Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ PRAJNA-PATHA-SHALA-MANDAL-GRANTHA-MALA DHARMAKOSA 92102 axmanshastri Joshi
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ #3 DHARMAKOS A MANDALA For the promotion of this work we have established a Board of the following gentlemon:President: Ex-Justice S. S. Patkar, B.A., LL.B., Bombay: Vice-Presidents: 1. Justice Bhavanishankar Niyogi, LL.M., Nagpur. 2. Hon. Mr. G. V. Mavalankar, B.A., LL.B., Speaker, Bombay Legislative Assembly. Secretaries : 1. Pt. Laxmanshastri Joshi, Tarkateertha Editor-in-chief, "Dharmakosa", and President, Prajna Pathar'ala, Wai, 2. Pt. Vasudeoshastri Konkar, Pravachanpatu, Wai. Members: 1. Mr. N. C. Kelkar, B A., LL.B., Poona. 2. Hon. Mr. K, M. Munshi, Advocate, Bombay. 3. Mr. P.B. Gajendragadkar, M.A., LL.B., Secretary, Hindu Law Research and Reforms Association, Bombay. 4. Mr. Shankarrao Sambhaji Gangala, B.A., Bombay. 5. Mr. R. G. Soman, Pleader, Satara. The objects of the Board are: 1. to supervise the work of the editorial staff. 2. to devise ways and means for facilitating the editorial work. ADVISORY BOARD 1. Shrimant Raje Balasaheb Pantapratinidhi, Aundh. 2. Shrimant Sardar Madhavrao Kibe, Indore. 3. Mr. P. V. Kane, M.A., LL.M., Bombay. 4. Mr. S. A. Kher, B. A, (Cantab.) Ahmedabad. 5. Mr. 8. V. Vaishampayana, B.A, LL.B., Wai.
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmoM vizvasya jagataH pratiSThA dharmakozaH vyavahArakANDam uttarArdhaH vivAdapadAni saMpAdaka: lakSmaNazAstrI jozI, tarkatIrthaH adhyakSaH prAjJapAThazAlAmaNDalasya balipratipat , saMvat 1995
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Publishers: Prajnapathas'ala Mandala, Wai, Dist. Satara. (INDIA) [ All rights reserved.) Printer :Lakshman Narayan Chapekar. Aryasamsksti Press, 198(17) Sadashiv Peth, Tilak Road, Poona 2.
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ DHARMAKOSA VYAVAHARAKANDA | VOL. 1] (PART II VIVADAPADANI ( Titles of. Law ] . 1938 EDITED BY Laxmanshastri Joshi, Tarkateerth, President, Prajna Pathas'ala Mandala.
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ EDITORIAL STAFF Editor-in-chief : Laxmanshastri Joshi, Tarkateerth, President, Prajnapathas'ala Mandala, Wai. Sub-editors : 1. Rangnathshastri Joshi, Sahity as'astri, Wai. 2. K. L. Daptari, Esqr., B.A., LL.B., Nagpur. 3. Prof. Dr. V. G. Paranjape, M.A., LL.B , D.Litt., Fergusson College, Poona. 4. Prof. N. R. Phatak, B.A., Bombay. 5. Prof. P. R. Damle, M.A, LL.B., Wadia' College, Poona, 6. P. B. Gajendragadkar, Esqr., M.A., LL.B., Secretary, Hindu Law Research and Reforms Association, Bombay. 7. B. N. Khare, Esqr., Wai. Secretary: Pt. Vasudeoshastri Konkar, Pravachanpatu, Wai.
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ TABLE OF CONTENTS Preface . i-iii A Ground-plan of the Vyavaharakanda iv-vii Appendix 1 [medhAtirtharasmatkRtA ma. ma. gaMgAnAtha jhA kRtA ca ddhi viij-xi ,, 2 medhAtitherasmatkRtA zuddhiH] xiixvi 3 [pro. jaoNli-saMpAdita-nAradasmRtAvanuddhatamasahAyabhAmA xvii-xviii , 4 [asahAyabhASyasyAramatkRtA zuddhiH] xviii vivAdapadeSUddhatagranthaparicayaH ixx-xxiv granthanAmasaMkSepAH xxv-xxvii vivAdapadAnAM viSayAnukramaNikA . xxviii-xlviii RSikrameNa viSayAnukramaNikA xlix-lxxxi anupalabhyamAnasmRtInAM saMgrahaH lxxxii vivAdapadAni 599-1589 RNAdAnam . 599-734 vRddhi: 599-635; AdhiH 635-661, pratibhUH 661.677; RNapratidAnam 677-716, RNodmANam 716-732, prameyakriyA 732-734. upanidhiH 735-756; asvAmivikrayaH 757-769; saMbhUyasamutthAnam 770-790; dattApradAnikam 791-808; abhyupetyAzuzrUSA 809-840, vetanAnapAkarma 841-856; saMvidyatikramaH 857-877; krayavikrayAnuzayaH 878-901 vikrIyAsaMpradAnam 878-890; krItvAnuzayaH 890.901. svAmipAlavivAdaH 902-921; sImAvivAdaH 922-962, strI puMdharmAH 963-1119; dAyabhAgaH . 1120-1589 dAyabhAgapadArthaH 1120-1143, paitRkadravyavibhAgastatkAlazca 1143-1157; pitRkartRko vibhAga: 1158.1174; paitAmahadravyasvAmyavicAraH 1175-1180 putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 1180-1194, bhrAtRNAM sahavAsavidhi: 1195-1199; puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH 1199-1203; vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1204-1233; savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH 1233-1238; asavarNabhrAtRvibhAgaH 1238-1252; putraprakArAH teSAM dAyaharatvavicArazca 1253-1385, dAyAnIMH 1385-1404; paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAga: 1405-1414; paitRkadravye bhaginInAM bhAga: 1415-1422; strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1423-1463, mRtAputradhanAdhikArakramaH 1464. 1540%, saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca 1540-1562, vibhaktajavibhAga: 1562-1568, vibhAgAnantarAgatavibhAgaH 1569-1570% vibhAgadoSa punarvibhAgAdividhiH 1570-1574, vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH 1575-1582, vibhaktAvibhaktakRtyam 1583.1589.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ Preface We are glad to be able to issue the and assault) (4) ETH(adultery) (5) - second part of the first volume of samAhvayam (Gambling and Betting) (6) prakIrNakam Dharmakos'a to our readers this year. (Miscellaneous). The first part of the first volume dealing From the various Smrti texts that we with the "adjective law' (Vyavaharamats. have studied, it does not appear that a fixed ka), which was published last year ,forms order was ever intended for these titles. a compendium of texts relating main- They have been arranged differently in ly to judicial procedure and evidence. Manu, Yajnavalkya, Narada and KautiAs in the first part, here also we have liya-arthas'astra. If we exclude the incorporated texts from the Vedas, the 'adjective law' from the chapter on - Mbh., the Ramayana, the Puranas, the Ffy in the Kautiliya-arthas'astra it Arthas'astra and the S'ukraniti along contains only seventeen of the titles; of with the proper Dharmas'astra texts. This which the one on 'ownership' has been part and the third to be printed will included under 'possession' by the authors cover the entire portion relating to 'titles of the Smsti-texts and the portion on of law (Vyavaharapadani). The titles 'adultery' which appears in the ordinary of law included in this part, barring a titles, has been given a separate chapter few exceptions can very well be regard. namely 071964 in the chapter TTTET ed as constituting the civil law. The by Kautilya and has not been included "titles of law' which will be incorporated in the chapter on the H T. Theft in the third part will be such as might (a ) and Felony (HTC ) have been in. be styled as criminal law. The thirteen cluded in one and the same title and titles of law which have been included the kSetrapathahiMsA relating to svAmipAlavivAda in this part are as follows: -(1) FUNT figures under are in the Arthas'astra. (Non payment of debts) (2) 3 TET: (Depu- On the other hand, the titles on "breach sits) (3) FIA : (Sale without owner- of service' and 'miscellaneous which ship)(4) 14 Partnership) (5) - appear in Arthas'astra do not occur aft (Resumption of gifts) (6) Tai among the eighteen titles of ManuTY191 (Breach of a contract of service) smrti. Yajnavalkya makes no mention (7) A # Non-payment of wages) of the eighteen titles although there are (8) aya : (Transgression of a com. provisions relating to each in his work. pact) (9) #419 ITT: (Rescission of pur- In fact the classification of the text of chase and sale) (10) F ifa: (Dispu- Yajnavalkaya into the eighteen titles tes between master and herdsman) (11) appears to be entirely the work of the diafale: (Boundary-disputes and land- commentators. Narada groups 'non-paydisputes) (12) agat: (Duties of men and ment of wages' with "disputes between women) (13) FIGHT: (Inheritance). The master anu herdsman' and 'felony' with third part will contain six titles of law theft'. A separate title bearing the name which will be as follows:-(1) HICH | precautions against thief' (tagu:) (Heinous offence or Felony) (2) FUEL based on ths Nepali Version of the (Theft and robbery)(3) arcus 1 (abuse | Naradasmrti appears as an appendix in
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda Dr. Jolly's edition of the Narada Smrti. Our copy of the Vyavahara-kalpa- . This is obviously an interpolation as taru has been made from the manus. 'theft' does not appear amongst itscript of the Saraswati Bhuvana Library eighteen titles and theft has not only in Benares. It extends from the begin. been treated in the section on 'felony' in ' ning to the middle of the chapter on the current versions of the Narada Sim. Vivada. The original Ms. being Smrti and the Naradiyamanusamhita incomplete our copy also is naturally of the T. S. S., but there is an express incomplete. From the chapter on Simastatement in Narada-smrti (14/12) to the | vivada onwards to the end, our copy has effect that theft' is a variety of felony'. been made from the Bikaner State LibraNarada includes adultery' in his title onry Ms.; which lacks only last three or duties of men and women! He futher four folios. All references to and v.l. for sub-divides the eighteen main titles into the texts from the section on Simavivada one hundred and thirtytwo sub-titles. are naturally to the Bikaner State Libra'Disputes between master and herdsinan' ry copy. Both the copies are corrupt and and 'miscellaneous' do not find a place in from the extracts from Vyavabarathe enumeration of Brhaspati. The kalpataru which occur in Vivadaratnanumber eighteen is specifically men. kara, Smrtisara, Vivadacintamani, Dantioned in Manu. (8-147: Dharmakos'a daviveka. Saraswati. Vilasa, Viramitro; Vol. I, Part I, p. 8, 9), Narada (1/16-9 daya and Balambhatti; it appears that the Dharinakos'a Vol. I, Part I, p. 14) Bpha- commentary on the Smrti-passages has spati (Dharmakos'a Vol. I, Part I, p. 17). been dropped in several places. On the Katyayana (Dharmakos'a, Vol.I, Part I, other hand some passages which have p. 18) and Agnipurana (253/131, Dharma- been quoted from Vyavaharakalpataru kos'a Vol. I, Part I, p. 19; while the titles in these works are to be found in neither themselves have been specifically men- of the Mss.. Quotations from the Kal. tioned in Arthas'astra, (1/1, Dharmakos'a pataru contained in these works have Vol. I, Part I, p. 7-8) Manu, Narada, been cited by us under the respective Bphaspati aud Agnipurana. The Mana. headings. sollasa has numbered the titles of law It was after our section on the as twentytwo and has specifically men Vyavaharamatska and the section on the tioned them (Vide Dharmakos'a Vol. I Vivadapadani upto the sub-section KraPart I, p.19). The author of the Mitaksara yavikrayanus'aya had been printed that also is of the opinion that there need we could secure a copy of the Madana. not be any definite order observed in the ratna from the Bikaner State Library and arrangement of the titles, cf. 749EITTERAT hence references to and v.l. for the parasparahetuhetumadbhAvAbhAvAt 'teSAmAdyamRNAdAnaM' ityAdi Madanaratna have been given only from 488 a faina: 1 (TANIAI 2/159). the sub-section on Kraya vikrayanus aya According to Brhaspati the titles of onwards. In some places quotations laware of two kinds, one originating in from the commentary also have been wealth and the other in injuries, mean. included. As there were not additional ing thereby that in the first kind proper Smrti.passages and v.1. to be recorded decision of the property disputes is the from the remaining portion of the Madamain purpose and punishment is subordi- naratna it was not found necessary to nate; while in the second, punishment is add an appendix about them. The Ms. predominant. We have also adhered to of the Madanaratna must be in complete, this division while classifying the titles. since our copy extends only upto the
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ Preface section on Dyutasamavhaya. in the references to and V. L. for the The work referred to by us as same verses in Yajnavalkya and Narada. g'ukraniti is really S'ukranitisara; but Some repetition occurs in the it has been referred to as S'ukraniti by. subject headings of the Vaidika several scholars. It is not possible to passages, which could have been avoidmention a definite date for this work. It ed; but as we were particular about quoquotes several verses most often in their ting the texts according to the striot original form, in rare places with a few order of the different Vedas and within alterations, from Vasistha, Manu, Yaj. each according to Mandala or Kanda of fiavalkya, Narada, Bshaspati, Bhrgu, each, we have not been afraid of Katyayana, Vyasa, Pitamaha, Praja- repetition. pati, Harita and other texts. References A considerable portion of Harita to and V.L. for the S'ukraniti have been being in the form of Sutras we have given in connection with the various given it a place immediately after Smsti-texts and they have not been quo- ! Gautam. ted in connection with S'ukraniti itself Quotations from re: and transferi barring a few.sections like Lekhya where have been given under a common headthey have been repeated for the proper ing as 'ra: rarefedt a understanding of the context. The Some extracts from the treatises such S'ukraniti has been given precedence as-Balarupa, Parijata, Halayudha, S'riover the Smrtisangraha. but that the karanibandha, Dharmakos'a and Pra. latter text is earlier than the former is kas'a which are not extant to day are clear from the fact that the S'ukraniti included in the Smstisara of the India quotes the Sangrahakara along with the office Library Ms. No. 301. We have reSmrti-texts. Prof. P. V. Kane has fixed produced passages, though corrupt, of the the date of the author of the Smrtisan- above Nibandhakars from the Smstisara graha between the 8th and the 10th cen- bearing on the two chapters namely Itury and hence the S'ukranitisara which ETTITAIT: and defeaHTT:. is commonly referred to as S'ukraniti, A few texts from the Smrtis and the cannot be earlier than the 8th century. Mbh, which were inadvertantly omitted Most texts from the Agnipurana from the main work in this part will bearing on law are found in Yajnaval- form an appendix of the part third. kya and Narada. And therefore with Tables of succession for the elucidation the exception of four or five verses, of some portions of the TTT, an index other verses from it have not been given of important words, an index of s'lokaa separate place and references to and halves and a list of errata will be found V. L. for the Agnipurana will be found in the part third. Prajna-Patha-s'ala Wai (Satara) 24-10-1938. Laksmans'atri lochi Tarkateertha, Editor-in-chief. Note: - The author acknowledges his indebtedness to the University of Bom bay for the financial help it has granted towards the cost of the publication of this book, Laxmanshastri Joshi.
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ A ground-plan of the Vyavaharakanda (1) The Vyavahara-kanda is divided given in their chronological order; in the into two parts: one concerns itself with case of those whose dates have not been the elements of the legal procedure determined, we have followed the order (TEICHTH) and the other with the in which they have been mentioned by eighteen titles of law (faqiqatla). The Prof. Kano in his History of Dharmas'asection on Vivadapadani comprises stra, vol. I. twenty topics. (6) Texts even with a similar purport (2) Every possible endeavour has been from the S'rutis and the Smrtis have made to arrange, chronologically, the been quoted in full. Some texts have texts from the S'rutis, Satras, Smstis been attributed to different Smstis by the and treatises, and the commentaries on writers of legal treatises; these texts them. have been quoted separately under the (3) The commentaries on the S'rutis, name of each Smsti-writer according to Satras and Smstis are placed immediately their topical order. Likewise, when a text after them, and according to their chro- occurs only incidentally in a certain nological order; for example, under the topic and has an essential connection passage of Tea, Rv. VII.4.7 (p.1253), with another, it has been mentioned the explanation from the Nirukta has under both topics. been first given and then follows the (7) For every text the oldest commentrelevant Bhasya of Sayana ; so also under aries have been as far as possible cited. afhgfafeai Manu VIII. 140 (p.611), extracts (8) The commentaries of the earliest from Medhatithi, Govindarajiya, Smsti. I authors have been first given in full and candrika Vivadaratnakara and other the commentaries of the later authors works have been given in their chrono- which coincide in all respects, or in some logical order. respects with that of the earlier ones (4) For the S'ruti works the order have not been repeated; but, & note has adopted is as follows: the Samhitas of been made on the earlier comment showRgveda, the Yajurveda, the Samaveda ing the degree of coincidence and the and the Atharvaveda; then the Bramanas respects, in which e. g. explanations of in the same order as their Samhitas. words or sentences, citations of other Since all the Sama-verses are derived views, refutation, the conclusion arrivfrom the Rgveda, they must be both ed at or the summary of results, it regarded as of the same epoch. European agrees with the later one ; e. g. when scholars place the Atharvaveda immedia- the commentary of Apararka coincides tely after the Rgveda ; but, we have not with the Mitaksari there is a note on attached any importance to this sequence the passage from the latter, apa. mitAgatam or followed by them. 379. Hata; i, e. Apararka coincides with (5) In the case of many Smstis, it is Mitaksara; 379, 1997 farat or farma: not possible to determine their dates of would show that their senses coincide ; composition even in a very tentative 34. 4797 fara or faria: would show manner. Extracts from Smrtis, with a that their explanation of the words of well-ascertained chronology, have been the text coincides ; 274, AT979: would
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ A ground-plan of the Vyawaharakanda show that although the Apararka explains the Smrti texts in some respects differently, its purport is the same as that of the Mitakyara apa yathAzrutam would show that the interpretation of Apararka is in accordance with the obvious meaning and therefore no quotation has been elicited from it.. (9) If the explanations of the treatises lay additional emphasis on a point explained by earlier authors, this explanation has been quoted in certain places. (10) The order of explanations in the case of contemporaneous treatise-writers or commentators has been fixed with regard to convenience of arrangement, e. g. in the case of those from vyavahAramayUla vivAdatANDava and vyavahArobota, which are contemporaneous. (11) While reading an anthology of Vaidika literature it must be remembered that few direct statements about legal usages are to be found there and that it is only incidentally, for instance in metaphors or in connection with other matters, that there are any references to legal facts and that even these are not at all definite or specific, some of them being vague and some of a general order. It is the definite and the particular statement which can be of use for historical conclusions. (12) The incorrect readings of printed texts have been corrected. There are, for instance, several incorrect readings in the Bhasya of Medhatithi on Manu VIII and IX as printed by the late Mr. V. N. Mandlik and by Prin. J. R. Gharpure. We have corrected the mista. kes in several places and relegated the incorrect readings to the foot-notes. The text has been collated with that of three Mss. from the India Office Library and one belonging to the proprietor of the Gujarat Printing Press; but in several places the readings of Mss. were found to be corrupt and the readings have been fixed very often with reference to the context by the editor. (13) Prof. Jolly has left off a considerable portion from the Bhasya of Asaha ya, probably because it was evanescent and obscure. A good deal of this portion appears, in an amended form, in this work. The corrupt portion, however, has not been printed in the foot-notes, as in the case of Medhatithi, but, appears in an independent appendix. For the text of the Bhasya of Asahaya the only available Ms. was the one in the Mss, Library of the Bhandarkar Institute, and corrected by one Kalyanabhatta. (14) The Bhasya of Asahaya, the commentary of Vis'varupa,the Bhagya of Medhatithi, and the Mitaksara have been fully utilized. Even where the Vis'varupa and the Mitaksara agree, the Mitaksara passage has been quoted, for, most successors of Vijnanes'vara quote only the Mitaksara.The Govindarajiya also has been quoted in full, although it is very often a reproduction of Medbatithi, for the reason that the Bhasya of Medhatithi is often unintelligible. In portions where the commentary of Govindaraja was corrupt, that of Kullukabhatta, which agrees with it in principle, has been substituted instead. (15) The order of passages quoted from the extant Smrti works such as Manu and Yajnavalkya has not been adhered to, while classifying them topically. (16) The writers of treatises have made minute sub-divisions while classifying the subject-matter of the Smrti-texts. We have not adopted them; for the texts, being thus separated under sub-divisions, far being classified render it impossible to follow the main purpose or the argument of the Smrti-writer. (17) For all the texts quoted, the foot-notes contain full references to the
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi Vyavaharakanda use made of them by writers of treatises. (18) We have used Dr. Jolly's text of Narada-smrti for the Dharmakosa. The first three sections of this work constitute the Vyavaharamatrka and the sections beginning with 'non-payment of debt' have been remembered by us from 4 to 21 so that the fourth section of our quotation would be the first 'title of law' of Dr. Jolly's edition; while the appendix in Dr. Jolly's work which has been derived from the Nepali version of the Narada-Smrti forms the 21st section of our quotations. (19) The Naradiya.Manusamhita edited by Pt. Sambashiva Shastri in the T.S.S. contains twenty sections, which have been rembered by us according to our order for these sections, and hence been quoted accordingly in references to and v.l. for this text. (20) No independent references have been made under Gautama Dharmasutra to Maskaribhasya; under Manu. smrti to Medhatithi, Govindarajiya, Manwarthavivrtti, Manwarthamukta wali, Manwarthacandrika, Nandini, Manubhavarthacandrika and under Yajnavalkya-smrti to Mitaksara Apararka and Viramitrodaya. The references for these works are the same as for their respective Smptis, (21) We have not adopted Prin. Gharpure's numbering of Verses for Manusmrti VIII. The verse VIII. 28 has been treated by us as an interpolation as it is repeated in XI, 188. (22) All readings which appear to be preferable or authentic from the philological or historical point of view have been incorporated in the original texts quoted, and the readings that were thought to be of the same worth or inferior have been given in brackets in the foot-notes. Most of the variants are those that have been adopted by the various treatise-writers. In doul (23) The commentary portion on the various texts must be read with due regard to the readings in the foot-notes; for the commentary does not necessarily adopt the reading adopted by us. Explanation of the conventions adopted in the foot-notes. Instructions for the use of the v. l. (1) The texts quoted in the have been printed in black. The commentaries have been printed below in smaller type. In the foot-notes after the texts proper, the commentaries which contain the same matter as others quoted in the text have been referred to by various signs such as, +, x; then follow references to the text and the v.l.. The corrupt readings from the Bhagya of Medhatithi come next and have been indicated by means of figures. 16 (2) Abbreviations for the different words quoted such as the Vedas, the Satras, the Smptis, the Purapas, treatises etc have been printed in black; references to chapters and verses and the v. 1. having been printed in small type; e. gifaf,tefar (fat) (p. 607). (3) References to texts from the Vedas, the Sutras, the Smrtis and the Puranas are given by the universally accepted method, The treatises have been referred to by the page. (4) Only the portion of text for which a v. 1. exists has been first given and then the v. 1. follows itself within brackets. (5) No v. 1. from Mss. which is obviously grammatically incorrect has been quoted. The same rule has been adopted in most cases for printed books. But a v. 1. in works edited by learned scholars have been quoted even when they were found to be incorrect. (6) When there exists a v. 1. for a complete stanza or a complete hemistich it has been quoted without repeating the portion for which it stands,
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ A ground-plan of the Vyavaharakanda vit *(7) When a portion is missing in ed in the foot-notes. When a text, on particular work, after the name of the the other hand, is attributed by some of work the portion is mentioned in the early treatises to a certain Rsi and brackets and the sign 0 is marked after by others to another, it has been regard. the portion to show that it is missing ; ed as of both. . likewise when a portion is added in a (11) When a text has been quoted by work it is mentioned in brackets with the early writers without mention of a the sign + before the brackets; e. g. name and by a single modern writer to a 3.3133120 (940) (p. 1274), fact. & T specified Rsi, it has been regarded as his. $:+(a seg gE ) (p. 1274). (12) The treatise-writers attribute a (8) All works are cited chronologically text to several Rsis, e. g. to Narada for purposes of their references to the and Brahaspti or to Manu, Narada, v. l. in the foot-notes. When a later Harita and Baudhayana. In such cases work has the same reading as an earlier the text has been regarded as coming work or some portion which is common from each one of the Rsis. to it and the earlier expressions. '' (13) Texts which have been quoted as and '99-aa' have been respectively used ; coming from no specified Rsi but 0.g. maaa', aqi'. merely with words like fa 40, fa:, In the references and the v. l. state. , have been quoted under the ments like Part. 84 1997 (Figuera) facut- heading you. Alcat (p. 670) and T.38 (T) UTT. (p. (14) Texts quoted neither as from a 695) occur, and then indications like specific Rsi. nor as atut, fa:, wayaca, farat and 1999 follow. Here they are to have been quoted under the heading be understood referring only to the v.l. fafen " and are indicated in and not to viSNunAradau or utta.. the foot-notes by the sign (-), which (9) A semi-colon 'marks a close of the shows that the provenance is not specireference and the vil, of each work, and fied. &,full point is added after all works (15) A v. 1. - is given in the place quoted in connection with a text have where the commentary quotation conta. been exhausted. ins a reference to it with the words ara If a text recurs in a work and the same qirat , 6974: 918: or afa 915:. v. l. occurs in all the quotations, the re (16) In the section of Dayabhaga the ferences to pages are separated by means Bulambhatti on the two stanzas, II, 135 of commas; e. g. T.3%, 88 (p. 630). and II, 145 which covers a considerable A colon has been used between a v. 1. number of pages has been quoted in the and the reference when the same text usual way with figures for chapter and appears with a v. l, on different pages; verse and also with figures for pages. e. g. 19.8.4:... (467997): 83 96 (194) (17) No. v. 1. has been given in the (p. 622). case of synonyms of the type of taTAka(10) The same text is quoted by Telah, T-HET, DE-Gly, **9-fax, 4.1, different treatise-writersunder the +4-074, 079- 1. S names of different Rsis; in such cases the text has been quoted under the name (18) No, v. 1. has been given in the of the Rsi to whom it has been attribut-1. case of alternative forms, for Samdhis, ed by the majority of the early treatise. Te gang-aral. writers; while the Rsi, to whom the "(19) L. stands for gar&: and E. for modern writers attribute it are mention- | ... . d ....
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ *Appendix I 612 . ud0. stambhaH paMktiH dharmakozaH 1 mahatvAt dvaiguNyaM saMkhyayA'sya dvai patsarvA vA dIyate apyAhate . kRtAnu prAptastasyAnusArAdadhikA mArgaNIyA . bhAkhyamanyasmA ! 2-3 Adhi praviSTa 116 bharna jAtaH / 665 .1 - 16. gRhItvA 27 yadyapi na 30-31 cenmaivaM / nirAdezanena tadRkthe Adarzapustakam ma.ma. gaMgAnAthamA mahatvAdikatvAdvaiguNyaM mahatvAdvaiguNyaM (as in S.) saMkhyAyA'sya dai saMkhyAyayaM syAdvai . patsaveM vA nIyante patsavAnIyate (as in N. apyAite athAhRte kRtAnu kRtA tu prAptastasyAnusA- prAptastasya yA puruSarAdadhikA sArAdadhikA (as in S.) mAgaNI grahaNIyA bhAkhyamanyasmA bhAkhyaM tasmA Adhi...praviSTe tAvadAdhi tu bhujIta yAvadvai dvaiguNaM dhanaM praviSTe ,. .. (as in I. O.) bhUtamjAtaH mustajjAtaH gRhItvA focal (Read N. & S.) yadyapi na yathapi (as in S.) cenmaivaM / nirAdezane na omit cenmaivaM nirAdezane tadRSTe tacchiSTe karaNArtha bharaNArtha grahaH saMgrahaH (as in N. &. S.) , tarAvapi taro'pi yAvadRNa yAvanta (as in N.&S: . ityapyeke ityathaika nitarAM na ca nitarAM ca vipratyayo / vipralayo . samudrayitvA so'mudrayitvA . . utpattyanantare ucyate pratyanantare ucyate dyAvanikSe dyAcate nikSe (as in N.) . tenaiva ta - tenaita (as in P.) gRhItani - gRhItRni vividha: kuThA vividhakuThA 680 .. karaNArtha 020 738 1. tarAvapi yo yAvannihuvItArtha 5 itarathaika 13 - nitarAM na ca / vipratyayo sa mudrayitvA 19 pratyanantare utpattyanantare cAcenikSe 14 tenaiva ta. 31 grahIturni -vividhaH kuThA 740 .1 . 2 744 - medhAtithibhASye ye'smAkamAbhimatAH ma. ma. gaMgAnAtha jhA mahodayaiH kRtAH zodhanavizeSAste'smAbhiH granthe saMgRhItAH / yeismAkaM nAmimatA athavA yeSAmatheM vivAdaH syAt te'tra smuddhtaaH| 6 je. Ara. ghArapure (muMbaI) mahodayaiH saMpAdita (khistAbdAH 1920) pustakaM sarvatra Adarzatvena svIkRtam / ....
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 tu dravya prakAze 1 sASTaM Appendite v " stammA paMktiH dharmakozaH ... 'bhAvarSapustakam gaMgAnAbA 5 1 4 vidhyaH ....... viSyAH . . vivi: arthavAdaH jJAto ........ jAto .. .. zAnto athavA anvayo vikrINAti (1) athavA anvayo vikrINAti athavA yo na krINAti ca tasya tasya tasya (as ins.) tu dravyaM .. . tavyaM / 760 anena ... anyena .. prakAzaM . prakAzaM zodhite dravye zuddhaH zodhite dravye zuddhaH / zoSito dravyazuddhaH taccodakena taccedekena taccAtidezena (Mandlit) hiraNmayau prAkAzAvadhvaryave hiraNmaye prakAzavadavayava hiraNmaye prakAzavadadhvaryava -775 somApAharaNArtha , somApAharaNArtha somApaharaNA(as in I.O.) yeta yate ... yet svasvadAsAH tasya dAsAH.. . tasya dAsyAH ityadhamarNasyA ityavarNasyA ityanyavarNasyA zrito na zrito . zritena svAn prayatnena svakarmaNi ste prayatnena svakarmabhyazcA- ste prayatnena svakarmabhyaH zrAvakArayet / alpa evA vayedanapa evA... yituM na labheran / analpa evA zAndaM sASTa vaNikpaNye vANikpaNye vaNikpaNe vaNijAM vaNijAM vaNijA (M.) . 23 vadupekSyam vadapekSyam vadeva jAtaM kretA jAtAnu kretA yAvatAnu krItAnuzayaH / jAtAnu saca vAcA 'nuzayo / 'nuzamayya 'nuzayya viparyaye'sakRttvena viparyaye'sakRttvena viparyayAsaktatvena nayati nayati jayato 1041 2 3.4 . kSaNAM viduSTAM pUrva pratigRhItAM kSaNAM viduSTAM parva kSAmadRSTapUrvA pratigRhItAM [kSAma pratigRhItAM naSTAM pUrvapratigahItAM quoted by Viramitrodaya Samskara.) 2043 1 . / 3 kAmAvazatvena kAmavazatvena kAmAvezatvena 2 . . 22. . pitryAnala pitrA nAla pitrA ala 104 1 6 prAyavice na prAyazcitte prAyazcittavidhAnena na vara .. omit varaM / / 1045 2 14-5 tena sarvakriyAviSaye / tena sarvakriyAviSayaM / omit tena sarvakriyAviSaya Rom . 4. patyuH patlA / 1044 2 . tatazca vatamba tatazca pratiSedhamanyamAnA yatkiMcida khIsaMvanvikarma venamicira jiyate (as ins) 0 . .. .. . . .. 18 saca 82 21 pratyAra
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vydabinakanda pRSThaM stambhana pakkiH dharmakopa: aadrshpustkm| ma. ma. gaMgAmAya jhA masya tvanya: masya tvanya mA mastvanya 106. 1 27 smAdavadhainaiSA smAdabAdhanaiSA smADUcanAnvaiSA, 12062 1 7 nA dho'yaM ... yo'yaM dhe'yaM saMkhyA saMkhyA saMsthA (as in s.) 1066 , , 6 1n| aurase / aurase na hai aurase 1068 , 9 no nAnAdiH,bene.. na Adi vene - no na Adi bene uktaM ukta ityukaM . vastrAM, ni vakhAM, ni . klAni nAyA he nAdyAvaddhe / nAya ca he 1071 1... ... 26 mAyAkriyate ... OMNAbyAkriyate ... na vyAkriyate . cchedasya . cchedasya / chedakasya 1126 2 204-25 pAzravaNe'pi SazravaNe'pi paH / sarvavaNe'pi 1137 1: AvarjanaH (1)... AvarjanaH / amit (not in S.) 1149 2 22 samaye saMkrA zayane saMkrAmati / tathA ... krAmati (here it is mitamiti / out of place) -1189 2 2.4 dazAvayabAdA... vizAvaravAvA... kyaM bAdavargAda baramekamAdadIta imit varge dazazabda, varga, dAzazabda: yadi dazagAvo'zvA vA santi kdaikaM zreSThamAdarIta dazAkyave varga dazazabdaH (as in S.). yatastalabhyate .... yatastallabhyate ..... yaddhanaM labhyate (as in s.) 1213 1 3 .. mitravi .... mantre vi ..... maitre vi . . . 1247 , 2 13. 7. sarvatra svarikyo.. sarva svarikyo / sarvatra svatvo 1294 1 15. iti yAgeva / diyogena iti mantrAdiyogena na tu saMvAdAbhAvema . nanu saMvAdabhAvena . natu saMbandhAbhAvena (as in Mad.) mucyate sa tu vaca mucyate sutavaca. ityucyate punarvaca 12956-7 meva dhanaM,...yujyate / meva dhanaM...yujyate / meva dhanaM...yujyate (omit) 1299. " . 2.. puMsA'saM .. pumAMsaM puMsA saM tathokta tathokte yaccoktaM pratiSedhastatprati pratiSedhastadaprati pratiSedhastadatikrame vivAhasya saMskArataiva nAsti dAbAdhAnasaivAhavanIyAbahatA / bhagi nyAdiprati (as in S.) tayA ca va tathA ca kha yathA ca saha bhavati / pari... bhavatyapari bhavatvayaM pari dharmalakSaNa pratyayA pratyakSA HINR -1 te cedapatyamAtre te cedapatyamAtre kAnInaM maranti kAnInaM maranti kAnIno bhavati (as ins.) dharmalakSaNabhayalakSaNavAn dharmalakSaNa pratyayA tena cApatyamAyo
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ Appendic ra stambhaH paMktiH Adarzapustakam ma. ma. gaMgAnAtha jhA dharmakozaH sAnasaM kimu nidhina ca putrakarmAGgama , sAn saM sA na saM kimu nidherna ca putrakamAgamoDa atha kSatriyAputrikAputrasve dRzyeta viMzadaMzA saMtAnAnA ayaM dAyaH 1326 2 1417 .16 atha kSetrajAdiSu putrikAputreNa ra dRzyeta vizeSanirdezA saMtAnAnA : dAyaH yat pitrA'vazyaM dAtavyaM tadRkyAduddhRtva zeSa vibhajerannityarthaH / yathA ca RNApAkaraNAdi vyAhi. yate, tadvatkanyAdAnam / avazyakartavyatvAt / 'kanyAbhyazca prAdA. nikam' (kau. 35) iti / tatrocyate cocyate, na puna TAste gR yadvibhAgadvayaM samameva, "vi nidherna ca putraH karmAGgama putrikAputrasya putratve dRzyena vizeSAdaMzA tantUnA adAyaH yat pitrA'vazyaM dAtavyaM tatrakA (kanyAMzaM) uddhRtya zeSaM vibhajerannityarthaH / yathAvAkaraNAdimavyAhRyate (?) tadva. kanyAdAnam / avazyakatavyAt / yathA kanyAbhyaH (as in s.) .. 1544 , 4 yathA vocyate . cocyate na puna - STArthe ga yadvibhAgadvayaM ta evameva vi yathA nocyate yaccocyate tatpuna STo'the te gR yadvibhAge bhogadvayaM tata eva vi .. .
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ *Appendix 2 pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarbhapustakam | pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam 611 2 8 parime . parame 64. 1 9. dhanaM... bandhanaM 6121 1 dvikaM zataM dizatA 640, 1. kadAcitsaMmatyA kayAcidatimatyA" , 2-3 mAsagrahaNa . mAsa yatra bhuGkte tyantamukkaiva. ,, 19 kye'pi ko'pi bhuktaiva , , 21 yadhapi nAtra yathA mAtrAnyatve ] ,, , 16 evaM dApayet evaM vA .. saMkhyA saMkhyA- saMzAntara " , 16.7 mUlyaM hiraNyaM mUlahiraNya yatra bhujyate... , " 2 / 20 yadAha yadAyaM ".2 24 sarvavRddhihAniH sarvasya hi grahaNa613 1 2 guNyaM guNya iha tvardhavRddhi- mucyate " 9 vetyAcavetyAdi grahaNamucyate .. ", . 15-6 tiH / rUpakANi tirUpakANi jana- , , 25 ddhe. o / janayituM yatu " " " sarvA sarvA sarva " " . 21. zrutyA statyA | . . .26 . dhane rahasyupa- dhana rahasyupabhujya , 2 10 dviguNavRddhayartha dviguNo hi vRddhyartha bhujyamAnabhoge bhogena cAdhina,, 16 prati pratibhUH prati prati pratibhUH zyati / 16 tyasya nyasya 641 1 - 2 ddhanaM ddhanaM na naiva dadyAdya- naivAdadmAdyasyAdha " , 3 . khyAtaM khyAnaM khyAnaM dyapyadha nidhinyA nidhiA 2 4 cidra cidUna moktavyA . bhoktavyA nigrahe tanni- nigrahAntaM vikrayaNa eSA kramela- eSAM krameNa kAcai krayaNa kAdijIvinAm vAdhikAdInAM ", 18-9 vyAkhyeyameva vyAkhyAyante draSTavye tvadIyA yugyA tadIyaM puNyaM draSTavyA netu , 26 yadvA . yaM cA AsthitavAn (0) 1 jayet jana 638 / 3 piNDita pihita yatra tu na yatkiMcitpitrA vidha kiMcitpitrA dattaM sa zyatvaM cAtra dattai zyatvAna 664 1 10 Sedhe darzanagra Sedhadarzana pra dacyava pracyava tenaite smRtI vijJAtaprakRtau pratizataprakRtI tenaitatsmRtivyavaviSayavyavasthayA sthAyAM vyAkhyeyam ,,, 13 uta vyAkhyeye yet yati vidhaH tataH * asmAbhiH medhAtithibhASyasya anyAnyAdarzapustakAnyAlocya kalpanayA na svIkRtA ye zodhanavizeSAH AdarzapustakApekSayA iSTatarA matAste'tra saMgRhItAH /
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ "prayaM stambhaH paMkti dharmakoza: navo yogakrayAdi 680.2. 681 1 91 681 99 29 99 717 .. 93 * 718 27 " 33 2 28 . 6 .12 13 166 20 22 21 gaH mahAMzva pI . dApya 8 14. prekSya ca vattAM , Adarzapustakam jayo yA gaLyAdi ge mahAzapI vApya prekSyA vatAM karaNa patre cAro yAvatI saMbhaved yAvatsaMvatsarA "" 26-9 sAkSiNa: zakta- sAkSizaktazravaNa zravaNamAtre sAkSi- mAtre sAkSitvaM tvam yadvRddhiM dadAti tatsamakSadadAti, tatsamakSa madhamarNo arthasaMmadhamarNArtha saMbandho bandho'pi pratyakSI'pi pratyakSIbhavaM bhavati / yataH ti / yataH zravaNAt zravaNAzravaNe avaNe sAkSitA kRtA bhaviSyanti / bhvissyti| tata tatazbirI tiSThati vice tiSThati parna bhane dazava dazavarSakSitamitamityAdi dhvana tyAdi vinazvaraM zvaro bhaviSyati / ca bhaviSyati / Appendix N kAraNa bacevAro I ihA nehA karmopakaraNaM kArgodakabad tavyaH tavyam dUla dvAla na tu svagRha nanu svagRhasaMvandhidhanAdi bandhanAdi 23 kaMcana vRddhayaMzaM kiMcana vRddhayA 22 gRhItaM gRhItvA gRhItvA 'vA 'ca dhana mArgaNe na dhanaMmArgeNa 6-7 rAjaputrairAhA vA rAjaputrairAlA nayet ahamane- yanenAItara pradezonaitarapradeze rupaye 'nurudhyedaM dedi dhanamiti / dhanamiti / R V ca pRSTo pRSTha staMmbhaH paMktiH dharmakozaH 718 2.. 720 1 99 "" 738 739 39 """ 93 * *..... SS. 2 743 820 2 1 1. " 39 "" 99 .99 7 26 13 9 3 16. darzanIyaH darzanaM 17 30 1 11 15.6 rAzAmudrApaha 24 dhAnadeza 28 athA divyAdito ekadeze eka 6 17 21 24 11 21 22 24 9 17 3 21 28 "21 .24 10. 1.1 21 dApyaH to'dhamaH.... to dharmeNa wa vidhe na nIyate sane patrakamiti, sanneSu paJcakami sparthaH vidhena - jIyate muktvA a mAti sattyA AnAyya stasya ni pyanikSipya pratipadya ranIyaH virudhyate siddho neyam sA sama rAjopa haNaM Adarzapustakam (0) SAt ku svatvo - 1 dezAntaramantareNa nikSepavidhiraya nikSiptavidhiraya NI viMca dakSiNAH bahuni karmaNi tyAyupapadyate rAzApaha bhAnAdeza yathA. divyodito ekadezAntarena muktos mAnti sanno mAnazat stasmAni pyapanIya pratipAca xili rradazanIyaH vikalpitaH siddhA neyA ha dhanavaikalpika dhanaM vaikalpike jAti nimAyAM jAtirniyAcA 'yate'sminnyava te'sminyava sAma rAzopa SA svaM vA mIyA vidyA dakSiNA bahAne karmANi sthApayate
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda pRSThaM stambhaH - paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam | pRSThaM stambhaH paktiH dharmakoza : Adarzapustakam 820 1 24 tavyau / tavyo: 908 2 9 dhuroSeNa . nyuddhoSaNam / " .2 2... mA na .. pazu pazuH 821 - 27: sarvasya pre, sarvasyApre kathaMcijjJAta kathaM vijJAta 822 1. 1. tasyau / tasyo, satya satyA . . " : 13 chato na cchato 18-9 pakSivad . (0) , 2 , 5 . pitAputrau : : putrau / vegasaMskArakSaya. vegasaMskArakSayo - 6 saha dha ... sahajadha . bhUmisthAnAni bhUmau sthAnAdi nirdhanA ko nirdhanaH ko'nyA- , 2. 7 sthagayet 10) 'nyo'yati the'nati pAle (0) .. yahAsadha .., yadA svadha gRhAdau kArya- gRhe yadA - 13 tatra teSAM tatteSAM svAmini vyagratayA . nApyasau svAmitvam / rUpakamAtra- rUpamAtracetanaH dAsadhana tAsAM dhana vetanaH 823 1 15 bharnA svAminA svAmI na -- bahiryAmikaM . vAhigrAma dhanamasya dhanasya , . , . 22 phalaM deyam phaladeye gRlAti, ato hIyate'to ca te dAnaM dra dAnadra sya saM tenAnupanI tenopanI mathe . martha 18. svacchandameva svagRhasthamiva 1041 1 18 tathAvidhA yA tathAvidhAyAH tyanena tyenaM kanyA avikRtA kanyAdivikRtA dezaH, saM deza | 1042 ".. syA sya vyA 1044 1 20 zulke , zulkena 1045, 4 gatAH cazabdena cazabda kAn rakSaNaM kuryuH rakSaNamakurvataH yadvA cAketaka kai . krema(?)tRkaM ka nivRtterna rakSA nivRtte rakSA bhavet bhAva: prasiddhamAtmopa prasiddhAtmanopa yadatta dattaM 1047 1 9 cyeta cyate lkadeyAyAH ka lkAderyo yatka zuddhAntA zuddhAnnA NAkaNaka nAdito nAdinA ne'bhikhyApya nenAkhyApya yatsyAdAsaMdI yasyAsaMdI muktaM atha muktvA'tha 1048, 21 yAM yA 907 , 18 - varAM zreSThAM : varAn shresstthaan| 1049 1 8 zarIra zIla avarAM avarAn davihitamantre davizeSeNa gopAle gopAlena 10521 5 . vinimaya iti vinimayasyeti , , 10 zobhA puruSakAraH (0)" 1054 , 6 nizcAyakaH nizcalaH - tadadya tadya byaH mahe mAha kRtAH ttinA yadi ca vat sevA
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ Appendig pUrva stambhaH paMktiH 1055 1.14 1056 2 27 M 1058 1061 , 2 " " 17 . 29 , , 2 9-10 , 12 . yazi yaH mANau dharmakozaH Adarzapustakam / pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH : Adarzapustakam aviyuktI niyuktau 1190 1 20.. yo'tra yatra bhRtyAdyati syAdevAti 1208 ,,, 28-9. vibhASeka , vidhAvaka vedanaM, na vedanena 1209 2 2-3 . pracakSata ityAha pravetretyAha jhApanAnava zApanAva 1210 , 3 . mamaita mayata vidhAna vidhAnayoH 1212 1 10 itvopa danyopa . mAtrayA mAtreNa 1213 , mitra mantre agarhitAni garhitAni vastU cetsvayaM vidyA- grahaNAdanyadarthayavastUni vyana ni vija zauryAdinA pitrA nAsyA jAtu nAsyAjJAne (from Bapurve tu lam bhatti vihi nihi P.153) bhavantIti bhavatIti tadakAmo tadAkAmo . yAjJi . nAsti (0) viprasutA SaT vipasUtAH SaT 36 1 nAtrAkAra- nAtrAnaDa. rAjanyA. rAjanyAH prazleSaH prazleSa: yAzcAka. yAzca ka ... " 21 zAH striyAH striyAM ___, , 2 yAH ghRtAkta iti (0) | 1245 , 29 mANA gamanaM na gamanena na "" 30 jAtAnAM jAtIyAnAM nAsaMpattiM na saMpatti 1246 1 14 kiinaashH| ekasyAM tu vijA. . guNa guNA karSaka: tIyAyAM vt| mantrasyA tA tasyA 16 govRSo vAhaH (0) . tayoriva mRta tayormRta 17 'zunaM sutaM . .. tyabhedena vidhi- ttibhedH| na ca 1248 , 1248 " ... ' 13.4 kSatriyajAtAzca kSatriyAjAtAsvavatprati vidhyabhAvaprati svajAtIya. jAtIyavijAtIyAsu nijaH so nijaso vijAtIyAH zUdraparyantAsu adhigamyainAM (0) zUdraparyantAH .. yathA 1249 ,, 17.. savarNavadvi savarNAdvi : stveva veva 1294 , 15 bhisaMdhi bhisaMbandha / bhAryAH bhAryAyAM pyabhisaMdhiH pyabhisaMbandhe Sazrava yAtra yAya viSAzana viSAsana 1298 2 tatazca...taddhanaM tatazca taddhanaM...na pUrvottarapra pUrvoktapra (putrikAmA saMstU viniyojya niyojya haretaivAvicAraeva vAgni evAgni ... yan / yadi) na cA'nau vA'nau saMski gahya paripUrNatvAyArtha. aparipUrNatvAyArthasamaye saMkrAmi. zayane saMkrAmati vAdasya vattvasya tamiti / tadIya tadaya ." " 27 " , 29 1066 1 6. .." 2. 16 - 29 12 SAzrava .1070 1072, 1 1126 , 24-5 1127 1 28 " 2 25 1128 , 1 , 20 1149 , 22
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ xvi pRSTha stambhaH paMktiH 1298 2 " " 31 99 "" 33 33 1299 1. " " 33 99 99 99 93 " 99 1304 " 1300 1303 1 "" 29 99 39 - 39 39 99 99 " "" 19 "" dr " " 33 1305 1306 1 2 v 33 39 39 99 " d. 33 " 19 x 2 x 2 w "" 2 20 24 25 26 13 4 33 "" 1310 1 18 19 28-9 12-3 18 19 23 25 20 3 10 12 dharmakozaH stathA dhanaM na ste na iti siddhe itaH sAdhyaM saMskArahInA devahitA sA yukkteti rudA puMsA'saM yuGkte' iti UDhA anUdA saMskArAbhAvA svaH syAda bhAvena evaM ca di sa eva sarvatra putra stadvizeSo madhi thA dhArtha yu bhUyasA GgApacAre goDa dhAtAM' 'ta no mAteti viniyoga yamiti J api putra puSakAryA dhikArI saH tu Vyavatarakanda Adarzapustakam codA svakaraNAbhavA svasyAda bhAvo na meca caiva riti padArthastu sarva puNya staM nivezo manya cca ya iti putrA puruSakAryA dhikAriNaH praja prajA pAtityena pratyakSatvena kvacideva kacidapi svarthastathApi tyarthe'pi dhAnna bhUyAMsaM GgopacAra No dyAtta nAmiti yoga (0) trAnyasya kriyate iti kipate kriyA trasyAnya pRSTha stambhaH paMktiH 1310 2 13 1316 99 19 19 1318 1 29 93 12 1322 2 2 "" 39 1327 ~ 39 39 1323 1 1326 2 r 39 97 "" " 93 35 d. 33 19 39 39 99 1392 " 91 19 1393 1 39 99 " 24 29 1 11 12-3 16 17 1 13 14-5 6 13 ~ : ~ : ~ * ~ ~ 25 1394 1 2 1397 " 21 .22 23 24 26 23 dharmakoza: Adarzapustakam miti vidhi- mityasya vidhi : stasya manyeta prajayA sodvArA 'bhrAtaraH samelA' iti nocyata sthAnaM, na hya pathena kSetra... tasya pitA mAtrA dhane cAriNA tena ca darzitam ato'sya datri me tvAha pU svadhA dadataH dyA iti yuktaM tena nimitte na ca siddhaiva , vA sucA yogya kAro'za zaktyA vAta viddhAnAm / viddhayA paradhana sarvajye ntavyaH avi manyante saprajayA tsodare. bhrAtari sahite dhanadaNDa vArthA noSpate sthAne hya ' Sadhe (0) mAtRpane cAriNa: na ca darzayati ato'sti kRtrime vAhApu (*). (0) (o). duktaM na naimitte nanu ca siddhe vA vAnumA yoga kAraH za zakroti vAnta pare dhanena sarve ntavyamavi dhanaM cA iku
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva stambhaH paMktiH ...." 4 Apponding rvii dharmakozaH Avarzapustakam | pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakoza: Adarzapustakam anAdezakatA. () ..... 1410 1 14 cApratcA copAttA akRtadArA " , 22 tulyaM, vA tulyavA dAsIbhAryAH / 2 21.2 -2 dattvarNa paitRka patitasya pRthak. ca yat / / bhrAtRmista- pratiSedhAt (0) ......... ... dvibhaktaabhyAse varta vyam / mAnAnAmeSAM 1544 1 7 ... hIyeta pAtityA hIyate pAdetyA prtissedhH| na / ye ca yeSAM cAdatvA upa " 22 tarasmin taraprameyaso yukaM eSAM - pramIte so . dhanAdAnIyama 24... parilopo - paraloko ... jIkRtya yadi 6 . durta 'dabAdapa- dutthaM dadyAdapareyautakaM yAM hareccaziM ... SAM svAMzaM viM nayeta / (I... Mss.) / 9 yA tu buddhyA (1) yAnubuddhabA. " 1563 " : Appendir-3. asahAyabhASyam " " 12-5 pRSThaM stambha : paMktiH asahAyabhASyam | pRSThaM stambha: paMktiH asahAyabhASyam 623 1 1-26- atrAyaM RNazabdaH......vasaraM 670 2 . 21-2 RNika......pramANAmati / . . . . . . vkssyaamH| . 691 , 15-6 kRtI sphuye'pi...mabuddhvA ... kiM ydidN...etducyte| 16-23 IdRzaM c......graaynte|| sA ca kAyA'....eva draSTavyaH / 692 , 21-3) , 2 2-8 anayA.........vyAkhyAtA / 1-36 ettpurusssNtaa...siddhirnirRnnsve| 627, 24 mArgaNaka 648 1 9 ata Adhibhedo bhavati / 10-11 zcottara......niyogo , 2 11. ghaTitasuvarNaraupyAdiH 15.7 tathA ca......prayacchanti / . .. 12. gupU rakSaNe dhAtuH / tena / " 18-2. mahAjanena......dhArita 650 1 10 sa pUrva evAvadhI , ,, 23-36 // tadubhayamapi............vidhi, ,,. 18.22 vardhamAna......niSkrayaH / 2... 1-36 ruktaH / 669 2 .:. 13.5 amukAditya......kaJcit | 695 - 12-4 ...tcc.........bhvti| . , , 27-29) yuktibhistu.........yukta67... ... 1- 5 vishessH| 6961 1-4 : atra pituH......spitam / '" 2 13 parokSa......tasmai "dAsIsaMbandhe . ...." _14-8 yacca na......yorapi // ' ...................2 .. 2-3 - udyAnaka.........kRtaM / * pro. oNli-mahodayena saMpAdita nAradasmRtAvanuvratAsahAyabhASyAMzAnAM saMgrahaH /
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakonda kuTumbapratIta : pRSThaM stambhaH paMktiH asahAyabhASyam / pRThaM stambhaH paMktiH asahAyabhASyam 696 2 24 725 1 5 vinayaM 697 1 3. 5 vya vahArakazva......sthitaH (1) | , , 5.6 mithyA kasya aprati ... . 698 2 20-21 ApatkAle............bhartuH ... | 746 2 16.21 yaH punaH...bhavati kila prApyAmiti / " , 25-7 yatra cAya...hitamiti / atha RNikasya......tatastAM 748 1 7-10 yastu nikSepo...na bhavati / dhanika eva ttprtigRhaati| , 2 4-6 tatra nizci...yet iti / , , 19.22 yaH yasya......iti nyAyAt / 749 1 16.8 yo nikSipta...dravyacauraH " 2, 28-9 / yasya punaH.........dayAdi __, 2 2.5 anvAhitaM...mucyate / 701 1 16 ityuktam / 749 , 8-9 eteSu....riti / " , 12 nibhoMgyA , 16-8 iti sNbhy...dvitiiyH| 704, 2 6-8 yena kathama...vyayediti . lanayA . 705 1 13-6 RNikAt...patra iti / , 20 punarasau...saMjAta (2) 706 , 17-9 tathA coktaM....cIrake / ' 827 2 11-4 yaH ziSyaH...karmaNaH 724 , 15 kevalaM rAjJo vA gurusthAnamitasya , , 14 bhavati niHzeSa " , 22 " 25 >> , >> Appendix 4 pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH asahApabhASyam | pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH *asahAyabhASyam 623 1 9 vRddhiH vRddhiM 694 2. 31-2 ayathArthakaraNAt yathArthakAta ,, . , 17 yuktameva yukta eva 696 , 2 udyAnakaM (1) udyAmakaM " , 21 kSamaH mokSaH kuTumbArthe kRtaM kuTambasya prArthaprasAda prAsAda kRtaM Sottama Soktama putrayo, putrahAriNo 624 zate mAsa zatamAsa putraH strIhArI putrahArI ca 625 1 4 yadidaM muni- yadi taM muni ca vidyate vidyate proktaM maktaM nibhoMgyA nirbhAgyA nAvaNI zrAvaNI Apadu yadu dra.40 mAsa 40 746 2 .18 nirAkaroti vikArIti _syAbhogaH .. sya bhogaH " . 20 mativinambhAda- pativizrammAdapi 670 1 26 . samasthAyaka vizaGkito zaktio purastAd puraH tadA mithyAzayA... mithyayAzAvyAdA , ...2.15 , NaM pratibhUNAM pratirUpa 1 7 zrIdharasya zrIdharaH 750 nyAsavidhiH nyAsa (jaoN.) ... zcottara.. zcokta . 781 sAmu sAma. arthaH pra . arthapra 827 kRta vRtti " " 29 saMnidhiH saMvidhiH zubhaSeta . rUpAthavejalpataH taM NNastvam / nnnntvm| zilpataH, prapautrA pautrA kRtaM * 'bhAMDArakara-prAcyavidyAsaMzodhanamaMdira' puNe, ityatra saMgRhItaM kalyANabhahasaMzodhitAsahAyamASyasya likhitaM pustakaM sarvatra Adarzatvena sviikRtm|
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ vivAdapadeSuddhatagranthaparicayaH granthaprakAzanAdisthAnam / granthaH F. Max Muller (2nd edition). Anandashram, Poona. Dr. Leopold Von Schroeder, Leipzig. Dr. Raghuvira, M.A.,Ph.D., Lahore. Dr. Leopold Von Schroeder, Leipzig. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Nirnayasagar Press, Bombay. Vedapracharak Press, Jagarawa, Dist. Ludhiyana. Shankar Pandurang Pandit, Bombay. Anandashram, Poona. Vaidikayantralaya, Ajmer. Asiatic Society of Bengal, Calcutta. Shri Mahendranath Sarkar, Calcutta. Satya Vrata Sama-Srami, Calcutta 1890.... 17 RgvedasaMhitA | taittirIyasaMhitA kAThakasaMhitA kapiSThalasaMhitA maitrAyaNIyasaMhitA 6 zuklayajurvedakANvasaMhitA | zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitA 8 sAmavedasaMhitA atharvavedasaMhitA . aitareyabrAhmaNam zAGkhyAyanabrAhmaNam' 12 taittirIyabrAhmaNam 13 zatapathabrAhmaNam tANDyabrAhmaNam (paJcaviMzabrAhmaNam) sAmavidhAnabrAhmaNam 16 sAmamantrabrAhmaNam (mantrabrAhmaNam) saMhitopaniSadbrAhmaNam 18 jaiminIyabrAhmaNam 19 jaiminIyopaniSadbrAhmaNam gopathabrAhmaNam aitareyAraNyakam 2.2 zAGkhyAyanAraNyakam / 23 taittirIyAraNyakam 24 bRhadAraNyakopaniSad 25/ chAndogyopaniSad 26 kaThopaniSad 27 mahAnArAyaNopaniSad kauSItakibrAhmaNopaniSad niruktam AzvalAyanazrautasUtram zAGkhyAyanazrautasUtram ApastambazrautasUtram kAtyAyanazrautasUtram 34 lATyAyanazrautasUtram mAnavazrautasUtram AzvalAyanagRhyasUtram zAGkhyAyanagRhyasUtram ApastambagRhyasUtram baudhAyanagRhyazeSasUtram 40 hiraNyakezIyagRhyasUtram 41 pAraskaragRhyasUtram 42, khAdiragRhyasUtram A. C. Burnell, Manglore, 1877. Von W. Caland, Amsterdam, 1919. H. Oertal, Journal of the American Oriental Society. Jiwananda Vidyasagar, Calcutta. Anandashram, Poona. Nirnayasagar Press, Bombay. E. B. Gowell, Calcutta 1861. Anandashram, Poona. . MMmmmmmm Dr. Alfred Hillebrandt, Ph.D.. Dr. Richard Garbe, Calcutta. Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Anandachandra Vedantavagish, Calcutta 1872. J. M. Van Gelder, Leiden. Niranayasagar, Bombay. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Anandashram, Poona. L. Shriniwasacharya, Mysore, 1904. Dr. J. Kirste, Vienna, 1889. Ladharam, Fort Printing Press, Bombay. Government Oriental Library Series, Mysore. 39
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ kramAMkA granthaH granthaprakAzanAdisthAnam 43 gobhilagRhyasUtram mAnavagRhyasUtram vaitAnasUtram | kauzikasUtram jaiminIyasUtram RgvidhAnam | bRhaddevatA 50 gautamadharmasUtram 51 ApastambadharmasUtram 52 baudhAyanadharmasUtram 53 hiraNyakezIyadharmasUtram 54 vasiSThasmRtiH Asiatic society of Bengal, Calcutta. Ved aprakasha Press, Itawa. Dr. Richard Garbe, Sanskrit Text Society, London. Journal of the American Oriental Society, Vol. XIV. Anandashram, Poona. Auctor Rudolf Meyer, Berlin, 1873. Asiatic Society of Bengal, Calcutta. Government Oriental Library Series, Mysore. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Anandashram, Poona. (Mss.) B.O. R. Institute, Poona. (1) Anandashram (ka) Poona; (2) Manmathnath Datta (kha) Calcutta, 1909. Manmathnath Datta, Calcutta. Chitrashala Press, Poona & Kumbhaghonam Edition. Trivandrum Sanskrit Series. (1) V. N. Mandlik (ka) Bombay; (2) J. R. Gharpure (kha) Bombay; (3) Jiwananda Vidyasagar (ga) Calcuttal; (4) Nirnayasagar Press (gha) Bombay. Kumbhaghonam Edition. J.R.Gharpure, Bombay & Nirnayasagar Press, Bombay. Trivandrum Sanskrit Series. Prof. Julius Jolly, The Asiatic Society, Calcutta. Jiwananda Vidyasagar, Calcutta. . . Anandashram, Poona. 55 viSNusmRtiH 56 mahAbhAratam 57 kauTilIyamarthazAstram 50 manusmRtiH 59 vAlmIkirAmAyaNam 60 yAjJavalkyasmRtiH / 61 nAradIyamanusaMhitA 62 nAradasmRtiH 63 parAzarasmRtiH 64 bRhadyamasmRtiH 65 vRddhahArItasmRtiH 66 laghuhArItasmRtiH 67 agnipurANam 68 brahmapurANam 69 zukranItisAraH Satyasadan Press, A ibag.
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ nibandhagranthAH . . . kramAMka: pranthaH pranthakartA pranthavarNanam ... granthakAla: pranthaprakAzanAdisthAnam 70 asahAyabhASyam asahAyAcAryaH nAradaTIkA - A. " 71 vizvarUpaH vizvarUpAcAryaH yAjJavalkyaTIkA 72 medhAtithibhASyam medhAtithiH manuTIkA D. 700-750 . (1) B.O. R. Institute, Poona. likhitaH (2) Julius Jolly's edition. mudritaH , 720-773 by , 800-825 by K. L. Daptari. Trivandrum Sanskrit Series. ___R.V. Kane. 825-900 . (1) J. R. Gharpure, Bombay; (2) V. N. Mandlik, Bombay. 1050-1100 V. N. Mandlik, Bombay. 1070-1100 (1) J. R. Gharpure, Bombay; (2) Nirnayasagar Press, Bombay. 1090-1130 JAsiatic Society of Bengal, Calcutta. 73 govindarAjIyA 74 mitAkSarA goviMdarAjaH vijJAnezvaraH " yAjJavalkyaTIkA jImUtavAhanaH mUlagranthaH 75vyavahAramAtRkA 73 dAyabhAgaH 77 aparArkaH 78 vyavahArakalpataruH " " aparAdityaH lakSmIdharaH yAjJavalkyaTIkA mUlagranthaH 1115-1130 1100-1150 79maskaribhASyam maskarI gautamadharmasUtraTIkA 1100-1300 haradatta: 80 mitAkSarA 82 ujvalA ApastambadharmasUtra TIkA Anandashram, Poona. k(1) Prajnapathashala, Wai, (Satara) fesfera: (2) Bikaner Sanskrit Mss. Library. , Govt. Oriental Library Series, mudritaH Mysore. |Anandashram, Poona. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. V. N. Mandlik, Bombay. J. R. Gharpure, Bombay... (1) V. N. Mandlik, Bombay ; (2) Nirnayasagar Press, Bombay. Asiatic Society of Bengal, Calcutta. , . India Office Mss., London. likhitaH 22 manvarthavivRtiH 83 smRticandrikA 84manvarthamuktAvaliH sarvajJanArAyaNaH devaNNabhaTTaH kullUkabhaTTaH manuTIkA mUlagranthaH manuTIkA , 1150-1225 1150-1300 85/vivAdaratnAkaraH 86 smRtisAraH mUlagranthaH .. |caDezvaraH harinAthaH 1314-1324 , 1300-1350 | "
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ kramAMka: granthaH 87 parAzaramAdhavaH 88 madana ratnam 89 subodhinI 10 madanapArijAtaH 91 dIpakalikA 92 vyavahAracintAmaNiH 1932 vivAda cintAmaNiH 14 vyavahAranirNayaH [15] smRticintAmaNi 96 daNDavivekaH 90 nRsiMhaprasAda granthakartA 102 vivAdacandraH | mAdhavAcArya: madrasiMhadevaH vizvezvarabha zUlapANiH vAcaspatimizraH "" varadarAjaH gaMgAdharaH vardhamAnaH dalapatirAja 98 vyavahAratattvam / smRtitattvasya raghunaMdanaH 99 dAyatattvam 100 sarasvatIvilAsaH 101 manvarthacandrikA zrIpratAparudradevaH rAghavAnaMda: misarumitra: 103 10 4 dattakamImAMsA - 105 nAradIyamanusaMhitAbhASyam. bhavasvAmI 106 vIramitrodayaH 107 vyavahAra prakAzaH naMdaNDitaH : "" pratyavarNanam mUlagrantha : pAna. mitAkSarAThIkA malagranthaH yAjJavalkyaTIkA mUlagranthaH 12. 37 "" , " "" 39 manuTIkA mUlagranthaH viSNuTIkA mUlagranthaH nAradaThIkA |mUlagranthaH pranthakAlaH A. D. 1330-1385 1425-1450 1360-1390 39 " " "" 2 "" " "2 " 99 " 99 2.g " 33 21 11 19 1375-1460 1450-1480 "" 93 99. 1450-1500 by P. V. Kane 1100-1350 by P. K. Gode 1450-1500 1490-1512 1490-1570 1497-1539 11 | Later than 1400 A. D. A. D. 1469-1505 ISA by Ramkrishna Jha. In the 15th Century by P. V. Kane A. D. 1595-1630 1540 granthaprakAzanAdisthAnam | Bombay Sanskrit Series. |Bikaner Sanskrit Mss. Library. J. R. Gharpure, Bombay. Asiatic Society of Bengal, Calcutta |India Office M88, London. Baroda Oriental Mss. Library. Vyenkateshwar Press, Bombay. India Office Mss. Library. mudrita: likhitaH Jiwananda Vidyasagar, Calcutta. Govt. O, Library Series, Mysore. V. N. Mandlik, Bombay. 'Maithil Nibandha Mala, Patna. " likhita: "" mudritaH 23 Gaekwad's Oriental Series, Baroda mudritaH | Saraswatibhuvan, Benares. likhita: mudritaH likhita: " Trivandrum Sanskrit Series. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. "" " 8 (1) Baroda Oriental Mss. Library. likhita: (2) B. O. R. Institute, Poona. Yajneshawar Bhattacharya (2nd mudrita: (Edition) Calcutta. 19 "3 rixit
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUlagranthaH " " 1773 208 saMskAraprakAzaH mitramitraH malagranthaH | A. D. 1540 T he Chowkhamba Sanskrit Series, mudritaH Benares. 109 vyavahAroyotaH dinakarabhaTTaH " " 1575-1640 Prajnapathashala, Wai (Satara). Referas! 110 dAyabhAganirNayaH bhaTTojIdIkSitaH 1575-1650 (Ms.) B.O. R. Institute, Poona, , 1540 by 111 vyavahAramayUkhaH nIlakaMThaH , 1610-1660 by Chinnaswami. R. Gharpure, Bombay. " mudritaH P. V. Kane 112 vivAdatANDavam kamalAkaraH , , 1610-1640 Lakshmi Vilas Press, Baroda. 113 nirNayasindhuH The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. 114 rAjadharmakaustubhaH anaMtadeva: hai 1650-1675 Gaekwad's Oriental Series, Baroda.| 115 bAlambhaTTI bAlabhaTTa pAyaguMDe yAjJa.mitAkSarATIkA , " 1730-1800 J. R. Gharpure, Bombay. 116 vivAdArNavasetuH . ) vArezvaraH Venkateshwar Press, Bombay. " ( vivAdArNavabhaJjanaH) bANezvaraH by Kane 117 vivAdabhaGgArNavaH jagannAtha: " " 1776 Gort. Orienal Library Series, fosfaat: Mysore. 218 vyavahAraprakAzaH. zarabhojI Saraswati Mahal Library, Tanjore. , 119 vyavahArArthasamuccayaH 120 vivAdacandrikA anaMtarAmaH In the end of 18th Century Prajnapathashala Wai, Satara). A.D. 121 vivAdabyavahAraH gopAlasiddhAMtavAgIza: After 15th Century , ,B. O. R. Institute, Poona. 122 nandinI nandanAcAryaH manuTIkA v. N. Mandlik, Bombay. 123 manubhAvArthacandrikA rAmacaMdraH 124 baudhAyana vivaraNam goviMdasvAmI baudhAyanadharmasUtraTI. The Chowkhamba Sanskrit Series. Beneres 125 kRSNambhaTTI kRSNabhaTTaH nirNayasindhuTIkA , , | " 126 dattakacandrikA mUlagranthaH Yajneshwar Bhattacharya (2nd Ed.) Calcutta. 127saMskAraratnamAlA gopInAthabhaTTaH Anandashram, Poona. 128 zAbarabhASyam zabarasvAmI TIkAgranthaH " "5th Century ., , 1798-1833 kubera
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ kramAMkaH pranthaH 19] TIkA 130 zrImUlA 131 Rgveda saMhitA sAyaNabhASyam 132 taittirIyasaMhitA sAyaNabhASyam pranthakartA bhASyam 141 aitareyAraNyakasAyaNabhASyam 142 taittirIyAraNyakasAyaNamAbhyam nIlakaNTha: gaNapatizAstrI sAyaNAcArya: , 122 jurveda mAdhyaMdinasaMhitA. ulaTAcAryaH uvaTabhASyam 224 zujurvedamAdhyaMdinasaMhitA mahIdharAcAryaH mahIparacAbhyam 135 zujurvedakANyasaMhitAMsAyaNa sAyaNAcAryaH bhASyam 126 atharvavedasaMhitAsAvaNabhASyam 13 7 | aitareya brAhmaNasAyaNabhASyam 138 cihmaNasAyaNabhASyam 139 tANDya brAhmaNa sAyaNabhASyam 140 sAmavidhAnabrAhmaNasAyaNa 19 19 19 99 143 bRhadAraNyakopaniSad zAMkara zaMkarAcAryaH bhASyam 144 durgAcArya bhASyam durgAcArya: pranthavarNanam mahAbhArataTIkA kAryazAkhaTI TIkAgranthaH "" 19 99 19 99 99 "" (In the 17th Century A.D. V. S Dr. V. S Sukhathankar A. D. 1925 1330-1385 99 99 19 ny 99 "" 99 99 99 19 pranthakAlaH 99 " " 1010-1050 1330-1385 13 97 "" A. D, 1000 39 "" 19 A. D. 688 by Late B. G. Tilak Nirnayasagar Press Bombay. Trivandrum Sanskrit Series. F. Max Muller (Second edition.). Anandashram, Poona. Nirnayasagar Press, Bombay. pranthaprakAzanAdisthAnam The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Shankar Pandurang Pandit, Bombay. | Anandashram, Poona A. D. 788 by Late Prof. K. B. Pathak. 99 " |Asiatic Society of Bengal, Calcutta. Shri Mahendranath Sarkar, Calcutta. zy Anandashram, Poona. Nirnayasagar Press, Bombay. mudritaH " "2 " "" "" 93 "" " " "" 19 " ""
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ anthanAmasaMkSepAH 77 apa. aparArkaH 67 apu. amipurANam 70 abhA. asahAyabhASyam 9 asaM. atharvavedasaMhitA 136 asA. athrvvedsNhitaasaaynnbhaassym| 36 AgR. AzvalAyanagRhyasUtram 51 Adha. ApastambadharmasUtram 38 ApagR. ApastambagRhyasUtram 32 ApazrI. ApastambazrautasUtram 30 Azrau. AzvalAyanazrautasUtram 81 u. ujvalA 8 Rgvi. RvidhAnam : 1 RsaM. RgvedasaMhitA 131 RsA. RgvedasaMhitAsAyaNabhASyam 21 aiA. aitareyAraNyakam .1.41 aiAsA. aitareyAraNyakasAyaNabhASyam 10 aibrA. aitareyabrAhmaNam 137 aibrAsA. aitareyabrAhmaNasAyaNabhASyam 26 kau. kaThopaniSad 4 kasaM. kapiSThalasaMhitA 33 kAzrI. kAtyAyanazrautasUtram 3 kAsaM. kAThakasaMhitA 125 kRma. kRSNambhaTTI 57 kau. kauTilIyamarthazAstram 28 kauu. kauSItakibrAhmaNopaniSad 46 kausU. kauzikasUtram 42 khAgR. khAdiragRhyasUtram 43 gogR. gobhilagRhyasUtram 20 gobrA. gopathabrAhmaNam *73 gorA. govindarAjIyA 50 gaudha. gautamadharmasUtram 8. gaumi. gautamamitAkSarA 102 candra. vivAdacandraH / 25 chAu. chAndogyopaniSad 19 jaiunA. jaiminIyopaniSadbrAhmaNam 18 jaibrA. jaiminIyabrAhmaNam 47 jaisU. jaiminIyasUtram 14 tAbA.) panA. hai tANDayabrAhmaNam (paJcaviMzabrAhmaNam ) 139 tAsA. tANDyabrAhmaNasAyaNabhASyam 23 taiA. taittirIyAraNyakam | 142 taiAsA. taittirIyAraNyakasAyaNabhASyam / 12 tainA. taittirIyabrAhmaNam 138 taibrAsA. taittirIyabrAhmaNasAyaNabhASyam __2 taisaM. taittirIyasaMhitA 132 taisA. taittirIyasaMhitAsAyaNabhASyam 126 daca. dattakacandrikA 104 damI. dattakamImAMsA 96 davi. daNDavivekaH 76 dA.. dAyabhAgaH 99 dAta. dAyatattvam 11. dAni. dAyabhAganirNayaH 91 dIka. dIpakalikA 144 dubhA. durgAcAryabhASyam 122 nanda. nandinI 105 nAbhA. nAradIyamanusaMhitAbhASyam 61 nAsaM. nAradIyamanusaMhitA 62 nAsmR. nAradasmRtiH 29 ni. niruktam 129 nITI. nIlakaNThI (TIkA) 97 nRpra. nRsiMhaprasAdaH / / 87 pamA. parAzaramAdhavaH
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxvi vyavahArakANDam 78 vyaka. 63 pasmR. parAzarasmRtiH 41 pAgR. pAraskaragRhyasUtram 118 prakA. vyavahAraprakAzaH 115 bAla. bAlambhaTTI 24 bRu. bRhadAraNyakopani 49 bRde. bRhaddevatA 64 bRyasmR. bRhadyamasmRtiH 143 bRzAMbhA. bRhadAraNyakopaniSacchAGkarabhASyam 39 baugR. baudhAyanagRhyazeSasUtram 52 baudha. baudhAyanadharmasUtram 124 bauvi. baudhAyanavivaraNam 68 brahmapuH brahmapurANam . 56 bhA. mahAbhAratam 123 bhAca. manubhAvArthacandrikA 27 mau. mahAnArAyaNopaniSad 101 maca. manvarthacandrikA 90 mapA. madanapArijAtaH 79 mabhA. maskaribhASyam 84 mamu. manvarthamuktAvaliH 82 mavi. manvarthavivRtiH 58 masmR. manusmRtiH 44 mAgR. mAnavagRhyasUtram 35 mAzrI. mAnavazrautasUtram 74 mitA. mitAkSarA 72 medhA. medhAtithiMbhASyam 5 maisaM. maitrAyaNIyasaMhitA 60 yAsmR. yAjJavalkyasmRtiH 88 ratna. madanaratnam 114 rAkau. rAjadharmakaustubhaH 66 lahAsmR. laghuhArItasmRtiH 34 lAzrI. lATyAyanazrautasUtram 54 vasmR. vasiSThasmRtiH 5. vArA. vAlmIkirAmAyaNam 120 vica. vivAdacandrikA 93 vici. vivAdacintAmaNiH 112 vitA. vivAdatANDavam 117 vibha. vivAdabhaGgArNavaH 85 vira. vivAdaratnAkaraH / 121 vivya. vivAdavyavahAraH 71 vizva. vizvarUpaH .. 55 vismR. viSNusmRtiH 106 vImi. vIramitrodayaH / 65 vRhAsmR. vRddhahArItasmRtiH 103 vai. vaijayantI 45 vaisU. vaitAnasUtram 109 vyau. vyavahArodyotaH vyavahArakalpataruH 92 vyaci, vyavahAracintAmaNiH 98 vyata. vyavahAratatvam | . 94 vyani. vyavahAranirNayaH 107 vyapra. byavahAraprakAzaH 111 vyama. vyavahAramayUkhaH 75 vyamA. vyavahAramAtRkA 13 zabA.. zatapathabrAhmaNam 22 zAA. zAGkhyAyanAraNyakam 37 zAgra. zAGkhyAyanagRhyasUtram 11 zAbrA. zAGkhyAyanabrAhmaNam 128 zAbhA. zAbarabhASyam 31 zAzrI. zAGkhyAyanazrautasUtram 133 zuu. zuklayajurvedamAdhyandinasaMhitA-uvaTa bhASyam 6 zukA. zuklayajurvedakANvasaMhitA 6. zunI. zukranItisAraH 134 zuma. zuklayajurvedamAdhyandinasaMhitA-mahI dharabhASyam zumA. zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitA 135 zusA. zuklayajurvedakANvasaMhitAsAyaNa bhASyam 130 zrImU. zrImUlA : zusa
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 saMpra. 17 saMtrA. 127 saMra. 1.19 samu. 100. savi. 15 sAnA. 16 sAmanA. matrA. 8 sAMsaM. saMskAraprakAzaH saMhitopaniSadbrAhmaNam saMskAraratnamAlA vyavahArArthasamuccayaH sarasvatIvilAsaH sAmavidhAnabrAhmaNam granthanAmasaMkSepAH } * sAmamantrabrAhmaNam (mantrabrAhmaNam ) sAmavedasaMhitA 140 sAsA. 113 sindhu. 89 subo. 116 setu. 83 smRca. 95 smRci. 86 smRsA. 40 higR. 53 hidha. sAmavidhAnabrAhmaNasAyaNabhASyam nirNayasindhuH subodhinI vivAdArNavasetuH xxvii smRticandrikA smRticintAmaNiH smRtisAraH hiraNyakezIya gRhyasUtram hiraNyakezIyadharmasUtram
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ vivAdapadAnAM viSayAnukramaNikA RNAdAnam AdhiH [pR. 599-732] __ [pR. 635-661] vRddhiH gautamaH-(635) bhogyAdherapi gopyAdhitvam .. __[pR. 599-635] hArItaH-(635-6) AdhipAlanam ; AdhisiddhiH. vedAH-(599-606) RNAdAnavaidikaliGgAni. vasiSThaH-(636) AdhisiddhiH. viSNuH-(636. gautamaH-(606.8) dharmyavRddhiparimANam , tasyA 8) bhogyAdhau vRddhayabhAvaH; AdhipAlanam ; AdhimocagrahaNAvadhiH; vRddhayuparamAvadhiH; vRddhiprakArAH, pazvAdi. | nAvadhiH; gopyAdhe gyAdhitvam ; AdhisiddhiH. kauTidravyavRddhayaparamAvadhiH, hArItaH-(608-9) dhA | lIyamarthazAstram -(638) AdhividhiH. manuHvRddhiH, vRddhayuparamAvadhiH. vasiSThaH-(609-10) (638-41) bhogyAdhau vRddhayabhAvaH; AdheH saMkramaNavRddhigrahaNanindA; vRddhiparimANaniyamaH; vRddhayuparamAvadhiH. vikrayau na, balAdAdhibhoganiSedhaH; ananujJAtabhogaviSNuH-(610-11) vRddhiparimANaniyamaH; akRta- | niSkRtiH. yAjJavalkyaH -(641-7) AdhisiddhiH; vRddhiH, vRddhathuparamAvadhiH. kauTilIyamarthazAstram AdhyantarakaraNam ; gopyabhogyAdhyorupacArabhoganAzAdi(611) vRddhiparimANaniyamaH; vRddhayuparamAvadhiH. manuH vicAraH; gopyabhogyAdhyavadhiH; caritrabandhasatyaGkArI; (611.9) vRddhiparimANaniyamaH, vRddhayuparamAvadhiH; Adhimocanam . nAradaH-(647-50) bandhalakSaakRtavRddhigrahaNamaryAdA; vRddhigrahaNaniSedhaH; vRddhivizeSa Nam ; AdhyavadhiH; gopyabhogyAdhyorupacArabhoganAzAdi. sthApakAH. yAjJavalkyaH -(619-22) dhA vRddhiH vicAraH; AdhisiddhiH; balAdAdhibhoganiSedhaH, ananukRtavRddhizca; vRddhayuparamAvadhiH, nAradaH-(622-8) jJAtAdhibhoge kartavyatA; bhogyAdhivRddhicAlanavikrayaRNAdAne viSayabhedAH; kusIdalakSaNam ; vRddhiparimANam ; vicAraH; AdhyantarakaraNam. bRhaspatiH-(650-5) vRddhiprakArAH tallakSaNAni ca; dezabhedena vRddhiparimANa AdhiprakArAH; gopyAdhibhogyAdhibhoganAzAdivicAraH bhedAH; vRddhayuparamAvadhi; prItidattavRddhiH; vArdhaSalakSaNam / AdhinAze AdhyantarakaraNam ; Adhimocanam ; gopyAvArtheSagrahaNAdhikArI; akRtavRddhathapavAdaH. bRhaspatiH- dhibhogakAlaH; AdhisiddhiH. kAtyAyana:-(655(628-31) vyavahArapadopakramaH; kusIdaniruktiH, RNa- 8) apratyayabhogyAdhiH, pazudAsAdyAdhirna pIDanIyaH; dAnavidhiH; vRddhiprakArAH tallakSaNAni ca; zikhAvRddhathA- AdhinAze AdhyantarakaraNam gopyabhogyAdhibhoganAzadInAmuparamAvadhiH. kAtyAyana:-(631-4) RNa- vicAraH; Adhimocanam ; vaJcanayA Adhibhoge daNDaH; grahaNAnadhikArI; vRddhiprakArAH tallakSaNAni ca; vRddhayu- satyaGkAraH; AdhisiddhiH vyAsaH-(658-60) paramAvadhiH; yAcitapaNyamUlyAdivRddhiH tadapavAdazca. sapratyayabhogyAdhiH; AdhinAze AdhyantarakaraNam ; sadoSapitAmahaH-(634) vRddhayuparamAvadhiH. vyAsaH- dhanikAdhinAzavicAraH; Adhimocanam ; AdhisiddhiH. (634) vRddhiparimANam ; vRddhiprakArAH talakSaNAni ca prajApatiH-(660) anvAdhiH, yamaH-(660) vRddhayuparamAvadhiH; vRddhathapavAdaH. bharadvAjaH-(635) gopyabhogyAdhibhoganAzavicAraH. marIciH-(660) vRddhayuparamAvadhiH. saMvartaH-(635) vRddhayapavAdaH. AdhiprakArAH. bharadvAjaH-(66.) AdhiprakArAH; anirdiSTakartakavacanAni-(635) vRddhiprakArAH AdhibhoganAzavicAraH, anvAdhizca. smRtyantaramtallakSaNAni ca. zukranItiH-(635) vRddhayuparamA- (661) [AdhibhoganAzavicAraH]. anirdiSTakartRkavadhiH, adharmyavRddhiniSedhaH. vacanAni--(661) [AdhipAlanam ]. [ ] etaccidvAntargato viSayaH mUlagranthe na nirdiSTaH tatrAyaM viSayo sheyH|
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA pratibhUH putrakRtarNasAdhyatAvicAraH, vibhaktAvibhaktakRtakuTumbArtha kRtarNapratidAnavicArazca; RNapratidAne lekhyAdividhiH[pR. 661-677] kauTilIyamarthazAstram- (679-80) RNapratidA-- hArItaH-(661--2) pratibhUgrahaNanimittAni tAraH; dazavarSApekSitastrIpatipitRputrakRtarNasAdhyatAvicAraH; prAtibhAvyadAnam, adhamarNAt prAtibhAdhyadravyasAdhanam, apratideyAni RNAdIni. manuH-(680.82) kuTuviSNuH-(662) pratibhUnimittAni prAtibhAvyadAnam, mbArthe kRtamRNaM vibhaktairapi deyam / pratidAnAzaktI karaNa. RNikAt prAtibhAvyadravyasAdhanam . kauTilIyamartha parivartanam, yAjJavalkyaH -(682-90) kuTumbArthazAstram-(662) prAtibhAvyAnadhikAraH; prAtibhAvya mavibhaktakRtasya RNasya rikthahartAraH pratidAtArastrIdAnAdhikAraH pautraparyantam. manu:--(662-5) darzana patipitRputrakRtarNapratidAnavicAraH; pitRkRtamRNaM putraprAtibhAvyadravyadAnam ; prAtibhAvyadravyadAnAdhikAra: pautraiH pratideyam; putreNA'pratideyAni RNAdIni; trikiyatpuruSaparyantam . yAjJavalkyaH -(665-9) prA puruSaparyantA RNapratidAtAraH; AdhibhogakAla:; rikthatibhAvyanimittAni, prAtibhAvyadAnAdhikAraH kiyatpuru grAyoSidgrAhAnanyAzritadravyaputrAdaunAmRNapratidAtRtvam / Saparyantam ; anekapratibhUbhyaH prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAra: RNapratidAne kRte upagatapatragrahaNAdividhiH. nArada:adhamarNAt prAtibhAvyadravyasAdhanam ; adhamarNAt prAti- (690.706) RNapratidAtAraH; kuTumbArthe kRtamRNaM bhAvyadvyavRddhiH kiyatI sAdhanIyA. nAradaH-(669- sarve rikthinaH dadyuH, tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH; 70) RNAdau visrambhahetuH pramAhetuzca; prAtibhAvyanimi prAptavyavahAra eva RNapratidAtA; RNAnapAkaraNanindA%3; tAni; prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH; adhamarNAt prAti- anapAkaraNIyamRNam ; anapAkaraNIyarNApavAdaH; kuTumbArthabhAvyadravyagrahaNaprakAraH. bRhaspatiH-(671-2) prAti- masvatantrakRtamRNamapAkaraNIyam / proSitapitrAdikRtamRNaM bhAvyanimittAni prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH kiyatpuruSa-viMzativarSAva' deyam ; ekacchAyAzritajIvadajIvatkRtaparyantam / pratibhuve kAladAnam ; adhamarNAt prAtibhAvya- pAkaraNavicAraH; pitRputrakRtarNasya strINAM pratidAtRtvadravyagrahaNaprakAraH. kAtyAyana:-(672-5)prAtibhAvyA- vicAraH; bhAryAkRtarNApAkaraNavicAra:; vargavizeSeSu strI, nadhikAriNaH; prAtibhAvyanimittAni prAtibhAvyamuktiH kRtamRNaM patyA apAkaraNIyam ; strIhAririkthahAriputrAdIprAtibhAvyadravyadAnasamayaH; prAtibhAvyadravyadAna kiyatpuruSa- nAmRNapratidAtRtvavicAraH; uttamarNabrAhmaNAbhAve Rnnaapaakpryntm| adhamarNAt prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH. pitA- raNaprakAraH; RNaprAptau upagatapatrakaraNapatrapATanAdivitiH, mahaH-(675-6) prAtibhAvyadravyadAnam. vyAsaH- tadakaraNe dhanidaNDaH. bRhaspatiH-(706-9) kIdRza(676) prAtibhAvyanimittAni prAtibhAvyadravyadAnaM mRNaM dAtavyam ; putreNa piturabhAva deyam / paitAmahakiyatpuruSaparyantam. utathyaH-(676) [prAtibhAvya- pitryAtmIyarNadAnakramaH; vibhAvitamRNaM deyam / paitAmahadravyadAne niyamavizeSaH]. vRddhavasiSThaH-(676-7) mRNamavRddhikaM deyam , prapautreNa tu na deyam ; ApadgrastaprAtibhAvyanimittAni; prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH ki- jIvapitRNaM deyam ; kuTumbArthakRtamRNaM deyam ; dhanayatpuruSaparyantam. vyAghraH-(677) pratibhUprakArA:. strIhAriputrAdInAM RNapratidAnAdhikAraH; putrAdikRtarNadAvRddhahArIta:-(677) prAtibhAvyadravyadAnam. laghu- navicAraH; putrairapratideyAni RNAdIni; upagatapatrAdihArItaH-(677) [prAtibhAvyadravyadAnam ]. vidhiH, tadakaraNe dhanidaNDaH. kAtyAyana:-(709. __ RNapratidAnam 14) kadA kIdRzaM ca paitAmahaM pitryaM carNa pratideyam / kiyatpuruSaparyantamRNaM deyam ; dhanastrIhAriputrAdInAmRNa[pR. 677-716] pratidAnAdhikAraH; ApadgrastapitRNaM putrairdeyam ; ekagautamaH-(677-8) RNapratidAtAraH; putrAdibhiH cchAyAyAM RNadAnaprakAraH; kuTumbArthakRtamRNaM kuTumbinA apratideyAni RNAdIni. hArItaH-(678) RNapatra. | deyam; putrakRtarNapratidAnavicAra, kAmakRtakrodhakRtarNaprAmANyam. vasiSThaH-(678)putrAdibhiH apratideyAni nivartanam ; mAtRkRtabhAryAkRtarNapratidAnavicAraH; RNAnaRNAdIni. viSNuH-(678-9) RNapratidAtAraH; pAkaraNakarmavipAkaH. pitAmahaH-(714) pitRmAtRrikthagrAhastrIyAhAdiRNapratidAtRvicAraH; strIpatipitR- | kRtarNapratidAnAdhikAraH, vyAsaH-(714) RNAna
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam pAkaraNakarmavipAkaH; pitRkRtaM sadoSaNa na deyam. / vizeSapaurvAparyAdivivekena tattadupAyaprayogaH; saMdigdhe'rthe uzanA-(714) [pitRkRtaM sadoSaNa na deyam ]. | adhamarNapIDane daNDaH; adhamarNAvarodhavidhiH, yogyatAprajApatiH-(715) Apadi RNapratidAnApavAdaH; vizeSavAn nAvaroddhavyaH kiM tu zapathena niroddhavyaH; anuuttamarNabrAhmaNAbhAve RNApAkaraNam, gobhila:- ttamajAtIyo nirdhano'dhamarNaH karma kArayitavyaH;azakto'. (715) ajJAtarNadoSApAkaraNam. vRddhahArItaH-(715) brAhmaNaH niroddhavyaH; adhamarNo'zubhaM karma na kArayitavyaH; tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH; putreNApratideyAni RNA- pUrNAvadhau dhanAprAptau punarvRddhiH, RNapratigrahItRkramaH dIni pitRkRtamRNaM putrapautraiH pratideyam ; rikthagrAhayoSid kAlikAdhaM vRddhigrahaNavicAraH. vyAsaH-(730) prAzananyAzritadravyaputrAdInAmRNapratidAtRtvam / pratibhU- mithyAbhiyogidaNDaH, yamaH-(730-31) adhamoM dattadhanapratidAnam , strIpatiputrakRtarNapratidAnavicArazca. rAjJA dApayitavyaH; apradAne cakravRddhivyavasthA. bhara-- vRddhaprapitAmahaH-(715) [tripuruSaparyantA RNaprati- dvAjaH-(7.31) gRhItadhanasamadhanAbhAve grAhyadhanam / dAtAraH]. smRtyantaram (715) sadoSadAnam. | RNodgrAhaNe kSetrArAmagRhavikrayAdividhiH. vRddhasaMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH)-(715-6) RNadAtRstrI- hArItaH-(731)[RNapratidAnam ; uddhataRNidaNDaH; hAriNaH strIsaMgraho'zAstrIyaH, uttamarNabrAhmaNAdyabhAve naSTaRNapatre sAkSividhiH; vastrAdiRNodmAhaNavidhiH]. RNApAkaraNam . anirdiSTakartRkavacane-(731) apIDayaiva RNaM RNodgrAhaNam grAhyam ; dhanAlAbhe patraparivartanam , ' zukranItiH (731) [RNapratidAnam ; caturguNavRddhau gRhItAyAM na [pR. 716-731] RNodgrAhaNam]. RNAdAnapariziSTam -nAradaHviSNuH-(716) dhanI svadhanaM svayaM sAdhayan / (731) vRddhiH. vRddhahArItaH-(731-2) [vRddhiH]; rAjJA na vAcyaH; dhanasya rAjadvArA sAdhane adhamarNadaNDA- AdhiH. laghuhArItaH-(732) vRddhiH. dividhiH, uttamarNazulkaM ca. kauTilIyamarthazAstram prameyAkriyA (716) RNapratigrahItRkramaH, manu:-(716-20) sarvairupAyaiH svadhanaM sAdhayet ; paJca svadhanogrAhaNopAyAH; [pR. 732-734] dhanI svadhanaM svayaM sAdhayan na rAjJo vAcyaH; dhanasya vasiSThaH, yAjJavalkyaH , nAradaH, bRhaspatiH, rAjadvArA sAdhane adhamarNadaNDAdividhiH, anuttamajAtIyo vRddhahArItaH, bRhadyamaH-prameyakriyA. nirdhano'dhamaNaH karma kArayitavyaH. yAjJavalkyaH upanidhiH (721-3) RNagrahaNAnadhikAriNaH; dhanI svadhanaM svayaM sAdhayan na rAjJo vAcyaH; rAjadvArA sAdhane adha [pR. 735-756] marNadaNDAdividhiH; RNodgrAhaNe RNapratigrahItRkramaH; gautamaH--(735) rAjadaivikacaurAdinaSTanikSeparAjadvArA dhanasAdhane adhamarNadaNDaH uttamarNazulkaM ca; vicAraH. viSNuH--(735) nikSepApahArAdidoSe daNDaanuttamajAtIyo nirdhano'dhamaNaH karma kArayitavyaH. vidhiH. mahAbhAratam-(735) upanidhiliGgam . nAradaH-(723-5) paJca RNodgrAhaNopAyAH; dhanI kauTilIyamarthazAstram-(735-8)RNAdAnAtidezaH; svadhanaM svayaM sAdhayan na rAjJo vAcyaH; asamarthAdhamaNaH upanidhipratyarpaNApavAdaH; upanidhibhogapraNAzavikrayAzanaiH zanairdApyaH; rAjadvArA dhanasAdhane adhamarNadaNDaH; dhAnApahAreSu kRtyam / AdhAvatidezaH; anvAdhiyAcitakAadhamarNasya RNaparimANAjJAne nirNayopAyaH. bRha- vakrItakavaiyApRtyavikrayanikSepeSu vizeSaH, upanidhividheH spatiH-(725-7) paJca RNodgrAhaNopAyAH talla- atidezazca. manuH-738-45) nikSepasthApanavidhiH kSaNAni ca; anuttamajAtIyo nirdhano'dhamaNaH karma kAra- nikSepapAlanapratidAnaprayAdAnAni; rAjadaivikacorAdinaSTayitavyaH, pUrNAvadhau dhanAprAptau cakravRddhayAdivyavasthA; nikSepavicAraH; nikSepasya tadapavAdezca pramANanirUpanaSTAdhamarNadravyavikrayadvArA RNodgrAhaNavidhiH; saMdigdhe'- | Nam ; nikSepAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH; nikSepapratidApathe rAjanyanivedya na pravartitavyam . kAtyAyanaH- nam ; prItidattAdiSu nikSepavidheH atidezaH, vAlmIki(727-30) RNodgrAhaNopAyAH; adhamarNayogyatA- rAmAyaNam-(745) nyAsaliGgam . yAjJavalkyaH
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA *(745-6) upanidhilakSaNam ; rAjadaivacorAdinaSTanikSepavicAraH; upanidhipratidApanam ; upanidhyapahAre daNDavidhiH; upanidhividheH yAcitAdiSu atidezaH nAradaH(746-50) nikSepalakSaNaM upanidhilakSaNaM ca; nikSepAdisthApanavidhiH; sasAkSikAsAkSikanikSepapratidAnapratyAdAnavidhiH; rAjadaivacorAdinaSTanikSepavicAraH; nicepasya tadapahnavAdezca pramANanirUpaNam ; nikSepapratidApanam ; nikSepAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH; nikSepavidheH yAcitAdiSu atidezaH, bRhaspatiH -- ( 750-52 ) nyAsa - lakSaNaM upanidhilakSaNaM ca tatsthApana vidhiH sasAkSikA* sAkSikanyAsapAlana pratidAnavidhiH; rAjadaiva corAdinaSTanikSepa vicAraH; nikSepasya tadapahnavAdezca pramANanirUpaNam; nyAsapratidApanam ; nyAsApahAre daNDavidhiH; nyAsavidheH anvAhitAdiSu atidezaH kAtyAyanaH - - (752-5) upanidhyanvAdhiyAcitakalakSaNAni rAjadaivacorAdinaSTa - nikSepavicAraH; nikSepapratidApanam; upanidhigrahaNam ; upanidhyapahArAdidoSe daNDavidhiH; nikSepAdiSu vRddhividhiH; * yAcitAdiSu atidezavivaraNam vyAsaH - (755-6) nikSepalakSaNam ; nikSepasya tadapahnavAdezva pramANanirUpaNam ; nyAsAdipratidApanam ; nyAsAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH smRtyantaram - ( 756) nikSepanAze nikSepo deyaH. anirdiSTakartRkavacane - ( 756 ) nikSepapratidApanaM, tadavRddhizva. matsya purANam - (756) nikSepAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH SatriMzanmatam -- (756) rAjadaiva corAdinaSTanikSepavicAraH. asvAmivikrayaH [pR. 757-769] viSNu: - (757) asvAmivikraye jJAnAjJAnakRtakrayavikrayadoSatAratamyam ; ajJAnatazcet svAmI svaM . labhate. zaGkhaH - (757) asvAmivikraye svAmine dravyaM deyam. kauTilIyamarthazAstram - (757) asvAmivikrayakAriNo daNDaH tadddravyanirNayazca; svatvaM vibhAvya svAmI dravyaM labhate'nyathA daNDyaH manuH - ( 758-60) asvAmivikreturnindyatvam; ajJAnato'svAmivikretuH svA misaMbandhAsaMbandhabhedena daNDatAratamyam; jJAnato'svAmi vikretuzcauradaNDaH vizuddhayaH; prakAzakraye mUlAlAme na doSaH, svAmI svaM labhate; mUlAlAbhe krayadoSazaGkAyAM daNDaH, svAmI svaM labhate; asvAmikRtanivartanam . yAjJavalkyaH - (760-62) azuddhakaya svarUpam, svAmI svaM labhate; xxxi naSTApahRtavicAraH; asvAbhikretRgrahaNottara vidhiH; svAmI svatvaM vibhAvya svaM labhate. nAradaH - asvAmivikrayasvarUpam ; asvAmikRtanivartanam ; svAmI svaM labhate; zuddhAzuddhakrayau; azuddhakrayasvarUpam AgamAdhInA kretu: zuddhiH; asvAbhivikreturdaNDAdividhiH; syAmyanarpitatadIyavastubhoge vidhiH bRhaspatiH - ( 7646 ) asvAmivikrayasvarUpam ; zuddhakrayaH; azuddhakrayaH; mUladarzane kretuH zuddhiH; asvAmivikreturdaNDAdividhiH; asvAmivikraye pramANahInavAde nirNayavidhiH; avijJAtAzrayakrItAdividhiH. kAtyAyanaH - (766-8) asvAmikRtanivartanam ; mUlAnayana krayazuddhayorvicAraH; svAmI svatvaM vibhAvya svaM labhate; kretrA AtmavizuddhiH sAdhyA; avijJAtAzrayakrItAdividhiH vyAsaH - ( 768- 9 ) asvAmivikrayasvarUpam ; mUladarzane kretuH zuddhiH; asvAmivikraye daNDAdividhiH marIciH - ( 769) zuddhakrayaH; avijJAtakraye vidhiH yamaH --- (769) asvAmikRtanivartanam . matsyapurANam - ( 769) jJAnAjJAnakRtAsvAmivikrayadoSavicAraH zukranIti: (769) asvAminaH kraye daNDaH. saMbhUyasamutthAnam [pR. 770-790] jaiminIyasUtram - (770 ) jyotiSTome RtvijAM dakSiNA vibhAgAdhikaraNam. vasiSThaH - (770) kArya - tyAginau RtvigAcAryo heyau viSNuH - ( 770 ) RtviGmaraNe tatkAryataddakSiNAvyavasthA. zaGkhaH zaGkhalikhitau ca - ( 771) [RtvimaraNe tatkAryavyavasthA ]; RtviGamaraNapravAsavyAdhipAtityAdau tatkArya taddakSiNAvyavasthA, yAjyaRtvijoranyatareNAnyatarasya tyAge vyavasthA. kauTilIyamarthazAstram - (771-3) saMghabhRtasaMbhUyasamutyAtRkarSakavaidehakacorayAjakavaNijAM vetanadakSiNAphalAdivibhAgavidhiH; kartRkarmatyAgAdau daNDavidhiH manuH(773-7 ) RtvijAM saMbhUya kriyAsvarUpam ; vRtena RtvijA karmAsa mApane vyavasthA; saMbhUyakAriNAmRtvijAM dakSiNAvyavasthA; RtvijAM saMbhUyasamutthAnasya sthApatyAdAvatidezaH; RtvigyAjyayoranyatareNAnyatarasya tyAge vyavasthA. yAjJavalkyaH -- ( 777-80) saMbhUyakAriNAM vaNijAM lAbhAlAbhavyavasthA; anyatamena niSiddhAnanumatakaraNe pramAdanAzane ApatkRtarakSaNe ca vidhiH; paNye rAjabhAvyazulkAdinirUpaNam, rAjJo'tikrame daNDazca; tarikeNa sthalajazulkagrahaNe kRte, yogyanikadrabrAhmaNAnimantraNe ca daNDaH; saMbhUyakurvatA -
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxii vyavahArakANDam manyatamasya dezAntaramaraNe tadddravyAdhikAranirUpaNam ; lAbhazUnyajihmAzaktAnAM vidhiH; vaNijAM saMbhUyakAriNA mRtvikkarSakAdAvatidezaH. nAradaH - (780-84 ) saMbhUyasamutthAnapadaniruktiH; lAbhavyayayorAdhAraH svAMza - prakSepaH, saMbhUyakarmaNi samayAnusAreNa kartavyanirvAhaH anyatamena niSiddhAnanumata karaNe pramAdanAzane vyasanAdrakSaNe ca vyavasthA; anyatame proSite mRte vA tadddravyAdhikAranirUpaNam ; Rtvigvyasane'tidezaH Rtviktraividhyam ; yAjyavijoranyataraNAnyatarasya tyAge vyavasthA; vaNijA rAjazulkaM pradeyam ; rAjazulkadAnasya zrotriyaraGgopajIvyA diSu vizeSaH bRhaspatiH - ( 784-8 ) saMbhUyakarmAdhikAriNaH tadanadhikAriNazca; lAbhavyayayorAdhAraH svAMzaprakSepaH; bahusaMmatapuruSakRtiH sarvakRtirmantavyA; saMbhUya karmaNi vivAdavidhiH; daivarAjakRte kSayadAnI cetsarveSAmeva; anyatamena avihitaniSiddhakaraNe pramAdanAzane vyasanAdrakSaNe ca vidhiH; anyatame mRte tadddravyAdhikAranirUpaNam; Rtviktraividhyam; anyatame mRte tadRNApAkaraNavidhiH, zeSadravyavyavasthA ca; karSakAdInAM saMbhUya karmavidhiH; zilpinAM naTAnAM ca saMbhUyakarmaNi lAbhatAratamyam. kAtyAyanaH - ( 788-9) avibhaktazilpivaNijA vibhAge samabhAgaH; Apadi samuditadravyarakSaNe dazamAMzadAnam; zilpinAM lAbhatAratamyam; caurANAM saMbhUyakarmaNi lAbhatAratamyam; vaNikkarSa kazilpicorANAM lAbhahAni - vicAraH. vyAsaH - (789) saMbhUyakarmasvarUpam ; rAjazulkadAnam anirdiSTa kartRkavacanam - (789) RtvigdakSiNAvibhAgaH. matsyapurANam - ( 789 ) vRtena RtvijA karmAkaraNe daNDaH . baudhAyanakArikA -- (789) RtvijAM dakSiNAvibhAgaH zukranItiH - (790) rakSakAya dazamAMzadAnaM, zilpinartakagAyakacoraprayojakavaNikkarSakANAM saMbhUya karmavidhiH; RtvigyAjyo tyAginau daNDayau. dattApradAnikam [pR. 791-808] vedAH - (791 - 2) sarvasvadAnAnandA; bhUmidAnam; bhUmidAnaniSedhaH; dakSiNAsu putradAnam; sarvasvadAnanindA; azvamedhe dAradAnam ; azvamedhe bhUmipuruSabrAhmaNasvadAnavicAraH; puruSamedhe bhUmipuruSabrahmasvadAnavicAraH; vizvajiti bhUmipuruSabrahmasvadAnavicAraH; bhUmidAnaniSedhaH; puruSadAnam; sarvasvadAnanindA; pRthivIdAnastutiH; dAna prakArAH; strIpuruSANAM deyAdeyatvavicAraH. jaiminIyasUtram - ( 792-3) vizvajiti pitrAdInAmadeyatvAdhikaraNam ; vizvajiti pRthivyA adeyatvAdhikaraNam ; vizvajiti dharmArthasevaka zUdrasyAdeyatAdhikaraNam. gautamaH - (7934) adharmasaMyuktAya pratizrutamapyadeyam; dAne'pramANavAkyAni; adeyadatte svatvaM na; adeyadAne prAyazcittam. hArItaH -- ( 794) adeyadAnanindA; sarvasva madeyam ; adeyadAne pratizrutasyAdAne ca doSa: viSNuH - (794) adeyadAnadaNDaH prAyazcittaM ca zaGkhaH - (794 ) [ adeyadAnaprAyazcittam ]. kauTilIyamarthazAstram - (794) deyamadeyaM ca; dharmadAnArthadAna kAmadAnabhayadAna roSadAnadarpadAnavicAraH manuH -- (795-6 ) pratizrutaM dattaM vA adharmasaMyuktAya na deyam; adhArmiko haThAtsAdhayan daNDyaH; adeyadAtRpratigrahItArau daNDayau. yAjJavalkyaH( 796-7 ) deyamadeyaM ca zuddhapratigrahaH, dattAnapahAraH . nAradaH - ( 797-802) dattApradAnikaniruktiH; deyAdeyadattAdattAni tadavAntarabhedAzca; adeyamaSTavidham ; deyam ; saptavidhaM dattam ; SoDazavidhamadattam ; adeyadAtRpratigrahItArau daNDayau. bRhaspatiH - ( 802-4 ) prakaraNapratijJA; aSTavidhamadeyam; deyam; pratigrahItRtAratamyena dAnamahima tAratamyam; aSTavidhaM dattam ; SoDazavidhamadattam ; punarlabhyaM dattam ; adeyadAtRpratigrahItArau daNDayau. kAtyAyanaH - ( 804 6) deyamadeyaM ca ; pratyupakAraka bhRtilakSaNam ; dattasya punarharaNam ; utkoca - lakSaNaM tatsaMbandhidaNDaH; pratizrutaM deyam. vyAsaH-(803) pratigrahItRtAratamyena dAnamahimatAratamyam . devalaH - (806) dAnAGgAni SaT prajApatiH -- (807) deyaM kSetram . dakSaH - ( 807 ) nava adeyAni; saphalaM dAnam. bharadvAjaH - (807) dAnanimitAni dharmadAnArthadAna kAmadAnatrIDAdAna harSadAnalaukikadAnAni vyAghraH - (807) strIdhanadAnavicAraH, anirdiSTakartRkavacanAni - (807) vizvajiti sarvastradAnam ; deyamadeyaM ca matsyapurANam - (808) prati zrutyApradAne daNDaH. zukranIti: - (808) dAnaprakArAH. abhyupetyAzuzrUSA [pR.809-840] vedAH - - ( 809 - 14) dAsA dhanam ; dAsA atratAH kRSNAzca; dAsA abhibhavanIyAH; dAsaH varNavizeSaH; dAsAH kRSNajAtIyAH; dAsabhAryAH indreNa jitAH; indreNa
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA dAsA aprazastAH kRtAH; dAsa AryavazyaH; saMpadA dAsa | dAsyam ; brAhmaNetareSveva Apadi samavarNadAsyam ; dAsaAryo bhavati; AryArtha dAsaprajA vinAzyAH; dAsaH karmANi ; amocyaM pravrajyAvasitadAsyam ; dAsyAmAryaparicaritA; dAsadhanaM AAhyam ; dakSiNAsu dAsA deyAH; saMtatau dAsyAH sAnvayo mokSaH ; dAsadhanam ; dAsoDhA dAsasvarUpam ; dAsAryabhedaH indrakRtaH, dAsyaH striyo | dAsI bhavati; brAhmaNIkulastrIdhAnyAdInAM vikrayadAsIdakSiNAsu deyAH; karmakarasvarUpam ; UDhavadhUdAsI; dAsI- karaNAdau daNDaH; dAsIsutadAsyavicAraH; dAsIgamananRtyam ; dAsyam ; dAsAyau~; dAsA abhibhavanIyAH; dAsI vicAraH. devalaH-(839) putrabhAryAdAsazUdrANAM dhanatatkarmANi ca; yajJAdau dAsIputro nindyaH bahiSkAryazca; svAmyavicAra:. uzanA-(839) dAsyAnarhAH. dakSaHzUdrAH paricaritAra:; dAsIdAnam ; paricArakaH; yajJAdau (839) parivrajyAvasitadaNDaH. kaNvaH-(839) dAsIputro nindyaH bahiSkAryazca; zUdrAH paricaritAraH dAsyAnarhAH. mArkaNDeyapurANam-(839) prAtilomyena paricaryA bhRtyakarma; dAsIdAnam ; dAsyam ; dAsyo dhanam ; dAsyam. mahAbhAratam -vinatAyAH paNajitadAsyam , paricaryA zUdrasya janmato dharmaH; dAsIdAnam ; bhRtyaH garuDasya mAtRdAsyAt dAsyaM ca, brahmapurANam-(840) prathamaM bhojanIyaH; dAsaH dAsI dhanam ; annAthai paricaryA; | vinatAyAH paNajitadAsyam , garuDasya mAtRdAsyAt dAsaniruktiH, gautamaH-(815-6) ziSyavidhiH | dAsyaM ca. zUdrasya dAsyam. ApastambaH-(816) zUdrasya dAsyam vetanAnapAkarma dAsakarmakarANAM saMvibhAgaH. baudhAyanaH-(816) [zUdrasya dAsyam]: vasiSThaH--(816) [zUdrasya [pR. 841-856] dAsyam ]. viSNuH-(816) zUdrasya dAsyam ; uttama- vedAH-(841-2) nRtyakAriNyaH striyaH; vezyAvaNe dAsye niyojayan daNDyaH; tyaktaMpravrajyasya dAsabhAvaH; | nidrshnm| bhRtinidarzanam vezyAgamakavacanAni. dAsabhAryAyAzca dAsItvam. kauTilIyamarthazAstram - ApastambaH-(842) kSetraparigrahItA'nusthAtA bhAvi(816-8) dAsakalpaH, mahAbhAratam-(818-9) phalaM dApyaH; nidhanakSetraparigrahItA'nutthAtA tADanIyaH; dAsadharmAH; zUdrastrayANAM varNAnAM paricArakaH dAso vA pazupe'tidezaH. viSNuH-(843) bhRtakadoSasaMbandhI bhavati; dyUte abrAhmaNaprajAputrabhrAtaraH AtmA patnI ca | vidhiH; svAmidoSasaMbandhI vidhiH. kauTilIyamarthadAsA bhavanti; patnI dyUte deyA dAsI bhavati; yuddhajito zAstram-(843-4) karmakarakalpaH. manuHdAsaH. manuH-(819-23) vaizyazUdrau svakarmaNi pravarta- (844-5) vetanAnapAkarmapratijJA; bhRtakadoSasaMbandhI 'nIyau; Apadi kSatriyavaizyau brAhmaNena svasvakarmaNA bhartavyo; vidhiH; nirdoSo bhRtakaH tadvatanaM ca, yAjJavalkyaHbrAhmaNena saMskRtadvijA dAsye na niyojyAH; zUdro dAsya- (845-8) karmatyAgibhRtakavidhiH; upaskararakSaNaM bhRtyamevAIti; saptavidhA dAsAH; bhAryAputradAsA na dhanasvAmya- dharmaH; AyudhIyabhAravAhakAdidoSasaMbandhI vidhiH; tyAjamarhanti; brAhmaNena zudradravyaM haraNIyam . yAjJavalkyaH- kasvAmidoSasaMbandhI vidhiH aparibhASitabhUtividhiH (823-4)dAsyamokSakAraNAni; dAsyamokSakAraNApavAdaH; anekabhRtyasAdhyakarmavetanavidhiH nAradaH-(848-52) Anulomyenaiva dAsyam ; antevAsividhiH. nAradaH- paribhASitAparibhASitavetanavidhiH; upaskararakSaNaM bhRtya(824-34)abhyupetyAzuzrUSApadaniruktiH zuzrUSakabhedAH karma; bhUtakadoSasaMbandhI vidhiH; svAmidoSe vidhiH teSAM sAdhAraNadharmazca ; ziSyavidhiH; antevAsividhiH; | sadoSasvAmisaMbandhI vidhiH, sadoSavAhakavidhizca; paNyastrIbhUtakavidhiH; bhUtAnAM dAsAnAM ca krameNa zubhAnyazu- vidhiH; bhUmigRhabhANDeSu bhATakavidhiH, brahaspatiHbhAni ca karmANi ; Anulomyenaiva dAsyam ; paJcadaza (852-3) sIravAhakabhAgavidhiH; bhRtakadoSasaMbandhI dAsAH; dAsyAdamocyAH; dAsyamokSakAraNAni ; dAsya- | vidhiH; svAmidoSasaMbandhI vidhiH. kAtyAyanaHmokSe ghaTasphoTavidhiH; bhAryA putradAsAnAM na dhanasvAmyam. (853-4) sadoSabhUtakasadoSavAhakasadoSasvAmisaMbandhI bahaspatiH-834-5) vetanAnapAkarmasvAmipAla- vidhiH; gRhApaNabhANDahastyazvAdibhATakavidhiH, vyAsaHvAdAbhyupetyAzuzrUSANAM samAnatvam ; zuzrUSakacAturvidhya- (854) gRhabhUmibhATakavidhiH. vRddhamanuH-(854. nimittAni ; arthabhRtabhedAH. kAtyAyana:-(835- 5) aparibhASitA bhRtiH; sadoSabhRta kavidhiH; upaskara* 1) antevAsividhiH: brAhmaNetareSveva varNAnulomyena | nAzasaMbandhI vidhiH, vAhanakarmaNi sadoSasvAmisaMbandhI
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ XXX vidhiH. matsyapurANam-(855) [vidyAzilpavetana- / zlokatrayam ); grAmazreNigaNAdhyakSANAM samudAyinAM rAjJazca vidhiH; paNyastrIvidhiH]. zukranItiH-(856) bhRti- adhikAramaryAdA ('taiH kRtaM' ityAdizlokatrayam); prakArA:. grAmazreNigaNadravyasya rAjabhAgasya ca vicAraH ('saMbhUyaikasaMvidhyatikramaH mati' ityAdizlokacatuSTayam)]. kAtyAyana:-- (875-7) [samUhasaMviddharmaH rAjazAsanaM ca, tayorbhane [pR. 857-877] daNDaH; gaNaiH gaNina aparAdhino daNDyA rAjAnumatyA; vedAH-(857-9) mukhyasya sahakAriNAM ca saMvit gaNinAM gaNArthakRtarNAdibhAktvavicAraH; samUhI samUheMiSTA; dampatyoH saMvit iSTA; samAnAnAM saMvit iSTA; zabhAgI]. smRtyantaram--(877)[samayabhaGgibrAhmaNayuddhe sahakAriNAM saMvit iSTA; dAne sahakAriNAM saMvit daNDaH]. iSTA; sarvakAryeSu samAnAnAM gaNAnAM saMvit iSTA; saMvidaH sAdhAraNaliGgAni; grAmeSu svakIyaparakIyANAM saMvit iSTA; krayavikrayAnuzayaH saMvidA zreSThaH sveSu kAryaH; saMvidaH sAdhAraNaliGgAni; [pR. 878-901] kulasaMvit iSTA; grAmeSu svakIyaparakIyANAM saMvit iSTA; brAhmaNeSu saMvit iSTA, saMvidAnam . viSNuH--(859) vikrIyAsaMpradAnam smyaanpaakrmlkssnnm| saMvillaGghanagaNadravyaharaNadaNDaH, [pR. 878-890] zaGkhalikhitau--(859-60)[samayAnapAkarmalakSaNam ]. mahAbhAratam--(860-61) vinApi rAjJA vedAH-(878) alpamUlyena vikrayottaraM samayAbhAvelokasamayaH prajArakSakaH; rAjA prajayA nirmitaH; saMghaH 'nuzayo na kAryaH. viSNu:-(878) gRhItamUlye'nuzaye aikamatyenaivAvatiSThate; gaNarakSaNarItiH. kauTilIyamartha- daNDaH. kauTilIyamarthazAstram-(878-9) vikrIyAzAstram--(861-3) samudAyakarmasamayaH; samudAyArtha- saMpradAnam ; krItvAnuzayaH; vivAhe'nuzayaH; dvipadacatunATyAdikarmaNi anaMzado'nadhikArI; sarvahitAdezapAla- SpadeSu anuzayaH; kanyopadhiH vivAhe. manuH--(879nam ; zreSThayaniyamaH saMghe ; uktasamayasyAtidezaH deza- 83) krayavikrayAnuzaye parIkSAkAla:; parIkSAkAlottaramanujAtisaMgheSu; saMghavRttam . manuH--(864-5) grAmadeza- zaye daNDaH; paNyAnuzayadharmasyAnyatra vetanAdiSvatidezaH saMghavilavAne daNDavidhiH. yAjJavalkyaH --(865-9)| vivAhe kanyopadhiviSaye'nuzayaH; kanyAviSayAnuzayamaryAdA vidyavidhau varNAzramadharmasaMvidharmarAjakRtadharmarakSaNAdhi- saptapadI. yAjJavalkyaH --(883-5) gRhItamUlyakRtabrAhmaNaniyuktiH; saMvillaGghanagaNadravyaharaNadaNDaH; paNyavikretranuzayaH; apradatte paNye duSTe vikreturhAniH; kretasamUhahitavAdivacanAkaraNe daNDaH; samUhAdhikRtA rAjJA sa- ryagRhNati anyatra vikreyam ; satyakAravyavasthAtikrame daNDaH. kAryAH; samUhAdhikRtena labdhaM samUhAyaiva deyaM, anyathA nAradaH-(886-9) vikrIyAsaMpradAnaniruktiH; paNyadaNDaH; kIdRzAH samUhakAryacintakA bhaveyuH; uktatraividya- niruktiH; paNyasya SaDvidhadAnAdAnavidhiH; vikreturanuzaye saMvidvidheH zreNyAdAvatidezaH. nAradaH--(869-72) sthAvarajaGgamabhedena dApanabhedaH, arghahAnau dApanaprakAraH samayAnapAkarmalakSaNam ; pASaNDanaigamazreNyAdInAM samayaH / sthAyicaraketRbhede; apradatte paNye duSTe vikretuhAniH; rAjJA rakSaNIyaH; rAjJA pASaNDAdInAM kIdRzaH samayaH / vikrayopadhau daNDaH; ketuH krItvA'grahaNe vikretRsamadoSaH, nirAkaraNIyaH, te ca gaNAH kathaM niyamyAH. bRha- adattamUlye samayAdhInA vyavasthA; vANijyaM lAbhamUlakaspatiH--(872-5) [saMvidvidhAnapratijJA ('eSA hi' mathApi RjumArgeNa kartavyam . brahaspatiH-(889) ityAdireka zlokaH); traividyasaMvidvidhiH ('vedavidyAvido' | paNyaniruktiH; sadoSapaNyavikraye daNDaH; vikretulyyo'ityAdizlokatrayam ); grAmazreNigaNAnAM saMvillakSaNaM, | nuzayaH, kAtyAyanaH-(889) kraye vikraye vA'nuzaye tatsaMvidviSayAH, tatsaMvitpAlanaM, tatsaMvidbhaGge daNDaH, - daNDaH parIkSAkAlazca. vyAsaH-(889-90) anu. tatsavitkaraNam, grAmazreNigaNAdInAM kAryAdhyakSavidhiH zayavyAvRtyarthaM madhyasthavyavasthA, satyaGkAre'nuzayo na ('grAmazreNigaNAnAM' ityAdayo daza zlokAH); grAmaNi- | kAryaH. smRtyantaram-(890) dazAhAtparato'nuzayo gaNAnAM aparAdhakarturdaNDaH ('yastu sAdhAraNaM' ityAdi- na kAryaH. .
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA XXXV krItvAnuzayaH | zisyarakSaNaM, tadartha pazudaNDavidhiH), pAlasya svAminazca [pR. 890-901] vivAdaH. viSNuH-(904-5) zasyarakSaNaM tadarthaM pazu. daNDavidhiH, zaGkaH zaGkalikhitau ca-(905-6) viSNuH-(890-91) krIte keturanuzaye kreturhAniH [zasyarakSaNam , tadartha pazudaNDavidhiH].kauTilIyamarthazAvinimayaparivRttiniruktiH, tayoH svatvakAraNatvaM ca; stram-(906-7) pazukRtakSetrapathahiMsA. manuH-(907kreyasvarUpam ;krIte upadhinA'nuzaye daNDavidhiH; vastrANA 11) svAmipAlavAdapratijJA; pAlabhRtiH; zasyarakSaNam , mupabhoge'nuzaye kAlaH kartavyatA ca; pazuzakaTAnAma tadartha pazudaNDavidhiH. yAjJavalkyaH -(912-5) pAlanuzaye'vadhiH dravyavizeSe mUlyaniyamaH parivRttihIna sya svAminazca vivAdaH, pAlabhRtizca; gopracArakaraNam ; krayapratibandhakrayoktalAbhAdiSu vyavasthA; kacit parivRtteH dvijasya tRNaidhaHpuSpeSvadhikAraH; zasyarakSaNam, tadartha pazuparAvartanam . manuH-(891.2) avikreyapaNyam , daNDavidhiH, nAradaH-(915.9) pAlabhRtiH; pAlasya yAjJavalkyaH -(892-3) krIte dravyabhedena parIkSA svAminazca vivAdaH; zasyarakSaNam, tadartha pazudaNDavidhiH. kAlaH anuzayAvadhirUpaH, anuzayakAraNAbhAve'nuzaye | bRhaspatiH-(919) pAlasya bhRtiH pAlasya svAmidaNDavidhiH. nAradaH-(893-5)krItAnuzayaniruktiH; | nazca vivAdaH; sasyarakSaNam, tadartha pazudaNDavidhiH. krIte pratidAnAvadhiH, parIkSya krIte'nuzayo na kAryaH; kAtyAyanaH-(919-20)[pAlasya svAminazca vivAdaH; Rye parIkSAkAlo dravyabhedena; samayamaGgIkRtya krIte vastre sasyarakSaNam, tadarthe pazudaNDavidhiH]. vyAsaH-- nAnuzayaH kAryaH; kSetre vikrIte vikretranuzayAvadhiH; anu (920) pAlasya svAminazca vivAdaH. uzanA-- zayakAraNAbhAve'nuzayo vyarthaH. brahaspatiH-(895. (920)sasyarakSaNam , tadartha pazudaNDavidhiH, smRtyanta6) parIkSya keyam / parIkSAkAla pUrvamevAnuzayaH kAryaH; kraye mUlyanizcayaH; sthAvarakrayavidhiH. kAtyAyana: ram-(921) [sasyarakSaNam, tadarthaM pazudaNDavidhiH]. (896.8) bhUkraye parIkSAkAla:; yogyakAle krItaM sadoSaM brahmapurANam-(921) pAlasya svAminazca vivAdaH. bhASyakAra:-(921) sasyarakSaNam , tadartha pazudaNDadRSTaM pratideyam ; nirdoSakraye'nuzaye daNDaH; sAdhAraNakraye vidhiH ekasyAdhikAramaryAdA; mUlyanizcayaH; mUlyaniyAmakaH; krayaparivartanayoH svarUpam ; sthAvarakrayoktalAbharuci sImAvivAdaH krayavidhiH, mUlyavyavasthA anuzayavyavasthA ca. vyAsa: [pR. 922-962] (899) drabyavizeSeSu parIkSAkAlAH anuzayAvadhizca. vedAH--(922-5) kSetramitiH; apnasvatI prajApatiH--(899) sthAvarakrayavidhiH, mUlyavyavasthA ArtanA ceti dvividhA urvarA; kSetra hiraNyaM pazavazca pakavicArazca. sumantuH-(899.900) kraye tattulya dhanam ; kSetre svAmyam ; kRSikarma, vApIkulyAdikRtrimAkriyAsu cAnuzayAvadhiH; krayasiddhiH; bhUkrayavidhiH. bhAra kRtrimajalasthAnAni ca kSetravAdaliGgam ; setuliGgam ; dvAjaH-(900) pratibandhakrayabhUkrayAjJAkrayoktalAbhA karSakasIrapatyormedaH; kulapA vAjapatiM prati dhanamarpayanti; dividhiH. jAtUkarNiH -(901) bhUkraye sAmantAdi pRthI vainyaH kRSikarmapravayitA, setuH kSetrasvAbhyaM ca.vasividhiH pazcAdhyAyI-(901)kraye sAmantAdividhiH]. SThaH--(925) pathi gRhAdikRte ca anukUladezavyavasthA; vRddhakAtyAyana:--(901) parivartanakrayoktalAbhAdi sImAvAde kriyAvidhiH, viSNuH--(925)mArgAdidUSaNe vicAraH krayasiddhizca. smRtyantaram-(901) kraya- daNDavidhiH; sImAbhede daNDavidhiH zaGkhaH zaGkhalikhitau siddhiH. ca-(925-6) sImAvivAde kriyAvidhiH pathi svAmipAlavivAdaH gRhAdikRte ca anukUladezavyavasthA; sImAbhedAdau daNDa vidhiH. kauTilIyamarthazAstram-(926-33) gRha[pR. 902--921] vAstukam; vAstuvikrayaH; sImAvivAdaH; kSetravivAdaH; . vedAH-(902-3) svAmipazupAlatatkartavyatA- maryAdAsthApanam ; bAdhAbAdhikam ; udakamArganirodhe liGgAniH pazupAlaprakArAH.gautamaH-(903-4)zasya- sasyAdihiMsane ca daNDaH. manuH- (933-40) skSaNam, tadartha pazudaNDavidhiH, ApastambaH--(9.4) sImAnizcayakAlaH;prakAzAprakAzasImAcihnavidhiH; sImA
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ XXXVI vyavahArakANDam vivAde kriyAvidhiH; cihnasAkSisAmantamaulavanacAriNAM pUrvapUrvAbhAve uttarottaraM prAmANyam ; sAkSiNAM sImAnirNaye dharmavizeSaH; sAkSiNAM mRSAkaraNe daNDaH; pramANAntareNAnizcaye rAjA nirNetA; gRhAdyAharaNe daNDaH; mArgAdidUSaNe daNDavidhiH. yAjJavalkyaH -- ( 940-43) kSetrasImA vivAde sAmanta gopakarSakavanacAriNaH cihna pradarzanadvArA pratyAyakAH; sAmantasAkSisaMkhyA, sImAvivAde dharmavizeSazca; sAkSiNAM mRSAkaraNe daNDaH; pramANAntareNAnizcaye rAjA nirNetA; kSetramA vAdavidheranyatra ArAmAdiSvati dezaH; sImAbhedAdau daNDavidhiH; parakSetrAnapaharaNApavAdaH; uktApahAraH svAminivedanapUrvaka eva yuktaH; karSakeNAGgI kRtakSetrakaraNatyAge vidhiH. nAradaH - ( 944 - 9 ) kSetrajavi vAdaniruktiH; paJcavidhA sImA; prakAzAprakAzaliGgasAkSisAmantakarSakagopAdibhiH sImAnirNayaH; mRSoktau daNDavidhiH; itara pramANAbhAve rAjA nirNetA; kSetrasImAvAdasya gRhodyAnAdAvatidezaH; sImAvRkSaje svAmitvavidhiH; mArgaseghaniSedhaH; setutaDAgAdividhiH; kRSTAkRSTavidhiH bRha spatiH - (949-54) sImAvAdapratijJA; rAjJA sasA - kSikaM sapatraM vA kSetraM deyam; grAmagRhakSetrAdipravezakAle prakAzAprakAzacihnAni sasAkSikANi kAryANi sImAnirNaye sAkSiNaH ke kIdRzAzva; sImAjJApanavidhiH; kSetragRhagrAmAdau rAjakRtaH nadIkRtazca svAbhisaMbandhaH; paragRhapIDAparihAraH; lokamArgapIDAparihAraH; kRSTAkRSTavidhiH kAtyAyanaH- (954-60 ) SaDbhUvAdanimittAniH; SaDvidhabhUvAdeSu bhogasAkSilekhya prAmANyam; kSetravivAde sAmanta tatsaktatatsaMsaktamaulAdiprAmANyam; sAmantamaulavRddhoddhRtaniruktiH; sImAvAde ekasAkSiNaH uktividhiH; sAmantAdInAM pUrvadoSe saMkhyAguNAtirekeNa sAkSitvam ; sAkSisAmantAdInAmanRtoktau daNDavidhiH; dazagrAmAdisImA karaNam ; pramANAntarAbhAve rAjA nirNetA; rAjadaivikAbhAve sAkSyaprAmANyam; kSetrasImAvAdasyAtidezaH gRhAdau parasparagRhAdInAM saMbAdhaparihArAdi; mArgatIrthAdiSu pIDAparihAraH; sImAvRkSa phalasvAmyavidhiH; svAmyanumatimantareNa kRtiphalAlAbhaH; kRSTAkRSTa vidhiH vyAsaH - (961) sImAprakArAH; kRSTAkRSTavidhiH prajApatiH -- ( 9612) sImAkSetra vRkSaphalasvAmyavidhiH. vRddhamanuH - (962) grAmasImApAlanam vRddhahArItaH - ( 962) sImAkaraNam . anirdiSTakartRvacanam - - (962) kUpavApipuSkariNItaDAgasaraHsImA: mArkaNDeyapurANam(962) grAmapura kheTakarva TalakSaNAni strIpuMdharmAH [pR. 963 - 1119] vedAH - ( 963 - 1011) (RsaM. 963-91) gRhanetrI strI; patipatnIsaMbandhaH ; bhAtRbhaginyau; gRhanetrI strI; kanyAjAraH ; anekajAyApatirekaH; zuddhA nArI patipriyA; anekajAyApatirekaH; patipatnIsaMbandhaH; kanyAlAbhArthaM dhanadAnam; rAkSasavivAhaH; vRddhAvivAhaH; strIpuruSaprema; mAtRbhaginyAdisaMbandhaH strIpuruSabhogasaMbandhaH; jArasaMbandhaH; strIpuruSa bhogasaMbandhaH; gRhasthitA patnI patipatnIsaMbhogaH brahmacarye ca; gurusaMbhogasaMlApazravaNadoSaH; gRhasthadharmaH ; vyaGgaH kanyAdveSyaH sAGgaH kanyApriyaH; patipatnIsaMbhogaH; vyabhicAriNI pApaM nigUhati; yuvatInAM yuvaprema; patipatnIsaMbhogaH; prajAkAmanA; gRhanetrI patnI patipatnIprema; durAcArAH striyaH; patipatnIprema; vivAhakAmAH kanyAH prajAkAmanA; premavivAha - baddhadampatI; ardhe bhAryA zarIrasya supatnI; supatnI; svasurjAraH pati: anyaM bhAryau gamayati; sUryAyai pUSNo dAnam ; patipatnIprema; aneka jAyApatirekaH; gRhe vartamAnAH striyaH; jArasaMbandhaH; adhano jAmAtA; patipatnI kartavyaM saubhAgyaM ca; svAbhAvikaH strIdoSaH; strIdharmaH; strIpuruSaprema; jArasaMbandhaH; anekajAyApatirekaH; bhrAtRbhaginyovivAhaH supatnyaH; anugamananiSedhaH bhrAtRbhaginyau; svayaMvaraH gAndharvavivAhaH; strIpuruSasaMbandhaH; gRhasthadharmaH; vRddhAvivAhaH; rAkSasavivAhaH; niyogaH; patipatnIprema; anekajAyApatirekaH; pitRduhitrorvivAhaH; rAkSasa vivAhaH; aSTaputrA subhagA; kanyA yAcanIyA; patipatnIsaMbandhaH; gRhanetrI strI; vadhUvastradoSaH; pANigrahaNam; patipatnIsaMbandhaH; sakramabahupatikatvaliGgam pUrva devaH anantaraM manuSyaH patiH; patipatnIsaMbandhaH; dhanaprajAyUMSi gArhasthyeSTam ; palyAH gRhe Adhipatyam; patipatnIsaMbandhaH; dampatyoH saMbhogaH; bahuprajA eva bhadram ; patipatnI saMbandhaH; gArhasthyam; saMbhogaH; aneka jAyApatirekaH; patnI yuddhe sArathiH patityaktA strI; sapatnIdveSaH bhrAtuH patitvaM jAratvaM vA; ekayA dvayovivAha:. (taisaM. 991-4) supatnI patipatnIsaMbandhaH; bhrAtRbhaginIvivAhaliGgam; rAjJo bhAryAdvayam; bahustrIkAmanA; strINAM yathAkAmasaMbhogAbhyanujJA; rajasvalAdharmAH; amAvAsyA paurNamAsyorbhoganiSedhaH ; supatnI; anekajAyApatirekaH; jAyA gRhapatnI; strIsaGganiSedhaH;
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA Ixxvii hInavayasyA vidhAhaH striyAH priyaH; patnI puruSArdham | strINAM bhojanam ; dampatIsaMbandhaH; yaze palyA jArI anekajAyApatireka, kanyAdAnam; strIpuruSasaMyogaH, nirdeSTavyaH, vivAhAnantaraM patigRhAnivRttiH kAmyate; (kAsaM. 994-5) supatnI; strINAM surApAnam ; yAvajjIvaM pitRdattapateratyAgo dharmaH; Atmano'dha jAyA; strIdoSAH; agredIdhiSuparivividAnadoSaH; anekajAyA- supatnI; prajAyai jAyA; anekajAyApatirekaH; strIpuruSANAM patirekaH +[vyabhicAradoSatvanimittam ].(maisaM. zumA. vividhadharmAH; anekajAyApatirekaH; strIpuruSANAM saMbhoga995-6) anekajAyApatirekaH; strIbhoganiSedhaH; strI saMvAdaH; Atmano'dha bhAryA; anekajAyApatirekaH, svabhAvato duSTA; duhitRgamanam ; stryasamarthA; strI (tAbrA., jaiubA., chAu., gobrA., aiA. 1010. deyA; anekajAyApatirekaH; strIpuruSasaMyogaH: agre- 11) bhrAtRbhaginyorvivAhaH; anekajAyApatirekaH; sadRzAdodhiSuparivividAnadoSaH, (asaM. 996-1004) sadRzI prajA; sapiNDavivAhaH; bAlabhAryAH anekajAyAdurbhagA strI vivAhecchoH kanyAmanograhaNam ; kAminyAH | patirekaH; pativratA; yajJe vAmadevyavratam, gautamaHpuruSasya ca saMbhogakAmanA parasparavazIkaraNaM ca; pati- (1011-4) vivAhe kanyAyAH jAtipravarAdisApiNDyApatnIpmanyunAzayatnaH; navapalyAH subhagatvaM patyanukUlatvaM divicAraH; kanyAvivAhakAlaH; strIdharmAH mRte bhartari ca prArthyate; patyuH patnyanukUlatvaM prArthyate; jAyAnAM pati- niyogavidhiH; naSTe pravajite proSite vA bhartari kAlaniSThA; strIvazIkaraNam : kuTumbasAMmanasyam : saMbhogakAle pratIkSAvadhiH; akRtavivAhe jyeSThabhrAtari kanIyasaH kartasarvasvApanam ; ekasyA anekapatayaH; brahmapatnyA eka eva vyam . hArItaH-(1014-7) strIrakSA; bhAryAparipatiH; patipatnIsAMmanasyam ; pativratA; patipatnIzubhakA- tyAgaH; patnIdharmAH; bhAryAyAH surApAnaniSedhaH; bhAryAmanA; jAyAkAmasya jAyAprArthanA; parivittidoSaH; kuTumba- parityAgaH; patyau proSite patnIdharmaH; vidhavAdharmaH; svaisaumanasyam / devavivAhaH, snuSAzvazurasaMbandhaH; strIpuna- riNIpunarvAdayaH; sAdhvI. ApastambaH-(1017-9) vivAhaliGgam ; patyuH patnyAzca vayanarUpaM ekaM karmaH | patikartavyam ; dvitIyadArakartavyatA; vivAhe gotrasAbrahmacAriNyA vivAhaH; varAH jyeSThavarazceti varaprakArau; piNDyavicAraH; dampatyoH zuddhivicAraH; niyogavidhivarNabharaNaM vadhUkarma; kanyAdAnam ; vadhvaH patigRhagamanam / niSedhau, vidhavAdharmaH, baudhAyana:-(1019-20) ekasyAH patidvayam ; vadhvaH vaivAhikAlaGkArAdIni: kanyAvivAhakAlaH; svayaMvaraH; balAddhRtakanyApunardAnam / palyAH patiniSThA, gRhe anyajanasaMbandhazca; palyai vastra- kanyApunarvivAhaH; bhAryAgamanavidhiH; strIrakSA; bhartRsevA: dAnam ; dIrghAyuSyaM vazvaH prArthyate; pANigrahaNam : dharma- dharmaH; bhAryAparityAgaH; niyogaH; aniyojyA agamyAzca patnItvam ; prajAthai vivAhaH; vadhvaH vastradhAraNam : pati- | striyaH. vasiSThaH-(1020-22) vivAhe gotrapravarapatnIsaMbandhaH; gRhajanAvirodhitvaM palyA AzAsyate | sApiNDyAdivicAraH; kanyAvivAhakAla:; svayaMvaraH; vAgdadampatyo gyasaMpat ; iSTA devare prItiH patnyAH ; prajArtha | ttAyAH punaranyatra dAnam ; akSatayonipunarvivAhaH; bhAryAvivAhaH, AziSaH; aniSTanivAraNam ; sApiNDyavivAha- parityAgaH; patyo proSite patnIdharmaH; niyogaH, proSita. doSaH; kanyAdAnam ; savarNAvivAhaH; anugamanam ; anu. jyeSThabhrAtRpratIkSA.viSNuH-(1022-4) vivAhe gotra. -gamananiSedhaH, (aivA.1004-5) bhAryAyA vastrasaMpata : pravarasApiNDyAdivicAraH; svayaMvaraH; dharmArtha bhAryA dvijarAjJaH vAvAtA jAyA; rAtrau jAyAH patyurAkUtaM jAnanti | jAtijA; pUrvadattA na punardeyA; bhAryA na tyAjyA; strIrakSA; snuSAzvazurasaMbandhaH; aprativAdinI patnI; patnyAH khasraye- patnIdharmAH; patyau proSite patnIdharmAH; pratIkSAkAlaH; kSayAzreSThayam ; anekajAyApatirekaH; jAyAniruktiH .(zA- | niyogaH; vidhavAdharmAH. zaGkhaH zaGkhalikhitau cabrA.1005)supanI patnIbhojanakAla:; yazAnauMH pAnyaH; / (1024-6) svayaMvara, kanyApunardAnam, savarNAsavarNaanekajAyApatirekaH. (taibA.1005-7) subhagA: striyaH | bhAryAH strIrakSA;bhAryAparityAgaH; adhivedanam ; patnIdharmAH; patiprItikAmanA; yajJe patnyA jAro nirdeSTavyaH; apa- patyau proSite patnIdharmAH; svairiNIpunadiyaH. mahAnIko yajJAnahaH, pativazIkaraNam ; daivavivAhaH; strI- | bhAratam-(1026-34) prajAthai vivAhaH; strIratnaM saMbhogaH anye guNAzca kAmyante; supatnI. (zabA.1007- zuddham ; bhartRpatipadanirUktiH; strINAM punarvivAhadhyabhicAra10) jAyAyA yajJAGgatvam / strINAmabalatvam ; manoH dhanastrAmyaniSedhaH; patnIdharmAH; jAyAmahimA; patidharmaH; svaduhitrA vivAhaH; sApiNDaye vivAhaH, puruSasaMnidhau na / strINAM svairasaMbhogaH dharma AsIt ; strINAM zvetaketukRtaH
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ IXXviii byavahArakANDam punarvivAhaniyoganiSedhaH; bahUnAmekapatnitA; patnIdharmAH / strIrakSA; strItyAgavicAraH; proSitamartRkAvRttam , tadaRtumatyA vivAhe dAnam ; patnIdharmAH; patyuranugamanam ; | Ggo'nyapatividhizca; strIpunarvivAhaH; niyogavidhiH; dampavidhavAdharmAH; strIrakSA; strINAM samAnavaNe vyabhicAro'- tyorvAdasyAviSayaH; bIjikSetriNorapatyasvAmyavicAraH; punadoSo'lpadoSo vA; bahubhAryasya saMbhogavidhiH; patnIpari-bhUsvairiNIprakArAH; varNasaMkarAsaMkarau; saMkarajAtivicAraH. tyAgaH; strIrakSA; strIdoSaH, niyogaH punarvivAhazca. bRhaspatiH-(1106-9) strIpuMdharmapratijJA; strIrakSA; kauTilIyamarthazAstram-(1034-41) vivAhadharmaH; strIrakSaNopAyAH; strIdharmAH; strIdoSAH; pativratAvRttam / Adhivedanikam ; zuzrUSAbharmapAruSyadveSAticAropakAravyava. proSitabhartRkAvRttaM, tadaGgo'nyapatividhizca; vidhavAdharmAH, hArapratiSedhAzca; niSpatanam , pathyanusaraNam , hrasvapravAsaH | anvArohaNavicArazca; niyogavidhiniSedhaH. kAtyAyana:dIrghapravAsazca. manuH-(1041-75) kanyAyAH puna- (1109-11) kanyAyAH punardAnAdAnapunarvivAhardAnaniSedhaH; pratigRhItakanyAtyAgaH; kanyAdAnakAlaH | vicAraH; anekabhAryasya kartavyaM, strIdharmAzca; vidhavAkanyAsvayaMvaraH; RtumatyAH zulkaM na deyam ; vadhUvarayo- dharmAH; niyogavidhiH, parapUrvA vicArazca; bIjikSetriNoravivAhakAlaH; kanyAyA vaivAhika zulkasaMbandhI vidhiH / patyasvAmyavicAraH. vyAsaH- (1111) pativratAstrIpuMdharmapratijJA; strINAmasvAtantryavidhiH; rakSaNavidhiH; vRttam ; strIdoSAH; tyAjyastrIvicAraH; anvArohiNIrakSaNaprayojanam ; jAyApadaniruktiH; jAyArakSaNopAyAH; prazaMsA; vidhavAdharmAH. devalaH-(1111-3) strItyAgastrINAM svabhAvadoSAH dUSaNAni ca; utkRSTabhartA strIrakSaNa- vicAraH; strIdharmAH; adhivedanavicAraH; strIpunarvivAhaH, yogyaH; strIrakSaNavidhyupasaMhAraH; dAramAhAtmyam ; strIlA- patityAgavicArazca; proSitabhartRkAdharmaH, [tadaGgo'nyapatilanam ; pativratAstutiH; vyabhicAranindA; anekabhAryA vidhizca]: uzanA-(1113) brAhmaNyA anvArohaNabhirvartanaprakAraH; dampatyoH parasparAvyabhicAravidhiH; bhAryA-. niSedhaH, niyogavidhiH. yamaH-(1113--4) patitvaM bharaNaM nityadharmaH; sahadharmacaraNavidhiH; strItyAgavicAraH saptame pade; brAhmaNyAH surApAnaniSedhaH; strItyAgavicAraH; adhivedanavicArazca; duSTastrINAM daNDaH prAyazcittaM ca vidhavAdharmAH; niyogavidhiH. dakSaH--(1114-5) strIdharmAH pativratAvRttaM ca proSitabhartRkAvicAraH vidhavA- strIrakSA; adhivedanavicAraH; dampatyordharmAH dvidAradoSazca. dharmAH niyoganiSedhazca; niyogavidhiH; niyoganiSedha- paiThInasiH- (1115) vivAhe sApiNDyavicAraH; strIvicAra:+(pratiprasavazca vAgdattAyAm ); bIjikSetriNorapatya- rakSA; strIdharmAH; brAhmaNyA anvArohaNaniSedhaH, aGgirarA:svAmyavicAraH; punartarakriyA. vAlmIkirAmAyaNam- (1115-6) anvArohaNavicAraH, zAtAtapa:(1075-7) pativratAvRttam ; pativratAvRttam-strIdoSAH (2116) strIpunarvivAhavicAraH, vRddhamanu:-(1116) patiniSThA ca. yAjJavalkyaH -(1077-92)kanyAdAtR niyogavicAraH. RSyazRGgaH-(1117) strIdharmAH, kramaH kanyAsvayaMvaravidhiH; dattakanyAharaNavicAraH; sadoSa- sumantuH-(1117) strItyAgavicAraH. pracetAHkanyAdAnanirdoSakanyAtyAgadUSaNavicAraH; dArasaMgraha- (1117) vidhavAdharmAH. parAzaraH-(1117) strIphalam ; strIrakSaNavidhiH; rakSaNavidhau strIgamanavidhiH; rakSa- tyAgapatityAgastrIpunarvivAhavicAra:; vidhavAdharmAH; andhANavidhau strIlAlanavidhiH; rakSaNavidhau strINAM gurvadhInatva- rohaNavicAraH; bIjikSetriNorapatyasvAmyavicAraH.virAdavidhiH; strIdharmaH; pativratAvRttam / proSitabhartRkAvRttam / (1117)anvArohaNavicAra:.vyAghrapAt-(1117) strItyAgavicAraH, adhivedanavicArazca; strINAmananyaparatva- anvArohaNavicAraH. gArgyaH-(1117) strItyAgavidhiH; adhivedanakAraNAbhAve adhivedane vidhiH; punarbhU vicAraH, smRtyantaram-(1118) vivAhe gotrasvairiNIsvarUpam , niyogavidhizca; anekabhAryakartavyam ;/ sApiNDyavicAraH; strIrakSA; patnI na ketavyA; strIprazaMsA punArakriyA. nAradaH- (1092-1106) strI- adhivedanavicAraH; proSitabhartRkAvidhiH; vidhavAdharmAH. puMdharmavivAdapadaniruktiH, varaNapANigrahaNasvarUpam ; vi- | anirdiSTakartRkavacanAni-(1118) strINAM ekAvAyajAtiH; vivAhe sApiNDayagotrAdivicAraH; vivAhya- nekapativaraNavicAraH; niyogavidhiH, matsyapurANampuruSalakSaNavicAraH; caturdazanapuMsakAdivicAraH; kanyA- (1118) strIrakSA. brahmapurANam-(1118-9) dAtRkramaH; kanyAsvayaMvaravidhiH, dattakanyApunarharaNasadoSa- vidhavAdharmAH; strIpunarvivAhaniyogAnvArohaNavicAraH. kanyAdAnasadoSapratigrahItrAdivicAraH; aSTau vivAhAH / viSNudharme-(1119) proSitabhartRkAvRttam. zukra
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA irl nItiH-(1119) pativratAvRttam ; vidhavAvRttam | pitrorApadi jyeSThaH prabhavati. baudhAyanaH-(1146proSitabhartRkAvRttam. 7) jIvati pitari rikthavibhAgakAlaH, pitRSu mRteSu vibhAgakAla:. zaGkhaH zaGkhalikhitau ca---(1147 dAyabhAgaH -9) anApadi jIvati pitari jIvantyAM mAtari vA [pR.1120-1589] arthAsvAtantryaM putrANAm ; pitrorApadi jyeSThaH prbhvti| jIvati pitari tadanumatyA rikthavibhAgakAla:; pitu. dAyabhAgapadArthaH rUrva rikthavibhAgakAla:. kauTilIyamarthazAstram[pR.1120-1143] . (1149) jIvatoH pitrorananumatau na rikthavibhAgaH; vedAH-(1120-22) riktham ; krayaH; saMvi- pitrorUz2a rikthavibhAgakAlaH. manuH-(1149-51) bhAgaH; karmayogaH; pratigrahaH, parigrahaH; vijitam . [jIvatoH pitrorananumatau na rikthavibhAgaH; pitrorUrva gautamaH-(1122-5) arthAgamaH sarvavarNasAdhAraNaH:rikthavibhAgakAla:]. yAjJavalkyaH -(1151.2) svatvotpattinimittam ; varNavizeSeNArthAgamavizeSaH; svatvo- pitrorUrva RNarikthavibhAgakAlaH putrANAm . nAradaHtpattinimittam ; paitRke svatvotpattiH, vibhAgaprAzastyam. (1152-55) pitrorUrva paitRkarikthavibhAgaH; jIvati viSNuH-(1125-6) paitRke svatvotpattiH paitRkadhana- pitari rikthavibhAgaH; vyAkhyAsu vibhAgakAlAH; vibhAsvarUpaM tadvibhAgasvarUpaM ca. vasiSThaH-(1126) sarva- gAnadhikArI pitA. bRhaspatiH-(1155) pitrovarNasAdhAraNo'sAdhAraNazcArthAgamaH. manu:-(1126-8) rUz2a rikthavibhAgakAla:; jIvati pitari rikthavibhAgasarvavarNasAdhAraNo'sAdhAraNazcArthAgamaH, dAyabhAgapratijJA; kAla:. devalaH-(1156)piturUz2a rikthavibhAgakAla: vyAkhyAsu dAyabhAgapadArthaH; vibhAgaprAzastyam . nAradaH- jIvati pitari sadoSe vibhAgakAlaH, jIvati pitari (1129-41) SaDvidho'rthAgamaH; arthArjanavidhiH; | svAmyavicArazca. saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH)trividhaM dhanaM zuklazabalakRSNarUpam ; dhanasAdhyAni; sarvavarNa- (1157) pitRdravyamAtRdravyavibhAgakAlaH; piturUrva sAdhAraNo varNavizeSaniyatazcArthAgamaH; dAyabhAgapratijJA, vibhAgakAla:. vyAkhyAsu dAyabhAgapadArthaH, svatvotpattinirUpaNaM, vibhAga pitRkartRko vibhAgaH svatvayoH saMbandhaH, svatvakAlavibhAgakAlavicArazca. bRhaspatiH-(1141) sthAvararUpArthAgamaH; dAyapadArthaH; [pR.1158-1174] vibhAgaprAzastyam . vyAsaH- (1142) vibhAgaprAza- vedAH-(1158-63) pitA prajAbhyo dhanaM vistyam . devala:-(1142) vibhAgaprAzastyam . nigha- bhajati vRddhapituH sakAzAt putrA dhanaM haranti; pitRdhane NTukAraH--(1142) dAyapadArtha:. smRtyantaram - putrasvAmyam ; putrAH pitre dhanaM dadati; pitRdhane putra(1142) bhUmirUpArthAgamaH. saMgrahakAraH (smRti- svAmyam; mAtA putraM prati bhAgadAyinI; pitA saMgrahaH-(1142) dAyapadArthaH; varNavizeSAnusAreNa prAptavyavahArAya putrAya bhAgaM dadAti; jyAyAn arthAgamaH; svAmyasvatvanirUpaNam ; vibhAgasvatvayoH kanIyase bhAgaM dadAti; pitA putrebhyo dhanaM saMbandhaH, vibhAgaprAzastyam. dadAti; putraH pitRbhyAM dhanaM dadAti; pitaraH putrebhyo bhAgaM paitRkadravyavibhAgastatkAlazca dadati; sarveSAM bhrAtUNAM bhAgAItvam ; pitrarjitaM dhanaM pitAputrasAdhAraNam; pitRdhanaM putradhanaM ca ubhayasAdhAraNam / [pR.1143-1157] pitA putrebhyo dAyaM vibhajati; jyeSThaputraH dvibhAgadhanabhAgI vedAH-(1143-4) bhrAtaro bhAgaharAH; dAyAdA pitA vA; jIvati pitari putrakRtapaitRkadhanavibhAgaH; pitA aneke bhavanti; bhrAtRNAM bhUmivibhAgaH; bhrAtRNAM paitRka- | dhanaM putrebhyo vibhajati; pitAputrayordravyaM sAdhAraNam. dAyaharatvam ; jIvati pitari putrANAM rikthavibhAgakAlaH. hArItaH- (1163.4) pitRkRtavibhAgavidhiH. ApagautamaH-(1144-5) piturUrva rikthavibhAgakAla:; stambaH-(1164-6) pitRkRtavibhAgavidhiH; jyeSThasya jIvati pitari rikthavibhAgakAlaH. hArIta:-(1146) dAyaharatvaM jyeSThaputrapitRbhAryANAmuddhArazca sAdhyate bAdhyate ca. anApadi jIvati pitari arthAsvAtanyaM putrANAm / zaGkhaH zaGkhalikhitau ca-(1166-7) pitRkRta
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ XL byavahArakANDam samaviSamavibhAgavidhiH, yAjJavalkyaH --(1168-70) | miH-(1194) putrANAM samo vibhAgaH. anirdiSTapitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH. nAradaH-(1170- kartRkavacane-(1194) jyeSThAditAratamyena vibhAgatA72) pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH, bRhaspatiH- ratamyam . saMyahakAraH (smatisaMgrahaH)-(1194) (1172-3) pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH. kAtyA- | uddhAraniSedhaH, yanaH- (1173-4) mAtRpitRputrANAM samavibhAga bhrAtRRNAM sahavAsavidhiH vidhiH; svArjite pituradhikAMzaharatvam. [pR.1195-1199] dravyasvAmyavicAraH vedAH-(1195) jyeSTha eva putro dAyAdaH, gautamaH ... [pR. 1175-1180]. --(1195) vikalpena jyeSTha eva dAyAdaH, itareSAM viSNu:-(1175), yAjJavalkyaH -(1175 bharaNamAtram. hArItaH-(1195) sarveSAmadhyayanasamApti-9), bRhaspatiH- (1179-80), vyAsa:---- pUrva sahavAsavidhiH. zakhaH zaGkhalikhitau ca(1180) paitAmahe dravye pitAputrayoH svAmyaM (1195) jIvati pitari sahavAsavidhiH,vRddhayartha sahavAsa. tadvibhAgazca. vidhiH. kauTilIyamarthazAstram-(1195) sahavAsaputrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH vidhiH. manuH-(1196-8) vikalpena jyeSTha eva dAyAdaH, itareSAM bharaNamAtram ; jyeSThaprazaMsA; jyeSThe ita[pR. 1180-1194] reSAM vRttiH. nAradaH-(1198) sarvAnumatyA sahavAsavedAH- (1980-81) jyeSTho bhrAtA dvibhAga- vidhiH. vyAsaH-(1199) jIvati pitari sahavAsahArI; guNavAn bhrAtA uddhArabhAk pituriSTo bhrAtA uddhAra- vidhiritarathA vibhAgaH. saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH)--- bhAka; putrANAM jyeSThAditAratamyAnusAreNa viSamavibhAgaH; (1199) itareSAmanadhikAranimittaM anyatarasyaiva dAya. vibhAgo jIvati pitari pitradhInaH. gautamaH- haratvam. (1181-3) putrANAmuddhAravicAraH; udhdRtAvaziSTasya puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH samavibhAga iti prathamaH kalpaH, jyeSThasya yaMzitvaM itareSAM samAMza iti dvitIyaH kalpaH; jyeSThAditAratamyena [pR. 1199-1203] vibhAgatAratamyaM iti tRtIyaH kalpaH. hArItaH- __ kauTilIyamarthazAstram-(1199-120.) A (1183) putrANAmuddhAravicAraH, baudhAyana:- | caturthAt pitRto bhAgakalpanA agre samabhAgaH; prAptavyavahA(1183) jyeSThoddhAraH. vasiSThaH-(1984) jyeSThasya | rAprAptavyavahArAdivibhAgavicAraH. yAjJavalkyaH -- yaMzitvam ; putrANAmuddhAravicAraH, viSNuH-(1184) (1200) pitRto bhAgakalpanA. bRhaspatiHputrANAM samavibhAgaH jyeSThoddhArazva. mahAbhAratam - (1200-1201) svArjite samabhAgaH, rikthe tu pitRto (1184)putrANAM samavibhAgaH; jyeSThasyAdhikabhAktvam / bhAgakalpanA. kAtyAyanaH-(1201-3) prAptavyavasavarNAnekabhAryA putrANAM viSamavibhAgaH. kauTilIyamartha- hArAprAptavyavahArAdivibhAgavicAra: vAstukSetrAdivibhAga:3B zAstram-(1184.6) putrANAmuddhAravicAraH; antarAla- pitRto bhAgakalpanA A caturthAt. devalaH-(1203) varNAnAM samo vibhAgaH. manu:-(1186-91) putrANA- avibhaktAnAM pitRto bhAgakalpanA A caturthAt, agre muddhAravicAraH; samaguNaputrANAM uddhAraniSedhaH; uddhAravya- samabhAgaH; savarNAputrANAM samo vibhAgaH, tirekeNa samAMzAH; jyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyam. vibhAjyAvibhAjyavivekaH yAjJavalkya:-(1192) saMbhUyArjitasya samo vibhAgaH, nAradaH-(1192-3) jyeSThAditAratamyena vibhAgatArata [pR. 1204--1233] myam.bRhaspatiH-(1193) jyeSThasya caMzitvam; putrANAM gautamaH- (1204.5) vidyAdhanavibhAgavicAraH; samAMzitvam ; guNine uddhAraH; saMbhUyArjitasya samo avidyArjitadhanavibhAgavicAraH; avibhAjyadravyavizeSAH; vibhAgaH. devala:--(1193-4)putrANAmuddhAravicAraH; striyo'vibhAjyAH. vasiSThaH- (1205) svArjite jyeSThalakSaNam. uzanA-(1994)jyeSThoddhAraH. paiThIna- / yazitvam . viSNuH- (1205-6) pitRdattamavibhA
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA jyam ; paitAmahe naSTamRdhdRte svArjitaM ca pitA na vibhajet, gautamaH-(1233-4) jyeSThasyoddhAraH jyaiSThineya. avibhAjyadradhyavizeSAH; syalaGkAro'vibhAjya:, zaGkhaH sya ca; janmajyeSThamAtRjyeSThAnAM samo vibhAgaH; zavalikhitau ca-(1207) avibhAjyadravyavize- putrANAM dauhitrINAM vA mAtRto bhAgakalpanA. SAH; pUrvanaSTabhUmyuddhArakartuzcaturthabhAgo'dhikaH. kauTilIya- | mahAbhAratam-(1234) mAtRto jyeSThatvAditAratamyena marthazAstram-(1207-8)sAdhAraNadravyAnadhInasvArji- vibhAgaH. kauTilIyamarthazAstram-(1234-5) nAnAtamavibhAjyam; avibhAjyadravyavizeSAH RNariktha- | strIputrANAM jyeSThatvanimittAni, jyeSThatvAdhIno vibhAgaH3 vibhAgaH samaH. manuH-(1208-15) avibhAjya- sUtamAgadhAdInAM vizeSaH, manuH- (1235-7) dravyavizeSAH; syalaGkArazcAvibhAjyaH, vidyAdhanavibhAga- mAtRjyeSThajanmajyeSThAdInAM vibhAgadhyavasthA; janmata eva vicAraH; avidyArjitadhanavibhAgavicAraH, vidyAdhanamaitro- jyaiSThayamiti siddhAntaH. bRhaspatiH-(1237-8) sApadvAhikamAdhuparkikAnyavibhAjyAni; anIhamAnasya na labhrAtRvibhAgaH samaH, jyeSThasyoddhArazca; sApatnabhrAtUNAM vibhAgaH; svArjitamavibhAjyam ; paitAmahaM naSTamuddhRtaM mAtRto vibhAgaH. vyAsaH-(1238) sApatnabhrAtaNAM svArjitaM ca pitA'kAmo na vibhajet; saMbhUyA- mAtRto vibhAgaH. uzanA-(1238) sodarasApatnarjitaM pinA samaM vibhAjyam. yAjJavalkyaH- | bhrAtUNAM samo vibhAgaH. (1215-9) avibhAjyavicAraH; pitRprasAda asavarNabhrAtRvibhAgaH labdhamavibhAjyam. nAradaH- (1219-21) maNimuktAdayo'vibhAjyAH, sthAvaraM vibhAjyam ; zauryabhAryA [pR. 1238-1252] vidyAdhanapaitRkaprasAdAnAM vibhAjyAvibhAjyavicAraH gautamaH-(1238-9) jAtijyeSThaguNavayojyeSThayoH RNApAkaraNAvaziSTameva rikthaM vibhAjyam. bRhaspatiH- samabhAgavidhiH, uddhAravyatiriktavibhAgavidhizca, baudhA(1221-4) paitAmahaM naSTamuddhRtaM svArjitaM ca nAkAmaH | yanaH-(1239) jAtijyeSThaguNavayojyeSThayoH samabhAgapitA dadyAt ; piturUvaM samo vibhAgaH; saMbhUyArjitaM | vidhiH; nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH. vasiSThaHsamaM vibhAjyam; vibhAjyadravyavizeSAH; manukRtAvi- (1239-40) brAhmaNasya traivarNika putravibhAgavidhiH. bhAjyavicAraparIkSA; pitRdattavidyAzauryabhAryAdhanAnyavi- viSNuH-(1240-43) nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgabhAjyAni; samaviSamavibhAgavikalpa:. kAtyAyanaH- vidhiH, asavarNaikaputrAnekaputravibhAgavidhiH, zUdrAputrasyai(1224-30) paitAmahaM naSTamaddhataM svArjitaM ca pitA kasyaivArdhAzaH itareSAmabhAve zeSAMzaviniyogazca. zaGkaH nAkAmo vibhajet ; vidyAzauryAdidhanAnAM vibhAjyAvi- zaGkalikhitau ca-(1243) nAnAvarNastrIputrANAM bhAjyatvavicAraH, tallakSaNAni ca; manukRtavibhAjyavicAra- vibhAgavidhiH.mahAbhAratam-(1243-5)nAnAvarNastrIparIkSA; dezajAtisaMghagrAmANAM bhinno dAyabhAgadharmoM | putrANAM vibhAgavidhiH, zUdrAputravibhAgavicAraH, asavarNabhavati; paitRkadhanena RNazuddhayuttaraM dAyavibhAgaH, vi. putravibhAge vaiSamyanimittavicArazca. kauTilIyamarthabhAjyo dAyaH. vyAsaH- (1230-32) svArjita- zAstram-(1245) nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH, vidyAzauryasamudAyapitRprasAdalabdhavaivAhikAdidhanamavibhA- savarNAsavarNakaputravibhAgavidhiH, zudrAputrasyaikasyaiva sattve jyam ; avibhAjyadravyavizeSAH. uzanA- (1232) tRtIyAMzaH zeSAMzaviniyogazca, manuH-(1245-9) avibhAjyadravyavizeSAH. prajApatiH- (1232-3) | nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH; zUdrAputrasya dazamAMzaH vidyAzauryAdidhanAnyavibhAjyAni; sthAvaravibhAgavicAra:. asavarNasamAnAM zudretarANAM samasarvAMzaharatvam ; zUdraputrANAM laugAkSiH- (1233) yogakSemAvavimAjyau. vRddha- samAMzaharatvam. yAjJavalkyaH - (1249-50) yAjJavalkyaH -(1233) sthAvarAtiriktaM pitRprasAda- nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhi:. nAradaH- (12. labdhamavibhAjyam. smRtyantaram-(1233) gRha- 50-51) nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH, brahavibhAgaH. spatiH-(1251-2)nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH jAtijyeSThaguNavayojyeSThayoH samAMzavidhiH, kSatriyAputrasya savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH pratigrahabhUniSedhaH, zUdrAputrasya bhUniSedhazca; zUdrAputrasya [pR. 1233-1238] caikasya tRtIyAMzaharatvam , zeSaviniyogazca; pituH
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ xlii vyavahArakANDam piNDodakakriyAdhikArakramaH, devalaH- (1252) bhrAtRputreNa putravatvam ; aurasAdidvAdazaputrANAM vidhiH, asavarNaikaputra: sarvAMzaharaH, ekaH zUdrAputrastRtIyAMzaharaH | talakSaNAni ca; aurasaH; kSetrajaH; putrikAputraH; paunarbhavaH; itareSAmabhAve; zUdrAputrasya bhUminiSedhaH. bRhanmanuH- kAnInaH; gUDhajaH; sahoDhaH; dattakaH; krItaH; svayamupAgataH; (1252) pratigrahabhUbAhmaNIsutAnAmeva; sthAvaraM traiva- apaviddhaH; kRtrimaH; dvAdazaputrANAM krameNa dAyaharatvam ; rNikAsutAnAm . dAyaharaNapiNDadAnasaMbandhaH. zaGkhaH zaGkhalikhitau ca-(1281-83) aurasaH; putramahimA; kSetrajaH; putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca / / putrikA,putrikAputrazca; aurasAdayaH SaD dAyAdAH putrAsteSAM pR. 1253-1385] dAyaharatvatAratamyam ; pUrveSAmabhAve adAyAdaSaNNAM dAyAvedAH-(1253-62) putramahimA; aurasa eva datvakramaH. mahAbhAratam--(1283.8) putramahimA; putro yuktaH; janakasyaiva prajA; aurasaputra eva dAyaharaH putramahimA, putraprakAraH, kSetrajaputravidhirvizeSatazca; zvetake. na duhitA; duhitA saMskArArhA; duhitA putrikA saMtAna- tupUrvaH zvetaketUttarazca kSetrajavidhiH; duhitA dauhitrazca piNDadAnArthA; duhiturdAyAdyatvavicAraH; dyAmuSyAyaNaputra- | dAyaharaH; putradauhitrasAmyam ; vikrItakanyAputraH kanyApiliGgAni; kSetrajaputraliGgaM niyogavidhiliGgaM ca; dattaputra- tureva; kanyAputravikrayaniSedhaH; ArSavivAhaniSedhaH; aura. liGgam ; gUDhajaputraliGgam ; putraprayojanam ; putramahimA; sAnantarajaniruktajapatitajadattakRtAdhyUDhApadhvaMsajakAnInAduhiturdeyatA; putradAnam ; dattakaliGgam ; putramahimA | pasadAkhyAH putrAH; retajaH kSetrajaH kRtakazca kRtrimakAnInAputrikAliGgam ; punarvivAhaliGgam ; putramahimA; aurasa- dhyUDhakSetrajApasadAnAM saMskArAH; apaviddhA duhitA;janayituH svayaMdattadyAmuSyAyaNakrItaputraliGgAni; jyeSThatvaM putratvaM ca putraH. kauTilIyamarthazAstram-(1288-9) aurasAdipituricchAdhInam; putrANAM vikreyatA pituradhInaM dAyAdatvam ; mukhyagauNaputrANAM vidhiH tallakSaNAni ca, teSAM savarNAputramahimA. gautamaH- (1262-4) putrikA, prasaGgAda- nAmanulomAnAmanekapitRkANAM ca dAyaharatvam . mana:bhrAtRkopayamaniSedhaH; kSetrajaH; rikthabhAjaH SaDvidhaputrAH; (1289-1328) putramahimA; bahubhrAtaNAM tatpatnInAM gotramAtrabhAjaH SaDvidhaputrAH; putrANAM gotrabhAjAM riktha- ca ekena bhrAtRputreNa putravattvam ;putrikA,putrikAputraH,dauhibhAktvaM kadAcit . hArItaH--(1264-6) putrama- trazca; teSAM zrAddhakartRtvadAyaharatvavicAraH; aurasAdidvAdazahimA, bahubhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa caritArtha- gauNamukhyaputravidhiH, tallakSaNAni ca; aurasaH; kSetrajaH; tA; kSetrajaH; bandhudAyAdAH Sada, abandhudAyAdAzca SaT dattakaH; kRtrimaH; gUDhajaH; apraviddhaH; kAnInaH; sahoDhaH; putrAH; SaDvidhaputrANAM dAyaparimANam ; kANDa pRSThasaMjJakAH krItakaH; paunarbhavaH; prasaGgAt punarbhUsaMskAraH; svayaMdattaH; putrAH.Apastamba:--(1266-8) aurasaputraH; anau- pArazavaH yaH zUdrasya dAsIsutaH tasyAMzaH; putrapratinidhirasaputrotpAdanadoSaH, kSetrajaH, tatkaraNaniSedhazca; apatya- | vidhiH; putrapratinidhiniSedhaH; sarveSAM putrapratinidhInAM dAnakrayaniSedhaH. baudhAyanaH-(1268-71) aurasAdi- dAyaharatvam ; udakapiNDadAnasaMbandhaH; Apadi putrakaraNatrayodazaputravidhiH tallakSaNAni ca tatra aurasa:; dauhitraH; vidhiH; kuputrANAM nindA; kSetrajasya dAyaharatvavicAraH kSetrajaH; dattaH; kRtrimaH; gUDhaja:; apaviddhaH; kAnIna:3; | bandhudAyAdA abandhudAyAdAzca; mukhyagauNaputrANAM dAyaharasahoDhaH; krItaH; paunarbhavaH; svayaMdattaH; niSAdapArazavau; sapta / tvakramaH; anekavidhaputrANAM aurasakSetrajAdInAM samavAye rikthabhAjaH SaD gotramAtrabhAjazca putrAH; aupajavanimate dAyaharatvavicAraH; dattakasya na janakagotrarikthabhAktvam. aurasetaraputraniSedhaH. vasiSThaH-(1271-9) putra- vAlmIkirAmAyaNam-(1328-9) putramahimA; mAhamA; bahubhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa caritArthatA; aurasaputrapratinidhitAratamyam ; jyeSThavicAraH; aurasaaurasAdimukhyagauNaputrANAM vidhiH, tallakSaNAni ca; kSetrajakrItadattaputravicAraH; dattakasutA. yAjJavalkyaHaurasAdiSaDdAyAdaputravicAraH; aurasaH; kSetrajaH; putrikA, (1330-46) aurasputrikAsutakSetrajagUDhajakAnInapaunarbhavaH; kAnInaH; gUDhajaH; sahoDhAdayaH SaDadAyAdAH; paunarbhavadattakakrItakRtrimasvayaMdattasahoDhajApaviddhAH, teSAM sahoDhaH; dattakaH; krItaH; svayamupAgataH; apaviddhaH; zUdrA- | vidhirlakSaNAni ca; aurasAdInAM dvAdazavidhaputrANAM putraH; eteSAmadAyAdAnAM kadAciddAyAdatvam. viSNuH- piNDadatvadAyAdatvavicAraH; atra dvAdazavidhaputrAH sajA(1279.81) putramahimA; sarvabhrAtUNAM tatpatnInAM ca / tIyA eva grAhyAH; zUdradAsIputrasyAMzaharatvavicAraH
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA kSetrajo dvayAmuSyAyaNaH, tasya piNDadatvadAyaharatvavizeSazca. putrau. vRddhagautamaH-(1371-3) saMskArarUpaH parigrahanAradaH-(1346-7) aurasakSetrajAdayo dvAdazaputrAH, | vidhiH putratvotpAdakaH; aurasAdiputrAntarasadbhAve dattasya teSAM dAyapiNDadAtRtvavicAraH; dvayAmuSyAyaNazulkadattA- dAyaharatvavicAraH; saMskArAkaraNe dattasyAdAyAItvam / putra-aniyuktAputradharmaputrANAM dAyapiNDadatvavicArazca, | saMskArarUpaH pratigrahavidhiH. smRtyantaram-(1373.4) bRhaspatiH-(1348-9) putramahimA; bhrAtRNAM eka- aurasAdInAM paJcadazaputrANAM dAyaharatvapiNDadatvavicAraH; patnInAM vA ekasya ekasyA vA putreNa putravattvam ; aurasa- kalau kSetrajotpAdananiSedhaH; putragrahaNe avasthAniyamaH putrikayostrayodazeSu suteSu variSThatvaM, sarveSAM dAyaharatva- dattakaH kadA, kaH, kIdRzaH, kathaM ca grAhyaH, anirdiSTapiNDadatvAdivicArazca; putrakaraNavidhiH tatprayojanaM ca; kataMkavacanAni-(1374) kalau kssetrjvrjnm| idAnImakartavyaputraprakArAH. kAtyAyanaH-(1349-50) putraparigrahaH; duhitRmahimA. brahmapurANam-(1374 aurasakSetrajAdInAM savarNAsavarNAnAM dAyaharatvapiNDadatvAdi- 5) aurasAdayo dvAdaza putrAH, teSAM gotrapiNDadatvavicAraH. prajApatiH-(1350) vidhavAyAH putradAna-dAyaharatvAzaucAdivicAraH; varNabhedena putrIkaraNavicAra, pratigrahAdhikAraH. devalaH-(1350-51) putramahimA; aurase sati itareSAM putrANAM aMzabhAktvavicAra, aurasakSetrajAdayo dvAdaza putrAH, teSAM savarNAsavarNAnAM skandapurANam- (1375) krItaduhitA. padmapurAdAyaharatvapiNDadatvavicArazca. yamaH-(1351-2) Nam-(1376) kRtrimaduhitA. liGgapurANam-- putramahimA; aurasAdidvAdazaputrANAM dvayAmuSyAyaNatvadAya- (1376) krItaduhitA. harivaMzaH--(1376) haratvapiNDadatvavicAraH; putrIkaraNavidhiH; kANDapRSThasaMjJAH dattakapuna: dattakaduhitA ca; kRtrimaduhitA. garuDaputrAH. marIciH-(1352) gotrAntaragatAnAM dAyA- purANam-(1376) putrapratinidhividhiH. kAlikAzaucajJAtivicAraH. dakSaH--(1352) agrajadAna- purANam- (1376-83) aurasAdayo dvAdaza putrAH, niSedhaH. zAtAtapaH-(1352) dattaputrasyaudehi. teSAM rAjyAbhiSekadAyaharatvAdivicAra: dattAdInAM saMskArakAdhikAraH. parAzaraH-(1352) kalau catvAraH putrAH, putrIkaraNazrAddhakRttvAdivivekaH, yAmuSyAyaNaH. matsyaatriH--(1352-5) putramAhamA putrIkaraNAvadhizca. purANam--(1383) sApiNDyam . AdipurANamavRddhayAjJavalkyaH -(1355) sajAtIyavijAtIyadattaka- (1383-4) kalau dattaurasetaraputraniSedhaH, prakrArikthaharatvApaNDadatvavicAra:. bRhadyamaH-(1355) dhyAyaH- (1384) yAmuSyAyaNaH, saMgrahakAraH putrIkaraNavidhiH; nava putratvArtAH; teSAM dAyaharatvavicAraH, (smRtisaMgrahaH)-(1384) sodarabhrAtaNAM sapatnInAM ca vRddhahArItaH-(1355) sapta putrAH; piNDadAH. laghu- ekasya ekasyA vA putreNa putravattvam ; dattakaH; kANDapRSThaH hArItaH-(1355) putrikA. sumantuH-(1355) dattakasApiNDayavicAraH. baudhAyanagRhyazeSasUtramputramahimA. zAkala:-(1355) dattakaputraH kIdRzo | (13-84-5) putrapratigrahakalpaH. grAhyaH. jAbAliH-(1356) putrikA dattakazca, dAyAnaH pAraskaraH-(1356) dattasya yAmuSyAyaNatvam. paiThInasiH-(1356) putramahimA; dyAmuSyAyaNAH. [pR. 1385-1404] kAtIyalaugAkSisUtram-(1356) dyAmuSyAyaNAnAM __ vedAH- (1385) striyo dAyAnaharhAH; zUdrI AryadAyaharatvapiNDadatvavicAraH, kASrNAjiniH-(1356. dAsI dhanAna); prajAyAM aMzAhoMnabhedaH, patnI dAyAnahIM 8) dyAmuSyAyaNAnAM dattakAdInAM paitRkakarmasvarUpam . duhitaNAM strINAM ca dAyAnaItvam, gautamaH-(1385-7) bRhanmanuH-(1358-62) dattakrItAdInAM sapiNDatva- zUdrAputraH pratilomazca jIvanamAtraM labhate na pUrNadAyam / gotravattvAdivicAraH; parigrahavidhirahitasyAnadhikAraH. anyAyavRttaH savarNAputro'pi dAyAnahaH; jaDaklIbAdayo bRhatparAzaraH- (1362) bhrAtRNAM ekapatnInAM ekasya dAyAnIM bhartavyAH; jaDAdInAmapatyAni dAyAhA'Ni devA ekasyA vA putreNa putravattvam. zaunakaH-(1363-71) rAtiriktajo'niyogajo dAyAnahaH. hArIta:-(13 putrasaMgrahaprayogavidhiH, tatprasaGgAt TIkAyAM putragrahaNe sA- | 87) vyAbhicAriNI bhartavyA. ApastambaH-(1387) piNDyadauhitrabhAgineyatvAdervicAraH; putragrahaNe sApiNDya- klIbonmattapatitAH dAyAnauMH, adharmaviniyoginaH putrA gotrajAtidauhitrabhAgineyatvAdervicAraH; kalau dattaurasAveva / dAyAnahIMH. baudhAyana:-(1387-9) aprAptavyava
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ liv vyavahArakANDam hArA:. andhAdayaH. akarmiNazca dAyAnahIM bhrtvyaaH:| (1402-3) savarNAjA api sadoSA adhArmikAH putrA mAtRbhinnAH patitA na bhartavyAH; strI svAtantryaM dAyaM ca dAyAnahIM; AryANAM zUdrAputro bhartavyaH na dAyAH; nArhati. vasiSThaH-(1389) munyAzramagatAH klIbo- ananvayino dhanaM rAjagAmi. kAtyAyanaH-(1403.4) nmattapatitAdayazca dAyAnarhAH, patitamunyAzramAtiriktA akramoDhajasagotrajapravrajyAvasitapratilomajA dAyAnIM: bhartavyAH. viSNuH-(1389-90) patitatadutpannAH pitRdravyAt bhartavyAH; abandhudravyaM rAjagAmi. devalaHklIbAdayaH pratilomastrIjAtAzca bhAgAnahIMH; te sarve (1404) adharmyaputrAH, klIbakuSThayAdayaH, patitatajjAH, dAyAdaiH bhartavyAH; patitapratilomAtiriktAnAmaurasA munyAzramiNazca dAyAnarhAH, patitAtiriktA bhartavyAH, dAyAhIH; kAnInAdayazcatvAraH putrA dAyAnarhAH, zaGkhaH tatputrA dAyinaH. vRddhahArItaH-(1404) sAdhvyo zavalikhitau ca- (1390) patito dAyAnahaH; bhartavyAH nAsAdhvyaH; munyAzramiNaH pASaNDAdayazca bhAgAzUdrAputro dAyAno'pi prajIvanaM labhate; aputrastrINAM narhAH, laghuhArItaH-(1404) navayuvatI vidhavA prajIvanamAtram ; yajJAnarhA dAyAnaharhAH, vyabhicAriNI | bhartavyA. bhartavyA. mahAbhAratam-(1390-91) zApAstrINAM __ paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH adAbAdatvam ; andho rAjyAnadhikArI; pituraniSTo jyeSTho'pi dAyAnadhikArI rAjyAnadhikArI ca; jIvati pitari [pR. 1405-1414] patyo svAmini ca, sutaH bhAryA dAsazca dhanAnadhikArI; vedAH-(1405) patnI gRhabhANDasvAminIH; patnI patitau pitarau bhartavyo. kauTilIyamarthazAstram-(13. dAyArhA; patyuricchayA vibhAgArhA. ApastambaH91-2) patitatajjAtAH jaDonmattAndhAdayazca dAyA- (1405-7) patnI kauTumbikadhanasvAminI; dampatyorna narhAH, patitAtiriktA bhartavyAH; jaDonmattAdInAmapatyAni vibhAgaH. vasiSThaH-(1407)bhrAtRstrINAM dAyArhatvam. nirdoSANi dAyAreNi; dAyAnIM bhaginyaH, tA bhartavyAH; viSNuH-(1407-8) mAtUNAM putrasamadAyAhatvam ; sadoSo jyeSTho'pi dAyAnahaH; strINAM dhanasvAmyanimi- anUDhaduhitaroM'zahAriNyaH. manuH-(1408) mAtRNAM ttAni. manuH-(1392-8) patitaklIbajAtyandhAdayo dAyAhatvam . yAjJavalkyaH -(1408-13) jIvati dAyAnAH patitA dAyAnarhAH; patitastriyo bhartavyAH; pitari patnInAM putrasamadhanAItvam ; ajIvapitRkavibhAge strINAM sAdhvInAM dAyAhatvaM nAsAdhvInAm ; jIvati pitari mAtA putrasamadAyAA. nAradaH-(1413) majIvatpipatyau svAmini ca, sutaH bhAryA dAsazca dhanAnadhikArI; tRkavibhAge mAtA putrasamadAyAre. bRhaspatiHsarve dAyAnahIM bhartavyAH; dAyAnarhANAM nirdoSANyapatyAni (1413) ajIvapitRkavibhAge mAtA putrasamadAyArhA; dAyAANi; aniyogajo'dhiko'vidhijaH kAmajo vA kanyA caturthabhAgaharA. kAtyAyanaH--(1413) jIvakSetrajo dAyAnahaH; AryANAM zUdrAputro dAyAnahaH; tyajIvati vA pitari mAtA samAMzahAriNI. vyAsaHjyeSTho'pi bhrAtA bhrAtRvaJcako dAyAnoM daNDA- (1414) mAtaraH putrasamadAyAhIH. devalaHIzva; vikarmasthA bhrAtaro dAyAnauMH; kaniSThebhyo- (1414) mAtA putrasamadAyArhA. 'datte yautakaniSedhaH. yAjJavalkyaH - (13. paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH 98-1400) patitaklIbajAtyandhAdayo dAyAnahIM martavyAH; dAyAnaharhANAmapatyAni nirdoSANi dAyAreNi, - [pR. 1415-1422] teSAM duhitarI bhartavyAH; dAyAnaharhANAM sAdhyo bhAryA vedAH-(1415) anUDhaduhitA painyabhAgahAriNI%3B bhartavyA netarAH, vyabhicAriNI bhataivyA; sAdhvyAstyAge bhaginyA aMzo bhrAtRbhAge (1); ubhayordhAtRbhaginyordAyAtasyAstRtIyabhAgaharatvam. nAradaH-(1401-2) ItvavicAraH. ApastambaH-(1415-6) paitRkadhanapitRdviTpatitaSaNDhAdayo dAyAnahIMH; mahArogijaDonmattA- vibhAge bhAryAyA bhAgaH. vasiSThaH-(1416) bhaginInAM dayo dAyAnIM bhartavyAH; dAyAnarhANAmapatyAni nirdo- paitRkadravyabhAgaH prasavottaram . viSNuH-(1416) vizepANi dAyAreNi; aniyogajaH kSetrajo dAyAnaha; SaNaviziSTabhaginInAmevAMzabhAktvam ; bhaginIsaMskArakartavyabhicAriNI bhartavyA; jIvati pitari, patyau, svAmini vyatA. zaGkhaH zaGkhalikhitau ca-(1416) paitRkaca, sutaH bhAryA dAsazca dhanAnadhikArI. bRhaspatiH- dravye kanyAbhAgaH; bhrAtRdravyaM bhaginI harati. kauTilIya
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA xlv marthazAstram-(1416-7) bhaginyo bhAgahAriNyaH; ka. | dhanavibhAgaH; dharmavivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH; AsunyAsaMskArakartavyatA. manuH-(1417-9) bhaginyazcaturtha- rAdivivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH; aprajasApatnamAtRdhanabhAgahAriNyaH. yAjJavalkyaH -(1419-21) bhaginyaH vibhAgaH. yAjJavalkyaH - (1441-8) mAtRdhanavicaturthabhAgahAriNyaH; asaMskRtasaMskArakartavyatA. nArada:- bhAgaH; strINAM AdhivedanikaM dhanam ; vividhaM striidhnm| (1421) vizeSaNaviziSTA bhaginI samabhAgahAriNI. aprajastrIdhanavibhAgaH; strIdhanavibhAgaH; dharmavivAhoDhAskAtyAyanaH-(1421-2)vizeSaNaviziSTAH kanyAzcatu- nyavivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH; zulkapUrvakavAgdattAvirthabhAgahAriNyaH. vyAsaH-(1422) asaMskRtakanyA- Saye dhanavAdaH; Apadi gRhItaM strIdhanaM bhartA na pratidadyAt. disaMskArakartavyatA. devalaH- (1422) kanyAH nAradaH-(1448-50)bhartRdattasthAvarAtirikte dhane strIsaMskArArthadravyahAriNyaH. paiThInasiH - (1422) NAM sarvadA svAtantryam; strINAM dhanaviniyoge'svAtantryam paitryadhanavibhAge kanyAbhAgaH. smRtyantaram-(1422) SaDvidhaM strIdhanam ; mAtRdhanavibhAgaH; strIdhanavibhAgaH; bhaginI caturthabhAgahAriNI. dharmavivAhoDhA'nyavivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH; zulkastrIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca pUrvakavAgdattAviSaye dhanavAdaH. bRhaspatiH-(1450. 52) mAtRdhanavibhAgaH; mAtRtulyAnAM mAtRSvasrAdInAM [pR. 1423-1463] dhanasya vibhAgakramaH, kAtyAyana:- (1452-60) vedAH-(1423-4) vaivAhika strIdhanaM bharturapi SaDvidhaM strIdhanam ; adhyagnyadhyAvAhanikaprItidattasaudAbhogyam; vivAhe kamyAyai pitrA deyaM dhanam ; kanyA yikAnvAdheyazulkAnAM niruktiH; strINAM vRttirUpo dAyaH tabhogyadhanena saha deyA; vivAhe pitA kanyAyai dhanaM strIdhanatvApavAdaH; strINAM saudAyike sthAvarAdAvapi dadAti; vidhavA dhanasvAminI; patnI patidhanadAyabhAgArhA; svAtantryam ; bhartRdAye strINAM svAtantryAdivicAraH strIdhanaM puruSo gRhNAti pratidatte ca. jaiminIyasUtram- strImirhArya dhanam ; strIdhane patyuradhikAramaryAdA; strINAM (1424-5) strINAM dhanasvAmyavicAraH. gautamaH- svadhane svAtantryam ; dhanAnadhikAriNI; strIdhanavibhAgaH; (14257) mAtRdhanavibhAgaH; bhaginIzulkavibhAgaH. zulkapUrvakavAgdattAviSaye dhanavAdaH. vyAsaHbaudhAyanaH-(1427) mAtRdhanavibhAgaH; kanyAdhana- (1460-61) saudAyikaM zulkaM ca; strINAM vRttirUpo vibhAgakramaH. vasiSThaH--(1427-8) paitRkadravyabhAgaH dAyaH. devalaH - (1461-2) strIdhanam , tatra bhaginInAM prasavottaram ; mAtRdhanavibhAgaH, viSNuH- strINAM svAtantryam ; patyuH strIdhane'dhikAramaryAdA; mAtR(1428) strINAM vRttirUpo dAyaH; SaDvidhaM strIdhanam: dhanavibhAgaH; aprajastrIdhanavibhAgaH; mRtakanyAdhanavibhAgastrINAM saudAyikadhane svAtantryam; dharmavivAhoDhA'nya. kramaH. uzanA-(1462) mAtRdhanavibhAgaH. yamaHvivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH; bhaginIzulkavibhAgaH: (1462) AsurAdiSu aprajastrIdhanavibhAgaH, vRddhamAtRdhanavibhAgaH, zaMkhaH zaMkhalikhitau ca -(1428- hArItaH- (1462) bhAganI caturthabhAgahAriNI%B 9) paitRkadravye kanyAbhAgaH; mAtRdhanavibhAgaH; bhrAtRdravyaM strIdhanamavibhAjyam ; vividhaM strIdhanam. bRhadyamaHbhaginI harati; mAtRdhanavibhAgaH; strIzulkaM patyuH; | (1462) putravatI patnI bhAgahAriNI. kaNvaHputrikAdhanaM na bhartuH. mahAbhAratam--(1429) (1462) strIdhane strINAM svAtantryam ; bharturadhikArastrIdhane kuTumbadhane ca svAtantryavicAraH; strINAM maryAdA. pAraskaraH - (1462-3) mAtRdhanavibhAgaH. vRttirUpo dAyaH; mAtRdhanavibhAgaH; sApatnAsavarNa- paiThInasiH-(1463) painyadhanavibhAge kanyAbhAgaH; mAtRdhanavibhAgaH. kauTilIyamarthazAstram--(1430- | strIzulka patyuH; mRtaputrikAdhanaM na patyuH; mRtakanyAdhana31) strINAM dhanAgamAH; strINAM vRttirUpo dAyaH; vibhAgaH. laugAkSiH- (1463) patidhane strINAM strIdhane bharturadhikAramaryAdA; mRte bhatIra punarvivAhe svAmyaM na svAtantryam, vRddhakAtyAyana:-(1463) niyoge vA kRte'kRte vA strIdhanakRtyam / aprajastrIdhanavibhAgaH. sUtaH-(1463) jAmAtre dattaM strIdhanavibhAgaH; AdhivedanikaM dhanam ; strINAM dhanasvAmya- duhituH dauhitrINAM vA bhavati. smRtyantaram-(1463) hAninimittAni. manuH-(1431.41) SaDvidhaM aprajaduhitRdhanavibhAgaH, anirdiSTakartRkavacanAni* strIdhanam: kuTumbadhane strIdhane ca svAtantryavicAraH; mAtR- (1463) adhyagnikAdhyAvAhanikaprItidattapAdavandani
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ za vyavahArakANDam kAnoM niruktiH, saMgrahakAraH ( smRtisaMgrahaH ) - | brahmasvaM brAhmaNAnAmeva na rAjJaH; mRtAputradhanabhAjaH krameNa (146 3) brAhmaNIkanyAyA dAyabhAgaH. pratyAsannAH sapiNDAH sakulyA AcAryaH ziSyaH RtvijaH satstriyazca. yAjJavalkyaH - (1479 - 1511 ) aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitarau bhrAtaraH tatsutA gotrajA bandhuH ziSyaH sahAdhyAyinazca; mRtavAnaprasthayatibrahmacAriNAM dhanabhAjaH krameNAcAryasacchiSyadharma bhrAtre katIrthinaH nAradaH - ( 1511 - 2) anapatyamRtadhanabhAk pativratA patnI; aputramRtaghanabhAjaH krameNa duhitA sakulyA bAndhavAH sajAtIyA rAjA ca; brahmasvaM brAhmaNAnAmeva, tatstriyo prajIvanamAtrabhAjaH . bRhaspatiH - ( 1512 - 20 ) aputramRtasarvadhanabhAk patnI sAdhvI eva; patnyabhAve duhitA dauhitrazcAputramRtadhanabhAk ; aputramRtadhanabhAjaH krameNa mAtA bhrAtA tatputraH pratyAsannAH sapiNDAH sakulyA bAndhavAH ziSyAH zrotriyAzca; abrAhmaNAnAM patnI bhrAtrabhAve rAjA'putramRtadhanabhAk ; vibhaktAputramRtasthAvarAtiriktadhanabhAk patnI; aputramRtavidhavA prajIvanabhAk ; pitryakarmAdhikAraH patnyAH sodarasya tatputrasya sapiNDasya ziSyasya ca kameNa; vidhavAyAH prajIvana svarUpam. kAtyAyanaH - ( 1520 - 24 ) mRtAputradhanabhAk patnI; bhartRdhanabhAk patnI duhitA ca krameNa; aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitA mAtA bhrAtA tatputrAzca; aputravibhaktamRtadhanabhAjaH krameNa pitA bhrAtA jananI pitAmahI ca; avibhaktAputramRtastrI aMzaM bharaNaM vA prApnoti bharturaurdhvadehika karaNAdhikAraH; brAhmaNadravyamadAyikaM zrotriyagAmi; abrAhmaNAdAyikadravyaM rAjJaH; mRtasaMskartA dhanahArI. vyAsaH - ( 1524- 5) aputramRtaghanabhAjaH krameNa patnI duhitA dauhitrazca teSAM zrAddhakRttvaM ca devalaH - ( 1525 - 6 ) aputramRtadhanaharI duhitA; aputramRtadhanabhAjaH krameNa sodarAH duhitaraH pitA bhrAtaraH mAtA bhAryA kulyAH sahavAsinazca; adAkimabrAhmaNadhanaM rAjA harati, brahmasvaM zrotriyAH; mRtasaMskartA dhanahArI uzanA - - ( 1526 ) aputramRtaghanabhAk patnI prajApatiH -- (1526 ) aputramRtaghanabhAk patnI; vidhavA bharaNabhAk yamaH - (1526 ) aputramRtadhanabhAjaH krameNa bhrAtA pitarau jeSTha patnI sagotrAH ziSyAH sabrahmacAriNazca. hArItaH - (1526-7) vibhaktAputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitarau bhrAtaraH tatsutAH sapiNDAH saMbandhibAndhavAzca. laghuhArItaH - ( 1527) mRtAputradhanabhAjaH krameNa patnIduhitaraH pitarau bhrAtaraH tatsuto vRddha mRtAputradhanAdhikArakramaH [pR.1464-1540] vedA: - ( 1464) brAhmaNadhanaM na rAjagAmi. gautamaH - ( 1464 - 6 ) pratyAsannAH sapiNDasagotrasapravarAH krameNa aputramRtaghanabhAjaH; niyuktA patnI vA sarveSAmabhAve brAhmaNAnAmanapatyAnAM dhanaM zrotriyagAmyaiva itareSAM rAjagAmi; vibhaktAnapatyadhanabhAk jyeSTha eva. hArItaH -- (1466 ) aputramRtapatnI yauvanAdidoSavatI prajIvanamAtrabhAkU. ApastambaH - ( 1466 - 7) aputramRtaghanabhAjaH krameNa pratyAsannAH sapiNDAH, AcAryAntevAsino duhitA vA, sarvAbhAve rAjA. baudhAyanaH - ( 1467 - 9 ) sapiNDasakulyaniruktiH; anapatyamRtadhanabhAjaH pratyAsannAH sapiNDAH sakulyAH AcAryAntevAsi RtvijaH rAjA ca krameNa; brahmasvaM na rAjJaH kiM tu zrotriyasya. vasiSThaH -- (1469-70 ) avibhaktAnapatyamRtadhanabhAk patnI; aputramRtaghanabhAjaH krameNa sapiNDAH AcA | yantevAsino rAjA ca brahmasvaM zrotriyANAmeva na rAjJaH . viSNuH - ( 1470 - 1 ) aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnIduhitRpitRmAtRbhrAtRtatputrabandhusakulya sahAdhyAyirAjAnaH; brahmasvaM brAhmaNAnAmeva na rAjJaH; aputramRtaghanabhAk na putrikA bAndhavA vA kintu jJAtayaH; aputramRtadhanabhAk dauhitraH; mRtavAnaprasthadhanabhAjau krameNa AcArya ziSyau. zaGkhaH zaGkhalikhitau ca - (1471-3) aputramRtaghanabhAjaH krameNa bhrAtRpitRsagotraziSya sabrahA cAriNaH; bhrAtrabhAve jyeSThA patnI vA; aputrastrINAM prajIvanamAtram ; brahmasvaM brAhmaNapariSadaH na rAjJaH; bAla strIdhanAdInyapi na rAjJaH; anapatyamRtabhrAtRdhanabhAjo bhrAtaro na bhAryA duhitaro vA, tAH prajIvanamAtrabhAjaH mahAbhAratam - (1473) mRtAputradhanahAriNaH duhitRdauhitrAH. . kauTilIyamarthazAstram - (1473- 4) dharmyavivAhajAH putrA duhitaro vA rikthabhAjaH; aputradhanabhAjaH sodarabhrAtaraH kanyAzca tadabhAve pitA bhrAtaro tatputrAzca krameNa; adAyakaM rAjA haret; brahmasvaM brAhmaNAnAmeva manuH -- (1474 - 9) mRtAputradhanahAriNaH duhitRdauhitrAH anapatyamRtadhanabhAjau krameNa mAtA pitAmahI ca aputramRtadhanabhAjaH pitA bhrAtaraH pratyAsannAH sapiNDAH sakulyA AcAryaziSyau rAjA ca krameNa;
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA xlvii gautrajo bandhuH ziSyaH sabrahmacAriNaH, parAzaraH-maraNe vA tadIyAMzavibhAgaH, yAjJavalkyaH -(1546 (1527), aputramRtadhanabhAk kumArI UDhA ca -52) saMsRSTijananamaraNayoH saMsRSTidhanavibhAgaH, mRtAkrameNa. paiThInasiH- (1527) aputramRtadhana- putrasaMsRSTidhanavibhAgAdhikAraH. nAradaH-(1552-6) bhAjaH krameNa bhrAtA pitarau jyeSThA patnI sagotrAH / saMsRSTavibhAgaH; mRtAputrasaMsRSTidhanavibhAgAdhikAraH; mRtAziSyAH sabraddAcAriNaH zrotriyAH; abrAhmaNadravyaM rAja- putrastrINAM duhitUNAM ca bharaNAMzabhAktvam / mRtAputragAmi. bRhanmanu:-(1527-8) sapiNDatA sodakatA palyAH patipakSaH pitRpakSo rAjA vA prabhuH; mRtAputrasagotratA ca; aputramRtadhanabhAk patnI. vRddhazAtAtapaH- bhrAtRpitRmAtRkadhanabhAjaH patnyaH sapiNDAzca. bRhaspatiH(1528-9) AtmabAndhavapitRbAndhavamAtRbAndhavAH. (1556-60) saMsargArhAH; saMsRSTidhanavibhAgaH sama smRtyantaram- (1529) mAtA dhanahAriNI; patnI eva; anapatyAbhAryApitRkasaMsRSTinaH vibhAgAnadhikArazrAddhakarI; avibhaktamRtAputradhanaharI patnI; vidhavA prAptau maraNe vA tadIyAMzavibhAgaH; tadIyabhaginyA aMzaH; bharaNAre. anirdiSTakartRkavacane -(1529) mAtA saMsRSTinA utthAtA yazabhAk ; mRtAputradhanabhAjaH krameNa mutAputradhanabhAk ; dAyaH sAptapauruSaH. saMgrahakAraH patnI sodarA dAyAdA dauhitrAzca; mRtAnapatyAbhAryAbhrAtR(smRtisaMgrahaH)-(1529-30) vibhaktAsaMsRSTAputra- pitRmAtRkadhanabhAjaH sapiNDAH; mRtarikthAMzaH zrAddhe vinimRtadhanabhAjaH krameNa patnI niyogakI putrikA mAtA yojyaH. kAtyAyanaH- (1560-61) mRtAputrapitAmahI pitA ca; mRtAputradhanabhAjaH krameNa sodarAH saMsRSTidhanavibhAgAdhikAraH; saMsRSTinAmutthAtA yazabhAk / pitRsaMtatiH pitAmahasaMtatiH sapiNDAH sakulyAH AcAryaH mRtAputrapanyAH patipakSaH pitRpakSo vA prabhuH. prajApatiHziSyaH sabrahmacArI zrotriyazca brAhmaNe; sodakAbhAve rAjA (1561) mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH.yamaH-(1561) zreAcAryAbhAve rAjA kSatriyavaizyayoH, mArkaNDeya- mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH... vRddhayAjJavalkyaH -- purANam-- (1530) sAptapauruSaniruktiH. smRti- (1562) mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH. bRhanmanu:-- sAraH- (1530-40) atha bAlarUpamate aputra- (1562) mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAra:. dhanAdhikAraH; pArijAte'putradhanAdhikAraH, tatraiva saMsRSTivibhAgaH; halAyudhe aputradhanAdhikAraH, tatraiva saMsRSTi vibhaktajavibhAgaH vibhAgaH; kalpatarau saMsRSTivibhAgaH; zrIkaranibandhe [pR. 1562-1568]. aputradhanAdhikAraH; dharmakoSe likhitam-saMsRSTivibhAgaH; gautamaH-(1562) vibhAgAnantarajAtaH paitRkAprakAze likhitam-vibhAgasaMdehe nirNayaH; zrIkaranibandhe devAMzaM gRhNAti, viSNuH-(1562-3) vibhAgAnantaralikhitam-aputradhanAdhikAraH. jAtaH vibhaktabhrAtRbhAgebhyo'zaM gRhNIyAt . manu:saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca (1563-5) vibhAgAnantarajAtaH paitRkAMzamAtrabhAk : saMsRSTinazced bhAtrAdayaH tebhyaH samo bhAgo grAhyaH. yAjJa[pR.1540-1562] valkyA -(1565-7) vibhAgAnantarajAtaH paitRka. vedAH-(1540) saMsRSTadhanaM prArthayati. gautamaH- dhanAt bhrAtRvibhaktadhanAd aMzaM gRhNAti. nAradaH / (1540-41) mRtAputrasaMsRSTidhanabhAk saMsRSTI. vRddhahA- (1567) vibhAgAnantarajAtaH paitRkAMzamAtrabhAk; rItaH-(1541)mRtAputrasthAvaraM na saMsRSTinaH.viSNuH- saMsRSTinazced bhrAtrAdayaH samo bhAgo grAhyastebhyaH. bRha(1541-3) saMsRSTidhanavibhAgaH sama eva; saMsRSTi- spatiH-(1567-8) vibhAgAnantarajAtaH paitRkajananamaraNayoH saMsRSTidhanavibhAgaH; saMsargAharhAH; mRtasaMsRSTi- | dravyAdevAMzaM gRhNAti, naiva pUrva vibhaktaH, vibhaktapitRdhanadhanahArI piNDadaH; asahodarasaMsRSTino'pi mRtasaMsRSTidhana- | vyavahAre na vibhaktAnAM saMbandhaH. vRddhahArItaH-(15hAriNaH; mRtAputrasaMbhUyasamutthAtRdhanabhAk patnyAdiH; 68) vibhAgAnantarajAtaH aMzabhAk. laghuhArItaHmRtAputrasaMsRSTidhanabhAk na patnI. kauTilIyamarthazAstrama (1568) vibhAgAnantarajAtaH aMzabhAk. -(1543) saMsRSTibhiH punarvibhAgaH kartavyaH; saMsRSTinAM utthAtA baMzabhAk. manuH-(1543-6) saMsRSTidhana vibhAgAnantarAgatavibhAgaH vibhAgaH sama eva; saMsRSTinaH vibhAgAnadhikAraprAptau / [pR. 1569-1570]
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ *lviii Dam viSNuH - ( 1569), bRhaspatiH - (1569- | (1582) samaviSamavibhAgani vartana kAlAvadhiH. 70) vibhAgAnantarAgatavibhAgaH. vibhAgadoSe punarvibhAgAdividhiH [pR. 1570 - 1574 | vedAH-(1570-71) bhAgAnarhaH; sarve bhAgArhA bhAginaH kartavyAH; bhAgArho bhAgI kartavya eva, anyathA doSaH kauTilIyamarthazAstram - (1571) sasAkSiko vibhAgaH kartavyaH ; vibhAgadoSe punarvibhAgaH manuH(1571 - 2) vibhAgAnantaropalabdhasya samo vibhAgaH vibhAgottaralabdhasAdhAraNadhanaM punarvibhajanIyam. yAjJavalkyaH--(1572-3) vibhAgAnantaropalabdhApahRtadravyavibhAgaH samaH kartavyaH. bRhaspatiH - (1573) apahRtasAdhAraNadravyasAdhanam kAtyAyanaH - (15pracchAditApahRtanaSTahRtasAdhAraNadhanavibhAgaH 73-4) samaH vibhAgAnantaropalambhe. vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH [pR. 1575 - 1582] viSNuH - ( 1575) pramANasaMdehe punarvibhAgaH ; vibhAgahetavaH, zaMkhaH zaMkhalikhitau ca - - (1575 ) vibhAgasaMdehe sAkSitvAdhikAranirNayaH. manuH - ( 1575) vibhAgasaMdehe punarvibhAgaH kartavyaH punarvibhAgani SedhaH. yAjJavalkyaH - ( 1575 - 9) vibhAganirNaye pramANAni. nAradaH- (1579 - 81) vibhAganirNaye pramANAni bRhaspatiH - ( 1581 - 2) vibhAganirNaye pramANAni kAtyAyanaH - ( 1582) vibhAganirNaye pramANAni bhAradvAjaH - ( 1582 ) samaviSamavibhAganivartanakAlAvadhiH vRddhayAjJavalkyaH - ( 1582) vibhAganirNaye pramANAni, tatra divyaM na deyam. sumantuH vibhaktAvibhaktakRtyam [pR. 1583 - 1589] nArada: - ( 1583 - 4 ) pRthagdharmakriyAkarmaguNA asaMmatakAryakAriNo bhrAtrAdayaH dAnavikrayAdau svatantrAH; anujasaMskArArthe paitRkasya svArjitasya vA ghanasya viniyogaH; kuTumbopakArako'nyo bharaNIyaH bRhaspatiH (1584 - 6) vibhAgapatrasAkSikriyA; bhogaH bhAganirNaya pramANam ; svecchAkRtabhAgavisaMvAdI daNDyaH;vibhAge vRtte'pi sthAvaramavibhAjyaM, tatra naikaH kazcit svatantro vibhakto'pi; pUrvajairanujAnAM saMskArAH kAryA madhyagAddhanAt vyAsaH(1586-7) vibhAge vRtte'pi sthAvaramavibhAjyaM, tatra naikaH kazcitsvatantra vibhakto'pi; madhyagadhanAt asaMskRtasaMskAraH kartavyaH; sutAnumatiM vinA sthAvaradAsavikrayadAnAdau na svAtantryam. marIciH - (15878) vibhaktaiH zrAddhAdi pRthak kAryam ; vibhaktAnAM tvekena jyeSThena vRddhayAjJavalkyaH - ( 1588) kulakramAyAtasthAvarAdervikrayadAnAdau na kazcitsvatantro vibhakto'pi. bRhadyamaH - ( 1588) saMsRSTikRtyam. laghuhArItaH - ( 1588 ) vibhaktakRtyam. zAkalaH - ( 1588) avibhaktAnAM devakAryamekameva, vibhaktAnAM pRthak. AzvalAyanaH - ( 1588 ) ekapAkAnAM vibhaktAnAmekaH paJcayajJAn karoti; anekAnAM tu pRthaganuSThAnam. smRtyantaram - ( 1588- 9) avibhaktasthAvarasya dAnavikrayAdau svAtantryanimittAni; avibhaktaiH parasparAnumatyA kSetrAdideyam bhUmivikraye grAmajJAtisAmantadAyAdAnAmanumatirgrAhyA. anirdiSTakartRkavacanAni-(1589) sthAvaramavikreyam; avibhaktAnAM pRthaggrAmade - zAnAM daivapitryakarmapRthaktvam. -
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA . [vivAdapadeSu krameNa ye RSayaH saMgRhItAH teSu nirdiSTAnAM viSayAnAM prakaraNAnupUrvyA saMgrahaH ] vedAH samAnAnAM gaNAnAM saMvit iSTA 857-8. saMvidaH sAdhAraNaliGgAni; grAmeSu svakIyaparakIyANAM saMvit kaNAdAnam iSTA; saMvidA zreSThaH sveSu kAryaH; saMvidaH sAdhAraNaRNAdAnavaidikaliGgAni 599-606. liGgAni; kulasaMvit iSTA 858-9. brAhmaNeSu saMvit dattApradAnikam iSTA; +[saMviddAnam ] 859. sarvasvadAnanindA, bhUmidAnam : bhUmidAnaniSedhaH krayavikrayAnuzayaHdakSiNAsu putradAnam ; sarvasvadAnanindA; azvamedhe dAra vikrIyAsaMpradAnam . dAnam 791. azvamedhe bhUmipuruSabrAhmaNasvadAnavicAraH puruSamedhe bhUmipuruSabrahmasvadAnavicAraH; vizvajiti bhUmi ___alpamUlyena vikrayottaraM samayAbhAve'nuzayo na puruSabrahmasvadAnavicAraH; bhUmidAnaniSedhaH; puruSadAnam ; kAryaH 878. sarvasvadAnanindA pRthivIdAnastutiH, dAnaprakArAH; strI svAmipAlavivAdaHpuruSANAM deyAdeyatvavicAraH 792, svAmipazupAlatatkartavyatAliGgAni pazupAlaprakArAH manyupetyAzuzrUSA 902-3. .. dAsA dhanam ; dAsA avratAH kRSNAzca 809. dAsA / sImAvivAdaHabhibhavanIyAH 809,812. dAsaH varNavizeSaH; dAsAH kSetramitiH; anasvatI ArtanA ceti dvividhA urvarAH kRSNajAtIyAH; dAsabhAryAH indreNa jitAH; indreNa dAsA kSetra hiraNyaM pazavazca dhanam / kSetre svAmyam 922. aprazastAH kRtAH; dAsa AryavazyaH; saMpadA dAsa Aryo kRSikarma, vApIkulyAdikRtrimAkRtrimajalasthAnAni ca bhavati 809. AryAthai dAsaprajA vinAzyAH; dAsaH 923-4. kSetravAdaliGgam ; setuliGgam ; karSakasIra paricaritA; dAsadhanaM AryAhyam ; dakSiNAsu dAsA patyorbhedaH; kulapA vAjapatiM prati dhanamarpayanti; pRthI deyAH; dAsasvarUpam ; dAsAryabhedaH indrakRtaH; dAsyaH vainyaH kRSikarmapravartayitA setuH kSetrasvAmyaM ca 924-5. striyo dakSiNAsu deyAH 810. karmakarasvarUpam ; UDha- strIpuMdharmAH vadhUdAsI; dAsInRtyam 811. dAsyam 812,814. gRhanetrI strI (patnI) 963,970,983. pati.. dAsA?; dAsI tatkarmANi ca 812. yajJAdau dAsIputro patnIsaMbandhaH 963,964,982,985,986,988, nindyaH bahiSkAryazca 812,813. zUdrAH paricaritAraH; 991,1001. bhrAtRbhAginyau 963,979, kanyAdAsIdAnam 813,814. paricArakaH 813. paricaryA jAraH 963. anekajAyApatirekaH 963, 964, bhRtyakarma; dAsyo dhanam ; paricaryA zUdrasya janmato 973, 975, 981, 989, 993, 994,995, dharmaH; bhRtyaH prathamaM bhojanIyaH; dAsaH dAsI dhanam ; 1005,1008,1009,1010. zuddhA nArI patiannArtha paricaryA; dAsaniruktiH 814. priyA; kanyAlAbhArthe dhanadAnam 964. rAkSasavivAhaH vetanAnapAkarma 964,980,982.vRddhAvivAhaH964,979.strIpuruSa- nRtyakAriNyaH striyaH; vezyAnidarzanam ; bhRtinidarza- prema 964-5, 975. bhrAtRbhaginyAdisaMbandhaH 965mam ; vezyAgamakavacanAni 841-2. 6. strIpuruSa (bhoga)saMbandhaH 966,979,994,995. saMvidhatikramaH jArasaMbandhaH 966, 973, 975. gRhasthitA patnI mukhyasya sahakAriNAM ca saMvit iSTA; dampatyoH 967. patipatnIsaMbhogaH brahmacarya ca 967-8. patisaMvit iSTA; samAnAnAM savit iSTA; yuddhe sahakAriNAM patnIsaMbhogaH 969,970. gurusaMbhogasaMlApazravaNadoSaH; savit iSTA; dAne sahakAriNAM saMvit iSTA; sarvakAryeSu gRhasthadharmaH 968-9,979. vyaGgaH kanyAdeSyaH, sAGgaH
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ babahArakAmyam kanyApriyaH 969. vyabhicAriNI pApaM nigRhati 969. | ekaM karma; brahmacAriNyA vivAhaH; varAH jyeSThavarazceti yuvatInAM yuvaprema 970-1. prajAkAmanA970,971. varaprakArau; varNabharaNaM vadhUkarma; kanyAdAnam ; vadhvaH patipatnIprema 970,971,973,980-1. durAcArAH patigRhagamanam ; ekasyAH patidvayam ; vadhvaH vaivAhikAstriyaH 970-71. vivAhakAmAH kanyAH; premavivAha- laGkArAdIni; panyAH patiniSThA gRhe anyajanasaMbandhazca baddhadampatI; ardha bhAryA zarIrasya 971. supatnI(lyaH) | 1000. pattyai vastradAnam ; dIrghAyuSyaM vadhvaH prArthyate; 971-2,978,991,993,994,1005,1006 | dharmapatnItvam ; prajArthe vivAhaH, vadhvaH vastradhAraNam / -7, 1008. svasurjAraH; patiH anya bhAryA gamayati; | gRhajanAvirodhitvaM palyA AzAsyate; dampatyornogyasaMpat; sUryAyai pUSNo dAnam 972. gRhe vartamAnAH striyaH; adhano iSTA devare prItiH patnyAH; AziSaH, aniSTanivAraNam jAmAtA; patipatnIkartavyaM saubhAgyaM ca 973-4. svA- | 1001-4. sApiNDyavivAhadoSaH, savarNAvivAhaH; bhAvikaH strIdoSaH; strIdharmaH 974. bhrAtRbhaginyorvivAhaH / anugamanam ; bhAyaryAyA vastrasaMpat ; rAjJaH vAvAtA jAyA; 975-8,1010. anugamananiSedhaH 978,1004. rAtrau jAyAH patyurAkRtaM jAnanti 1004-5. apratisvayaMvaraH gAndharvavivAhaH 979. niyogaH 980. pitR- vAdinI patnI; palyAH svasrapekSayA zreSThayam ; jAyAniduhitrovivAhaH 981. aSTaputrA subhagA; kanyA yAcanIyA | ruktiH, patnIbhojanakAlaH, yAjJAnahIM: palyaH1005-6. 982-3. vadhUvastradoSaH 984. pANigrahaNam 985, subhagAH striyaH; patiprItikAmanA 1006. yajJe palyA 1001. sakramabahupatikatvaliGgam ; pUrva devaH anantaraM jArI nirdeSTavyaH 1006, 10.08. apatnIko manuSyaH patiH, dhanaprajAyUMSi gArhasthyeSTam 985-6. yajJAnahaH; pativazIkaraNam ; daivavivAhaH; strIsaMbhogaH palyAH gRhe Adhipatyam 986. dampatyoH saMbhogaH986, anye guNAzca kAmyante 1006. jAyAyA yajJAGgatvam / 988. bahuprajA eva bhadram ; gArhasthyam ; saMbhogaH strINAmabalatvam ; manoH svaduhitrA vivAhaH, sApiNDye 988-9. patnI yuddhe sArathiH, patityaktA strI; sapatnI- vivAhaH, puruSasaMnidhau na strINAM bhojanam 1007-8. dveSaH 990-91. bhrAtuH patitvaM jAratvaM vA; ekayA dvayo- dampatIsaMbandhaH, vivAhAnantaraM - patigRhAnivRttiH vivAhaH, bhrAtRbhAginIvivAhaliGgam ; rAjJo bhAryA- kAmyate; yAvajjIvaM pitRdattapateratyAgo dharmaH; Atmanodvayam 991. bahustrIkAmanA; amAvAsyApaurNamAsyo: 'dha jAyA; prajAyai jAyA 1008. strIpuruSANAM vividhabhoganiSedhaH 992-3. jAyA gRhapatnI; strisaMga- dharmAH; strIpuruSANAM saMbhogasaMvAdaH 1009. AtmanoniSedhaH; hInavayasyA vivAhaH, striyAH priyaH; 'dha bhAryAH sadRzAtsadRzI prajA; sapiNDavivAhaH, bAlapatnI puruSArdham 994. kanyAdAnam 994, 1004. bhAryA 1010. yajJe vAmadevyavratam 1011. strINAM surApAnam 994-5. strIdoSAH adIdhiSu- dAyabhAga:parivividAnadoSaH 995, 996. strIbhoganiSedhaH; strI dAyabhAgapadArthaH svabhAvato duSTA; duhitRgamanam ; stryasamarthA; strI deyA riktham ;krayaH; saMvibhAgaH; karmayogaH 1120-21. 995. dubhaMgA strI; vivAhecchoH kanyAmanograhaNam ; pratigrahaH, parigrahaH 1121. vijitam 1122. . kAminyA puruSasya ca saMbhogakAmanA parasparavazIkaraNaM ca - paitRkadravyavibhAgastatkAlazca 996-7. patipatnIAmanyunAzayatnaH; navapalyAH subhagatvaM patyanukUlatvaM ca prArthyate 997-8. patyuH panya 'bhAtaro bhAgaharAH; dAyAdA aneke bhavanti; bhrAtaNAM nukUlatvaM prArthyate; jAyAnAM patiniSThA; strIvazIkaraNam | | bhUmivibhAgaH 1143-4. bhrAtRNAM paitRkadAyaharatvam / 998. kuTumbasAMmanasyam 998, 999. saMbhogakAle jIvati pitari putrANAM rikthavibhAgakAlaH 1144. sarvasvApanam ; ekasyA anekapatayaH; brahmapalyA eka eva pitRkartRko vibhAgaH patiH998-9. patipatnIsAMmanasyam 999. pativratA pitA prajAbhyo dhanaM vibhajati; vRddhapituH sakAzAt 999, 1010. patipatnIzubhakAmanA; jAyAkAmasya | putrA dhanaM haranti; pitRdhane putrasvAmyam; putrAH pitre jAyAprArthanA; parivittidoSaH; daivavivAhaH 999. dhanaM dadati 1158-9. pitRdhane putrasvAmyam ; mAtA putraM snuSAzvazurasaMbandhaH 999, 1005. strIpunarvivAha- prati bhAgadAyinI; pitA prAptavyavahArAya putrAya bhAgaM liGgam 999-10... patyuH palyozca vayanarUpaM / dadAti; jyAyAn kanIyase bhAgaM dadAtiH pitA putrebhyo - - - .
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA dhanaM dadAti; putraH pitRbhyAM dhanaM dadAti pitaraH putrebhyo vaivAhika strIdhanaM bharturapi bhogyam ; vivAhe kanyAyai bhAgaM dadati 1159-60. sarveSAM bhrAtRNAM bhAgAI. pitrA deyaM dhanam ; kanyA tabhogyadhanena saha deyA; vi. tvam ; pitrarjitaM dhanaM pitAputrasAdhAraNam 1160-1. vAhe pitA kanyAyai dhanaM dadAti; vidhavA dhanasvAminI pitRdhanaM putradhanaM ca ubhayasAdhAraNam ; pitA putrebhyo dAyaM / 1423-4. patnI patidhanadAyabhAgArhA; strIdhanaM puruSo vibhajati 1161-2. jyeSThaputraH dvibhAgadhanabhAgI pitA gRhNAti pratidatte ca 1424. pA; jIvati pitari putrakRtapaitRkadhanavibhAgaH 1162-3. mRtAputradhanAdhikArakramaH pitA dhanaM putrebhyo vibhajati; pitAputrayordravyaM sAdhAraNam brAhmaNadhanaM na rAjagAmi 1464. 1963. ___ saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH saMsRSTadhanaM prArthayati 1540. jyeSTho bhrAtA dvibhAgahArI 1180-1. guNavAn / ___vibhAgadoSe punarvibhAgAdividhiH bhrAtA uddhArabhAk ; pituriSTo bhrAtA uddhArabhAk ; putrANAM bhAgAnaIH; sarve bhAgArhA bhAginaH kartavyAH; bhAgAhoM jyeSThAditAratamyAnusAreNa viSamavibhAgaH; vibhAgo jIvati bhAgI kartavya eva, anyathA doSaH 1570-71. : pitari pitradhInaH 1181. bhrAtRNAM sahavAsavidhiH jaiminIyasUtram jyeSTha eva putro dAyAdaH 1195. saMbhUyasamutthAnamputraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca jyotiSTome RtvijAM dakSiNAvibhAgAdhikaraNam 770. .. putramahimA; aurasa eva putro yuktaH, janakasyaiva / dattApradAnikamprajA; aurasaputra eva dAyaharaH na duhitA; duhitA saMskA- vizvajiti pitrAdInAmadeyatvAdhikaraNam 792. vizvarAhA~ 1253-4. duhitA putrikA saMtAnapiNDadAnArthA; jiti pRthivyA adeyatvAdhikaraNam; vizvajiti dharmArthaduhiturdAyAdyatvavicAraH 1254-6. hyAmuSyAyaNaputra- sevakazUdrasyAdeyatAdhikaraNam 793. liGgAni 1256-7. kSetrajaputraliGgaM niyogavidhiliGgaM | dAyabhAga:ca 1257-8. dattaputraliGgam ; gUDhajaputraliGgam ; putra strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca prayojanam ; putramahimA; duhiturdeyatA; putradAnam ; datta- strINAM dhanasvAmyavicAraH 1424-5. kaliGgam 1258-9. putramahimA; putrikAliGgam ; puna gautamaH vivAhaliGgam ; putramahimA 1259-60. aurasasvayaMdattadyAmuSyAyaNakrItaputraliGgAni jyeSThatvaM putratvaM ca RNAdAnampituricchAdhInam ; putrANAM vikreyatA; pituradhInaM dAyAdatvam 1260-1. putramahimA 1261-2. dharmyavRddhiparimANam , tasyA grahaNAvadhiH 606-7. dAyAnarhAH vRddhathuparamAvadhiH, vRddhiprakArAH; pazvAdidravyavRddhathuparamA-khiyo dAyAnaH, zadrA AryadAsI dhanAnIM: vadhiH 607-8. prajAyAM aMzAnirdabhedaH; patnI dAyAnIM; duhitRNAM AdhiH zrINAM ca dAyAnaItvam 1385. bhogyAdherapi gopyAdhitvam 635. paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH RNapratidAnam patnI gRhabhANDasvAminI patnI dAyArdA patyuricchayA / RNapratidAtAraH; putrAdibhiH apratideyAni RNAdIni vibhAgArhA 1405. 677-8. paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH upanidhiH' anUDhaduhitA paitryabhAgahAriNI; bhaginyA aMzo bhrAta- rAjadevikacorAdinaSTanikSepavicAraH 735. bhAge(1); ubhayobhItRbhaginyordAyAItvavicAraH 1415, dattApradAnikam- strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, sIdhanavibhAgazca / . adharmasaMyuktAya pratizrutamapyadeyam: dAne apramANa vRddhiH
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ lfi vyavahArakANDam vAkyAni 793. adeyadatte svatvaM na; adeyadAne | jAtijyeSThaguNavayojyeSThayoH samabhAgavidhiH, uddhAraprAyazcittam 794. vyatiriktavibhAgavidhizca 1238-9... abhyupetyAzuzrUSA putraprakArAH, teSAM dAyaharasvavicArazca . ziSyavidhiH; zUdrasya dAsyam 815-6. putrikA 1262-3. prasaGgAdabhrAtRkopayamaniSedhaH svAmipAlavivAdaH kSetrajaH; rikthabhAjaH SaDvidhaputrAH; gotramAtrabhAjaH SaDzasyarakSaNam , tadarthe pazudaNDavidhiH 903-4. vidhaputrAH 1263-4. putrANAM gotrabhAjAM rikthabhAktvaM strIpuMdharmAH kadAcit 1264. vivAhe kanyAyA jAtipravarAdisApiNDyAdivicAraH __ dAyAnarhAH kanyAvivAhakAlaH 1011-2. strIdharmAH; mRte bhartari | zUdrAputraH pratilomazca jIvanamAtraM labhate na pUrNadAyam niyogavidhiH 1012-3. naSTe pravrajite proSite vA 1385-6. anyAyavRttaH savarNAputro'pi dAyAnahaH; bhartari kAlapratIkSAvadhiH 1013. akRtavivAhe jyeSTha- jaDaklIbAdayo dAyAnahIM bhartavyAH; jaDAdInAmapatyAni bhrAtari kanIyasaH kartavyam 1014. dAyAANi 1386. devarAtiriktajo'niyogajo dAyAdAyabhAga: nahaH 1387. dAyabhAgapadArthaH strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca arthAgamaH sarvavarNasAdhAraNaH; svatvotpattinimittam mAtRdhanavibhAgaH 1425-6. bhaginIzulkavibhAgaH 1122-3. varNavizeSeNArthAgamavizeSaH; svatvotpatti- 1426-7. nimittam 1123-4. paitRke svatvotpattiH, vibhAgaprAza mRtAputradhanAdhikArakramaH styam 1124-5. pratyAsannAH sapiNDasagotrasapravarAH krameNa aputramRtapaitAmahadravyasvAmyavicAraH dhanabhAjaH, niyuktA patnI vA 1464-5. sarveSAmapiturUvaM rikthavibhAgakAlaH 1144-5. jIvati | bhAve brAhmaNAnAmanapatyAnAM dhanaM zrotriyagAmyeva, itareSAM pitari rikthavibhAgakAlaH 1145-6. rAjagAmi vibhaktAnapatyadhanabhAk jyeSTha eva 1465-6. putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca putrANAmuddhAravicAraH 1181-2. uddhatAvaziSTasya mRtAputrasaMsRSTidhanabhAk saMsRSTI 1540-41 / / samavibhAga iti prathamaH kalpaH; jyeSThasya caMzitvaM ita - vibhaktajavibhAgaH reSAM samAMza iti dvitIyaH kalpaH; jyeSThAditAratamyena vibhAgAnantarajAtaH paitRkAdevAMzaM gRhNAti 1562. vibhAgatAratamyaM iti tRtIyaH kalpaH 1182-3. bhrAtUNAM sahavAsavidhiH hArItaH vikalpena jyeSTha eva dAyAdaH, itareSAM bharaNamAtram RNAdAnam - vRddhiH vibhAjyAvibhAjyavivekaH vidyAdhanavibhAgavicAraH; avidyArjitadhanavibhAga dhA vRddhiH; vRddhayuparamAvadhiH 608.9.. vicAraH; avibhAjyadravyavizeSAH; striyo'vibhAjyAH AdhiH 1204-5. AdhipAlanam 635.6. AdhisiddhiH 636. savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH pratibhUHlA jyeSThasyoddhAraH jyaiSThineyasya ca; janmajyeSThamAtRjyeSThAnAM pratibhUgrahaNanimittAni;prAtibhAvyadAnam ; adhamarNAt samo vibhAga: 1233-4. putrANAM dauhitrINAM vA prAtibhAvyadravyasAdhanam 661-2. mAtato bhAgakalpanA 1234. RNapratidAnam / asavarNabhrAtRvibhAgaH RNapatraprAmANyam 678. -
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ , - 6 RSikrameNa viSayAnukramaNikA liii dattApradAnikam | strIpuMdharmAHadeyadAnanindA; sarvasvamadeyam / adeyadAne pratizrata- patikartavyam ; dvitIyadArakartavyatA 1017-8. vivAhe syAdAne ca doSaH 794,808. gotrasApiNDyavicAraH; dampatyoH zuddhivicAraH; niyogastrIpuMdharmAH vidhiniSedhau 1018. vidhavAdharmaH 1019. ...strIrakSA; bhAryAparityAgaH; patnIdharmAH 1014-6. dAyabhAga:mAyaryAyAH surApAnaniSedhaH; bhAryAparityAgaH; patyau proSi pitRkartRko vibhAgaH te patnIdharmaH; vidhavAdharma: 1016. svairiNIpunarvAdayaH; pitRkRtavibhAgavidhiH 1164-5. jyeSThastha dAyasAdhvI 1017. haratvaM jyeSTha putrapitRbhAryANAmuddhArazca sAdhyate bAdhyate ca dAyabhAgaH 1165-6. paitRkadravyavibhAgastatkAlazca putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca anApadi jIvati pitari arthAsvAtantryaM putrANAm, aurasaputraH; anaurasaputrotpAdanadoSaH 1266. pitrorApadi jyeSThaH prabhavati 1146. kSetrajaH, tatkaraNaniSedhazca 1267. apatyadAnakrayaniSedhaH pitRkartRko vibhAgaH 1268. pitRkRtavibhAgavidhiH 1163-4. dAyAnarhAH putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH klIbonmattapatitAH dAyAnIMH, adharmaviniyoginaH putrANAmuddhAravicAraH 1183. putrA dAyAnIMH 1387. __bhrAtaNAM sahavAsavidhiH paitakadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH sarveSAmadhyayanasamAptipUrva sahavAsavidhiH 1185. ... patnI kauTumbikaghanasvAminIH dampatyorna vibhAgaH ___putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca | 1405-7. putramahimA, bahubhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa ca paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH ritArthatA; kSetrajaH 1264-5. bandhudAyAdAH SaT, paitRkadhanavibhAge bhAryAyA bhAgaH 1415-6. abandhudAyAdAzca SaT putrAH;SaDvidhaputrANAM dAyaparimANam mRtAputradhanAdhikArakramaH 1265-6. kANDapRSThasaMjJakAH putrAH 1266, . aputramRtadhanabhAjaH krameNa pratyAsannAH sapiNDAH, - dAyAnarhAH AcAryAntevAsinI duhitA vA, sarvAbhAve rAjA 14. 1. vyabhicAriNI bhartavyA 1387. , 66-7. mRtAputradhanAdhikArakramaH baudhAyanaH * aputramRtapatnI yauvanAdidoSavatI prajIvanamAtrabhAk 1466. abhyupetyAzuzrUSA [zUdrasya dAsyam ] 816. ApastambaH strIpuMdharmAHabhyupetyAzuzrUSA kanyAvivAhakAlaH; svayaMvaraH; balAtakanyApuna - zUdrasya dAsyam ; dAsakarmakarANAM saMvibhAgaH 816. nam: kanyApunarvivAhaH; bhAryAgamanavidhiH 1019betanAnapAkarma 20. strIrakSA; bha sevAdharmaH; bhAryAparityAgaH; niyogaH; kSetraparigrahItA'nutthAtA bhAviphalaM dApyaH, nirdhana- aniyojyA agamyAzca striyaH 1020. kSetraparigrahItA'nutthAtA tADanIyaH; pazupe'tidezaH 842. | dAyabhAga:svAmipAlavivAda: paitRkadravyavibhAgastatkAlazca [sasyarakSaNaM tadarthe pazudaNDavidhiH]; pAlasya svAmi- jIvati pitari rikthAvibhAgakAlaH 1146-7. nAma vivAdaH 904. . pitRSu mRteSu vibhAgakAlaH 1147,
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ IN vyavahArakANDam putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH / / sImAvivAdaHjyeSThoddhAraH 1183. pathi gRhAdikRte ca anukUladezavyavasthA; sImAvAde asavarNabhrAtRvibhAgaH kriyAIvIdhaH925. jAtijyeSThaguNavayojyeSThayoH samabhAgavidhiH, nAnAvarNa- | strIpuMdharmAHstrIputrANAM vibhAgavidhiH 1239. vivAhe gotrapravarasApiNDayAdivicAraH 1020-21. putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca kanyAvivAhakAlaH; svayaMvaraH; vAgdattAyAH punaranyatra aurasAditrayodazaputravidhiH tallakSaNAni ca, tatra dAnam ; akSatayonipunarvivAhaH, bhAryAparityAgaH 10. aurasaH; dauhitraH 1268-9. kSetrajaH; dattaH, kRtrimaH; 21-2. patyo proSite patnIdharmaH; niyogaH, proSitagUDhajaH 1269. apaviddhaH; kAnInaH; sahoDhaH; krIta:; jyeSThabhrAtRpratIkSA 1022. paunarbhavaH; svayaMdattaH; niSAdapArazavau; sapta rikthabhAjaH, dAyabhAga: dAyabhAgapadArthaH SaD gotramAtrabhAjazca putrAH 1270-71,aupajaGghanimate aurasetaraputraniSedhaH 1271. sarvavarNasAdhAraNo'sAdhAraNazcArthAgamaH 1126. dAyAnAH putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH aprAptavyavahArAH, andhAdayaH, akarmiNazca dAyAnahIM jyeSThasya yaMzitvam ; putrANAmuddhAravicAraH 1184. bhartavyAH; mAtRbhinnAH patitA na bhartavyAH 1387-8. vibhAjyAvibhAjyavivekaH / strI svAtantryaM dAyaM ca nAti 1388-9. svArjite yaMzitvam 1205. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca asavarNabhrAtRvibhAga: . brAhmaNasya traivarNikaputravibhAgavidhiH1239. . : mAtRdhanavibhAgaH; kanyAdhanavibhAgakramaH 1427.' putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca - mRtAtradhanAdhikArakramaH sapiNDasakulyanirukti; anapatyamRtadhanabhAja: pratyA putramahimA; bahubhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa caritArthatA 1271-2. aurasAdimukhyagauNaputrANAM sannAH sapiNDA: sakulyAH AcAryAntevAsiRtvijaH vidhiH, talakSaNAni ca aurasAdiSaDdAyAdaputravicAra:: rAjA ca krameNa; brahmasvaM na rAjJaH kiMtu zrotriyasya aurasaH; kSetrajaH; putrikA 1272-3. paunarbhavaH; 1467-9. kAnInaH; gUDhajaH sahoDhAdayaH SaDadAyAdAH; sahoDhaH; .... .. vasiSThaH dattakaH 1273-8. krItaH; svayamupAgataH; apaviddhaH; RNAdAnam - zUdrAputraH; eteSAmadAyAdAnAM kadAciddAyAdatvam ... vRddhiH 1278-9. vRddhigrahaNanindA; vRddhiparimANa niyamaH; vRddhayupara dAyAnaH mAvadhiH 609-10. munyAzramagatAH klIbonmattapatitAdayazca dAyAnahIM AdhiH patitamunyAzramAtiriktA bhartavyAH 1389. AdhisiddhiH 636. paitRkadravye patnInAM mAtUNAM ca bhAgaH RNapratidAnam bhrAtastrINAM dAyAItvam 1407. - --putrAdibhiH apratideyAni RNAdIni 678. paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH pramayakriyA bhaginInAM paitRkadravyabhAgaH prasavottaram 1416. . prameyakriyA 732. ___ strIdhanaM, trIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca saMbhUyasamutthAnam paitRkadravyabhAgaH bhaginInAM prasavottaram; mAtRdhanakAryatyAginI RtvigAcAryoM heyau 770. vibhAgaH 1427-8. abhyupetyAzuzrUSA-: .. .. mRtAputradhanAdhikArakramaH [zUdrasya dAsyam 816.. avibhaktAnapatyamRtadhanabhAk patnI 1469-70, - 01/16. / /
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA aNNAdAnam aputramRtadhanabhAjaH krameNa sapiNDAH AcAryAntevAsinau bhRtakadoSasaMbandhI vidhiH; svAmidoSasaMbandhI vidhi: rAjA ca, brahmasvaM zrotriyANAmeva na rAjJaH 1470. 843. saMvidhatikrama:viSNu samayAnapAkarmalakSaNam ; saMvillaGghanagaNadravyaharaNa daNDaH 859. __ vRddhiH krayavikrayAnuzaya:' vRddhiparimANaniyamaH, akRtavRddhiH, vRddhathuparamAvadhiH vikrIyAsaMpradAnam 610-11. gRhItamUlye'nuzaye daNDaH 878. AdhiH krItvAnuzayaH bhaugyAdhau vRddhayabhAvaH AdhipAlanam ; adhimocanA- krIte keturanuzaye ketuniH; vinimayaparivRttiniruktiH vadhiH 636-7. gopyAdhe gyAdhitvam ; AdhisiddhiH tayoH svatvakAraNatvaM ca 890-91. keyasvarUpaM, krIte 637-8. upadhinAnuzaye daNDavidhiH; vastrANAmupabhoge'nuzaye kAla: pratibhUH kartavyatA ca; pazuzakaTAnAmanuzaye'vadhiH; dravyavizeSe pratibhUnimittAni prAtibhAvyadAnam ; RNikAt mUlyaniyamaH, parivRttihInakrayapratibandhakrayoktalAbhAdiSu prAtibhAvyadravyasAdhanam 662. vyavasthA; kvacit parivRtteH parAvartanam 891. - RNapratidAnam svAmipAlavivAda:-- RNapratidAtAraH; rikthagrAhastrIgrAhAdiRNapratidAtR- | zasyarakSaNam , tadartha pazudaNDavidhiH] 905. vicAraH 678-9. : strIpatipitRputrakRtarNasAdhyatA- | sImAvivAdaHvicAraH, vibhaktAvibhaktakRtakuTumbArthakRtarNapratidAna- | mArgAdidUSaNe daNDavidhiH, sImAbhede daNDavidhiH vicArazca 679. 925. RNodgrAhaNam strIpuMdharmAHdhanI svadhanaM svayaM sAdhayan rAjJA na vAcyaH; dhanasya / vivAhe gotrapravarasApiNDyAdivicAraH; svayaMvaraH rAjadvArA sAdhane adhamarNadaNDAdividhiH, uttamarNazulka | 1022-3. dharmArtha bhAryA dvijajAtijA; pUrvadattA na punardeyA; bhAryA na tyAjyA; strIrakSA; patnIdharmAH patyau upanidhiH proSite patnIdharmAH; pratIkSAkAla:, niyogaH; vidhavAdharmAH nikSepApahArAdidoSe daNDavidhiH 735, 1023-4. asvAmivikrayaH dAyabhAga:asvAmivikraye jJAnAjJAnakRtakrayavikrayadoSatAratamya dAyabhAgapadArthaH m; ajJAnatazcet svAmI svaM labhate 757. paitRke svatvotpattiH; paitRkadhanasvarUpaM tadvibhAgasvarUsaMbhUyasamutthAnam | paM ca 1125-6. RtviGmaraNe tatkAryataddakSiNAvyavasthA 770. paitAmahadravyasvAmyavicAraH dattApradAnikam paitAmahe dradhye pitAputrayoH svAmyaM tadvibhAgazca adeyadAnadaNDaH prAyazcittaM ca 794. 1175. abhyupetyAzuzrUSA putrANAM soddhArasamaviSamavibhAga: zUdrasya dAsyam; uttamavarNa dAsye niyojayan / putrANAM samavibhAgaH jyeSThoddhArazca 1184. daNkhyaH; tyaktapravrajyasya dAsabhAvaH; dAsabhAryAyAzca vibhAjyAvibhAjyavivekaH .. dAsItvam 816. pitRdattamavibhAjyam ; paitAmahaM naSTamuddhataM svArjitaM ca . vetanAnapAkarma. .. pitA na vibhajet 1205. avibhAjyadravyavizeSAH,
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAgAnantarAgatavibhAgaH Ini vyavahArakANDam / stryalaDhAro'vibhAjyaH 1206. saMsaSTidhanavibhAgaH; saMsargAH mRtasaMsRSTidhanahArI piNDa___ asavarNabhrAtRvibhAgaH daH 1541. asahodarasaMsRSTino'pi mRtasaMsRSTidhanahArinAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH, asavaNakaputrA- NaH; mRtAputrasaMbhUyasamutthAtRdhanabhAk patnyAdiH; mRtAputranekaputravimAgavidhiH, zUdrAputrasyaikasyaivArdhAzaH itareSAma- saMsRSTidhanabhAk na patnI 1542-3. bhAve zeSAMzaviniyogazca 1240-3. vibhaktajavibhAgaH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca vibhAgAnantarajAtaH vibhaktabhrAtRbhAgebhyo'zaM gRhIputramahimA; sarvabhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa yAt 1562-3. putravattvam ; aurasAdidvAdazaputrANAM vidhiH tallakSaNAni ca; aurasaH; kSetrajaH; putrikAputraH; paunarbhavaH; kAnInaH; vibhAgAnantarAgatavibhAgaH 1569. gUDhajaH; sahoDhaH; dattakaH; krItaH; svayamupAgataH; apa vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH viddhaH; kRtrimaH 1279-80. dvAdazaputrANAM krameNa pramANasaMdehe punarvibhAgaH; vibhAgahetavaH 15 dAyaharatvam 1280-81. dAyaharaNapiNDadAnasaMbandhaH 1281.. zaGkhaH zaGkhalikhitau ca .... . dAyAnarhAH .. asvAmivikrayaHpatitatadutpannAH klIbAdayaH pratilomastrIjAtAzca bhA. asvAmivikraye svAmine dravyaM deyam 757..... gAnauMH, te sarve dAyAdaiH bhartavyAH; patitapratilomAti- saMbhUyasamutthAnamriktAnAmaurasA dAyArhAH 1389. kAnInAdayazcatvAraH / RtviGmaraNe tatkAryavyavasthA; RtviGmaraNapravAsaputrA dAyAnahIMH 1390. vyAdhipAtityAdau taskAryataddakSiNAvyavasthA; yAjya....... paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH / RtvijoranyatareNAnyatarasya tyAge vyavasthA 771. mAtRNAM putrasamadAyAItvam ; anUDhaduhitaroM'za- dattApradAnikamhAriNyaH 1407-8. __[adeyadAne prAyazcittam ] 794. paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH | saMvidhatikrama:-vizeSaNaviziSTabhaginInAmevAMzabhAktvam ; bhaginI- samayAnapAkarmalakSaNam ] 859 saMskArakartavyatA 1416. svAmipAlavivAda:- strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca / [zasyarakSaNaM, tadartha pazudaNDavidhiH] 9. strINAM vRttirUpo dAyaH; SaDvidhaM strIdhanam ; strINAM sImAvivAdaHsaudAyikadhane svAtantryam ; dharmavivAhoDhAnyavivAhoDhA- sImAvivAde kriyAvidhiH 925. pathi gRhAdikRte prajastrIdhanavibhAgaH; bhaginIzulkavibhAgaH; mAtRdhanavi- | ca anukUladezavyavasthA; sImAbhedAdau daNDavidhiH 926. bhAgaH 1428. strIpudharmAHmRtAputradhanAdhikArakramaH __svayaMvaraH, kanyApunardAnam ; savarNAsavarNabhAryAH: aputramRtadhanabhAja: krameNa patnIduhitRpitRmAtRbhrAtR- strIrakSA; bhAryAparityAgaH; adhivedanam ; patnIdharmAH tatputrabandhusakulyasahAdhyAyirAjAnaH, brahmasvaM brAhmaNAnA- 1024-5. patyo proSite patnIdharmAH; svairiNIpunarvAmeva na rAjJaH 1470-1. aputramRtadhanabhAk na pu- dayaH 1026. trikA bAndhavA vA kintu jJAtayaH; aputramRtadhanabhAk dAyabhAga:dauhitraH; mRtavAnaprasthadhanabhAjI krameNa AcAryaziSyo paitRkadravyavibhAgastatkAlazca .. 1471. anApadi jIvati pitari jIvantyAM mAtari vA arthA. saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca svAtantryaM putrANAm ; pitrorApadi jyeSThaH prabhavati 11.' saMsRSTidhanavibhAgaH sama eva; saMsRSTijananamaraNayoH / 47-8. jIvati pitari tadanumatyA rikthavibhAgakAla
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA kiMturUrdhva rikthavibhAgakAla: 1148- 9. pitRkartRko vibhAga: pitRkRta sama viSamavibhAgavidhiH 1166 - 7. bhrAtRRNAM sahavAsavidhiH 'jIvati pitari sahavAsavidhiH; vRddhyarthe sahavAsavidhiH 1195. vibhAjyAvibhAjyavivekaH asavarNabhrAtR vibhAgaH nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH 1243. putraprakArA:, teSAM dAyaharatvavicArazca aurasaH; putramahimA 1281-2. kSetrajaH putrikA, putrikAputrazca; aurasAdayaH SaD dAyAdAH putrAsteSAM dAyaharatvatAratamyam ; pUrveSAmabhAve adAyAdaSaNNAM dAyAdatvakramaH 1282 - 3. dAyAnaha: patito dAyAnarhaH; zUdrAputro dAyAnarho'pi prajIvanaM labhate; aputrastrINAM prajIvanamAtram ; yajJAnahI dAyAnarhAH; vyabhicAriNI bhartavyA 1390. abhyupetyAzuzrUSA dAsadharmAH; zUdrastrayANAM varNAnAM paricArakaH dAso vA bhavati 818-9 dyUte abrAhmaNaprajAputrabhrAtaraH AtmA patnI ca dAsA bhavanti; patnI dyUte deyA dAsI 'avibhAjyadravyavizeSAH; pUrvanaSTabhUmyuddhArakartuzcaturtha- bhavati; yuddhajito dAsaH 819. vinatAyAH paNajitabhAgo'dhikaH 1207. dAsyam, garuDasya mAtRdAsyAt dAsyaM ca 840. saMvidyatikrama: paitRkadravye bhaginIgAM bhAgaH * paitRkadravye kanyAbhAgaH ; bhrAtRdravyaM bhaginI harati 1416. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca - paitRkadravye kanyAbhAgaH ; mAtRdhanavibhAgaH 1428-9. bhrAtRdravyaM bhaginI harati; mAtRdhanavibhAgaH; strIzulkaM patyuH putrikAdhanaM na bhartuH 1429. mRtA putra dhanAdhikArakramaH aputramRtaghanabhAjaH krameNa bhrAtRpitRsagotraziSya sabrahmacAriNa:; bhrAtrabhAve jyeSThA patnI vA 1471-3. aputrastrINAM prajIvanamAtram; brahmasvaM brAhmaNapariSadaH na rAjJaH; bAlastrIdhanAdInyapi na rAjJaH; anapatyamRtabhrAtRnabhAjo bhrAtaro na bhAryA duhitaro vA, tAH prajI vanamAtrabhAjaH 1473. upanidhiH vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH * vibhAgasaMdehe sAkSitvAdhikAra nirNayaH 1575... mahAbhAratam upanidhiliGgam 735. lvii vinApi rAjJA lokasamayaH prajArakSakaH; rAjA prajayA nirmitaH; saMghaH aikamatyenaivAvatiSThate 860 - 1. gaNarakSaNarItiH 861. strIpuMdharmAH-- prajArthe vivAhaH; strIratnaM zuddham ; bhartRpatipadaniruktiH; strINAM punarvivAhavyabhicAraghanasvAmyaniSedhaH; patnIdharmAH; jAyAmahimA; patidharmaH 1026-7. strINAM svairasaMbhogaH dharma AsIt ; strINAM zvetaketukRtaH punarvivAhaniyoganiSedhaH; bahUnAmekapatnitA 1027-8. patnIdharmAH; RtumatyA vivAhe dAnam ; patnIdharmA: 1028-30. patyuranugamanam ; vidhavAdharmAH; strIrakSA; strINAM samAnavarNe vyabhicAro'doSo'lpadoSoM vA; bahubhAryasya saMbhogavidhiH; patnIparityAgaH 1030-1. strIrakSA; strIdoSAH 1031-3. niyogaH punarvivA hazca 1033. dAyabhAga: putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH putrANAM samavibhAgaH; jyeSThasyAdhikabhAktvam 1184. savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH mAtRto jyeSThatvAditAratamyena vibhAgaH 1234. asavarNabhrAtRvibhAgaH nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH; zUdrAputravibhAgavicAraH; asavarNaputravibhAge vaiSamyanimittavicArazca 1243-5. putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca putramahimA putramahimA, putraprakArAH, kSetrajaputravidhirvizeSatazca 1283-4. zvetaketupUrvaH zvetaketUttaraca
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDama kSetrajavidhiH 1284-6. duhitA dauhitrazca dAyaharaH | dezaH 735.6. anvAdhiyAcitakAvakrItakarayAtmaputradauhitrasAmyam ; vikrItakanyAputraH kanyApitureva; vikrayanikSepeSu vizeSaH, upanidhividheH atidezazca kanyAputravikrayaniSedhaH; ArSavivAhaniSedhaH, aurasA. 736-8. nantarajaniruktajapatitajadattakRtAdhyUDhApadhvaMsajApasadAkhyAH asvAmivikraya:putrAH 1286-7. retajaH kSetrajaH kRtakazca; kRtrima __ asvAmivikrayakAriNo daNDaH tadvyanirNayazca; kAnInAdhyUDhakSetrajApasadAnAM saMskArAH; kRtrimA duhitA | svatvaM vibhAvya svAmI dravyaM labhate'nyathA daNDyaH 747, 1287-8. janayituH putraH 1288. saMbhUyasamutthAnamdAyAnarhAH ___ saMghabhRtasaMbhUyasamutthAtRkarSakavaidehakacorayAjakavaNijAM zApAstrINAM adAyAdatvam ; andho rAjyAnadhikArI | vetanadakSiNAphalAdivibhAgavidhiH; kartRkarmatyAgAdau daNDa1390. pituraniSTo jyeSTho'pi dAyAnadhikArI rAjyAna vidhiH 771.3. dhikArI ca; jIvati pitari patyau svAmini ca sutaH dattApradAnikam - bhAryA dAsazca dhanAnadhikArI, patitau pitarau bhartavyau deyamadeyaM ca; dharmadAnArthadAnakAmadAnabhayadAnaroSa1391. dAnadarpadAnavicAraH 794-5. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca abhyupetyAzuzrUSAstrIdhane kuTumbadhane ca svAtantryavicAraH; strINAM dAsakalpaH 816-8. vRttirUpo dAyaH; mAtRdhanavibhAgaH; sApatnAsavarNamAtR vetanAnapAkarmadhanavibhAga: 1429. karmakarakalpaH 843-4. mRtAputradhanAdhikArakramaH saMvindyatikramaHmRtAputradhanahAriNaH duhitRdauhitrAH 1473. samudAyakarmasamayaH; samudAyArthanATyAdikarmaNi anaMkauTilIyamarthazAstram zado'nadhikArI; srvhitaadeshpaalnm| zreSThathaniyamaH saMgha; uktasamayasyAtidezaH dezajAtisaMgheSu 861.2. RNAdAnam saMghavRttam 862-3. vRddhiparimANaniyamaH; vRddhayuparamAvadhiH 611. krayavikrayAnuzayaHAdhiH vikrIyAsaMpradAnam AdhividhiH 638. vikrIyAsaMpradAnam 878-9.krItvAnuzayaH, vivAheDapratibhUH nuzayaH; dvipadacatuSpadeSu anuzayaH; kanyopadhiH vivAhe prAtibhAvyAnadhikAraH; prAtibhAvyadAnAdhikAraH pautra- | 879. paryantam 662. svAmipAlavivAda:RNapratidAnam pazukRtakSetrapathahiMsA 906-7. RNapratidAtAraH 679. dazavarSopekSitastrIpatipitR- sImA putrakRtarNasAdhyatAvicAraH; apratideyAni RNAdIni gRhavAstukam 926.8. vAstuvikrayaH 928-9. 680. sImAvivAdaH; kSetravivAdaH maryAdAsthApanam 929-30. RNodgrAhaNam bAdhAbAdhikam 930-1. udakamArganirodhe sasyAdihiMsane RNapratigrahItRkramaH 716. ca daNDaH 931-2. strIpuMdharmAHRNAdAnAtidezaH, upanidhipratyarpaNApavAdaH upa- vivAhadharmaH; Adhivedanikam 1034-5.zuzrUSAbharmanidhibhogapraNAzavikrayAdhAnApahAreSu kRtyam / AdhAvati. pAruSyadveSAticAropakAravyavahArapratiSedhAzca 1035.8. vRddhiH vA- upAnA kRtmmH|
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA lix niSpatanaM, pathyanusaraNaM, hrasvapravAsaH dIrghapravAsazca / strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1038-9. hasvapravAso dIrghapravAsazca 1039-40. strINAM dhanAgamAH; strINAM vRttirUpo dAyaH; strIdhane dAyabhAga: bharturadhikAramaryAdA; mRte bhartari punarvivAhe niyoge vA paitRkadravyavibhAgastatkAlazca kRte'kRte vA strIdhanakRtyam ; strIdhanavibhAgaH1430-1. jIvatoH pitrorananumatau na rikthavibhAgaH; pitro- AdhivedanikaM dhanam ; strINAM dhanasvAmyahAninimirUz2a rikthavibhAgakAlaH 1149. ttAni 1431. putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH mRtAputradhanAdhikArakramaH putrANAmuddhAravicAra:1184-5. antarAlavarNAnAM dharmyavivAhajAH putrA duhitaro vA rikthabhAja:; aputrasamo vibhAgaH 1185-6. dhanabhAjaH sodarabhrAtaraH kanyAzca, tadabhAve pitA bhrAtaro bhrAtRNAM sahavAsavidhiH tatputrAzca krameNa; adAyakaM rAjA haret ; brahmasvaM brAhmasahavAsavidhiH 1195-6. NAnAmeva 1473-4. puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca .. A caturthAt pitRto bhAgakalpanA agre samabhAgaH; saMsRSTibhiH punarvibhAgaH kartavyaH; saMsRSTinAM utthAtA prAptavyavahArAprAptavyavahArAdivibhAgavicAraH 1199 1199- yazabhAk 1543. . 1200, vibhAgadoSe punarvibhAgAdividhiH vibhAjyAvibhAjyavivekaH sasAkSiko vibhAgaH kartavyaH; vibhAgadoSe punarvisAdhAraNadravyAnadhInasvArjitamAvabhAjyam : AvibhAjya- bhAgaH 1571. dravyavizeSAH; RNarikthavibhAgaH samaH 1207~8. manu: .. . savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH nAnAstrIputrANAM jyeSThatvanimittAni; jyeSThatvAdhIno vi- RNAdAnam - bhAgaH; sUtamAgadhAdInAM vizeSaH 1234-5. vRddhiH ___ avasarNabhrAtRvibhAgaH vRddhiparimANaniyamaH 611-2. vRddhathuparamAvadhiH nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH, savarNAsavaNakaputra- | 612-4. akRtavRddhigrahaNamaryAdA 614-5. vRddhivibhAgavidhi gaTApatrakamva mave tatIyAMzaH zeSAMza- | grahaNaniSedhaH 615-9. vRddhivizeSasthApakAH 619. viniyogazca 1245. AdhiH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca | bhogyAdhau vRddhayabhAvaH, AdheH saMkramaNavikrayo na aurasAdimakhyagauNapatrANAM vidhiH tallakSaNAni ca 638-9. balAdAdhibhoganiSedhaH; ananujJAtabhogateSAM savarNAnAmanulomAnAmanekapitRkANAM ca dAya- | niSkRtiH 640-1. haratvam 1288--9. pratibhUH dAyAnAH darzanaprAtibhAvyadravyadAnam 662-3.prAtibhAvyadravyapatitatajAtAH jaDonmattAndhAdayazca dAyAnauMH; pati .. pAni / dAnAdhikAraH kiyatpuruSaparyantam 663-5. tAtiriktA bhartavyAH; jaDonmattAdInAmapatyAni nirdoSANi ___ RNapratidAnam dAyAhANi dAyAnIM bhaginyaH, tA bhartavyAH; sadoSo / kuTumbArthe kRtamRNaM vibhaktairapi deyam / pratidAnAjyeSTho'pi dAyAnahaH 1391. strINAM dhanasvAmya- zaktI karaNaparivartanam 680-82. nimittAni 1392. RNodgrAhaNam . paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH sarvairupAyaiH svadhanaM sAdhayet 716-7. paJca svadhanobhaginyo bhAgahAriNyaH; kanyAsaMskArakartavyatA | grAhaNopAyAH 017-8. dhanI svadhanaM svayaM sAdhayan na 1416-7. rAzo vAcyaH; dhanasya rAjadvArA sAdhane aghamarNadaNDAdi
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ir vyavahArakANDam vidhiH 718-20 anuttamajAtIyo nirdhano'dhamarNaH karma kArayitavyaH 720. upanidhiH nikSepasthApanavidhiH 7 38-9. nikSepapAlanapratidAnapratyAdAnAni 739-41. rAjadaivikacorA dinaSTanikSepavicAraH; nikSepasya tadapahnavAdezca pramANanirUpaNam 741 - 3. nikSepAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH 743-4. nikSepapratidApanam ; prItidattAdiSu nikSepavidheH atidezaH 744-5. asvAmivikrayaH asvAmivikreturnindyatvam; ajJAnato'svAmivikretuH svAmisaMbandhAsaMbandhabhedena daNDatAratamyam 758-9. jJAnato'svAmivikretuzcauradaNDaH ; vizuddhakrayaH; prakAzakraye mUlAlAbhe na doSaH, svAmI svaM labhate 759-60. mUlAlAbhe krayadoSazaGkAyAM daNDaH; svAmI svaM labhate; asvAmikRtanivartanam 760. saMbhUyasamutthAnam - RtvijA saMbhUyakriyAsvarUpam; vRtena RtvijA karmAsamApane vyavasthA 773-4. saMbhUyakAriNAmRtvijAM dakSiNAvyavasthA 774-6 RtvijAM saMbhUyasamutthAnasya sthApatyAdAvatidezaH; RtvigyAjyayoranyatareNAnyatarasya tyAge vyavasthA 776-7. dattApradAnikam- pratizrutaM dattaM vA adharmasaMyuktAya na deyam; adhArmiko iThAtsAdhayan daNDyaH 795-6. adeyadAtRpratigrahI tArau daNDyau 796. abhyupetyAzuzrUSA vaizyazUdra svakarmaNi pravartanIyau 819-20 Apadi kSatriyavaizyo brAhmaNena svasvakarmaNA bhartavyau; brAhmaNena saMskRtadvijA dAsye na niyojyAH 820. zUdro dAsyamevAIti; saptavidhA dAsAH 821 - 2. bhAryAputradAsA na dhanasvAmyamarhanti 822- 3. brAhmaNena zUdradravyaM haraNIyam 823. betanAnapAkarma-- vetanAnapAkarmapratijJA; bhRtaka doSa saMbandhI vidhiH 844-5. nirdoSa bhRtakaH tadvetanaM ca 845- 6. saMvindyatikramaH - grAmadeza saMghasaMvilaGghane daNDavidhiH 864-5. krayavikrayAnuzayaH vikrIyAsaMpradAnam krayavikrayAnuzaye parIkSAkAlaH 879-80. parIkSAkAlottaramanuzaye daNDaH 880-81. paNyAnuzayadharmasyAnyatra vetanAdiSvatidezaH ; vivAhe kanyopadhiviSaye'nazayaH 881-2. kanyAviSayAnuzayamaryAdA saptapadI 882-3. krItvAnuzayaH vikreyapaNyam 891-2. svAmipAlavivAda: svAmipAlavAdapratijJA; pAlabhRtiH 907-9. zasyatadarthaM pazudaNDavidhiH 909-11. rakSaNam, sImAvivAdaH - sImA nizcayakAlaH; prakAzAprakAzasImAcihnavidhiH 933 - 5. sImAvivAde kriyAvidhiH; cihnasAkSisAmantamaulavanacAriNAM pUrvapUrvAbhAve uttarottaraM prAmANyam 935-7, sAkSiNAM sImAnirNaye dharmavizeSaH 937-8. sAkSiNAM mRSAkaraNe daNDaH 938 pramANAntareNAnizcaye rAjA nirNetA; gRhAdyAharaNe daNDaH; mArgAdidUSaNe daNDavidhiH 939-40 strIpuMdharmA: kanyAyAH punardAnaniSedhaH pratigRhItakanyAtyAgaH; kanyAdAnakAlaH 1041 - 2. kanyAsvayaMvaraH; RtumatyAH zulkaM na deyam 1042. vadhUvarayorvivAha kAlaH; kanyAyA vaivAhika zulkasaMbandhI vidhiH 1043-4. strIpuMdharmapratijJA; strINAmasvAtantryavidhiH, rakSaNavidhiH, rakSaNaprayojanam 1044-6 jAyApadaniruktiH; jAyArakSaNopAyA: 1047. strINAM svabhAvadoSAH dUSaNAni ca 1048-50. utkRSTabhartA strIrakSaNayogyaH; strIrakSaNaviddhayupasaMhAraH; dAramAhAtmyam ; strIlAlanam 10513. pativratAstutiH, vyabhicAranindA; anekabhAryAbhirvartana prakAra : 1053 - 4 dampatyoH parasparAvyabhicAravidhiH 1054 - 5 bhAryAbharaNaM nityadharmaH; sahadharmacaraNavidhiH; strItyAgavicAraH, adhivedanavicArazca 1055 - 8. duSTastrINAM daNDaH prAyazcittaM ca; strIdharmAH pativratAvRtaM ca 1058- 60. proSitabhartRkAvicAraH 1060-61. vidhavAdharmAH niyoganiSedhazca 10624. niyogavidhiH 1064 - 6. niyoganiSedhavicAraH 1066 - 9. bIjikSetriNorapatyasvAmyavicAraH 106975. punardArakriyA 1075.
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA lxi dIyabhAgaH pArazavaH1309-10. yaH zUdrasya dAsIsutaH tasyAMzaH; dAyabhAgapadArthaH putrapratinidhividhiH 1310-14. putrapratinidhiniSedhaH3; sarvavarNasAdhAraNo'sAdhAraNazvArthAgamaH 1126-7. sarveSAM putrapratinidhInAM dAyaharatvam 1314-5. udaka. dAyabhAgapratijJA; vyAkhyAsu dAyabhAgapadArthaH 1127. piNDadAnasaMbandhaH 1315-6. Apadi putrIkaraNavidhiH 8. vibhAgaprAzastyam 1128-9. kuputrANAM nindA; kSetrajasya dAyaharatvavicAraH1316-9. - paitRkadravyavibhAgastatkAlazca bandhudAyAdA abandhudAyAdAzca 1319-21. mukhyagauNajIvatoH pitrorananumatau na rikthavibhAgaH: pitro- putrANAM dAyaharatvakramaH 1321.-2. anekavidhaputrANAM sarca rikthavibhAgakAla:] 1149-51. . aurasakSetrajAdInAM samavAye dAyaharatvavicAraH 1322putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 7. dattakasya na janakagotrarikthabhAktvam 1327-8. putrANAmuddhAravicAraH 1186-9. samaguNaputrANAM dAyAnarhAH uddhAraniSedhaH; uddhAravyatirekeNa samAMzAH 1190. patitaklIbajAtyandhAdayo dAyAnarhAH, patitA dAyA. jyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyam 1191-2. nahIMH; patitastriyo bhartavyAH 1392-3. strINAM sAbhrAtRNAM sahavAsavidhiH dhvInAM dAyAhatvaM nAsAdhvInAm ; jIvati pitari, patyau, vikalpena jyeSTha eva dAyAdaH, itareSAM bharaNamAtram ; svAmini ca sutaH, bhAryA, dAsazca dhanAnadhikArI; sarve jyeSThaprazaMsA 1196-83 jyeSThe itareSAM vRttiH1198. dAyAnahIM bhartavyAH 1393-4. dAyAnarhANAM nirdoSA NyapatyAni dAyAhA'Ni 1394..5. aniyogajo'dhivibhAjyAvibhAjyavivekaH . ko'vidhijaH kAmajo vA kSetrajo dAyAnaIH 1395-. ___ avibhAjyadravyavizeSAH; styalaGkArazcAvibhAjyaH 6. AryANAM zUdrAputro dAyAnahaH 1396-7. jyeSTho'1208-10. vidyAdhanavibhAgavicAraH 1210. pi bhrAtA bhrAtRvaJcako dAyAnoM daNDAhazca 1397-8. avidyArjitadhanavibhAgavicAraH, vidyAdhanamaitraudvAhika vikarmasthA bhrAtaro dAyAnaharhAH, kaniSThebhyo'datte yautakamAdhuparkikAnyavibhAjyAni 1211. anIhamAnasya na niSedhaH 1398. vibhAgaH;svArjitamavibhAjyam 1212-3. paitAmahaM naSTamudUtaM svArjitaM ca pitA'kAmo na vibhajet 1213-4. paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH saMbhyArjitaM pitrA sanaM vibhAjyam 1214-5. mAtRNAM dAyAItvam 1408. . savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH .. mAtRjyeSThajanmajyeSThAdInAM vibhAgavyavasthA 1235-6. bhaginyazcaturthabhAgahAriNyaH 1417-9. janmata eva jyaiSThayamiti siddhAntaH 1236-7. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca __asavarNabhrAtRvibhAgaH SaDvidhaM strIdhanam 1431.2. kuTumbadhane strIdhane nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH; zUdrAputrasya daza- ca svAtantryavicAraH; mAtRdhanavibhAgaH 1432.9. mAMzaH 1245-8. asavarNasamAnAM zudretarANAM sama- dharmavivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH 1439-40. AsusarvAzaharatvam ; zUdrAputrANAM samAMzaharatvam 1249. rAdivivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH; aprajasApatnamAtRputraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca dhanavibhAgaH 1440-41. / putramahimA 1289-90. bahubhrAtRNAM tatpatnInAM mRtAputradhanAdhikArakramaH ca ekena bhrAtRputreNa putravattvam 1290-94. putrikA, mRtAputradhanahAriNaH duhitRdauhitrAH; anapatyamRtadhanaputrikAputraH, dauhitrazca, teSAM zrAddhakartRtvadAyaharatvavicAraH bhAjau krameNa mAtA pitAmahI ca 1474-5. aputra1294-1302. aurasAdidvAdazagauNamukhyaputravidhiH mRtadhanabhAjaH pitA bhrAtaraH pratyAsannAH sapiNDAH tallakSaNAni ca; aurasaH 1302-3. kSetrajaH; dattakaH sakulyA AcAryaziSyau rAjA ca krameNa; brahmasvaM brAhma1304.5. kRtrimaH 1305-6. gUDhajaH; apaviddhaH, NAnAmeva na rAjJaH 1475-6. mRtAputradhanabhAja: kAnInaH 1306.-7. sahoDhaH 1307--8. RtikaH; krameNa pratyAsannAH sapiNDAH sakulyA AcAryaH ziSyaH paunarbhavaH 1308. prasaMgAt punarbhUsaMskAraH; svayaMdattaH, | RtvijaH sastriyazca 1476-9.
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ Prit ....vyavahArakANDam - saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca 667-8. adhamarNAt prAtibhAvyadravyavRddhiH kiyatI maMsRSTidhanavibhAgaH sama eva; saMsRSTinaH vibhAgAna- | sAdhanIyA 668-9. dhikAraprAsau maraNe vA tadIyAMzavibhAgaH 1543-6 . RNapratidAnam vibhaktajavibhAgaH kuTumbArthamavibhaktakRtasya RNasya rikthahartAraH prativibhAgAnantarajAtaH paitRkAMzamAnabhAk; saMsRSTinazcet | dAtAraH; strIpatipitRputrakRtarNapratidAnavicAraH 682-4. AbAdayaH tebhyaH samo bhAgo grAhyaH 1563-5. pitRkRtamRNaM putrapautraiH pratideyam 684-5. putreNAprativibhAgadoSe punarvibhAgAdividhiH deyAni RNAdIni:tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH;AdhivibhAgAnantaropalabdhasya samo vibhAga: 1571. vi- bhogakAlaH 685-6.rikthagrAhayoSidgrAhAnanyAzritadravyabhAgottaralabdhasAdhAraNadhanaM punarvibhajanIyam 1572. putrAdInAmRNapratidAtRtvam 686-9. RNapratidAne kRte vibhAgasaMdehe nirNayavidhi: upagatapatragrahaNAdividhiH 689-90. vibhAgasaMdehe punarvibhAga: kartavyaH; punarvibhAganiSedhaH RNodgrAhaNam 1575. RNagrahaNAnadhikAriNaH, dhanI svadhanaM svayaM sAdhayan vAlmIkirAmAyaNam na rAjJo vAcyaH; rAjadvArA sAdhane adhamarNadaNDAdividhiH 721-2. RNodgrahaNe RNapratigrahItRkramaH; rAjadvArA upanidhiH dhanasAdhane adhamarNadaNDaH uttamarNazulkaM ca 722-3. nyAsaliGgam 745. anuttamajAtIyo nirdhano'dhamarNaH karma kArayitavyaH sIpuMdharmA: 723. pativratAvRttam 1075-6. pativratAvRttam-strIdoSAH prameyakriyApatiniSThA ca 1076-7. prameyakriyA 732. dAyabhAgaH upanidhiHputraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca upanidhilakSaNam ; rAjadevacorAdinaSTanikSepavicAra:: putramahimA; aurasaputrapratinidhitAratamyam ; jyeSTha- upanidhipratidApanam 745-6. upanidhyapahAre daNDa. vicAraH, aurasakSetrajakrItadattaputravicAraH 1328-9. | vidhiH; upanidhividheH yAcitAdiSu atidezaH 746. dattakasutA 1329. asvAmivikrayaH azuddhakrayasvarUpam ; svAmI svaM labhate 760-61. yAjJavalkyaH naSTApahRtavicAraH; asvAmiketRgrahaNottaravidhiH 761.2. maNAdAnam svAmI svatvaM vibhAvya svaM labhate 762. saMbhUyasamutthAnam- ' dhA vRddhiH, kRtavRddhizca 619-22.vRddhayuparamAvadhiH ___ saMbhUyakAriNAM vaNijAM lAbhAlAbhavyavasthA; anya622. tamena niSiddhAnanumatakaraNe pramAdanAzane ApatkRtarakSaNe AdhiH ca vidhiH 777-8. paNye rAjabhAvyazulkAdinirUpaNam , AdhisiddhiH; AdhyantarakaraNam 641-2. gopya- rAjJo'tikrame daNDazca; tarikeNa sthala jazulkagrahaNe kRte, bhogyAdhyorupacArabhoganAzAdivicAraH 642-3. gopya- yogyanikaTabrAhmaNAnimantraNe ca daNDaH 778-9. saMbhUyakubhogyAdhyavadhiH 643-5. caritrabandhasatyaGkArI; Adhimo- rvatAmanyatamasya dezAntaramaraNe tadrvyAdhikAranirUpaNam / canam 645-7. lAbhazUnyajihmAzaktAnAM vidhiH; vaNijAM saMbhUyakAriNAmR. pratibhUH tvikarSakAdAvatidezaH 779-80. prAtibhAvyanimittAni; prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH | dattApradAnikam - kiyatpuruSaparyantam 665-7. anekapratibhUbhyaH prAti- deyamadeyaM ca zuddhapratigrahaH; dattAnapahAraH 796.7. bhAgyadravyagrahaNaprakAraH adhamaNotprAtibhAvyadravyasAdhanam | abhyupetyAzuzrUSA vRddhiH
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA kretaryagata paNye 12maha dravye "dAsyamokSakAraNAni 823-4. dAsyamokSakAraNApa- | rakSaNavidhau strIgamanavidhiH 1079.83. rakSaNavidhI bAdaH Anulomyenaiva dAsyam / antevAsividhiH 824. | strIlAla navidhiH; rakSaNavidhau strINAM gurvadhInatvavidhiH vetanAnapAkarma 1083-4. strIdharmAH, pativratAvRttam 1084.5. karmatyAgibhRtakavidhiH; upaskararakSaNaM bhRtyadharmaH: proSitabhartRkAvRttam 1085. strItyAgavicAraH, adhi. AyudhIyabhAravAhakAdidoSasaMbandhI vidhiH; tyAjakasvAmi- vedanavicArazca 1086-8. strINAmananyaparatvavidhiH doSasaMbandhI vidhiH 846-7. aparibhASitabhRtividhiH adhivedanakAraNAbhAve adhivedane vidhiH; punarbhUsvairiNI847-8. anekabhatyasAdhyakarmavetanavidhiH 848. svarUpam , niyogavidhizca 1088-91. anekabhAryasaMvidhatikramaH | kartavyam ; punarakriyA 1091-2. vidyavidhau varNAzramadharmasaMvidharmarAjakRtadharmarakSaNAdhikRtabrAhmaNaniyuktiH 865-7. saMvillaGghanagaNadravyaharaNa paitRkadravya vibhAgastatkAlazca daNDaH; samUhahitavAdivaghnanAkaraNe daNDaH; samUhAdhikRtA pitrorUrva RNarikthavibhAgakAlaH putrANAm 11rAjJA satkAryAH 867-8. samUhAdhikRtena labdhaM samUhAyaiva 51-2. deyaM, anyathA daNDaH; kIdRzAH samUhakAryacintakA bhaveyuH pitRkartRko vibhAgaH 868-9. uktatraividyasaMvidvidheH zreNyAdAvatidezaH 869. pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH 1168-70. krayavikrayAnuzayaH- - paitAmahadravyasvAmyavicAraH vikrIyAsaMpradAnam paitAmahe dravye pitAputrayoH svAmyaM tadvibhAgazca ___ gRhItamUlyapaNyavikretranuzayaH 883-4. apradatte paNye 1175-9. duSTe vikreturhAniH 884-5. kretaryagRhNati anyatra putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH vikreyam ; satyaGkAravyavasthAtikrame daNDaH 885. saMbhUyArjitasya samo vibhAgaH 1192. krItvAnuzayaH puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH ...krIte dravyabhedena parIkSAkAlaH anuzayAvadhirUpaH, pitRto bhAgakalpanA 1200. anuzayakAraNAbhAve'nuzaye daNDavidhiH 892-3. vibhAjyAvibhAjyavivekaH svAmipAlavivAda: avibhAjyavicAraH 1215-9. pitRprasAdalabdhama* 'pAlasya svAminazca vivAdaH, pAlabhRtizca; gopracAra- vibhAjyam 1219. karaNam ; dvijasya tRNaidhaHpuSpeSvadhikAraH 912-3. asavarNabhrAtRvibhAgaH zasyarakSaNam , tadartha pazudaNDavidhiH 913-5. nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH 1249-50. sImavivAdaH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca kSetrasImAvivAde sAmantagopakarSakavanacAriNaH cihna aurasaputrikAsutakSetrajagUDhajakAnInapaunavadattakakrItapradarzanadvArA pratyAyakAH; sAmantasAkSisaMkhyA, sImAvi kRtrimasvayaMdattasahoDhajApaviddhAH, teSAM vidhiH lakSaNAni ca vAde dharmavizeSazca 940-41. sAkSiNAM mRSAkaraNe daNDaH; / 1330-35. aurasAdInAM dvAdazavidhaputrANAM piNDadatvapramANAntareNAnizcaye rAjA nirNetA 941. kSetrasImA dAyAdatvavicAraH 1335-7. atra dvAdazavidhAH putrAH vAdavidheranyatra ArAmAdiSvatidezaH; sImAbhedAdau daNDa sajAtIyA eva grAhyAH 1337 -8. zUdradAsIputrasyAMzavidhiH; parakSetrAnapaharaNApavAdaH 942-3. uktApahAraH haratvavicAra: 1338-42 kSetrajo vdyAmuSyAyaNaH, svAminivedanapUrvaka eva yuktaH, karSakeNAGgIkRtakSetra tasya piNDadatvadAyaharatvavizeSazca 1342-6. karaNatyAge vidhiH 943. strIpuMdharmAH dAyAnahartAH kanyAdAtRkramaH: kanyAsvayaMvaravidhiH 1077-8. patitaklIbajAtyandhAdayo dAyAnahIM bhartavyAH 1398dattakanyAharaNavicAraH 1078. sadoSakanyAdAnanirdoSa- 9. dAyAnarhANAmapatyAni nirdoSANi dAyAANi, teSAM 'kanyAtyAgadUSaNavicAraH; dArasaMgrahaphalam ; strIrakSaNavidhiH; duhitaro bhartavyAH 1399-1400. dAyAnaharhANAM sAdhyo
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ : bavahArakANDam mAryA bhartadhyA netarAH; vyabhicAriNI bhartavyAH | vRddhiparimANam ; vRddhiprakArAtallakSaNAni ca 624-5. sAcyAstyAge tasyAstRtIyabhAgaharasvam 1400. dezabhedena vRddhiparimANabhedAH 625-6. vRddhayuparamA..paitRkadravye patnInA mAtRNAM ca bhAgaH vadhiH; prItidattavRddhiH 626-7. vArdhaSalakSaNam ; vArdhajIvati pitari patnInAM putrasamadhanAItvam 1408- SagrahaNAdhikArI; akRtavRddhayapavAdaH 627-8. vRddhi: 11. ajIvapitRkavibhAge mAtA putrasamadAyA | 731 (pa.).. 1411-13. . AdhiH __ paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH bandhalakSaNam 647-8 AdhyavadhiH; gopyabhogyAdhyobhaginyaH caturthabhAgahAriNyaH, asaMskRtasaMskArakarta- rupacArabhoganAzAdivicAraH 648-9. AdhisiddhiH dhyatA 1419-21. 649-50. balAdAdhibhoganiSedhaH; ananujJAtAdhibhoge strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca kartavyatA; bhogyAdhivRddhicAlanavikrayavicAraH; Adhyantara* mAtRdhanavibhAgaH 1441-2. strINAM Adhivedanika karaNam 650. . dhanam 1442.3. vividhaM strIdhanam 1443-4. apraja pratibhUH . strIdhanavibhAga: 1444-5. zrIdhanavibhAgaH, dharma. RNAdau visrambhahetuH pramAhetuzca; prAtibhAvyanimivivAhoDhA'nyavivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAga: 1445-7. ttAni; prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH 669-70. adhazUlkapUrvakavAgdattAviSaye dhanavAdaH; Apadi gRhItaM | marNAt prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH 670.. strIdhanaM bhartA na pratidadyAt 1447-8. RNapratidAnam.. mRtAputradhanAdhikArakramaH RNapratidAtAraH 690.91. kuTumbArthe kRtamRNaM sarve aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitarau | rikthinaH dadyuH, tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH 691bhrAtaraH tatsutA gotrajA bandhuH ziSyaH sahAdhyAyinazca / 5. prAptavyavahAra eva RNapratidAtA; RNAnapAkaraNa1479-1509. mRtavAnaprasthayatibrahmacAriNAM dhana- nindA; anapAkaraNIyamRNam 695-6. anapAkaraNIyarNAbhAjaH krameNAcAryasacchiSyadharmabhrAtrekatIrthinaH 1509. pavAdaH; kuTumbArthamasvatantrakRtamRNamapAkaraNIyam ; proSi tapitrAdikRtamRNaM viMzativarSAdA deyam 696-7. eka... saMsRSTivibhAgaH, bhRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca chAyAzritajIvadajIvatkRtapAkaraNavicAraH 697-8. saMsRSTijananamaraNayoH saMsRSTidhanavibhAgaH; mRtAputra patiputrakRtarNasya strINAM pratidAtRtvavicAraH; bhAryAsaMsRSTidhanavibhAgAdhikAraH 1546-52. kRtAMpAkaraNavicAraH 698-9. vargavizeSeSu strIkRtamRNaM .., vibhaktajavibhAgaH . .. patyA apAkaraNIyam ; strIhAririkthahAriputrAdInAmRNa pratidAtRtvavicAraH 699-704. uttamarNabrAhmaNAbhAve vibhAgAnantarajAtaH paitRkadhanAt bhrAtRvibhaktadhanAdazaM RNApAkaraNaprakAraH 704-5. RNaprAptau upagatapatrakaraNagRhNAti 1565-7. patrapATanAdividhiH, tadakaraNe dhanidaNDaH 705-6. vibhAgadoSe punarvibhAgAdividhi: RNodgrAhaNam .. vibhAgAnantaropalabdhApahRtadravyavibhAgaH samaH kartavyaH paJca RNodgrAhaNopAyAH 723-4.dhanI svadhanaM svayaM 1572-3. sAdhayan na rAjJo vAcyaH; asamarthAdhamaNaH zanaiH zanai-.. . vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH pyaH; rAjadvArA dhanasAdhane adhamarNadaNDaH 724-5. vibhAganirNaye pramANAni 1575-9, . adhamarNasya RNaparimANAjJAne nirNayopAyaH725. prameyakriyAnAradaH prameyakriyA 733. RNAdAnam upanidhiH. . vRddhiH / ___ nikSepalakSaNaM upanidhilakSaNaM ca; nikSepAdisthApana" RNAdAne viSayabhedAH 622-3. kusIdalakSaNam ; | vidhiH 746-7, sasAkSikAsAkSakanikSepapratidAnapratyA
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA dAnavidhiH 747-8. rAjadaivacorAdinaSTanikSepavicAraH; | mATakavidhiH 851-2... nikSepasya tadapahnavAdezca pramANanirUpaNam ; nikSepaprati- saMvidhatikramaHdAnam ; nikSapAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH 748-9. samayAnapAkarmalakSaNam 869-70. pASaNDanaigamazre. nikSepavidheH yAcitAdiSu atidezaH 749-50. NyAdInAM samayaH rAjJA rakSaNAyaH 870. rAjJA pASaNDAdInAM asvAmivikrayaH kIdRzaH samayaH nirAkaraNIyaH; te ca gaNAH kathaM , asvAmivikrayasvarUpam / asvAmikRtanivartanam, | niyamyAH 871-2. . svAmI svaM labhate; zuddhAzuddhakrayau 762-3. azuddha- | krayavikrayAnuzayaHkrayasvarUpam ; AgamAdhInA ketuH zuddhiH; asvAmi vikrIyAsaMpradAnam vikreturdaNDavidhiH 763. svAmyanarpitatadIyavastubhoge / vikrIyAsaMpradAnaniruktiH; paNyaniruktiH, paNyasya vidhiH 764. SaDvidhadAnAdAnavidhiH; vikreturanuzaye sthAvarajaGgamabhedena saMbhUyasamutthAnam dApanabhedaH886-7.arghahAnau dApanaprakAraH sthAyicarakreta. saMbhUyasamutthAnapadaniruktiH, lAbhadhyayayorAdhAraH / bhede; apradatte paNye duSTe vikreturhAniH vikrayopadhau daNDa: svAMzaprakSepaH 780-81. saMbhUyakarmaNi samayAnusAreNa | 887-8. kretuH krItvA'grahaNe vikretRsamadoSaH, adattakartavyanirvAhaH; anyatamena niSiddhAnanumatakaraNe pramAda- | mUlye samayAdhInA vyavasthA; vANijyaM lAbhamUlakamathApi nAzane vyasanAdrakSaNe ca vyavasthA 781-2. anyatame pro- RjumArgeNa kartavyam 888.9. . . Site mRte vA tadravyAdhikAranirUpaNam 782-3. Rtvi krItvAnuzayaH vyasane'tidezaH, Rtviktraividhyam; yAjyavijoranyaH krItAnuzayaniruktiH, krIte pratidAnAvadhiH 893.4. tareNAnyatarasya tyAge vyavasthA; vaNijA rAjazulkaM pradeyam parIkSya krIte'nuzayo na kAryaH; kraye parIkSAkAlo dravya; 783-4. rAjazulkadAnasya zrotriyarajhopajIvyAdiSu bhedena; samayamaGgIkRtya krIte vastre nAnuzayaH kArya: vizeSaH 784. 894-5. kSetre vikrIte vikretranuzayAvadhiH, anuzayadattApradAnikam kAraNAbhAve'nuzayo vyarthaH 895.... dattApradAnikaniruktiH 797-8. deyAdeyadattAdattAni | svAmipAlavivAda:tadavAntarabhedAzca; adeyamaSTavidham 798-9. deyam / pAlabhRtiH; pAlasya svAminazca vivAdaH 915-6. .799-800. saptavidhaM dattam / SoDazavidhamadattam | zasyarakSaNam , tadartha pazudaNDavidhiH 916-9. 800-801.adeyadAtapratigrahItAraudaNDayA 801-2. | sImAvivAda:- ..... abhyupetyAzuzrUSA kSetrajavivAdaniruktiH; paJcavidhA sImA, prakAzAabhyupetyAzuzrUSApadaniruktiH 824-5. zuzrUSakabhedAH, prakAzaliGgasAkSisAmantakarSakagopAdibhiH sImAnirNayaH teSAM sAdhAraNadharmazca 825. ziSyavidhiH 826. ante- 944-5. mRSoktau daNDavidhiH 945-6. itaravAsividhiH 827-8. bhUtakavidhiH 828. bhUtAnAM pramANAbhAve rAjA nirNetA; kSetrasImAvAdasya, gRhodyAnAdAsAnAM ca krameNa zubhAnyazubhAni ca karmANi ; Anu- | dAvatidezaH; sImAvRkSaje svAmitvavidhiH; mArgarodhalomyenaiva dAsyam / paJcadaza dAsAH 829-30. niSedhaH; setutaDAgAdividhiH 946-8. kRSTAkRSTavidhiH dAsyAdamocyAH 830-31. dAsyamokSakAraNAni 831 | 948-9. -3. dAsyamokSe ghaTasphoTavidhiH; bhAyoputradAsAnAM strIpuMdharmAHna dhanasvAmyam 833-4. strIpuMdharmavivAdapadaniruktiH 1092.3. varaNapANiveta nAnapAkarma grahaNasvarUpam ; vivAhyajAtiH 1093-4. 'vivAhe paribhASitAparibhASitavatanavidhiH 848-9. upa- sApiNDyagotrAdivicAraH; vivAhyapuruSalakSaNavicAraH; skararakSaNaM bhatyakarma; bhUtakadoSasaMbandhI vidhiH; svAmi- caturdazanapuMsakAdivicAraH 1094-5. kanyAdAtRkramaH; doSe vidhiH 849. sadoSasvAmisaMbandhI vidhiH, sadoSa kanyAsvayaMvaravidhiH 1095-7. dattakanyA punarharaNasadoSacAhakavidhizca 850. paNyastrIvidhiH, bhUmigRhabhANDeSu / kanyAdAmasadoSapratigrahItrAdivicAraH 1097-8. aSTau
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ bu bAvahArakAnTam vivAhAH; strIrakSA 1098-9. strItyAgavicAraH ttAdayo dAyAnIM bhartavyAH, dAyAnarhANAmapatyAni nidoM1099-1100. proSitabhartRkAvRttam , tadaGgo'nyapati- SANi dAyArhANi 1401-2. aniyogaja: kSetrajo vidhizca 1100-1101. strIpunarvivAhaH; niyogavidhiH dAyAnahaH; vyabhicAriNI bhartavyA; jIvati pitari, patyau, 1101-2. dampatyorvAdasyAviSayaH; bIjikSetriNora- | svAmini ca sutaH, bhAryA, dAsazca dhanAnadhikArI 1402. patyasvAmyavicAraH 1102-3. punarbhUsvairiNIprakArAH paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH 1103-4. varNasaMkarAsaMkarau saMkarajAtivicAraH ajIvatpitRkavibhAge mAtA putrasamadAyAA~ 1413. 1104-6. paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH dAyabhAga: vizeSaNaviziSTA bhaginI samabhAgahAriNI 1421. . dAyabhAgapadArthaH strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca SaDvidho'rthAgamaH; arthArjanavidhiH, trividhaM dhanaM bhartRdattasthAvarAtirikte dhane strINAM sarvadA svAtazuklazabalakRSNarUpam 1129-30.dhanasAdhyAni, sarva nyam 1448-9. strINAM dhanaviniyoge'svAtantryam; varNasAdhAraNo varNavizeSaniyatazcArthAgamaH 1130-31. SaDvidhaM strIdhanam ; mAtRdhanavibhAgaH; strIdhanavibhAgaH; dAyabhAgapratijJA, vyAkhyAsu dAyabhAgapradArthaH, svatvotpa dharmavivAhoDhA'nyavivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAga: 1449 ttinirUpaNaM, vibhAgasvatvayoH saMbandhaH, svatvakAlavibhAga -50. zulkapUrvakavAgdattAviSaye dhanavAdaH 1450. kAlavicArazca 1132-41.. mRtAputradhanAdhikArakramaH .. paitRkadravyavibhAgastatkAlazca anapatyamRtadhanabhAk pativratA patnI; aputramRtadhanapitrorUrva paitRkarikthavibhAgaH; jIvati pitari riktha- bhAjaH krameNa duhitA sakulyA bAndhavAH sajAtIyA rAjA vibhAgaH; vyAkhyAsu vibhAgakAlAH 1152.4. vibhA-ca; brahmasvaM brAhmaNAnAmeva, tastriyo prajIvanamAtrabhAjaH gAnadhikArI pitA 1155. 1511-2. pitRkartRko vibhAgaH saMsRSTivibhAgaH, mRtA putrasaMsRSTidhanAdhikArazca pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH 1170-72. saMsRSTivibhAgaH; mRtaaputrsNsRssttidhnvibhaagaadhikaar| putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgA: 1552-3. mRtAputrastrINAM duhitUNAM ca bharaNAMzajyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyam 1192-3. bhAktvam 1553-5. mRtAputrapalyAH patipakSaH pitRpakSo mAtRNAM sahavAsavidhiH / rAjA vA prabhuH; mRtAputrabhrAtRpitRmAtRkadhanabhAjaH palyaH sapiNDAzca 1555-6. sarvAnumatyA sahavAsavidhiH 1198.. vibhaktajavibhAga : vibhAjyAvibhAjyavivekaH vibhAgAnantarajAtaH paitRkAMzamAtrabhAk ; saMsRSTinazced - maNimuktAdayo'vibhAjyAH, sthAvaraM vibhAjyam bhrAtrAdayaH samo bhAgo grAhyastebhyaH 1567. 1219. zauryabhAryAvidyAdhanapaitRkaprasAdAnAM vibhA vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH jyAvibhAjyavicAraH 1220-21. RNApAkaraNAvaziSTa vibhAganirNaye pramANAni 1579-81. meva rikthaM vibhAjyam 1221. . vibhaktAvibhaktakRtyam / ___ asavarNabhrAtRvibhAgaH pRthagdharmakriyAkarmaguNA asaMmatakAryakAriNo bhrAtrAdayaH nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH 1250-51. | dAnavikrayAdau svatantrAH 1583-4. anujasaMskArArthe putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca paitRkasya svArjitasya vA dhanasya viniyogaH; kuTumbopaaurasakSetrajAdayo dvAdaza putrAH, teSAM dAyapiNDadA- kArako'nyo bharaNIyaH 1584. tRtvavicAraH, dyAmuSyAyaNa-zulkadattAputra-aniyuktAputra bahaspatiH dharmaputrANAM dAyapiNDadatvavicArazca 1346-7. RNAdAnamdAyAnAH vRddhiH pitRdiTpatitaSaNDhAdayo dAyAnaharhAH, mahArogijaDonma. vyavahArapadopakramaH; kusIdaniruktiH, RNadAnavidhiH;
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA vRddhiprakArAH talakSaNAni ca 628-9 zikhAvRddhayA / saMbhUyasamutthAnamdInAmuparamAvadhiH 6 30-31. Adhi: - AdhiprakArAH 650 - 51. gopyAdhibhogyAdhibhogasAzAdivicAraH; AdhinAze AdhyantarakaraNam ; Adhi mocanam 651-4. gopyAdhibhogakAla:; adhisiddhi: 654-5. pratibhUH prAtibhAvyAnimittAni; prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH kiyatpuruSaparyantam 671 2. pratibhuve kAladAnam ; adhamarNAt prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH 67.2. RNa pratidAnam "kIdRzamRNaM dAtavyam; putreNa piturabhAve deyam 706-7. paitAmahapitryAtmIyarNadAnakramaH vibhAvitamRNaM deyam; paitAmaha mRNamavRddhikaM deyaM prapautreNa tu na deyam; ApadprastajIvatpitRRNaM deyam 707-8 kuTumbArthakRtamRNaM deyam ; dhanastrIdAriputrAdInAM RNapratidAnAdhikAraH putrAdikRtarNadAnavicAraH; putrairapratideyAni RNAdIni 708- 9. upagatapatrAdividhiH, tadakaraNe dhanidaNDa: 709. RNodgrAhaNam paca RNodgrAhaNopAyAH tallakSaNAni ca 725-6. anuttamajAtIyo nirdhano'dhamarNa: karma kArayitavyaH; pUrNAdhanaprAsau cakravRddhayAdivyavasthA; naSTAdhamarNadravya* vikrayadvArA RNodgrAhaNavidhiH 726-7 saMdigdhe'rthe rAjamyanivedya na pravartitavyam 727. prameyakriyA -- prameyakriyA 734. upanidhiH nyAsalakSaNaM upanidhilakSaNaM ca tatsthApanavidhiH; sAkSikAsAkSikanyAsapAlana pratidAnavidhiH 750-51. rAjadaivacorAdinaSTanikSepavicAraH; nikSepasya tadapahnavAdezva | pramANanirUpaNam nyAsapratidApanam 751-2. nyAsApahAre daNDavidhiH nyAsavidheH anvAhitAdiSu atidezaH 752. asvAmivikrayaH-- asvAmivikrayasvarUpam zuddhakrayaH; azuddhakrayaH 764-5. mUladarzane kretuH zuddhiH; asvAmivikretudaNDAdividhiH; asvAmivikraye pramANahInavAde nirNaya. vidhiH 765. avijJAtAzrayakrItAdividhiH 7665 20 9 lxvii / saMbhUya karmAdhikAriNaH tadanadhikAriNazca; lAbhavyayayorAdhAraH svAMzaprakSepaH 784-5. bahusaMmata puruSakRtiH sarvakRtirmantavyAH saMbhUyakarmaNi vivAdavidhiH; devarAjakRte kSayahAnI cetsarveSAmeva; anyatamena avihitaniSiddhakaraNe pramAdanAzane vyasanAdrakSaNe ca vidhiH 785-6. anyatame mRte tadddravyAdhikAranirUpaNam ; Rtviktraividhyam ; anyatame mRte tadRNApAkaraNavidhiH zeSadravyavyavasthA ca; karSakAdInAM saMbhUya karmavidhiH 786.7. zilpinAM naTAnAM ca saMbhUyakarmaNi lAbhatAratamyam 787-8. corANAM saMbhUyakarmaNi lAbhatAratamyam 788. dattApradAnikam - prakaraNapratijJA; aSTavidhamadeyam; deyam 802-3. pratigrahItRtAratamyena dAnamahimatAratamyam; aSTavidhaM dattam 803-4 SoDazavidhamadattam ; punarlabhyaM dattam ; adeyadAtRpratigrahItArau daNDayau 804. abhyupetyAzuzrUSA-- vetanAnapAkarmasvAmipAlavAdAbhyupetyAzuzrUSANAM samAnatvam zuzrUSaka cAturvidhyanimittAni 834-5, arthabhRtabhedAH 835. vetanAnapAkarma sIravAhaka bhAgavidhiH 852-3 bhRtaka doSa saMbandhI vidhiH; svAmidoSasaMbandhI vidhiH 853. saMvidyatikramaH [ saMvidvidhAnapratijJA ('eSA hi ' ityAdireka zlokaH); traividyasaMvidvidhiH ('vedavidyAvido' ityAdizlokatrayam ); grAmazreNigaNAnAM saMvilakSaNaM, tatsaMvidviSayAH, tatsaMvitpAlanaM, tatsaMvidbhaGge daNDaH, tatsaMvitkaraNam ; grAmazreNigaNAdInAM kAryAdhyakSavidhiH ( ' grAmazreNigaNAnAM' ityAdayo daza zlokAH) 872-4 grAmazreNigaNAnAM aparAdhakarturdaNDaH ('yastu sAdhAraNaM' ityAdizlokatrayam); grAmazreNigaNAdhyakSANAM samudAyinAM rAjJazca adhikAramaryAdA ('taiH kRtaM ' ityAdizlokatrayam ) 874. grAmazreNigaNadravyasya rAjabhAgasya ca vicAraH ('saMbhUyaikramati', ityAdizlokacatuSTayam ] 875. krayavikrayAnuzayaH vikrIyAsaMpradAnam 2005 paNyaniruktiH; sadoSapaNyavikraye daNDaH; vikreturnyA
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1xviii vyavahArakANDam yayo'nuzayaH 889. paitAmahaM naSTamudhdRtaM svArjitaM ca nAkAmaH pitA dadyAt ; krItvAnuzayaH piturUrva samo vibhAgaH 1221-2. saMbhUyArjitaM samaM parIkSya keyam / parIkSAkAlapUrvamevAnuzayaH kArya: vibhAjyam ; vibhAjyadravyavizeSAH, manukRtAvibhAjya895-6. kraye mUlyanizcayaH; sthAvarakrayavidhiH 896. vicAraparIkSA 1222-3. pitRdattavidyAzauryabhAryAsvAmipAlavivAda: dhanAnyavibhAjyAni 1223-4. samaviSamavibhAgavikalpaH pAlasya bhRtiH, pAlasya svAminazca vivAdaH; sasya 1224. / rakSaNam, tadartha pazudaNDavidhiH 919. savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH / sImAvivAdaH sApalAtRvibhAgaH samaH jyeSThasyoddhArazca; sApatnasImAvAdapratijJA, rAjJA sasAkSikaM sapatraM vA kSetra bhAtUNAM mAtRto vibhAgaH 1237-8. deyam ; grAmagRhakSetrAdipravezakAle prakAzAprakAzacihnAni asavarNabhrAtRvibhAgaH sasAkSikANi kAryANi 949-50. sImAnirNaye sAkSiNaH nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH; jAtijyeSThaguNake kIdRzAzca 950-51. sImAjJApanavidhiH; kSetragRha vayojyeSThayoH samAMzavidhiH, kSatriyAputrasya pratigrahabhUgrAmAdau rAjakRtaH nadIkRtazva svAmisaMbandhaH 951-3. | niSedhaH, zUdrAputrasya bhUniSedhazva; zUdrAputrasya caikasya tRtIparagRhapIDAparihAraH; lokamArgapIDAparihAraH 953-4. yAMzaharatvam , zeSaviniyogazca; pituH piNDodakakriyAkRSTAkRSTavidhiH 954. dhikArakramaH 1251-2. .. strIpuMdharmAH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca / __strIpuMdharmapratijJA strIrakSA; strIrakSaNopAyAH; strIdharmAH; putramahimA, bhrAtRNAM ekapatnInAM vA ekasya ekasyA strIdoSAH 1106. pativratAvRttam / proSitabhartRkAvRttaM, vA putreNa putravattvam ; aurasaputrikayostrayodazeSu suteSu varitadaGgo'nyapatividhizca vidhavAdharmAH, anvArohaNavicArazca SThatvaM, sarveSAM dAyaharatvapiNDadatvAdivicArazca; putrIkaraNa1107-9. niyogavidhiniSedhaH 1109. vidhiH tatprayojanaM ca; idAnImakartavyaputraprakArAH dAyabhAga: 1348-9. . dAyabhAgapadArthaH . dAyAnarhAH sthAvararUpArthAgamaH; dAyapadAryaH; vibhAgaprAzastyam / savarNajA api sadoSA adhArmikAH putrA dAyAnarhAH 1141. 1402. AryANAM zUdrAputro bhartavyaH na dAyArhaH, anapaitRkadavyavibhAgastatkAlazca nvayino dhanaM rAjagAmi 1403.. pinosA rikthavibhAgakAla:3; jIvati pitari riktha paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAga: vibhAgakAlaH 1155. ajIvatpitRkavibhAge mAtA putrasamadAyAA~, kanyA pitRkartRko vibhAgaH caturthabhAgaharA 1413. , pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH 1172-3. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca mAtRdhanavibhAgaH; mAtRtulyAnAM mAtRSvastrAdInAM paitAmahadravyasvAmyavicAraH dhanasya vibhAgakramaH 1450-52. paitAmahadravyasvAmyavicAraH 1179-80. ___ mRtAputradhanAdhikArakramaH putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH aputramRtasarvadhanabhAk patnI sAdhvI eva 1512-5. - jyeSThasya maMzitvam ; putrANAM samAMzitvam ; guNine | palyabhAve duhitA dauhitrazcAputramRtadhanabhAk 1515-7. uddhAraH; saMbhUyArjitasya samo vibhAgaH 1193. aputramRtadhanabhAjaH krameNa mAtA bhrAtA tatputraH pratyApuruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH sannAH sapiNDAH sakulyA bAndhavAH ziSyAH zrotriyAzca svArjite samabhAgaH, rikthe tu pitRto bhAgakalpanA 1517-8. abrAhmaNAnAM patnIbhrAtrabhAve rAjA'putramRta1200-1201. dhanabhAk ; vibhaktAputramRtasthAvarAtiriktadhanabhAk patnI vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1518-9. aputramRtavidhavA prajIvanabhAk pitrya
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA lxix karmAdhikAraH palyAH sodarasya tatputrasya sapiNDasya | pratibhUH ziSyasya ca krameNa 1519-20. vidhavAyA: prajIvana- prAtibhAvyAnadhikAriNaH 672-3. prAtibhAvyanimisvarUpam 1520. ttAni; prAtibhAvyamuktiH, prAtibhAvyadravyadAnasamayaH . saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca 673-4. prAtibhAvyadravyadAnaM kiyatpuruSaparyantam 674. saMsAhA: 1556.7. saMsaSTidhanavibhAgaH sama evaH / 5. adhamarNAt prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH 675. anapatyAbhAryApitRkasaMsRSTinaH vibhAgAnadhikAraprAptI maraNe RNapratidAnam vA tadIyAMzavibhAgaH; tadIyabhaginyA aMzaH; saMsRSTinAM | kadA kIdRzaM ca paitAmahaM pitryaM carNa pratideyam / utthAtA yazabhAk 1557.9. mRtAputradhanamAjaH | kiyatpuruSaparyantamRNaM deyam 709-10. dhanastrIhAriputrAkrameNa patnI sodarA dAyAdA dauhitrAzca 1559. | dInAmRNapratidAnAdhikAraH 710-11. ApadgrastapitraNa mRtAnapatyAbhAryAbhrAtRpitRmAtRkadhanabhAjaH sapiNDAH; mRta- | putrairdeyam 711-2. ekacchAyAyAM RNadAnaprakAraH; rikyAMza: zrAddhe viniyojyaH 1560. kuTumbArthakRtamRNaM kuTumbinA deyam 712-3. putrakRtarNavibhaktajavibhAgaH pratidAnavicAraH; kAmakRtakrodhakRtarNanivartanam; mAtRkRtavibhAgAnantarajAtaH paitakadravyAdevAMzaM gRhNAti, naiva | bhAryAkRtarNapratidAnavicAraH 713-4. RNAnapAkaraNapUrva vibhaktaH 1567-8. vibhaktapitRdhanavyavahAre na | karmavipAka: 714.' vibhaktAnAM saMbandhaH 1568. RNodgrAhaNam vibhAgAnantarAgatavibhAgaH RNodmAhaNopAyAH; adhamarNayogyatAvizeSapaurvAparyAvibhAgAnantarAgatavibhAgaH 1569-70. divivekena tattadupAyaprayogaH 727-8. saMdigdhe'rthe adha. vibhAgadoSe punarvibhAgAdividhiH marNapIDane daNDaH; adhamarNAvarodhavidhiH, yogyatAvizeSavAn nAvaroddhavyaH kintu zapathena niroddhavyaH 728-9. anu- apahRtasAdhAraNadravyasAdhanam 1573. ttamajAtIyo nirdhano'dhamaNaH karma kArayitavyaH; azakto'vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH brAhmaNaH niroddhadhyaH; adhamarNo'zubhaM karma na kArayitavyaH - vibhAganirNaye pramANAni 1581-2. pUrNAvadhau dhanAprAptau punarvaddhiH, RNapratigrahItakramaH _ vibhaktAvibhaktakRtyam 729-30, kAlikAdhaM vRddhigrahaNavicAraH 730. vibhAgapatrasAkSikriyA; bhogaH bhAganirNaye pramANam | nidhi svecchAkRtabhAgavisaMvAdI daNDyaH 1584-5. vibhAge vAdA daNDyaH 1584-5. vibhAga upanidhyanvAdhiyAcitakalakSaNAni 752.3.rAjadevavRtte'pi sthAvaramavibhAjya, tatra naikaH kazcit svatantro corAdinaSTanikSepavicAraH, nikSepapratidApanam 753-4. vibhakto'pi 1585-6. pUrvajairanujAnAM saMskArAH kAryA upanidhigrahaNam ; upanidhyapahArAdidoSe daNDavidhiH madhyagAddhanAt 1586. nikSepAdiSu vRddhividhiH; yAcitAdiSu atidezavivaraNam kAtyAyanaH 754-5. asvAmivikraya:RNAdAnam ___ asvAmikRtanivartanam ; mUlAnayanakrayazuddhayorvicAraH RNagrahaNAnAdhikArI; vRddhiprakArAH tallakSaNAni ca 766-7. svAmI svatvaM vibhAvya svaM labhate; kretrA AtmavizuddhiH sAdhyA 767-8. avijJAtAzrayakrItAdi631-2. vRddhayuparamAvadhiH; yAcitapaNyamUlyAdivRddhiH vidhiH 768. / tadapavAdazca 632-4. saMbhUyasamutthAnamAdhiH avibhaktazilivaNijAM vibhAge samabhAgaH; Apadi ___ apratyayabhogyAdhiH, pazudAsAdyAdhirna pIDanIyaH; samuditadravyarakSaNe dazamAMzadAnam zilpinAM lAbhaAdhinAze AdhyantarakaraNam ; gopyabhogyAdhibhoganAza- | tAratamyam; caurANAM saMbhUyakarmaNi lAbhatAratamyam vicAraH 655-6. Adhimocanam : vaJcanayA Adhibhoge 788-9. vaNikarSakazilpicorANAM lAbhahAnivicAra: * daNDaH; satyaGkAraH; AdhisiddhiH 656-8. 789. vRddhiH
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ For * vyavahArakANDam dattApradAnikam--- -- deyamadeya ca 80425. pratyupakAraka bhRtilakSaNam ; dattasya punarharaNam 805- 6. utkocalakSaNaM, tatsaMbandhi daNDaH pratizrutaM deyam 806. abhyupetyAzuzrUSA- antevAsividhiH; brAhmaNetareSveva varNAnulomyena dAsyam 835-6. brAhmaNetareSveva Apadi samavarNadAsyam; dAsakarmANi 836. amocyaM pravrajyAvasitadAsyam; dAsyAmArya saMtatau dAsyAH sAnvayo mokSaH; dAsadhanam ; dAsoDhA dAsI bhavati 837-8 brAhmaNI kulastrIdhAtryAdInAM vikrayadAsIkaraNAdau daNDaH 838-9 dAsIsutadAsyavicAraH; dAsIgamanavicAraH 839. vetanAnapApakarma sadoSabhRtaka sadoSavAhaka sadoSasvAmisaMbandhI vidhiH 853 4. gRhApaNabhANDa hastyazvAdibhATakavidhiH 854. saMvidvyatikramaH -- [samUhasaMviddharmaH rAjazAsanaM ca, tayorbhaGge daNDaH; gaNaiH gaNita aparAdhino daNDyA rAjAnumatyA; gaNinAM gaNArthakRtarNAdibhAktvavicAraH; samUhI samUheM'zabhAgI ] 875-7. krayavikrayAnuzayaH vikrIyA saMpradAnam Rye vikraye vA'nuzaye daNDaH, parIkSAkAlazca 889. krItvAnuzayaH - bhUkraye parIkSAkAlaH 896-7. yogyakAle krItaM sadoSa dRSTaM pratideyam; nirdoSakraye'nuzaye daNDaH; sAdhAraNaMkraye ekasyAdhikAramaryAdA; mUlyanizcayaH; mUlyaniyAmakaH; RyaparivartanayoH svarUpam 897-8, sthAvarakrayoktaH lAbharuci krayavidhiH; mUlyavyavasthA anuzayavyavasthA ca 898. svAmipAlavivAda: [pAlasya svAminazca vivAdaH; sasyarakSaNaM, tadarthaM pazudaNDavidhiH ] 919 - 20. sImAvivAda: SaDbhUvAdanimittAni 954-5 SaDvidhabhUvAdeSu bhogasAthi lekhyaprAmANyam; kSetrAdivAde sAmantavatsatata saMsakamaulAdiprAmANyam 955- 6. sAmantamaulavRddhoddhRtaniruktiH 956-7 sImAvAde ekasAkSiNaH ukti vidhiH sAmantAdInAM pUrvadoSe saMkhyAguNAtirekeNa sAci tvam; sAkSisA mantAdInAmanRtokau daNDavidhiH 9572 8. dazagrAmAdisImAkaraNam; pramANAntarAbhAve rAjA nirNetA; rAjadaivikAbhAve sAkSya prAmANyam; kSetrasImAvAdasyAtidezaH gRhAdau parasparagRhAdInAM saMbAdhaparihArAdi 958-9 mArgatIrthAdiSu pIDAparihAraH 959. sImAvRkSa phalasvAmyavidhiH; svAmyanumatimantareNa kRtiphalAlAbhaH; kRSTAkRSTavidhiH 960. strIpuMdharmA: kanyAyAH punardAnAdAnapunarvivAhavicAraH; anekabhAryasya kartavyaM, strIdharmAzca 1109-10. vidhavAdharmAH; niyogavidhiH, parapUrvAvicArazca 1110. bIjikSetriNorapatyasvAmyavicAraH 1111. dAyabhAgaH pitRkartRko vibhAgaH mAtRpitRputrANAM samavibhAgavidhiH svArjite pituradhikAMzaharatvam 1174. puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH 1173-4. prAptavyavahArAprAtavyavahArAdivibhAgavicAraH; vAstukSetrAdivibhAgaH; pitRto bhAgakalpanA A caturthAt 1201 2. vibhAjyAvibhAjyavivekaH paitAmahaM naSTamuddhRtaM svArjitaM ca pitA nAkAmo vibhajet; vidyAzauryAdidhanAnAM vibhAjyAvibhAjyatvavicAraH tallakSaNAni ca 1224-8. manukRtavibhAjyavicAraparIkSA 1.228-9 dezajAtisaMghagrAmANAM bhinno dAyabhAgadharmo bhavati paitRkadhanena RNazuddhayuttaraM dAyavibhAgaH; vibhAjyo dAyaH 1229-30. putraprakArA:, teSAM dAyaratvavicArazca aurasakSetrajAdInAM savarNasavarNAnAM dAyaharatvapiNDadrutvAdivicAraH 1349-50. dAyAnarhAH akramodajasagotrajapravrajyAvasitapratilomajA dAyAnahaH pitRdravyAt bhartavyAH; abandhudravyaM rAjagAmi 1403 -4. paitRkadravye patnInAM mAtRRNAM ca bhAgaH jIvatyajIvati vA pitari mAtA samAMzahAriNI 1413.
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIdhanakRtyaM, jIdhanavibhrAnazca -5) SaDvidhaM strIdhanam, adhyagnyadhyAvAhanikraprItidattasaudAyikAnvAdheyazulkAnAM niruktiH 1452 4. strINAM vRttirUpa dAyaH; strIdhanatvApavAdaH 1454 - 5 . strINAM saudAyike sthAvarAdAvapi svAtantryam 1455- 6. bhartRdAye strINAM svAtantryAdvivicAraH; strIbhirya dhanam ; strIdhane patyuradhikAra maryAdA; strINAM svadhane svAtantryam ; dhanAnadhikAriNI 1456-9. strIdhanavibhAgaH 145961. zulka pUrvaka vAgdattAviSaye dhanavAdaH 1460. mRtAputradhanAdhikArakramaH mRtaputrabhA patnI 1520-21. bhartRdhanabhAk duhitA ca krameNa aputramRtaghanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitA mAtA bhrAtA tatputrAzca 1521. aputravibhaktamRtadhanabhAjaH krameNa pitA bhrAtA jananI pitAmahI caH avibhaktAputramRtastrI aMzaM bharaNaM vA prApnoti 1522- 3. bharturaurdhvadehikakaraNAdhikAraH; brAhmaNadravyamadAyikaM zrotriyagAmi abrAhmaNAdAyikadravyaM rAjJaH; mUtasaMskartA ghanahArI 1523-4. saMsRSTivibhAgaH, mRtAputra saMsRSTidhanAdhikArazca mRtAputrasaMsRSTidhanavibhAgAdhikAraH; saMsRSTinAmutthAtA 1560-61. mRtAputrapatnyAH patipakSaH pitRprakSo vA prabhuH 1561. vibhAgadoSe punarvibhAgAdividhiH pracchAditApahRtanaSTahRtasAdhAraNadhanavibhAgaH vibhAgAnantaropalambhe 1573 4.0 vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH vibhAganirNaye pramANAni 1582. pitAmahaH RNAdAnam RSikrameNa viSayAnukramaNikA vRddhi: * vRtyuparamAvadhiH 634. pratibhUH prAtibhAvyaM dravyadAnam 675-6. RNapratidAnam pitRmAtRkRtarNa pratidAnAdhikAraH 714. vyAsaH gAna samaH P vRddhiH vRddhiparimANam, vRddhiprakArAH - tallakSaNAni ca; vRddhayuparamAvadhiH; vRddhyapavAdaH 634.. Adhi: sapratyaya bhogyAdhiH; AdhinAze AdhyantarakaraNam ; sadoSadhanikAdhinAzavicAraH; Adhimocanam 658- 9. AdhisiddhiH 659-60. pratibhUH prAtibhAvyAnimittAni; prAtibhAvyadravyadAnaM kiyatpuruSaparyantam 676. RNAnapAkaraNakarmavipAkaH; pitRkRtaM sadoSarNe na deyam 714. RNodgrAhaNam mithyAbhiyogidaNDaH 730. upanidhiH nikSepalakSaNam ; nikSepasya tadapahnavAdezva pramANanirUpaNam 755-6. nyAsAdipratidApanam ; nyAsAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH 756. asvAmivikrayaH RNapratidAnam asvAmivikrayasvarUpam ; mUladarzane kretuH zuddhiH; asvAmivikraye daNDAdividhiH 768. saMbhUyasamutthAnam--- saMbhUya karmasvarUpam rAjazulkadAnam 789. dattApradAnikam pratigrahItRtAratamyena dAnamahimatAratamyam 8066.3 gRhabhUmibhATakavidhiH 854. vetanAnapAkarma krayavikrayAnuzayaH .... vikrIyAsaMpradAnam anuzayavyAvRttyarthaM madhyasthavyavasthA; satyaMkAre'nuzayoM na kAryaH 889-90. krItvAnuzayaH dravyavizeSeSu parIkSAkAlAH anuzayAvadhizva 899. svAmipAlavivAdaH - pAlasya svAminazca vivAdaH 920. sImAvivAda: sImAprakArAH; kRSTAkRSTavidhiH 961.
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ sIdhuMdharmAH bItyAgavicAraH 1111-2. strIdharmAH, adhivedn| pativratAvRttam ; strIdoSAH; tyAjyastrIvicAra:; anvA- vicAra, strIpunarvivAhaH, patityAgavicArazca; proSitarohiNIprazaMsA; vidhavAdharmAH 1111. bhartRkAdharmaH 1112.3. dAyabhAgaH dAyabhAga:dAyabhAgapadArthaH dAyamAgapadArthaH .. vibhAgaprAzastyam 1142. vibhAgaprAzastyam 1142. paitAmahadravyasvAmyavicAraH paitRkadravyavibhAgastatkAlaya paitAmahadravyasvAmyavicAraH 1180. piturUrva rikthavibhAgakAlaH, jIvati pitari sadoSe vibhAgakAla:, jIvati pitari svAmyavicArazca 1156. bhrAtRNAM sahavAsavidhiH jIvati pitari sahavAsavidhiritarathA vibhAgaH 1199. putrANAM soddhArasamaviSamAvibhAgAH vibhAjyAvibhAjyavivekaH svArjitavidyAzauryasamudAyapitRprasAdalabdhavaivAhikAdi- | | putrANAmuddhAravicAraH 1193.4. jyeSThalakSaNam 1194. dhanamavibhAjyam 1230-31. avibhAjyadravyavizeSAH puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH 1231-32. savarNasApatnabhrAtRvibhAgaH avibhaktAnAM pitRto bhAgakalpanA A caturthAt, agre samabhAgaH; savarNAputrANAM samo vibhAgaH 1203. sApatnabhrAtRNAM mAtRto vibhAgaH 1238. asavarNabhrAtRvibhAgaH paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH ___asavarNaikaputraH sarvAMzaharaH, ekaH zUdrAputrastRtIyAM_mAtaraH putrasamadAyArhAH 1414. zaharaH itareSAmabhAve; zUdrAputrasya bhUminiSedhaH 1252. paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca . asaMskRtakanyAdisaMskArakartavyatA 1422. putramahimA; aurasakSetrajAdayo dvAdaza putrAH, teSAM . strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca savarNAsavarNAnAMdAyaharatvapiNDadatvavicArazca 1350-51. saudAyika zulkaM ca; strINAM vRttirUpo dAyaH dAyAnarhAH 1460-61. __ adharmyaputrAH, klIbakuSThayAdayaH, patitatajAH, munyAmRtAputradhanAdhikArakramaH zramiNazca dAyAnaharhAH, patitAtiriktA bhartavyAH; tatputrA aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitA dauhitrazca, | dAyinaH 1404. teSAM zrAddhakRttvaM ca 1522-5. ____ paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH / vibhaktAvibhaktakRtyam mAtA putrasamadAyAhI 1414. vibhAge vRtte'pi sthAvaramavibhAjya, tatra naikaH kazci- - paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH svatanno vibhakto'pi 1586-7. madhyagadhanAt kanyAH saMskArArthadravyahAriNyaH 1422. asaMskRtasaMskAraH kartavyaH; sutAnumatiM vinA sthAvaradAsa - strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca vikrayadAnAdau na svAtantryam 1587. strIdhanam, tatra strINAM svAtantryam ; patyuH strIdhane'. dhikAramaryAdA 1461. mAtRdhanavibhAgaH aprajastrIdhanadevalaH vibhAgaH, mRtakanyAdhanavibhAgakramaH 1462. dattApradAnikam mRtAputradhanAdhikArakramaH dAnAGgAni SaT 806. aputramRtadhanaharI duhitA; aputramRtadhanabhAjaH krameNa abhyupetyAzuzrUSA sodarAH duhitaraH pitA bhrAtaraH mAtA bhAryA kulyAH putramAryAdAsazUdrANAM dhanasvAmyavicAraH 839. sahavAsinazca 1525-6. adAyikamabrAhmaNadhanaM rAjA khIpuMdharmAH harati; brahmasvaM zrotriyAH; mRtasaMskartA dhanahArI 1526.
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnunamaNikA uzanA / vidyAzauryAdidhanAnyavibhAjyAni sthAvaravimAgakaNAdAnam vicAraH 1232-3. . . RNapratidAnam putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca [pitRkRtaM sadoSaNe na deyam ] 714. vidhavAyAH putradAnapratigrahAdhikAraH 1350. abhyupetyAzuzrUSA mRtAputradhanAdhikArakramaH dAsyAnAH 839. aputramRtadhanabhAk patnI; vidhavA bharaNabhAk 1526. svAmipAlavivAdaH ___ saMmRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca sasyarakSaNam , tadarthe pazudaNDavidhiH 920-21. mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH 1561. khIpuMdharmAH yamaH brAjhaNyA anvArohaNaniSedhaH; niyogavidhiH 1113. RNAdAnamdAyabhAga: AdhiH putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgA: gopyabhogyAdhibhoganAzavicAraH 660. jyeSThoddhAraH 1194. RNodgrAhaNam vibhAjyAvibhAjyavivekaH adhamaNoM rAjJA dApayitavyaH; apradAne cakravRddhiavibhAjyadravyavizeSAH 1232. vyavasthA 730-31. __savarNasApatnabhrAtRvibhAga: asvAmivikrayaHsodarasApatnabhrAtRNAM samo vibhAgaH 1238. asvAmikRtanivartanam 769. . strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca strIpuMdharmAH. . mAtRdhanavibhAga: 1462. patitvaM saptame pade; brAhmaNyAH surApAnaniSedhaH, strImRtAputradhanAdhikArakramaH tyAgavicAraH, vidhavAdharmAH; niyogavidhiH 1113-4. aputramRtadhanabhAk patnI 1526. dAyabhAga:prajApatiH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca kaNAdAnam-.. putramahimA; aurasAdidvAdazaputrANAM dyAmuSyAyaNatvaAdhiH dAyaharatvapiNDadatvavicAraH 1351.2. putrIkaraNavidhiH anvAdhiH 660. kANDapRSThasaMjJAH putrAH 1352. RNapratidAnam strIdhanaM, strIdhanakRtya, strIdhanAvibhAgazca AsurAdiSu aprajastrIdhanavibhAgaH 1462. Apadi RNapratidAnApavAdaH; uttamarNabrAhmaNAbhAve mRtAputradhanAdhikArakramaH RNApAkaraNam 715. aputradhanabhAjaH krameNa bhrAtA pitarau jyeSThapatnI saicApradAnikam gotraH ziSyAH sabrahmacAriNazca 1526. deyaM kSetram 807. ___ saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca krayavikrayAnuzayaHkrItvAnuzayaH mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH 1561. ' sthAvarakrayavidhiH, mUlyavyavasthApakavicArazca 899. marIciH sImAvivAdaH RNAdAnam- .. sImAkSetravRkSaphalasvAmyavidhiH 961-2. dApabhAga:vimAjhyAvibhAjyavivekaH AdhiprakArAH 660. AdhiH
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ Pixie asvAmivikrayaH zuddhayaH avizAkrayevidhiH 739 dAyabhAga: putraprakArAH teSAM dAyaharatvavicArazca govAntaragatAnAM dAyAzaucajJAtivicAraH 1352. vibhaktAvibhaktakRtyam vibhakteH zrAddhAdi pRthaG kAryam vibhaktAnAM lekena pena 1587-8. dattApradAnikam -- nava adeyAni saphalaM dAnam 807. abhyupetyAzuzrUSA paritrajyAvasitadaNDaH 839. doSa 1114-5. dAyabhAgaH strIpuMdharmA: strIrakSA; adhivedanavicAraH; dampatyordharmAH, dvidAra dakSaH agrajadAnaniSedhaH 1352. bhAradvAjaH RNAdAnam- putraprakArA:, teSAM dAyaharatyavicAra 660. vyAkAMDa vRddha paramAvadhi 635. Adhi: AdhikArAH, AdhibhoganAzavicAraH, anvAvizva RNodaprAhaNam gRhItadhanasamadhanAbhAve grAhyadhanam ; RNodgrAhaNe kSetrArAma havikrayAdividhiH 731. dAyabhAgaH- vRddhi: - dattApradAnikam dAna nimittAni; dharmadAnArthadAna kA madAnatrIDAdAnaharSadAna laukikadAnAni 807. kayavikrayAnuzaya kIlAnuzayaH pratibandhakrayabhUyA zAnayoktAmAdividhiH 900. aparAdhIka cha vibhAgasaMdehe nirNayAvabhiH samaviSamavibhAganivartanakAlAvadhiH 1582. saMvartaH RNAdAnam vRddhayapavAdaH 635. utathyaH pratibhUH prAtibhAvyadravyadAne niyamavizeSaH 676. vRddhavasiSThaH pratibhUH prAtibhAvyAnimittAni prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH kiyatpuruSaparyantam 671-7. vyAghraH RNAdAnam - RNAdAnam - RNAdAnam dattApradAnikam pratibhUprakArAH 677. bRddhiH RNAdAnam - strIdhanadAnavicAraH 807. gobhilaH pratibhUH strIdharmA:-- RNapratidAnam ajJAtadoSApAkaraNam 715. zAtAtapaH dAya bhAga: strI punarvivAhavicAraH 1116. putraprakArAH teSAM dAvaharatvavicAra dattaputrasyordhvadehikAdhikAra 1352.. parAzaraH strIpuMdharmA: strItyAgapratityAgastrI punarvivAha vicAraH; vidhavAdharmAH; anvArohaNa vicAraH; bIjikSetriNorapatyasvAmyA vicAraH 1117.
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA sa dAyamAga: / : putrIkaraNavidhiH; nava putratvAhaH, teSAM dAyaharetvaputraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca / vicAraH1355.:kalau catvAraH putrAH 1352. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca.-. mRtAputradhanAdhikArakramaH putravatI patnI bhAgahAriNI 1462. aputramRtadhanabhAk kumArI UDhA ca krameNa 1527. " vibhaktAvibhaktakRtyam saMsRSTikRtyam 1588. atriH dAyabhAya: - vRddhahArItaH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca RNAdAnamputramahimA, putrIkaraNavidhizca 1352-5. vRddhiH [vRddhiH] 731 (pa.). laugAkSiH AdhiH dAyabhAga: AdhiH 731--2. (pa.). vibhAjyAvibhAjyAvavekaH pratibhUH yogakSemAvavibhAjyau 1233. prAtibhAvyadravyadAnam 677. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca RNapratidAnam patidhane strINAM svAmyaM na svAtantryam 1463. tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH; putreNApratideyAni RNAdIni pitRkRtamRNaM putrapautraiH pratideyam; vRddhayAjJavalkyaH rikthagrAhayoSidgrAhAnanyAzritadravyaputrAdInAmRNapratidAtRdAyabhAga: tvam / prtibhuudttdhnprtidaanm| strIpatiputrakRtarNavibhAjyAvibhAjyavivekaH pratidAnavicArazca 715. sthAvarAtiriktaM pitRprasAdalabdhamavibhAjyam 1233. RNodgrAhaNam patraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca / [RNapratidAnam ; uddhataRNidaNDaH; naSTaRNapatre * 'sajAtIyavijAtIyadattakarikthaharatvapiNDadatvavicAraH sAkSividhiH, vastrAdiRNodgrAhaNavidhiH] 731. - 1355. saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca prameyakriyAmRtAputrasaMsaSTidhanAdhikAraH 1562. prameyakriyA 734. vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH sImAvivAdaH. vibhAganirNaye pramANAni, tatra divyaM na deyam ___ sImAkaraNam 962. 1582. dAyabhAga:vibhaktAvibhaktakRtyam putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca kulakramAyAtasthAvarAdervikrayadAnAdau na kazcit sva sapta putrAH; piNDadAH 1355. tantro vibhatko'pi 1588. sAthyo bhartavyAH nAsAvyaH, munyAzramiNaH pASaNDA dayazca bhAgAnahIMH 1404. prameyakriyA strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca - prameyakriyA 734. bhaginI caturthabhAgahAriNI, strIdhanamavibhAjyam ; dAyabhAga: vividha strIdhanam 1462... putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicAramA / . .. mRtAputradhanAvikArakamaH. ... 05 dAyAnaDA~. bRhadyamaH 20
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ iran -1 vibhakAputramRtabanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitarau bhrAtaraH tatsutAH sapiNDAH saMbandhibAndhavAzca | dAyabhAgaH1526-7. putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca / saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca dattakaputraH kIdRzo grAhyaH 1355. mRtAputrasthAvaraM na saMsRSTinaH 1541. vibhaktAvibhaktakRtyam vibhaktajavibhAgaH avibhakAnAM devakAryamekameva, vibhaktAnoM pRthak vibhAgAnantarajAtaH aMzabhAk 1568. 1588. laghuhArItaH jAbAliH RNAdAnam dAyabhAga:. vRddhiH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca vRddhiH 732 (pa.). putrikA dattakazca 1356.. pratibhUH kaNvaH prAtibhAvyadravyadAnam 677. abhyupetyAzuzrUSA--- dAyabhAga:putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca dAsyAnahIMH 839. ..-putrikA 1355. dAyabhAgaH- . . dAyAnAH strIdhana, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca navayuvatI vidhavA bhartavyA 1404. . strIdhane strINAM svAtantryam, bharturadhikAramaryAdA -- mRtAputradhanAdhikArakramaH / 1462. mRtAputradhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitarau / pAraskaraH . bhAtaraH tatsuto gotrajo bandhuH ziSyaH sabrahmacAriNaH | dAyabhAga:-. 1527. 'putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca vibhaktajavibhAgaH dattasya vdyAmuSyAyaNatvam 1356. vibhAgAnantarajAtaH aMzabhAk 1568. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca vibhaktAvibhaktakRtyam mAtRdhanavibhAgaH 1462-3. vibhaktakRtyam 1588. paiThInasiH sumantuH strIpuMdharmAHkrayavikrayAnuzayaH vivAhe sApiNDyavicAraH; strIrakSA; strIdharmAH; . - krItvAnuzayaH brAhmaNyA anvArohaNaniSedhaH 1115. kraye tattulyakriyAsu cAnuzayAvadhiH; krayasiddhiH | dAyabhAga:899-900. bhUkrayavidhiH 900. putrANAM sobArasamaviSamavibhAgAH strIpuMdharmAH-- putrANAM samo vibhAga: 1194. . zrItyAmavicAraH 1117. dAyabhAgaH putraprakArAH, teSAM dAyaharasvavicArazca putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca putramahimA, dvayAmuSyAyaNAH 1356. zvamahimA 1355. paitRkadravye bhAginInAM bhAgaH vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH ......... paiJyadhanavibhAge kanyAbhAgaH 1422. samaviSamavibhAganivartanakAlAvadhiH 1582. strIdhanaM, bIpanakalyaM, khISavavivAgazca
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA lxxvii - painyadhanavibhAge kanyAbhAgaH; strIzulkaM patyuH; mRta bRhatparAzaraH putrikAdhanaM na patyuH; mRtakanyAdhanavibhAgaH 1463. dAyabhAga:mRtAputradhanAdhikArakramaH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca aputramRtadhanabhAjaH krameNa bhrAtA pitarau jyeSThA patnI bhrAtRNAM ekapatnInAM ekasya ekasyA vA putreNa sagotrAH ziSyAH sabrahmacAriNaH zrotriyAH; abrAhmaNa- putravattvam 1362. dravyaM rAjagAmi 1527. zaunakaH aGgirAH dAyabhAga:khIpuMdharmAHanvArohaNavicAraH 1115-6. putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca... putrasaMgrahaprayogavidhiH, tatprasaMgAt TIkAyAM putragrahaNe vRddhamanuH (bRhanmanuH) sApiNDyadauhitrabhAgineyatvAdevicAraH 1363.5. vetanAnapAkarma putragrahaNe sApiNDyagotrajAtidauhitrabhAgineyatvAdervicAraH - aparibhASitA bhRtiH sadoSabhRtakavidhiH upaskaranAza- 1365-70. putradAturekAnekaputratvAdicAraH 1370saMbandhI vidhiH 854-5. vAhanakarmaNi sadoSasvAmi-71. kalau dattaurasAveva putrau 1371. saMbandhI vidhiH 855. vRddhagautamaH sImAvivAdaH- .. grAmasImApAlanam 962. dAyabhAga: putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca zrIdharmAH saMskArarUpaH parigrahavidhiH putratvotpAdakaH 1371.2. niyogavicAraH 1116. aurasAdiputrAntarasadbhAve dattasya dAyaharatvavicAraH dAyabhAgaH saMskArAkaraNe dttsyaadaayaaiitvm| saMskArarUpaH pratigrahaasavarNabhrAtRvibhAgaH vidhiH1372-3. pratigrahabhUrbrAhmaNIsutAnAmeva; sthAvaraM traivarNikAsutAnAm 1252. . RSyazRGgaH .. . putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca . strIpuMdharmAH- dattakrItAdInAM sapiNDatvagotravattvAdivicAraH 13. strIdharmAH 1117. 58-62. parigrahavidhirahitasyAnadhikAraH 1362. pracetAH mRtAputradhanAdhikArakramaH sapiNDatA sodakatA sagotratA ca; aputramRtadhanabhAk | | strIpuMdharmA:patnI 1527-8. vidhavAdharmAH 1117. kAtIyalaugAkSisUtram strIpuMdharmAHdAyabhAgaH ___ anvArohaNavicAraH1117. putraprakArAH, teSAM dAyaharatva vicArazca yAmuSyAyaNAnAM dAyaharatvapiNDadatvavicAraH 1356. vyAghrapAt kArNAjiniH strIpuMdharmAH anvArohaNavicAraH 1117. dAyabhAga:putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca gArgyaH yAmuNyAyaNAnAM dattakAdInAM paitRkakarmasvarUpam / strIpuMdharmAH* 1356-8. strItyAgavicAraH 1117. . . virATa
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ lxxviii vRddhaprapitAmahaH RNapratidAnam * tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH ] 715. vRddhazAtAtapaH mRtAputradhanAdhikArakramaH AtmabAndhavapitRbAndhavamAtRbAndhavAH 1528-9. RNAdAnam dAyabhAgaH AzvalAyanaH * vibhaktAvibhaktakRtyam ekapAkAnAM vibhaktAnAmekaH paJcayajJAn karoti, anekAnAM tu pRthaganuSThAnam 1588. jAtUkarNaH dAyabhAga: krayavikrayAnuzayaH 'krItvAnuzayaH bhUkaye sAmantAdividhiH 901. paJcAdhyAyI krayavikrayAnuzayaH-- _arranger: [kraye sAmantAdividhiH ] 901. vRddhakAtyAyanaH krItvAnuzayaH krayavikrayAnuzayaH parivartanakrayoktalAbhAdivicAraH krayasiddhizca 901. strIdharnaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca aprajAstrIdhanavibhAgaH 1463. sUtaH dAyabhAga: dAyabhAga: strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhana vibhAgazca jAmAtre dattaM duhituH dauhitrINAM vA bhavati 1463. nighaNTukAraH dAyabhAgapadArthaH dAyabhAgaH dAyapadArthaH 1142, NDam baudhAyanagRhyazeSasUtram putraprakArA:, teSAM dAyaharatvavicArazca putrapratigrahakalpaH 1384-5. smRtyantaram dAyabhAgaH RNAdAnam Adhi: adhibhoganAzavicAraH 661. RNapratidAnam sadoSadAnam 715. upanidhiH-- nikSepanAze nikSepo deyaH 756. saMvidvyatikrama:--- * [samayabhaGgibrAhmaNadaNDaH ] 877. krayavikrayAnuzayaH- vikrIyA saMpradAnam dazAhAtparato'nuzayo na kAryaH 890. kItvAnuzayaH krayasiddhiH 901. svAmipAlavivAdaH - [sasyarakSaNam, tadarthe pazudaNDavidhiH ] 921. strIpuMdharmA: vivAhe gotrasApiNDayavicAraH; strIrakSA; patnI na kretavyA; strIprazaMsA; adhivedana vicAra : proSitabhartRkAvidhiH; vidhavAdharmAH 1118. dAyabhAgaH dAyabhAgapadArthaH bhUmirUpArthAgamaH 1142. vibhAjyAvibhAjyavivekaH gRhavibhAgaH 1233. putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca aurasAdInAM paJcadaza putrANAM dAyaharatvapiNDadatvavicAkalau kSetrajotpAdana niSedhaH putragrahaNe avasthAniyamaH; dattakaH kadA, kaH kIdRzaH, kathaM ca grAhyaH 1373-4. paitRkadravye bhaginIgAM bhAgaH bhaginI caturthabhAgahAriNI; anujAnAM saMskArakarma pUrvajena kartavyam 1422. 1
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ anirdiSTakartRkavacanAni RSikrameNa viSayAnukramaNikA sIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca adhyamikAthyAvAhanikaprItidattapAdavandanikAnAM niaprajaduhitRdhanavibhAgaH 1463. ruktiH 1463. mRtAputradhanAdhikArakramaH mRtAputradhanAdhikArakramaH mAtA dhanahAriNI; patnI zrAddhakarI; avibhaktamRtA- mAtA mRtAputradhanabhA; dAyaH sAptapauruSaH 1529. putradhanaharI patnI; vidhavA bharaNAhI 1529. vibhaktAvibhaktakRtyam vibhaktAvibhaktakRtyam sthAvaramavikreyam ; avibhaktAnAM pRthaggrAmadezAnAM avibhaktasthAvarasya dAnavikrayAdau svAtantryanimi- daivapitryakarmapRthaktvam 1589... tAni; avibhaktaiH parasparAnumatyA kSetrAdiyam / mArkaNDeyapurANam bhUmivikraye grAmajJAsisAmantadAyAdAnAmanumati hyA 1588-9. abhyupetyAzuzrUSA prAtilomyena dAsyam 839. 5. sImAvivAda:. RNAdAnam ___ grAmapurakheTakavaTalakSaNAni 962. - vRddhiH dAyabhAga:vRddhiprakArAH tallakSaNAni ca 635. . mRtAputradhanAdhikArakramaH . . - AdhiH sAptapauruSaniruktiH 1530. ...... [AdhipAlanam] 661. . brahmapurANam RNodgrAhaNam abhyupetyAzuzrUSA/ apIDyaiva RNaM grAhyam ; dhanAlAbhe patraparivartanam / vinatAyAH paNajitadAsyam ; garuDasya mAtRdAsyAt dAsyaM ca 840. upanidhiH svAmipAlavivAdaHnikSepapratidApanam , tadvRddhizca 756. pAlasya svAminazca vivAdaH 921. . . saMbhUyasamutthAnam strIpuMdharmAHRtvigdakSiNAvibhAgaH 789. vidhavAdharmAH; strIpunarvivAhaniyogAnvArohaNavicAraH dattApradAnikam 1118-9. vizvajiti sarvasvadAnam ; deyamedayaM ca 807. dAyabhAgaH-sImAvivAdaH putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca / kUpavApipuSkariNItaDAgasaraHsImAH 962.... aurasAdayo dvAdaza putrAH, teSAM gotrapiNDadatvadAyaharastrIpaMdharmAH tvAzaucAdivicAraH; varNabhedena putrIkaraNavicAraH strINAM ekAnekapativaraNavicAraH; niyogavidhiH 1374--5. aurase sati itareSAM putrANAM aMzabhAktva. 1118. vicAraH 1375. . dAyabhAga:- . skandapurANam - putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH jyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyam 1194. putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca kalau kSetrajavarjanam ; putraparigrahaH; duhitRmahimA 1374, strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca ... ..., dAyabhAga: putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca krIta duhitA 1375. padmapurANam .. - . dAyabhAga:-.... ....... ... .....
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ * putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca sApiNDapam 1383. kRtrimaduhitA 1376. AdipurANam liGgapurANam dAyabhAga: putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca dAyabhAga:putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca kalau dattaurasetaraputraniSedhaH 1383-4. krItaduhitA 1376. viSNudharme strIpuMdharmAHharivaMzaH [proSitabhartRkAdharmaH] 1119.. dAyabhAga: baudhAyanakArikA putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca saMbhUyasamutthAnamdattakaputraH dattakaduhitA ca; kRtrimaduhitA 1376. RtvijAM dakSiNAvibhAgaH 789. garuDapurANam zukranItiH dAyabhAga: RNAdAnamputraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca putrapratinidhividhiH 1376. . vRddhadhuparamAvadhiH; adharmyavRddhi niSedhaH.615. kAlikApurANam - RNodagrAhaNam dAyabhAga: RNapratidAnam ; caturguNavRddhau gRhItAyAM na RNodputraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca grAhaNam 731. aurasAdayo dvAdaza putrAH, teSAM rAjyAbhiSekadAyahara- | asvAmivikrayaHtvAdivicAraH, dattAdInAM saMskAraputrIkaraNazrAddhakRttvA- asvAminaH kriye daNDaH 769. divivekaH; dyAmuSyAyaNaH 1376.83. saMbhUyasamutthAnam__ matsyapurANam rakSakAya dazamAMzadAnam ; zilpinartakagAyakacoradhana prayojakavaNikkarSakANAM saMbhUyakarmavidhiH: RtvigyAjyau upanidhiH tyAginau daNDayau 79.. nikSepAdyapahArAdidoSe daNDavidhiH 756. dattApradAnikamasvAmivikrayaH dAnaprakArAH 808. ' jJAnAjJAnakRtAsvAmivikrayadoSavicAraH 769. vetanAnapAkarmasaMbhUyasamutthAnam bhRtiprakArAH 856. vRtena RtvijA karmAkaraNe daNDaH 789. strIpuMdharmAHdattApradAnikam pativratAvRttam 1119. pratizrutyApradAne daNDaH 808. bhASyakAra: vetanAnapAkarma svAmipAlavivAda:[vidyAzilpavetanavidhiH; paNyastrIvidhiH] 855. sasyarakSaNam , tadartha pazudaNDavidhiH 921. strIpuMdharmAH-- strIrakSA 1118. SaTtriMzanmatam upanidhiHdAyabhAga:putraprakArAH, taSAM dAyaharatvavicArazca rAjadevacorAdinaSTanikSepavicAra: 756. "
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA ai pravarAdhyAyaH putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH bAyabhAga: uddhAraniSedhaH 1194. putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca bhAtRNAM sahavAsavidhiH yAmuSyAyaNaH 1384. itareSAmanadhikAranimittaM anyatarasyaiva dAyaharatvam 1199. * saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH) putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca kaNAdAnam-. sodarabhrAtaI sapatnInAM ca ekasya ekasyA vA RNapratidAnam / putreNa putravattvam ; dattakaH; kANDapRSThaH; dattakasApiNDyaRNadAtRstrIhAriNaH strIsaMgraho'zAstrIyaH 715. vicAra: 1384. uttamarNabrAhmaNAdyabhAve RNApAkaraNam 716. strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca dAyabhAga: brAhmaNIkanyAyA dAyabhAgaH 1463. ___ dAyabhAgapadArthaH mRtAputradhanAdhikArakramaH dAyapadArthaH; varNavizeSAnusAreNa arthAgamaH; svAmya- vibhaktAsaMsRSTAputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI niyogasvatvanirUpaNam ; vibhAgasvatvayoH saMbandhaH, vibhAga- kI putrikA mAtA pitAmahI pitA ca; mRtAputradhanabhAja: prAyatyam 1142-3. krameNa sodarAH pitRsaMtatiH pitAmahasaMtatiH sapiNDA: paitRkadravyavibhAgastatkAlazca . sakulyAH AcAryaH ziSyaH sabrahmacArI zrotriyazca brAhmaNe, : pitadravyamAtUdravyavibhAgakAla: "piturve vibhAga- sodakAbhAve rAjA zUdre, AcAryAbhAve rAjA kSatriyakAlaH 1157. vaizyayoH 1529-30.
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ (r) anupalabhyamAnasmRtInAM saMgrahaH 1 hArItaH 26 3 zaGkalikhitau ...... bRhaspatiH / 5 kAtyAyanaH . pitAmahaH 7 vyAsaH . 8 devala: . 9 uzanA 1. prajApatiH pasaH 24 sumantuH 25 zAkalaH jAbAli: kaNvaH 28 pAraskaraH 29 paiThInasiH aGgirAH 31 vRddhamanuH (bRhanmanuH) 32 kArNAjiniH 33 bRhatparAzaraH 34 zaunakaH 35 vRddhagautamaH RSyazRGgaH pracetAH . .. .. 38 virATa 39 vyAghrapAt 40 gArgyaH 41 . vRddhazAtAtapaH 42 AzvalAyanaH 43 jAtUkarNiH - 44. vRddhakAtyAyana:. 45 sUtaH 46 saMgrahakAraH 14 "bharadvAjaH" 15 saMvartaH utathyaH 17 vRddhavasiSThaH myAghraH gobhilaH 2. zAtAtapaH atriH 22 laugAkSiH 23 vRddhayAjJavalkyaH smRtyantaram | anirdiSTakartRkavacanam . * yeSAM vacanAni nibandhedhUpalabhyante, manuyAjJavalkyAdivacca smRtigranthaH nopalabhyate teSAmatra nirdeza nibandhagrantheSu yAni vacanAni RSinirdezaM vinA samAgatAni teSAmatra saMgrahaH /
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmakozaH vyavahArakANDam RNAdAnam * vedAH vILUn dRDhAn prabalAn rAkSasAdIn dveSTIti tAdRzo RNAdAnavaidikaliGgAni brahmaNaspatirvazA vazAyA goH| supAM sulugiti SaSThayA luk / asi satya RNayAvAnedyo'syA dhiyaH prAvi- Rtyaka iti prkRtibhaavH| RNamasmAbhiryajvabhiH pradeyamavasAthA vRSA gaNaH / dAnAtmakamanukrameNAdadirAdAtA bhavatviti zeSaH / RsA. satyaH satkarmAhaH , RNayAvA stotRNAmRNasyApagama 'dIrghAdhiyo rakSamANA asuryamRtAvAnazcayamAnA yitA / bahulasya dhanasya dAtetyarthaH / anedyH| prazasyanAmaitat / sarvairaninditaH vRSA jalAnAM vrssitaa| evaM dIrghAdhiyo dIrghANi dhiyaH karmANi jJAnAni vA yeSAM bhUto marudgaNo'syA dhiyo'smadIyasyAsya karmaNo'thA tAdRzAH / asuryam / asavaH praannaaH| tena ca taddhetunantaraM prAvitAsi / prakarSeNa rakSitA.bhavati / RsA. bhatA Apo lakSyante / asumudakaM dadAtItyasuro meghaH / 'ye mayaM pRtanAyantamUmairRNAvAnaM na patayanta srgH|| tatra bhavaM meghAntarvartamAnamudakaM rkssmaannaaH| tattatkAle ye maruto martya maraNadharmANa UmaiH svarakSaNairudaka vRSTayatpAdanAya rakSantaH / RtAvAnaH satyavanto yazavanto nigamanasAdhanairvA pRtanAyantaM pRtanAmAtmana icchantaM vaa| RNAni stotRbhiranyebhyaH prdeyaani| cayamAnA vairiNa megha vA sargaH sRSTaiH svakIyaprahAravizeSaiH patayanta / RsA. apgmyntH| pAtayanti / teSAmeva dhvaniH zrayata ityarthaH / pAtane para RNA sAvIradha matkRtAni mAhaM rAjannanyadRSTAntaH / sagairRNavAnaM n| RNavantamadhamaNamiva / taM kRtena bhojam / avyuSTA innu bhUyasIruSAsa A no yathA pIDayitvA tadIyaM dhanamapaharanti tdvt| jIvAnvaruNa tAsu zAdhi / RsA. he varuNa RNA RNAni pitrAdibhiH kRtAni asmAbhiasi satya RNayA brahmaNaspate / deyAni parA sAvIH / parA suva / parAcInaM preraya / adha . tvaM satyaH satyaparAkramaH satyaprajJo vA'si / RNayA RNasya yaavyitaa'si| . adhunA matkRtAni mayA niSpAditAni RNAni parA RsA. sa RNacihaNayA brahmaNaspatirdvaho hantA maha suva / api ca he rAjan svAmin varuNa ahamanyakRte. nAnyairajitena dhanena mA bhojam / bhogaM mA labheyam / kiM Rtasya dhrtri| kAraNamiti ceducyate / bhUyasI yasyo bahutarA uSaso- sa brahmaNaspatirmaho mahata Rtasya yajJasya dhartari dhArake yajamAne RNacit stotRkAmamRNamiva cinotIti RNa 'vyuSTA innu / satyamavyuSTA eva / apararAtreSatthAya RNAni cintayato.jAgrato mama vyuSTA apyavyuSTakalpA cit / kiJca RNayAH pAparUpasya RNasya yAvayitA pRtha Asan / he varuNa tAsUSaHsu no'smAn jIvAn jIvanakartA ca druhaH karmaNo drogdhurasurasya hantA bhaveti / RsA. vata AzAdhi / A samantAdanuziSTAn kuru / RNAnyapavIludveSA anu vaza RNamAdadiH sa ha vAjI kRtya bhogaparyAptaM dhanaM prayacchetyarthaH / sA. samithe brhmnnsptiH| / "RNatrayApAkaraNasaMbandhivacanAni dAyabhAge draSTavyAni / (1) sN.2|27|4 taisN.2|1|11|4 maisN.4|1|1 (2) RsaM.18714. (2) RsaM.116917. (3) RsaM. 4177 / 10, kaasN.11|12. 2 / 23 / 11. (4) sN.2|23|17. (5) RsN.2|24|13. (2) saM.202819, mesN.4|14|9 : 4 // 228 / 15.
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 vyavahArakANDam A no bhara pramagandasya vedo naicAzAkhaM evA duSvapnyaM sarvamAptye saM nayAmasyanehaso va maghavan randhayAnaH / UtayaH suUtayo va uutyH|| (1) A hara naH pramagandasya dhanAni / magandaH saMjJApitaM pazuM dAnArtha saMskurvato yathA yena prakAreNa kusIdI, mAGgado mAmAgamiSyatIti ca dadAti tadapatyaM kalAM zaphamiti saMdAyAnyatra saMnayanti / athAparo yathApramagando'tyantakusIdikulInaH / ni.632 zabdaH pUraNaH / athavA / yathA kalAM hRdayAdyavayavamava (2) ayaM ca AgamiSyati ityevamanucintya parebhyo dAnArha saMnayanti yathA ca zarpha zaphopalakSitamanavadhanAni dadAti / dubhaa.6|32 dAnAhe zaphAsthyAdikaM saMnayanti / yathA vA RNaM zanaiH mA bhrAturagne anRjorRNaM vermA sakhyurdakSaM saMnayanti evaivaM duSvapnyaM sarvamAptye vartamAnaM saM nayA riporbhujem| masi / saMnayAmaH / apasArayAmaH / RsA. anujoH kuTila cittasya bhrAturRNamRNavaddeyaM havirmA veH| ugraM yuyujma pRtanAsu sAsahimaNakAtimadAbhyam / mA kaamyethaaH| tathA vayamapi sakhyumitrasya ripoH zatro- ugraM udgUrNabalamindraM yuyujma / yojayAmaH / kIdRzadakSaM bhogasamathai dhanaM mA bhujem| mA bhuJjImahi / RsA. mindram / pRtanAsu saMgrAmeSu sAsahiM zatraNAmabhibhavitAra RNA cidyatra RNayA na ugro dUre ajJAtA RNakAtiM RNabhUtastutim / yasmai stutiNavadavazya uSaso bbaadhe| kriyate taM tAdRzam / athavA RNavadavazyaphalayatra yAsu uSaHsu tadupalakSiteSvahaHsvRNA cit pradastutikam / adAbhyaM kenApyahiMsyam / RsA. RNAnyapi no'smAnbAdhanta iti shessH| tA uSasazcogra . kRtAnIdasya kA cetante dasyutahaNA / RNA udgUrNabala RNayA RNasya hntendrH| yaatirvdhkrmaa| ca dhssnnushcyte| dUre'jJAtA ananubhUtAH stiirbbaadhe| apiiddyt| RsA. kRtAnyasya yasyaitasya somasya dasyutahaNA dasyUnAma IyamadadAdrabhasamRNacyutaM divodAsaM vayazvAya surANAM kA karmANi sa idasmAbhireva so'yaM dhRSNudAzuSe / dhRSTaH somo yajamAnAnAmRNA carNAnyapi ca yte| kAmaiyaM sarasvatI rabhasaM vegavantaM RNacyutaM vaidikasya pradAnena cAtayati / RsA. devarSipitRsaMbandhino laukikasya ca RNasya cyAvayi- paiyU Su pra dhanva vAjasAtaye pari vRtrANi tAraM divodAsaM etatsaMjJaM putraM dAzuSe havIMSi dattavate sakSaNiH / dviSastaradhyA RNayA na iiyse| vadhyazvAya etatsaMjJAya RSaye'dadAt / dttvtii| RsA. he soma su suSTha vAjasAtaye'smabhyamannadAnAyaiva pari na nUnaM brahmaNAmRNaM prAzUnAmasti sunvatAm / pradhanva / paritaH pragaccha / yadvA / vAjasAtaye'nnalAbhAya na somo apratA ppe| saMgrAmaM pragaccha / kiJca sakSaNiH sahanazIlastvaM vRtrANi prAzUnAM, ye somaM prAznuvanti te praashvH| teSAM zatranpari gaccha / tadevocyate / no'smAkamuNayA RNAnAM somaM sunvatAM brahmaNAM brAhmaNAnAmRNaM devarNa na nUnamasti / yApayitA tvaM dviSaH zaystaradhya tarItuM hantumIyase / parina khalu vidyate / kiJcApratAvistIrNadhanena somo na ppe| gacchasi / RsA. na pIyate / prabhUtadhanenaiva somaH pIyata ityrthH| RsA. RNAvA vibhyaddhanamicchamAno'nyeSAmastamupa yathA kalAM yathA zaphaM yatha RNaM saMnayAmasi / naktameti / (1) sN.3|53|14. (2) RsN.13|13. (3) RNAvAkSaparAjayAdRNavAn kitavaH sarvato bibhya saM. 4 / 2317. (4)sN.6|6111, kaasN.4|16; aibraa.22|| (1) sN.861|12. (2) sN.9|47|2. 7; aashrii.8|1|12 shaashrii.1015|4:616:83 (3) RsN.9|11011, asN.5|6|4 nva (nvA) radhyA ... rvi.2|2313, vRde.5|119. (5) sN.8|32|16. / yase (dadhyarNaveneyase); sAsaM.11428 : 21714; kAsaM. (6) RsN.8|47|17asN.6|46|3:19|571. paippalAda- 3814; aibaa.37|7aapshrii.16|187.. mantra ityullikhitaM atharvapariziSTe. (4) RsN.10||34|10.
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam na steyajanitamicchamAnaH kAmayamAno'nyeSAM brAhmaNAdInAmastaM gRham / astaM pastyamiti gRhnAmasu pAThAt / naktaM rAtrAvupaiti / cauryArthamupagacchati / RsA. 'tvaM ha tyaNayA indra dhIro'sirna parva vRjinA dveSTi / zRNAsi / indra dhIraH prAjJastvaM ha tvaM khalu tyattadRNayAH stotu viSayANAM RNAnAM prApayitAsi / kiJca tvamasi zastramiva parSa pazUnAM parvANi trRjinA vRjinAni stotRRNA - mupadravANi zRNAsi / haMsi / uSa RNeva yAtaya / RsA. he upa upodevate tvamRNevarNAnIva tattamo yAtaya / apagamaya / stotRRNAmRNAni yathA dhanapradAnenApakaroSi - tathA tamo'pyapasArayetyarthaH / RsA. yatkusIdamapratIttaM mayi yena yamasya balinA carAmi / ihaiva sanniravadaye tadetattadame anRNo bhavAmi / yatkusIdamRNamapratIttamanarpitaM mayi vartate, yena yamasya balinottamarNasya valiH pratyarpaNIyamRNaM yenAhamRNena yukta idAnIM varte tadetadRNamihaiva sannasminneva janmani yajJadeze vartamAno niravadaye niHzeSeNApakaromi tattenaiva kAraNena he'gne yamarUpAduttamarNAdahamanRNo bhavAmi / taisA. anirvAyama iyaM yamI kusIdaM vA etadyamasya yajamAna Adatte yadoSadhIbhirvedi - stRNAti yadanupauSya prayAyAdgrIvabaddhamenamamuSmi~lloke nenIyeran / yatkusIdamapratIttaM mayItyupauSatI haiva sanyamaM kusIdaM niravadAyAnRNaH suvarga lokameti / 601 niHzeSamanena dAhenApAkRtyAnantaramRNarahitaH svargaM prApnoti iti / taisA. zarIraM yajJazamalaM kusIdaM tasmin sIdatu yo'smA yamasya balinA carAmItyasminmatre'bhidhIyamAno yamogreva tasya homAdhAratvena niyatatvAt / iyaM vedirUpA bhUmiryamI / yajamAno vedimadagdhvA bhUmernirgatya prayANaM kuryAttadAnIM yamasya bhRtyA gale rajvA baddhamenaM yajamAnaM svargalokaM bhRzaM nayeyuH / idAnIM dAhaM vidhate / yatkusIdamiti / upopati dahedityarthaH / ihaivAsminneva janmani yajJapradeze evAvasthitaH sanyamaM prati vidyamAnaM kusIdamRNaM (1) RsaM. 1018918 (2) RsaM. 10 / 127 7. (3) tasaM . 3 / 3 / 8 / 1 - 23 mAzrau. 25 / 5 / 18 mayi (mayeha); saM. 23/20 mayi (maha); ApazrI . 13 | 24|156 gogR. 4/4/26. (4) taisaM. 3 3 8 3-4 yo'smAndveSTitasmindveSiNi puruSe yajJazamalaM yajJAnuThAne malinaM kadAcidapyanuSThAnarahitamityarthaH / tAdRzaM yatkusIdaM nirantaraM dhanavRddhyAdyarjanena yajjIvanaM tatsIdatu dveSI pumAn yajJe vimukhaH kevalo vaNigbhUtvA yathAkathaMcittiSThatvityarthaH / taisA. vyamRNamahaM babhUva dhipasya vA saMcakara janebhyaH / agnirnastasmAdindrazca sa vidAnau pramuJcatAm // yatkusIdapratItaM mayeha yena yamasya nidhinA carAvaH / etattadagne anRNo bhavAmi jIvanneva prati hastAnRNAni // yaddhastAbhyAM cakara kilbiSAnyakSANA vagbhumavajighramApaH / ugraM pazyAca rASTrabhRva tAnyapsarasAmanudattAnRNAni // ugraM pazyedrASTrabhRtkilviSAni yakSavRttamanudattametat / nemna RNAnRNavAnI samAno yamasya loke nidhirajarAya // yadApipeSa mAtaraM putraH pramudito dhayana / etattadagne anRNo bhavAmyahatau pitarau mayA // yadahaM ApipeSa ApiSTavAn padbhyAm / mAtaraM putra: pramuditaH prahRSTaH san / dhArayan piban stanam / tadetat tava samakSaM he agne, anRNaH RgatrayarahitaH / kRtakRtyo bhavAmi / yata evamato bravImi utkSipya bhujam / ahatau ahiMsitau pitarau / 'pitAmAtrA' ityekazeSaH / mayA yo hi pratyupakartumasamarthaH tenaiva mAtApitarau hiMsitau bhavataH ityabhiprAyaH / yathA kalAM yathA zakaM yatha saMnayanti / evA duSvayaM sarvaM dviSate saM nayAmasi // yathA vA RNaM adhamarNAH puruSAH saMnayanti saMpra zuu. (1) taisaM. 7 / 3 / 11 / 1; taiA. 10 / 1 / 11; mau. 2012. (2) maisaM. 4 / 14 / 17. (3) zumA 19 / 11; zabA. 1273 | 21; taiA. 2 | 3 | 1; kAzrau. 19 / 2 / 28. (4) asaM. 6 / 46 / 3.
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 asA. dAnena gamayanti / yedannamadyanRtena devA dAsyannadAsyannuta saMgRNAmi / vaizvAnarasya mahato mahinA zivaM mahyaM madhumadastvannam // he devAH anRtena asatyavadanena anyadIyaM apahRtya yad annaM ani bhakSayAmi / uttamarNAya punardAsyan adAsyan punaH pradAnaM akariSyaMzca saMgRNAmi dAsyAmIti kevalaM pratijAnAmi / tat sarva annaM vaizvAnarasya vizvanarahitasya mahataH atizayitaprabhAvasya devasya mahimnA mAhAtmyena mahyaM zivaM sukhakaraM madhumat mAdhurthavat astu bhavatu / vyavahArakANDam asA. apamityamapratIttaM yadasmi yamasya yena balinA carAmi / idaM tadane anRNo bhavAmi tvaM pAzAn vitaM vettha sarvAn // apamityaM apamAtavyaM apAkartavyaM dhAnyAdikaM RNaM uttamarNAd gRhItaM apratIttaM punastasmai na pratyarpitam / IdRzaM yahaNameva ahaM asmi bhavAmi / RNabAhulyakhyApanArthaM tAdAtmyavyapadezaH / yasmAdevaM tasmAdbalinA balabatA yena RNena zAsituH yamasya vaze carAmi he abhe tvatprasAdAd idamidAnIM tat tena RNena anRNaH RNarahito bhavAmi / tvaM khalu tAnsavan RNodbhavAn pAralaukikAn pAzAn bandhanarajjuvizeSAn vicRtaM vicartituM mocayituM vettha jAnAsi / zakto bhavatItyarthaH / asA. sa santaH pratidma enajjIvA jIvebhyo ni harAma enat / apamitya dhAnyaM yajjaghasAhamidaM tada anRNo bhavAmi // iha loke eva santaH vidyamAnA enadRNaM prati dadmaH uttamarNAya pratyarpayAmaH / etadeva vivRNoti / jIvAH iha loke jIvantaH eva jIvebhyaH jIvaddbhya uttamarNebhyo dehatyAgAt puraiva enadRNaM ni harAmaH nitarAM niyamena vA apaakurmH| dhAnyaM vrIhiyavAdikaM uttamarNasakAzAd apamitya prasthADhakAdisaMkhyayA parivRtya gRhItvA (1) asaM. 6 | 71 3. 2 / 4 / 8; baisU. 24/15 (3) asaM. 6 / 117 2, (2) asaM. 6 | 117|1; gobA. kausU. 67 / 19 : 133 1. yadahaM jaghasa bhakSitavAn asmi / he agne idamidAnIM tat tasmAt parakIyadhAnyabhakSaNAt tvaprasAdena anRNaH RNarahitaH RNa nimittanarakapAtarahito bhavAmi / asA anRNA asminnanRNAH parasmin tRtIye loke anRNAH syAma / ye devayAnAH pitRyANAzca lokAH sarvAn patho anRNA A kSiyema || he a tvatprasAdAd asmin bhUloke anuNAH / RNamatra laukikaM vaidikaM ca parigRhyate / laukikaM tAvad uttamarNAd gRhItaM hiraNyadhAnyAdikaM prasiddham / vaidikaM tu 'jAyamAno vai brAhmaNastribhiNavA jAyate / brahmacaryeNa RSibhyo yajJena devebhyaH prajayA pitRbhyaH' iti [ taisaM. 6 | 3 | 1015 ] tena sarveNa RNena rahitAH syAma bhavema / parasmin loke svargAdau etaddehaparityAgena divyazarIraparigraheNa sukRtaphalabhogasthAne'pi anraNAH syAma / RNAdAnanimitto bhogapratibandhastatrApi mA bhUd ityarthaH / tRtIye loke svargAdapi utkRSTe nAkapRSThAdau vayaM anRNA bhavema / anye'pi ye lokAH- devayAnAH devA eva yeSu yAnti gacchanti te tathoktAH / ye ca lokAH pitRyANAH pitRRNAM asAdhAraNa bhogabhUmayaH tAn sarvAn lokAn tatprAptyupAyabhUtAn pathaH mArgAzca / yadvA lokyante iti lokAH panthAnaH devAneva yairyAnti te devayAnAH pitRneva yairyAnti te pitRyANAH / ye evaM ubhaye vibhinnA mArgAH tAn sarvAn anRNAH RNa pratibandharahitAH santaH A kSiyema abhigacchema / asA. yestAbhyAM cakrama kilbiSANyakSANAM gatnumupalipsamAnAH / ugrapazye ugrajitau tadadyAtsarasAvanu dattAmRNaM naH // hastAbhyAM indriyANAmupalakSaNaM etat / hastapAdAdIndriyaiH kilbiSANi pApAni yat cakrama vayaM kRtavantaH smaH | akSANAM indriyANAM gatnuM gantavyaM zabdasparzAdiviSayaM upalipsamAnAH upalabdhuM anubhavituM icchantaH / yad RNaM cakrametyarthaH / he ugrapazye tIkSNadarzane / he ugrajitau ugrAn udgUrNabalAn pratikartuM azakyAn (1) asaM. 6 | 117 3 ; taibrA. 3 / 7 / 9 / 8; taiA. 2 / 15 / 16 * ApazrI . 1 3 / 22 / 5; mAzrau. 2 / 5 / 5 / 22. (2) asaM. 6 / 118 1; taicA. 3 / 7 / 12 / 3,
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam 603 zatrUn jayata iti ugrajitau / tatraikA ugraMpazyA / aparA NAmi / vaizvAnaro no adhipA vasiSTha udinnayAti upajit / etannAmAnau apsarasau adya idAnIM naH sukRtasya lokam / / asmAkaM tat prAg udIritaM RNaM anu dattAM Anu- adIvyan vyavahatu azakavan yad RNamahaM kRNomi kUlyena uttamaNebhyaH prayacchatam / asA. karomi he ame adAsyan punaH pradAnaM akariSyan / ugraMpazye rASTrabhRta kilbiSANi yadakSavRttamanu saMgaNAmi dAsyAmIti kevalaM pratijAnAmi / vaizvAnaraH / data na etat / RNAno narNamelaimAno yamasya vizvanarahitaH sarveSAM prANinAM hitakArI ata evaM loke adhirajjurAyat // adhipAH adhikaM pAlayitA vasiSThaH vAsayitRtamaH evaMhe ugraMpazye / rASTrabhRtaH pRthagupAdAnAd atra ek-| bhUto'miH sukRtasya puNyakarmaNaH phalabhUtaM lokaM naH vacanAntaM etat / he rASTrabhRt rASTra rAjyaM bibharti poSaya- asmAn ] unnayAti unnayatu Urva prApayatu / svayameva tIti rASTrabhRt / etatsaMjJe apsarasau yAni asmAbhiH nayatvityarthaH / / asA. kRtAni kilbiSANi pApAni yacca pApaM akSavRttaM akSeSu vaizvAnarAya prati vedayAmi yaNaM saMgaro devaindriyeSu niSiddhAniSiddha vibhAgaparihAreNa svasvaviSaya- tAsu / sa etAn pAzAn vicUtaM veda sarvAnatha pravRtteSu niSpannam / naH asmAkaM RNabhUtaM etat sarva pakkena saha saM bhavema / / pApaM anu dattaM AnukUlyena yathAsmAn na bAdhate vaizvAnarAya vizvanarahitAya agnaye prati vedayAmi tathA dattaM prayacchatam / nivArayataM ityarthaH / anudAna- vijJApayAmi / kiM tad ityAha yANaM iti / yadizabdo prakAramAha / RNAnna iti / RNAn RNinaH / anapA- yacchabdArthaH / yad RNaM laukikaM devatAsu devatAviSaye kRtino naH asmAn / yadvA RNAt iti pdcchedH| yaH saMgaraH avazyakartavyatayA pratijJA 'brahmacaryaNa RNitvAddhetoH naH asmAn yamasya puNyapApAnurUpaM daNDa- RSibhyo yajJena devebhyaH prajayA pitRbhyaH' [saM. 6 / yitudevasya saMbandhini loke sthAne uttamarNaH RNaM eccha- 3 / 10 / 5 ] iti taddhi vaidikaM RNam / tat sarvaM vaizvAnamAnaH RNaM grahItuM abhita icchan adhirajjuH asmad- rAya nivedayAmItyarthaH / sa tAdRzo vaizvAnaro'gniH etAn grahaNAya pAzahasto bhUtvA na Ayat na prApnoti / tathA laukikavaidikaRNAtmakAn sarvAn pAzAn pAzabadaanudattaM iti sNbndhH| asA. ndhakAn vicUtaM vicartituM vizleSayituM veda jAnAti / yasmA RNaM yasya jAyAmupaimi yaM yAcamAno atha RNarUpapAzacchedanAnantaraM pakkena paripakkena svargAdiabhyaimi devaaH| te vAcaM vAdiSurmottarAM maddevapatnI phalena saha vayaM saM bhavema saMgacchemahi / asA. apsarasAvadhItam / / tataM tantumanveke taranti yeSAM dattaM pitryamAyanena / / yasmai uttamarNAya vastrahiraNyadAnAdikaM RNaM ahaM abandhveke dadataH prayacchanto dAtuM cecchikSAna . dhArayAmi / yasya puruSasya jAyAM bhAyA upaimi kAmukaH sa svarga eva / / san upagacchAmi / tathA yaM puruSaM svAminaM uttamarNa eke kecana janA RNinaH santaH dehapAtottarakAlaM tataM vA yAcamAnaH iSTaM dhanaM prArthayamAnaH he devAH abhyemi vistIrNa tantuM putrapautrAdilakSaNaM saMtAnaM anulakSya taranti abhigacchAmi / te sarve mat mattaH uttarAM utkRSTatarAM vAcaM RNaM atikrAmanti / putrAdi bhistasya pitRgatasya RNasya pratikUlA mA vAdiSuH mA bruvantu / he devapatnI deva- / apAkaraNAt / yeSAM janAnAM RNavatAM pitryaM pitarAgatapalyau devAnAM patlyau jAyAbhate apsarasau adhItaM madvi- mapi RNa Ayanena Agamanena putrapautrAdiSu pravezanena jJApanaM citte'vadhArayatam / asA dattaM uttamaNebhyaH pratyarpitaM bhavati / te tarantIti pUrvatra vyantraNamahaM kRNomyadAsyannagna uta saMga saMbandhaH / astvevaM putrapautrAdisaMtAnavatAm / yeSAM tu (1) asN.6|118|2. (2) asN.6|118||3. (3) asaM. (1) asN.6|119|2; baudh.3|7|13. 6 / 119 / 1; bodha.3710,19. (2) asN.6|122|2.
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 . vyavahArakANDam tadabhAvaH kathaM te anRNAH syuriti tatrAha abandhveka AtmAnaM nirakrINItaivamevaiSa etanmRtyorAtmAnaM iti / abandhavaH / badhnAti kulaM saMtataM avicchinna karo- niSkrINIte / tIti bandhuH putrapautrAdilakSaNa: saMtAnaH / tadrahitA eke aMtha saptame'han / evamevaitAsviSTiSu saMsthitAjanA dadataH / hiraNyadhAnyAdikaM dadate uttamarNAya pitR- sveSaivAvRdadhvaryaviti ha vai hotarityevAdhvaryurasito kRtaM AtmakRtaM ceti ubhayavidhamapi RNaM prayacchantaH dhAnvo rAjesAha tasyAsurA vizasta'ima'Asatas iha loka eva pratyarpayanto dAtuM cet zikSAn sarvAtmanA iti kusIdina upasametA bhavanti tAnupadizati pratyarpayituM yadi zaktavanti zaktyabhAve'pi tadicchAmAtraM mAyAvedaH so'yamiti kAMcinmAyAM kuryAdevamevAvA vidyate sa eva teSAM svargaH / tAvanmAtreNApi sarva dhvaryuH saMpreSyati na prakramAn juhoti / RNaM apAkRtya svargabhAjo bhvntiityrthH| asA. agnirvAva yama iyaM yamI / kusIdaM vA etadya RNamasminsaMnayatyamRtatvaM ca gacchati / pitA masya yajamAna Adatte, yadoSadhIbhirvediM stRNAti / putrasya jAtasya pazyeccejjIvato mukham 4 // tAM yadanupauSya prayAyAta, yAtayerannenamamaSmi lloke yame yat kusIdamapamityamapratItamiti vedivadAya / anRNA gRhAnupapreteti vAvaitadAha / mupoSantI haiva sanyamaGkusIdaM niravadAya anRNo adIvyannRNaM yadahaM cakAra / yadvA'dAsyantsaMja- bhUtvA svarga lokameti / gArA janebhyaH / agnirmA tasmAdenasaH / yatkusIdamapratIttaM mayeha yena yamasya nidhinA adIvyansamIcInaM vyavahAramakurvannahaM yAdRzaM cakAra carAmi / etattadagne anRNo bhavAmi jIvanneva kapaTena parakIyaM yadvastu gRhItavAnasmi, yadvA yaccAnya- prati tatte dadhAmi // dvastu, adAsyannapratyarpayiSyan janebhyaH sakAzAdAdAya ihAsmin janmani mayA svIkRtaM yatkasIdamaNamasamyagbhakSitavAnasmi / taibAsA. pratIttaM kenApyAlasyAdinA uttamaNebhyo na pratyarpitaM, yadA pipeSa mAtaraM pitaram / putraH pramudito yamasya duSTazikSAdhikAriNo nidhinA nidhisthAnIyena dhayan / ahi sitau pitarau mayA tat / tadane pratyarpayitavyena yenarNena yukto'haM carAmi, etadetena anRNo bhavAmi / homena tattasmAdRNAnmukto'hamamRNo bhUyAsam / jIvanneva yadA bAlaH putraH zizurahaM pramuditaH prakarSeNa hRSTo te tava prasAdAt (tat) tAdRzaM pratidadhAmi pratyarpayAmi / dhayanstanaM pibanmAtaraM pipeSa pIDitavAnasmi tathA pitaraM anena homena tuSTastvamasminneva janmani mAM pratyarpaNaca hastapAdopaghAtena pIDitavAnasmi tattadAnIM pitarau samartha kurviti bhAvaH / / teAsA. mAtApitarAvubhau mayA'hiMsitAvanupadrutau bhavatAm / tatta- yadadIvyantraNamahaM babhUvAditsanvA saMjagara janenmAtApitrorviSaye he'gne'hamanRNo bhavAmi / pratyupakAra- bhyaH / agnirmA tasmAdindrazca saMvidAnau pramuzcarAhityarUpaM yatpApaM tena mukto bhUyAsam / taibAsA. tAm / / yAvatIbhyo ha vai devatAbhyo havIMSi gRhyanta ahamadIvyan putrAdirakSaNarUpaM . vyavahAraM kartuma'RNamu haiva tAstena manyante / samarthaH sanyadRNaM babhava prAptavAna smi, yadvA tahaNaM janebhyaH RNaM ha vai puruSo jAyamAna eva / mRtyorA- uttamaNebhyo'ditsanpratyarpayituM anicchan saMjagara samya. tmanA jAyate sa yadyajate yathaiva tatsuparNI devebhya gbhakSitavAnasmi, agnirindrazca saMvidAnau parasparamaikyaM ra gatau mAM tasmAdRNAnmuJcatAm / taiAsA. x vyAkhyAnaM dAyabhAge draSTavyam / (1) ainaa.33|1. (2) taibaa.1|6|5|5. (3) taibaa.3| (1) shbaa.13|4|3|11.(2) gobaa.2|48. (3) taiA. 7 / 12 / 3. (4) taibaa.3|7|12|4. (5) shbaa.161|2|19. 2 / 3 / 2, mbaa.2|3|18 tatte dadhAmi (datte dadAni). (6) shbaa.3|6|2|16. (4) taiaa.2|4|1.
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam yaddhastAbhyAM cakara kilbiSANyakSANAM vamupa- mRNatrayarUpAmAzAM mayA'pi pratyarpaNIyatvena AzaMsanIjinamAnaH / ugraMpazyA ca rASTrabhRcca tAnyapsarasA- yAmabhidhAvAbhyAbhimukhyena zIghraM prApnomi, tAdRzaM pAvanaM vanudattAmRNAni // kuryAdityarthaH / anAjAnannaNa nirmocanopAyAnsarvAnapyaugraMpazye rASTrabhRtkilbiSANi yadakSavRttamanu- | jAnan manasA yAcamAno'nRNo bhUyAsamiti sarvadA prAdattametat / nenna RNAnRNava itsamAno yamasya thayamAno'smi / atropAyAparijJAne yadenaH pApamasti loke adhirajjurAya / / | tatpApamavasuvAmi vaizvAnaraprasAdena vinAzayAmi / taiAsA. he ugraMpazye he rASTrabhRt kilbiSANi RNarUpANi amI ye subhage divi vicUtau nAma taarke| yAni kRtAni, yadakSavRttaM yad dyate paNAdirUpaM pratizrutaM prehAmRtasya yacchatAmetadvaddhakamocanam // apraNItaM, etatsarvamanudattamanukale yuvAmeva dttvtyau| divyAkAze vicUtau nAma vicannAmayukte dve tArake RNAnRNayuktAnno'smAnsamAnaH sadRza uttamo'dhirajju- loke maghAzabdena vyavahriyamANe subhage saubhAgyayukte bandhanArthamadhikarajjayuktaH sannAyAsmAnAdAya badhvA neha- amI amU pratyakSeNAsmAbhidRzyamAne ye vidyete te ubhe Navo naivarNayANaprayuktaM bandhanaM kuryAdityarthaH / kutreti iha karmaNyamRtasyAMpAkaraNarUpamamRtaM sukhaM prayacchatAm / taducyate - yamasya loke maraNAdUrzvabhAvini gantavye etattArakAbhyAM dattamamRtaM sukhaM baddhakasya mama mocanaloke / dvitIya it zabdaH evakArArthaH sannAyetyanena mRNamocanasAdhanam / RNatrayeNa yo baddhaH sa eva vADasaMbadhyate. AdAyaiva rajjabhirbadhvetyartha: / taiAsA. (cA)tyantakutsitatvAdbaddhaka ityucyte| pitRdevatAkAbhyA'vaizvAnarAya prativedayAmo yadInRNa5 saMgaro mAbhyAM tArakAbhyAM nAmavRttyAdi prakAzanena tasmAdRNatradevatAsu / sa etAn pAzAnpramucanpraveda sa no yAnmukto bhvaamiitybhipraayH| taiAsA. muzcAtu duritAdavadyAt / / 'vijihIla lokAnkRdhi bandhAnmuJcAsi baddhakam / yadInRNaM yadeva prasiddhamRNaM devatAsu saMgaraH pratijJA- yoneriva pracyuto garbhaH sarvAnpatho anuSva // rUpeNa stutyA saMpAditam / saMgarazabdaH pratijJAvAcI / pra- atra mantradraSTA kazcidRSiradhamarNa saMbodhya brUte-he tijJA caivaM zrayate-'tribhitraNavA jAyate brahmacaryeNa RSi- adhamarNa vijihIrva vihartumiccha pAratantryarAhityena sukhabhyo yajJena devebhyaH prajayA pitRbhyaH' iti / tadetadRNaM saMcAro vihAraH tasidhyarthaM lokAn kRdhi puNyAnuSThAnetrividhaM vaizvAnarAyAsmatsvAmine prativedayAmo vijJApa. nottamalokAn saMpAdaya / baddhakamRNena kutsitena baddhamAyAmaH / tatra devatAzabdenarSayaH pitarazcopalakSitAH / sa tmAnaM bandhAdRNatrayarUpAnmuJcAsi muktaM kuru / bandhAvaizvAnara etAnRNatrayarUpAnyAzAnpramucanpramoktuM praveda dvimoke dRSTAntaH --yoneH pracyuto garbha iva, udaramadhye prakarSeNa jAnAti / so'bhijJo vaizvAnaro no'smAn duritAt sarvAvayavasaMkocena nirbadhyamAno garbho yonebahiH patito paralokavirodhinaH pApAdavadyAdiha loke nindAdoSAcca yathA nirbandhAnmukto bhavati tadvat / tahaNatrayAnmuktastvaM muJcAtu muktAn karotu / taiAsA. sarvAnpathaH puNyalokamArgAnanuSya sevasvetyarthaH / taiAsA. vaizvAnaraH pavayAnnaH pavitrairyatsaMgaramabhidhAvA- tataM tantumanveke anusaMcaranti yeSAM dattaM bhyAzAm / anAjAnanmanasA yAcamAno yadatraino (1) taiaa.2|6|1; asN.3|7|4 (amU ye divi subhage ava tatsuvAmi // vicUtau nAma taarke| vi kSetriyasya muJcatAmadhamaM pAzamuttamam / / ) vaizvAnaro devo no'smAnpavitraH zuddhahetubhirhomAdibhiH : 6 / 121 / 3 ( udagAtAM bhagavatI vicUtau nAma tArake / prehApavayAcchodhayatu / yadyena zodhanena saMgaraM zrutyuktAM pratijJA mRtasya yacchatAM praitu baddhakamocanam // ). . (1) taiaa.214|1. (2) taiaa.2|6|1. (2) taiaa.2|6|17 asN.6|12114 (vi jihISva lokaM (3) taa.2|6|1; asN.6|11913 pavayAnnaH pavitraiH kRNu bandhAn muJcAsi baddhakam / yonyA va pracyato garbha patA ('pavitA mA punAtu) yadatrai (yattatrai). . sarvAM anu kSiya // ). (3) taiaa.2|6|2.
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 pitryamAyanavat / abandhveke dadataH prayacchAddAtuM cecchaktvA sa svarga eSAm // eke puruSAH kecittataM putrapautrAdirUpeNa vistIrNa tantumanu svakIyaM saMtAnamanupravizyAnusaMcaranti puNyalokAnanukrameNa prApnuvanti / dvividho hi vigrahaH putrarUpazcAtmarUpazceti / tayormadhye putrarUpeNeha loke puNyaM kurvannevAste / pitRrUpeNa lokAntareSu saMcarati ' etadevAbhipretyaitareyopaniSadyuktam - - 'so. SsyAyamAtmA puNyebhyaH karmabhyaH pratidhIyate / athAsyAyamitara AtmA kRtakRtyo vayogataH praiti' iti / ata AkArabhedena tantumanupravizyeti puNyalokAnanusaMcaratItyubhayamapyupapadyate / yeSAM puruSANAM pitryamRNamAyanavaddattaM, AyanamAgamaH zAstraM tadasyAstItyAyanavadyathAzAstraM dattamityarthaH / pitryamityetadanyayorapi dvayorupalakSaNam / tadRNatrayaM yairdattaM tAdRzAH kecidanusaMcarantIti pUrvatrAnvayaH / eke'pare kecitpuruSA abandhu putrapautrAdibandhurahitAH santaH pitryamRNamapAkartu - mazaktA api dadato dhanadAyina uttamarNasya prayacchAt prayacchanti taddhanaM pratyarpayanti, te puruSA dAtuM zaknavAJzaktavantazcet, eSAM puruSANAM sa svargo bhavatyeva / putrotpatterdevAdhInatve'pi gRhItaM dhanamavazyaM pratyarpaNIyamevetyarthaH / taiAsA. yadannamamyanRtena devA dAsyannadAsyannuta vA'kariSyan / yaddevAnAM cakSuSyAgo asti yadeva kiM ca pratijagrAhamabhirmA tasmAdanRNaM kRNotu / / he devA ahaM dAsyannadAsyanpratyarpaNaM cikIrSuracikIrSu rvA, tAtkAlikena sarvathA pratyarpayiSyAmItyetAdRzenAnRtavacanena dhanamAdAya yadannamani bhakSayAmi, athavA kiMcitkArya parakIyaM kariSyAmItyanenAnRtena vacanena dhanamAdAya tatkAryamakariSyan yadannamadmi, yadapi devAnAM cakSuSa dRSTiviSaye mayA kRtamAgaH pApamasti, AdityAbhimukhyena mUtravisargAdi / kiM ca yadeva kiJcicchUdrAdidhanaM pratijagrAhaM pratigRhItavAnasmi, tasmAt sarvasmAdenaso taiAsA. vimucyAyamagniranRNamRNarahitaM karotu / (8) are. 21912, vyavahArakANDam yedannamadmi bahudhA virUpaM vAso hiraNyamuta gAmajAmavam / yaddevAnAM cakSuSyAgo asti yadeva kiM ca pratijagrAhamagnirmA tasmAdanRNaM kRNotu // bahudhA virUpaM dravyadoSAt kartRdoSAddezakAladoSAdinA vA bahuprakAreNa zAstraniSiddhaM yadannamadmi tathA vastrAdInapi niSiddhAn svIkaromi / yaddevAnAmityAdi taiAsA. pUrvavat / gautamaH dharmya vRddhiparimANam / tasyA grahaNAvadhiH / kusIdavRddhirdharmyA viMzatiH paJcamASikI mAsam * / vRddhayarthaM prayuktasya dravyasya kusIdasaMjJA / mASaH kArSApaNasya viMzatitamo bhAga ityuzanasoktam / paJcamAtrA vRddhirUpeNa dIyante yatra viMzatau sA paJcamASikI / kArSApaNAnAM viMzatiH pratimAsaM paJcamASikI yathA bhavati tathA bhavantI kusIdavRddhirdharmAdanapetA / atra manuH - 'vasiSThavihitAM vRddhiM sRjedvittavivardhinIm / azItibhAgaM gRhNIyAnmAsAdvArdhuSikaH zate // iti / atrApIyameva vRddhiruktA / gaumi. nAtisAMvatsarImeke / (1) yeyamazItibhAgalakSaNA dharmyA vRddhistAmatisAMvatsarIM saMvatsare'tikrAnte bhavAM na gRhNIyAt, ekasminneva saMvatsare pratimAsamazItibhAgo grAhyastata Urdhva na kiMcidapi grAhyameSA dharmyA bhavatItyeke manyante / atisAMvatsarImiti rUpasiddhizvintyA / gaumi. (2) mAsamatikramya saMvatsaravRddhirna grAhyetyeke manyante / etaduktaM bhavati -- mAsi mAsi yadyahItavyaM tatsarva saMbhUya saMvatsare paripUrNa eva gRhNAmItyevaM matvA pratisaMvatsaraM * smRca. vyAkhyAnaM 'nAtisAMvatsarI vRddhi' iti manuvacane draSTavyam / X mabhA gaumivat / (1) taiA. 226 2; asaM. 6 | 71 1 ( yadannamadmi bahudhA virUpaM hiraNyamazvamuta gAmajAmavim / yadeva kiM ca pratijagrahA hamagniSTaddhotA suhutaM kRNotu // ); vaisU. 4 / 16; kausU. 45 / 17. (2) gaudh.12|26, vyaka. 1063 mabhA. gaumi. 12 26; smRca. 158; vira. 6; savi. 222 viMzatiH (syAdvizateH) paJca (pAca) (mAsam 0 ); samu. 79 tiH (teH ). (3) gaudh.12|27; vyaka. 101; mabhA : gaumi . 12/27.
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - vRddhiH na grahItavyamiti / pratisaMvatsarapratiSedhAt pratimAsaM pratiSANmAsaM cAbhyanujJAyate / tatazca mAsimAsi SaNmAse SaNmAse vA grahItavyaM na pratisaMvatsaramityekeSAmabhiprAyaH / pratimAsavRddhigrahaNe caitaddraSTavyam / yAvaddhanasaMvyavahAra : tAvad grAyaiveti gautamaH / tadvicchede tu 'nAtisAMvatsa rIm' iti vyavasthitavibhAgo draSTavyaH / vRddhayuparamAvadhi: mabhA. 'cirasthAne dvaiguNyaM prayogasya / (1) prayogasyetyekavacananirdezAt prayogAntarakaraNe dvaiguNyAtikramo'bhipretaH / cirasthAna iti nirdezAt zanaiH zanairvRddhigrahaNe dvaiguNyAtikramo darzitaH / mitA. 2 / 39 (2) svamatamAha--- cirasthAna iti / yAvatA kAlena prayuktaM dhanaM dviguNaM bhavati tAvantameva kAlaM dharmyayA buddhyA vivardhate nAtaH paramiti / suvarNAdidravyaviSayametat / + gaumi, SoDazamAsairdviguNA bhavati / vRddhiprakArA: cakrakAlavRddhiH / athApadi vRddhayantarANyAha- cakrakAlavRddhiriti / vRddhizabdaH pratyekamabhisaMbadhyate / yAvatA kAlena yAvatI vRddhistAmapi mUlIkRtya tAvato mUlasya punarvRddhizvakra - bRddhiH / yathAha nAradaH - * ' vRddherapi punarvRddhizcakravRddhidAhRtA' iti / iyataH kAlasyeyatI vRddhiriti yatra samayena gRhyate sA kAlavRddhiH / + gaumi. kAritAkAyikA zikhAdhibhogAzca / X savi., vyapra., vyau. mitAvat / + mabhA. gaumivadbhAvaH / (1) gaudha. 12 / 281 meghA. 8 / 15 26 mitA. 2 39; apa. 2 39 vyaka. 1106 mabhA gaumi. 12 / 28; vira. 17 cirasthAne (cirakAlavyavasthAne ); pamA. 2286 vici. 11 cira (cirAba ); smRci. 9 vicivat; savi. 2281 vyapra. 2306 vyau. 766 bitA. 488 setu. 9 sthAne ( kAlAvasthAnAta); samu.81; vivya. 24 ( prayogasya 0 ) zeSaM viravat . (2) smRca. 159, samu. 79. (3) gaudha. 12 / 31; mabhA.; gaumi. 12/31. (4) gaudha. 12 / 32; mabhA. gaumi. 12/32. vya. kA. 77 607 (1) kAritA zAstrAnapekSayA yasminnAtmanaiva kriyate pratisaMvatsaraM niSkasya tatpAdamadhe vA deyamityevamAdiH sA kAritA vRddhiH / kAyikA abhyupagatAyA vRddheradhikaM divasedivase mAsimAsi saMvatsaresaMvatsare vA yasmin gRhyate sA kAyikA / tathA ca nAradaH - 'kAyA virodhinI zazvat paNapAdAdikAdhikA' iti / zikhA dhAnyasya, yathA caturNAM prasthAnAM paJcama ityAdi / adhibhogaH vRddhayarthamaharaharyasmin ghRtAdi gRhyate sA'dhibhogavRddhiH / vRddhizabdAnukarSaNArthazvakAraH / gauravapradarzanArthaH pRthaGnirdezaH / sabhA. 1 (2) vRddhaya iti zeSaH / prayoktrA grahItrA ca dezakAlakAryAvasthApekSayA prabhUtA nyUnA vA svayameva kalpitA vRddhiH kAritA / kAyikA kAyakarmasaMzodhyA / zikhAvaddhiM. kAtyAyana Aha - 'pratyahaM gRhyate yA hi zikhAvRddhistu sA smRtA' / iti / Adhibhoga Ahitasya kSetrasya bhogo'nubhavaH / tatrAnubhava eva vRddhiH / sA ca zatenApi saMvatsarairna nivartate / kSetraM cottamarNasya na bhavati yadA kadAcidapi mUlapradAne satyadhamarNasya bhavati / adhibhoga ityanye / bhogamadhikRtya vartata ityadhi bhogavRddhiH / tatrApyeSa evArthaH / etAsu cakravRddhayAdiSu vRddhedvaiguNyAgaumi. tparamapi bhavatyeva / pazvAdidravyavRddhayuparamavadhiH kusIdaM pazUpajalomakSetrazadavAdyeSu nAtipaJcaguNam / (1) adhikRtamapi kusIdagrahaNaM kriyate anyarUpo'yaM prayoga iti jJApanArtham / pazUpajaM ghRtAdi tatkrItvA amuman kAle mUlyaM dAtavyaM tasminnadIyamAnaM vardhata iti yat paribhASitamityabhiprAyaH / vatsasya grahaNaM mA bhUdityupazabdaprayogaH | loma UrNAdi / prakRtigrahaNena vikArANAmapi grahaNaM draSTavyam / tasyApi krayamUlyasmAdIyamAnasyaiva / kSetrazadaH kSetraM yadA parimitena dhAnyena X ayaM pakSaH 'maskaribhASye' samupalabhyate / (1) gaudh.12|33; vyaka. 110 vAhya (bAhya); mabhA. gaumi . 12/331 vira. 18 ti + (krAmati) guNa (guNatva); vici. 12, candra. 6 ( pazUpajalomakSetrasadabAhyeSu nAtipacaguNaM kusIdam ); vImi. 2 3 7; setu. 10 ti + (krAmati) . 1
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 | prayujyate tasminkAle adIyamAnaM vardhata iti / vAhyaH prApaNanimittaM yathA balIvardAdibhiH kasyaciddhAnyaM prApayati amuSminkAle'sya zulkamadIyamAnaM vardhata iti / eteSu yatkusIdamupari savRddhikaM dAtavyamiti prayukta mityarthaH / tatpaJcaguNatvaM nAtivartate / pazUpajagrahaNenaiva siddhasya lomnaH punargrahaNaM mayUrapatrakRtAnAmapi grahaNArtham / "pakSANAM patraromANAmagne brUhi mayA zrutam' iti zruti`darzanAt / 'cirasthAne dvaiguNyaM prayogasya' ityatraiva vaktavyamiti cet naiSa doSaH - eSAM cakravRddhiprayogAbhAvajJApanArtha ihopadeza iti / paJcaguNamityanena siddhe nAtigrahaNaM prayogAntare atikramaNasUcanArtham / sabhA. vyavahArakANDam ' (2) pazorupajAtaM pazUpajaM ghRtakSIrAdi / UrNAkambalacAmaravAlavyajanAdi loma / kSetrazada : kSetrabhogaH / vAhyaM balIvardAdi / bAhyamiti prAyeNa paThanti tatrApyeSa evArthaH / eteSu pazUpajAdiSu prayukteSu tatkusIdaM yAvat paJcaguNaM vardhate paJcaguNatAM nAtyeti / apara AhapazUpajAdiSu mUlatvena kalpitasya dravyasya tadAnImapradAne yAvatpaJcaguNaM vardhate, dharmyayA ca vRddhayA paJcaguNatAM nAsyeti / *gaumi. vardhate / ditsato'varuddhasya ca / (1) vizvAsArthaM yadAdhIyate kAMsyAbharaNAdi sa AdhiH / sa cedupabhuktaH prayukto'rtho na vardhate / bhoga `eva tatra vRddhiriti / dhanine dhanaM dAtumicchato'dhamarNasya | dhanaM na vardhate / dhanI vRddhilobhAdyAjena na gRhNAti cettasminneva divase parahaste sthApyaM tadArabhya vRddhirna vardhate / tathA yo ditsannadhamaNoM rAjAdinA'varuddhastasyApi dAtumasamarthasya dravyaM tata Arabhya na vardhate / 1 1 I gaumi. X ayaM pakSa: ' maskaribhASye ' samupalabhyate / * vira. gaumigatam / (1) gaudha. 12/29-301 mabhA gaumi . 12/29-30; smRca.157 ghaMte (theMta) te + (vastrAlaGkArAdiH ) ( ditsa ... ca0 ); vira. 21; pamA. 225 te + ( vastrAlaGkArAdiH ) ( ditsa .... ca0 ); vici. 11 ( na vardhate'varuddhasya RNam ); savi. 226 (ditsa ... ca0); candra. 9; vyapra. 234 pamAvat ; setu. 15; prakA. 93 smRcavat samu.80 smRcavat vivya. 24 vardhate 'varuddhasya ). x mabhA. (2) evamavaruddhasya ca niHsvo bhUtvA dezAntaragatasyetyarthaH / cakAraH pUrvavizeSaNAzaGkA mA bhaditi / taddivasAdArabhyeti draSTavyam / kecidrAjAdinA nigaDabandhanamAhuH tatra bhUmidevAH pramANam | (3) bhukto gopyAdhiryasya dhanasya, sa na vardhate / dhanaM ditsato'dhamarNasya vRddhirna bhavati / tathAvaruddhasya gRhItamRNaM moktumavaruddhasyAdhamarNasyAvarodhanadinAvadhi vRddhirna deyA bhavati / + vira. 21 hArItaH dharmyA vRddhiH / vRddhayuparamAvadhiH / AdhiM vinA lagnakaM vA prayuktaM bandhakAdvinA / sAkSilekhyavihInaM tu visaMvAde na sidhyati // purANapaJcaviMzatyAM mAse aSTapaNA vRddhi: / evaM sadvimAsaizcaturbhirvarSairdvatvamAyAtaM saMtiSThate / eSa dharmyA vRddhi:, nAnayA dharmAt cyavate / purANa: SoDazapaNAH / dviparyAgataM dviguNIbhUtam / evaM pratimAsaM dvikaM zataM bhavati / saMtiSThate na punarvardhate / etadubhayamapi adhamarNabrAhmaNaviSayam / purANe paNikaM mAsamityeke / vi. (1) etat. saMkarajAtyadhamarNaviSayaM cArtuvarNyaM dvikazatAdInAM dharmyatvAbhidhAnAt / vira. 11 (2) iti hArItavacanAcca 'purANe paNam' iti bRhaspativacanAcca, ekasmin mAse purANe paNo vRddhi rityarthaH / yatra deze yathA vRddhayAcArastatra tathaiva vRddhiH / candra.8 tU tu dviguNaM dhAnyaM triguNameva vardhate / X zeSaM gaubhigatam / + candra. viravat / (1) smRca. 137; prakA. 85; samu. 73. (2) vyaka. 106 tvamAyAtaM (paryAgataM ) yi (rma); vira. 8 tvamAyAtaM (paryAgataM ); vici. 4 saMtiSThate ( sattiSTheta ) yi (rma); vAmi 2 / 39 se aSTa (senASTa) (varSe: 0) zeSaM viravat; setu.4-5 sadvi ( SaDbhiH) sai: + (catuH) chate (Thet ) nAna (naina); vivya. 22 aSTa (sASTa) tvamAyAtaM (paryAgataM ) mAMta (ma:). (3) vyaka. 108 vira. 110 vici. 14 sami (sai); candra. 8 ( ityeke0); setu. 5 : 13 Ni ( li). (4) vyaka. 108 vira. 121 vici. 13 tUle tu (tRNe) meva + (ca) (tatho... guNam 0 ); candra 8 meva + (ca) (tatho ... guNam0); vImi 2 | 39 (kAle dviguNaM dhAnyaM triguNamiva vardhate ).
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH tathorNA kArpAsaH saMvatsareNa tRNazalAkaM ghRtalavaNa- dviguNA tviSyate vRddhiH kRtakAlAnusAriNI / / guDamaSTaguNam / vajrasAhacaryAcchuktiriti muktAphalaM lakSaNayocyate / / (1) tUle navazasyAgame dvitrAdibhirapi mAsainavazasyA- kAtyAyanena tu 'maNimuktApravAlAnAm' iti vAcakagame dviguNaM dhAnya bhvtiityrthH| yadi tUlAgame na dattaM zabdenoktam / tadapyatra lakSaNAnizcaye kAraNam / / tadA triguNameva, na tataH paraM vardhate / tathoNeti, dhAnya smRca.160 vadUrNA kArpAso'pi vardhate ityarthaH / zalAkA ISikA, tAmrAyaHkAMsyarItInA puNaH sIsakasya ca / tRNAdiSu saMvatsareNASTaguNA vRddhirityrthH| vira.12 triguNA tiSThate vRddhiH kAlAccirakRtasya tu // (2) dhAnyaM tu prativarSa dviguNaM bhavati / candra.8 dantacarmAsthizRGgANAM mRnmayAnAM tathaiva ca / vasiSThaH akSayA vRddhireteSAM puSpamUla phalasya ca / / vRddhigranindA akSayA malapratidAnAbhAve zataguNA'pi vardhata samargha dhanamAdAya mahAgha yaH prycchti| ' evetyrthH| smRca.161 sa vai vArdhaSiko nAma brahmavAdiSu garhitaH / / 'dviguNaM hiraNyaM triguNaM dhAnyam / dhAnyenaiva brahmahatyAM ca vRddhiM ca tulayA samatolayat / rasA vyAkhyAtAH / puSpamUlaphalAni ca / tulAdhRtaatiSThat bhrUNahA koTyAM vAdhuSiH smklpt||iti|| maSTaguNam / ___ vRddhiparimANaniyamaH (1) iti tadyatra deze triguNaM deyamavatiSThate kAma vA pariluptakRtyAya pApIyase dadyAta / tadviSayaM daridrAdhamarNaviSayaM vaa| smRca.160 vasiSThavacanaproktAM vaddhiM vArdhaSike shnn| (2) rasA ikSurasAdayaH, te'pi triguNA ityarthaH / evaM paJca mASAstu viMzatyA evaM dharmo na hIyate // puSpAdIni / tulAdhRtaM karpUrAdi / etad vRddhayantarAvaruddhaviMzatiH palAnAm / vira.6 tulAdhRtAnyaviSayam / vira.19 dvikaM trikaM catuSkaM ca paJcakaM ca zataM smRtm| (3) iyamapyaSTaguNatA suvarNAdivyatiriktaviSayA / mAsasya vRddhiM gRhNIyAt varNAnAmanupUrvazaH // 4 vyapra. smRcavat / vRddhya paramAvadhiH (1) smRca.160; pamA.227 ccira (ntara); smRci. vanazuktipravAlAnAM hemnazca rajatasya c|| 9 prAyaH (mrANAM) tu (ca); nRpra.19 tu (ca); vyapra.229cci (ci)te (to); byama.76 te (to); vitA.487 tiSTha (viSya) (1) vasmR.2146 dhanamAdAya (dhAnyamuddhRtya); mbhaa.10| ccira (bdhira); prakA.94; samu.80 tiSTha (viSya). 24 mAdAya (muddhatya); nAbhA.2194. (2) smRca.1617 pamA.229, savi.229, vyapra. (2) vsmR.2|46 (ka) lpa (mpa) : (kha) brahma... | 231; vitA.488 dantacarmA (carmavarmA); prakA.94 danta vRddhiM ( vRddhiJca bhrUNahatyAM) samakalpata (nyakpapAta ha); nAbhA. 295 tola (dhAra). (3) vsmR.2|47 (ka) dadyAt (3) vasmR.2148-51 dhRta (ghRta); mitaa.2|39 dhRta (dadyAtAm ) mabhA.20124 dadyAt (dadyAtAm ). (ghataM tritaya), nirNayasAgaramudritapustake tu nArya pAThabhedaH, (4) vasmR.2155 (kha) pA (SAM); ap.2|37 vyaka.110 mabhA.12128; gaumi.12|28 puSpa (vRkSa); (=); vyaka.106 evaM (miti); smRca.158 utta.; vira.6 vyakavat ; vici.3 SA (SAM) evaM (mevaM); savi. smRca.160 (dviguNaM hiraNyaM0); vira.18 triguNaM + (ca); 221-222 manuH setu.3 cana (cane) zeSaM vicivat ; prakA. pamA.2 26 phalAni (phalAdIni) dhRta (ghRta); vici.13 15 utta. samu.79 manuH; vivya.21 evaM (mevaM). mUlaphalA (phalamUlA); nRpra.18 dhAnye ... khyAtAH (rasA (5) casmR.2154; ap.2|37. api triguNAH); savi.227 (dhAnyenaiva rasA vyAkhyAtAH puSpa. (6) smRca.160 dvi (tri); pamA.227 hemnazca (ratnasya) phalAni ca) smRtyantaram ; vyapra.229; vyau.76 (tulAdhUtviSya (dApya) kRta (kRtA); smRci.9; nRpra.19 vi (hI) | namaSTaguNam 0); byama.76 (=)(dviguNaM...khyAtA:0); setu. kRta (kRtA); vyapra.220; prakA.94 smRcavat ; samu.80. 11:315 (tulAdhRtamaSTaguNam ); samu.81.
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 610 teSAM vRddhi vizeSasya vizeSavAkyena vidhAnAt / vici. 13 athApyudAharanti rAjAnumatabhAvena dravyavRddhiM vinAzayet / punA rAjA'bhiSekeNa dravyavRddhiM ca varjayet // viSNuH vRddhiparimANaniyamaH / akRtavRddhiH / athottamarNo'dhamarNAt yathAdattamartha gRhNIyAt / dvikaM trikaM catuSkaM paJcakaM ca zataM varNAnukrameNa pratimAsam / sarve varNA vA svapratipannAM vRddhiM dadhuH / akRtAmapi vatsarAtikrame yathAbhihitAm / (1) yathAbhihitaM dharmazAstra iti zeSaH / na ca yathA pratyarthinA madhyasthenArthinA vA'bhihitA tathA dadyAditi / yathAbhihitamiti vacanArthaH kasmAnna syAditi vAcyam / yata Aha manuH - 'kRtAnusArAdadhikA vyatiriktA na sidhyati / kusIdapathamAhustaM paJcakaM zatamarhati // iti / yattu vaiSNavavacane 'saMvatsarAtikrame' ityuktaM tadyAcitaka viSayam / *smRca. 156 (2) akRtAmanavadhAritAM ca yathAbhihitAM varNakrameNa pratimAsaM pratizataM dvikAdirUpAm / vira. 16 yo gRhItvA RNaM pUrva zvo dAsyAmIti sAmakam / na dadyAllobhataH pazcAttadahA vRddhimApnuyAt // samameva sAmakam / avRddhikamiti yAvat / etaduktaM vyavahArakANDam * savi., vyapra. smRcavat / (1) vasmR. 2 / 52-53. (2) vismR. 6 / 1-2 vyaka. 107 zataM (sarva); vira.8 vyakavat; vyapra.228 maNIt (marNakAt) paJcakaM + (ca). 3) smR.6:3-5 kA krameNa) bhiddi (vihi); vyaka. 109 hitAm ( hinam ); smRva. 156 dayu: ( dadyAt ) vatsa (saMvatsa) hitAm (hitam ); mamu. 8 / 152 vira. 16; vici. 10 savi. 225 dadyuH ( dadyAt ) vatsa (saMvatsa ); maca.8 / 152 ( vRddhiM dadyurakRtAmapi ); vyapra. 232 ( akRtAmapi 0 ); setu. 9 bhihi (vihi); prakA. 93 smRcavat; samu. 79 smRcavat. atroddhRteSu nibandhagrantheSu 'sarve varNA vA svapratipannAM' ityaMzo nopalabhyate / (4) vismR. 6 / 40 pUrvaM (sarvaM ) tadaddA vRddhimA (tathA vRddhimavApnu); smRcaM. 155 hrA (ha); pamA. 2223 smRci. bhavati / pratidAnakAlAvadhimaGgIkRtya gRhItamavRddhikamapi RNamavadheranantarakAlAdArabhya vardhate eveti / smRca. 155 vRddhayuparamAvadhi: 'dIyamAnaM prayuktamartha uttamarNasyAgRhatastataH paraM na vardhate / 2 hiraNyasya parAvRddhirdviguNA / triguNA vastrasya / dhAnyasya caturguNA / rasasyASTaguNA / saMtatiH strIpazUnAm / strINAM pazUnAM ca dAsyAdInAM gomahiSyAdinAM ca poSaNAsamarthasya kasmaicit kSIraM vyUTiM vA vyavasthApya poSaNasaMtatyarthaM prayuktasya cirAvasthAne saMtatireva vRddhirna vRddhayantaramityarthaH / vira. 18 kiNvakArpAsasUtracarmavarmAyudheSTakAGgArANAmakSayA / anuktAnAM dviguNA / ye tu kambalAdayo hiraNye dviguNA vRddhirityAdi dharmazAstreSu anuktAsteSAM dviguNaiva vRddhi: / 'anuktAnAM dviguNA' iti viSNusmaraNAt / cirakAlapradAnenAdhamarNo * pamA, vyapra. smRcavat / 8; savi. 225 zvo (yo) dahA vRddhimA (dA vRddhimavApnu); vyapra. 231:232 caturthapAda: vyama. 75 pUrva (sarva) tada vA ( taddinAt ); vitA. 482 pUrve (sarva) makam (make); prakA. 93 smRcavat ; samu. 79 dahA (daho). (1) vismR. 6 / 106 vira. 21 (2) vismR. 6 / 11-15 triguNA... caturguNA (dhAnyasya triguNA vastrasya caturguNA); vyaka. 110 triguNA vastrasya (vastrasya triguNA ); vira. 18; vici. 12 (hira... turguNA0 ); smRci. 9 vicivat; savi. 227 (triguNaM dhAnyarasAdiH); candra. 6 dhAnya ... STaguNA (caturguNA rasasya); vyapra. 229 (parA0) vRddhiddhiMguNA (dviguNA vRddhi:); vyama. 76 vyapravat ; setu. 10,315 (saMtatiH strIpazUnAm ): 11 ( rasasyASTaguNA ); samu. 89 vyapravat . (3) vismR. 6 | 16 carma (carmA) (varmA0 ) apa. 2 / 39 kArpA (karpA ) rA ( rakA); vyaka. 1103 smRca. 161; vira. 19; pamA. 229; savi. 229 sUtra ( mAtra ); vyapra. 231; vitA. 488 ( kiNva... yudha 0 ); prakA. 94; samu.81. (4) vismR. 6 / 17; apa. 2 39 nAM + (hi); vyaka. 110; smRca. 160; vira. 19; pamA. 228; nupra . 191 vyapra. 230; samu.81.
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH pari vRddhisthitAveva prayuktadhanasya dvaiguNyAnatikramo azItibhAgaM gRhNIyAnmAsAdvArdhASikaH zate // nAnyatretyarthaH / *smRca.160 (1) azItIti vidheya nirdezaH / vasiSThavihitApaladvayaM tathA dAsI catuSTayam / mityAdirarthavAdaH / vasiSTho bhagavAn trikAlajJo lobhAdipalASTakamanaDvAho'zvo bhUmau tu SoDaza // doSarahita iti, tAM vRddhiM gRhItavAnata epA prazastA / steyaM brahmasvaviSaye suvarNAbharaNe tathA / dhanaM tayA vRddhimupaiti / na ca lobhadoSo'sti / sRjet pazcAttattena dAtavyaM tasmAdekAdazAdhikam // prayuJjIta / yadA dhanaM (1) tadadhamarNasya tAM vRddhiM dhanaprayoga ayamoM braahmnnsNbndhisuvrnnvytiriktdrvyaaphaare| kAle nirdizet / sarvadravyeSu vastradhAnyahiraNyAdiSvetadeva kSatriyasuvarNApahAre c| savi.230 vRddhiparimANaM saMkhyeyaparimeyAdiSu / 'rasasyASTaguNA kauTilIyamarthazAstram vRddhiH' ityAdiSu dvaiguNyApavAda iti vakSyAmaH / vRddhiparimANanijhamaH / vRddhayuparamAvadhiH / xmedhA. - saMpAdapaNA dhA mAsavRddhiH paNazatasya / paJca- (2) vasiSThoktAM vRddhi dharmatvAt dhanavRddhikarI vRddhipaNA vyAvahArikI / dazapaNA kAntAragANAm / jIvyutpAdayet / sA kati ? ata Aha azItibhAgaviMzatipaNA sAmudrANAm / miti / zate prayukte mAsAt gatAt tasmAcchatAdazItibhAgaM - tataH para sdnnddH| vRddhayarthaM gRhNIyAt / *gorA. zrotRNAmekaikaM pratyardhadaNDaH / / (3) azItibhAga iti vasiSThavihitA vRddhiH paNarAjanyayogakSemavahe tu dhanikaMdhAraNikayozca- zatAtpaJcakAkiNyaH / etacca sabandhake, smRtyantaradarzanAt , ritramavekSeta / dhAnyavRddhiH sasyaniSpattAvupArdhA, anena na tvevAdhAviti bndhkaavtaaraacc| mavi. paraM mUlyakRtA vardheta / prakSepavRddhirudayAdardham / (4) niSkazate prayukte mAsasya sapAdaniSkaparimitAM saMnidhAnasannA vArSikI deyA / vRddhiM vAdhuSikavRddhayathai dhanaprayoktA gRhNIyAdityarthaH / cirapravAsaH saMstambhapraviSTo vA mUlyadvigaNaM etatsabandhaka viSayam / +smRca.155 dadyAt / akRtvA vRddhiM sAdhayato vardhayato vA (5) mAsAt mAsamatItyetyarthaH / bhogyAdhiviSayamUlyaM vA vRddhimAropya zrAvayato bandhacatugeNo metat / vira.7 daNDaH / tucchazrAvaNAyAmabhUtacaturguNaH / tasya 'dvikaM zataM vA gRhNIyAtsatAM dharmamanusmaran / tribhAgamAdAtA dadyAt , zeSaM prdaataa| dvikaM zataM hi gRhNAno na bhavatyarthakilbiSI / dIrghasatravyAdhigurukuloparuddhaM bAlamasAraM vA - ____x maca. medhAgatam / * mamu. gorAvat / narNamanu vardheta / mucyamAnamRNamapratigRhNato dvAdaza +pamA., vici., vyapra. smRcagatam / paNo daNDaH / kAraNApadezena nivRttavRddhikamanyatra tRtIyapAdaH : 155 utta.: 158 (vasiSThavihitAM vRddhimutsRje. tiSThet / dvittavardhinIm ) pU. vira.7 pamA.221 mAsAd (mAsi) utta.; manuH vici.3; smRci.7; nRpra.18sa (visa) vivadhi(vadhi); vyapra. vRddhiparimANaniyamaH 227; setu.3; prakA.92 utta.; samu.79 utta.,80 vasiSThavihitAM vRddhiM sRjedvittavivardhinIm / | sRjedvittaviva (utsRjedvittava) pU.: vivya.21. (1) msmR.8|141; vyaka.106; smRca.155 prathama*vyapra. smRcavat / * (1) smRci.9. (2) savi.230; samu.81 pUrvArdhe pAdaH; vira.8; vici.4 utta.; smRci.7 hi (tu); nRpra. pAna (steye brahmasvabhUteSu suvarNaharaNe'thavA ). (3) kau.3|11. 18 utta.; viimi.2|39 utta.; vyapra.227 pU.; vitA. (4) msmR.8|140; mbhaa.12|26 mAsAd (mAsa); 481 pU. setu.4 utta. samu.79 pU.; vivya.22 utta. gaumi.12|26 zate (zataH); byaka.106, smRca.139 1 parame.
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 vyavahArakANDam se vRddhirasmin zate dIyate 'dvikaM zatam / evaM trikAdyapi / samaM mAtrayA'pyanadhikam / vyaka.107 pUrvayA'jIvato bahakuTumbasyAyaM dvikazatavidhiH / mAsa- (3) abandhakAlagnakaprayogaviSayametat / dvikazatagrahaNamanuvartate / satAmityAdiratrAyamarthavAdaH / satAM sthAne varNAntare trikazatAdividhAnAt / smRca.155 dharmamiti / eSA'pi vRddhiH sAdhanAM dharmaH / naitayA sAdhutvaM (4) brAhmaNAdivarNAnAM krameNa dvikaM trikaM catuSkaM hIyate / nAtyantamarthapara ucyate / taddarzayati / na bhavatyartha- paJcakaM zataM samaM ito nAdhikaM mAsasya saMbandhinI vRddhiM kilbiSI / anyAyena parasvagrahaNAtpApamarthakilbiSaM, mahIyAt / nanvazItibhAgo laghuH, dvikazatagrahaNaM guru, tdsyaastiityrthkilbissii| . medhA. kathamimau brAhmaNasya laghugurukalpau vikalpetAm / atra (2).abandhake tvAha-dvikamiti / paNAnAM zatA- medhAtithigovindarAjau tu pUrvavRddhayA nirvAhAsaMbhave tpaNayamityetat brAhmaNAt / arthakilbiSI parasvagrahaNa- dvikazataparigraha iti vyAcakSate / idaM tu vadAmaH--sabandhadoSavAn / xmavi. keSvazItibhAgagrahaNaM bandhakarahite tu dvikazatavRddhipari. (3) yatta manunA vikalpenoktam--'dvikaM zataM vA' grhH| tadAha yAjJavalkyaH -'azItibhAgo vRddhiH syAnmAsi iti tayavasthitavikalpatvenaivoktam / +smRca.155 mAsi sabandhake / varNakramAcchataM dvitricatuHpaJcakamanyathA // . (4) sabandhakaviSayametaduktaM pakSadvayaM brAhmaNaviSayaM vedAntodgItamahaso munervyAkhyAnamAdriye / tadviruddhaM nAnyavarNaviSayamiti sUcayannAha-dvikamiti / nanda. svabuddhayA ca nibaddhamadhunAtanaiH // +mamu. 'dvikaM trikaM catuSkaM ca paJcakaM ca zataM samam / ___vRddhathuparamAvadhiH . mAsasya vRddhiM gRhNIyAdvarNAnAmanupUrvazaH // kusIdavRddhidvaiguNyaM nAtyeti sakRdAhRtA / (1) brAhmaNAdivarNakrameNa caturNA varNAnAM sakAzAd dhAnye sade lave vAhye nAtikAmati pazcatAm / / dvikAdayazcatvAraH kalpA yathAsaMkhyena graahytyaa'nujnyaaynte| (1) lAbhArtho dhanaprayogaH kusIdam / tatra vRddhiH / samaM na pAdena vA'rdhena vA'dhikam / tadAdhikye'pi sapAda- athavA prayujyamAnaM prayoktRsaMbandhi dhanameva kusIdam / dvikaM sAIdvikamiti dvikAdivyapadezasyAnivRtterAzaGkA- yadA'haM svalpaM datvA'dhikaM grahISyAmIti dhanaM dIyate nivAraNArtha samagrahaNam / yadyapi nAtra saMkhyA saMkhyAntara- tatkusIdaM, tatra vRddhiH| sA dviguNatvaM nAtikAmati / vyapadezaM nivartayati / idamapi pUrveNAjIvataH kalpAntaraM, tAvaduttamaNena vRddhayartha dhanaM dattavatA'dhamarNAgrahItavyaM, yasya vA mahate dharmAya gRhArambho, rAjA ca nAtidhArmika yAvanmUladhanaM dviguNaM praviSTam / nanu vRddhedvaiguNyaM zrUyate / statrAyaM vidhiH| ye'sAdhubhyo'rthamAdAyeti nyAyena / mUlena saha triguNaM prApnoti / naivam / guNo'vayava ucyte| samAmiti pAThAntaram / saMvatsaraM yAvadeSA vRddhirna parato- sa tAvadavayavinamapekSate / prakRtaM ca dhanam / ata: 'pi / mahattvAt dvaiguNyaM syAt / medhA. + maca. mmuvdbhaavH| ' (2) dvikaM dvau vRddhiIyate yasminmUladhane tathA / (1) msmR.8|151, medhA. hRtA (hitA) apyAhRteti * gorA. medhaavt| 4 vira., maca., vitA. mvigtm| pAThAntaram / mitaa,2|39 hRtA (hitA); ap.2|39 mitA. +zeSa mavivat / gorA. medhaavtpdaarthaaH| vat ; mbhaa.12|28 mitAvat , pU.mavi. mitAvat ; vyaka. (1) msmR.8|142, medhA. samAmiti pAThAntaram / 110 smRca.158:160 mitAvat ; vira.17; pamA. vyaka.107 smRca.155 ca zataM samam (zatameva ca); vira. 226 utta.:228 mitAvat , pU.; vici.11; smRci.9 8 kaM ca (SkaM vA); pamA.221 samam (tathA); vici.4; viSNuH; nRpra.18savi.228 mitAvat, pU. candra.6 smRci.7; nRpra.18 zataM samam (dhanaM smRtam); savi.222 utta.; viimi.2|39; byapra.229 utta.: 230 mitAvat , samam (tathA) manupurva (mAnupUrvya); byapra.227; setu.4; pU.; vyau.76 mitAvat ; vyama.75 utta.: 76 mitAvat, prakA.92 smRcavat samu.79 smRcvt| vivya.22. pU. vitA.486 utta:488 pU. setu.9-10 nAti (vAti); 1dvizatA. 2 jiva, 3 mAsamanu. 4 ko'pi. 5 yathA prakA.94 mitAvat ; samu.81 mitAvat ; vinya.24. mAtrAnyatve'pi saMzAntaranyapa. 6 ttvAdikattvAdai. 1 yadAyaM.
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH 613 prayogaviSayasya dhanasyAnena prakAreNa dvaiguNyamuktaM bhvti| sajanopasargapaurvAparyaprayogasiddhayarthamuktam / na hi kazcitathA ca smRtyantaram -'cirasthAne dvaiguNyaM prayogasya' prapacatIti prayoktavye pacati preti prayukta iti / 'mocya Adhistadutpanne praviSTa dviguNe dhane' iti / vRddhi- vacanamapi 'Adhistu bhujyate tAvadyAvattanna pradIyate' zvAnekarUpA / kArSApaNeSu prayukteSu kArSApaNa eva vrdhte| yAvaddAnAttadviguNamapraviSTaM, ityapi zakyate netuM, kvacit saMtatiH strIpazUnAM veti sNttiH| kvacidAdhibhogaH smRtyantaraikavAkyatvAccaitadeva yuktamadhyavasAtuM, upapAditaM gobhuumyaadeH| tatredaM dvaiguNyaM sarUpavRddhiviSayaM kecidaahuH| caitnnipunnto'nytr| sakRdAhitA / sakRdityanena vyavasthAtatra hi mukhyaM vRddhedvaiguNyaM pratIyate, saMtatau na vijJAyate / kiM | pito'GgIkRtaH punaH punaH prayoga iti yAvat |aadhaanN sthAsaMkhyayA'sya dvaiguNyamuta parimANenonmAnatA veyamato (2) pnmucyte| vacanavyavasthayA ca nirUpaNam / sthApanameva vetyAyanizcaye / pazUnAM mUlyAddhi mahArghatvaM hastyazvAdiSu punaH prayogazca dviguNIbhUte dhane adIyamAne bhavati / krayavikrayAdau dRzyata eva / mahApramANA hi mahArghA yadA dviguNavRddhayartha uttamarNaH, adhamarNazca tadIyena dhanena bhavanti / nanu ca saMtatau sArUpyamastyeva / goH saMtati- mahatkArya kariSyan karaNaparivRttiM karotIti, yA prAktanI goreva / tatra bhedopanyAso na yukto vRddhisarUpA saMtati- vRddhiriyaM vA'aprabhRti vardhata iti, tadA dviguNabhUtamapi zveti / ucyate / naikajAtIyatvamAtreNa sArUpyaM bhavati / punarvardhata eva / puruSAntarasaMcAreNa vA yadi dviguNIbhUtaM kintu vayaHparimANAdisAmyena / ato yukto bhedopa- dhanikasyopayujyate, tadA'dhamarNa ucyamAno'nyapuruSaM nyAsaH / bhogalAbhe'pi kuto dvaigunnyprtiitiH| rUpakANi dadatamarpayati 'eSa ta iyadbhirahobhirdAsyatIti' tatra svajanayituM gAvaH prayujyante / gobhUmyAdipayoyavasAdayo hastaM dIyamAnaM punarvardhate / na cAyaM dAnaM prati pratibhUH yathAsaMbhavaM bhujyante / tatra kIdRzaM dvaiguNyam / samA- kiM tu nikSeptA dAtaiva / etattu RjunA puruSAntaramacArazca kacidRzyate / varSazatAni bhUmirAmUlahiraNyAdA- saMkrAntamiti vyAkhyAtam / athavA prAgapi dvaiguNyAdyadA nAdbhujyate / paThati ca yAjJavalkyaH -'Adhizca bhujyate bandhamanyasmai pratyarpayati dInAreSu salAmeSu dvitve tasyAtAvadyAvattanna pradIyate' iti / atrocyate / buddhimAtre bandhasya, eSa tu dharmAkSako bandhasya, prAgvRddhau sthitAyAM ayamANe dvaiguNyaM kathaM vizeSe'vasthApyate / na hi zretyA / tasmAdahnaH prabhati punadvaiguNyamApnoti / yadA tadIyaM . . sAmAnyapratipattirbhavantI vinA pramANena vizeSe'vasthAtu- bandhakaM tadanujJayottamaNenAnyatrAdhAya svadhanaM gRhyate tadA marhati / yattu saMtatAvanupapannaM dvaiguNya miti / avagame yatnaH vardhate / eSa puruSAntarasaMcAraH / ubhayatra dviguNIbhUte kriyatAM, mUlamarSeNa parinizcitavatA vRddhistatsAmAnyA / prayoktA'dhamarNakena prakAreNAnyasmAdgrahaNamanujJApyate / yata eva tajjAtAnAM bhavati, bhUmibhoge'pi yavasagodhU- yadi vA'smAdanyad gRhyate, grahItA dezAntaraM gamiSyan mAdau tatpacyamAnasyArthataH zakyata eva samatvaM nizcetum / kAryAntareNa cAnyatra saMcArayati / Rjustu tasmAdevAdhaupakAravacano'pi guNazabdo'sti / ka evaM sati sama- madanavIkRte prayoge dviguNAdhikAM vRddhi necchati / guNo bhavati ka upakArako bhavatIti gamyate / anena / ata Aha puruSAntaramasaMkrAnte punaH kriyA / prayojanaM yAvanmalyaM godhAnyavinimayAdutpadyate tAvadeva cettata ca vakSyAmaH / ye tu byAcakSate / yA vRddhirupacitA utpannA vRddhistadA bhavati samaguNatvaM parimANAdisAmyA- / sAMvatsarI yugapatsarvA vA dIyate tatrAyaM vidhiH| yA punaH bhAve'pi / yastu kvacitsamAcAro, bhavataiva parihRtaH, prAptadAnA'pi sarvA na dIyate tatra dviguNAdadhikagrahaNamapi / kacidgrahaNaM prayuJjAne samAcArabhraMzasaMbhave smRtayo teSAM na zabdo yathArtho nApyAhita iti / sAMvatsarI niyAmikA arthavatyaH / 'akSINi me darzanIyAni pAdA me tAvadupacitA grAhyA dvitIyasaMvatsare punarAnayanamastyeveti sukumAratarA' itivatprayogAdbahuSu bahuvacana miti zAstra- na kvacid dvaiguNyaniyamaH syAt / atha yo dviguNIbhUtaM mArabhyate / asati viprayogadarzane pratyAkhyAyate / upa1 guNya. 2 dini. 3 tirUpa, 4 nayatu. 5 stu... 1 No hi vRdhyartha. 2 prati pratipratibhUH 3 tsarve vA nIyante ta.
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 614 salAbhaM dhanamAnayati tatrAdhikaniSedho'stu prAgdvaiguNyAda vRddhimAtradAnasamartho vRddhiM dadAti, mUlaM tasyAparimitagrahaNamiti / etadapi na kiMcit / yaH saMvahati tasyAnugraho nyAyyo nAdhikagrahaNam / yastu rAjA dviguNIbhUtamapi kathaMcidApyate tasyAdhikamokSa ityetadanyAyyam / na cAhite - tyasya zabdasyAyamarthaH / apyAhRteti pAThAntaram / tathApi sakRcchabdo na nizcitArthI, nyAyastu parityaktaH, svakRtazca pAThaH syAnna mAnavI smRtiratyuktaiva vyavasthA nyAyyA / 3 1 dhAnyAdiSu paJcatAM paJcaguNatAM nAtyeti / smRtyantare dhAnye caturguNoktA 'hiraNyavastradhAnyAnAM vRddhirdvitricaturguNA' iti / taMtra vyavasthA, yadi daridrabhUtaH prayoktA grahItA ca mahAdhanasaMpannastena dhAnyena mahAntamarthaM kRtavAMstadA paJcaguNA'nyathA caturguNA, sadaM phalaM vArkSa dhAnyasya pRthagupAdAnAt / lava udIcyepUrNA viSayaH prasiddhaH / vAhyo gardabhoSTrabalIvardAdiH / medhA. (2) yA vRddhayarthaprayuktadhanasaMbandhinI vRddhiratibhUyasyapi / kAle gate sakRdadhamarNAdAnItA zanaiH zanaiH mAsaM pratyabdaM vA'sau dvaiguNyaM nAtikrAmati, mUladviguNaiva bhavati na tato'dhikA labhyate / dhAnye punarvRddhiprayukte sade vA vRkSaphale lave vA UrNamaye vAhanIye ca balIvardAdau prayukte bhUyasyapi kAle gate sakRdadhamarNAdAhRtA satI mUladhAnyAdinA saha paJcaguNatAM nAtikrAmati / gorA (3) upacayArtha prayuktaM dravyaM kusIdaM, tasya vRddhiH kusIdavRddhiH, sA dvaiguNyaM nAtyeti nAtikrAmati / yadi sakRdAhitA sakRtprayuktA / puruSAntarasaMkramaNAdinA prayogAntarakaraNe dvaiguNyamatyeti / sakRdAhRteti pAThe tu zanaiH zanaiH pratidinaM pratimAsaM pratisaMvatsaraM vA'dhamarNAdAhRtA dvaiguNyamatyetIti vyAkhyeyam / zadaH kSetraphalaM puSpamUlaphalAdi / lavo meSorNAcamarIkezAdiH / vAhyo balIvardaturagAdiH / dhAnyazadalavavAhyaviSayA vRddhiH paJcaguNatvaM nAtikrAmatIti / + mitA. 2 / 39 (4) dviguNApi vRddhiradhamarNasaMpratipatyA mUle nivezitA punarvardhata iti sakRdUgrahaNAtsidhyati / suvarNaviSayaM * maca. gorAgatam / mamu. vAkyArthaH gorAgataH mitAgatazca / + pamA, savi., vyama, nanda mitAgatam 1 1 gyasya. caitat / dhAnyAdAvadatte tadvRddhizcirakAlamadIyamAnA mUlAtpaJcaguNatvaM nAtikrAmati / Xapa. 2 / 39 (5) kusIdavRddhiH / kusIdapadaM vANijyavRddhivyavacchedArtham / sakRdAhitA mulyagrahaNakAlagrAhyA vRddhiH / yA tu pratyaha pratimAsagrAhyA vRddhiH sA vRddhigrahaNAnantaraM punaH punarAdhIyata iti na sakRdAhitA / dhAnya iti / lavaH zarAdyastraM UrNeti kecit / etattvayA bhoktavyaM, bhoganimittaM caitAvadetAvatA kAlena vardhata iti prayuGkte / + mavi. (6) kusIdeti / yadA RNikaH svayameva RNaM savRddhikaM puruSAntaradeyaM karoti, yadA vA mUlIkaroti dhaniko vA dhanikAntare tvAdhiM kRtvA svadhanaM gRhNAti tadA taddinamArabhya dvaiguNyaparyantaM pratidAnaparyantaM vA vardhata iti mantavyam / evaM traiguNyAdAvapi sakRdAhitA vRddhi - rnAtyeti / vastrAdAvanyathA tvatyeti nyAyasAmyAccirasthAna va traiguNyAdau vRdhyuparamo'nyathA tu vardhata evetyapi mantavyam / dhAnye iti / tatpratyarpaNasamayasamRddhAdhamarNaviSayam / smRca. 160 (7) saMbhavati kazcidetAdRzo yo dhAnyazatamazvazataM vAdvikazatamaryAdayA uddhAreNa gRhNAti sa mahatApi kAlena dhAnyAdipaJcazatameva dAtumarhati nAdhikamiti / atra ca dhAnye paJcaguNatvamuktaM, bRhaspatinA dhAnye catuguNatvamuktaM, viSNumarIcivasiSThahArItaizca triguNatvamuktaM, tadatrAdhamarNApakRSTaguNatvamadhyaguNatvotkRSTaguNatvairvyavasthA, mahArghasamArghadhAnya ke kAladezabhedena vA vyavasthA / evavira. 17-18 manyatrApi / (8) lavo lavanIyaM lomAdi AvikaM vihAya / *vici. 12 (9) SADguNya niSedhaparamiti madanaratne / vyapra. 229 akRtavRddhigrahaNamaryAdA kRtAnusArAdadhikA vyatiriktA na sidhyati / kusIdapathamAhustaM paJcakaM zatamarhati // X vitA. apagatam / + bhAca. mavigatam / * zeSaM mitAgatam / setu. vicivat / (1) masmR. 8 / 152; vyaka. 108; smRca. 156:158 pU.; vira. 14 vyati (ati); savi. 225 patha (pada); vyapra. 233; prakA. 93; samu.800
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH 615 (1) anusarantyanudhAvantyanuvartante sarva evArthA eta- sAmAnyenoktaM tatpratiyAcitaprItidattAdiviSayaM mantavyam / mityanusAraH / zAstroditaH samAcAraH / sa ca vividho _ +smRca.156 'zItibhAgAdiH paJcakazataparyantastasmAdadhikA vRddhiH (5) kRtA yA vRddhiArdvakaM trikamiti zAstreNa varNakramekRtA yAvattathA'dhamaNenottamarNasya na sidhyati, kuto NoktA tasyAH zAstrAnusArAdadhikA vyatiriktA'kRtA / vyatiriktA, yataH zAstrabAhyetyarthaH / ato'nyA vRddhirkRtetyrthH| kiM tu kRtA'pi vRddhirvarNakrameNa arthavAdAntaramAha / kusIdapathamAhustamiti / ku- dvikatrikazatAdirUpairyA mAse graahyaa| tathA ca viSNu:puruSA yatra sIdanti kusIdaM, dharmeNa taddhanino lakSyante / 'vRddhiM dArakRtAmapi vatsarAtikrame yathAbhihitAM varNakusIdinAmayaM panthA mArgo vyavahAro na sAdhUnAmiti krameNa' dvikatrikAdinetyarthaH / kiM tvakRtavRddhAvapi vizenindA yasyAvazyamadhikA kartavyA mahaddhi kAryamayaM SAntaramAha / kutsitAtprasaratyayaM panthA iti kusIdapathaH madIyena dhanena sAdhayatIti buddhayA / tadA varNavibhAga- ayamuttamaNoM yacchadraviSayoktaM paJcakaM zataM dvijAterapi manapekSya paJcakaM zataM grahItumarhati / lipsedartham / gRhNAtItyevaM kutsitapanthAH pUrvoktAddharmyavRddhikarAdapakRSTa idamucyate pAThAntaraM 'kRtAnusArAdadhiketi / yasyA- / ityevaM manvAdaya AhuH / iyaM cA'kRtA vRddhiruddhAraviSaye kicanasya sataH svalpA kRtA, tenaiva dhanenAnyathA vA yAcanAdUrdhva boddhavyA / tadAha kAtyAyana:-- 'prItimahArthatAM prAptastasyAnusArAdadhikA kriyamANA na dattaM na vardheta yAvanna pratiyAcitam / yAcyamAnaM na sidhyati, yaH paraM pnyckshtmhti| medhA. dattaM cedvardhate paJcakaM zatam // ma. . (2) grahItRnRgatamarthitAvizeSamuttamaNena vijJAya (6) pUrvoktazAstrAnusArAt dvikazatAdirUpAdadhikA uktavRddharadhikA vRddhiH kRtA satI yataH zAstrabAhyA, adhamaNenAkRtA vRddhirna sidhyati, yataH kusIdapathamAhusA ca no sidhyati / pratiSiddhavRddhimArga kilainaM ziSTAH stam / yadA tu vyavahArAvaSTambhAt uttamo'dhikamaprAhuH / yadaparaM zUdraviSaye yaduktaM paJcakaM zataM tadasAvutta- dhamarNenAkAritaM lAbhamicchati tadA brAhmaNe paJcaka maNoM dvijAterAdAtumarhati / zUdravikSatriyadvijAterapyA- zataM grahItumarhati, na tato'dhikamadhamarNAkAritam / dAtumarhati / gorA. vira.14 (3) kRtAnusArAt tadanusArAt adhikA zAstrIya- (7) lokena kRtAnusArAt parimANAdadhikA zAstro. tve'pi na sidhyati / evamazItibhAgAdhikavRddhi niyamena ktAdadhikA ca kusIdavRddhirubhayAnumatetyetAvatA na RNaM gRhyate tadA'zItibhAgAdiH shaastriiyaa| ArtatayA sidhyati / tathA hi yat paJcakaM zatamarhati tadeva kusIdatadadhikaM zatAdyatpaJcakagrahaNaM zadra uktaM taccatuSu varNeSu mahatIti tathAhurAcAryAH / nanda. grAhyam / na tu tato vyatiriktA vizeSeNAtiriktA kRtatva- (8) anusArAt kRtavRddhayanusArAt kRtA vRddhiH mAtreNa sidhyati / etacca kusIdapathaM vRddhijiivivaahH| adhikA vyatiriktA paJcakottarazatAtiriktA na sidhyati / atraiva vRddhikRto doSa ityrthH| *mavi. bhAca. . (4) kusIdapathamAhuriti ucchAstravRddhiM nindayati / vRddhigrahaNaniSedhaH zAstrakRtavRdhyanusAro hi yo vRddhigrahaNe laukikAnAM samayA- nAtisAMvatsarI vRddhiM na cAdRSTAM viniharet / cAraH sa kRtaanusaarH| tasmAdadhikA vRddhiruttamarNAde- | cakravRddhiH kAlavRddhiH kAritA kAyikA ca yA / / rakRtavRddhau na sidhyati / yataH sA vyatiriktA dharmazAstra- (1) saMvatsare bhavA sAMvatsarI / tAM atikrAntA atibraahyetyrthH| ata eva kusIdapathamAhustaM na dharmapathaM + vyapra. smRcagataM viragataM ca / iti nindA'pyupapannA / 'paJcakaM zatamarhati' iti (1) msmR.8|153 vini (puna); medhA. cAdR (cAdi); mavi.medhAvat ; vyaka.107 dRSTAM vini (diSTAM puna); smRca. 157; vira.9 vyakavat ; vici.7STAM vini (STaM puna) ca * maca. mavigataM mamugataM c| | yA (tathA) gautamaH; savi.229 pR.; maca. vyakavat ; prakA. bhya. kA. 78
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 sAMvatsarI / bhavapratyayArthaH sAmarthyAdantarbhUtaH / athavA saMvatsaramatikrAntA atisaMvatsareti prApte vRddhIkArau chandastulyatvAtkartavyau / yeSAM vRddhiranantaraprakrAntapaJcakaM zataM sarvavarNaviSayA sA saMvatsaraM yAvadgrahItavyA / nAtIte saMvatsare / athavA yAvat saMvatsaram / saMvatsaro varSa: tAvadvRddhirna mArgaNIyA / adhamarNenApi saMvatsarAdUrdhvaM na vilambitavyam / vinirharedviniSkRSya svadhanAdArabhyopanayedityarthaH / arvAgapi saMvatsarAdyA dIyate sA'pyatikrAntasaMvatsaraiva / athavA mAsAdArabhya saMvatsarasya yAvadvRddhiH parimANato nirUpitavyA / mAsena yadvardhate saMvatsareNa vetyevaM prayogaH kartavyo, na tu saMvatsaradvayasya, lAbhArthI kadAciccirakAlaM grAhayati kiM me katipayAH, mAsikena lAbhena yadi dve varSe tato'dhikaM vA gRhNAsi, tadgrahaNe eSA veyatA kAlena vRddhistatrA - rvAcInamapi dadadadhamarNe dvisAMvatsarI yathAkAlakRtAM tadA dApyeta ' ekAM vRddhimanAdeyAM na dadyAnnApi dApayet' iti / yathA mAsikI vRddhiH prathame mAsi dvitIya evAhni zodhayandApyate, tathA yadaivamabhyupaiti saMvatsareNa yadvardhata iti, tadA tathaiva dApyate na tu tadadhikakAlakRtA / na cAdRSTAM vinirharet / zAstre yA na dRSTA dazaikAdazikAdyArNAdhamarNau kurutaH eSA'pi digbhAgavaNijAmeva / anyeSAM paJcakAdadhikA na tAM gRhNIyAt / 'vyatiriktA na sidhyati' ityasyaivAya manuvAda iti kecit / idaM tu yuktam / adRSTAmanupacitAmityarthaH / yAvadbahubhirmAsairna saMhatIbhUtA tAvanna grAhyA divasavRddhirmAsavRddhiH / nanu ca ' mAsasya vRddhiM gRhNIyAt' ityuktam / parimANaM mAsikaM tadvRddherna tu grahaNam / 'cakravRddhiH kAlavRddhiH kArikA kAyikA ca yA' tAmapi na vinirhare-dityanuSaGgaH / naivaM dadyAdyadyapyedhamarNasya pratiSedhastathApi sAmarthyAduttamarNasyaiva draSTavyaH, adhamarNo hyArtaH kiM na karoti / athavA vinihAro grahaNameva / tenottamarNasyaiva zAbdaH pratiSedhaH / vyavahArakANDam nanu ca dvikAdibuddhividhAnAccakravRddhayAdInAM prAtireva nAsti / kiM pratiSedhAnuSaGgeNa ? ucyate / aprAptaH .93, samu.80; bhAca dRSTAM vini (bhISTAM puna); vivya. 23 duSTAM vini (diSTaM puna) ca yA (tathA) gautamaH . 1 naivA. 2 syAbha pratiSedhaH pAkSika vRddhimanumApayati / yathA AdhAne na brahmasAmAbhigAyedityavihitaM sAmagAnaM pratiSedhenAstIti jJApayati / tenaitA api pratiSedhadvAreNAbhyanujJAyante / keSAMciMddUravyavahAriNAM cakravRddhayAdayo'pi bhavanti / te ce sthalapathavAripathikA vaNijaH / yathoktam -- 'kAntAragAstu dazakaM sAmudrA viMzakaM zatam / dadyurvA svakRtAM vRddhiM sarve sarvAsu jAtiSu' iti ( yAsmR. 2 / 38 ) / kAntAragAdInAmeva svakRtA sarvajAtiviSayAsAdhAraNI vRddhirna tvanyeSAm / tatra cakravRddhiH smRtyantare paThitA 'vRddhervRddhizcakravRddhi:' / anye tu cakravadyAnagantryAdimatAM tadvRddhizcakravRddhiH / teSAM yasminnahani cakraM vartate tatraiva vRddhiH / yadA tu nadIsaMtAre durdinAdinA aprayANaM, tadA nAsti vRddhiH / evamanyeSAmapi balIvardAdivAhyaprayoktRNAmIdRzI vRddhizcakravRddhirucyate / kAlavRddhiH " pratimAsaM tu kAlikA' / mAsagrahaNamupalakSaNArtham / yA'nupacitA vRddhirdivase gRhyate mAsi mAsi vA yasyAH kAlo na pratIkSyate, atha caitasminkAle yadi na dadAsi tadA dviguNIbhavati dhanamityekarUpA kAlavRddhiH / kAritA / itthaMkRtAM yAvatIM vA parasparopakArApekSayottama tu 'vyatiriktA na sidhyati' ityuktam / 'paJcakaM zatamarhatIti' / athavA hiraNye prayukte vAsAMsi vRddhayA gRhyante, tatrAdhilakSaNaM dravyaM, sA kAritA, yathAbhogalAbhe nyAsarUpaviSaye ca syAt / kAyikA kAyakarmaNA saMzodhyA / kAyajIvikA ca eSA kramelakAdijIvinAm / meghA. (2) yadi dvayorvA trayANAM varSANAM rUpakAn na gRhNAti tato dadAti / yA tu saMvatsaramatikrAntA vRddhistAM na gRhNIyAt / adRSTAM cAnupacitAmasaMhatIbhUtAmekadvipaJcAhAdijAtAM na gRhNIyAt / cakravat gantryAdiyAnaprayoge sati yA vRddhiH sA cakravRddhiH / sA pUrvoktavRddheradhikA'pi syAdityevaM nAnujJAtA / sA cAryasyAbhimatA prathamAnirdezAnna vinirharedityetatsaMbandhAbhAvAccakravRddhiM samArUDha iti ca vakSyamANatvAt, ata eva ceha vRddhervRddhizcakravRddhirityevamAdikA cakravRddhizabdenocyate / api tu gantryAzritA vA kAlikA ' pratimAsaM tu kAli 1 cidUnavya 2 na. 3 SAM krameNa kAcaivAdhikAdInAm /
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH keti' smaraNAnmAsi grAhyA / kAritecchAkRtA parasparApe- mAtralabhyA vRddhiriti kathanArtha tadvacanamityagatArthataiva / kSayA vaNikprabhRtInAM syAdanyeSAM punaH kRtAnusArAdadhike- na viniharediti padadvayamuttarArdhapadairanupaGgAtsaMvadhyate / tyuktam / kAyikA kAyakarmasaMkhyA vAcyA syAt / gorA. tatazcAyamarthaH / yA cakravRddhayAdibhedena caturvedhA - (3) atha vyavahAra siddhA apyadharmahetu tayA'kartavyA vRddhistAM na gahNIyAditi / etaduktaM bhavati / cakravRddhirAha-nAtisAMvatsarI miti / atisAMvatsarI saMvatsaramA- / buddhayAdayaH svarasato na grAhyA iti / treNAtikrAntAmatizayitAM dviguNatAM gatAm / tathA nAdRSTAM nanvazItibhAgAdivRddhirapi pratimAsaM grAhyA kAlikA sAhatyena darzanAyogyAM pratyagrAhyAM viniharet gRhNIyAt / bhavati / sA ca svarasato gAhyA / tathA'natibhUriparimANA tathA cakravRddhiH vRddharapi vRddhistAM na gRhNIyAt / kAlavRddhiH kAritA'pi svarasato grAhyeva / tathA kAyikA'pyatipratimAsaM pradeyA / kAritA dvigaNArdhva vRddhirazAstrIyatve- pIDArahitA / tena tAsAM kathaM pratiSedhaH / ucyate / 'pi tadUrdhvamapi mUlyaM vardhata iti RNikenArthitayA na coktastAsAM pratiSedhaH / kAsAM tarhi pratiSedhaH ? kRtA / kAyikA yAvanna mUlamaryate tAvatkAyena kalAtha ucyate / yathA 'paJcamASAstu viMzatyA evaM dharmoM na kAryamiti / kecitta prathamAntatvAdasya pUrvaNAnanvayA- hIyate' iti vasiSThavacana vihitA vRddhiH / 'vasiSThakartavyamityasyArdhasyArtha ityaahuH| tattaccham / yacchabdena vihitAM buddhimutsajedvittavardhinIm' iti mAnavavacanAyeti pUrvaprakrAntaprakriyAnukrarthina vapAstam / mavi. ntare pratiSedhyate / evaM 'kusIdaddhirdhA viMzatiH ___(4) atrAdyapAdArtha kecidevamAhuH / A dvaiguNyA- paJcamASikI mAsam' (gaudha. 12 / 26 ) iti gauta vRddhigrahaNavidhAnAdvatsarAdUrdhvamapi vRddhigrahaNe doSAbhA- mena vihitA kAlikA'tra pratiSibhyate / kAyikA'pyati vAdabhyudayArthI cetsaMvatsarAdUrva yA vRddhistAM na vini- pIDAvatI / tena na kazciddoSaH / haret na gRhNIyAditi / ayaM tAvada grAhyaH virodhaabhaavaat| nanu gautamoktakAlikA dharmyatvena vihitA kathaM anye tu saMvatsarAdhikA vRddhiM na gRhNIyAt / yadi pratiSidhyate / ucyate / yathA "evaM dharmo na hIyate' vRddhimahatvena tAvadeva dvaguNyaM bhveditydhyaahtyaarthmaahH| iti dharmyatvenApi vasiSThavihitA pratiSiddhA tathaiva pratite mandAH / 'kusIdavRddhi dvaiguNyaM nAtyeti' ityanena phalato bidhyate / atyAdhikaparimANatvenAdharmyatvaM coktaM matArthatvApatteH / vatsaramAtreNa dvaiguNyApAdakavRddhimahattva- manunA 'vittavardhinIm' iti vadatA / kathaM tarhi va sidhusyaanissiddhsyaanupptteshc| gautamayodharmyatvenAbhidhAnam / paJcakazatavacchUdrAdhamarNa.. apare punarevaM vyAcakSate / zUdrAdhamaNe pratimAsaM viSayatveneti brUmaH / evaM ca zUdretarAdhamarNaviSayatve'dhapaJcakaM zataM gRhNIyAditi yA vRddhiH prAguktA sA brAhma- HtvAttatraiva kathaMcidaGgIkAravazAtprAptA manunA pratiNAdyadhamaNake kathaMcidaGgIkAravazAdgRhyamANA saMvatsaraM Siddhati mantavyam / yAvad grahItavyA / na tataH paramiti / ayamapyartho'stu kecittu traivarNikeSvapi dharmyatvamApAdayituM gautamAdiprAktanArthavat bahudoSAbhAvAt / 'na cAdRSTAM viniharet' vacanamevaM vyaacksste| 'mASo viMzatitamo bhAgaH paNasya itysyaaymrthH| dharmazAstrepvadRSTAM ca SaTakaM zatamityevaMbhUtAM parikIrtitaH' iti smRtyukto mASaH kArSApaNasya khabuddhikalpitAM vRddhi na gahNIyAt ityarthaH / nanu 'kRtA- viMzatitamo bhAgaH paJcamASikItyatra parigRhyate / tathA ca nusArAdadhikA vyatiriktA na sidhyati' (msmR.8|152) sati kArSApaNaviMzateH prayuktAyAH paJcamASikI vRddhirazI. ityanena gatArthamidaM vAkyamevaM vyAkhyAyamAne syAt / tibhAgavRddhireva nAmAntareNeti nAstyadharmatvAzaGketi / astu vyartho'nuvAdaH / gatyantarAbhAvAditi kecidAca- anye punaranyathA vyAcakSate / 'paJcakRSNalako mASa' kSate / dADhArthamuktasyaiva punarabhidhAnamityanye manyante / iti prasiddho mASo'trApi mASazabdArthoM bhavatu / tathA vastutastvanena niSedhe kRte'pyakRtavRddhau vRddhisaMpratipatya- suvarNaviMzateH prayuktAyAH paJcamASikI vRddhirazItibhAgabhAvAt zAstroktaMba vRddhiH sidhyati / nAnyA saMpratipatti- vRddherISadadhiketi kuto'syA vRddheradharmyateti vyAkhyAdvaya
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 vyavahArakANDam mapyayuktam / vasiSThavacane tAvadubhayathAvyAkhyAne'pi cakravRddhiM samArUDho dezakAlavyavasthitaH / / 'vasiSThavihitAM' ityAdimanuvacanavirodho durvAraH / atikrAmandezakAlau na tatphalamavApnuyAt 4 // dharmyatve 'vittavardhinImutsRjet' ityasyAghaTanAt / gautama- (1) vArANasI yAsyAmi tvadIyA yugyA me bhANDaM ca vacane tvevaM SoDazamAsairdviguNA bhavatIti svavAkyazeSa- netureSA ca te vRddhiriti / tatra yadi kAntAranadIsaMtaraNarAvirodho duSpariharaH / tathA hi prathamavyAkhyAtRRNAM STopaplavAdinA taM dezaM na gatastato'rvAgdezAtkiyatA lAbhena vyAkhyAne SoDazamAsaiH kArSApaNacatuSkaM bhvti| dvitIya- pravRttyA vyAvRttastadA yathAnirUpitA vRddhirna dApyate / vyAkhyAtaNAM tu suvarNapaJcakaM bhavati / tasmAdyAkhyAdvaya- yatastaM dezaM yAvadvahatAM yA vRddhiraprAptAnAM sA kathaM mapyasaMbaddham / matpakSe punarvAkyazeSAvirodhaH / vyAva- syAt ? dIrghamadhvAnaM vahatAM yugyAnAM mahAnklezaH svAmihArika niSkaviMzateH prasiddhamASapaJcakavRddhau SoDazamAsai- nazca tAvantaM kAlaM kRtaiva vRddhiryugyopakAraH / zIghraM tu +gunnysiddheH| kintu dhrmytvvirodhH| sa cAsmAbhiH pratinivRttAnAM svAminaH punaranyatropakAraNaM saMpadyata eva / parihRtaH / tena na codyAvakAzaH / yata eva svarasato eSa evaatikrmH| evaM kAlAtikramo mAsaM me vahantu na grAhyA iti pratiSedhaH / na punaH sarvathA na grAhyA balIvardAH iyatI tava vRddhiriti, tatra yadi pakSAiti / . *smRca.158-159 tpratyeti / tatra cakravRddhimadhamaNaH samArUDhaH pratipanno(5) mamaikasminmAsi mAsadvaye mAsatraye vA gate 'GgIkRtavAniti yAvat , tasyAM vRddhau dezakAlau vyavatasya vRddhiM vigaNayyaikadA dAtavyetyevaMvidhaniyamapUrvaka- sthitau yattayA pUrvoktena prakAreNa dezavizeSa kAlavRddhigrahaNamuttamarNaH saMvatsaraparyantaM kuryAt / nAtikrAnte / vizeSaM vA AsthitavAn , na nirvizeSaNameva kRtavAn , saMvatsare niyamasya vRddhiM gRhNIyAt / na ca zAstrAdadRSTA- | sa evaMvidho'dhamarNastau dezakAlau atikrAman na prApnamuktadharmyadvikatrikazatAdyadhikAM gRhNIyAt / adharmatva-yAttatphalaM vRddhayAkhyaM nApnuyAnna bhajet na dadyAdibodhanArthoM niSedhaH / cakravRddhayAdicatuSTayIM cAzAstrIyAM tyarthaH / . medhA.. na gRhNIyAt / tatra cakravRddhiH svarUpeNaiva garhitA / (2) yadi cakravRddhiH kAryA tadA mayAtra deze'tra kAle kAlavRddhistu dviguNAdhikagrahaNena, kAyikA cAtivAha- zodhanIyeti yatra vyavasthA kRtA sA yadi tato'nyatrAnyadA dohAdinA, kAritA RNikena yA'nApatkAla evottamarNa- ca yAcate tadA cakravRddhirna labhyate api tu azItipIDayA kRtA / catasro'pi vRddhIrazAstrIyA na gRhNIyAt / bhaagaadirdhmyvetyrthH| tatphalaM cakravRddhilAbham / +mavi. +mamu. (3) atikrAman dezakAlau yadi paribhASitaM dezaM .. (6) saMvatsaramatikrAntA atisAMvatsarI / yadyattamarNaH kAlaM vA'tikrAmati na saMnihitastatra bhavati tataH svalpaireva divasairadhamaNakartukaM dhanadAnamAzaGkaya vRddhiM svadoSAnna tatphalamavApnuyAt na tAM vRddhiM labhata ityarthaH / niyamayet , tadA saMvatsaraparyantameva, na tu tadadhikadina- phalapratiSedhAnmUlaM labhate / yathoktapratiSedhAdanyAM vRddhi vRddhimpiityrthH| halAyudhastu yadA'zAntalAbhe RNe lAbha- | | labheteti gmyte| smRca.159 grahaNavAsanAvAnuttamarNaH syAt , tadA saMvatsarAdarvAgeva x gorA.vyAkhyAnaM azuddhisaMdehAnnodhdRtam / lAbhaM gRhNIyAt , na tu saMvatsarAdUrdhvamityAha / na cAdiSTAM punaharediti na zAstrAnuktaprakAreNa vRddhi haret / cakra + nanda. mavivadbhAvaH / vRddhiH kAlavRddhiH kAritA kAyikA ca yA vRddhistAM (1)msmR.8|156; vyaka.126; smRca.159; vira. zAstrAnuktaprakAreNa na hredityrthH| vira.9 73, vyapra.260 setu.12; prakA.93; samu.80% bhAca. (7) kAritA dviguNena mUlyamiti kAritA / bhAca. caturthe pAde 'dhanaM dhanika ApnuyAt ' iti pAThaH vyAkhyAnAt pratIyate. -* savi. smRcagatam / + maca, mamugatam / 1 tadIyaM puNyaM me. 2 hetu. 3 (AsthitavAn0).
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH 619 (4) cakravRddhizabdenAtra cakravacchakaTAdibhArarUpA | bhAjAM vaNijAM kSayavyayAyasaMvidhijJAH parasparasya yAM vRddhiM vRddhirabhimatA / cakravRddhimAzrita uttama dezakAlavya- sthApayeyustAM rAjA pramANIkuryAt / tatrAdhigamaM pratIti / basthito yadi vArANasIparyantaM lavaNAdi zakaTena vahAmi pratiH karmapravacanIyo'dhigamasya lakSaNatvAllakSaNetthaMbhUtAtadA mamedaM yaddhanaM dAtavyamiti vetanarUpadezavyavasthitiH / khyAne tadyukte ca dvitIyA / X medhA. yadi mAsaM yAvadvahAmi tadA mAsaM yaddhanaM dAtavyamiti (2) vAryadhvayAnakuzalA asmin deze' kAle'smikAlavyavasthitiH / evamabhyupagata dezakAlaniyamasthau nnarthe hiraNyAdika UhyamAne ayaM lAbha ityevamAdidezakAlau daivAdapUrayan zakaTAdinA'vahan lAbharUpaphalaM vedino vaNikprabhRtayo yAM vRddhiM tathAvidhaviSaye nirUsakalaM na prApnoti / payanti sA tatra nizcayArtha vijJeyA / gorA. (3) samudrayAnakuzalA iti vaNimAtropalakSaNam / +mamu. (5) dezakAlavyavasthitaH cakravRddhiM samArUDhaH, amukadeze amukakAle vA dviguNaM dhanaM mayA grAhyamiti vyavasthApitacakravRddhiH, sa yadi taddezakAlAtikrameNa cakravRddhayA dhanamarthayate, tadA na cakravRddhimaddhanaM labhate ityarthaH / vira. 73 (6) dezakAlavyavasthitRH asmin deze asmin kAle sthitaH san cakravRddhiM samArUDhaH dAtumudyataH adhamarNaH / dezakAlau atikrAman taM kAlaM taM dezaM atikrAman grahItuM nAyAti maryAdAnantaraM dhanaM dhanika ApnuyAt / bhAca. vRddhivizeSasthApakAH saMmudrayAnakuzalA dezakAlArthadarzinaH / sthApayanti ca yAM vRddhiM sA tatrAdhigamaM prati // (1) kiM tatra naivAsti vRddhirathavA paJcakaM zataM netyAha - samudrayAna kuzalA ityAdi / samudrayAnagrahaNaM yAtropalakSaNArtham | sthalapathikA vAripathikAzca vaNijo yAM vRddhiM sthApayanti sA tatrAdhigamaM prati nizvayaM prati / saiva nizvetavyetyarthaH / dezakAlArthadarzino'smi pradeza iyAnarthalAbho'sminiyAniti ye pazyanti jAnate / na tu samudrayAna eva ca ye kuzalAH karNadhArAdayaH / anye pUrvazlokamevaM vyAcakSate yadRcchAdhyAhAreNa / adhamarNena yA dezakAlaM cAzritA tAM ca prApya taddezoditaM phalaM lAbhAkhyamanyasmAddezAdyadi nApnuyAttadA kIdRzI tatra vRddhirityAkAGkSAyAmuttarazlokaH / cakravRddhigrahaNaM kAritAyA api pradarzanArtham / lobhAtizaya + medhAvadbhAvaH / maca. mamugatam / (1) masmR. 8 / 157 ca (tu); vyaka. 108 masmRvat ; vira. 11 nti ca yAM (ntIcchayA); vici. 14; smRci.8; candra.8 yAna (yAtrA); setu. 12; vivya. 25. vyaka. 108 (4) durgA dezaH kAlazcAlpo'rthastallabhyo bahuriti jAnantaH samudrayAnakuzalAH / vartmano durgatvena mUlanAzasyApi sNbhvaat| yAmiti bahulAmapi vRddhiM kurvanti, sAdhigamaM prati adhigamaM lAbhaM prati, RNikena vANijyaphaMle prApte eva deyA nAnyathA / atrAdhikavRddhigrahaNaM samudrAdau prAyika vipattimanusaMdhAyetyataH samudrayAyinAM daivAlA bhAbhAve vRddherapyadAnamityarthaH / samudreti caivaMvidhAkArAderapyupalakSaNam / vi. (5) sthalapathajalapathayAne nipuNA iyaddezaparyantamiyatkAlaparyantamUhyamAne sati etAvA~llAbho grahItuM yukta ityevaM dezalAbhadhanajJA vaNigAdayo yAM vRddhiM tathAviSaye cAvasthApayanti saiva tatra vyavasthA tatrAdhigamaM dhanaprAptiM prati pramANam / *mamu. yAjJavalkyaH dharmyA vRddhiH kRtavRddhizca azItibhAgo vRddhiH syAnmAsi mAsi sabandhake / varNakramAcchataM dvitricatuHpaJcakamanyathA // (1) evaM tAvat sAmAnyena nyAyasvarupamabhidhAyedAnImRNAdAnAdivyavahArasthAnakrameNa vizeSataH prastauti / X vira. medhAgataM vyakagataM ca / * maca. mamugatam / (1) yAsmR. 2 / 37; apu. 253 / 63; vizva. 2 39; mitA. apa; vyaka. 106 107; gaumi. 12 26; smRca. 155; mamu. 8 / 142; vira. 7; pamA 221; subo. 2 / 254 cchataM (cchutaM); bici.3 pU.; smRci.7; nRpra.18; savi.221 kramAcchataM dvitri (kramAcca tadvat tri); maca. 8 142:8 / 410 pU.; vImi ; vyapra. 227; vyau 74; vyama. 75; vitA | 48 0; setu. 3 pU.; prakA. 92; samu. 79; vivya. 21 pU.
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 tatrAyatA manvAdimiRNAdAnasyoktA / atastadeva tAyada cyate- azItibhAga ityAdi / yadyapyavizeSeNAzItibhAgo'bhihitaH, tathApi brAhmaNasyaivAyam / anyeSAM tu pAdavRddhayA vRddhikalpanam / tathA ca bRhaspatiH - - ' pAdo - pacayAt krameNetareSAm' iti / anyathA tu bandhaka rahite dvikacikatvaM vRddherityabhiprAyaH / yacaitadbuddhipari mANamuktaM ata Urdhva na gRhNIyAt na varSA grahaNe / tvarvAg virodhaH / vizva. 2139 (2) sAdhAraNAsAdhAraNarUpAM vyavahAra mAtRkAmabhidhA yAdhunA aSTAdazAnAM vyavahArapadAnAmAdyaM RNAdAnapadaM darzayati- 'azItibhAgo vRddhiH syAt' ityAdinA 'mocya Adhistadutpanne praviSTe dviguNe dhane ityevamantena tatra prathamamuttamarNasya dAnavidhimAha, tatpUrvakatvAdi tareSAM 'azItibhAgo vRddhiH syAt ityAdi mAsi mAsi pratimAsam / bandhakaM vizvAsArthaM yadAdhIyate Adhi riti yAvat bandhakena saha vartate iti sabandhakaH prayogastasminsabandhake prayoge prayuktasya dravyasya azIti tamo bhAgo vRddhibhyAM bhavati / anyathA bandhaka rahite prayoge, varNAnAM brAhmaNAdInAM krameNa dvitricatu:paJcakaM zataM dharmyaM bhavati / brAhmaNe'dhamaNe dvikaM zataM kSatriye trikaM, vaizye catuSkaM zUdre paJcakaM mAsimAsItyeva / dvau vA trayo vA catvAro vA paJca vA dvitricatuH pathAH asmin zate vRddhidAyate iti dvitricatuH paJcakaM zatam / 'saMkhyAyA avizadantAyAH kan' (vyAsU, 511122 ) ityanuvRttI tadasminpRdhyAyalAbhazuhako padA dIyate' (vyAsa. 5 / 1147 ) iti kan vRddhi cakravRddhiH pratimAsaM tu kAlikA / icchAkRtA kAritA syAtkAvikA kAyakarmaNA // iyaM ca vRddhimAMsi mAsi gRhyata iti kAlikA / iyameva vRddhirdivasa gaNanayA vibhavya pratidivasaM gRhyamANA kAyikA bhavati / mitA (2) anyathA bandhakalamakarAhitya ityarthaH / smRca.155 1 ' vyavahArakANDam 6 " * apa., gaumi., mamu., maca, vyapra., vitA. vAkyArtho mitAvat / pamA mitAvadbhAvaH / kusIdati gotamavacanamyAkhyAne haradacena tu gautamAzvayorodha pradarzitaH, na samanvayaH / * zeSaM mitAgatam / : / (4) atha sarvAsu smRtiSu pramANanirUpaNAnantaramevASTAdazapadanirUpaNam / pramANanirUpaNAnantaraM prameyanirUpaNaM nyAyyamiti tadanantarameva aSTAdazapadAkhyaM prameyaM nirUpyate / tatra RNAdAna eva mAnuSadivyAtmakasaphalapramANasAdhyatvena upahArasya nirUpaNAtprAthamyAdu dezakrameNa prathamaM RNAdAnAkhyaM vivAdapadaM nirUpyate / ana evokaM 'teSAmAvamRNAdAnam' iti / tena paNa viMzatyAM paNapAdo mAsi mAsi vRddhirbhavati / etaduktaM bhavati samAnajAtI sarvatra dvikaM zatameva spAsyam / tathA ca kSatriyasya kSatriye'thama dvikaM zatam / vaizve. 'dhamarNe trikaM zatam zUdre'dhamarNe catuSkaM zatam / tathA vaizvasya vaizve'dhamarNe kiM zatam / zudrema trikaM zatam / tathA zUdrasya zUdre'dhamarNe dvikaM zatamiti / anantaraM cikaM zataM ekAntare catuSkaM zataM dham bhavatIti / + savi. 221-222 (5) evaM ca savandhake'pi azItitamabhAgarUpavRddhisthAne mASadra yonasuvarNadrayAdisuvarNazatAdI kSatriyAdinA vRddhideyetyUhanIyaM nyAyasampAt / +vImi. (6) tvaM ca dhanAtiprayojanakasvatvAvinAzakadhanadAnatvam / kAlikavRddhidAna pUrvakagrahaNatvaM vA / AdyalakSaNe putrasaMpradAnadAne vyabhicAravAraNAya prayojanakAntam / vikraye vyabhicAravAraNAya svatvAvinAzaketi / dvitIye pratigrahe'tiprasaGgavAraNAya pUrvakAntam / tahaNaM dvividham sabandhakavandhakaM ca uttamarNasya nikaTe yastu vizvAsArthaM sthApyate tandhakam / tadbhedena vRddhamedamAha yAzavalkyaH azItIti / kAntAragAstu dazakaM sAmudrA viMzakaM zatam / darvA svakRtAM vRddhiM sarve sarvAsu jAtiSu / / (1) cAturvarNyAtirekeNa tu -- kAntAragAstu dazakamiti / kAntAragA araNyavAsinaH tagAmino vA / + zeSaM mitAgatam / vyau. 74 (1) yAsmR. 2 / 38; apu. 253 / 65 pUrvArdhe (grAmAntarAta dazakaM samudrAdapi viMzatim ) vizva. 22416 meghA. 2 / 153; mitA; apa; vyaka. 107; smRca.136 utta.: 155 vira. 11 svakR (tmaka ); pamA. 222; smRci.8; nRpra. 18 pU.; savi. 2246 vIme vyapra. 2286 vyau. 74; vyama. 75; vitA. 482; prakA. 92; samu. 79. 5 1 1
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH 621 sAmudrAH samudravyavahAriNaH / te pratimAsaM dazakaM viMzakaM | iti / atra brAhmaNAdInAmadhamarNatvaM mUrdhAvasiktAdica zataM dadyuH / yadvA kAntAraM varNApazadatvaM ye gacchanti, jAtInAM uttamarNatvaM ca pradarzanamAtram / hInottarabhAvamate kAntAragAH, varNApazadA ityarthaH / saha mudrayA niya- parigaNayya vyatyayena yathAkathaMciduttamarNatvaM adhamarNatvaM mena vartata iti samudro varNAzramaviSayaH, tamatilayanti ca bhavatItyarthaH / subo. ye, te viparItalakSaNayA vA sAmudrAH, vikarmasthA ityrthH| 'saMtatistu pazustrINAM rasasyASTaguNA praa| dadhurvA svaparibhASitAM vRddhiM, sarve brAhmaNAdayo'pi, vastradhAnyahiraNyAnAM catustridviguNA praa|| sarvAsvapazadajAtiSvityarthaH / ApatkalpazcAyaM brAhmaNA- (1) pazustrINAM vRddhiH phalabhogyatvenArpitAnAM yA dInAmityetad vAzabdena dyotyti| vishv.2|41 prasUtiH sA dhanikasya syAt / tuzabdAt saMtatireva, (2) kAntAragAdInAmeva svakRtA sarvajAtiviSayA- nAparA vRddhirityarthaH / pazustrINAmiti puMspazusaMtAnasAdhAraNI vRddhirna tvanyetAm / medhaa.8|153 vyavacchedArtham / athavA pazUnAM strINAM ca dAsInAmiti . (3) grahItRvizeSeNa prakArAntaramAha-- kAntAragAstu yojyam / izvAdirasasyASTaguNA parA vRddhiH / vastrANAM iti / kAntAramaraNyaM tatra gacchantIti kAntAragAH / ye caturguNA, dhAnyAnAM triguNA, hiraNyAdInAM dvigunnaa| vRddhyA dhanaM gRhItvA'dhikalAbhArthamatigahanaM prANadhana- / taccAzItibhAgAdyanusAreNa yAvatA kAlena hiraNyaM vinAzazaGkAsthAnaM pravizanti te dazakaM zataM dayaH / ye ca dviguNaM, tAvataiva dhAnyAdeH svprimaannyogH| samudragAste viMzakaM zataM mAsi mAsItyeva / etaduktaM vishv.2|40 * bhavati kAntAragebhyo dazakaM zataM, sAmudrebhyazca viMzakaM, (2) adhunA dravyavizeSe vRddhi vizeSamAha - saMta uttamarNa AdadyAt mUlavinAzasyApi shngkittvaaditi| tistu pazustrINAmiti / idAnIM kAritAM vRddhimAha-- 'dadyarvA' iti / sarva vA pazustrINAM saMtatireva vRddhiH / pazUnAM strINAM ca brAhmaNAdayo'dhamAH, abandhaka sabandhake vA, svakRtAM poSaNAsamarthasya tatpuSTisaMtatikAmasya prayogaH saMbhavati / svAbhyupagatAM, vRddhi sarvAsu jAtiSu ddyuH| mitA. grahaNaM ca kssiinnpricaarthinH| (4) kAntAraM mahAvanaM tadgacchantIti kAntAragA adhunA prayuktasya dravyasya vRddhigrahaNamantareNApi vastrAdivikrayakAriNaste dazakaM zataM dayaH / samudraM cirakAlAvasthitasya kasya dravyasya kiyatI parA vRddhitarantIti sAmudrAste tu viMzakaM zataM dadyuH / niSkAdi- rityapekSita Aha- rasasyetyAdi / zate gRhIte niSkAdiviMzati pratimAsaM dayaH / evaM rasasya tailaghutAdervaddhigrahaNamantareNa cirakAlAvasthidazake'pi zate / athavottamarNasaMmatAM svakRtAM sarve varNA tasya svakRtayA vRddhayA vardhamAnasyASThaguNA vRddhiH parA' / brAhmaNAdayo varNajAtiSUttamaNeSu vRddhiM dadhuH / etacca nAtaHparaM vardhate / tathA vastradhAnyahiraNyAnAM yathAsaMkhya bandhakAbhAve'dhamarNAnAM kAntArasamudragamanautsukye ca caturguNA triguNA dviguNA vRddhiH parA / vasiSThena veditavyam / apa. tu rasasya traiguNyaM uktam 'dviguNaM hiraNyaM trigaNaM (5) evamuktAzItibhAgAdizAstrIyavRddhiparimANena dhAnyam / dhAnyenaiva rasA vyAkhyAtAH puSpamUlasaha vikalpamadhamAbhyupagatavRddhiparimANasyAha-- * bAla. subobat / dayurveti / smRca.155 (6) dazakaM zataM viMzakaM ca zataM kRtAyAmakRtAyAmapi (1) yaasmR.2|39; apu.253|64 diguNA parA (dviguNA tathA); vizva.2040 apuvat ; mitA.; apa. smRca. vRddhau daapyitvyaaH| vira.11 155 prathamapAdaH; pamA.226; subo.2|56(=) utta.; (7) mitA.TIkA-- sarve vA brAhmaNAdayo'dhamarNA nRpra.18; savi.224 prathamapAdaH; vImi.; vyapra.228: 254 utta.; vyau.75; vitA.485; samu.80; bhAca. xpamA., savi., bImi., vyapra., vitA. mitAgatam / 8151 dviguNA parA (dviguNAH smRtAH) uttaH
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 623 phalAni ca / tulAdhRtamaSTaguNam' iti / manunA tu dhAnyasya puSyamUlaphalAdInAM ca paJcaguNatvamuktam"dhAnye zade lave vAhye nAtikrAmati paJcatAm' iti / zadaH kSetraphalaM puSyamUlaphalAdi labo mepoNAMcamarIkezAdiH / vAhyo balIvardaturagAdiH / dhAnyazadalavavAhyaviSayA vRddhiH paJcaguNatvaM nAtikrAmatIti / tatrAdhamarNa1 yogyatAvazena durbhikSAdikAlavazena ca vyavasthA draSTavyA / etacca sakRtprayoge sakRdAharaNe ca veditavyam / puruSAntarasaMkramaNena prayogAntarakaraNe tasminneva vA puruSe rekasekAbhyAM anekazaH prayogAntarakaraNe suvarNAdikaM dvaiguNyA - yatikramya pUrvavadvate / sakRtprayoge'pi pratidinaM prati mAsaM pratisaMvatsaraM vA vRddhayAharaNe'dhamarNadeyasya dvaiguNyA saMbhavAtpUrvAhRtayA saha dvaiguNyamatikramya vardhata evaM yathAha manuH 'kusIdavRddhirdvaiguNyaM nAtyeti sakRdAhRtA' iti / sakRdAhitetyapi pATho'sti / mitA. - vyavahArakANDam (2) pazukhINAM mahiSIprabhRtInAm / etaca svakRtavRddhI cirakAlamadattAyAM veditavyam / + apa. (4) striyo dAsyaH / saMtatyabhAve tu prayuktasya pazvAdeH puSTiravinAzo vA lAbha iti / smRca.155 (5) mitA. TIkA -- strINAM dAsInAM na kulastrINAm / adhamarNadevasya dvaiguNyAsaMbhavAditi / dvaiguNyAsaMbhava stvevaM draSTavyaH / pratimAsaM pratisaMvatsaraM vA yasmindine vRddhidavite tasmAdinAtpUrva abhivRddhasya vicchedaH punarapi nUtanatvenAmivRddhiH / evaM ca vastutaH prayogAntarameva bhavatIti / yAvadddvaiguNyaM prApnoti tAvadavicchedena buddhasya dravyasya sthityabhAvAditi / = subo. dAsyA (6) bandhakatAnAM pazUnAM gavAdInAM strINAM dInAM ca saMtatireva gavAdiprayokurbuddhiH / ( vacanaM ) pare tu bandhakatvena khApitasya godAsyAderbuddhiM tadabhAve saMtatimeva vRddhiM gavAdisvAmino'dharmaNA dadyuriti byAcakSate / /vImi. 'kusIdabuddhiriti manuvacanasya mitAkSarAmyAkhyAnaM manI ( pU. 614 ) draSTavyam / pamA, vyau vitA. mitAgatam / + zeSavAkyArtho mitAvat / vyapra. vAkyArthaH apavat / x savi. smRcavat / mAvAsyArthI mitaavd| vRddhaparamAyadhiH 'dIyamAnaM na gRhNAti prayuktaM yaH svakaM dhanam / madhyasthasthApitaM tatsyAdUrdhate na tataH param // (1) yathotpatyA ca dadataH dIyamAnaM na gRhIta iti / svakaM dhanamiti vacanAdAtmanepadayogAca saMnihitadhanikaviSayametat / anyathA tu vardhata evetyabhiprAyaH / vizva. 2 / 46 (2) madhyasthasthApitaM na vardhate dIyamAnamiti / kiM ca / upacayArtha prayuktaM dhanaM adhamarNena dIyamAnamuttamargo vRddhilobhAdyadi na gRhNAti, tadAdhamarNena madhyamahaste sthApitaM yadi sthAttadA tataH sthApanAdUrdhvaM na vardhate / atha sthApitamapi yAcyamAno na dadAti tataH pUrvavata eva / mitA. / (3) na gRhNAti rakSaNAkSamatyavRddhipatyAdi hetuneti zeSaH / madhyasthasthApanAbhAve sthApitasyApi yAcyamAnasvAprAsI pUrvavadvata eva pratidAnoyamasya kRtatvAsaMbhavAt / smRca. 157 (4) kRtavRddhapavAda yAzavalkyena darzitaH dIyamAnamiti / prayuktasya dravyasya bRddhigrahaNamantareNa cirakAlAvasthitasya praram / pamA. 225 --- nAradaH RNAdAne viSayamedA RNaM deyamadeyaM ca yena yatra yathA ca yat / dAnagrahaNadharmAzca RNAdAnamiti smRtam // * apa. mitAgatam / (1) yAsmR. 2 / 44; apu. 254 / 4; vizva. 2 / 46 dvAti (hNIta); mitA; apa; vyaka. 111; smRca. 157 yaH (yat) dhyastha (dhyasthaM) tatsyAt (tattu); vira. 21; pamA. 225; vici. 11; smRci. 8 yaH (yaM) tat (cet ) vardhate na (na vardheta ; nRpra. paiMta vyAsaH nR. 18 va... dhanam (yatsavandhanam ) : 19 va svakaM (svayaM); savi. 226 yaH (yat) tatsyAt (yacca ); candra. 4 ya: ( cet ); vImi ; vyapra. 234 yaH (yat) tad (cet ) / vyaDaM. 8.77 (); vyama. 75 ya: (yat) tatsyAt ( tasmAt ); vitA. 502 tat (cet ); setu. 14-15 ya: (yat) sthApi (svApiM) prakA. 92 va (yat) tat syAt tatta) samu. 80 vaH (da) vigya. 24. (2) nAsaM. 2/1; nAsmR. 411 mazci (rmAbhyAM); apu. 253|13; abhA. 31nAsmRvat; medhA 814 yatra ( yAvat ) prathamapAdatrayam ; mitA. 2 37; apa. 2 37 yatra yathA (yasya
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH 623 tRniyamA (1) atrAyaM RNazabdaH smRtitantrasamayasAMketikaH / yahaNAdAnavyavahArapadaM tatpaJcaviMzativyavahArabheda minnaM yasya pArthAt yena kimapi gRhItaM tasya saMbadhyamAnapuruSa- abhidhIyate / / abhA.31-32 sahitasya tena saMbadhyamAnapuruSasahitena tatsavyAjamapi, (2) tathA 'RNaM deyamiti / tatra deyamRNaM svakRtaM yatra punaH pradeyaM pratyarpaNIyaM tatra evAyaM RNazabdo | pitRkRtaM ca, yasya ca RkthaM haret / adeyaM svakRtaM rUDhimupAgato nAnyatra / sa ca punarapi sAMketikazabda. dviguNAdadhikaM pitRkRtaM ca ytaadibhiH'| yeneti putreNa dvayopalakSito viSayavyApakatvena sthitaH / tathA ekamadha- bharnA pitrA ceti / tathA 'na strI patikRtaM dadyAdRNaM marNamuktaM, dvitIyamuttamarNamuktaM ceti / tatra tAvadadhama- putrakRtaM tathA / abhyupetAhate yadvA saha patyA kRtaM ma / yathA hiraNyadhAnya vastrANAM vddhirvitricturgnnaa| bhavet / yadyapi adeyamityatraitadantarbhataM tathApi dyatAdirasasyASTaguNA vRddhiH strIpazanAM ca saMtatiH // ityAdika- kRtaM vizeSAnapezaM svarUpato'deyam / idaM madhamarNamuktam / uttamarNa punH| pitRpitAmahaprapitA- diti / gobalIvardavadbhavati ca bhedaH / yAvaditi maheSTajanabandhuvargebhyo nityajalAJjalipradAnatilodaka pitR- dvaiguNyaparyantaM, tatrApi bhedaH pUrvavat / yatreti pAThe tarpaNapUrvakaM nityanaimittikaikoddiSTapArvaNakAlasya vRddhi- dezakAlagrahaNam / yatraiva gRhItaM tatraiva deyam / satyAM zrAddheSu piNDapradAnopalakSitamuttamarNamidamiti / atra dhanikecchAyAM dezAntare'pi / sati saMbhave kAlo'pi, keciccodayanti / hiraNyadhAnyavastrANAmekaM adhamarNa- zaradyanvicchet prayuktaM, gRSme vA, satsu sasyeSu, yadA gRhItaM bhuktaM ca yujyate saMtatyA deyam / uttamarNa- vA'sya dhanAgamaM manyeteti / yathA mati saMbhave sarva, mapi pitRpaitAmahasaMkrAntaM hiraNyadhAnyaM saMtatyA'nRNI- asati kazcidaMzo yAvatkrameNa saMzuddhamiti / sarvAbhAve kartuM yuktameva dAtum / yA punarasaMkrAntapUrvajasya varATaka- parikSINe ca 'karma gApi samamiti' / dAnagrahaNadharmA mAtradhanA'pi saMtatiH sA kathamadhamarNottamarNapradAnAdhi- iti, saakssilekhyaadyH| medhA.84 kAriNI bhavatviti / atrocyate / na samyak / AkSodya- / (3) tacca RNAdAnaM satavidham / IdRzamRgaM deyaM, midam / yataH yena zarIreNa dharmArthakAmamokSapuruSArthAnA- | IdRzamadeyaM, anenAdhikAriNA deyaM, asmin samaye deyaM. mupabhogasAdhanakSamaH puruSo bhavati / tadeva zarIraM hiraNya- anena prakAreNa devaM, ityadhamarge paJcavidham / uttamarge dhAnyAdikapadArthasarvAbhyadhikaM pUrvajaprasAdasaMkrAntaM saM- dAnavidhirAdAnavidhizceti dvividhamiti / etacca nAradena tteH| ataH sAdhUttamarNAdhamanapradAnAdhikAriNI pUrvA spaSTIkRtaM RNaM deymityaadinaa| +mitaa.2|37 saMtatiriti / yathA ca saMtatyA kiyadadaraM, yAvadidamRNa- (4) ghRtAdikutsitetarakAryAtha pitrAdikRtamUga dvayamapi dAtavyamityetatpurata eva puruSottamavicAraprAptA- deyam / kuTumbabharaNAdyAvazyaketarakAryArtha pitrAdikRta. vasaraM vakSyAmaH / evaM RNazabdamAtrasya nigama uktaH / mRNamadeyam / putrapautrAdyadhikAriNA bAlyApagamAnantaidAnI yena yatra yathA ca yacca taddeyamadeyaM cetyAdikaM rAdikAle dvaiguNyAdiprakAreNa deyamiti yattatsarve, tathA savistaravakSyamANapadArtha dAnadharmagrahNadharmAbhyAmapalakSitaM / bandhagrahaNAdidhanaprayogadharmAH zanairityAdiprayuktadhanAdAna dharmAzca yasmin vivAdabiSaya uktAH tatpadamRNAdAnamiti yadA) (dAnagrahaNadharmAcca tadRNAdAnamucyate); vyaka.105; smRtmityrthH| smRca.2 smRca.2 mmu.8|4 RNA...m (tadRNAdAnamucyate); vira.5 (5) mitA.TIkA-tatra tAvaraNasya pradAnaM AdAnaM yathA ca yat (yadA bhavet ); pamA.220; vici.1.2%, smRci.7 savi.221 miti smRtam (vidhiH smRtaH) zeSa vA yasminniti vyutpattAvapi yogarUDho'yaM RNAdAnazabdaH 'viravat / maca.84 (dAnaM grahaNadharmazca tadaNAdAnamucyate); tadetadabhipretyAha-tacceti / baal.2|37 piimi.2|37; byapra.224 vitA.478 dharmA (dharma); setu. 17 prakA.85 samu.73, vivya.21 RNA...m (kragA + pamA., savi., vyapra., vitA. mitAgatam / dAramihocyate). 1 bhAgeneti. 2 tyatathA. 3 (0). 4 na. bhya. kA. 79
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 vyavahArakANDam kusIdalakSaNam sapAdo drammo bhavati / iyaM vasiSThavihitA atidharmasthAnalAbhanimittaM yad daangrhnnmissyte| vatI buddhiH / enAM vRddhiM vittavivardhinI prayojakaH sRjet tatkusIdamiti proktaM tena vRttiH kusIdinAma // pravartayediti / abhA.51 (1) atra sthAnazabdo dravyAzritaH svasthAnAzritaH dvikaM trikaM catuSkaM ca paJcakaM ca samaM smRtam / paradezAzritazca draSTavyaH / tdythaa| sthAnasthitasya avi- mAsasya vRddhiM gRhNIyAdvarNAnAmanupUrvazaH / / naSTadravyapiNDasya yo vRddhilAbhaH / tathA svasthAne svasyaiva atra brAhmaNeSu prayogavRddhau dvikaM zataM dharmyam / vyavahArakasya yo lAbhaH / tathA sthAne sthAne deze yo kSatriyeSu trikaM, vaizyeSu catuSkaM, zUdreSu paJcakam / iyaM vRddhikramAcAreNa lAbhaH tasya sthAnalAbhaH / tasya nimittaM zate mAsavRddhirvarNAnAmanukrameNeti / abhA.51 dAnaM prayogyaM grahaNaM savRddhikasya tasyeti daangrhnnmissyte| dvikaM zataM vA gRhIta satAM vRttamanusmaran / etacca prAyogyadAnagrahaNaM smRtisamayazabdena kusIdamiti dvikaM zataM hi gRhvAno na bhavatyarthakilbiSI // nAma proktam / tena kusIdena prAyogyena kusIdinAM ___ athavA sarvavaNeSvapi sAdhupuruSebhyaH sakAzAd abhA.51 dvikameva zataM gahnIyAt / etatsatAM vRttamityevaM smaran / (2) sthAnaM prayuktadhanasthitiH, lAbhaH kalAdiprAptiH, evamanayA vRddhayA prayojako'rthakilbiSI na bhavati / tannimittaM dAnaM dIyamAnaM mUladhanaM dhanikena, grahaNaM abhA.5.1 gRhyamANaM tadeva khAdakena / *vira.5 vRddhiprakArAH talakSaNAni ca (3) kalAzUnyatve tulyatvAdgauNaH prayogaH / na hi kAyikA kAlikA caiva kAritA ca tathA praa| tena vRttirguNazvAvazyApAkaraNIyatvamiti nyAyacaturthAdhyAye cakravRddhizca zAstreSu tasya vRddhizcaturvidhA / / vyaktam / yasyaiva dAnaM tasyaiva tatsajAtIyasyaiva vA grhnnm| ityatra zloke caturvidhavRddhinAmacatuSTayamidamuktam / ata eva vANijyArthaprayuktasyApi na(?)rNatvam |xvici.2 lakSaNaM tvidamucyate / abhA.51 (4) sthAnamavinAzaH, lAbha udayaH, sthAnalAbhau kAyAvirodhinI zazvatpaNapAdAdi kaayikaa| nimittamasyeti sthAnalAbhanimittam / mUlAvinAzena | pratimAsaM savantI yA vRddhiHsA kAlikA mtaa| vRddhinimittamityarthaH / dattirdAnaM, gRhyate'smAditi grahaNaM | (1) naasmR.4|100; abhA.51.(2) naasmR.4|101; vRddhirubhayArthamiSyate / prayoga ityarthaH / sa prayogaH | abhA.51. kusIdamityucyate / tena kusIdena vRttiH prayogajIvinAm / (3) naasN.2|87 kAritA (kArikA) parA (smRtA); nAsmR. nAbhA.2186 / 4 / 102 (kAlikA kAritA caiva kAyikA ca tathA parA / - vRddhiparimANam cakravRddhizca zAstre'smin vRddhidRSTA caturvidhA / / ); abhA.51 nAsmRvat ; mitaa.2|37; vyaka.107 zca zA (stu zA); baMsiSThavihitAM vRddhiM sRjedvittavivardhinIm / / nRpra.18 tasya vRddhi (vRddhivRddhi) zeSaM nAsmRvat ; vyau.75 azItibhAgaM gRhNIyAcchate mAsasya vArdhaSI // vyakavat ; vitA.478; samu.79 zca zAstreSu tasya (stataH ekazatasya prayuktasya mAse bhukte'zItibhAgavRddhayA proktA tasmAt). * candra., vyapra., setu. viragatam / x zeSaM viragatam / (4) naasN.2|88 vRddhiH sA (sA vRddhiH) matA (smRtA); (1) nAsaM.186 yad (hi) proktaM (zeyaM); naasmR.4|98 / naasmR.4|103-104 zazvat (svasva) yikA (kamAt) matA (smRtA); abhA.51 nAsmRvat; medhaa.8|153 yad (hi); abhA.51 nAsmRvat ; vyaka.105 proktaM (zeyaM); (pratimAsaM tu kAlikA); mitaa.2|37 vyaka.107. vira.5, vici.2 vyakavat ; smRci.9 vyakavat / nRpra.18 | cakavA mArapaNapAdAdi (paNArdhAdyA tu) vantI (vati); mbhaa.12|32 yikA. nAsmRvat , pU., candra.2 sthAna (sthAne) vRttiH (vRddhiH); vImi. (dhikA) pU. smRca.154 vRddhiH ... tA (sA vRddhiH kAlike2037 vyakavata,utta.vyapra.225vyakavat setu.1-2vyakavat / ritA) utta.; vira.10 vyakavata; vici.5 vyakavat , pR., vivya.21 dAna...pyate (dAnaM grahaNamucyate) pU. (2) nAsmR. paNabAhyeti halAyudhe pAThaH; smRci.7 pUrvArdha tu kAtyAyanasya; 4199; abhA.51. nRpra.18 vRddhiH sA (sA vRddhiH); byapra.226 utta.; vyau..
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - vRddhi: vRddhi: sAkAratAnAmarNikena svayaMkRtA / vRddherapi punarvRddhizcakravRddhirudAhRtA * // (1) anena zlokadvayena caturvidhA'pi vRddhirvyAkhyAtA / kiM yadidaM muniproktaM saMkSiptavyAkhyAnaM tadapi vistarakhyAkhyAnaM vinA'pi nAtiparisphuTaM bhavatI tyata etaducyate / atItakAlA vRddhiH phalaM yasyAM prApyate / sA kAlikA vRddhirucyate / pratimAsavRddhiH srAvaNI vRddhiH phaladetyarthaH / sA ca zAstroktA varNAnukrameNa paJcazatamavadhibhUtA dRSTA yA punarRNikenaiva apAtrabhUtena athavA pAtrabhUtenaiva savizeSArtivazAtsvamukhenaiva abhA. 51-52 (2) kAyAvirodhinI mUladhanAvirodhinI, zazvatpaNAdazaikAdadhikA karavRddhirvA kRtA / ' vRddhi: sA kAritA | rghAdyA tu pratidinaM deyatvena paNatadardhAdikA / prathamamu bhAbhyAM kRtA yA vRddhi: sA tu kAritA / vyaka. 107 nAma yaNikena svayaM kRteti / atha kAyocyate / sA ca kAyA'virodhinI / dharaNavidhAraNAdinA na prArthayati / iyaM dUrAdeva na ghaTate ! atra kAyazabdo dravyapiNDapratibandha eva draSTavyaH / dravyapiNDo dravyakAyaH / tasyA* virodhinI mUladravyakAyasyAvinAzinI / sA ca svasvaparimANapAdAdikA / kimuktaM bhavati / RNikasyopari yo dravya piNDakAya divasabhATakavRddhayAcAreNa svaH svaH dinapratidinaM paNaH paNo deyaH / pAdaH pAdo vA deyaH / ityanena krameNa taM paNaM pAdaM vA pratidinaM gRhNato dhanikasya sucirakAlenApi mUladravyakAyamadhyAtkiJcinna patati / aparimitadravyapraveza iti / yadA tadA sa dravya piNDakAya RNikenAkhaNDita eva saMpUrNo deyaH / ityeSA kAyAvirodhinI vRddhiH kAyiketi nAmocyate / atazcakravRddhirucyate / yasyAM punarvRddhau eko drammaH paJcazatena dattaH / tatra viMzatibhirmAsairjAtaM dra. 2 / etadravyaM anyairviMzatibhirmAsairjAtaM dra. 4 / ete'pi anyairviMzatibhi * mabhA. vyAkhyAnaM kAritA kAyikA ityAdigautamavacane (pR. 60 7) draSTavyam / 75; vitA. 478 ; setu. 5-6; prakA. 92 smRcavat, utta; samu. 79 smRcavat ; viSaya. 22 vyakavata, pU. 625 bhUtA dra. 8 / pazcAdanyairviMzatibhirjAtA dra. 16 / punaranyairdra. 32 / iyaM vRddhirapi punarvRddhirucyate / anayA vRddhayA yAvadeka eva mUlikadrammaH kasyApi rAjJa upari sthitaH varSaH 33 mAsa 4 tAvatkAlena dra. 40 / atra viMzatimAtrikAH parivartA bhavanti / sa ca ekadrammaH paJcazatapaJcakavRddhayA yAvadviMzativAraguNitaH tAvattena rAjJA tasya mUlikaikadrammaM dhanikasya dAtavyaM jAtam / evaM caturvidhApi vRddhiriyaM savistarA vyAkhyAtA / (1) nAsaM. 2189 kAritA ( kArikA); nAsmR. 41103104 abhA. 516 meghA. 8 / 153 ( vRddhervRddhizcakravRddhiH ); mitA. 2 / 3 7 yarNikena (adhamarNena); vyaka. 107 utta.; mabhA. - 12 / 31 utta; gaumi. 12 31 utta.; vira.106 smRci.7 utta, kAtyAyanaH; nRpra. 18 vyapra. 226; vyau. 75; vitA. 479 nAma yaNi ( yA'dhamarNi ); setu. 6 utta; samu. 79; vivya. 22 utta. (3) kAyAvirodhinIti, kAyaH mUladhanazarIram / zazvat paNArdhAdyA paNatadardhAdikrameNa nityamubhAbhyAM vyavasthApitA, sA nAradamate kAyikA / halAyudhena tu paNAdyetyatra paNavAhyeti likhitaM, vyAkhyAtaM ca paNasya mUladhanasya yAvadavasthAnaM tAvat zazvat varSasahasramapi uttamarNena vAhyate prApyate sA kAyiketi / tacca sakalanibandhAntareSu paNArdhAdyA iti pAThadarzanAdupekSitam / vRddherapi punarvRddhiriti yatra vRddhirUpaM dhanaM dAtumazakto'dhamarNaH savRddhikamidaM dAsyAmIti aGgIkaroti, tatra yA vRddhiH sA cakravRddhirityarthaH / *vira.10 (4) atra vyAsoktA kAyikA bhogalAbhAntargataiva / nAradoktA tu tadbhinneti draSTavyam / vici. 5 dezabhedena vRddhiparimANabhedAH 'RNAnAM sArvabhaumo'yaM vidhirvRddhikaraH smRtaH / dezAcArasthitistvanyA yatrarNamavatiSThate // (1) arthAnAM vRddhikaravidhiH sarvabhUmi sAmAnyo * setu viragataM vicigataM ca / x zeSaM viragatam / nAsaM. 2190 vRddhikaraH (vRddhau kRtaH ) sthitistvanyA (vidhistvanyo ) mava (madhi); nAsmR. 4 / 105 RNA ( arthA ) dezAcAra ( yA dezAva); abhA 52 nAsmRvat; vyaka. 108 stvanyA (stulyA); smRca. 1596 vira. 121 vici. 14 smRtaH (paraH); smRci.8 RNA (paNyA) smRtaH (para: ); savi. 227; candra. 8 smRtaH (paraH ) tiSTha (ziSya); vyapra. 230; vyama. 76 yatrarNa (yatharNa ); setu. 13 vicivat; prakA. 94; samu.80.
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ - vyavahArakANDam .dRSTaH / anyA tu dezAvasthitiryA yatra prasiddhA sA (1) hiraNyaM yathA kayApi vRddhayA gRhItaM, tathA tatraiva yatrarNamapyavatiSThate, vyavahArataH pratiSThate / tAvadeva vardhate yAvadviguNIbhUtam / dhAnyaM jalpitavRddhayA abhA.52 | taddIyamAnaM pratigrAhyaM tAvat vardhate yAvat triguNam / vastraM (2) smRtaH, RNAnAM vRddhikaro vidhiH sarvatra bhUmA- tAvadvardhate yAvaccaturguNam / rasastAvadyAvadaSTaguNo bhuutH| vapISTaH / yatra dvaiguNyAdANaM vardhamAnamavatiSThate tatra | strIpazUnAM ca samAdhattAnAM yA saMtatirutpadyate sA drammadezAcArasthitiH / deshaantraacaarsthitito'nyetyrthH| dhanikasya bhavatIti / abhA.52 smRca.159 (2) strIpazUnAM tu saMtatiH pratidivasabhuktirgavAM (3) yo'yamAzItAdivRddhiprakAraH sa sArvabhauma eva | dohAdirvA, strINAM pratidivasaM karma / naabhaa.2|92 . zAstrIyatvAt / dezAcArasthitistu anyA sArvatrikatva- 'sUtrakarpAsakiNvAnAM trapuNaH sIsakasya ca / . virodhinii| vira.12 AyudhAnAM ca sarveSAM carmaNastAmralohayoH // (4) ato'nyo deshaacaaraapekssyaa| naabhaa.2|90 anyeSAM caiva sarveSAmiSTakAnAM tathaiva ca / / 'dviguNaM triguNaM caiva tathA'nyasmiMzcaturguNam / . akSayyA vRddhireteSAM manurAha prajApatiH / tathA'STaguNamanyasmin deyaM deze'vatiSThate // tailAnAM caiva sarveSAM madyAnAM madhusarpiSAm / (1) kasmiMzciddeze dviguNAvadhivRddhireva, keSvapi vRddhiraSTaguNA jJeyA guDasya lavaNasya ca // .. punastriguNacaturguNASTaguNA'pi anyadezeSvavatiSThate / prItidattavRddhiH . xabhA.52 ne vRddhiH prItidattAnAM syAdanAkAritA kacit / (2) anyasmindeze'nyasminkAle ca yAvatA prasthaM anAkAritamapyUrva vatsarArdhAdvivardhate // labhate utpatteH prAk tAvataiva prasthacatuSTayamutpattau | (1) eSAmanantaroktAnAM vastUnAM prItisaMvyavahAreNa labdhavyamiti dezakAlajJAne yatra dvaiguNyAdilAbhastatra dattAnAmavicAritA vRddhirnAsti tAvadyAvatSaNmAsaM, varNakrameNaiva vA'stu / astu vA mAsasthAne tUnam / tataH paraM tvakAritApi vRddhiH SaNmAsAdupari bhavatIti / dvitrairapi mAsaistUne dviguNamUnopacaye tu triguNaM dhAnyaM, abhA.52-53 purANe tu mAsena paNairvRddhiriti saMkarajAtiparamiti tu (2) anAkAritamayAcitamiti kriyaavishessnntvaannrtnaakrH| dhAnye triguNapaJcaguNatve kAlabhUmneti shissttaaH| puMsakaliGgatvam / . . ap.2|37 vici.14 (3) vayasyAderupabhogAdyarthamarpitaviSaye tvAha vRdhdayuparamAvadhiH nAradaH-na vRddhiriti / anAkAritA akRtA / 'hiraNyadhAnyavastrANAM vRddhirdvitricturgunnaa| prItidattAnAM pratiyAcanapratidAnadina nirdezazUnyAnArasasyASTaguNA vRddhiH strIpazUnAM ca saMtatiH // miti zeSaH / anAkAritamapItyAderayamarthaH / pratidAnax smRca., pamA., savi. abhAvat / dina nirdeze tu taddinamArabhya SaNmAsAdUrdhva vardhate prIti(1) nAsaM.191 deyaM (deze); naasmR.4|106 caiva | (1) vulg.naasmR.4|107itysyoprissttaat shloktrymidm| (vA'pi) tathA'nyasmin (tathA'nyatra); abhA.52 nAsmRvat; (2) naasN.2|93 prIti (prati); naasmR.4|108 dvivarSa smRca.159; vira.12; pamA.227 chate (chati); vici (pravarSa); abhA.52 nAsmRvat ; mitaa.2|38, ap.2|37 14; nRpra.19; savi.227; candra.8; vyapra.230 deyaM / kAritA (kArita); vyaka.109; smRca.156; vira.16) (tattu); setu.13 'vatiSThate (ca tiSThati); prakA.94; samu.80. | pamA.222; vici.9; smRci.8 rArdhAt (rAdvA); nRpra.18 / (2) naasN.2|92 rasa (ghRta) ca (tu); naasmR.4|107 dvi (tta); savi.224; vyapra.231; vyau.75; vyama.75 trica (trizca); abhA.31,52, medhaa.8|151 (= ) dhAnya- dvivarSa (ddhi vardha); vitA.483 setu.8; prakA.93 nAsaMvat / vastrANAM (vastradhAnyAnAM) pU. samu.80 vRddhiH (proktA). samu.79; vigya.24 rArdhAt (rAdi).
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH dttmpiiti| *smRca.156 vAghuSagrahaNAdhikArI (4) dattAnAmiti dAnamatra samarpaNamAtraparam / ApadaM nistaredvaizyaH kAmaM vAdhupakarmaNA / Apatsvapi hi kaSTAsu brAhmaNasya na vAdhuSam / / (5) vRddhirdezAcAravyavasthayA / naabhaa.2|93 (1) kila kRSigorakSAdivRttirvaizyasya zAstravihitA 'prItidattaM tu yatkiJcinna tadvardhatyayAcitam / zAstrotpAdakaiva / tatpunardhAnyavRddhiprayojanaM tasyApyayAcyamAnamadattaM cedvardhate paJcakaM zatama / / niSiddham / tenaitaduktaM, yadi kAcidApadbhavati, tata prItidattaM yatkimapi bhavati tattAvanna vardhate yAvanna stAmApadaM kAmamicchayA vASikarmaNA nistaret / yAcitam / yadA punaryAcyamAnamapi na dIyate tadA brAhmaNasya punaridaM vAdhupikaM ca kaSTAsvapyApatsu na SaNmAsAdAgapi taddivasAdArabhya paJcakazatavRddhayA vihitamatiniSiddhatvAditi / abhA.53 vardhate / abhA.53 (2) ApadgrahaNaM tatra kAmyanaimittikAdyapravRttiH / vAthuSalakSaNam tAmavasthAM vAdhuSakarmaNA nistareda vaizyaH / 'ApadaM aiSa vRddhividhiH proktaH prItidattasya dhrmtH| nistarediti' vacanAduttarakAlamutsRjediti gamyate / vRddhistu yoktA dhAnyasya vAdhuSaM tadudAhRtam // brAhmaNapratiSedhAdeva kSatriyavazyayoH siddha vaizyagrahaNAt (1) eSa vidhiH prItidattasya karmaNa uddissttH| karma.. kSatriyasyApi neSyata iti gamyate / anya Aha-- zabdaH kvaciddhiraNyaparyAyavAcako dRSTaH / yA puna brAhmaNapratiSedhAt kSatriyavaizyayoranujJAyate, vaizyagrahaNaM AMnyasya vRddhirbhavati, tato vArdhaSikaM nAma vartamAna pradarzanArthamiti / vaizyasya svavRttitvAditarayoH pratiSedho mucyte| abhA.53 yukttrH| naabhaa.2|95 (2) vRddhistu yoktA dhAnyAnAmiti dhAnyAnAM vRddhi akRtavRddhathapavAdaH manuktvA gRhItAnAM yAcitAnAM adAne yA varNakrameNa paMNyamUlyaM bhRtiyA'so daNDo yazca prakalpitaH / dvaiguNyAdirUpA vRddhiruktA, saiva bhavati, sA ca vArdhaSya vRthAdAnAkSikapaNA vardhante nAvivakSitAH // mucyate ityarthaH / vira.16 (1) paNyamalyaM vikrItakrayANakamUlyam / bhRtiH karma(3) eSa vRddhi vidhiH proktaH 'kAyikA kAlikA' karavRttiH / nyAsaH sthApanikamuktaM dravyam / daNDo doSaityArabhya pravRddhasyASTaguNatvAddhA dhAnyAnAM vRddhiyoktA, vinayo rAjakule / avahArakaM ucchinnakaM gRhItam / 'triguNe ti vA, vAdhuSamiti yadetadudAhRtaM, tadetata vRthAdAnaM yaccAraNamArgaNakAdInAM pratipannam / AkSikakecid dhAnyAnAM triguNe prayoge vArdhaSika ityucyate / (1) naasN.2|95, naasmR.4|111 Saka (Sika); abhA. anye dhAnyaviSayA yoktA tAM ya upajIvati sarva 53 nAsmRvat ; smRca.159 tRtIyapAdaM vinA; prakA. viSayAM triguNamupajIvatItyarthaH, sa vAdhuSika iti / nAbhA.2194 (2) naasmR.2|36 yazca prakalpitaH (yaccAvahArakam ); abhA.26 nAsmRvat ; mitaa.2|38 bhRti (dhati); vyaka.110 * vyapra. smRcagatam / yazca prakalpitaH (yaccAbhihArikam ); smRca.157; vira.20 (1) naasmR.4|109, abhA.53; ap.2|37nn tad vyakavat ; pamA.224; vici.10 yazca prakalpitaH (yazcAbhihA(ttana) (yAcyamAnamayacchaMstu vardhayet paJcakaM zatam); nRpra.18 rikam ); smRci.8; nRpra.18; savi.226 mUlyaM (mAlA) dhaMtya (dhaMda) uttarArdhaM apavat : 21 na tadvardhatya (dardhate na tva); - yazca (yatra); candra.9 vyakavat ; viimi.2|39 (=) paNya vitA.483 apavat :531 nRpra.21vat. (paNyaM) nAviva (no'viva) zeSaM vyakavat ; vyapra.233; vyau. - (2) nAsaM.2294 prItidattasya (pravRddhasyaha) nyasya (nyAnAM); 75 paNya (paNyaM) smRtyantaram / vyama.75 mUlyaM (mUlaM); naasmR.4|110 dharmataH (karmaNaH); abhA.53 nAsmRvat ; vitA.484; setu.13 vyakavat : 315 vicivat ; prakA, vyaka.109 nyasya (nyAnAM); vira.16 vyakavat . / 93 (=); samu.80.
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 . vyavahArakANDam paNA dyUtahAritadravyam / ete paNAH sucirakAlAgate- caturguNaM vA'STaguNaM kusIdAkhyamRNaM tataH // nApi dhaninA sAmakAH svarUpasthitA grahItavyAH, ete kutsitAt sIdatazcAdhamarNAt sakalaM dhanaM yada gRhyate avicAritA avivakSitA na vardhanta ityrthH| abhA.26 nirvishngkruttmrnnaiH| caturguNaM vA'STaguNamiti vAkAroM'nA(2) avivakSitA anAkAritA iti / mitaa.2|38 sthAyAM, tena dvaiguNyA dilAbhaH / atra kusIdamRNamityeva (3) paNyasya vastrAdermalyaM paNyamUlyam / ukteSu SaTsu lakSaNam / tacca nAradoktau sphuTameva, zeSaM tu kusIdapade akRtavRddhinAstItyarthaH / atra paNyamUlyasyAvRddhiH avyvvyutpttimaatrkthnm| vira.5 pravAsapratiyAcanAbhAve / nyAsasya vavRddhiH pratiyAcanA RNadAnavidhiH bhAve yathAsthitasyaiva / ato na pUrvoktaprakaraNoktavacana- / gRhItvAdhiM bandhaM vA sAdhu lagnakam / / virodhaapttiH| smRca.157 lekhyArUDhaM sAkSimatA RNaM dadyAddhanI sadA // (4) nyAso nikSepaH / paNyamUlyanyAsayozca yAci- (1) paripUrNa savRddhikamUladravyaparyAptamityarthaH / tAdattAnyayorupAdAnaM, tayoH pUrva vRddhividhAnAt / daNDa smRca.135 uttamasAhasAdirUpaH / AbhihArikaM chalAdinA gRhItam / (2) Adhibandhazabdau bhogyaadhiprau| lagnakasAdhutvaM . vathAdAnaM dharmamanuddizya dattamarpitam / avivakSitAH RNadApayitRtvasthairyeNa / RNaprayoktuzcAyamupadezaH / ubhAbhyAM aparibhASitavRddhayaH / vira.20 vira.5 (5) kAtyAyanena tu yannikSepapaNyamUlyayorakRtApi (3) yathAvizvAsameteSAM karaNam / ayamupadezaH / vRddhiratA tacchamaproSitaparam / vici.10 aadhibhogyH / bandho'tra bhogalAbhAdanyataH suvarNAdi / bRhaspatiH ato bhedaH / vici.3 vyavahArapadopakramaH (4) nanvAdhibandhayorekArthatvena lokaprasiddhatvAtkathaM paidAGgasahitastveSa vyavahAraH prkiirtitH| bandhaM vetyuktirityAzaGkAyAtra vivakSitaM bandhazabdasyArthavivAdakAraNAnyasya padAni zRNutAdhunA / / / mAha nAradaH - nikSepo mitrahastastho bandho vizvAsakaH RNAdAnapradhAnAni dyUtAhAnAntikAni ca / smRtaH / iti / vyapra.224 kramazaH saMpravakSyAmi kriyAbhedAMzca tatvataH // (5) yAvattAvakamRNaM na zocyate tAvadetadagRhakSetrAdi padaM bhASAdi, aGgaM saMzayaprayojanAdi, tatsahitaH / dAnavikrayAdhikaraNAdyahaM na kariSyAmIti nirbandho padAni adhikaraNAni RNAdIni / kenacit vivAdakara- bandhaH / lagnakaH pratibhUH / / NAnIti paThitvA vivAdaH kriyate yeSu RNAdAnAdiSu vRddhiprakArAH talakSaNAni ca tAnIti vyAkhyAtaM, tatra padamanarthakaM syAt / dyUtAhA vidhA proktA paJcadhA'nyaiH prkiirtitaa| nAntikAni dyUtAvAnAvasAnAni / vira.4 SaDvidhA'smin samAkhyAtA tatvatastAM nibodht|| kusIdaniruktiH smRtam); setu.2; samu.80 zaGkaH (zaGka) vA (cA) zeSaM kutsitAt sIdatazcaiva nirvizakaiH prgRhyte| vyamavat ; vivya.21. (1) vyaka.106 smRca.135, vira.5, pamA.220% xpamA., savi., vyapra. smRcagatam / * zeSaM viragatam / vici.2, nRpra.18, vyapra.224; vyama.74; setu.2; (1) vyaka.105, vira.4 stveSa vyavahAraH pra (ssamyag prakA.85; samu.73, vivya.21. vivAdastveSa) nyasya (nyatra); pamA.219; vyapra.224 zRNutAdhunA (zaNutAni tu); samu.73... (2) ap.2|37 SaDvidhA'smin ( SaDvidhA'nyaiH ) stAM (2) vyaka.105 pradhA (pradA); vira.4 vyakavat ; pamA. (stA); vyaka.107; smRca.154; vira.9; pamA.220%, 219; vyapra.224 napradhAnA (nodgrahAdI); samu.73. vici.5 SaDvidhA'smin (SaDvidhA'nyaH); smRci.. (3) vyaka.106 pra (tu) tataH (ca tat); vira.5 vyaka- caturvidhA (caturguNA) zeSaM vicivat / nRpra.18 dhataM (dhaya) vat : vici.2; vyapra.225; vyama.74 mRNaM tataH (mataH | zeSa vicivat ; savi.222 vicivat ; viimi.2|37
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - vRddhiH (1) asminnasmadIye dharmazAstre / smRca. 154 SaDvidhA me iti kacitpAThaH / tatra me mama vyapra. 225 mate / kAyikA kAlikA caiva cakravRdhdirathA'parA / kAritA ca zikhAvRddhirbhogalAbhastathaiva ca // kAyikAM bhogavRddhiM ca kAritAM ca zikhAtmikAm / catuSTayIM vRddhimAhuzcakravRddhayA tu paJcamIm // kAyikA karmasaMyuktA mAsagrAhyA tu kAlikA | vRddhervRddhizcakravRddhiH kAritA RNinA kRtA / / godhoTakAderAdhIkRtasya 'dohanavAhanAdikaH kAyiko vyApAra eva yatra vRddhitvena kalpitaH sA kAyiketyarthaH / mAsagrAhyA pratimAsaM labhyA vRddhi: kAlikA / vRddherapi pratimAsaM mUlabhAvena punarvRddhizcakravRddhiH / RNikecchayA kRtA vRddhiH kAritA 'icchAkRtA kAritA syAt' iti smRtyantare'bhidhAnAt / tena chAndaso'yaM svArtha eva kAriteti Nic pratyayo draSTavyaH / parapreraNayA tu kAritA vRddhirniSiddhaiva / XsmRca. 154 | X savi., vyapra. stRcavat / vicivat vyapra. 225 vicivat; vitA. 479 kIrtitA (kIrtitAH) zeSaM vicivat ; setu. 5 apavat, dvitIyapAdaM vinA; prakA. 92; samu. 78; vivya. 22 smRcivat. (1) apa. 2 37 thAparA (tosparA); vyaka. 107; smRca. 154 kAritA ca (kAritA'tha ); vira. 96 pamA. 220 bhoMga (rbhAga) zeSaM apavat ; daki. 356 vici.5 rathA (stathA) ritA ca (ritA'tha); smRci . 7 vicivat; savi. 222 vicivat ; vImi 2137 vicivat; vyapra. 225 thAparA (tosparA ) ca zikhA ( sazikhA ); vitA . 480 utta; setu. 5 rathAparA (stathaiva ca) ritA ca (ritA'tha) stathaiva ca (stathAparA); prakA. 92 smRcavat; samu.78 smRcavat; vivya. 22 rathA ( stathA ) ritA ca (ritA'tha). (2) savi. 224. (3) apa. 2 37 sagrA (sAdyA); gaumi. 12 32 prathamapAdaH; smRca. 154; mamu. 2 / 153 karma ( kAya ) tu (ca); mA. 220 RNi (tvRNi); savi. 223; maca. 8 / 153 muvat vyapra. 225; vitA. 480 prathamapAdaH; prakA. 283; sasu. 78 pamAvat nanda. 8 153 saMyuktA (saMzodhyA) tu (ca) kAritA ( kArikA ) .. 629 pratyahaM gRhyate yA tu zikhAvRddhistu sA matA / zikheva vardhateM nityaM zirazchedAnnivartate / / mUle datte tathaivaiSA zikhAvRddhistataH smRtA / gRhAt stomaH zadaH kSetrAdbhogalAbhaH prakIrtitaH // (1) udAharaNam -- taNDulaprasthasya pratyahaM taNDulamuSTirgRhyata iti / gaumi. 12 / 32 (2) pratidina labhyA tu zikhAsAdRzyAcchikhAvRddhiriti vyapadizyate / kiM punaH zikhAsAdRzyamityapekSite bRhaspatirevAha 'zikheva vardhate nityaM zirazchedAnnivartate / mUle datte tathaivaiSA zikhAvRddhistu sA smRtA' || pratyahaM gRhyate iti saMpratipannadinasaMkhyAviziSTavRddhi grahaNakAlopalakSaNArtham / **smRca.154 gRhAttotra ityAderayamarthaH / nivAsanibandhano gRhasakAzAtsaMtoSa: / kSetrAtsaMbhUtaM dhAnyAdiphalaM ca bhogalAbhAkhyo vRddhiprabheda iti / gRhakSetragrahaNaM sthAvarAtmakabhogyAdherapyupalakSaNArtham / (3) stomo'tra gRhavAsanimittakaM bhATakam / gRhamatropalakSaNaM, tena ghaTTAdAvapi stoma eva lAbha iti boddhavyam / vira. 13 (4) zasyAdiphalalAbhaH zada ityucyate / zadla * savi smRcagatam / (1) apa. 2 / 37 matA (smRtA); vyaka. 108 apavat; gaumi . 12 / 32 yA tu (yA hi ) matA (smRtA ) kAtyAyana: ; smRca. 154 apavat ; vira. 123 pamA. 221 pU. vici . 5-6; smRci.8 nityaM (yA tu); nRpra. 18 tu sA smRtA (prakIrtitA) pU.; savi. 223 apavat; vyapra. 225 pU., apavat : 226 utta.; vitA.480 tu (ca) matA (smRtA) pU.; setu.66 prakA. 92 apavat; samu. 78-79 apavat vivya. 22-23. (2)apa. 2 / 3 7 stata: (stu sA) lAbhaH prakIrtita: (lAbhaM tathaiva ca ); vyaka. 108; gaumi . 12132pU., kAtyAyanaH; smRca. 154 stata: (stu sA) stomaH (toSa: ) lAbha: (kAma:); vira. 125., 13 utta; pamA. 221 utta; vici. 6; smRci.81 savi. 223 stataH (stathA) stomaH zada (toSaH phalaM ); vyapra. 226 pU. : 225 stomaH zadaH (toSaH phalaM) utta; vitA. 480 (gRhyate tu kSetraphalaM bhogalAbhaH sa saMsmRtaH ) utta prakA. 92 stataH (stu sA) stomaH zabdaH (topa: phalaM); samu.79 stataH (stu sA); vivya. 23.
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ ThayavahArakANDam zAtana iti dhAtvanusArAt / vici.6 gobalIvardanyAyAddhAnyavyatiriktaM puSpamUlaphalAdikam / (5) bandhakIkRtAd gRhAnnivAsAdijanitaH saMtoSaH / vAhyo bliivrdturgaadiH| lavo messlomcmriikeshaadiH| ___byapra.226 sneho madhUcchiSTAdiH / 'prayukte cirakAlika' iti padazikhAvRddhayAdInAmuparamAvadhiH dvayaM saptamyekavacanAntena hiraNyAdipadena saMbadhyate / 'zikhAvaddhiM kAyikAM ca bhogalAbhaM tathaiva c|| zadavAhyalayeSu cirakAlikeSvityadhyAhAraH / evaM lavaNadhanI tAvatsamAdadyAt yAvanmUlaM na zodhitam / / snehmyessvpydhyaahaarH| smRca.159-160 (1) bhogyAdiSu dviguNAdhikApi. vRddhiH| candra.2 (2) hiraNye suvarNarajate, kupyazabdo'tra hiraNya. (2) zikhAvRddhayAdInAmanuparamamAha-zikhAvRddhi- rjtaanytaamraadiprH|| vira.18 miti / na zodhitaM na pratidastamRNikenetyarthaH / (3) tadetatsarvamadhamarNayogyatAmusAreNa durbhikSAdivyapra.231 kAlavazena vyavasthApanIyam / pamA.227 yAcyamAnA na ceddadyAt vardhate paJcakaM zatam / / (4) atra cirakAlazabdena pratizrutAyA azItipAdopacayAt krameNetareSAm / bhAgAyA vRddheryasmin samaye dvaiguNyAdiprApakatvaM bhavati *hiraNye dviguNA vRddhistriguNA vastrakupyake / tato'dhikaH kAlo gRhyte| .. vyapra.228 dhAnye caturguNA proktA sadavAhyalaveSu ca / / 'tRNakASTheSTakAsUtrakiNvacarmAsthivarmaNAm / uktA pazcaguNA zAke bIjekSau SaDguNA smRtaa| hetipuSpaphalAnAM ca vRddhistu na nivartate // lavaNasnehamayeSu vRddhiraSTaguNA smRtA / / (1) kiNvaM surAdravyopAdAnakAraNam / carma phlkH| guDe madhuni caivoktA prayukta cirakAlike // varma kavacam / hetiH zastram / ap.2|39 (1) kupyaM apusIsakam / zadaH kSetraphalam / tacca (2) carma bANAdinivArakaM phalakam / varma kava. cam / hetirAyudham / puSpaphalayovRddha thanivRttiH pratidAna(1) ap.2|35 vyaka.108 smRca.161; vira.13, pamA.23 0; vici.6; savi.230 bhoga (bhAga); candra.2 kAM velAyAM atyantasamRddhAdhamarNaviSaye veditavyA / anyathA (kI); byapra.231; vyau.35, setu.7; prakA.94 sama. puurvprkrnnokttrigunnaadiprtipaadkvcnvirodhaaptteH| 81; vivya.23. (2) smRca.180. (3) vishv.2|39. *smRca.161 (4) ap.2|39 sadavAhya (zade vAhye); vyaka.110; (3) asthi dantazaGkhAdi / carma kRSNazArAdeH smRca.159; vira.18; pamA.226; dIka.35 kupyake kRttiH / atra vRddhi vizeSavattayA puSpaphalayorbodhanAt (kupyayoH); vici.12; smRci.9 vastrakupyake (kupyavasnake); virodhe tatra durlabhe puSpaphale vivakSite, atra tu sulabhe savi.227 smRcavat ; candra.7 pU.; viimi.2|39; vyapra. iti priihaarH| ___+vira.19 228; vyama.75; setu.10 veSu (ve'pi ); prakA.94; samu.80; vivya.25 proktA sadavAhya (vRddhiH zade vAhye). * pamA. smRcavat / + candre. viravat / (5) apa.139 jekSau SaD (jeSvaSTa); vyaka.110; (1) ap.2|39 vyaka.110; smRca.161, vira. smRca.159 STaguNA smRtA (STaguNA matA) :153 (-) pratha- 19 carmAsthivarma (parNAsthicarma); pamA.229vici. mAdhaH; vira.19; pamA.227 sneha (sveda) zeSa smRcavat 13 kiNva (kiNNa) carmAsthivarma (parNAsthicarma) stu na niva. vici.12-13; smRci.9 kSau (ca); savi.227 bIjekSau te (zca na vidhIyate); savi.228; candra.7 kiNvacarmAsthi. SaDguNA smRtA (bIjasthA SaDguNA sthitA) kAlike (kAlikA); varma (kilbapatrAsthicarma) nivartate (vidhIyate); vyapra.230; candra.7 kAlike (kAlikA); viimi.2|39; vyapra.228 vitA.487 na nivartate (nAtivartate); setu.11 carmAsthismRyavat ; vitA.487 prayukta (SaDguNA) antyAdvayam | varma (pUrNAsthicama) stu na nivartate (zca na vidhIyate); prakA. setu.10 prathamAdhaH : 315; prakA.91,94; samu.800 94, samu.81; vivya.35 kiNvacarmAsthivarma (visvavivya.25 prathamAdhaH. parNAsthicarma) stu na nivartate (zca na vidhIyate.)
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH (4) kiNNaM paiThImUlam / hetirastram / etaccA- (1) stryAdInAmasvatantratvAditi bhAvaH / uddhRtaM kRtavRddhi niSedhArtham / kAryavazAttu vRddhiraGgIkRtA prayogAya gRhItam / smRca.137 bhavatyeva / ata eva 'phAlakaiTAvikasya ca' iti (2) uddhRtamuddharaNamRNamiti yaavt| vira.6 . 'puSpaphalamUlAni ca' iti kAtyAyanavasiSThAbhyAM vRddhiprakArAH tallakSaNAni ca dviguNatriguNavRddhikathanam / dhAnye'nekabuddhayo mUlyAnu- 'RNikena tu yA vRddhiradhikA sNprklpitaa| sAreNa / tena prayogakAle zasyotpattezca prAk yAdRzaM ApatkAlakRtA nityaM dAtavyA kAritA tu saa| malyaM zasyotpatyanantaraM tasmAdalpahAse triguNam / tato- anyathA kAritA vRddhina dAtavyA kathaMcana / / 'dhikahAse caturguNam / tato'dhikahAse paJcaguNamiti / (1) zAstroktAdadhikA dhanadAtRpralobhanArtha svayaM etacca sarvavRddhikathanamUnamAtra eva / kAlAntarasyAnu- kalpitA kAritAkhyA dAtavyA / na punarevaMvidhA dhanipadezAt / vici.13 kena kAritA daatvyetyrthH| smRca.154 (5) dezavizeSaviSayA vA veditavyA / *vyapra.230 (2) RNikena tu yA svakAryatayA AzItabhAgadvikaazItibhAgo vardhata lAbhe dvigaNatAmiyAta / zatAdirUpavRddhito'dhikA vRddhirvyavasthApitA, sA kAritA, prayuktaM saptabhirvatribhAgonairna saMzayaH // sA ca tena deyA, anyathA tenAvyavasthApitA balena dvaiguNyahetubhUtaM cirakAlamudAhartu azItibhAgavaddhayA svIkAritA'pi na deyetyrthH| vira.10-11 prayuktaM dhanaM aSTamAsAdhikaSaDavatsare pUrNe dvaiguNyaM Apa- yadi svayaM kRtA na syAtkAritAM vRddhimApnuyAt / / dyata ityAha sa eva-- azItibhAga iti / lAbhe ekAntenaiva vRddhiM tu zodhayedyatra carNikam / pratimAsamazItibhAgAtmake saMgRhyamANe / smRca.160 pratikAlaM dadAtyeva zikhAvRddhistu sA smRtA / / bhogo yat dviguNAdUrdhva cakravRddhizca gRhyate / AdhibhogastvazeSo yo vRddhistu parikalpitaH / mUlaM ca sodayaM pazcAt vAdhuSyaM tadvigarhitam // prayogo yatra caivaM syAdAdhibhogaH sa ucyate / / asyArthaH, bhogadvArA dviguNAdhikadhane praviSTe'pi (1) azeSaH sthAvaramAtrasaMbandhItyarthaH / smRca.154 kSetrAdiviSayasya yo bhogaH, yA ca cakravaddhiH, yadapi (2) Ahitasya bhogo vRddhirityevaM kalpayitvA yatra Adhyunmocanasamaye punaH sodayadhanagrahaNaM, tadvArdhaSyaM vici.2 yacchet (dadyAt ); candra.5; setu.2 yacchet (dayAt) vigarhitaM adharmAya tadbhavati, na tu bhogAdikaM tanna tu ya (ca ya); prakA.85, samu.73, vivya.21 vicivat. labhate eva tallAbhasya taistairvAkyabodhanAt / xvira.14 (1) vyaka.107; smRca.154; mmu.8|153 tu yA kAtyAyanaH (kRtA) tu sA (tathA); vira.10 kAritA tu sA (sA tu kAritA) RNagrahaNAnadhikArI na dAtavyA (dAtavyA na); vici.5 kalpi (kIrti); smRci. nai strIbhyo dAsabAlebhyaH prayacchet kiJciduddhRtam / 8 vicivat ; savi.223; mc.8|153 RNi (dhani) kA saM (kAma) tkAla (tkAle); vyapra.226 kAritA tu sA (sA dAtA na labhate tattu tebhyo dattaM tu ydvsu|| tu kAritA) bRhaspatiH; vyama.74 tRtIyAdhaM vinA; setu.6 * zeSa smRcavat / - vici. viragatam / kalpi (kIrti) kAritA tu sA (sA tu kAritA); prakA.92 (1) vyaka.106 naina (naiva); smRca.160; vira.7 smRcavat ; samu.79, vivya.2 kalpi (kIrti) tkAla (tkAle). vyakavat ; prakA.94; samu.81. (2) samu.80. (3) smRca.154 (-); savi.223; (2) vyaka.109; mmu.8|153 bho (bhA) mUlaM (paNe); (Na) vyapra.226 utta.; vyama.74 utta.; prakA.92; samu.79 vira.14; vici.8 yat (yo) tadvi (tattu); mc.8|153 . rNikam (rNikaH). mamuvat ; viimi.2|39 tadvi (tttu):2|64 go yat (gAya) tadvi (tatta); vivya.23 go yat (gAya) tadvi (tatra). (4) vyaka.108; smRca.154; vira.12 taH (tA); (3) vyaka.106 tu ya (ca ya); smRca.137 kiJci (kvaci) vici.6 vyatra vici.6, vyapra.226 go ya (ge ya); setu.6-7; prakA.92; vira.6; pamA.255 kinniduddhatam (kaciduddhate) dAtA (dAna); | samu.79. vya, kA.80
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 vyavahArakANDam RNaprayogaH tatra yA buddhirasAvazeSa Adhibhoga ityrthH|| (2) uddhAro'tra kalAmavyavasthApya gRhItaM dhanam / vira.13 | dizaM vrajet arthisAdezyaM tyajet / tasya adhamarNasya (3) yasmin RNAdAnaprayoge sthAvaropabhoga Adhi- | deyaM taddhanaM bhavati / bira.15 tvena parikalpitaH tatra sA vRddhiH Adhibhoga ityucyata paMNyaM gRhItvA yo mUlyamadatvaiva dizaM vrajet / itysyaarthH| vyapra.227 RtutrayasyopariSThAt taddhanaM vRddhimAmuyAt / / vRddhathuparamAvadhiH apratiyAcitaviSayametat / kimaMtra vRddhaH parimANam / kupyaM paJcaguNaM bhUmiH tathaivA'STaguNA mtaa| ucyate / adhamarNAdyaGgIkArAyattaparimANasyAtrAsaMbhavAsadya eveti vacanAt sadya eva pradIyate // danyasya ca puruSabuddhikalpitasya zAstrabAhyasyAyuktatvAmaNimuktApravAlAnAM suvarNarajatasya ca / cchAstroktameva parimANaM grAhyam / tacca pUrvasmin tiSThati dviguNA vRddhiH phAlakaiTAvikasya ca // prakaraNe darzitam 'azItibhAgam' ityaadinaa| tiSThati cirAdapi dvaiguNyAdhikA na bhavatItyarthaH / smRca.156 phAlaM phalodbhavaM kArpAsAdi / kaiTa kITabhavaM vastrAdi / nikSepaM vRddhizeSaM ca krayavikrayameva c| AvikaM meSabhavaM kmblaadi| . vira.17 yAcyamAnamadattaM cedvardhate pazcakaM. zatam // "tailAnAM caiva sarveSAM madyAnAmatha sarpiSAm / (1) krayavikrayazabdena paNyamUlyaM lakSyate / . . vRddhiraSTaguNA jJeyA guDasya lavaNasya ca / / smRca.156 yAcitapaNyamUlyAdivRddhiH tadapavAdazca . (2) vRddhizeSamiti yadyapi. karmadhArayasamAso'bhyarhikRtvoddhAramadatvA yo yAcitastu dizaM brajet / tatvAt atra vivakSitaH, tathApi vRddhipadasamAnAdhikaraNaH UdhvaM mAsatrayAttasya taddhanaM vRddhimApnuyAt // (1) yazca yAcitakamAdAya yAcito'pyadatvA dezA * pamA., savi., vyapra. smRcagatam / (1) vyaka.109; smRca.156 yo (yau) taddhanaM vRddhimA staraM vrajati taM prati tenaivoktam- kRtvoddhaarmityaadi| (dhanaM vaddhimavA); vira.15, pamA.224 smRcavat ; vici.8 +mitaa.2|38 smRci.8 ddhanaM (tpaNyaM) nAradaH; nRpra.18 taddhanaM (maulyaM) mA (mavA); savi.225, vyapra.232; vyama.75, vitA.484 + pamA., vyapra., vyama. mitAvat / dizaM (dizi); setu.7-8; prakA.93. smRcavat ; samu.79 (1) savi.230.(2) byaka.1.10 phAla (zANa); smRca. 160; vira.17 vici.12 Thati (Thato); smRci.9, savi. , nAradaH; vivya.23. 228 raja (raci ) dvi (tri)caturthapAdaM vinA; candra.6 . (2) mitaa.2|67 yavi (yaM vi) namadattaM cet (no na viimi.2|39 phA (kA); vyapra.229 phA (pha); vyama.75 . ceddadyAt ); vyaka.109 namadattaM (nena ceddadyAt); smRca.156, phA (pha) kasya ca (kasya tu); vitA.487 pa. setu.9, 218, vira.15 yavi (yaM vi); pamA.224 kSepaM (kSipta); samu.80 suvarNa (svarNasya). vici.8 mitAvat ; smRci.8 adattaM cet (na ceddadyAt) (3) vyaka.110 lAnAM (lAni) matha (bhapi); smRca. nAradaH; nRpra.18,24 adattaM cet (na ceddadyAt ); savi.310 160; vira.19 jJeyA (proktA); pamA.228 caiva (ca); (=); candra.34 smRcivat ; vImi.2165 mitAvat, vyapra. vici.12 viravat ; smRci.9, savi.227; candra.6 vira- 232 kSepaM (kSipta) yame (ya e): 283 yavi (yaM vi) zeSaM smRcibat ; viimi.2|39 viravat ; vyapra.229; vyama.76; setu. vat : 343 (=) yavi (yaM vi); vyau.77 yAcyamAnamadattaM 10 matha (mapi) leyA (proktA); prakA.94; samu.81. (yAcitaste na dadyAt ) utta., smRtyantaram : 80 yAcyamAnamadattaM (4) mitA. 2 / 38 tvo (to); ap.2|37 tvo (to) cet (dIyamAnaM na ceddadyAt); vyama.75 kSepaM (kSipta) yavi (yaM vi): Urdhva mAsatrayAttasya (RtutrayasyopariSTAt) vR (ka); vyaka. 85 yavi (yaM vi) zeSaM smRcivat ; vitA.560 yavikraya 109; vira.15 stu (zca); pamA.223 trayAtta (prayAta); (yaM yAcita) namadattaM (no na dadyAt ) : 619 yavi (yaM vi) vici.8; nRpra.18; vyapra.232; vyau.75 (-) mitA- namadattaM (no na dadyAt ) nAradaH; setu.8 yavi (yaM vi) cetU (vai); vat ; vyama.75setu.7; samu.79; vivya.23. samu.79 pamAvat ; vigya.23 mitAvat .
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH 633 tam / zeSapadArthaH zeSiNamapekSate eva tadAkAGkSAyAM ca buddhi- (1) kRtoddhAraM yAcitakamAdAyetyarthaH / smRca.156 zabdena sAkSAdupasthApitAyA eva vRddheH zepitvaM yukta- (2) yAcitakamarpitam / vira.16 miti vRddhereva zeSaH sa ca dattavRddheranyaH / krayaM krayadravyaM (3) etaccApratiyAcitaviSayam / +pamA.223 vastrAdi / vikraya vikrayasAdhanamUlyam / tena yo mUlyaM (4) dezAntaragamanaM tatrA'vivakSitam / vici.9 gRhItvA vikrItamapi vastrAdi yAcitaM na dadAti, sa, svadeze'pi sthito yastu na dadyAdyAcitaH kvacit / paJcakazatakrameNa vRddhiM ddyaadityrthH| vira.15 taM tato'kAritAM vRddhimanicchantaM ca dApayet / / (3) yAcite tataH paNmAsAnantaraM paNazate paJcapaNA- (1) yaH punaH svadeze sthita eva yAcito yAcitakaM tmikA buddhiH zadreNa deyaa| dvikaM trikamityAdyekavAkya- na dadAti taM yAcitakAlAdArabhya vRddhi daapyedraajaa| tAbalAt / vici.9 *mitaa.2|38 (4) pratiyAcane tvetasya nikSiptavRddhizeSayozca (2) atra ca vatsarAtikrame dvikAdirUpA vRddhitaddinamArabhya pratimAsaM zate paJcakaM vardhata ityapyAha sa boddhavyA / vira.16 eva-nikSiptamityAdi / vyapra.232 (3) tataH pratiyAcitakAlAdArabhyetyarthaH / etat 'prItidattaM na vardheta yAvanna pratiyAcitam / kaJcidavadhimaparikalpya yAJcA'prApte jJeyam / avadhi yAcyamAnamadattaM ceta vardhate paJcakaM zatama // svIkRtya tadatikrame tvatikramadinamArabhya taddhanasya vRddhi (1) atazcAsya prItidattasyAyAcitasyApi dAnadiva- jJeyA / 'tadahA vRddhimApnuyAt' iti nyAyasAmyAt / sAdArabhya yAvadviguNaM kAlakrameNa vRddhirityanena vacane- | vyapra.232 nocyata iti tadapyasat / asyArthasyAsmAdvacanAdapratIte- carmazasyAsavadyUtapaNyamUlyeSu sarvadA / diguNaM pratidAtavyamityetAvadiha pratIyate / mitaa.2|56 strIzulke ca na vRddhiH syAt prAtibhAvyAgateSu ca / / (2) prItidattaM prItyA prAmitakadattam / atra mAsatrayo- ___+ vyapra. pamAvat / * smRca. mitAvat / pari vRddhiH| puurvlikhitkaatyaaynvcnaikvaakytaablaat| syopariSTAt); savi.225; candra.5 viravat ; byapra.232 vici.. | vyama.75 saMvatsarAt (mAsatrayAt); vitA.483 vyamavat / .. (3) pratiyAcanadinamArabhya paNazatasya paNapaJcakaM | | setu.8 viravat ; prakA.93; samu.79. pratimAsaM vardhata ityrthH|| (1) mitaa.2|38 ; ap.2|37 (svadezastho'pi vA yastu na vyapra.232 | dadyAdyAcito'sakRt / sa bhA''kArito vRddhimanicchannapi cA. 'yo yAcitakamAdAya tamadatvA dizaM vrajet / vahet ); vyaka.109 taM tato (sa tatrA) zeSaM apabat ; smRca. Urdhva saMvatsarAttasya taddhanaM vRddhimApnuyAt // 156 vira.16 pUrvArdha apavat , taM tato (sa tatrA) ntaM ca (1) mitaa.2|56 (prItidattaM tu yatkiMcidvardhate na tvayAci- dApayet (nnapi cAvahet); pamA.223 tato' (tataH); vici.9 tam ); byaka.109; smRc.156;mmu.8|152 namada (naM na | ntaM ca dApayet (nnapi cAharet ) zeSaM viravat ; smRci.8 dApada); vira.15; pamA.223, vici.9 avattaM cet (na cehatta); yet (vAharet ) zeSaM viravat , nAradaH; nRpra.18 kacit nRpra.18 mamuvat ; savi.226 cet (ca) smaraNam ; maca. (sakRt )cchantaM ca(cchannapi);savi.225 ze'pi(ze'va) smaraNam / 8 / 152 mamuvat ; candra-5 vicibat ; vyapra.231 savivat : candra.5 pUrvAdha apavat , taM tato' (sa tasya) ntaM ca dApayet 254 mitAvat , smaraNam ; vyau.31 mitAvat , smRtiH; (nnapi cAharet ); vyapra.23 2; vyau.75 (-) tato (nRpo); jyama.75: setu.8 namadattaM cet (ne na ceddattaM); prakA.93, vyama.75 savivat ; vitA.483 taM tato'(tato'nA) setu.9 samu.79, vivya.24 vicivat . viravat ; prakA.93 tato'(tataH); samu.79 pamAvat vigya. . (2) mitaa.2|38 vyaka.109; smRca.156, vira. 24 viravat , nAradaH. 16 tama (tava ) (jhatutrayasyopariSTAt taddhanaM vRddhimApnuyAt ); (2) vyaka.111 ca na (na ca); smRca.157 lyeSu pamA.123 vici.9 tama(na tat )uttarArdha viravat / smRci.. (lye ca); vira.20, pamA.225 dhUta (dhUte) jyeSU (lye ca) tabanaM (tatpaNyaM) nAradaH napra.18 Urdhva ... tasya (Rtutraya- ke ca (lkeSa) savi.226 viravat / piimi.2|39 (varmasa
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) sarvadeti vadan pratiyAcanAdeH parastAdapi / (2) AzItaH azItitamaH / ayameva azItyaSTamanAstyakRtA vRddhiriti darzayati / paNyamUlye vacanAntarA- bhAgasahitaH salagnake / tena paNadvayonapurANadvayaM labhyate / virodhaH pUrvavadavaseyaH / yadyapi sarvadeti sarvazeSa: prati- nirAdhAna ityatrAdhAnazabdo lagnakasahitAdhAnaparaH / tena bhAti tathA'pyavirodhAya paNyamUlyAzeSatA mntvyaa| lagnakabandhakazUnye purANadvayaM labhyate / etacca brAhmaNa . smRca.157 viSayaM, kSatriyAdau purANatrayAdividhAnAt / xvira.7 . (2) zasyaM dhAnyastambaH / Asavo madyavizeSaH / vRddhiprakArAH tallakSaNAni ca strIzulkamAsurAdivivAhe deyadravyaM vezyAdideyaM ca / prAti 'dohyavAhyakarmayutA kAyikA samudAhRtA // bhAvyAgataM lagnakasya prAtibhAvyAt deyatAM gatam / (1) dohyaM gavAdi, vAhyaM bliivrdaadi| vira.10 carmAdAyakRtA vRddhirna bhavatIti tAtparyam / vira.20 kAyAvirodhinI zazvatpaNapAdAdi kaayikaa| . (3) evaM carmaNo'pi vaddhayabhAvoktiH pratiyAcanA gahopabhogabhogyamta stoma gAbhidhIyate // bhAve / tathA ca na taccheSatA'pi / evaM ca na pUrvoktA vRddhayuparamAvadhiH kSayavRddhipratipAdakavasiSThAdivacanavirodhaH / vyapra.234 / zAkakAsabIjekSau SaDguNA parikIrtitA / pitAmahaH vadantyaSTaguNAn kAle madyasneharasAsavAn / / vRddhayuparamAvadhiH vRddhayapavAdaH / 'rUpyaM paJcaguNaM bhUmistathaivA'STaguNA matA // prAtibhAvyaM bhuktabandhamagRhItaM ca ditsataH / saMdhaH syAdvAdazaguNaM coritaM ratnahATakam / navardhate prapannasya damaH zulka pratizrutam // brAhmaNasvaM ca rUpyAdi sadyo'pyekAdazAdhikam // (1) bhaktabandhagrahaNaM upabhuktagopyAdhau nikSepopabhoga vyAsaH itra vRddhirmA bhUdityevamartham / smRca.157 vRddhi parimANam (2) bhuktaM bandhaM gopyaM yasya dhanasya tat bhuktabandha, 'sabandhe bhAga AzItaH pASTho bhAgaH slgnke| gopyAdhibhoge na vRddhiriti / ditsataH adhamarNAt uttanirAdhAne dvikazataM mAsalAbha udAhRtaH / / maNenAgahItadhanam / prapannasya dhanikavazagatasya / yazcottama (1) azItiSaSThibhAgau AdhipratibhUsahitayoH prayo- sAhasAdirUpo damaH / pratizrutaM yacca zulkaM dAtumaGgIgayoH pratimAsaM yathAkramaM grAhyau / tadrahite tu prayoge kRtam / ditsato yadagRhItaM dhanaM na vardhate iti| vira.21 paJcAzadbhAgaH pratimAsaM grAhya ityarthaH / dve dIyate vRddhi x evameva kalpatarau vyAkhyAtam / vici. viravadbhAvaH / rAsmaJchata iAta dvika zatam / anana vacAbhaGgathA paJcA- (1) vyaka.107, gaumi.12|12 yutA (yuktA); smRca. zadbhAga uktaH / brAhmaNAdhamarNa evAyaM dvikaM zatamiti 154 karmayutA (kriyAyuktA); vira.9; vici.5; smRci.7; niymH|ksstriyaadydhmnne anyathA niymH| *smRca.155 / vyapra.225, setu.5, prakA.92 smRcavat ; samu.79 ___x zeSaM smRcavat / * vyapra. smRcavat viravacca bhaavH| smRcavat ; vivya.22. syAva (dhi?) dhUtamUlyapaNyeSu sarvadA) ca na (na ca); vyapra. (2) samu.79 kAyA ( kAryA) bhoga ( bhogya). . 233 carma (varma) zeSa pamAvat ; prakA.93, samu.80. (3) smRca.160; pamA.228, smRci.9, nRpra.19, savi. (1) samu.81. (2) savi.230; samu. 81'dhyekA (okA).. 227 jekSI (jeSu) parikIrtitA (vRddhiriSyate) pU. vyapra.229 (3) vyaka.106 SASTho (sASTa); smRca.137 (3): kApAsa (pASANa); vyama.76 jekSau (jeSu) pU.; vitA.487 155; vira.7 vyakavat ; pamA.221 ne (re); dIka.35 uttarArdhe (viSNurvadatyaSTaguNAM kAle snehe rasAsave); prakA.94; SASTho (paSThi); vici.3-4 pATho (sASTa) mAsa (mAsi); vImi. samu.80. ' 2 // 37 (=); vyapra.227 Tho (STo); vyama.75; vitA.480 (4) vyaka.111; smRca.157 tsataH (tsavaH); vira. saba (saMba) pU.; setu.4 pATho (sASTa) dvikazataM (dvizataka); - 21; pamA.225 panna (yatna); vici.11; candra.5 vImi. prakA.85,12; samu.79; vinya.22 vyakavat . / 2 / 39) vyapra.234; prakA.93; samu.80, vivya.24.
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-vRddhiH bharadvAjaH lAbho vRddhiH, yathAsthita iti vadan nikSepe vyaktya vRddhathuparamAvadhiH nyatvAdikaraNe vRddhirbhavatIti darzayati / saMdigdhe yenakena'hiraNyadhAnyavastrANAM vRddhirdvitricturgunnaa| cit saMdehena dAtumanucitatvena sthite prAtibhAvye RNighRtasyASTaguNA vRddhistAmrAdInAM caturguNA // dravyArpaNAdau sAkSAtpratibhUviSaye'pi pratiyAcanAdeH para'tailAnAM SaDguNA vRddhiH strIpazUnAM tu saMtatiH / stAdapi na vRddhiH, yadi na syAtsvayaMkRteti vadan strIdhanAcaturguNA syAtkozAnAM kArpAsasya caturguNA // dAvapi kRtA cet vRddhideyaiveti darzayati / smRca.157 kASThAnAM candanAdInAM vRddhiraSTaguNA bhavet / anirdiSTakartRkavacanAni evaM vRddhividhiH prokto nAsti vRddhistataH parA / / ___ vRddhiprakArAH talakSaNAni ca na~ vRddhavRddhirastIti dharmakArAnuzAsanam / 'vRddhavRddhizcakravRddhiH pratimAsaM tu kAlikA / na cAnyasaMzritA vRddhiriti vRddhezca karhi cit // icchAkRtA kAritA syAtkAyikA kAryakarmaNA // ityatra vRddhisaMzritavRddhInAM zAstraniSedhAt zAstradRSTa- ekAM vRddhimanAdeyAM na dadyAnnApi dApayet / / tvamiti / atra candanAdInAmityAdizabdastu gandhamAtro . zukranItiH palakSakaH / tAmrAdInAmityAdizabdena suvarNarajatavyati vRddhathuparamAvadhiH / adharmyavRddhiniSedhaH / riktAnAM trapusIsAdInAM grahaNam / kozazabdo dhAnyAnA- mUlAttu dviguNA vRddhirgRhItA cAdhamarNikAt / / muplksskH| kArpAsazabdagrahaNena taNDulaprabhRtInAmupala- tadottamarNamUlaM tu dApayennAdhikaM tataH / kSaNam / dhAnyasya triguNapaJcaguNayorvyavasthA puurvmevoktaa| dhanikAzcakravRddhayAdimiSatastu prajAdhanam / / savi.229-230 saMharanti hyatastebhyo rAjA saMrakSayet prjaaH|| saMvataH pamA.224 kSepe (kSipte); dIka.36; vici.10 viravat ; vRddhayapavAdaH nRpra.18 prAtibhAvye (prItibhAve) zeSaM pamAvat ; savi.226; na vRddhiH strIdhane lAbhe nikSepe ca yathAsthite / candra.4 viravat ; viimi.2||39 viravat ; vyapra.233 pamA saMdigdhe prAtibhAvye ca yadi na syAtsvayaMkRtA / vat ; vitA.485 pamAvat ; setu.14 viravat ; prakA.93, ' (1) abhA.31; savi.229 (=); samu.80. (2) savi. samu.80; vivya.24 pamAvat . 229 (=); samu.80 caturguNA ... zAnAM (kozAnAM syAt (1) mitaa.2|37 smRca.154 tRtIyapAdaH, smRtyapaJcaguNA) stataH (rataH). (3) savi.229 ( =); samu.80 ntaram ; samu.79 kAyi...NA (paNapAdAdi kAlikA) utta.; rAnu (rasya) nya (pya) riti vRddhe (rativRddhi). bhaac.8|153 NA (Ni). (2) medhaa.8|153. (4) vyaka.111; smRca.157; vira.20 yathA (tathA); (3) shunii.4|810.812. AdhiH gautamaH | na bhujyatAm / tataHparaM prayuktadhane vRddhyA dviguNIbhUte bhogyAdherapi gopyAdhitvam dvaiguNyAnantaraM taddhanaM yadi na dAsyAmaH tadA Adhistaba 'bhogyAdhirapi gopyAdhirbhavatIti / pAribhASika- bhvissytiiti| savi.244 tvAmyavahArasya / pAribhASikatvaM paribhASAnibandhanamityarthaH / athA'yaM AdhipAlanam bhogyAdhirdIpotsavakAlaparyantaM prayuktaM dhanaM vRddhayarthamupa- bandhaM yathA sthApitaM syAttathaiva paripAlayet / zujyatAm / tadAnIM prayuktadhanApradAne dIpotsavaprabhRti (1) smRca.137 pU. : 138; pamA.231:232 mUlaM (1) savi.244. vA tabyatikramAt (mUlaM vA nAzamApnuyAt) utta., vyAsa:; hArItaH
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 vyavahArakANDam anyathA nazyate lAbho mUlaM vA tavyatikramAt // ' yena bhuktaM bhavetpUrva tasyAdhirbalavattaraH / / AdhigrahaNAdUrdhvamAdhe zahAsavikArAsAratvavyaktya- tulyakAlotpannAnAM lekhyAnAM sadbhAvasAmye'pi ntaratvAdayo yathA na bhavanti tathA dhanI pratyarpaNaparyantaM bhogyAdhisiddhau bhogasya pradhAnakAraNatvAt / tatprAthamyaprayatnena paalyedityrthH| smRca.137 nibandhanA balavattA yuktyrthH| smRca.144 yathA yena prakAreNa gopyatvena bhogyatvena vA yadyekadivase tau tu bhoktukaamaavupaagtau| sthApitaM adhamarNenAdhIkRtaM tathaiva gopyamAdhi gopyatve- vibhajyAdhiH samaM tena bhoktavya iti nizcayaH / / naiva dhanI pAlayet / anyathA gopyaM bhogyatvena bhogyaM tena tAbhyAmityarthaH / gopyAdhAvapi tadupAdAnAdivA gopyatvena pAlitaM cetsamayAtikramAllAbho nshyte| krturjyH| tasyaivAdhisiddharjAtatvAt / smRca.144 mUlaM vA dravyaM nazyata ityrthH| *smRca.138 viSNuH 'vizvAsArtha kRtastvAdhina prApto dhaninA ydaa| bhogyAdhau vRddhayabhAvaH / AdhipAlanam / prApaNIyastadA tena deyaM vA dhanine dhanam // Adhyupabhoge vRddhayabhAvaH / devarAjopaghAtamRte tenAdhipAlenetyarthaH / yadA prApayitumazakyaM tadaiva vinaSTamAdhimuttamo dadyAt / dvitIyaH klpH| smRca.150 Adhyupabhoge gopyaadhibhoge| .. vira.21 'daivarAjopaghAte tu na doSo dhaninaH kvacit // ____ AdhimocanAvadhiH .. AdheH samadhikaM dravyaM gRhItaM grAhakeNa tu / antyavRddhau praviSTAyAmapi / na sthAvaramAdhimRte adhikaM tava dAsyAmi taddadyAddhanikasya saH // vacanAt / tatsamo dviguNo vA''dhirdhanikasya smrpitH| kSetrAdeogadvAreNa paramavRddhAvuttamarNapraviSTAyAmapi Adhau naSTe dhanaM naSTaM dhanikasyAdhireva ca // yAvat mUladhanaM na dIyate, tAvat paryAptakAle praviSTe dhanaM samaM dviguNaM vA / dhanikasyAdhinAzo'trAdhya- tava AdhiM parityakSyAmIti vizeSavyavasthA vinA uttantarAbhAvAduktaH / etaduktaM bhavati / dhvastAdhidhanasamAna- mo nAdhiM tyajedityarthaH / xvira.13-14 dhananAzo dhanikasya syAditi / smRca.140 gRhItadhanaMpravezArthameva yat sthAvaraM dattaM, tat AdhisiddhiH gRhItadhanapraveze dadyAt / "lekhyaM yasya bhaveddhaste bhogaM tasya vinirdizet // atrApi yasya haste lekhyamasti tasyarNalAbha iti| - savi., vyapra. smRcvt| 4 vici., vai. viravat / mitA.29. (ttarA); savi.236-237' mAdhikarmaNi (madhikAriNA); vasiSThaH vyapra.239-240, vyama.77, vitA.545 nisa (visa); prakA.88 smRcavat ; samu.75. AdhisiddhiH : (1) smRca.144; pamA.234 the (de) tena (tatra) savi. tulyakAle nisRSTAnAM lekhyaanaamaadhikrmnni| - 237 dhiH (dhi); vyapra.240; vyama.77 samaM tena (sama. * savi., vyapra. smRcavat / statra); prakA.88; samu.75. nRpra.22, savi.231:235 pari (prati) pU.; vyapra.235; vyama.76 vA tad (nazyad); vitA.535, prakA.85 pU.: (2) vismR.6|5-6tmRte (tAdate); vyaka.112 vismRvata; 86; samu.74. (1) smRca.1500 pamA.248 nArada:: vira.21 (deva...dadhAt ):24, setu.16. nRpra.21 nAradaH vyapra.249, vyau.29; prakA.90% samu. / (3) vismR.617-8; vyaka.108:113 yAmapi (yAM ca) 77.(2) smRca. 137 savi.236; prakA.85. (3) smRca. (na sthA...nAt .); vira.13:28 yakavat ; vici.7, 137; prakA.86, samu.74 nArada:. (4) smRca.140% | candra.3, viimi.2|64 (mAdhi0); setu.7. vyapra.238 utta.; prakA.86; samu.74. (5) mitaa.2|90 bhogaM (lAbha); apa.2190vitA.129 mitAvat . (4) vismR.6|9; vyaka.113; smRca.147, vira. (6) smRca.144 nis ('bhisa); pamA.234 ttaraH | 14,29, savi.242 yat (yatu); prakA.89, samu.76.
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - AdhiH (1) evaMbhUtaparibhASayA cAhitaM kSayAdhimAcakSate / hiraNyodakadAnena pabhirgacchati medinI' / ityAdidharmAH evaMbhUtaparibhASAkaraNe tu sodayAdatyantAbhyadhike'pi santyeva / ato jJAtyAdibhiH pratyayenaivetyAdivakSyamANapraviSTe sAmakadAnaM vinA na kadAcidAvilAma ityanu / nyAyena jJAtyAdyanumatyA bhAvyam / savi. 244-245 saMdheyam / AdhisiddhiH (2) evaMvidhamAdhiM laukikAH kSayAdhimAcakSate / kecidimameva paribhASitAdhiM, kecitsaMvidAdhimAhuH / savi. 242 smRca. 147 ' gocarmamAtrAdhikAM bhuvamanyasyAdhIkRtAM tasmAdanirmocyAnyasya yaH prayacchetsa vadhyaH / UnAM cetSoDazasuvarNAn daNDyaH / 637 goyAgyAdhitvam paribhASiko'pi gopyAdhirbhogyAdhirapi bhavati / gopyAdherbhAgyAdhitvamapyAha viSNuH- - pAribhASika iti / apizabdaH kAlAdIn samuccinoti / pAribhASikaH paribhASayA prAptaH / yathA -- ayamAdhistvatprayuktadhane dviguNIbhUte yadi naM mocyeta taddinamArabhya dviguNadhanasya bhogya iti gopyabhogyAdhiH / dIpotsavAdisamaye tatprayuktaM mUlyameva dhanaM yadi na dIyate tadAprabhRti prayuktadhanamArabhya ayamAdhirbhAgyAdhiriti kAlakRtabhogyAdhiH / pAri bhASika iti vacanenedaM jJApyate - bhogyAdhirapi kaalaadhirbhvissyti| yathA-ayaM bhogyAdhiH svaprayuktadhanavRddhayarthadIpotsavakAlaparyantaM anubhujyatAM tadA yadi mUlyaM na dAsyAmastadA Adhistava bhaviSyatIti bhogyakAlAdhiH / bhogopyAdhimA gautamaH / tathA ca gautamasUtram - "bhogyAdhirapi gopyAdhirbhavatIti pAribhASikatvAdvyava hArasya' iti / anvAdhirapyevamevohyaH / khaNDAdhirapi dIpotsavaparyantaM mAsamAtraM mAsadvayaparyantaM vA pAri bhASikavRddhayA yAvadvRddhaM dhanaM tAvaddhanaM mUlIkRtya taddhanasyAdhIkaraNaM khaNDAdhiriti / savi. 243-244 saM kvacit kri (ka) yAnta iti / ayamarthaH - ayaM pUrvoktAdhiH / kri (ka) yAntaH kvacit viSayabhedena dIpotsavAdisamaye dviguNadravyApradAne taddviguNadravyasyAyamAdhirvikrIta iti / kri (ka) yAntaH kAlAdhiH dviguNAdhizca / bhogyAdhirapi kri (kra) yAntaH / yathAayamAdhirvRddhyarthamanubhUyatAM dIpotsavAdisamaye mUlyaM yadi na dIyate tadA mUlyasyaiva ayamAdhirvikriyata iti / eSu krayAntasaGkarAdiSu paribhASAvazAt RyAntatAyAM teSAM krayadharmAH - 'pUrvAhNe grAmamadhye ca jJAtisAmantasaMnidhau / (1) savi. 244 (2) savi. 244. anena cAdhiranirmukto yena gRhItastasyAdhirna sidhyati, pUrva gRhItastasya sidhyati / anirmuktamAdhimanyatra kurvato vadhyatvadaNDyatve bhavata ityuktam / vira. 36 eko'znIyAdyadutpannaM naraH saMvatsaraM phalam / gocarmamAtrA sA kSauNI stokA vA yadi vA bahuH // yeornikSipta Adhistau vivadetAM yadA narau / yasya bhuktirjayastasya balAtkAraM vinA kRtA / / muktirbalAtkAraM vinA kRtA bhuvo bhuktirityanvayaH / tasya sA bhUmiriti zeSaH / halAyudhena tu yasya bhuktijayastasyeti paThitaM, tatra sugamataiva / vira. 36 tulyakAlopabhogau cedbhogo'pi samako bhavet / (1) vismR. 5 / 177-178; apa. 2 / 60 vadhyaH (adhyaH ) daNDyaH (dApyaH); vyaka. 115 yaH praya... dhyaH (prayacchan badhyaH); smRca. 144 vadhya : ( bandhyaH) UnAM rNAn (UnA cettu suvarNa); vira. 36 dhikAM bhuva (mapi bhUmi); pamA. 234 rNAn (f); vici. 16 cchet (cchati ) UnAM (UnA); candra. 14 anyasya (anyatra) cchet (cchati) vadhyaH ( badhyaH ) UnAM (UnaM); vyapra. 240 ( tasmAdanirmocya 0 ) rNAn ( N); vitA. 546 ( tasmAdanirmAcya0) (UnAM cet 0) rNAn+(vA); setu. 18 viravat vicivaccaH prakA.88 smRcavat; samu. 75 vI (dhi) rNAn (f). (2) vismR. 5 / 1791 apa. 2603 vyaka. 115; vira. 366 vici.16-17; candra. 14, setu. 181 vivya.26. (3) vismR. 5 / 180 jaya: (phalaM); apa. 2/60 tkAraM (tkAra); vyaka. 115; smRca. 144 yayo ( dvayo) dhistau (dhau tu); vira. 36 jaya (rbhuva); pamA. 2331 vici. 17 kRtA (bhaveta); savi. 236 stau (staM); candra. 15 vicivat ; vyapra. 239; vitA. 542-543 (=) detAM (dete) zeSaM apavat; setu.19 vicivat; prakA. 88 smRcavat; samu.75 smRcavat ; vivya. 26 jaya: (rbalaM) zeSaM vicivat . (4) trici. 17; setu . 19; vivya. 26.
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 638 pradAne vikraye caiva vidhireSa prakIrtitaH // etacca prAyikam / ubhayatra dRSTabalataulye'dRSTena nirNayaH / vici.17 vyavahArakANDam kauTilIyamarthazAstram Adhividhi: nAdhiH sopakAraH sIdet / na cAsya mUlyaM vardheta / nirupakAraH sIdenmUlyaM cAsya vardhetAnyatra nisargAt / upasthitasyAdhimaprayacchato dvAdazapaNo daNDaH / prayojakA'saMnidhAne vA grAmavRddheSu sthApayitvA niSkrayamAdhiM pratipadyeta / nivRttavRddhiko vAdhistatkAlakRtamUlyastatraivAvatiSTheta, anAzavinAza karaNAdhiSThito vA / dhAraNakasaMnidhAne vA vinAzabhayAdudgatArthaM dharmasthAnujJAto vikrINIta / AdhipAlapratyayo vA / sthAvarastu prayAsabhogyaH phalabhogyo vA / prakSepavRddhimUlyazuddhamAjIvamamUlya kSayeNopanayet / anisRSTopabhoktA mUlyazuddhamAjIvaM bandhaM ca dadyAt / zeSamupanidhinA vyAkhyAtam / etenAdezo 'nvAdhizca vyAkhyAtau / manuH bhogyAdhau 'vRddhabhAva: / Adhe : saMkramaNavikrayo na / ne tvevAdhau sopakAre kausIdIM vRddhimApnuyAt / na cAdheH kAlasaMrodhAnnisargo'sti na vikrayaH // (1) bahudhA prayogo gRhItvA''dhimanyathA ca / (1) kau. 3 / 12. (2) masmR. 8/143; mitA. 2 / 58; apa. 2|59puu. vyaka. 111 pU. : 114 dhAnnisargo (dhau vizuddho) utta; smRca. 139 pU. : 142 utta. vira. 23, 32 pU. 31 utta.; vici. 15 pU.: 18 utta.:18 (anirmuktasya caivAdherna dAnaM na ca vikrayaH) utta; smRci.10 utta.; candra. 12 rodhA (vodhA ) 'sti na ( nApi ) utta.; vyapra. 236 pU. : 243 utta; vyau. 73 pU. : 72 utta.; vitA. 537 utta.; setu.17 cAdheH (bAdheH) nisargo'sti (na nisargo) utta : 18 vicivat, utta prakA.86-87 krayaH (kriye); samu. 74; vivya. 26 utta. : 27 vicivat, utta; bhAca. na tve (nanu). Adhirapi dvividho gopyo bhogyazca / bhogyo'pi dvividhaH, samayAdUhyamAnabhogaH sarUpato vA / AdhirdogdhrI gauH piNDitasuvarNAdi / tatra bhogyamAdhimadhikRtyedamucyate / na tvevAdhau sopakAra iti / vividhaiH sopakAraH, kSIriNI gauH kSetrArAmAdi ca tasmin bhujyamAne / kusIde bhavA kausIdI anantaroktA vRddhistAmApnuyAt / bhuJjAno nAnyAM vRddhiM labheta / gopye'pyAdhau kAlasaMrodhAravasthAnAdviguNIbhUte'pyamokSamANe na nisargA'sti na vikrayaH / anyatra ca vidhinA'rpaNaM nisargaH / anyatra saMkrAmitaM dviguNIbhUtamapi punarvardhata eva / tathA ca paThiSyati 'sakRdAhRteti' / vikrayaH prasiddhaH / so'pi na kartavyaH / kiM tarhyasyAmavasthAyAM kartavyam / Arthi bhuJjIta, yAvadviguNaM dhanaM praviSTam / tato 'mocya Adhistadutpanne praviSTe dviguNe dhane' / bhogyastAvadevam / abhogyastAvat evam / abhogyastvAdhiH zAntalAbhastiSThatyeva, yAvadAdhAtA nAgataH / yastu kathaMciddhaniko daridratAmupagatastAvanmAtrazeSadhanaH sa kaJcitkAlaM pratIkSya rAjani nivedya vikrINIta bandhaM, tato vikrayAdutpannaM dviguNamAmano dhanaM gRhItvA zeSaM madhyasthahaste RNikasAtkuryAt / nanu ca 'AdhiH praNazyedviguNe dhane yadi na mokSayet' iti paThyate / etaduttaratra vyAkhyAsyAmaH / praNAzyetvaM cAtra pUrvasvAminaH svAmyahAniH prayoktuzca svatvApattiH / yadi ca nisargavikrayau na staH kIdRzamasya svAmyamucyate / tasmAtpratiSedhasAmarthyena praNAzavacanaM pratiSiddhabhogasya bhogAnujJAnArthe vyAkhyAyate / vastrAdiviSayaM vA / tasya hi bhujyamAnasya praNAza eva / na kSetrAdekhi tiSTataH svarUpAdaicyavamAnasya bhogyatA saMbhavati / tenaite smRtI viSayavyavasthayA vyAkhyeye / goNau 1 cAtra praNAzanisargau / vikrayapratiSedhastu mukhya eva / na sau gauNatayA pratipattuM zakyate / etadeva prastutya 'na syAtAM vikrayAdhAne' iti smRtyantarapaThitam / ata iha nisargo'nyatrAdhAnaM vikrayasAhacaryAt / sadRzau hi *meghA. tau kenacidaMzena / * gorA. medhAvadbhAvaH / 1 hita. 2. 3 STe. 4 zyatvAnna pU. 5 tprapacya 6 tatsmRtivyavasthAyAM vyAkhyeyam /
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH 639 *(2) kAlena saMrodhaH kAlasaMrodhazcirakAlamavasthAnaM ' (5) bhUmigodhanAdau bhogArtha bandhake datte dhanaprayogatasmAtkAlasaMrodhAccirakAlAvasthAnAdAdherna nisargo'sti bhavAmanantaroktAM vRddhimuttamaNoM na labhate / kAlanAnyatrAdhIkaraNamasti na ca vikrayaH / evamAdhIkaraNa- saMrodhAccirakAlAvasthAnAdviguNIbhUtamaladhanapraveze'pi na vikrayapratiSedhAddhaninaH svatvAbhAvo'vagamyata iti / nisargo'nyasmai dAnaM na vAnyato vikrayaH / medhAtithibhogyAdhiM prastutyedamucyate-'na cAdheH kAlasaMrodhAnni- govindarAjau tu AdhezcirakAlAvasthAne'pi na nisargo so'sti na vikrayaH' iti / bhogyasyAdhezcirakAlAva- nAnyatra bandhakenArpaNa miti vyAcakSAte / atra tu sarvasthAne'pyAdhIkaraNavikraya niSedhena dhaninaH svatvaM naastiiti| dezIya ziSTAcAravirodhaH bndhkiikRtbhmyaadernytraadhiixmitaa.2|58 karaNasamAcArAt / mamu. (3) sopakAre, gopyAdhinApi prasaMgAdupakAra siddhau (6) kAlasaMrodhazcirakAlAvasthAnaM, nisago'nyatrAvRddhirna grAhyA / kausIdI kusIdavRttisaMbandhinIm / kAla- dhIkaraNam / vikrayaH svasvatvavyudAsahetukriyA / tena cirasaMrodhAt kAlAtikrame'pi dvaiguNyordhva Adherbandhakadravyasya kAlAvasthito'pi gRhIta AdhiH svayaM yAvati dhane gRhItana nisagoM dAnamasti, na ca vikrayo'sti, kiMtu prati- stadadhikadhane'pi anyasmin uttamaNena naadhiikrtvyH| rodhAdinA dhanasyaiva grahaNam / mavi. na ca tasya svIyatvabhramAt dAnavikrayAtyantaparivartAH (4) yadyevaM bhogyAdhau na kadAcidvRddhiH kathaM tarhi karaNIyA ityarthaH / nyAyasAmyAdakRtavyavasthagopyAdhiyAjJavalkyena-'gopyAdhibhoge no vRddhiH sopakAre'tha viSayatApyetasya, ato bhogyAdhiviSayametaditi kalpahApite' ( yAsmR.2159 ) iti bhogyAdhAvapyupekSayA tarau prAyo vAdaH / halAyudhastu nisargapadena dAnamAha, kAryAkSamatve dhanikena kRte vRddhipratiSedhaH kRtH| prAptya- tanmate pratyAdhiniSedho nAnena / kazcittu svayamanyasmin bhAvAt prtissedhaanupptteH| ucyate / yatrAdhAtA Adherupa- kRta AdhiH kAlasaMrodhAdavadhikaraNena adhamaNenAnyabhoga vRddhidAnamapyApadyabhyupagacchati tatra prAptA vRddhiH trAdhiH kartavyo na cAnyatra vikretavya ityasyArthamAha / 'sopakAre'tha hApita' ityanena pratiSidhyate / na ca tanna, etatpUrvakhaNDe 'na tvevAdhau sopakAre kausIdIM vRddhivRddhibhogayoH samuccayenAbhyupagatireva nAsti / 'na tvevA- mAnuyAt' ityatrAvazyaM kartRtayA anvitasyottamarNasyaiva dhAvi'timanuvacana nivAritatvAditi vAcyam / man- ' prakRtatvAt / ata eva kalpatarUpArijAtamitAkSarAvacanasya bhogyAdhau kadAcidabhoge'stu vRddhiriti zaGkA- sUttamaNena na kartavya iti pUraNaM kRtam / AdhAnavivyudAsArthatvAt / tasmAdanyathApAlite sarvatrAdhau lAbha- krayayoH phalabhedena virodhAt / svatvajanakasya vikrayasya nAzo na gopyamAtra iti siddham / etena 'gopye lAbhasya kAlasaMrodhena niSeddhumazakyatvAt AdhAnAMze kAlasaMrohAniH, bhogye tu lAbhAbhAvAnmalahAniriti' zambhUktaM dhasya phalAvarAdhamukhana niSadhakatva dhasya phalavirodhamukhena niSedhakatve'pi phlvaissmynirstm| smaca.139 prasaGgAt / 'anirmuktasya caivAdherna dAnaM na ca vikraya' iti tasyAyamarthaH / kAlasaMrodhazcirakAlAvasthAnam / vAkyasya amUlakatayA nibandhRbhiralikhanAcAnAdeyadviguNIbhUte'pyamokSaNamiti yAvat / tasmAtkAlasaMrodhA- tvAt / 'AdhiH praNazyet dviguNe dhane' ityAdi yAzakevalAhaNagrahaNakAle vinimayasaMpratipattirahitAdherna valkyavacanaM paribhASitAdhauM' na cAdheH kAlasaMrodhAditi nisargo'sti / nAnyatrAdhIkaraNaM dAnaM vA'stiM / vikrayazca vAkyaM cAparibhASitAdhAviti na virodhazaGkA'pi / nAsti / kintu zAntalAbhastiSThatyeva tAvat / yAvadAdhAtrA xvira.31-32 na vimokSyata iti / smRca.142 (7) hApita iti zeSaH / etacca balAtkAraviSayam / +vyapra.236 :. x myaka., bhAca. mitAvadbhAvaH / vivAdacandroddhataM smRti ___* maca. mamuvadbhAvaH / sAramataM mitAvat / vyau., vitA. mitAgatam / x viciM. viragatam / + uttarArdhamyAkhyAnaM mitAvat / bhya. kA.1
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRddhihAni mAgazveda mogazca citAmapi / vyavahArakANDam balAdAdhibhoganiSedhaH / kiM tu mUlyena toSayet / yAvatA tAvadbhogasiddhistaddeyam / ne bhoktavyo balAdAdhirbhuJjAno vRddhimutsRjet / +mabi. mUlyena toSayeccainamAdhisteno'nyathA bhavet // (5) bhogapratiSedhaM kurvantamAdhAtAramAkramya gopyAdhi (1) nanu ca prAgapyetaduktaM 'na tvevaadhaaviti'| bhuJjAnasyAtyantAparAdhitvAdalpabhoga eva sarvavRddhinAzaH satyam / yatra yAvatyeva vRddhistAvAneva bhogaH sa pUrvasya syAdityarthaH / sarvamalanAzastu nAsminviSaye viklpyte| viSayaH / yatra tu mahatI vRddhiH svalpopabhogazced balA- atyantAdhikahAnitvAt / - smRca.138 dinA bhuJjAnasya sarveNa sarvavRddhihAniH / yatra kSetra- salAbhApagatAvaziSTAdhyaMzasya muulyenetyrthH| gavAdirbandhastadbhogazca na vRddhisaMmitaH / sa copa XsmRca.140 citAmapi vRddhi na dadAti / na ca dhanaM dviguNaM ttr| (6) gopyAdhiviSayaM vacanamidam / vastrAlaGkArAdikedAcit saMmatyA yatra bhukte, bhuktaiva vRddhinizcetavyA / gopyAdhibalAnna bhoktavyaH / bhuJjAno vRddhimutsRjetprAG. yadi tu vastrAdi bhujyamAnaM nazyettatra malyena toSayedena- mUlyenAtrainaM toSayet / yadvA bhogenAsAratAmAdhau nIte mAdhAtAramitaro'pi vRddhiM labhate / ato'nyathA'dada. sArAvasthAdhimUlyadAnena svAminaM toSayedanyathA bandhakanmalyamAdhisteno bhavet / yajAtIyamAdhi bhuktavAMsta- cauraH syAt / *mamu. dapahAre yo daNDaH sa eva dApyaH / stenazcauraH / anye (7) yadA tu niSidhyamAno balAd bhuGkte, tadA sarvavyAcakSate / balAdbhukte vRddhihAniH / bhuJjIta tnmuulytH| vRddhityAgaH / yadA tu vRddhiM na tyajati, tadA yAvat tena evaM dApayet yadRNikasya mulyaM, malyaM hiraNyaM yatra bhuktaM tAvad bhogapratyAkalanayA mUlyena enamAdhAtAraM bhujyate / yatra bhuJjAna ucyate 'mA me bandhaM vinii-| bhoktA toSayet / vira.24 nazo mA bhukthAH katipayairahomiokSayAmi' tathA- (8) bhuJjAna enamadhamarNa malyena bhuktena phalena pyucyamAno bhuGkta eveti so'sya vissyH| medhA. toSayet / bhuktaM phalamadhamarNAya ddyaadityrthH| nanda. (2) mA bhuva iti svAmivacanamavagaNayan yadbalA ananujJAtabhoganiSkRtiH / dvandhaM ca bhuJjIta, tathA bhuJjAno vRddhiM nApnuyAt / yadi yaH svAminA'nanujJAtamAdhi bhuGkte'vicakSaNaH / bhogena bandhaH kSayaM yAtastadA akSatabandhasaMbandhimUlyena / tenArdhavRddhirmoktavyA tasya bhogasya niSkRtiH // bandhasvAminaM toSayedanyathA bandhacauraH syAt / gorA. (1) uktaM 'na bhoktavyo balAdAdhirbhuJjAno vRddhimutsRjet' (3) gopyAdhau tu pRthagArabdhaM manunA 'na bhoktavya' iti sarvavRddhihAniH iha tvardhavRddhigrahaNamucyate / tatra niSiiti / *mitaa.2|58 ddhe bhoge balAdAdhiM bhuJjAno vRddhimutsajediti, sarvA hAraya(4) yadA tu vRddhiratibhUyasI tadA vRddhiM gRhnniiyaat| tyeva vRddhim / ana bhihitapratiSedhene rahasyupabhujyamAnabhoge ' rUpasuvarNAlaGkArAdAvarddhavRddhityAgo'nena zlokenocyate / * vitA. mitAgatam / - (1) msmR.8|144, medhA.81150 ktavyo (ktavya) + pUrvArdhavyAkhyAnaM gorAvat / dAdhibhu (dAdhi bhu) pU., mitA.2158 pa.; vyaka.112;Xsavi. smRcvdbhaavH| vyapra. smRcagatam / * maca. mamugatam / smRca.138 pU.:140 ccaina (deva) utta.; vira.24 . (1) msmR.8|150; apa.2159 rmo (oN); vyaka.112 caina (dvaina); pamA.237 smRcavat ; smRci.117 nRpra.22; apavat ; smRca.138; vira.23 apavat ; pamA.237) savi.231 pU.; vyapra.236 : 238 utta.; vyau.73 pU.; vici.15 apavat, smRci.10 yaH (yat) mo ( ) vyama.76 utta.; vitA.538 pR.: 542 utta.; prakA.86 moga (bhAga); nRpra.22, savi.231 nArtha (nAdhi); candra.10vImi.2159 apavat ; vyapra.236 apavat ; smRcavat ; samu.74-75 smRcavat . vitA.538 nanu (nami); setu.16 apavat ; prakA.86, 1bandhanaM. 2 kayAcidatimatyAtyantamuktava. 3 eva vA yadR. sama.74: vivya.25 tamAdhi (ta ASiM) zeSaM apavat.. 4 (yatra bhujyate0). 1 sarva. 2 dhanaM. 3 nabhoge + (na cAdhinazyati.)
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAmam-AdhiH 641 yattu navaM mahAghamalaGkaraNavastrAdi paridhIyamAnaM nAzitaM | boddhavyam / vikAre tu sati sakalavRddhityAga evetyarthaH / tatra na kevalaM vaddhihAniryAvaddhanaM naSTaM tatparipIDatha malataH vyaka.112 pravizatIti mahattaraiAkhyAtam / yajvanA tu vyAkhyAtaM, (5) ananujJAtaM anujJAM vinA na tu balAt / yatra svAmI vyavaharati adhyadhInazca, tatrAdhyadhInena | etacca vRddharalpatve, bahutve tadbhogocitamUlyadAnaM, prati bandho dattaH, svAminA ca dRSTaH, tatra dhAraNa kena / SiddhAdhibhoge prAguktam / mavi. kasmiMzcidavasare abhyadhInaH pRSTaH, prayojanaM mamAnena / (6) yastvAdhAtAraM vaJcayitvA gopyAdhi bhuGkte tasya bandhenAsti, tatropanidhinyAyena tenAnujJAtaH, kAlAntare bhogAnusAreNa lAbhadravya eva bhAgazo nAza ityAha bhuJjAnaM yadi svAmI pazyaMstadanujJAtaM bandhaM kSapitavAn / manuH-yaH svAmineti ardhagrahaNamananujJAtabhogAnusAreNa satIdRze vissye'rdhvRddhityaagH| tadayuktam / yatastulyo kalpitaniSkRtikSamaparimANopalakSaNArtham / anyathA mahAvyavahAraH parasparApekSa: svAmibhRtyayoH / tatra tatrAnyatare- bhogasyArdhavRddhivisarjanena niSkRtyasaMbhavAt tasya bhogasya NAnujJAtenAyamanujJAtaH prayujyate / adharmataH svAmizabda- niSkRtiriti vAkyazeSavirodhaH syAt / atha virodhapari syArthe svattvamIdRzi viSaye bhavati / anyathA bandhaM yo hArArtha alpabhogaviSayamevaitadvacanamityucyeta / taninudadAti so'vazyaM svAmyena, adhyadhInastu na svAmI yadyevaM jJAtamahAbhogaviSaye lAbhahAniranenAnuktA syAt / na caurastarhi, tasmAtsvAmitvAdhyAropa upayoge vA'dhyadhIne cAnenAnuktatve'pi 'gopyAdhibhoge no vRddhiH' iti yAjJasvAmyanujJAvyavahArAdbrahmadattavadataH pUrva evArthaH (1) / valkyavacanenAtra lAbhahAnirucyata iti vAcyam / svAmigrahaNaM pAdapUraNArtham / bhuGkte'vicakSaNa balakRtAlpabhogaviSayatvAttasya / tasmAdardhagrahaNasyopaityakAraH saMhitayA prazliSTa nirdiSTo veditavyaH / lakSaNatvameva yuktam / bhogyAdhau tu gopyatvena pAlite yasya hyasti buddhirvaddhirmamAstyevAdhiko lAbho vastubhoge lAbhasyaiva nAzaH / samayAtikramamAtreNa malanAzapakSAnavaiti so'vicakSaNaH / na hi loke zAstraviyojanIyA tArAt / na ca bhogyAdhau vRddhayabhAvAllAbhanAzapakSasyApyasthitiH / yadabhI lAbhazca bhogazca vaddhiH syAt / tena navatAra iti vAcyam / bhogasyApi lAbhatvAt / na ca sA vRddhirmoktavyA / niSkRtiH parazuddhirviniyama iti tatrAbhoge vRddhilAbho bhaviSyatIti vAcyam / yata Aha 'yAMvat / anye tu dviguNIbhUte'pyamokSyamANe pratiSedha- manuH 'na tvevAdhI sopakAre kausIdIM vRddhimApnayAta' mimamicchanti, tasya hi svalpo'parAdha iti vdntH| iti / *smRca.138-139 prathamaM tAvadAdAveva tairyAjJavalkyavacanasya viSayo deyaH (7) 'akAmamananujJAtamAdhi yaH karma kArayet / 'AdhiH prnnshyediti'| medhA. bhoktA karmaphalaM dApyo vRddhiM vA labhate na sH|| iti (2) yo vRddhidattaM dhanaM bhogenAvinAzyarUpaM svAminA- kAtyAyanavacanAdanicchato bhoge srvvRddhihaaniH| AdhI'nanujJAto mUrkhA rahasi bhuGkte / balabhoge na bhoktavyo kRtadAsAdyapekSitabhoge tvardhasya / gopyAdhibhoge tu sarvabalAdAdhirityuktaM, tena tasya zuddhayarthamardhavRddhistyaktavyA / vRddhihAniH / +vici.15 xgorA. yAjJavalkyaH (3) alpabhogaviSayametat / mahopabhoge tu gopyAdhi aadhisiddhiH| AdhyantarakaraNam / bhoge na vRddhirityuktam / tatazca bhogAnusAreNa vRddhi- AdheH svIkaraNAtsiddhI rkssymaanno'pysaartaam| hAnyanusAraH kaaryH| ap.2|59 yAtazcedanya Adheyo dhanabhAgvA dhanI bhavet // .. (4) ardhavRddhirbhoktavyetyAdherupabhuktasyAvikAre satIti * pamA., vyapra., vitA. smRcagatam / + vImi., setu. vicigtm| .x mamu., maca. gorAvat / (1) yaasmR.2|60, apu.254|20 vishv.2|62 dhana ... 1 naM + (na). 2 khyAnaM. 3 Aye. 4 bhokt, t (dhanaM vA dhanine vahet); mitA. apa.; vyaka.115 prathama
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 642 vyavahArakANDam (1) RNikArpitasya-AdheH sviikrnnaaditi| sama. (4) mitA. TIkA-Adheopyasya bhogyasya ca svIrpitasyApi svIkaraNenopabhogyatva siddhiH syAt / yatnenApi karaNAdupabhogAditi / gopyasya svIkAramAtraM bhogyasyopatu rakSyamANo'pyasAratAM yAtazced yadi pAlyamAno'pya- bhoga iti draSTavyam / bhogasyopabhogenaiva siddhirityatra sArIbhUtaH, tato'nya AdheyaH syAt / yadvA asminnavasare nAradavacanaM pramANayati / 'Adhistu dvividhaH prokta' dhanabhAga vA dhanI bhavet / dhanine vA dhanaM sodayaM deyaM, iti / athavA Adhergopyasya bhogyasya ca svIkaraNAdiAdhyantaraM vA kaarymitybhipraayH| vishv.2|62 tyasyAnyA vyAkhyA / tdythaa| svIkaraNazabdasyaiva paryAya (2) tatra prtibhuuniruupitH| idaaniimaadhirniruupyte| upabhogAdi iti / aymbhisNdhiH| 'bhujiH pAlaneAdhirnAma gRhItasya dravyasyopari vizvAsArthamadhamaNenotta- 'bhyavahAre ca' vartate / gopyAdhAvupabhogo nAma paripAlanaM mo'dhikriyate AdhIyata ityaadhiH| sa ca dvividhaH atropetyupasargo vyAptau vartate / tathA copasargasUtram / kRtakAlo'kRtakAlazca / punazcaikaikazo dvividhaH / ' upasAmIpyasAmarthyavyAptyAcAryakaraNadoSAkhyAnadAnagopyo bhogyazca / mitaa.2|58 dAkSiNyavIpsArambhapUjodyogakAryAhatyamaraNAnazaneSviti' / api ca / Adhernogyasya gopyasya ca, svI- bhogyAdhAvupabhogo nAmAbhyavaharaNam / phalAdyupabhoga iti karaNAdupabhogAt , AdhigrahaNa siddhirbhavati na sAkSi- yAvat / / ... subo. lekhyamAtreNa nApyuddezamAtreNa / yathAha nAradaH- (5) apirvirodhArthaH / gavAdau daivAindhakAvasthAyAM 'Adhistu dvividhaH prokto jaGgamaH sthAvarastathA / naSTe malahAnirityatrApi jAtyAcAra eva mAnam / vImi. siddhirasyobhayasyApi bhogo yadyasti nAnyathA // iti / gopyabhogyAdhyohapacArabhoganAzAdivicAra: asya ca phalaM-'Adhau pratigrahe krIte pUrvA tu bala- gopyAdhibhoge no vRddhiH sopakAre'tha haapite| vattarA' iti / yA svIkArAntA kriyA sA pUrvA blvtii| naSTo deyo vinaSTazca daivarAjakRtAhate // svIkArarahitA tu pUrvA'pi na balavatIti / sa cAdhiH (1) gopyAdhibhogino vRddhiH praNazyediti shessH| prayatnena rakSyamANo'pi kAlavazena yadyasAratAmavikRta sopakAre'thetyapizabdArtho'thazabdaH / sopakAre'pyAdhau eva savRddhikamUlyadravyAparyAptatAM gatastadAdhiranyaH kartavyo vRddhirna syAdityarthaH / vAhadohAdiyukto gavAdiH sopadhanine dhanaM vA deyam / rakSyamANo'pyasAratAmiti vadatA kaarH| avikArAzaGkayA pRthagvacanam / bhAvita iti AdhiH prayatnena rakSaNIyo dhanineti jnyaapitm| bhoktrAbhyupagate sAkSibhirvA bhukto'nenAyamityevaM bhaavite| *mitaa.2|60 naSTa AdhirvinaSTo vA daivikAd agnyAdhupadravAd rAja(3) AdhisAdhanamAha-AdheH svIkaraNAt iti / kIyAdvA vinA adhamarNikAya deyaH / svarUpahAnaM AdheH svIkaraNAtparigrahAdAdhitva siddhiH| svIkaraNaM ca vinAzaH / apahArastu naashH| spaSTamanyat / vizva.2061 bhogyAdhau bhogaparyantaM, gopyAdhau tu bhANDAgArapraveza- (1) yAsmR.2059; apu.254|19 ge no ( gino) paryantam / yadyasAvAdhirdhaninA rakSyamANo'pyasAratAmava- . hApi (bhAvi); vizva.2061 STazca (STo vA) zeSaM apuvat ; lambate yAti, ekayA saMvatsaravRdhdayA sahitaM mUladhana- mitA.; apa.; vyaka.111-112 'tha (ca); smRca. mapAkartavyam / na zaknoti cettadA'dhamaNenAnya Adhi- 138 prathamapAdaH : 139; vira.23 5tha (ca) pa. : 25 rAdheyaH / dhanaM vA svaprayuktaM dhanI lbhte| +apa. daivarAja (rAjadaiva) utta.; pamA.237, vici.15 vyakavat, pU., kAtyAyanaH; smRci.10 5tha (s pi) manuH; savi.231 ___ * vira., pamA., vyapra., vyau., vitA. mitAgatam / . prathamapAdaH : 232 smRcivat ; candra.9 kAre'tha (cAre +zeSavyAkhyAne mitAvadbhAvaH / candra, apagatam / ca) pa.; vImiH; pra.2 36 pU., 237 STazca (Tazcet) utta.; pAdaH; vira.26; pamA.233, nRpra.22-23, candra.11 vyau.73, jyama.76 bhoge no (bhogato) Tazca (STazcet ); prathamapAdaH; vImi.; vyapra.239, vyau.73, byama.77, vitA.539, setu.15 vyakavat , pU., kAtyAyanaH; samu.74 vitA.542; smu.74| hApi (bhAvi).
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH .. (2) kiM ca / gopyAdhestAmrakaTAhAderupabhoge na vRddhi- (1) visrambhahetU dvAvAdhipratibhuvau / tathA coktaMbhavati / alpe'pyupabhoge mahatyapi vRddhiAtavyA / 'visrambhahetU dvAvatra pratibhUrAdhireva ceti / tayoH pratibhUsamayAtikramAt / tathA sopakAre upakArakAriNi balI- AkhyAtaH / idAnI kramaprAptatvAdAdhirucyate-AdhiH vardatAmrakaTAhAdau bhogyAdhau savRddhike, hApite hAni | praNazyed iti / vizvAsArtha hiraNyAdi yadAdhIyate sa vyavahArAkSamatvaM gamite, no vRddhiriti saMbandhaH / naSTo | aadhiH| sa dvividhaH gopyazcAgopyazca / tatra gopyaH vikRtiM gataH tAmrakaTAhAdizchidrabhedanAdinA pUrvavatkRtvA kadAcit kAlavyavasthayA kriyate iyatA kaalenaamokssdeyH| tatra gopyAdhinaSTazcetpUrvavatkRtvA deyaH / upa- yato mamAyaM praNakSyatIti / kadAcittu saMmugdhaH sa praNabhukto'pi cedbuddhirapi hAtavyA / bhogyAdhiryadi naSTa- zyet dviguNe dhane yadi na diiyte| itaro'pi kAlastadA pUrvavatkRtvA deyaH / vRddhisadbhAve vRddhirapi / vyavasthayA kRtastata eva praNazyatItyata Aha--'phalahAtavyA / vinaSTaH AtyantikaM nAzaM prAptaH so'pi deyo bhogyo na nazyatIti / phalaM bhujyate yasya sa phalabhogyaH mUlyAdidvAreNa / taddAne savRddhikaM malyaM labhate / yadA AdhiH / phalaM vRddhiH / spaSTamanyat / vishv.2|60 na dadAti tadA malanAzaH 'vinaSTe malanAzaH syAdaiva- (2) prayukta dhane svakRtayA vRddhayA kAlakrameNa dvirAjakRtAhate' iti nAradavacanAt / daivraajkRtaahte| guNIbhate yadyAdhiradhamaNena dravyadAnena na mokSyate tadA daivamagnyudakadezopaplaghAdi / daivakRtAdvinAzAdvinA / nazyati / adhamarNasya dhanaM prayoktuH svaM bhavati / kAlatathA svAparAdharahitAdrAjakRtAt / daivarAjakRte tu kRtaH kRtakAlaH, AhitAgnyAdiSu pAThAtkAlazabdasya vinAze savRddhikaM mUlyaM dAtavyamadhamaNenAdhyantaraM vA / pUrva nipAtaH / sa tu kAle nirUpite prApte nazyet dvai. yathAha-'srotasA'pahRte kSetre rAjJA caivApahArite / guNyAtprAgUrva vA / phalabhogyaH phalaM bhogyaM yasyAsau Aghiranyo'tha kartavyo deyaM vA dhanine dhanam ' // iti| phalabhogyaH kSetrArAmAdiH, sa kadAcidapi na nazyati / . tatra srotasApahRta iti daivkRtoplkssnnm| mitA. kRtakAlasya gopyasya bhogyasya ca tatkAlAtikrame nAza (3) gopyasyAdhe!mahiSIvastrahiraNyarajatAderutta- uktaH-'kAle kAlakRto nazyediti / akRtakAlasya maNena vAhanadohanabhUSaNAdau bhoge kRte no vaddhirbhavati / bhogyasya nAzAbhAva uktaH-'phalabhogyo na nazyatI'ti / - prayuktaM dhanaM na vardhata ityrthH| tathA sopakAre phala- pArizeSyAdAdhiH praNazyedityetadakRtakAlagopyAdhiviSaya bhogyabhUmyAdA0pekSayA hApite hAni nIte no vaddhiriti mavatiSThate / dvaiguNyAtikrameNa nirUpitakAlAtikrameNa ca saMbandhaH / hAniratra kAryAkSamatvam / yatrAdhamarNa Adhe- / vinAze caturdazadivasapratIkSaNaM kartavyaM bRhaspativacanAt rUpabhogaM vaddhidAnaM vA'bhyupagacchati tadviSayametat / 'hiraNye dviguNIbhUte pUrNa kAle kRtAvadheH / bandhakasya apa. | dhanI svAmI dvisaptAhaM pratIkSya ca / / tadantarA dhanaM datvA (4) naSTo bhagnatvacoritatvAdinA sarvathA vyavahArA- RNI bandhamavApnuyAt // iti / nanvAdhiH praNazyekSamatAM niitH| vinaSTo nAmAtyantanAzaM prAptaH / +vira.25 | dityanupapannam / adhamarNasya svatvanivRttiheto navikra(5) mitA.TIkA-vinaSTa AtyantikaM nAzaM prApta / medhaa.8|143 (=) kSyate (kSayet ) pU.; mitA. ap.2|58H ityAdikamapyubhayAdhiviSayaM bodhyam / subo. 2 / 64 pU.; vyaka.113 smRca.141 prathamapAdatrayam : 143 gopyabhogyAdhyavadhiH caturthapAdaH vira.29; pamA.238 smRci.10 pU. nRpra.22; AdhiH praNazyedviguNe dhane yadi na mokssyte| savi.164 (=) pU. : 239 (=): 243 tRtIyapAdaH : 314 , kAle kAlakRto nazyetphalabhogyo na nazyati / / prathamapAdaH : 445 (=) pU.; mc.8|143 kSyate (cyate); *pamA., savi., vImi., vyapra., vyama., vitA. mitAgatam / candra.13 utta.; vImi.; vyapra.242; vyau.72, byama. + zeSaM mitAgatam / 77 macavat ; vitA.536, rAko.400; prakA.80% samu. (1) yAsmR.2158, apu.25418, vizva.2060, 75; bhaac.8|143 macavat ; vivya.25.
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yAderabhAvAt / dhaninazca svatvahetoH pratigrahakrayAdera- dvaiguNyAdAk UrdhvaM vA paribhASitakAle nazyatyevAdhabhAvAt / manuvacanavirodhAca 'na cAdheH kAlasaMrodhAnni- marNasyeti / anayozcAdhimAtre gopyAdhau vA dviguNIbhUte sargo'sti na vikrayaH' iti / (msmR.8|143) kapardake sati dhanikasyaiva svatvaM jAyate ityApAsato'bhikAlena saMrodha: kAlasaMrodhazcirakAlamavasthAnaM tasmAtkAla- mataM yadyapi lakSyate, tathApi kAMsyAdau paribhASya bandhasaMrodhAcirakAlAvasthAnAdAdhena nisargo'sti nAnyatrAdhI- kite AdhAturanumatiM vinA dhanikasvatvocitavyavahArasya karaNamasti na ca vikrayaH / evAmAdhIkaraNavikrayaprati- vizveSAmadarzanAdanyathaiva tavyAkhyeyam / AdhirdviguNe SedhAddhaninaH svatvAbhAvo'vagamyata iti / ucyate- dhane yadi mayA na mokSyate, tadA tavaivAyamiti pariAdhIkaraNameva loke sopAdhikasvatvanivRttihetuH / bhASitaH, sa praNazyet dviguNe dhane yadi na mokSyate atra AdhisvIkArazca sopAdhikasvatvApattihetu: prasiddhaH / tatra hetumannigadaH / kAle kAlakRto nazyet , kAlakRtaH dhanadvaiguNye, nirUpitakAlaprAptau ca, dravyadAnasyAtyanta- kRtakAlaH kRtaH kAlavizeSo'vadhiryasya svasvatvadhvaMse uttanivatteranena vacanenAdhamarNasyAtyantikI svatva nivRttiH, marNavatve ca saH kAle tAdRzi vRtto nazyet / yataH uttamarNasya cAtyantikaM svatvaM bhavati / na ca manuvacana- yatra yathA svAmI sve dravye svasvatvaM parasvatvaM vA niyvirodhH| yataH (msmR.8|143)-'n tvevAdhau sopakAre mayati, tatra tathaiva tat syAdityutsargAdityAzayaH / kausIdI vRddhimApnuyAt iti / bhogyAdhiM prastutyeda- phalabhogyo na nazyatIti phalabhogyastu bhogyAdhirakRtamucyate-'na cAdheH kAlasaMrodhAnnisargo'sti na vikrayaH kAlaH saMvatsarasahasreNApi na nazyatIti / vira.30 iti / bhogyasyAdhezcirakAlAvasthAne'pyAdhIkaraNavikraya- (5) ayamabhisaMdhiH-vijJAnezvaramate vAcaniko'tra niSedhena dhaninaH svatvaM nAstIti / ihApyuktaM phalabhogyo svatvadhvaMsaH parasvatvApattizca / candrikAkAramate naiyAna nazyatIti / gopyAdhau tu pRthagArabdhaM manunA yikaH, krayapratigrahAdyabhAve vinimayenaivAdhau dhanikasya (8|144)'n bhoktavyo balAdAdhirbhuJjAno vRddhimRtsRjet' svtvaapttiH| vrIhyAdAviva tilavinimayakartarIti nyAyaiti / ihApi vakSyate-gopyAdhibhoge no vRddhiriti / pratipAdanAt / apare tvAhuH-paribhASAvazAdviguNaAdhiH praNazyedviguNe iti tu gopyAdhiM pratyucyata' dhanasya mUlyatvena krayAntAdhirbhaviSyatIti sopAdhikakraya iti sarbamaviruddham / mitA. iti svatvasya laukikatvAdvAcanikatvaM na yujyate / vini(3) AdhiruktalakSaNo vRddhidAnAbhAve nimitte mUla- mayasya svatvApAdakatvaM 'svAmI rikthakrayasaMvibhAgaparidhanadvaiguNye jAte tAvaddhanaM dattvA'dhamaNena yadi na mokSyate grahAdhigameSu' ityAdivacanasya niyamaparatvAtpAribhASikatadA'sau nazyedadhamarNasya svaM na bhavet / *apa. krayAnta iti bhArucyaparArkAdInAM matamiti krayAnto (4) atra kalpataruH / AdhiH praNazyediti dviguNI- vAcikadAnAnto veti / ayamAzayaH-Adhisthale bhUte dhane yadyAdhiradhamaNena na mokSyate, tadA nazyati, vinimaya eva na saMgacchate / paribhASAvazAt dIpotsavAdidhanaprayoktuH svo bhavati / kAlakRtaH kRtakAlaH, tena yaH samaye etadRDhamahaM dAsyAmi anyathA'yamAdhistava kAlo'vadhiH, tasmin prApte yadi na mokSyate, tadA nazyatI- , bhaviSyatIti tatra paribhASayaiva dhanasya sopAdhikrayadravyatyarthaH / yadAha halAyudhaH / asyArthaH / yadi gopyAdhi- tayA pratIteH / yadvA 'kAle kAlakRto nazyet' ityaradhamaNena dviguNIbhUte dhane na mokSyate, tadottamarNasyaiva tatra trApi paribhASayaivAdhinAzaH pratIyate / tasmAtparibhASA svatvamutpadyate, adhamarNasya tu svatvaM nazyati / kAlakRtastu nAma vAcanikadAnamiti dAnameva svatvApAdakam / gopyo bhogyo vA yadyetAvati kAle ahamenaM na moca- ato dAnAntatayA AdhiH svtvaapaadkH| anenaivAbhiyAmi tadA tavaiva svIbhavati iti paribhASitaH / sa dhana- prAyeNoktaM vijJAnayoginA - 'vacanAtsvatvam' iti / 4smRca., pamA., vyapra., vitA. mitAgatam / * mitaavdbhaavH|| vyavahArakalpataruvyAkhyAnaM atraiva dRSTavyam / .
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH 645 vacanaM paribhASA vAcanikadAnamiti yAvat / satyAgadasya' iti mum / satyaGkAreNa kRtaM satyaGkAra xsavi.242-243 kRtam / ayamabhisaMdhiH-yadA bandhakArpaNasamaya evetthaM (6) [mitAkSarAratnAkaravyAkhyAnadvayamupanyasyoktam ] paribhASitaM 'dviguNIbhUte'pi dravye mayA dviguNaM dravyameva dviguNa iti paramavRddhiparam / kAlakRtaH kRtakAlaH dAtavyaM nAdhinAza' iti tadA tadviguNaM dApayediti / asminkAle yadi na mocyate tadA tavaiveti svIkRtyA- ' anyo'rthaH / caritrameva bandhakaM caritrabandhakam / caritraditaH tasmin amocitaH sarvo'pyAdhinazyati / evaM zabdena gaGgAsnAnAgnihotrAdijanitamapUrvamucyate / yatra ca 'dviguNe dhana' iti yathAzrutameva grAhyam / ziSTa- tadevAdhIkRtya yadravyamAtmasAtkRtaM tatra tadeva dviguNIvyavahArAdivirodhe tu kAlavizeSopalakSaNaparamiti vyAkhyA bhUtaM dAtavyaM nAdhinAza iti / AdhiprasaGgAdanyaducyate tu sAdhIyasIti pratibhAti / vImi. -satyaGkArakRtamiti / krayavikrayAdivyavasthAnihAya caritrabandhasatyakArI yadaGgulIyakAdi parahaste kRtaM tadyavasthAtikrame dviguNa caritrabandhakakRtaM savRddhayA dApayeddhanam / dAtavyam / tatrApi yenAGgulIyakAdyarpitaM sa eva satyaGkArakRtaM dravyaM dviguNa pratidApayet // cedyavasthAtivartI tena tadeva dAtavyam / itarazcedyavasthAti (1) yadA tvAdhirapuSyamANa eva, sa tu bandhakamAtra- vartI tadA tadevAGgulIyakAdi dviguNaM pratidApayediti / tayA kriyate, tadA.-caritrabandhakakRtamiti / caritra +mitA. bandhakakRtaM sodayamartha daapyH| nAdhityAgamAtreNa mocya (3) evaMvidhe tvAdhau dhanamaprayacchato'dhamarNasya ityarthaH / anyatrApyevameva vizvAsavyavahAre satyaGkArAya nAstyAnRNyamityabhiprAyaH / smRca.143 ca yad dravyamarpitaM, tad visaMvadatA dviguNaM pratyarpaNIyam / (4) satyaGkAro dviguNe'pi dravye na tapAdhirbhaviSyati satyaGkAriNastu visaMvAdatastaddhAnireva / vishv.2|63 kintu dviguNaM dravyameva mayA dAtavyamiti vyavasthAvizeSa (2) 'AdhiH praNazyedviguNe'ityasyApavAdamAha- kRtamAdhIkRtaM dravyaM dviguNaM pratidApayedanyathA tvAdhicaritrabandhaketi / caritraM zobhanacaritaM, caritreNa bandhakaM nazyatItyarthaH / *vImi. caritrabandhakaM tena yadravyamAtmasAtkRtaM parAdhInaM vA kRtm| Adhimocanam 'etaduktaM bhavati, dhanina: svacchAzayatvena bahumUlyamapi upasthitasya moktavya AdhiH steno'nyathA bhavet / dravyamAdhIkRtyAdhamaNenAlpameva dravyamAtmasAtkRtam / yadi prayojake'sati dhanaM kule nyasyAdhimApnuyAt // bA'dhamarNasya svacchAzayatvenAlpamUlyamAdhi gRhItvA bahu- (1) yadA tvRNikaH sodayaM dravyamAdAyopasthitaH, tadA dravyameva dhaninA'dhamarNAdhInaM kRtamiti / taddhanaM sa , upasthitasyeti / sodayaM dravyamAdAyopasthitasyAdhimanunRpo vRddhayA saha dApayet / ayamAzayaH-evaMrUpaM bandhakaM + apa., vira. mitAkSarAyAM dvitIye'rthe gatam / vyaka., dviguNIbhUte'pi dravye na nazyati / kiM tu dravyameva ! byapra. mitAgatam / smRca., pamA., savi. arthadvayaM mitAgatam / dviguNaM dAtavyamiti / tathA satyaGkArakRtam / karaNaM vitA. mitAgataM vImigataM ca / vyama. pUrvArdhavyAkhyAnaM mitaa| bhAve ghana / satyasya kAraH satyAra_kare gatam , uttarArdhavyAkhyAnaM bImigatam / * mitAvadyAkhyAya adhikamidamuttarArdhavyAkhyAnam / x mitaavdbhaavH| (1) yAsmR.2162, apu.254|22 steno (daNDo), (1) yAsme.2061, apu.254|21, vizva.2063 yA vizva.2064 steno (daNDyo) mitA. apa.; vyaka.1133 (ba); mitA. apa.pratidApayet (pratipAdayet ); vyaka.114pU., smRca.146, vira.27 pamA.243 smRci.1.5 nyathA smRca.143 pU. vira.33 tra (gha) savR (svata) pU. pamA.241 ('thavA); nRpra.22, savi.241 (-) kule (mUle) utta. apavat ; nRpra.22, savi.246 pR.; vImi.; vyapra.244, candra.13 pU.; vImiH vyapra.245, vyau.73, byamaH vyau.73 apavat ; gyama.77; vitA.546; prakA.87 78 vitA.548; setu.17 steno (steyo) nyasyA (datvA), samu.75. prakA.89 samu.76. .
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sRjan prayoktA daNDyaH syAt / yadA tvasaMnihito / dhanikahaste tiSThet / yadA tu dhanaM dviguNIbhUtaM, RNikadhanaprayoktA, tadA tasmin prayojake'sati tatkuTumbe / zcAsaMnihitaH / tadA tatkAle zrAvayitvAdhiM nirvikalpaM samarpya dravyamAdhimApnuyAt nissaMzayaM gRhNIyAdityarthaH / gRhNIyAt / vinaiva dhAraNakAt sasAkSikaM vikriinniitetyrthH| evaM dhanikakule dravyaM samarpayitvA AdhiAhyaH / vizva.2065 . vizva.2064 (2) atha prayoktA'pyasaMnihitastadAptAzca dhanasya . (2) kiM ca / dhanadAnenAdhimokSaNAyopasthitasyAdhi. grahItAro na santi, yadi vA asaMnihite prayoktaryAdhimoktavyo, dhaninA na vRddhilobhena sthApayitavyaH / anyathA vikrayeNa dhanaditsA'dhamarNasya, tatra kiM kartavyamityapekSita amokSaNe stenaH cauravaddaNDathaH syAt / asaMnihite punaH Aha-tatkAlakRteti / tasminkAle yattasyAdhermUlyaM prayoktari kule tadAptahaste savRddhikaM dhanaM nidhAya adhama- tatparikalpya tatraiva dhanini tamAdhi vRddhirahitaM sthApayenna rNakaH svIyaM bandhakaM gRhNIyAt / xmitA. tata Urca vivardhate / yAvaddhanI dhanaM gRhItvA tamAdhi (3) halAyudhastu yadi grAmAdikamAdhiM kRtvA dvitI- muJcati yAvadvA tanmUlyadravyamRNine pravezayati / yadA tu ye'hni AdhikapardakaM uttamarNAyAdhamaNoM daatumupsthitH| dviguNIbhate'pi dhane dviguNaM dhanameva grahItavyaM na tvAdhitadA tena taddhanaM gRhItvA tasyAdhirmoktavyaH, na tu vRddhi- nAza iti vicAritamRNagrahaNakAla eva, tadA dviguNIlobhAt svayameva dhartavyaH, dhAraNe cauravat zAsya iti bhUte dravye asaMnihite vA'dhamaNe dhaninA kiM kartavyapUrvArdha vyAkhyAya 'atraiva dhanaM malIkRtamityAdibRhaspati- mityata Aha- vinA dhAraNakAdvA'pIti / dhAraNakAdadhavAkyamavatAritavAniti / +vira.28 marNAdvinA adhamaNe'saM nihite, sAkSibhistadAptaizca saha (4) kvacitprayojako'sati kula iti pAThaH / tatra tamAdhi vikrIya taddhanaM gRhnniiyaaddhnii| vAzabdo vyavaprayojako dhanaprayoktA, asati dhanike iti zeSaH / sthitviklpaarthH| yadA RNagrahaNakAle dviguNIbhUte'pi ApnuyAttadAnImeveti zeSaH / tathA ca uttamaNe'saMni-, dhane dhanameva grahItavyaM na tvAdhinAza iti na vicAritaM, hite tadAptahaste savRddhikaM dhanaM nidhAya, prayojako dhanapra- tadA 'AdhiH praNazyedviguNe' ityAdhinAzaH / vicArite yoktA'dhamaNaH, tadAnImeva svAdhimApnuyAdityarthaH / _ *mitA. vyapra.245-246 (3) uttamarNena mUladhanaM dviguNaM phalabhogyAdherupajItatkAlakatamalyo vA tatra tisstthedvddhikH| vyAdhamarNAya sa AdhiH pratyarpaNIya ityanantaraM vakSyati / vinA dhAraNakAdvApi vikrINIta sasAkSikama // tatra viSaye yadyadhamarNastadIyo vA svajanaH ko'pyasaMnihito (1) tatkAle kRtaM mUlyaM yasya sa ttkaalkRtmuulyH| vidyate tadottamaNena sAMkSisamakSaM sa Adhirvikretavya yadi malyAt hrAsaH syAt , tadA tatkAlakRtaM yanmUlyaM, itIdAnImAha-vinA dhAraNakAdvApIti / dhAraNakAdadhatada dhanikena deyam / ityetayA paribhASayA vaddhizUnyo / marNAdvinA tadasaMnidhAnAditi yAvat / vAzabdastatsva--- janAsaMnidhisamuccayArthaH / xapa. x apa., smRca., pamA., savi., vyama., vitA., setu.. (4) athavA'dhamarNaH prayoktakule nyastadhano'pi prayomitAgatam / vImi. mitaavdbhaavH| + svamataM mitAvat / ktarAgamanAvamevAdhi tanmalyadhanaM vA RNApAkaraNakAle *zeSaM mitAvat / / parikalpitamavRddhikamavApnuyAt / etadapyAha vacobhaGgyA (1) yaasmR.2|63, apu.254|23 NIta (NIte); vizva.. sa eva 'tatkAlakRtamalyo vA' iti / tiSThedAdhiriti shessH| 2265, mitA. raNa (raNi); apa.; byaka.114 utta.; smRca. tatra prayoktRkula ityrthH| smRca.146 146 pu., vira.28 pR., 34 utta.; pamA.244 pU., smRci. (5) dhAraNako'dhamaNenAdhimocanocitasamaye 10. nRpra.23 utta.; vImi vyapra.245 utta.:246 pR. mitAvat vyau.74, gyama.78 pU. vitA.548-549 *bira. vAkyArthI mitAvat / pamA., vitA. mitAgatam / mitaavt| prakA.89 pU. samu.76. x pUrvArdhavyAkhyAnaM mitAgatam /
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH 647 asaMnihitastiSThati tadA uttamarNaH sasAkSikaM tamAdhiM yadi na mokSyate' / ityanena vAkyena yadA tu dviguNIvikrINIta, tatra svakIyaM dhanaM gRhItvA'vaziSTaM rAjJe dadyA- bhatamityasyaiva virodho naivA''zaGkanIyo bhinnaviSayaditi vivekH| apikAreNA'dhamarNadAyAdasaMgrahaH |xviimi. tvAt / tathA hi-dviguNe mUladhane praviSTa Adhirmocyata (6) etaccAdhimocanaM yadi bhogyAdhiopyAdhizca iti uttamarNAdhamarNayoH saMpratiprattiviSayaM 'yadA tu tAvatA kAlena mocanIya ityavadhiM kRtvA sthApitastadA- dviguNIbhatamityAdikaM vAkyam / prayuktasya dhanasya prati'dhamaNenAvadherarvAglobhena na krtvym| vyapra.246 pAdanAvadhi ya AdhiH kRtastadviSayaM 'AdhiH praNazyeda yadA tu dviguNIbhUtamRNamAdhau tadA khlu| dviguNe ityAdikam / yadA tu dviguNIbhUtamityAdivacanamocya Adhistadutpanne praviSTa dviguNe dhane / / pratipAdita AdhiH kSayAdhiriti kathyate / sa ca RNa (1) vRddhayartha prathamadivasAdArabhya prayoktrA bhujya- vyavahArArambhe madhye vA kRto bhavatyeva kSayAvadhiH / apa. mAne'pi yadA tu dviguNIbhUtamiti / dhane praviSTe satyA- (4) mitA.TIkA-yadA prayuktaM dhana miti / ayadhirmocyaH / na tvAMgeva / dviguNadravyApradAnalakSaNo'sya / mAzayaH / RNatvena prayukte dhane vRddhathA saha dviguNe jAte praNAzaH syaaditybhipraayH| vizva.za66 dhane pazcAdAdhidatto bhogArtha yadA tadA AdheH sakAzA(2) bhogyAdhau vizeSamAha-yadA tu dviguNIbhUta- dutpanne dhane dviguNe dhaninaH praviSTe satyAdhirmoktavya iti / miti / yadA prayuktaM dhanaM svakRtayA baddhathA dviguNI- yadi bA''dAveveti / ayamAzayaH / RNagrahaNakAla bhUtaM, tadAdhau kRte, tadutpanne Adhyutpanne dravye dviguNe evAdhiM dattvA adhamarNa evaM bravIti / 'yadA dravyaM vRddhathA dhaninaH praviSTe, dhninaa''dhioktvyH| yadi vA''dAve- saha dviguNaM jAyate tadA'yamAdhistvayA bhoktavyo na tataH vAdhau datte, dviguNIbhUte dravye tvayAdhioktavya iti pUrvamiti' / evaM ca paribhASayA yAvadviguNaM bhavati paribhASayA kAraNAntareNa vA bhogAbhAvena yadA dviguNI- tAvadAdhebhAgAbhAvaH / athavA yAvadviguNaM bhavati tAvamRtamRNaM tadA, Adhau bhogArtha dhanini praviSTe, tadutpanne dRNagrahaNakAladattasyApyAdherdai vikarAjakavyasanarUpakAraNAdravye dviguNe satyAdhirmoktavyaH / adhikopabhoge tadapi ntaravazAdbhogAbhAvaH / evamubhayathA'pi RNagrahaNakAle deyam / sarvathA savRddhikamUlAMpAkaraNArthAdhyupabhoga- dattasyApyAdhe gAbhAvena hetunA RNe dvigaNe jAte viSayamidaM vacanam / tamenaM kSayAdhimAcakSate laukikaaH| pazcAdAdhimupabhoktuM dhanini praviSTe sati Adhyutpannadravye'pi yatra tu vaddhayartha evAdhyapabhoga iti paribhASA tatra dvai- dviguNe jAte vRddhayA saha dviguNIbhUtarNasame satyAdhiguNyAtikrame'pi yAvanmUladAnaM tAvadupabhaGakta evaadhim| moktavya iti / ..... *subo. etadeva spaSTIkRtaM bRhaspatinA-'RNI bndhmvaapnuyaat| (5) adharmabhIruNA tadA sa AdhirmocyaH / 'bhogAya phalabhogyaM pUrNakAlaM dattvA dravyaM tu sAmakam // yadi dviguNAdUrva cakravRddhizca gRhyate / mUlaM ca sodayaM pazcAprakarSitaM tatsyAttadA na dhanabhAgdhanI / RNI ca na dvAdhuSaM tattu garhitam // iti bRhaspativacanAt, na tu labhedvandhaM parasparamataM vinA' / / iti / mitA. vizeSavyavasthAmantareNa na vrdhte'piitypyaahuH| +vImi. (3) evaM ca sati-'AdhiH praNazyed dviguNe dhne| nArada: bandhalakSaNam xpUrvArdhavyAkhyAnaM mitAgatam / avataraNikAyA mitaavdbhaavH| nikSepo mitrahastastho bandho vizvAsakaH smRtaH / / * byaka., vira., pamA., vitA. mitAgatam / smRca., vici., savi., candra., vyapra. mitAvadbhAvaH / . .+zeSaM mitAgatam / * bALa. subovat / -..-: . (1) yAsmR.2164 apu.254|24 cya...nne (cyazcAdhista- savi.241, candra.13, bImiH vyapra.247, vyama.78) dutpAdyaH); vizva.2166, medhaa.8|151 (ka) utta.; mitA. vitA.549; prakA.89 smRcavat; samu.76, vivya.23H bhAva vyaka.1136 smRca.147 dhane (tadA); vira.28 (1) smRca.136, vyapra.224; prakA.85 vRhsptiH| pamA.24 vici.7 tadA-(tathA) pravi (pravR); nRpra.23 samu.73. ... ... ... .... .. .. dhya. kA.82
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 648 nirUpitakAla ityarthaH / (1) uttamarNAdhamarNayoH yaH saMkhyAtasya pArzve nikSiptamevAdhamarNadhanamuttamarNavizvAsArthaM adhamarNenApadiSTaM bandha iti gIyate ityarthaH / smRca. 136 *mitA. 2157 (3) yadgRhItaM dravyaM tasyopari kriyata ityAdhiH / gRhItadravyArtha yA adhikriyate dAnaniyamArtha yA sthApyate (2) uttamarNasya vizvAsahetustanmitrahastastho nikSepa ityAdhiH / kRte kAle upaneyaH kRtakAlopaneyaH / tasmin eva bandhazabdenocyata ityarthaH / kAle dravyaM datvA grahItavyaH / agrahaNe yathAbhASitaM vA / Adhyavadhi: XnAbhA. 2 / 105 gopyabhogyAdhyorupacAra bhoganAzAdivicAraH vyapra. 225 adhikriyata ityAdhiH sa vijJeyo dvilakSaNaH / kRtakAlopaneyazca yAvaddeyoyatastathA // ...... (1) ata Adhibhedo bhavati adhikriyata apyadhaninA saMbandhAdhikAramAnIyate ityaaciH| sa ca dvividhaH / calAciH sthirAdhizva / so'pi dvilakSaNo zeyaH ekaH / kRtakAlopaneyaH, dvitIyo yAvadeyodyataH / tatra kRtakAlopa neyo yaH sa dviprakAraH / eko dIyamAne bhane prApta kAlAvadhI vipA: samarpaNIyaH / dvitIyastu atipuSya mANo dhaninA evaM vicArya gRhyate / yathA paJca varSANi deza vA iyantaM kAlaM na mocanIyaH / tatparato RNike / ayamapi kRtakAlopaneya ucyate / eSa dvividho 'pi vyAkhyAtaH / yAvaddeyodyata ucyate / asmindivase gRhItaM dravyaM tasminneva vRddhiphalabhogyanyAyena samarpitaH / yAvaddeyaM dhanaM jAtaM tAvadeva tatkSaNaM samarpitaH / yathA bAvaddeyaM dhanaM tiSThati tAvadaparimitakAlamapi bhoktavyaH / amena krameNa ya udyataH samarpitaH sa yAvadeSoyatAdhi rucyate / evaM kRtakAlopaneyo yAvaddeyodyatazcAdhirdvividho'pi savistaraM vyAkhyAta iti / abhA.56-57 (2) kRte kAle AdhAnakAla evAmuSminkAle dIpotsavAdI, mayA'yamAthirmoktavyo'nyathA tavaivAdhibhaviSyatIti / evaM nirUpite kAle, apaneyaH AtmasamIpaM netabhyo mocanIya ityarthaH / devaM dAnaM deyamanatikramya gAvadevamudyato niyataH sthApita ityarthaH / yAvaddeyamudyato yAvaddeyodyataH gRhItadhanapratyarpaNAvadhira (1) nAsaM. 20105 vizeSa (tu zemo) naassu.4| 1946 mA 56 mitA. 157 kAlo kAle5) apa. 2 / 57 kAlopa (kAlApa) ; vira. 22; pamA. 2101 vici. 14 kAkopa (kAlApa) dyata (inyata); smRci. 9-10; nRpra. 22; byapra. 235; vyaDa.72 vyama.76, vitA. 535 (-); rAkau. 400 utta.; samu.73; viSya .25 gRhaspatiH. se punardvividhaH prokto gopyo bhogyastathaiva ca / upacArastathaivAsya lAbhahAnirviparyaye // ( 1 ) sa punarAdhiranyaprakAreNa dvividhaH / eko gopyo ghaTitasuvarNaraupyAdiH / gup rakSaNe dhAtuH / tena rakSaNIya ityarthaH / dvitIyo bhogyaH, prakAza eva gRhakSetrAdiH / upacArastathaivAsyeti / asya dvividhasyApyAthergusaMspa kAlAntaropAzrayopacAraH bhogyasya phalopAbhayopacAraH / viparyaye phalahAniriti / viparItAthoM viparyaya ucyate / yato gopyasya bhogaH kriyate tatastasya kAlAntare phalahAnirbhavati / atha prakAzasyAbhogaH kriyate / tatastasya sasyanivAsAdiphalAnirbhavati / ityayaM viparyaya iti / abhA. 57 (2) upacAro rakSaNaM kartavyamiti zeSaH / viparyaye vinAze / vyaka. 111 / (3) gopyabhogye he zAbde evaM lekhyAdhirUDhatvadve / sAkSimanye cohanIye / upacAro lakSaNaM tathaiva prakAravira. 22 bhedAnusAreNAsya kartavyatvam / (4) gopyo rakSaNIyaH A dravyagrahaNAt / dravyagrahaNottarakAlaM pratidAnaM gopyasya yathA nihitaM tathaiva / * apa., vira., pamA, bitA. mitAgatam / x zeSaM mitAgatam / (1) nAsaM. 2 / 106 upacAra (pratidAnaM); nAsmR. 4 / 1251 abhA. 57; mitA. 2 / 57 pU. apa. 2 / 57 pU.; vyaka. 111 utta.; smRca. 140 utta.; vira. 22 gopyo bhogya (bhogyo gopya); pamA. 230 pU.; vizci.15 utta. smRci. 10 pU. nRpra. 22 pU.; savi. 233 puna: (cApi ) pU.; vyapra. 235; vyau. 723 vitA. 515 (-) pU. rAkI. 400 pU. su. 150 prakA 86 utta.; samu.73-74; viSaya. 25 utsa., bRhaspatiH.
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH 649 bhogyasya yathA bhujyamAnaM tathaiva / bhogena yatkSINaM | yamapItyanusaMdheyam / vikRtimAgata ityanenaiva hAsatatkSINameva / lAbhahAnirviparyaya iti| gopyasya bhoge vyaktyanyatvAsAratvAdyapi saMgRhItam / AdherayathAbRddhihAniH / bhogyasya ca bhoge bhogastatra lAbhaH / tacca svarUpatvataulyAt / tena tatrApyeSa eva virdhirshyH| dravyamabhukta, bhogasya lAbhatvAt tadabhAve lAbhahAniH / xsmRca.140 naabhaa.2|106 (4) dhanina uttamarNasya pramAdAdAdhau vikRtimAgate. premAdAddhaninastadvadAdhau vikRtimaagte| 'nyathAbhUte tadvadeva syAt yathA 'lAbhahAnirviparyaye' vinaSTe mUlanAzaH syAdevarAjakRtAhate // iti vRddhihAniH, tathAtrApi / gopyaviSaya etat , bhogye (1) atra yathA lAbhahAnirviparyaye bhavati tadvaddhaninaH vRddhayabhAvAt / bhogye tu mUlacchedaH / vinaSTe dvayorapi pramAdAdAdhinAze mUlanAzo'pi bhavati / tatra prmaadH| | muulnaashH| naabhaa.2|107 calAdivRSabhAdikasyAkAlavAhanamativAnaM cetyAdi / jakRtAtkacit / gopyAdhezca dhanikapramAdaH prakAzamocanam / ityAdinA AdhyarthastvRNinA deyastvazaktau bhogato bhavet / / dhanipramAdena AdhinAze saMjAte vikRti vA prApta pratisaMvatsaraM yAvAn bhogastAvAn vRddhitvena dAtavya kANakUTabhagnAdau mUlanAzo bhavati / yadA punaH prakAzaM ityarthaH / savi.232 rAjadaivikAdAdhinAzo' bhavati tadA dhanino mUlanAzo AdhisiddhiH nAsti / rAjikaM yathA, svalpe'parAdhe'pi rAjagRhItasarva Adhistu dvividhaH prokto jaGgamaH sthAvarastathA / svena saha tanmadhyasthAdhernaSTasya tathaiva cauraaphRtsyaapi| siddhirasyobhayasyApi bhogo yadyasti nAnyathA / / AdhermalanAzo nAstItyevoktam / abhA.57 (1) yasminnatra jaGgamaH sthAvaro vA prakAradvayamadhye - (2) daivamagnyudakadezopaplavAdi / daivakRtAdvinAzA- ArUDha evAdhina tu bhuktaH / tato bhogena vinA tayo. dvinA / tathA svAparAdharahitAdrAjakRtAt / +mitA.2059 likhitamAtrAdhicihnayorapi siddhirnAstIti / abhA.59 (3) yathA viparyaye lAbhahAniH tadvadvikRtimAgate / (2) siddhirAdhitvasiddhiH / anyathA vinA bhogaM yadi vikRtimevArpayediti / ayaM ca pakSo vikRtasyAdheH adhamaNoMddiSTasyottamarNasvIkAramAtreNeti yAvat / pUrvavatkAraNaparyAptalAbhasadbhAve / anyathA prAcIna eva gopyAdhau nibhAge bhogsthaaniiybhaannddaagaaraantrnidhaanaadipkssH| pramAdAditi dhanikadoSopalakSaNArtham / tena vyApArAdAdhisiddhiradhyavaseyA / evamasmAkametadIyaM bhogavyatiriktadoSAdvikRtimAgate'pyAdhau pUrvavatkRtvA gRhAdyAdhiriti RNikasaMnidhau madhyasthajaneSu AvedanaM 'rpaNaM lAbhahAnirvA, bhogAdvikRtimAgate tu gopyAdhau / dUrasthatvAdinA bhogAdyalAbhe tvAdhisAdhakamityava + vira. mitAgataM smRcagataM ca / 4 vyapra. smRcagatam / (1) naasN.2|107; naasmR.4|126; abhA.57; mitA. / (1) savi.232; samu.74 nAzaH ( hAniH) kRtAt 2 / 59 utta.; apa.2159 nAza: (hAniH) utta. vyaka. (kRtA). (2)naasN.2|116 Adhistu (AdhioM ) ko (ktaH) 111-112 apavat ; smRca.140 gate (gataH) caturthapAdaM / jaGgamaH sthAvara (sthAvaro jaGgama); naasmR.4|139 syo (tro) vinA; vira.22 pa. : 24 apavat , utta.; pamA. syApi (syAsya) yadya (yatrA); abhA.59 syo (tro) syApi 236 utta.; vici.15 apavat ; smRci.10 utta. (syAsya); mitaa.2|60; vyamA.348 stu (zca); ap.2|60 savi.232 utta. candra.10 nAzaH (hAniH) deva- vyamAvat ; smRca.143; pamA.233, smRci.9 dvividhaH rAja (drAjadaiva) utta.; vImi. 2 / 59 utta.; vyapra.235 pU. : / (dviguNaH) rastathA (rAtmakaH) pU.; nRpra.23; savi.233 pU.: 238 utta.; vyaDa.72-73, vyama.76 utta.; vitA. | 236 jaGgamaH sthAvara (sthAvaro jaGgama); viimi.2|60 539 utta. setu.15-16 apavat ; prakA.86 smRcavat / vyapra.239 ghasti (dhapi); vyau.73, vyama.77; vitA. samu.74 vivya.25 apavat . 116,542; prakA.87; samu.75, vivya.19 vyamAvat,
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 vyavahArakANDam gantavyam / smRca. 143 (3) ' adhikriyata ityAdhiH ' iti ya AdhiruktaH sa dvividho jJeyaH, sthAvaro bhUmyAdiH jaGgamazca gavAdiH / ubhayasyApyasya siddhiH prAmANyaM vinA patreNa, yadyAhito bhogo'sti / vinA bhogena na bhavatItyarthaH / patraM ca nAsti bhogazca na ceMdra durvicAraM tat / nAbhA. 2 / 116 balAdAdhibhoganiSedhaH bhoktavyo balAdAdhirbhuJjAno vRddhimutsRjet / mUlyena toSayeccainamAdhisteno'nyathA bhavet // kRtakAlopaneyo ya AdhiH sa pUrva evAvadhau amragmbhena na bhoktavyaH / atha kathamapi kRtam / tataH kAlAntaravRddhiM parityajet / yacca mUlyamAdhirlabhate tena mUlyenAdhidhaninaM paritoSayet / anyathA AdhistenadoSaM prApnuyAditi / abhA. 57 ananujJAtAdhibhoge kartavyatA yaiH svAminAbhyanujJAtamAdhiM bhuGkte'vicakSaNaH ? / tenAvRddhirmoktavyA tasya bhogasya niSkrayaH // F vardhamAnakalAntareNa AdhiM samarpitaM, AdhisvAminaH pArzvAt asaMprAptAbhyanujJAta eva, ya AdhiM bhuGkte sa avicakSaNo mUrkhaH / tena (AMvinA dhaninA saMbhAvitena ?) dhaninA yathArUDhavRddherardhaM parityajanIyam / eSa sthalabhogasya niSkrayaH | abhA. 58 bhogyAdhivRddhicAlanavikrayavicAraH 'ne tvevAdha sopakAre kausIdIM vRddhimApnuyAt / na cAveH kAlasaMrodhAnnisarge'sti na vikrayaH // asya bhASyam / atra yaH sopakAra Adhi: sa vRddhi - phalabhogya eva / tasmin sopakAre Adhau kausIdIM vRddhiM na kazcidApnuyAt / yAvacca vicAritakAlAvadhi saMrodho na cAlanIyaH / tAvadavAntara evAdherna tasya kaciddAnamasti na vikraya iti / abhA. 58 AdhyantarakaraNam kSyamANo'pi yatrAdhiH kAleneyAdasAratAm / Adhiranyo'thavA kAryo deyaM vA dhanine dhanam // (1) nAsmR. 4 / 127; abhA. 57 (2) nAsmR. 4 / 128; abhA. 57-58. (3) nAsmR. 4 / 129; abhA.58. (4) nAsaM. 2 / 108 ithavA kAryo ( sdhikartavyo ); nAsmR. 3 (1) yatra dhaninA prayatnarakSyamANAdhiH kAlena zIrNatAmasAratAmApnoti / tatrarNikena dhanikasyAdhiranyo'dhikartavyaH / athavA dhanameva dAtavyamiti / abhA. 58 (2) asAratA savRddhikamUladravyAparyAptatA / kecidekasaMvatsarabhavavRddhisahitamUladravyAparyAptatAmasAratAmAhuH / taccintyam / evaMvidhavizeSAzrayaNe kiM kAraNamiti codyasaMbhavAt / anyaH pUrvasthito vA AdhiH paryAptaH kAryaH / anyagrahaNasya paryAptatvena bhAvyamityetAvanmAtraparatvAt / XsmRca. 137 bRhaspatiH AdhiprakArAH AdhirbandhaH samAkhyAtaH sa ca proktazcaturvidhaH / jaGgamaH sthAvarazcaiva gopyo bhogyastathaiva ca / yAcchikaH sAvadhizca lekhyArUDho'tha sAkSimAn // (1) caturvidhaH svarUpaprakArakAlapramANaiH, tatra svarUpameva dvividhaM sthAvarajaGgamabhedena / kAlo dvividhaH, svavidhiniyamAniyamAbhyAm / pramANaM dvividhaM lekhyasAkSibhedena / *vyaka. 111 (2) yadyapyatrAdhiraSTavidho darzitaH tathApi gopyabhogyaatrAnekavizeSavidhyupayAdRcchika sAvardhirUpabhedAnAM yogArtha tAtparyAtizayena kathanaM nAnyeSAmiti vaktuM 'proktazcaturvidha' ityuktam / yAvadRNaM tava na dadAmi tAvat ayamAdhirityevaM kAlavizeSAvadhizUnyatayA kRto X vyapra. smRcagatam / * vira, vImi vyakavadbhAvaH / 4 / 130 Adhiranyo'thavA kAryo ( tatrAdhiranyaH kartabyo ); abhA. 58 rakSya (rakSa) zeSaM nAsmRvat; vyaka. 112 yatrA (yastvA) nine ( nino); smRca. 137; vira. 26 yatrA (cedA); pamA. 232; vici. 16 viravat ; smRci.10 trAdhiH (dyAdhiH) vyAsaH; nRpra.22; savi. 233 (=) kAlene (kAlenA) ni (nino); candra. 11 rakSya (vakSya) yatrA (cedA) 'kAryoM (deyo); vyapra. 239 smRcivat; setu. 316 viravat; prakA.86 ; samu. 74; vivya. 26 yatrAdhi: (caivAdhiH) nine (nike). (1) vyaka. 111 ; smRca. 135; vira. 22; pamA. 2301 pra. 22 caturvidhaH (stu SaDvidhaH); savi. 233 prathamArdhadvayam ; vImi. 258 vyapra. 234; vyama 76 prathamArthadvayam ; setu 15; prakA. 85; samu. 73.
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - AdhiH 651 yAdRcchikaH / dIpotsavakAle RNaM datvA'yamAdhirmayA / ca toSayediti vacanAdyAvatA dhanena tuSyettAvaddhanaM deyamokSyate no cettavaiva bhavatItyevaM kRtaH sAvadhiH / yadyeva- miti zaGkanIyam / yata Aha (masmR. 8 / 144) 'mUlyena mAdhireva bandha iti ihocyate kathaM tarhi pUrvasmin toSayedenamAdhisteno'nyathA bhavet' iti / smRca. 140 vacane bandhaM veti bhedenoktam / ucyate / atra bandha- (2) bahumUlyaM labhyadhanApekSayA / vira. 25 padasya yo vivakSito'rthaH sa hi nAradena darzitaHvici. 16 'nikSepo mitrahastastho bandho vizvAsakaH smRtaH / +smRca.135-136 | (3) lekhyArUDha iti sAkSyatiriktapramANavAn vImi. 258 (3) avRddhi RNa viSayakametat / (4) bahumUlyAdhinAze tu salAbhamRNAdupari AdhimUlyamAdhAtre deyam / vyapra. 238 AdhinAze AdhyantarakaraNam ityarthaH / gopyAdhibhogyAdhibhoganAzAdivicAraH aMzAntalAbhe ca RNe tathA pUrNe'vadhau dhanI / yo bhuGkte bandhakaM lobhAt na sa lAbho bhavet punaH / nyAsavat paripAlyo'sau vRddhirnazyati haapite|| atra gopyAdhiH zAntalAbhe RNe bhoktavya iti paribhASito'zAntalAbhe RNe na bhoktavyaH / bhogyAdhistu iyatsamayenAyamasmin kAle bhoktavya iti paribhASitaH pUrNe'vadhau bhoktavya ityarthaH / pArijAte tu pUrNe ityatrAkAraprazleSa AhataH; avadhimapekSya vyavasthApitabhoge AdhI avadhAvapUrNa AdhinaM bhoktavya ityuktam / ubhayamapi caitadyuktam / nyAsavat paripAlyo'sAviti nAsau . hApanIyaH, hApite tu vRddhirnazyatItyarthaH / vira. 23 bhuMkte cAsAratAM prApte mUlahAniH prajAyate / bahumUlyaM yatra naSTamRNikaM tatra toSayet // (1) mUlahAniH asAratvAnusAreNetyabhiprAyaH / na +pamA. smRcagatam / * vyapra. viragatam / (1) vyaka. 111; vira. 22; pamA. 232 zyati hApite ' (zyeta dApite) tRtIyArthaH ; nRpra. 22 nyAsavat (nyAsaH sa ) hApite (dApite) tRtIyArdha : ; vyapra. 235-2363 samu. 74 tRtIyArtha:. (2) apa. 2 / 59; vyaka. 112 smRca. 140 cA (tva) mUlyaM (mUlyo ) naSTam (naSTaH); vira. 25; pamA. 232 cA (vA); vici. 16; nRpra. 22 pamAvat candra. 10 tatra ( tat ) ; vImi 2 / 59 mUla ( phala ); vyapra. 238 mUlyaM mUlyo ) naSTam (naSTaH); vyama.76 cA (tva) pU. vitA. 541 setu. 17 cA (vA) : 315; prakA.86 smRcavat; samu. 74-75 smRcavat; viSaya. 25-26 yatra (yadi ). ( utta.; 'daivarAjopaghAtena yatrAdhirnAzamAmuyAt / tatrAnyaM dApayed bandhaM sodayaM vA dhanaM RNI // rAjaghAto'tra ucchRGkhalena rAjJA kRta upadravaH / na tu dhanikAparAdhanimittakaH / vyapra. 237 Adhimocanam bandhahastasya yaddeyaM citreNa caritena vA / adatte'rthe'khilaM bandhaM nAkAmo dApyate kvacit // (1) citraM lekhyam / caritaM sAkSyAdi / vyaka. 112 (2) asyArthaH--gRhItabandhakasya uttamarNasya kRte yadAdhidhanaM deyaM tasmin samaste datta eva paraM bahumUlyamapi bandhakaM uttamarNena moktavyam / kiyadbandhakadhanaM gRhANa, bahumUlya bandhakaM samarpaya zeSabandhakadhanadAne tava patrikAM dadAmi sAkSiNaM vA karomItyukte'pyevaM citracaritAdinA prakAreNa rAjJA bandhakaM na dApayitavya iti / vira. 27 (1) vyaka. 112 daiva (deva); vira. 25 devarAjo (rAjadevo); pamA. 232 tena (te ca) uttarArdhe ( tatrAdhiM dApayeddadyAtsodayaM dhanamanyathA ); dIka. 37 dApayet (prApyate); vici. 16 yatrA (yadyA) payed (dhyate) sodayaM ( zodhayet ); smRci. 10 yatrA (yacA) dApayet (prApyate) sodayaM (zodhayet ); candra. 11 daiva... dhi (rAjadaivakadoSeNa yadyAdhi ) yaM vA dhanaM RNI (ye vA RNI dhanam ); vyapra. 237 sodayaM ( zodhayet ); vyama 77 tatrA ... bandhaM (tatrAdhiM dApayeddadyAt ); vitA. 541 tatrA ... bandhaM ( tatrAdhiM dApayedrAjA ); setu. 316 yatrA (yadyA) sodayaM (zodhayet); samu. 74 RNI (tvRNI) zeSaM vyamavat ; vivya. 26 dhanaM RNI (dhanI RNam) zeSaM vicivat. 2) vyaka. 112 khilaM (khile); vira. 27.
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 vyavahArakANDam dhanaM mUlIkRtaM datvA yadAdhi praarthyehnnii| RNI na labhate bandhaM parasparamataM vinA / / tadaiva tasya moktavyastvanyathA dossbhaagdhnii|| (1) asyArthaH / phalaM bhogyaM yasyAsau phalabhogyaH (1) bhogyAdhAvevameva / gopyAdhau tu mUlIkRtaM savRddhikaM bandha AdhiH / sa ca dvividhaH / savRddhikAlApAdatvA yadA prArthayate tadaiva moktvyH| mUlIkRtagrahaNa- karaNArthoM vRddhimAtrApAkaraNArthazca / tatra ca savRddhisyAdhamarNadeyadhanaparatvAt / doSaH steydossH| mUlApAkaraNAthai bandhaM pUrNakAlaM pUrNaH kAlo yasyAso smRca.146 pUrNakAlastamApnuyANI / yadA savRddhikaM mUlaM phaladvAreNa (2) etaccAvadhivirahitabhogyAdhiviSayam / vira.27 dhaninaH praviSTaM tadA bandhamApnuyAdityarthaH / vRddhimAtrApA'hiraNye dviguNIbhUte pUrNe kAle kRtaavdheH| karaNArthe tu bandhakaM sAmakaM datvA''pnuyAdRNI / samaM bandhakasya dhanI svAmI dvisaptAhaM pratIkSya c| mUlaM samameva sAmakam / asyApavAdamAha-'yadi prakatadantarA dhanaM datvA RNI bandhamavApnuyAt / / rSitaM tatsyAt / tadvandhakaM prakarSitamatizayita vRddherapyadhika mitA.TIkA-dvaiguNyAnantaraM kRtakAlAnantaramapi phalaM yadi syAttadA na dhanabhAgdhanI / sAmakaM na labhate caturdazadinAbhyantare dravyaM dadyAcca nottaratreti suucitm| dhanI / mUlamadatvaiva RNI bandhamApnuyAditi yAvat / atha tena cAtyantaM dravyadAnaM dvaiguNyAdyanantaraM nivartate / nivRtte tvaprakarSitaM tadvandhakaM vRddhaye'pyaparyAptaM tadA sAmakaM datvAca dravyadAne 'AdhiH praNazyet' ityanena vacanenA- 'pi bandhaM na labhetAdhamaNaH, vRddhizeSamapi datvaiva labhetedhamarNasyAtyantikI svatvanivRttiruttamarNasya cAtyantikI tyarthaH / punarubhayatrApavAdamAha-'parasparamataM vinaa'| svatvaprAptirupAdizyata iti / subo.2|58 uttamarNAdhamarNayoH parasparAnumatyabhAve yadi prakarSitamityAphailabhogyaM pUrNakAlaM datvA dravyaM tu sAmakam // dyuktam / parasparAnumatau tUtkRSTamapi bandhakaM yAvanmUladAnaM yadi prakarSitaM tatsyAttadA na dhnbhaagdhnii| tAvadupabhuGakte dhanI nikRSTamapi mUlamAtradAnenaivAdhamoM labhata iti / *mitaa.2|64 * pamA, vyapra. smRcavat / (2) evaM caaymrthH| tadvandhanaM yadi prakarSitaM samagra(1) vyaka.112 dhanI (bhavet ); smRca.146 vyastva vRddhiparyAptakarSAnvitaM paribhASitakAlaikadeze syAt tadA (vyo hya); vira.27 yadA (yadyA); pamA.243 viravat ; / na paribhASitakAlAtyaye sati dhanI dhanabhAk / RNI ca nRpra.23, savi.241 stva (ma); candra.13 yadA (ydyaa)| tasya ( ca sa ) doSa ( steya ); vyapra.245, setu.17 mUlI / tasminsati na labhate bandhaM, kintu samagravRddhiparyAptapraka(RNi) yadA (yasyA) moktabyastva (bhoktavyaM tva) bhAgdha (vAndha); rSAnantarameva dhanI mUladhanabhAka RNI ca mUlamAtraM datvA prakA.89 smRcavat ; samu.76 theye (pnuyA) zeSaM smRcavat . bandhaM labhata iti / parasparamataM vineti vadandarzayati / pari (2) mitaa.2|58:264 (RNI bandhamavApnuyAt ); bhASitakAlaikadeze samagravRddhiparyAptaprakarSapravezo'stu vA sabo.58 prathamAdhe (paripUNe kRte kAle dhane ca dviguNa sati) mA vaa| sarvathA yAvatparibhASitakAlaM yuddhayarthamAdhibhogaH dvitIyA vinA; smRci.10 bandhamavA (bandhakamA); sAva. kriyatAmiti RNikenokte yatra dhanikena ityukta, tatra 240 kAle (kAla); vyapra.242 kRtAvadheH (kRte'vadhau) ca / vRddherabhyadhikaprakarSapraveze'pi paribhASitakAlAtyaya eva (tu); vyau.72; vyama.77 kRtAvadheH (dhRtAvadhau) ca (tu) / / sAmakaM datvA bandhamRNI labhate na punaH paribhASitakAlaprathamArthadvayam ; vitA.536:550 (RNI bandhamavApnuyAt ); madhya iti / smRca.147-148 samu.76 (bandhake dviguNIbhUte RNI bandhamavApnuyAt ). (3) mitA.2164, nRpra.23; vyau.74 tu (ca); 'kSetrAdikaM yadA bhuktamutpannamadhikaM ttH| vitA.550; samu.76. * vitA. mitAgatam / (4) mitA.164 na labhate bandhaM (ca na labhedvandha); smRca. (1)vyaka.113 smRca.146, vira.29, pamA.244, 147; pamA.246; subo.2|64 caturthapAdaM vinA; vyau. nRpra.23 mUlo (maulo); vyapra.246; vyama.78; vitA. 74 mitAvat ; vitA.550 mitAvat ; samu.76. | 550 dayaM praviSTaM (dayau praviSTauM); prakA.89; samu.76.
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ praNAdAnam-AdhiH 653 mUlodayaM praviSTaM cettadAdhi prApnuyAhaNI // (2) atra dinadazakadvisaptAhayoH susthitAsusthitAAdhIkRtaM kSetrAdikam / dhanikena lAbhazAnteH pazcA- dhamarNAvAdAya vyavasthA / +vira.31 deva yadA bhuktaM tato bhujyamAnAdyaddhanamutpannamadhikaM yatrAhitaM gRhakSetraM bhogena prakarSAnvitama / kSetrArthavyayAdabhyadhikaM mUlodayatulyaM yadA yasminkAle / tatrarNI nApnuyAd dravyaM dhanI caiva RNaM tathA / dhanini praviSTaM tadA tasminkAla evAdhimRNI labhata pUrNa prakarSe tatsvAmyamubhayorapi kIrtitam / ityrthH| smRca.146 / kuryAtAM parasparamatena tau| paMribhASya yadA kSetraM pradadyAdanike Rnnii| / (1) prakoM vRddhiH / vyaka.114 tvayaitacchAntalAbhe'rthe bhoktavyamiti nishcitm|| (2) viSayajJAnaM vinA nAsyArthI jJAtuM zakya iti praviSTe sodaye dravye pradAtavyaM tvayA mama / viSayastAvadabhidhIyate / zAntalAbhe dhane jAte vRddhikusIdAdividhistveSa dharmyaH saMparikIrtitaH // ' mAtrAvAptyarthamayamAdhiIktavya iti paribhASAM kRtvA (1) 'tvayaitadi'tyAdiparibhASya yadA RNagrahaNa- Adhidatta RNakAle lAbhazAntikAle vaa| asmAccAdhe____ kAle kSetrAdyAdhi pradadyAt / tatra prAguktavidhayA''dhilAbha retAvati kAla utpannaM vRddheraparyAptamapi smgrvRddhyrthmevaaityrthH| *smRca.147 stviti paribhASAkaraNakAle'nuktaM c| athavA tatrA(2) zAntalAme'rthe parisamAptalAbhe nimittIbhUte smAccAdherityAdyastvityantamuktameveti dvidhA viSayaH / sati / _ vira.29 artho'pyabhidhIyate / Adhyutpanno'rtha utpatyarthavyayAdavapUrNAvadhau zAntalAbhe bandhe svAmI dhanI bhavet / ziSTaH prakarSapadenAtroktaH tasminsamagravRddhathaparyApte dhane anirgate dazAhe tu RNI mokSitumarhati // praviSTe RNI mUlamAtraM datvA bandhaM paribhASitakAlA... (1) tad vRddhayarthaprayuktavastrAdiviSayam / brAhmaNebhyo / tyaye'pi nApnuyAt / dhanI ca RNaM mUlamAtraM tadA dadhi dIyatAmityAdivat sAmAnyavizeSanyAyAt / lAbha- nApnuyAt na gRhNIyAt / kintu pUrNa prakarSa samagrazAntirapi vastrAdau traiguNyAdividhAyakavacanAnusAreNA- vRddhiparyAte dhanino mUlamAtre RNino bandha ityevavagantavyA / evaM ca caturdazadinAdRrzvamAdhau svatvApatte- mubhayostatsAmyaM parikIrtitam / tasmAttasminneva kAle yatheSTraviniyogo hirnnypryoktrviruddhH| vastrAdiprayoktastu sAmakaM datvA''dhiM mocayediti zepaH / yadA'pyapUrNaH dazadinAdUrdhvameveti mantavyam / +smRca.142 samagravRddheraparyAptamiti samagravaddhayarthamevAsviti paribhASA karaNakAle kRte na tau dhanikarNikAviti svAmyakaraNasya * pamA, smRcavat / +pamA., vyapra., vitA. smRcagatam / / ca phalaM paribhASitakAlAtyaye samagravRddhiparyApta prakarSa(1) vyaka.113; smRca.147; vira.29 tam (taH); pravezAbhAve'pi sAmakameva datvA RNikena bandhamocanaM, 244 prada.... ka (dadhAtu dhAnana) tvaya (tadA) bhA (mA) parasparamateneti badan tadabhAve dhaninaH svAmyaM vRddhizcitam (zcayaH); nRpra.23 pU. savi.241 bho (mo); vyapra. pra. zeSe'pIti darzayati / smRca.147 246 zcitam (zcayaH); prakA.89; samu.76 RNI (tvRNI). (2) vyaka.113 tvayA (puna:); smRca.147 pU.; vira. +vAmi. viravat / 29 vyakavat ; pamA.244 praviSTe (Adhistu) pU. savi.241 , (1) vyaka.114 kSetra (kSetre) NI nA (na prA) aNaM (RNI); smRca.147 dravyaM (bandha) thA (dA); vira.32; pamA.245 pU.; nyapra.246 pU.; prakA.89 pU.; samu.76 pU. hitaM (dhika) nA (cA) dravyaM (bandhaM); vici.17 gRha (gRha); (3) vyaka.113; smRca.142; vira.31; pamA. smRci.10 tatrI nA (RNI na prA); candra.12 RNaM (dhana); * 240 gAva (Ne vi) zAnta (sAnta) bandhe (bandha); candra.13 prakA.89 smRcavat; samu.76 dravya (bandha); vivya.26 pU. kSi (ci); vImi.2158 dhanI (dhane) mokSi (proJchi); vyapra. (2) vyaka.114; smRca.147 ubhayorapi (tUbhayoH pari) tu ('pi); vira.32; pamA.246 api (pari); vici.17; 143 candravat ; vitA.537 kSitu (cana) utta.; prakA.87, smRci.10 tat (tu);candra.12 smRcivat ; prakA.89smRcavat; samu.75 dhanI (dhane). samu.76 smRcavat.
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (3) yatra gahakSetraM bhoge bhoganimittaM AhitaM AdhIkRtaM / sAkSiRNikazUnyaM tena yathA sAkSiRNikau vinA likhitana prakarSAnvitaM prakarSeNa pUrNenAvadhinAnvitaM na bhavati masAkSiRNikaM lekhyamapArthakaM bhavati, tathA yo na tatra RNI nApnuyAt dhanaM, dhanI caiva RNaM nApnoti / bhuGkte svamAdhAnaM AdhiM taM nAtmIyaM karoti na ca pUrNe prakarSe avadhau tatra svAmyamubhayorapi RNikasya tamAdhiM gRhItamanyasmai bodhayati tasya saMpUrNamapi lekhyaM dhanagrahaNe dhanikasya Rnngrhnne| apUrNe tu parasparAnu- sAdhyAMze na pramANamityarthaH / atra ca na bhuGkte iti matyA svaatntrymityrthH| *vira.33 bhogyAdhau draSTavyaM, nAdadyAditi gopyAdhau draSTavyaM, na gopyAdhibhogakAla: nivedayedityubhayatra / etacca prAyikatayA bhuktAbhuktayorvigopyAdhirdviguNAdUvaM kRtakAlastathA'vadheH / bhAvanAbhAve'pi bhogyagopyayorAdhitvasthairyAt / vira.35 AvedayitvarNikule bhoktavyaH samanantaram / / gahavAryApaNaM dhAnyaM pazustrIvAhanAni ca / ' (1) tat svatvApatterAgAdharbhogamAtravidhiparam / na upekSayA vinazyanti yAnti cAsAratAM tathA / punaryatheSTaviniyogo na kadAcidAdherastItyevaMparam / sama- ApaNaH paNya vikrayasthAnam / gRhAdInyAdhIkRtAni nantaramityabhidhAnAt / tasmAnna bArhaspatyavacanayoH para- yadi AdhigrahItRdoSAt vinazyanti asAratAM vA sprvirodhH| . +smRca.142 yAnti tadA Adhitvameva teSAM nazyatItyarthaH / tena (2) tadbhogamAtravidhiparam / na punaH svatvApatti- tadAdhidoSeNa AdhikA AdhyantarAdi na dAtavyamiti param / pamA.240 tAtparyam / vira.35 naSTe mRte vA RNike dhanI patraM pradarzayet / kSetramekaM dvayorbandhe dattaM yatsamakAlikam / tatkAlAvadhisaMyuktaM sthAnalekhyaM ca kArayet / / tasya tatsiddhimApnuyAt // yadA tvadhamarNaH palAyito mRto vA bhavet , RNikule (1) dattamadhamaNenoddiSTamityarthaH / kSetragrahaNaM bhogyAca zrAvaNamazakyaM, tadA rAjasthAne dhanI patraM pradarzayet / dherupalakSaNArtham / / smRca.144 tatkAlAvadhisaMyuktaM tatra lekhyaM ca kArayet nibandhaM (2) samakAlikaM pUrvAparabhUtatayA azakyAvadhAraNam / kArayedityarthaH / evaM ca AdhiM bhuJjAnasya na doSaH / AbhyAM vAkyAbhyAM pUrvAparabhUtatayA azakyAvadhAraNe vira.33 / AdhitvAbhimatadvaye, yasya balAtkArazUnyA bhuktistasyAAdhisiddhiH dhitvaM bhavatItyuktam / vira.36-37 na bhuGkte yaH svamAdhAnaM nAdadyAnna nivedayet / tulyakAlopasthitayoyorapi samaM bhavet / pramItasAkSiRNikaM tasya lekhyamapArthakam // pradAne vikraye caiva vidhiH sa parikIrtitaH // . atra yathAtathetyadhyAharaNIyam / pramItasAkSiRNika (1) vyaka.114 vAryA (bhAryA); vira.35. (2) ap.2|60 tatsiddhimApnuyAt (siddhimavApnuyAt ); . * vici. viragatam / +vyapra. smRcavat / jyaka.115 bhavet (tayoH); smRca.144; vira.36; (1) apa.2158 lastathAvadheH (lo yathAvidhi) Aveda pamA.233 dattaM yat (yaddattaM); smRsA.82 dvayorbandhe (tayo. (zrAva); vyaka.114 Aveda (zrAva); smRca.142 lastathAvadheH bandhu) yena (yanna); savi.236, vyapra.240; vitA.545; (lo yathAvadhi); vira.33 vadheH (paraH) Aveda (zrAva); pamA. setu.19 bandhe (veMthe); prakA.88; samu.75. . 240 sama (tada); candra.12 vyakavat ; vyapra.243 pamAvat ; (3) apa.2160 pU.; vyaka.115, smRca.144 sameM vyama.77 lastathA (lakRtA) sama (tada) nyAsaH; prakA.87 bhavet (ca saMbhave) pU. vira.37 smRsA.82 sa pari (saMpari); lastathAvadheH (lo yathAvidhi); samu.75 smRcavat . savi.237 pU.; candra.5 (-) (tulyakAlopabhogazcedbhogo'pi (2) ap.2|58; vyaka.114; vira.33. samako bhavet / vikraye caiva dAne ca vidhireSa prakIrtitaH // ); ., (3) vyaka 114, vira.35, candra.11(-) dhAnaM (dhiM ca) vyagna.240 pU. setu.19 prakA.88 pU. samu.75 samaM mavet pArtha (nartha). / (ca saMbhavaH) uttarArdhe (pradAne vikraye cAdhau vidhireSa prakIrtitaH).
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH (1) upasthitayorupAdAnAdikaM kartumiti zeSaH / (1) dhanikadoSAdanyata AdhyapacAre RNika RNAnna smRca.144 mucyate / tenAnyamAdhi sa RNiko dhanine rAjJA dAya (2) yatra tu dvayorapi na tAdRzo bhogastatrAha- ityrthH| smRca.138 tulyeti / vira.37 (2) dhanikadoSaM vinaiva yadyAdhirvyavahArAyogyo bhavati kAtyAyanaH tadA tatsamAnamAdhyantaramadhamaNena deyaM, na tu vinaiva apratyayabhogyAdhiH dAnamRNAdasau mukto bhavatItyarthaH / yattu bandhakitagavAdI dravyaM gRhItvA vRddhayartha bhogayogyaM dadAti cet / daivAnnaSTe dhanikasya dhanaM yAti, AdhAturAdhIkRtagavAdikaM jaGgamaM sthAvaraM vA'pi bhogyAdhiH sa tu kathyate / dhanaM yAtIti ke'pi badanti, tatrAvigItaziSTAcAra eva mUlyaM tadA'dhikaM datvA svakSetrAdikamApnuyAt // mUlam / tatra ca bhogyAdhirviSaya iti mantavyam / vRddhimAtrApAkaraNArthe bhogyAdhau adhamarNa uttamarNataH / / +vira.26 prAptaM mUlyaM datvA svaM kSetrAdikamAnuyAt / eSo'pratyaya- AdhIkRtaM tu yatkiJcidvinaSTaM devarAjataH / bhogyAdhiriti vacanAbhiprAyaH / savi.234 tatraNa sodayaM dApyo dhaninAmadhamarNikaH / / pazudAsAyAdhirna pIDanIyaH __ gopyabhogyAdhibhoganAzavicAraH yastvAdhiM karma kurvANaM vAcA daNDena krmbhiH| balAdakAmaM yatrAdhimanisRSTaM pravezayet / pIDayet bhalaiyeccaiva prApnuyAt pUrvasAhasama // prApnuyAtsAhasaM pUrvamAdhAtA cAdhimApnuyAt / / (1) karma kurvANe'pi azvAdyAdhAvatikramakaraNe daNDo anisRSTamanAhitam / bhogyAdhau balAdalpasyApi na maladhanahAnirbhavatItyAha sa ev-ystvaadhimiti| anAhitasya bhoge bhokturdaNDaH / sarvamUlanAzazca syAditi akurvati pIDanabharsanakAriNo na dnnddH| kurvANamityabhi- tAtparyArthaH / vaJcanayA tu bhoge kRte bhogAnusAreNa mUladhAnAt / smRca.139 / nAzaH / anyathA balAdgrahaNAnarthakyApatteH / (2) etadvAkyaM prakaraNAdevaMvidhabhartsanAdau tatkartu smRca.139 vRddhigrahaNAbhAvamevAha, prasaGgAcca pUrvasAhasAbhidhAna- aMkAmamananujJAtamAdhiM yaH karma kArayet / miha / vira.25 bhoktA karmaphalaM dApyo vRddhiM vA na labheta sH|| (3) AhitadAsyAdipIDane sa evAha-yastvAdhi (1) cetanarUpAdhiviSayametat / apa.2159 miti / (2) karmaphalaM dAsyAdyAdhau vetanaM , zakaTAdyAdhau pamA.238 AdhinAze AdhyantarakaraNam / bhATakAdikam / na tu dAsyAdikRtAvaghAtAdikarmaNaH phalaM nai ceddhanikadoSeNa nipatedvA mriyeta vaa| + vici. viragatam / AdhimanyaM sa dApyaH syAdRNAnmucyeta nrnnikH|| (1) smRca.137; vira.27 devarAjataH (rAjadaivataH) (1) savi.234; samu.77 tRtIyAdhaM (mUlaM taddattamakhilaM tatrarNa (tadRNaM); setu.316 viravat ; prakA.86; samu.74. datvA svaM kSetramApnuyAt). (2) vyaka.112, smRca.139 / (2) smRca.139; vira.38 (=) nisRSTaM (nirdiSTaM); savi. va prA (vamA); vira.25 yastvA (yazcA); pamA.238, savi. 235 (=) dhAtA cA (dhAtA'pyA); setu.20 (=) nisRSTaM 215 (-) dhiM ka (dhika) kacaiva (neva); byapra.237 karmabhiH (nirdiSTaM) pUrva (kRtya); prakA.86, samu.74. (marmabhiH); prakA.86 krameNa manuH; samu.74. (3) vyaka. (3) apa.159; byaka.112 na labheta (labhate na); 112 nipa (niSpa) dApyaH (kArya); smRca.138, vira.26 smRca.139 vyakavat ;pamA.238 akA (AkA)zeSa vyakavat nipa (niSpa); vici.17 nipatedA (niSpateta); savi.236 / vici.15 vyakavat ; savi.235 yaH (yat) zeSa vyakavat / ma ce (sa ce) narNi (sarNi); vyapra.237 viravat ; vyama, candra.10 vyakavat ; vyapra.237, vyama.76; vitA. 7 vitA.541; prakA.86; samu.74. 538setu.16 vyakavat ; samu.74 vivya.25. mya.kA, 83
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 vyavahArakANDam vira.34 taNDulAdikam / aparAdhAnanurUpatvAt / atrApi karmAnu- | nyrpyedityrthH| sAreNeti draSTavyam / dApyo bandhaH svAmine rAjJeti shessH| vaJcanayA Adhibhoge daNDaH akAmamiti dAsyAdibuddhimadAdhiviSayam / anyatrA- AdhiM duSTena lekhyena bhuGkte ydRnnikaaddhniiN| sNbhvaat| smRca.139 nRpo damaM dApayitvA AdhilekhyaM vinAzayet / / (3) evaM gopyAdhitayA sthApite'zvAdau tadbhATakaM RNikadravyabhoganiSkRtyartha vRddhihAniratrApyunneyA / dApyo vRddhiA tyaajniiyetyrthH| vyapra.237 - smRca.141 Adhimocanam satyakAraH AdhAtA yatra na syAttu dhanI bandhaM nivedayet / satyaGkAravisaMvAde dviguNaM pratidApayet / rAjJastataH sa vikhyAto vikreya iti dhaarnnaa|| akurvatastu taddhAniH satyaGkAraprayojanam / / savRddhikaM gRhItvA tu zeSaM rAjanyathArpayet // AdhisiddhiH (1) AdhAtRgrahaNamatrApi pUrvavadupalakSaNArtham / AdhimekaM dvayoryastu kuryAt kA pratipadbhavet / rAjanyarpayediti jJAtyAdipratyAsannAbhAvaviSayam / tatsa- tayoH pUrvakRtaM grAhya tatkartA coradaNDabhAk // . dbhAve tatraivArpaNasya nyAyyatvAt / yatra zeSArpaNaM / (1) pratipad vyavasthA, parvataraM karaNamiti zeSaH / kriyate tenaiva yadi savRddhika dhanaM datvA bandho gRhyate *vyaka.115 tadA na vikryH| prayojanasya siddhatvAt / ata (2) RNagrahaNopakramatvAdAdhikriyA prtipdityucyte| eva 'tiSThedveti' pratIkSaNapakSo'pyuktaH / anyatra svAdhI- pUrvakRtaM parvamupAdAnAdinA siddhm| +smRca.144 karaNamapyasminviSaye na viruddhaM daNDApUpanyAyAtkiM tu AdhAnaM vikrayo dAnaM sAkSilekhyakRtaM yadA / mulamevAnyatrAdhIkRtyAdeyaM na tu svRddhikm| smRca.142 ekakriyAnibandhena lekhyaM tatrApahArakam / / evamukto jJAtyAdAvarpaNAnto vidhirbahumUlyAdhiviSaya (1) ekakriyAnibandhena ekajAtIyadAnAdikriyAeva / zeSArpaNAdestatraiva saMbhavAt / samamUlye tu sasAkSikaM vikrIya svayameva sarva gRhNIyAt / svalpamUlye'pyevaM * vira. vyakavat / + vyapra. smRcavat / vikrIya gRhItvA RNazeSamRNadAnAdhikAriNi kathaMcidAtte (1) smRca.141, savi.246 dR (mR) dama (dhana); vyapra. sato gRhNIyAdityAyuktavacanata evohyam / smRca.143 239 dhiM du (dhi) dApa (prApa) vinA (tu nA); vitA.542 (AdhI naSTe tu lekhyena bhuGkte ya RNikAddhanam ) vinAza (2) yadA AdhAtA anyo vA tadadhikArI na / __(tu pATa); prakA.87 du (na); samu.75 yadRNi (yatraNi). bhavati, tadA tamAdhiM dviguNe RNadhane sati vikrIya' / (2) vishv.2|63. svalabhyaM dviguNaM dhanaM gRhItvA uttamarNastanmUlyazeSaM rAja (3) vyaka.115 kRtaM (taraM); smRca.144; vira.35.stu / (tra) tayoH...rtA (dvayoH pUrvataraM grAhyamAdhAtA); pamA.234 - savi., vyapra. smRcavat / yastu kuryAt kA (kRtvA yayekA); savi.237 kA prati.' (1) ap.2|58 zasta (zA ta); vyaka.114 sasta (ze ta); padbhavet (ko'tra patirbhavet / candra.14 kuryAt (tatra) smRca.142 vyakavat ; vira.34 na syAttu (naSTaH syAt ) sa zeSaM viravat ; vyapra.240; vyama.77 kA (taM) padbhavet vi (samA) tvA tu (tvA tat); pamA.241; vici.17 na syAttu (yadbhavet ); vitA.545 kA pratipadbhavet (kAryavyapAzrayAt); (naSTa: syAt ) stataH (stvRNaH) khyAto (zeyo); smRci.10 na setu.18 viravat ; prakA.88; samu.75. syAtu (naSTaH syAt ) bRhaspatiH; savi.245 to vikreya iti (4) vyaka.115; smRca.144 sAkSilakhya (lekhyabhAraNA (pya vikrayaM kurute dhanI); candra.11 tvA tu (tvArtha) zeSaM sAkSi) yadA (yathA) nibandhena (biruddhaM tu); vira.37; pamA. smRcivat ; byapra.244 na syAttu (bai na syAt) khyA (zA); 234 sAkSilekhya (lekhyasAkSya) nibandhena (viruddhaM tu); savi. vitA.549 vyapravat ; prakA.87 vyakavat samu.75 vyakavat ; 237 smRcavat ; vyapra.240 sAkSilekhya (lekhyasAkSi) zeSa vigya.26 AdhAtA yatra na syAttu (dAtA yatra tu naiva syAt). smRcavat setu.19; prakA.88 smRcavat ; samu.75 vyapravat /
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH nimittaina / vyaka.115 / (1) grAmAdayazca kSetrAdyAdheAvartakatveneti zeSaH / ...(2) sAkSilekhya siddhAnAmAdhyAdInAM madhye lekhya siddhaM | Adizabdena dezAdayo gRhyanta iti / smRca.143 virodhe grAhyamityAha kAtyAyana:-AdhAna miti / lekhyaM / (2) anena lekhyArUDhatvamapi Adhisiddhau nimittalekhyakRtaM lekhya siddha miti yAvat / apahArakaM balavat / / miti sUcitam / savi.236 | anirdiSTaM ca nirdiSTamekatra ca vilekhitam / . (3) yatraikA kriyA sAkSimatI, anyA ca sAkSi- vizeSalikhitaM jyAya iti kAtyAyano'bravIt / / lekhyavatI, tatra lekhyaM sAkSimat apahArakaM balavat (1) ekatra AdhIkaraNAdau, vizeSalikhitaM nirdiSTaAdhitvasAdhakamiti yAvat / eka kriyAnibandhena ekasya likhitaM, tadanirdiSTalikhitAt jyAya ityrthH| lekhye puMsaH kriyAyA nibandhena lekhye nivezena hetunetyrthH| nivezitaM vilekhitam / +smRca. 144 halAyudhastu yatrAdhAnakriyA vikrayakriyA vA sAkSyAdi- (2) anirdiSTaM nAma AdhAturAdhIkaraNakAle yadyaguNavallekhyavatI, tatra ekakriyAnibandhena ekena ddhanaM nirUpitasvarUpaM taddhanaM nirdiSTam / tadviparItama nirdiSTa. zreSThena kriyAyA nibandhena lekhya nivezena lekhyamapahArakaM mityucyata iti / savi. 237. bhogAbhAvamAtreNAdhAturvimaterbAdhakamityAha / atra ca 'na yo vidyamAnaM pradhanamanAdiSTasvarUpakam / bhuGkte yaH svamAdhAnamityAdinA virodhH| vira.37 AkAzabhUtamAdadhyAdAdiSTaM naiva tadbhavet / / (4) gopyAdhau lekhyameva prabalaM pramANamityAha yadyattadA'sya vidyeta tadAdiSTaM vinirdizet // kAtyAyanaH-AdhAnamiti / savi.237 (1) prazabdaH pAdapUraNArthaH / anAdiSTasvarUpakaM svamAdizya praakpshcaannaamcihnitm| anirUpitasvarUpakam / AkAzabhUtaM avidyamAna. AdadhyAttatkathaM tu syAJcihnitaM balavattarama / / prAyam / AdiSTaM naiva tadbhavet nirdiSTaM naiva tadbhavet / .. asyArthaH / yaH parvamavizeSeNa sarvasvamAdhitveno- anirdiSTaM bhavediti yAvat / AdiSTaM nirdiSTam / evaM ddizya kasyaciddhastAdRNaM gRhItvA kAlAntare punardhanika- caaymrthH| AdhAturAdhIkaraNakAle yaddhanaM vidyate nisaMpratipatyA kSetrAdikaM kiMcideva ghaTTAdi cihnitaM parva- rUpitasvarUpaM ca taddhanaM AdhitvenAdiSTaM nirdissttmityucyte| gRhItArthameva dadyAt tatra cihnitaM balavattaram / pUrvAdhe- tadviparIta tu dhanamAdhitvena kalpyamAnamanirdiSTarAdhikriyAntarAdikriyApratibandhakadhanikenaiva tyaktatvA- mityucyate / _ +smRca. 144-145 diti, cihnitamiti virodhyantarakriyopalakSaNArtham / (2) yo vidyamAnamanirdiSTasvarUpamevAkAzabhUtaM vRddhau tena yadA prathamamAdhimAdAya dhanI dhanaM datvA pazcAda- nidhAya AdadhyAt, na tadAdiSTamAhitaM bhavatItyarthaH / vaJcakatvaM vijJAyAdhimantareNaiva tadUrdhvamRNamAstAM tvayIti etadeva spssttiikRtm| 'yadyattadeti / evaJcAkAzAdhau kvacit prakArAntareNa punaH kriyAM karoti tadA nirAdhikriyaiva - + vyapra. smRcavat / balavatItyavagantavyam / *smRca.145 / (1) vyaka.115 lekhi (zeSi); smRca.144, vira. maryAdAcihnita kSetraM gRhaM vA'pi yadA bhavet / 38 vyakavat ; pamA.235 STaM ca (STAca); savi.237; prAmAdayazca likhyante tadA siddhimavApnuyAt // vyapra.240, setu.20 vyakavat ; prakA.88; samu.75. ___* vyapra. smRcagatam / (2) vyaka.115, smRca.144 vira.38(=) pradhanamanA(1) vyaka.115 sarvasvamAdizya (sabai samuddizya); diSTa (svadhanamanirdiSTa); pamA.235 pradhana (prathama) uttarAdhe smRca.145; vira.37 (=) svamAdizya (manuddizya) tu (AkAzabhUtamAnena anirdiSTaM ca tadbhavet ); vyapra.241 nAdiSTa (ma): savi.238 dhyA (yA); byapra.241 mAdizya (muddizya) nizikA .88: sama.7 tu(na); prakA.88; samu.76.(2) vyaka.115, smRca.143 'mA ... gRhaM' ityazo nAsti; vira.37 savi.236; prakA. (3) vyaka.115, smRca.144; pamA.235 yatta (yadya) 87. samu.75 yadA bhavet (dApayet)... vyapra.241; samu.76 pamAvat ...
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 vyavahriyamANe AdhitvaM vinApi vyavasthAvizeSAt (2) bhogadAnam / vira. 18 |STAce vyAsaH satyavabhogyAdhiH 'vyavahArakANDam kAcid vRddhiM samAbhASya dravyamAdAya tatvataH / matkSetraM bhuGkSva vRddhyarthamadhikaM mUlanAzanam / ityAdhiH pratyayAdhiH syAdddvaiguNye niSkayo bhavet / atra bhogyo dvividhaH sapratyaya bhogyAdhiH apratyaya bhogyA vizveti / samRddhikamalApAkaraNArthe yaH sa sapratyayabhogyAghiriti ucyate / vRddhimAtrApAkaraNArthe yaH so'pratyayabhogyAdhirityucyate / tatra sapratyaya bhogyAdhimAha vyAsaH'kAJcidvAddha' iti / savRddhikamUlApAkaraNArthI yaH sa sapratyaya bhogyAdhiriti vacanArthaH / savi. 233-234 abhinAze AbhyantarakaraNaM, sadopapatikAminAzavicAraH * devarAjopaghAte tu na doSo dhaninaH kacit / RNaM dApyastu tamAze bandhaM vA'nyamRNI tadA / hItRdoSAnnaSTandho hemAdiko bhavet / RNaM salAbhaM saMzodhya tanmUlyaM dApyate dhanI // (1) Adhito'pyadhika bhUtasalAbharNaviSayametat / + smRca. 140 + pamA. smRcavat / (1) savi. 234 ityAdhi: ( ityAdi); samu. 76 niSkrayo (nakSayo) (2) su. 1200 vira. 26 devarAjopaghAte tu (rAjadaivopaghAteSu) dhyastu (pyantu); pamA. 232 naH ( nAM) tadA (tathA) (anyathA nazyate lAbho mUlaM vA nAzamApnuyAt / ) iti adhiko dvitIyArthaH nRpra. 22; vyapra. 237 pU.; vyama. 77 pU. ; vitA. pra. 541 pU. prakA. 86; samu. 74. G (3) apa. 2 / 59 dhya (dhyaM); vyaka. 12; smRca. 140 dviko (dhiko) pyate (payet ); vira. 25 STazvedvandho (STaM ceddhanaM) ko (ka) mA.236 (gRhItadoSI devAdhiko bhavet ); vici.16; smRci. 10 salAbhaM (lAbhaM ca) pyane dhanI (pavezanam ) zeSaM viravat savi. 233 pyate (veda); candra. 10 ko (kaM) pyate dhanI (payeddhanam ); vImi. 2/59 grahItR (gRhIta) dhya (dhya); vyapra. 238 savivat ; vyama. 76 (ga) zeSa sanivat vitA.541 (ga) hemAdiko (mohAdito) te panI (paveddhanam ) setu. 17 hemAdiko (ImAdika) prakA.86 sacivat vat ; vivya.26 savivat. 5 (2) ntho (4) samu.74 savi lAbhamRNaM saMzodhya samyak vicArya vina dayA saddhikaM dhanaM gRhNIyAt / anyathA mUlanAza ityarthaH / vyapra. 238 - Avimocanam 'hiraNye dviguNIbhUte pUrNe kAle kRte'vadhau / bandhakasya dhanI svAmI dvisaptAhaM pratIkSya tu || (1) amenAvaM caturdazadinAdAdhinAtho netyarthAduktam / smRca. 141 (2) atra dvaiguNpagrahaNaM traiguNyAdInAmupalakSaNArtham / vakSyamANabRhaspativacane zAntalAbha iti sAmAnyenaivAmidhAnAt / vyapra. 242 tadantarA dhanaM datvA RNI bandhamavApnuyAt // phailabhogyaM pUrNakAlaM datvA dravyaM tu sAmakam // (1) dhanamatra samRddhikamUlaM vivakSitam / ato'ntarA RNikapratIkSaNAyoktakAlamadhya ityarthaH / RNikapratIkSaNa* kAlazca lAbhazAntimArabhya dvisaptadinam / lAbhazAntitaH pUrvakAlamadhye'pi savRddhi ke dhane datte bandhAvAsidaMNDApUpanyAyAt anenaiva vacanenokteti mantavyam / phalabhogyAcaM mUlamAtraM datvA phaDakAlAnte vartamAnamApnuyAdRNItyAha sa eva 'phalabhogyamiti' | 'RNI bandhakamApnuyAt' iti pUrvArdhe paThitamihAnuSajyate / samameva sAmakam / mUlamAtramiti yAvat / phalabhogyagrahaNAt svarUpeNa bhogye vastrAdyAdhIna kAlavyavasthA smRca. 146 nanUmapi caturdazadinAt dhanaM datvA bandhakamUNI (1) apa. 2258; vyaka. 113 dvi (tri) kSya tu (kSate); smRca. 141 parNe (ve) kRte (kRtA) vira.11 3 tu (kSate) pamA 239 vI (sAvadheH) dauka. 27 nI (naM zeSaM viravat; nRpra. 22 dhau (bhiH) tu (ca); candra. 14 kRte (katA) (tri) va (te) yAMmi. 258 (ca) uca vyapra. 242; prakA.87 smRcavat; samu.75 kRte (kRtA). (2) apa. 2 / 58 tada (ato') mavA (kamA); vyaka. 113 tada (atos); smRca. 141,146 apavat; vira. 31 vyakavat ; pamA. 239:244 vyakavat ; dIka. 37 tada (tatos) ndhamavA (ndhaM samA); nRpra. 22 bandha ( cAdhi); savi. 240 (=); vyapra. 242; prakA.89 apavat samu.75 apavat . (3) vyaka. 114; smRca. 146; vira. 31; pamA. 243 ; savi. 241 ( = ) ; vyapra. 246; prakA. 89; samu. 75.
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-AdhiH kimiti na prApnoti / svatvadhvaMsakAbhAvAt , dhanadvaiguNya- kAlAvasthAnAdeH / nisargo'nyatrAdhIkaraNaM nAsti / mavadhibhUtakAlAtikramaNaM ca taddhvaMsakamiti cenna / dAna- vikrayo'pi nAsti / maivam / na kevalaM dAnAdireva vikrayAdereva taddhvaMsakatvAt / AdizabdaparigRhIta. svatva nivRttikAraNam / pratigrahAdireva vA svatvApattikAravargAntargataM dvaiguNyAdikamapIti cenna / svatvadhvaMsakatayA Nam / kiM tu dvaiguNye nirUpitakAlaprAptau ca dravyAlokaprasiddhAnAmevAdizabdena parigrahAdvaiguNyAdikamapi dAnamapi / tasya yAjJavalkyavacanenaiva RNidhaninotatheti cenna / na hi loke dvaiguNyAdestathA prsiddhirsti| rAtyantikasvatva nivRttisvatvApatyoH kAraNatvAvagamAt / ucyate / satyam / dvaiguNyAdernAstyeva tathA prsiddhiH| na ca manuvacanavirodhaH / tasya kRtakAlabhogyAdhiviSayadravyavinimayasya tu tathA prasiddhirastyeva / tilavikraya- tvenaapyupptteH| pamA.239 pratiSedhAdvikrayAkaraNe'pi vinimayena tilAnAM svatva- (4) tat tasmAtkAraNAt / antarA caturdazadivasanivRttidarzanAt / tatazcAtrApi kRtakAlAdhau RNagrahaNa- madhye ityarthaH / vyapra.242 kAla eva 'yadyahamiyatA kAlena na dadAmi tadA gopyAdhiM dviguNAdUrdhva mocayedadhamarNikaH // AghirevAnRNyAya tava bhaviSyatIti dhanikarNikayordhana- (1) iti dviguNAdUdha prayuktadhane zAntalAbhe satIvinimayasaMpratipatterjAtatvAt avadhibhUtakAle svatvadhvaMso tyarthaH / mocayet savRddhikamaladAneneti zeSaH / etacca yukta eva / etadeva nAza nimittaM yAjJavalkyena 'kAlakRta' dvaiguNyAdi nibandhanAdhinAzAbhAvaviSaye veditavyam / ityanenoktam / dvaiguNye tu yadyapi RNagrahaNakAle 'yadyahaM tannibandhanAdhinAzaviSaye tu tannAzAtprAgeva mocayet / dvaiguNye'pyAdhiM na mokSayAmi tadA AdhirevAnRNyAya tava smRca.146 bhaviSyatIti dhanikArNakayordhanavinimayasaMpratipattiniya- (2) 'tadantarA dhanaM datvA RNI bandhamavApnayAt / maabhaavH| tathApi yatraiveyaM saMpratipattiH kRtA tatraiva dvaiguNye gopyAdhi dviguNAdRvaM mocayedadhamArNakaH // iti vacanasvatvadhvaMso hetusadbhAvAttadviSayaM cAdhiH praNazyediti dvayasya dvaiguNyAnantaramevAdhirmoktavyaH madhye diguNameva vacanamityavadyam / evaM krayapratigrahAdyabhAve'pi vinimaye- dAtavyaM dhanaM na tu yathAkAlaprAptavRddhiyuktadvaiguNyAtpUrva naivAdhau dhanikasya svtvaapttiH| vrIhyAdAviva tila- na dAtavyamityevaM vyAkhyAnaM na yujyate candrikAkAravinimayakarturiti yuktamuktaM 'bandhakasya dhanI svAmI ti| kulArkavyAkhyAviruddhamiti vAcyam / bhArucimatAnu. dvisaptadinapratIkSaNaM tu vinimydaaddhrthjnyaanaarthmuktm| sAreNa vyAkhyAnAdidameva vyAkhyAnaM samyak / sthAvaradRDhavikrayAderiva dRDhavinimayasyaiva svatvadhvaMsAdi- syAdhau dhanadvaiguNyaM gopyasyApAdakam / uttamarNastu gopyanimittatvAt / evaM ca 'ato'ntarA dhanaM datve tyapi lAbhArtha dhanaM prayuktavAn / na vRddhayartham / ato yadA vacanaM yuktameva / smRca.141 kadAcidapi prayuktadravyadAne dviguNameva dhanaM dAtavyam / (2) yadi tvaparibhASyaiva vizvAsArtha bandhakaM samarpya RNaM dviguNAnantarameva parasvatvApattirnAsti - 'bandhakasya dhanIgRhyate, tadA bandhakazUnyaRNavat RNodgrAhaNaprakara- svAmI dvisaptAhaM pratIkSya tu'| iti / dhanino bandhakaNoktA eva dhngrhnnopaayprkaaraaH| bandhakastu vizvAsArtha- svAmitvaM caturdazadinAnantarameva ityato na dvaiguNyAnantaraM mAdhAtrA samArpito rakSaNIyo dhanikena / prApte sarvakapadake bandhakasvAmitvam / ato dvaiguNyAtpUrvamapi dviguNameva tasmai samarpaNIya iti mantavyam / vira.31 dAtavyamiti bhArucimatatatvam / atazcandrikAkArAdi (3) nanu AdheH svatva nivRttihetordAnavikriyA- matamasamaMjasamiti dhyeyam / savi.240-241 derabhAvAt uttamarNasyApi svatvApattirayuktA / prati AdhisiddhiH grahAderabhAvAt AdhIkaraNameva svatvanivRtti prati kAraNa yAvatprakarSitaM tatsyAttAvanna dhanabhAgdhanI / (1) smRca.146; pamA.244 kaH (ke); savi.240% miti cet , tanna / 'na cAdheH kAlasaMrodhAnnisargo'sti vyapra.245; prakA.88; samu.76. (2) smRca.148; na vikraya' iti manuvacanavirodhAt / kAlasaMrodhAccira- samu.76.
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 660 RNI na labhate bandhaM parasparamataM vinA // AdheH pravezane rodho RNikena kRto yadi / dApyaH sa bhogamAdhyarthaM daNDayitvAdhiSaDguNam ( ? ) || odhayo dvividhAH proktAH sthAvarA jaGgamAstathA / siddhirasyobhayasyA'pi bhogo yadyasti nAnyathA // prajApatiH anvAdhi: vyavahArakANDam dhanI dhanena tenaiva paramAdhiM nayedyadi / kRtvA tadAdhilikhitaM pUrvaM cAsya samarpayet // yadvandhasvAmini dhanaM prayuktaM tattulyenaiva dhanena paraM dhanikAntaramAdhiM nayet / na tvadhikenetyarthaH / ayaM cAnvAdhau niyamaH saMpratipatyA dvaiguNyAdarvAk anvAdhau draSTavyaH / * smRca. 143 yamaH gopyabhogyAdhibhoganAzavicAraH 5 4 vaizAkhyAM yasya bhogyAdherASADhyAM niSkrayo bhavet / . hInaM yaddhanino doSAdetatpUraNamarhati // 'hInasyApUraNe vRddhizcakravRddhayA vivardhate / sarvAdhInAM balAdbhogAnniSkrayo nAsti tatvataH / balAdbhukte sakAle vA niSkrayAttriguNo damaH // marIciH AdhiprakArAH zrAvaNAtpUrvalikhito bhogyAdhiH zreSTha ucyate / gopyAdhistu parebhyastu datvA yo gopyate gRhe // arthapratyaya heturyaH pratyayAdhiH sa ucyate / AjJAdhirnAma yo rAjJA saMsadi tvAjJayA kRtaH // zrAvaNaM saMsadi prakAzanam / pamA. 231 * vyapra. smRcavat / (1) samu. 74. (2) vyaka. 114 syA'pi (sya syAt); vira. 34 dIka. 37 (Adhizca dvividhaH proktaH sthAvaro jaMgamastathA ). (3) smRca. 143; pamA 242; savi. 243 cA (vA); vyapra. 244 savivat; prakA. 873 samu.75 (4) savi. 234; samu. 77 Skra (Skri) bharadvAjaH (5) savi. 234; samu.77 balAd (tvarvAg) nAsti tatvata: ( dviguNo damaH ) bharadvAjaH. (6) savi. 234. (7) pamA. 231. bharadvAjaH AdhiprakArAH / AdhibhoganAzavicAraH / anvAdhizca / AdhizvaturvidhaH prokto bhogyo gopyastathaiva ca / arthapratyaya hetuzca caturthastvAjJayA kRtaH // ArpaNAtpUrvalikhito bhogyAdhiH zreSTha ucyate / gopyAdhistu parebhyaH svaM datvA yo gopyate gRhe // arthapratyaya heturyaH pratyayAdhiH sa ucyate / AjJAdhirnAma yo rAjJA saMsadA vAjJayA kRtaH // cchAdyAdhimRNI kuryAtkrayArthe balavacca yaH / daNDaM satriguNaM datvA punarAdhyarthako bhavet // AdheH pravezakAle tu bhogaM necchati ceddhanI / bhogo nAstyevAta UrdhvaM na vardhayati taddhanam // bhogAdhikyaM ca bhogyA gherdvAsaM ca na vicArayet / lekhye tu likhitaM yAvattAvadbhoktavyameva tu // pratyayAdhau tu bhoktavyA vRddhiryA pUrvalekhitA / tAvadeva tu bhoktavyamiti zAstravinizcayaH // yattu tatrAdhikaM vRddherdeyaM tadRNine punaH / hInaM yAvattu tadvRddhestAvatsaMpUrayedRNe // sapratyayabhogyAdhau niSkrayakAle savRddhikamUlasyAparyAsaM pUrayet | adhikaM cedAdadyAditi vacanasya tAtparyArthaH / savi. 234 svAminA cAnanujJAta AdherAdhiM karoti cet / svadhanAtsa tu hInaH syAtkarotyApadi pUrvavat // Apadi ApatkAle pUrvavat svadhanaM hIyetetyarthaH / savi. 234 kUpavaprakhalaprAyA AdhigrArheNa nAzitAH / vinAzakA bhavantyA verevaMrUpAstathApare || (1) pamA. 231 caturvi (stu dvivi) bhogyo gopya (gopyo bhogya); nRpra. 22 pamAvat vyapra. 235 zcaturvi (stu trivi) zca ca (ryazca); samu. 73. (2) vyapra. 235; samu. 73 Arpa (zrAva). (3) vyapra. 235; samu. 73. (4) savi. 232; samu. 75 theM balavacca yaH (dIn baladarpitaH). ( 5 ) savi. 233 kAle tu bhogaM (ne kAle mohAt); samu. 74 nAstyevAta Urdhva( nazyatazcordhva). (6) savi. 233 bhogA (bhogyA ); samu. 76. (7) savi. 234; samu . 76. (8) savi. 234; samu. 76 dRNe (dRNI). (9) savi. 234 - 235; samu. 77 svAminA cA (yaH svAminA ), (10) samu. 77,
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-pratibhUH smRtyantaram (1) tatra srotasApahRta iti daivakRtopalakSaNam / pratyayAdheruktakAle vRddhayabhAve svayaM dhanI / mitA.2159 AdhiM pravizya tatkAle bhuJjIta likhite sthitm| (2) tadapi dhanikasyAdhidoSe pakSadvayavidhiparam / srotasA'pahRte kSetre rAjJA caivaaphaarite| anyathA agnyAdyapahRte pakSadvayamanenAnuktaM syAt / AdhiranyaH pradAtavyo deyaM vA dhanine dhanam / / smRca.138 (3) Adhiranya iti kSetrarUpa evaadhiyH| yadi tanna - (1) samu.76. (2) mitA.2159 (=) nyaH pradAta dadAti tadA savRddhikaM dhanaM adhamaNena deyam / vira.27 (nyo'thakarta); smRca.138 nyaH pradAta (nyo'dhikarta) . anirdiSTakartRkavacanAni ne (no); vira.26 yAjJavalkyaH; savi.232 (= ) nyaH paropanihitaM dravyaM saMrakSedAraputravat / pra (nyo'tha) ne (no); candra.12; vyapra.237 mitAvat ; naSTaM daivena rAjJA vA taddeyaM na yamo'bravIt // vyau.73 nyaH pradAta (nyo'dhikarta); vitA.539 jyeSThAvadhiM samAsAdya mocayedbhogyamAhitam / / mitAvat ; prakA.86 vyauvat ; samu.74 ne (nAM) zeSaM vyauvat. (1) samu.87. . (2) savi.241. pratibhUH hArItaH ___ (2) khAdako bandhabhakSakaH / bahumUlyAdhinAzako __ pratibhUgrahaNanimittAni dhanika iti yAvat / mUlyaM bahumalyasyAghermulyam / abhaye pratyaye dAne upasthAne prdrshne| sAkSAtpratibharapyatra vRddhiM dAtuM nArhati / khAdakenApyatra paJcasveSu prakAreSu grAhyo hi pratibhUrbudhaiH // 'mUlyena toSayedena miti' vacanAnmUlyamAtrameva deyam / abhayamupadravAkaraNam / upasthApanamatra bandhadravyArpaNa evaM avaziSTapratibhuvAmapi smRtyantare deyadravyavidhayo mabhimataM na darzanam / tasya ra padenaivopAttatvAt paJca- draSTavyAH / vipratyaye lekhyadivyadarzane cAkRte sati svityasyAghaTanAcca / *smRca.148 'RNaM dAyAH pratibhuva' ityAdi dApanavidhAyakasmRtyaprAtibhAvyadAnam / adhamarNAt prAtibhAvyadravyasAdhanam / ntarAdvonneyAH tulyanyAyAdvA kalpanIyAH / tathA hi khAdako vittahInazcellagnako vittvaanydi| RNidravyArpaNapratibhUrapratikurvati RNike RNidravyamUlyaM tasya bhavedeyaM na vRddhiM dAtumarhati // marpayet / abhayapratibhUbhayopasthitau tatpratIkAramAcaret / ' (1) lagnakaH prtibhuuH| khAdako'dhamaNaH / lagnako pramANapratibhUH pramANAkaraNe vivAdAspadaM dhanaM dadyAt / yadi vittavAnmRtastadA tasya putreNa malameva dAtavyaM na vivAdapratibharapratikurvati vAdini sAdhitadhanaM daNDadhanaM vRddhiriti vyAkhyeyam / xmitA.2154 ca dadyAt / dAsAdyapahRtaM punaralabdhaM cedvizvAsapratibha malyadvAreNa dadyAdityAdyAstatra klpniiyaaH| *smaca.150 * vyapra. smRcvt| - savi., vitA. mitAvat / (1) smRca.148 ne pra (ne'tha) hi ('pi); pamA.249 'dviguNaM triguNaM vA'pi yaH sAdhayati lagnakam / bhaye (bhakSaNe) ne pra (ne'pi) hi ('pi); nRpra.21; vyapra.248; rAjagAmi tu tadravyaM sAdhako daNDamahati // myau.28; prakA.89 ne pra (ne'tha); samu.77 prakAvat . lagnakagrahaNaM dhanikasyApyupalakSaNArtham / avidyamAna (2) mitaa.2|54 nazce (naH syA) smaraNam smRca.140, vRddhisAdhanAnyAyasya dhanike'pi tulyatvAdevaM dhaniko'pi 150; pamA.248 zcet (zca) nAradaH; nRpra.21 nAradaH; * pamA., vyapra. smRcavat / savi.249 ( =); vyapra.238 mitAvata; byaDa.29 nAradaH (1) smRca.141; byama.238; prakA.87 samu.77 vitA.528 mitAvat , nAradaH; prakA.86,90, samu.77. tu tad (tadA).
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 hArakANDam | behavazcet pratibhuvo dadyuste'rthaM yathAkRtam / arthe vizeSite tveSu dhanikacchandataH kriyA || yathAkRtamahametAvadarthaM dAsyAmIti svasvAbhyupagatamartha dadyuH / yadA tu samAMzatayA viSamAMzatayA vA'rtho na vizeSitaH saMpUrNo vA pratyekamabhyupagatastadA pratibhUSu dhanikacchandato dhanikecchayA kriyArthAdAnaM bhavati / yasmAdicchettasmAt gRhNIyAdityarthaH / yaM cArya pratibhUrdadyAddhanikenopapIDitaH / RNikastaM pratibhuve dviguNaM dAtumarhati // kauTilIyamarthazAstram prAtibhAvyAnadhikAraH / prAtibhAvyadAnAdhikAraH pautraparyantam / 'asAraM bAlaprAtibhAvyam / jIvitavivAha bhUmiprAtibhAvyamasaGkhyAtadezakAlaM tu putrAH pautrA vA vaheyuH / anyAyakRddaNDabhAk / + smRca. 141 sarve pratibhuvo dApyAH prAtibhAvye pramoSite / ayamarthaH - caturvidhe prAtibhAvye mithyAbhUte sati taddhanaM rAjJA dhanine dApyAH pratibhuva iti vacanArthaH pUrvamevokta iti ha prapaJcitaH / tadayamatra niSkarSaH - RNAdAnasamaye vizvAsArtha bandhakaM lagnako vA kAryaH / atra bandhakaM gopyAdhirbhogyAdhizveti dvividham / tatra gopyA vidvaiguNyanibandhanaH kAlakRtazceti dvividhaH / kAlakRtaH savRddhiko'vRddhikazceti dvividhaH / bhogyAdhistu sapratyayo - 'pratyayaH kSayAdhiranvAdhizceti caturvidhaH / tatra gopyAdhiyadi bhujyate tadA na vRddhi: / atibhuktau mUlanAzaH / RNAparyAptaM cedapi mUlanAza eva RNikena vA'vaziSTaM dAtavyam / adhikaM dviguNaM gRhItvA'vaziSTaM RNine tadabhAve tajjJAtiSu dvaiguNyadhanaM dAtavyam / dviguNAdUrdhva - meva dhanaM datvA AdhirmoktavyaH / kSayAdhau tu dviguNe dhane tacchuddha bhogAtprApte tadA''dhirmoktavyaH / kAlakRte dvividhe kAle prApte AdhirmoktavyaH / bhogyAdhAvatibhuktau bhuktAnusAreNa dhanaM dApayet / anvAdhistu gRhIta - samadhanasyaiva / tadadhike tu na sidhyati / sarve pAribhASikaM cet sidhyatyeva / kriyAntagopyAdhau tu dRzyasamakAlamevAdhiH sidhyati pAribhASikatvAditi tanmataM dUSitamadhastAt / ( saMkarAdayastu) saMskArAdayastu paribhASAvazAdeva siddhAH / lagnako'pi vizvAsapratibhUrvizvAsApanaye dhanaM daapyH| darzanapratibhUstu tadabhAve dhanaM dApyaH / ubhayostu dezAntaragatayoH mRtayorvA tatputreNa taddhanaM mUlamAtrameva dAtavyam / dAnapratibhuvA RNike naSTe daridre vA jAte savRddhikaM dhanaM dAtavyam / tadabhAve tatputreNApi savRddhikameva dAtavyamitIyaM gamanikA / savi. 251-252 viSNuH pratibhUnimittAni / prAtibhAvyadAnam / RNikAt prAtibhAvyadravyasAdhanam / deza pratyaye dAne prAtibhAvyaM vidhIyate / Adyau tu vitathe dApyAvitarasya sutA api // + vyapra. smRcavat / (1) savi. 251. (2) vismR. 63416 gaumi. 12 38 dyau (ye) viSNuyAjJavalkyau. manuH darzanaprAtibhAvyadravyadAnam yo yasya pratibhUstiSTheddarzanAyeha mAnavaH / adarzayan sa taM tasya prayacchet svadhanAdRNam || (1) RNaprayoge dvividho vizrambhaH pratibhUrAdhirvA / tatra pratibhUpakSe idamucyate / trividhazva pratibhUH darzane pratyaye dAne ca / tatra darzanapratibhuvamadhikRtyedamAha / yasya darzanAya pratibhUstiSThedamuSminpradeze mayaiSa tava darzanIyaH, sa tathA'kurvansvadhanAttasya NaM prayatnaM kuryAddAtumiti zeSaH / dadyAditi yAvat / RNagrahaNaM vyavahAravastumAtropalakSaNArtham / tena yAvanto'rthaviSayA vyavahAre bhUtvA'nukampayante, tadvastu dadyAddarzanenAmyatareNAbhiyukta : (1) / vAkpAruSyasaMgrahaNAdau paNaparibhASA (1) vismR. 6 / 42 ( 2 ) vismR. 6 / 43 yaM cA (yama); vira.45 viSNunAradauH setu. 23 nopa (naiba) viSNunArado; samu.78 uttarArdhe (dviguNaM pratidAtavyamRNikaistasya tanam ). (3) kau. 3 / 11. (4) masmR. 8 / 158 (kha) prayacchet (yateta); medhA. masmRvat ; gorA. masmRvat; smRca. 149; mamu.masmRvat; pamA. 247; savi. 247 yan sa (yaMzca) svadhanAdvaNam ( sa dhanaM nRNAm ); vyapra. 248 tasya (tasmai ) kAtyAyanaH; byau. 28 taM tasya (tattasmai ); prakA. 903 samu.77.
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-pratibhUH 663 kartavyA / yadi na darzitaM cettanmayA dAtavyam / / mAkSika, samikAya yaddhAryate'nyato vA yatprayojayet tad akRtAyAM tu paribhASAyAM rAjadaNDameva daapyH| zarIre gahItamiti zakyate jJAtum / tasya pratiSedhaH / yaH parityakta-- tu nigrahe tanniSkrayaNaM suvarNam / *medhA. bAndhavo'kSamAlAsveva zayyAsanavihArI prasiddhaH krIDana (2) darzanAya adIyamAne RNikaM darzayiSyAmIti / kastahaNamAkSikamiti zakyate nizcetum / surApAna nimittaM etaccopalakSaNam / ayametAdRzo dhanI putrI Apta- saurikam / surAgrahaNaM madyopalakSaNArtham / tena yaH pAna zretyAdiSvartheSu madvacasA pratyayaH kriyatAmityevaM pratyaya- shaunnddo'tyntmdypsthnnprtissedhH| dnnddshulkyorvshessH| pratibharapi pratyayaviparyaye prayacchedityapi draSTavyam / yatra pitrA daNDAMzaH zulkAMzazca kazciddattaH paripUrNI mavi. daNDazulkau na dattau, tAdRzasya prtissedhH| yatra tu na (3) RNamatra savRddhikaM vivakSitam / pratibhaputradeyaNe | kiJcitpitrA dattaM taddApyate / smRtyantare'pyavizeSeNoktaM tvvRddhiktvsmrnnaat| smRca.149 'prAtibhAvyavaNikzulkamadyadyUtadaNDAH putrAnnAbhyAbhaveyuH' prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH kiyatpuruSaparyantam iti (gaudha. 12138) / tatra vikalpaH / mahatyaparAdhe prAtibhAvyaM vRthAdAnamAkSikaM saurikaM ca yat / / mahati ca dhane paitrike'vazeSasya pratiSedhaH / zulke'pyevam / daNDazulkAvaziSTaM ca na putro dAtumarhati // / svalpe tu sarvasya / medhA. (1) pratibhuvaH karma praatibhaavym| pratibhuvA yatkartavyaM / (2) pratibhuvA yaddeyaM, vRthAdAnaM pAritoSikAdi pararNasaMzodhanAdi tatprAtibhAvyam / . arhatA yogyatA yatpitrA deyatvenAGgIkRtaM, dyatasamAyAbhyAM yajitaM sA'nena pratiSidhyate / tasyAM ca 'pratiSiddhAyAmadhikAra- 'pitrA, surApAnAdeH yaddhvajinaH surAmUlyaM, daNDazeSaM pratiSedhaH / anadhikRtazca na dadAtItyevaM na dAtavyami- zulkazeSaM ca yatpitRsaMbandhi pitari mRte, putro dAtuM tyuktaM bhavati / sarvatrAhatau kriyApade vyAkhyeyameva nArhati / gorA. draSTavyA / kathaM punaH putrasya prAtibhAvyAdiprAptistarhi / (3) darzane pratyaye ca pratibhUtva nimittaM yaddeyaM tahaNasya pitrA'gRhItatvAt / naiSa dossH| yadyena dAtavya- tatpratibhUreva dadyAt , na tu tadrikthagrAhiNo'pi putraadyH| tayA'GgIkRtaM tadgRhItatulyaphalavAda gahItameva / tanni- vRthAdAnaM cAraNAdiSu / AkSikaM dyUtahAritam / saurikaM 'zcitasvarUpatvamApannAH, ataH pratiSidhyante / / tatpItasurAmUlyam / daNDAvaziSTaM pariNItakanyAdi nimitta- vRthAdAnaM parihAsAdinimittaM pratizravaNa, kurukArya- dattazulkAva ziSTaM ca daNDazulkAvaziSTam / avazeSamidaM mama, pariniSpanne idaM daasyaamiiti| niSpAdite kArya mityupalakSaNam / sarvamapyadattamadeyameva / mavi. pitrA'datte pratizrute, kathaMcitputro na dApyate / evaM , (4) daNDaM yaddeyaM daNDaM, zulkaM ghaTTAdideyaM tadavazeSa pAritoSikAdi bandiparihAsAdiviSayam / yA'hamamu- ca pitRsaMbandhinam / *mamu. mAdvaNija etasyeyaddApaye iti / tatra tu manuSye preSite / (5) vRthAdAnamaphaladAnam / atra dyatasurApAnayorakathaMcidAtumaghaTite'saMnidhAnAdvaNijo'nyato'pi kAraNA- | nahayonimittatvaM vivakSitam / vira.57 ittAntare pitari mRte, putro na dApyate / akSanimitta- (6) pitRpratizrutAdi putrairdeyamiti sidvatkRtya tadadeyaM sNklyti-praatibhaavymiti| rAjadaNDapaNyastrI. - * gorA., mamu., maca. vAkyArtho medhAvat / ghaTTAdisvIkRtazeSaM ca na putro dAtumarhatItyanvayaH / (1) msmR.8|159 ziSTaM (zeSa); vyaka.121 AkSika (sAkSikaM); smRca.151,170; vira.57; pamA.266 ca xmaca. yat (tathA); smRci.13; savi.257 masmRvat ; setu.28 smRca., savi., bhAca. mavivadbhAvaH / massava ; prakA.98 samu.84. * zeSaM medhAgataM mavigataM ca / 1 grahAntaM vikraya. 2 vyAkhyAyante draSTavye. 3 niSpannamidaM. x maca. mavivadbhAvaH / 4ye cAha.. 1 janaM. 3 yatkiMcitpitrA dattaM sa tadA. ma. kA.84
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam darzanaprAtibhAvye tu vidhiH syAtpUrvacoditaH / (5) dAyAdAn putrAnapi dApayet putrebhyaH dApayedAnapratibhuvi prete dAyAdAnapi dApayet // dityarthaH / bhAca. ' (1) pUrvazloke yo vidhirmayA codita uktaH, yathA / (6) smRticandrikAmatamupanyasyoktam ] kecididaM putrANAM na bhavati paitrikaM prAtibhAvyaM, tadarzanaprAti / pratibhUbandhakaviSayaM, pUrvodAhRtavacanAni tvabandhakapratibhAvye / yadyevaM, pratyayapratibhuvaH putrA dApyantAmata Aha bhaviSayANIti viSayabhedAnna virodha ityAhuH / vyapra.251 dAnapratibhuvi prete dAyAdAH putrA dApyante / nAnya- aMdAtari punItA vijJAtaprakRtAvRNam / smin / yadyevaM, prathamo'rddha zloko'narthakaH / dAnapratibhuvaH / pazcAtpratibhuvi prete parIpsetkena hetunA / / putrANAM sAdhanAnukte sAmarthyAdanyasya pratibhuvo nAsti / (1) anena zlokena saMdihAnaH praznaM kRtvottareNa putrANAM saMbandha iti gamyate / atha vispaSTArthamucyate / nizcAyayati / saMdehahetuzlokaH padadvayenAdAtari vijJAtapratyayagrahaNamapi kartavyamitarathA pratiSedhe' darzanagrahaNA- prakRtAviti / saptamyantAni samAnAdhikaraNAni padAni dvidhau ca dAnagrahaNAdubhayaparibhraSTasya kiM vidhiH uta vyAkhyAyante / adAtari pratibhuvi vijJAtaprakRtI ce pratiSedha iti saMzayaH syAt / nAsti sNshyH| smRtya- RNamuttamarNaH kena hetunA parIpset labdhumicchet , kiM ntare spaSTamuktatvAt / 'darzanapratibhUryatra mRtaH prAtyayi- kevalenaivAtmavyApAreNa utai pratibhuvaH putramapi vyApArako'pi vA / na tatputrA RNaM dadyurdadyurdAnAya ye yet / kutaH saMdehaH ? uktam / mRto dAnapratibhUna sthitAH // iti ( yAsmR. 2 / 54 ) / ihApi dAna- jAtaH, tAdRze mRte kastatputrANAM sNbndhH| yatastu pratibhuvItyasya vidhitvAdanyatrAprAptiH / darzanagrahaNa- khalu vijJAtaprakRtirvijJAtakAraNaH pratibhUtvena dhanaM gRhItvA mupalakSaNArtham / anuvAde copalakSaNatvamadoSaH / kiM sthita ityetanizcitam / ato bhavati buddhiH asti prayojana miti cet vicitrA zlokAnAM kRtirmAnavI / medhA. tatputrANAM saMbandho, yatastena RNasaMzuddhayarthamasya nisRSTa (2) yo'yaM prAtibhAvyaM na putro dAtumarhatIti miti / punaHzabdaH pUrcasmAdvizeSamAha / yadi dAnapUrvoktavidhiH sa darzanapratibhUkarmaNi pitRkRte vijnyeyH| pratibhuvaH putrAH saMbadhyante / yastAdAtA tasminmRte, dAnArtha punaryaH pratibhUH sthitaH tasminmRte rikthabhAjaH daatottmrnnH| pazcAttata uttarakAlamityarthaH / zeSaM vyAkhyAapi dApayet kimuta putrAn / gorA. tam / parIpsA praaptiicchaa| medhA. ... (3) darzaneti pratyayasyApyupalakSaNam / mavi. (2) tadgrahaNapUrvakatve'yaM pratibhaH sthita ityevaM . (4) dAyAdazabdaH suteSveva vyavatiSThate / anyathA vijJAtaprAtibhAvyakaraNe punardarzanasvapratyayapratibhuvi prete sapiNDamAtrAbhidhAne 'tatsutau tu na dApyAviti nizcaya' satyanantaraM dhanaprayoktA kena hetunA pratibhaputrAddhanaM prAptuiti pUrvoktavacanavirodhApatteH / 'prAtibhAvyAgataM pautrai- micchet kiM tasya prAptiheturvidyate uta neti yato'sau dAtavyaM na kvacidbhavet' iti bRhaspativacanavirodhApattezca / dAnapratibhaputro na bhavatyato'prAptyAzaGkA vidyate / smRca.152 yatastu dhanagrahaNapUrvakaM tatpitA darzanapratibhUrvA sthito'sti - tatputrAtprAptyAzaGkA / gorA. (1) msmR.8|1600 vyaka.117 utta. : 121 pU.; (3) uktamupapAdayati adAtarIti / pratibhuvyadAtari mabhA 1238 utta.; gaumi.12||38 dAnapra (tasya pra) utta., dAnArthamabhate vijJAnaprakRtau prathamameva darzanAdi niyamakrameNa nAradaH; smRca.151-152:170pU. vira.57 vidhiH syAtpUrva (vidhireSa pra) pU.; pamA.266 pR. savi.257 pU.; myapra.251 utta.; vyau.30 utta. setu.28 syAtpUrva (pUrva ___ * vyaka., mamu. gorAvadbhAvaH / ma) pU.; prakA.90.91:98 pU., samu.78 utta., vyAsaH : (1) msmR.8|161 vyaka.1177 smRca.151; vira. 84 pU. 43, savi.250 adA (AdA); prakA.91 samu.78. 1Sedha, 2 naM. 1 pratizAta. 2 na. 3 tataH. 4 yati. 5 bhuutjjaatH| .. -- -- --
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-pratibhUH 665 karaNena nizcitAdAtRsvabhAve prete RNaM dAtottamarNaH mabhidhAnaM tatpadyagranthAnurodhena / . . medhA. kena hetunA tatputrAdAvarthamIpseta / yata eva dAnArtha (2) asau darzanapratibhUH pratyayapratibhUvA yadi nisRSTa. nAsau pratibhaH kRtaH / pitrA ca deyatvenAGgIkRtameva dhano bhavati / bhava pratibharidaM te vizvAsArtha dhanamidAyAdena deyamato'nyathA na deyamityarthaH / xmavi. tyevaM prAptadhanazca yAvatyasau pratibhaH sthitaH tAvatpramANaM (4) atra padArthAH prathamamucyante / adAtari darza- tasya haste dattaM tadA svadhanAdeva taddhanaM nirAdiSTaputraH yitari, dAtA dhanaprayoktA / vijJAtaprakRtau prAyeNAyaM prakRtaM uttamAya dadyAditi shaastrmryaadaa| +gorA. kiMcid gRhItvA kasyacitpratibhUrbhavatIti vijnyaatsvbhaave| (3) tadA nirAdiSTo dattadhanaH sa tasmindravye vyayiRNaM prAtibhAvyAgatamRNam / parIpset labdhumicchet / te'pi svadhanAdevAkRSya dadyAt / tathA ca taddAyAdairapi vAkyArthastu adAtari vijJAtaprakRtI pratibhuvi prete pazcA- taddeyamevetyarthaH / alaMdhanamiti sarvadAnamapekSya alpe tu tatputrANaM dAtA 'na tatputrA RNaM dadyuriti zAstrA- sthApite tAvadeva zodhanIyaM na sarva dhanaM deyam / xmavi. viruddhena kena hetunA parIpsediti / smRca.151 (4) nirAdiSTaM samarpitaM bandhatvena dhanaM yasya asau (5) adAtari dAnapratibhavyatirikte pratibhuvi, nirAdiSTadhanaH / alaM paryAptaM bandhatvenopAttaM dhanaM yasyAvijJAtaprakRtI bandhakaM gRhItvA pratibhUrabhUditi vijJAta- sAvalaMdhanaH / nirAdiSTazabdenAsamastena nirAdiSTadhanasya svarUpe, prete mRte, dAtA RNadAtA, pazcAt RNaM kena darzanapratibhavaH putro lakSyate / sthitiH zAstramaryAdA / hetunA parIpset sAdhayitumicchediti praznaH / atrottaraM vAkyArthastu nirAdiSTadhano'laMdhanaH darzanapratibharmatazce. nirAdiSTadhana ityaadi| . *vira.43 syAnnirAdiSTaH svadhanAdeva tadRNaM dadyAditi sthiti (6) punariti vAkyopanyAse adhamaNe RNAdAtari riti / anena nirAdiSTadhanatvenaiva hetunA parIpsedityu. sati vijJAtaprakRtI, dAtottamarNaH kena hetunA dhanaM parIpse- ttaramAduktam / asyaiva vacanasyAdhyAhAralakSaNAzrayaNaM kasmAddhanaM labheteti maharSipraznasadbhAvena svayamupa- vihAyArthAntaramucyate / nirAdiSTadhanaH pratibharalaMdhananyAso'yaM he maharSayaH evaM pRcchati cedityarthaH / nanda. zvetsyAtsa eva nirAdiSTasvadhanAdeva ddyaaditi| anirA'nirAdiSTadhanazcettu pratibhUH syaadlNdhnH| diSTadhanavadadhamaNe darzayanna mucyate nirAdiSTadhanaH / kintu . svadhanAdeva taddadyAnnirAdiSTa iti sthitiH / / dAnapratibhUvaddadyAditi tAtparyArthaH / etaccArthAntaraM (1) nirAdiSTaM nisRSTaM svadhanAdarpitaM, bhava lagnaka devasvAminoktam / *smRca.152 idaM te dhanaM mattaH, tvayA saMzodhanIyaM yadyahaM na dadyAm / yAjJavalkyaH alaMdhanaH paryAptadhanaH / yAvaddhanamuttamAya dAtavyaM tAva- prAtibhAvyanimittAni / prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH tparipUrNa prasRSTam / svalpe tu nisRSTa bahuni saMzodhye na kiyatpuruSaparyantam / dApayitavyaH / pUrvasya praznasyottaramidam / yadyapi na darzane pratyaye dAne prAtibhAvyaM vidhIyate / dAnapratibharadya nirAdiSTastattatputro dApyate svadhanAdeva / Adyau tu vitathe dApyAvitarasya sutA api // tadvadyo nirAdiSTaputra iti draSTavyaM, tasyaiva prakRtatvAt , ---- sAkSAtpratibhuvastu pratibhatvAdeva prAptiriti cenmaivaM / + mamu., maca. gorAvat / x zeSaM goraagtm| nanda. nirAdezanena iti sthitireSA zAstramaryAdA / vicaaraa-| mavivadbhAvaH / * vira., savi. smRcagatam / deva alaMdhana iti siddhe yannirAdiSTo'laMdhana iti caiva (1) yAsmR.2153, apu.254|13 cau (dhau) vitarasya * x maca., bhAca. mavigatam / (vitathasya); vishv.2|55; mitAH; apa.; gaumi.12|38 * halAyudhavyAkhyAnaM mvivt| Adyau (Aye) viSNuyAjJavalkyauH smRca.150 utta.; smRci. . (1) msmR.8|162; vyaka.117 smRca.151; vira.. 11 vImi.; vyapra.248; vyau.28 pU. vyama.78% savi.250; prakA.917 samu.78. vitA.525, rAkau.399; prakA.90 utta.; samu.77.
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ -666 vyavahArakANDam (1) ka punarviSaye prAtibhAvyaM - darzane pratyaye iti / apasarpaNAzaGkAyAM darzanArtha, avizvAse vizvAsArtha, siddhArthapradAnena ca prAtibhAvyam / vidhIyata iti vi cikitsAnivRtyartham / agRhItaM dadato dApayato vA vicikitsA mA bhUt / tatra darzanapratyayapratibhuvau vitathe visaM vAdite kAryiNa dApyau svayaM, na tu tatputrAH / itarasya tu dAnapratibhuvaH putrA apItyabhiprAyaH / api zabdo'nyeSAmapi rikthabhAjAM prAptyarthaH / nanu ca darzana pratibharapi pratyayArtha eva / naivam / pratyAyitasyApi nimittAntarAd bhavatyevAdarzanam / yadvA mRte kAryiNi dAtRtvArtha darzanaprAtibhAvyavacanaM draSTavyam / tathA ca bRhaspatiH - ' upasthApyavipattAvupasthApyaraya punaH pratibhUdApya' iti / etaccArthArpaNenopavizvAsya yatra darzanaprAtibhAvyaM kriyate, tadviSayameva / tathA ca nAradaH'RNiSvapratikurvatsu pratyaye vA vivAdite / pratibhUstadRNaM dadyAdanupasthApayaMstathA // ' iti / yadopasthAnaM saMbhavatIti shessH| mRtasya copasthApanAsaMbhavAjIvadadhikAra iti nAradAbhiprAyaH / vikalpaprasaGge viSayavyavastho ktaiva / vishv.2|55 (2) adhunA prAtibhAvyaM nirUpayitumAha - darzane iti / prAtibhAvyaM nAma vizvAsArthaM puruSAntareNa saha samayaH / tacca viSayabhedAttridhA bhidyate / yathA - darzane darzanApekSAyAM enaM darzayiSyAmIti / pratyaye vizvAse matpratyayenAsya dhanaM prayaccha nAyaM tvAM vaJcayiSyate, yato Smukasya putro'yaM urvarAprAyabhUrasya grAmavaro vA'stIti dAne yadyayaM na dadAti tadAnImahameva dAsyAmIti / prAtibhAvyaM vidhIyata iti pratyekaM saMbadhyate / Adyau tu darzanapratyayapratibhuvau, vitathe anyathAbhAve adarzane vizvAsavyabhicAre ca dApyau rAjJA prastutaM dhanamuttamarNasya / itarasya dAnapratibhuvaH sutA api dApyAH / vitatha ityeva zAThayena nirdhanatvena vA'dhamarNe'pratikurvati / itarasya sutA apIti vadatA pUrvayoH sutA na dApyA ityuktam / sutA iti vadatA na pautrA dApyA iti darzitam / *mitA. * apa. vAkyArtho mitAvat / (3) apizabdAddAnapratibhUrapi jIvanadazAyAM visaMvAde dApya iti darzayati / smRca. 150 (4) dAna iti svayameva dAne'bhiyojyAdudgrAhyA'rpaNe cetyarthaH / XvImi. (5) yattu yogIzvareNa pratibhuvAM traividhyamevoktaM-- darzane ityAdi, taddAnArpaNayoranatibhedAbhiprAyeNa / dAnaM svadhanArpaNaM dhanikAya / arpaNaM tu dhAraNikadhanamAnIya tasya arpaNam / dhanikasya svadha lAbha ubhayato na vizeSa: / vyapra. 248 darzanapratibhUrya mRtaH prAtyayiko'pi vA / na tatputrA RNaM dadyurdadyurdAnAya yaH sthitaH // (1) pUrvazlokArthameva spaSTayati -- darzanapratibhUryatreti / zlokAntarArambhasAmarthyAnmRtavacanAcca jIvataH putraiH zaktito'nveSaNaM kAryamityabhiprAyaH / vizva. 256 (2) etadeva spaSTIkartumAha - darzanapratibhUryatreti / yadA tu darzanapratibhUH prAtyayiko vA pratibhUrdivaM gatastadA tayoH putrAH prAtibhAvyAyAtaM paitRkamRNaM na dadyuH / yastu dAnAya sthitaH pratibhUrdivaM gatastasya putrA dadyurna pautrAH / te ca mUlameva dadyurna vRddhim / RNaM paitAmahaM pautraH prAtibhAvyAgataM sutaH / samaM dadyAttatsutau tu na dApyAviti nizvayaH // iti vyAsavacanAt / yatra darzanapratibhUH pratyayapratibhUrvA bandhakaM paryAsaM gRhItvA pratibhUrjAtastatra tatputrA api tasmAdeva bandhakAt prAtibhAvyAyAtamRNaM dadyureva / + mitA. *apa. (3) pautranivRtyartho'yamanuvAdaH / x zeSaM mitAgatam / + pamA. mitAvat / savi, vitA. mitAvadbhAvaH / * mitAvadbhAvaH / (1) yaasmR.2|54; apu.254 14 dadyuH ... ta: (rdAnAya samupasthitAH); vizva. 2/56; meghA. 8 160 ( = ) yaH sthitaH (ye sthitAH); mitA; apa. medhAvat; vyaka. 116 meghAvat ; smRca. 150; vira.40 meghAvat; pamA. 250 yaH (cet ); vici. 19; smRci. 11; nRpra. 21 meghAvat; savi. 248 (=) medhAvat ; maca. 8/160 (); vImi vyapra. 2503 vyau.29; vitA.526 ( = ); rAkau. 3991 setu. 21 prAtya (pratya) zeSaM medhAvat; prakA. 90; samu. 77; viSya 27,
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-pratibhUH ' (4) mitA.TIkA-yatra darzanapratibhUriti / atra | svapitraMzamavRddhikaM dApyaH / xmitA. tasmAdeva bandhakADhaNaM dApyA ityabhidhAnAttasya bandha- (3) ekAmadhamarNasya chAyAM sAdRzyaM pratyeka zritA kasya paryAptatve'pi yAvadvandhakamarhati tAvaddeyaM nAto. ekacchAyAzritAH / +apa, 'dhikaM, yAvadRNaM tAvaddeyamiti gmyte| subo. (4) mitA.TIkA- ekacchAyApraviSTAnAmiti / (5) vastutastu jIvati pratibhuvi vyavasthA prathama- ekacchAyApraviSTasuto'pi dhanikecchayA sarva dApyaH / loke'bhihitA, itarasya proSitasyetyatharthAt / mRte prati- teSvekacchAyAzriteSu kasmiMzcinmRte tatsutaH svapitryamaMzabhuvi dvitIya zlokenetyapaunaruktyamiti tattvam / vImi. meva dApyo na sarvamityasyArthaH / anekapratibhUbhyaH prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH / (5) rucyavizeSe tu 'samaM syAdazrutatvAt' iti bahavaH syuryadi svAMzairdAH pratibhuvo dhanam / nyAyenAtrApi yathAMzameva ddyuH| ... +vyapra.251 ekacchAyAzriteSveSu dhanikasya yathAruci // . adhamarNAt prAtibhAvyadravyasAdhanam (1) ekasyaiva tu yadA kAryiNaH-bahavaH syuriti| pratibhUrdApito yattu prakAzaM dhaninAM dhanam / bahavaH pratibhuvo yadi syuraMzato dhanaM dadyaH / ekacchAyA- dviguNaM pratidAtavyamRNikaistasya tadbhavet / / sthiteSveSu dhanikasyecchayA vyastasamastatvena kRtsnaM dhanaM (1) dravyAnupabhoktRtvAcca-pratibhUrdApito yatreti / dApayet / ekacchAyAkAH samAnagrAhakatvena pratibhuvaH prakAzavacanAd yat pratibhuvo hastanirgataM tadeva dviguNaM na dravyopabhoktAraH / etadeva caimviti sarvanAmnA deyam / na tu dhanikAya yAvad deyamityabhiprAyaH / spaSTIkRtam / vizva.257 hiraNyaviSayazcAyaM shlokH| vizva.2058 ... (2) yasminnanekapratibhasaMbhavastatra kathaM dApyastatrAha (2) prAtibhAvyarNadAna vidhimuktvA pratibhUdattasya -bahavaH syuriti / yadyekasminprayoge dvau bahavo vA prati- pratikriyAvidhimAha-pratibhUrdA pito yattu iti / bhuvaH syustadarNa saMvibhajya svAMzena dayaH / ekacchAyA- yadravyaM pratibhUstatputro vA dhanikenopapIDitaH, prakAzaM niteSu pratibhUSu ekasyAdhamarNasya chAyA sAdRzyaM tAmA. sarvajanasamakSaM, rAjJA dhanino dApito na punadvaiguNyazritA ekacchAyAzritAH / adhamaNoM yathA kRtsnadravya- lobhena svayamupaitya dattam / yathAha nAradaH-'yaM cArtha dAnAya sthitastathA dAne pratibhuvo'pi pratyekaM kRtsnadravya- pratibhUrdadyAddha nikenopapIDitaH / RNikastaM pratibhuve dAnAya sthitAH / evaM darzane pratyaye ca / teSvekacchAyA- dviguNaM pratidApayet' / / iti / RNikairadhamaNaiH, tasya zriteSu pratibhaSu satsu dhanikasyottamarNasya yathAruci pratibhuvastadravyaM dviguNaM pratidAtavyaM syAt / tacca kAlayathAkAmam / atazca dhaniko vittAdyapekSAyAM svAthai yaM vizeSamanapekSya sadya eva dviguNaM dAtavyam / vacanAprArthayate sa eva kRtsnaM dApyo nAMzataH / ekacchAyA- vyaka. ekacchAyAzritapadArtho mitAvat / vici., savi., zriteSu yadi kazciddezAntaraM gatastatputrazca saMnihitastadA vyama. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / dhanikecchayA sarva daapyH| mRte tu kasmiMzcittatsutaH vira. vyAkhyAnaM 'yasyArthe yena yaddattaM' itikAtyAyanavacane (1) yAsmR.2155; apu.254|15; vizva.2157 zrite draSTavyam / (sthite); mitA. apa.; vyaka.117 yadi (ryadA); smRca. (1) yaasmR.2|56; apu.254|16 ttu (tra) nAM (no); 152 vira.44 vyakavat pamA.251 vaH syuH (vastu) vishv.2|58 ttu (tra) nAM (ne) dbhavet (ddhanam ); mitA. nAM (no); mveSu (veva) ruci (tathA); vici.20:24 (3) utta.; apa. ttu (tra) nAM (ne) prati (tatra); vyaka.118 mitAvat smRca. smRci.11; nRpra.21 vyakavat / savi.250 vaH syuH 153 apuvat ; vira.45, pamA.252 pUrvArtha apavat ; (vastu), candra.17 ekacchAyAzritadhvaSu (ekecchayA kRteSveva); smRci.11-12, nRpra.21 apavat ; vImi. tta (tra) RNi vImi vyapra.251 vyau.30vyama.79, vitA.5307 (dhani); vyapra.252-253, vyau.30-31, vyama.79% setu.22 vyakavat ; prakA.91; samu.78, vivya.28vyakavat. | vitA.530; prakA.91 apuvat ; samu.78 yattu (yaM tu).
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam rambhasAmarthyAt / etacca hiraNyaviSayam / nanu idaM | rambhasAmarthyenaiva kAlakrameNa dvaiguNyAdeH prAptatvAt pratibhUriti vacanaM dvaiguNyamAnaM pratipAdayati / tacca punaratra kAlakramAyAtadvaiguNyavidhAnamanupapannaM syAt / pUrvoktakAlakalAkramAbAdhenApyupapadyate / yathA jAteSTi- atazca pUrvamaprAptaM yatsadyo dvaiguNyaM tadevAvazyaM vidheyam / vidhAnaM zucitvAbAdhena / api ca sadyaH savRddhikadAna- jAteSTividhAyakavAkyasya AnarthakyAbhAvAt / 'zucinA pakSe pazustrINAM sadyaH saMtatyabhAvAnmUlyadAnameva prApno- 'karma kartavyamityetadabAdhenApyupapattiriti vizeSa iti / tIti / tadasat-'vastradhAnyahiraNyAnAM catustridviguNA subo. parA' ityanenaiva kAlakalAkrameNa dvaiguNyAdi siddheH / (6) idaM ca dviguNAdivRddhiyogyakAle draSTavyam / pratidvaiguNyamAtra vidhAne cedaM vacanamanarthakaM syAt / pazustrINAM bhUkRtadAna dinAnantaraM tripakSAnantaraM vRddhyupkrmH| vImi. tu kAlakramapakSe'pi saMtatyabhAve svarUpadAnameva / yadA adhamarNAt prAtibhAvyadravyavRddhiH kiyatI sAdhanIyA pratibharapi dravyadAnAnantaraM kiyatA'pi kAlenAdhamaNena 'saMtatiH strIpazaSveva dhAnyaM trigaNameva ca / saMghaTate tadA saMtatirapi saMbhavatyeva / yadvA pUrvasiddha- vastraM caturguNaM proktaM rasazcASTaguNaH smRtaH / / saMtatyA saha pazustriyo dAsyantIti na kiMcidetat / (1) pazvAdau tu-sasaMtati strIpazavyamiti / tathAatha prAtibhAvyaM prItikRtam / atazca pratibhuvA zabdaH satkArAdyarthaH / yasya yAvatI parA vRddhiruktA, dattaM prItidattameva / na ca prItidattasya yAcanA- tasya tadvRddhiyuktaM sasatkAraM pratibhave deymityrthH| / prAgvRddhirasti / yathAha-'prItidattaM tu yatkiMcidvardhate vizva.2059 na tvayAcitam / yAcyamAnamadattaM cedvardhate paJcakaM (2) pratibhUdattasya sarvatra dvaiguNye prApte'pavAdamAhazatam' // iti / atazcAprItidattasyAyAcitasyApi saMtatiH strIpazuSveveti / hiraNyadvaiguNyavatkAlAnAdareNaiva dAnadivasAdArabhya yAvadviguNaM kAlakrameNa vRddhiritya- strIpazvAdayaH pratipAditavRddhathA dApyAH / zlokastu nena vacanenocyata iti / tadapyasat / asyArthasyAsmA- vyAkhyAta eva / yasya dravyasya yAvatI vRddhiH parAdvacanAdapratIterdviguNaM pratidAtavyamityetAvadiha prtiiyte| kASThoktA tadadravyaM pratibhadattaM khAdakena tayA vRddhayA saha tasmAtkAlakramamanapekSyaiva dviguNaM pratidAtavyaM vacanA- kAlavizeSamanapekSyaiva sadyo dAtavyamiti tAtparyArthaH / rambhasAmarthyAditi suSThUktam / *mitA. yadA tu darzanapratibhaH saMpratipanne kAle adhamarNa darza. (3) adhamaNairiti bahuvacanamavivakSitam / 4apa. yitumasamarthastadA tadveSaNAya tasya pakSatrayaM dAtavyam / .. (4) taddhanikapIDitapratibhUviSayam / smRca.153 tatra yadi taM darzayati tadA moktavyo'nyathA prastutaM (5) mitA.TIkA nanvidaM vacana miti / 'dviguNaM dhanaM daapyH| *mitA. pratidAtavyamiti' dvaiguNyamAtraM pratipAdyate / tacca dvaiguNyaM (3) yAH pazustriyo gomahiSyAdaya uttamarNAya pratiparvoktamAsAdirUpe kAle yatkAlA vRddhistasya yaH kramo bhuvA dattAH satyo yAvatsaMtatimatyo jAtAstAvatsaMtativardhate tamabAdhitvaivopapadyata ityarthaH / etaduktaM bhavati / svasvakRtavRddhayanusAreNa yadA kAlAntare dvaiguNyameti dhanaM ___ * vyapra. mitAgatam / tadaiva dattadravyAya pratibhuve dviguNaM dhanaM dAtavyamadha (1) yAsmR.2157; apu.254|17 saMta ... Sveva (sasaMmaNena / anyathA yAvatI vRddhiH tatsahitaM mUladhanaM deyaM tati strIpazavyaM) tri (dvi) smRtaH (tathA); vishv.2|59 pUrvArdhe na dviguNaM iti / 'sadyo dvaiguNyadAnamayuktamiti / (sasaMtati strIpazavyaM dhAnyaM triguNameva tu) proktaM (deyaM) smRtaH - pariharati / tadasadityAdinA / etaduktaM bhavati / (tathA); mitA. smRtaH (tathA:); apa.; smRca.153; pamA. 'vastradhAnyahiraNyAnAM catustridviguNA parA' ityetadvacanA- 253; nRpra.21; vImi. saMta ... Sveva (sasaMtati strIpazavyaM) NaH smRtaH (NAH smRtAH); vyapra.254; vyau.31(-); * pamA., vitA, mitAgatam / x zeSa mitAgatam / vitA.531 mitAvat ; prakA.917 samu.78.
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-pratibhUH 669 kAstA adhamaNena pratibhuve deyaaH| spaSTamanyat / apa. dhanikasya yaM pratibhuvaM prayacchati / evamuktvA yathA (4) strI ca pazuzca strIpazavyaM tatpratibhuvA dattaM amukaM hi te mayA nyAyopasthAnaM karaNIyam / asminnarthe sasaMtati adharmeNa (?) dAnakAle yAvatI saMtatirjAtA tvaM mayA'syopasthAnapratibhardattaH / evamuktaH sa puruSo tAvatsahitamadhamaNena pratibhuve deyamityarthaH / saMtati- yathA sthito dhanikena ca gRhItaH / tadA'sau upasthAnapadaM ca yugadharmakarmAderapyupalakSakam / saMtatiH strIpazuSve- prtibhrityucyte| idAnIM dAnapratibhUrucyate / sa ca yadA veti mitAkSarAyAM pAThaH / tadarthazca strIpazuSu saMtatirvaddhi- dhanikapArthAt dravyamRNiko grahItumudyataH dvitIyaM tRtIyaM rUpA yA uttamarNAdhamarNAbhyAM prAk vyavasthApitA sA vA puruSaM sAmAnyagrAhakaM svAMzadAyakaM vA pAThayitvA pratibhave'dhamaNena deyetyrthH| evakAreNA'dhikavRddhergaNanA- pratibhuvaM prayacchati / tadA'sau dravyadAnapratibhR : sthita siddhAyA vyavacchedaH / cakArAbhyAM dhAnyAdAveva paJca- ityucyate / ayaM ca dvitIyaH / tathA yadA dhanikenarNiko guNatvAdeH kSaudrAdAvatrAna bhihitaguNavatvAdezca smuccyH| vidhRta evaM brUte / yathA mayA tava kiJcinna dAtavya vImi. mAsIt / tattadA kAla eva sarva mayA pravezitamiti nAradaH kAraNottaraM prayacchati mithyottaraM vA dadAti / tatazca RNAdau visrambhahetuH pramAhetuzca dhaniko vadati / yadyevaM tarhi amukAdityabhuvane sama'visrambhahetU dvAvatra pratibhUrAdhireva c| nantarAgAmi SaSThayAM taNDulabhakSaNapratyayArthameva mama likhitaM sAkSiNazca dve pramANe vyaktikArake / kaJcitpratibhuvaM prayaccha / evamuktaH RNI asminnarthe yaM (1) vRddhilAbhArthaprayogasya kriyamANasya vizvAsa- puruSaM pratyayakaraNAya tasya prayacchati sa pratyayapratimUlahetU dvAveva pratibhavo dvitIyamAdhiH / teSAM ca dravya bhUrityucyate / iti trividho'pyukta iti / abhA.54 vRddhipramANapratibhvAdhInAM caturNAmapyaGgAnAM vyaktikArake (2) upasthAnAya prayojanakAle DhokanAya samIpe saMdehapraNAzane dvayameva pramANam / likhitaM saakssinnshceti| sthApanAya, prayojanakAle ahaM darzayitA adarzane daateti| abhA.54 dAnAya aha dAteti / pratyayAya azIlavipratipattaye / (2) evaM cAbandhakaprayogo'pi labhyate / smRca.137 naabhaa.2|101 (3) AdhigrahaNa gobhahiraNyAdi ditsataH samAti prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH riktamUlyam / nAbhA.21100 RNiSvapratikurvatsu pratyaye vA'tha hApite / ___prAtibhAvyanimittAni pratibhUstaddaNaM dadyAdanupasthApayaMstathA // upasthAnAya dAnAya pratyayAya tathaiva ca / (1) atrAtivyAptyA RNikabhayatrAsajananArthameva trividhaH pratibhUISTastriSvevArtheSu suuribhiH|| muninA pratyayopasthAnapratibhuvorapi RNadAnavidhiruktaH / ' (1) atra yadA dhanikenarNiko vidhRtaH evaM brte| yuktibhistu punaranenaiva baadhitH| ytH| ekaM taavdidmsti| yathA mayA tava kiJcinna dAtavyam / dhanikastu te 'uktAni pratiSiddhAni punaH saMbhAvitAni c| sApekSa gazAlA nizANyAmi nato hAmi / nyAya nirapekSANi munivAkyAni ke viduH' / anyathA anenaiva karaNasyaivopasthAnapratibhuvaM dehi / evamuktvA RNI (1) naasN.2|102.vaa'th hApite (vA vivAdite); nAsmR. (1) naasN.2|100 rake(raNe); naasmR.4|117abhaa.54 4119vA'tha(vA'pi); abhA.54 vA'tha hApite(nAvirodhataH); vishv.2|59 (=) pU.; mitA.2157 pU.; vyaka.106; smRca. vishv.2|55 nAsaMvat ; smRca.149 vA (cA); vira.41 137 vira.5, nRpra.21, vitA.525 srambha (zvAsa) pU.; / vA'tha hApite ('pi virodhite); pamA. 248 ratadRNaM (stu RNa); rAko.400 pU. setu.3; prakA.85; samu.73. nRpra.21 vA (cA) stadRNaM (stu RNaM) inupa (ddhanaM cA) thA (2)naasN.2|101; naasmR.4|118; abhA.54 ; gaumi. | (dA); vyapra.249; vyau.29; prakA.90 smRcavat ; samu. 12 // 38 ca (hi); vira.41, nRpra.21 sUri (bhUri). 77 smRcavat
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 670 ' vyavahArakANDam muninA etaduktam / 'yatra vipratipattiH syAddharmazAstrArtha- vizeSamimaM vakSyati / 'dApyaH pararNameko'pi jiivtsvshaastryoH| arthazAstroktamutsRjya dharmazAstroktamAcaret // dhikRtaiH kRtam / preteSu tu na tatputraH pararNa dAtumarhati // ' anyacca-'dharmazAstravirodhe tu parasparamupasthite / lokA abhA.55 cArAviruddhArthI yuktiyukto vidhiH smRtH||' ato'smin (2) ekaikasmin bahavaH pratibhuvaH syuH / teSAM daanlokaacaaraaviruddhaarthyuktiyuktvishessH| abhA.54.55 prasaGge yathAkRtaM dadyuH, vizeSite ahamiyadahamiyada (2) yadopasthAnaM saMbhavatIti zeSaH / mRtasya copa- dadAmIti, tathaiva te ddyuH| avizeSite tu sAmAnyena sthApanAsaMbhavAjjIvadadhikAra iti naardaabhipraayH| pratibhUtve dhanino yatheSTataH saMnihitAste dadyaH / sNnivishv.2|55 / hiteSvapi kAmacArataH / naabhaa.2|103 (3) 'RNiSvapratikurvasu' iti dAnapratibhUviSayam / adhamarNAt prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH / 'pratyaye cA'tha hApita' iti pratyayapratibhUviSayam / 'yaM cArthe pratibhUrdadyAt dhanikenopapIDitaH / 'anupasthApayanniti' kathaMcidadhamarNagRhItabandhopasthAna- RNikastaM pratibhuve dviguNaM pratidApayet // pratibhUviSayam / apratikurvatsu zAThyena nirdhanatvAdinA (1) yadA dhanikenopapIDya pratibhUreva dhanaM grAhyate, vA RNamadadatsu / pratyaye hApite vizvAse vybhicaarite| tadA RNikaH parokSatvAdikaM svakIyaM karamAbhAvya tasmai anupasthApayannuttamarNapArzvasthamAdhi kathaMcidadhamarNagataM pratibhuve dviguNaM pratidApayet / yacca na kalAntaraNa punaruttamarNasamIpasthamakurvan / smRca.149 dviguNaM pratibhUvAhanamahAdoSasya prAyazcittamidaM (4) idaM ca vAkyaM lakSmIdharAdyalikhitamapi halAyudha- sadyo dviguNadravyadApanam / tathA coktaM prakaraNakAranibandhe darzanAt likhitam / vira.41 kalyANena 'RNidvayaM taddhanina RNinastaddhanidvayam / / (5) anupasthApayannuNinamadazayannaNinaH sakAzAdAdhiM pratibharvyavahArAGgaM na pIDayamubhayorapi // ' atha RNinaH RNaM paryAptaM taddhanaM vottamAyAnarpayanniti darzanadravyArpaNa- pratyakSasyApyaviditamapyapIDito'pi pratibhUreva sAdhyAt pratibhUviSayamiti vivekH| * vyapra.249 dviguNalobhAtsvayameva dhanaM dadAti, tataH RNI kRtasya : bahavazcetpratibhuvo dAste'tha yathAkRtam / tatsamameva dadyAnna dviguNam / RNikadoSapIDApIDita. arthe'vizeSite hyeSu dhaninazchandataH kriyA // . lokaH pramANamiti / popnnmiti| abhA.56 (1) bahavazcatpratibhuvaH sthitAH svakIyasvakIyAMza- . (2) etadapi pratidAnavilambaviSayam / smRca.153 mupasthitaM dravyaM gRhNanti / tataste yathAkRtamRNaM tathaiva . (3) etat dviguNadAnaM tripakSAnantaraM bodhyam / khAMzasthitaM ddyuH| atha sAmAnyagrAhakatvena yadRcchAdApa vyapra.253 nIyatvena samupasthApakatvenAjIvataH zreSThagAmitvenArtho- yasya doSeNa yatkiJciddhinazyetta dviyeta vaa| 'vizeSito bhavati / tato dhanikacchandataH kriyA, teSAM voDhavyaM tadbhavettena yAjJAnavinAzitam / / madhye yatra sulabhaM dhanaM dhanI pazyati tameva vidhRty| (1)naasN.2|104 yaM cArtha (yamartha) dApa (pAda); nAsmR. gahnAti / tathA coktameva sAmAnyagrAhapatralakSaNa vicAra- ' 4121 yaM cArtha (yamartha); abhA.55 nAsaMvat ; mitA. prakaraNe kalyANabhaTTena / 'ye jIvanti mRtAnAM hi ye ||56ap.2056; smRca.153 kastaM (kaM taM); vira.45 zreSThA jIvatAmapi / dhanI tAnsvecchayA datte jIvaccheSThAnu- pratidApayet (dAtumarhati) viSNunAradI; pamA.252 kastaM mAminaH // tathA cAyameva maharSinAradaH purastAda (kastu) dApa (pAda); smRci.11 kastaM pratibhuve (kaM tatprati. bhuvi); nRpra.21 pamAvat ; vyapra.253, vyau,31 kastaM 1 * zeSa smRcagatam / (kastat); vitA.530; setu.23 nopa (naiva) zeSaM viravat , / (1) maasN.2|103 ceta (syuH) yeSu (tveSu), nAsmR. viSNunAradau; prakA.91 smRcavat / samu.78 smRcavat . 4 / 120 arthes (artha) abhA.54. (2) smRca.153; prakA.91. samu.78. .
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-pratibhUH 671 bRhaspatiH sAdhuravaJcako matpratyayenAsya dhanaM dehIti brUte / dAnaprAtibhAvyanimittAni pratibharyadA'yaM na dadAti draviNaM gRhItaM savRddhikaM tadA darzane pratyaye dAne RNidravyArpaNe tthaa| tasya draviNasyAhameva dAteti vadati / aparaH RNicatuSprakAraH pratibhUH zAstre dRSTo manISibhiH / dravyArpaNapratibhUryadA'yaM gRhItaM dhanaM na dadAti tadA'ha (1) pratyayo vizvAsaH / dAnaM RNApakaraNArthamarthA- metadIyaM dhanaM arpayAmIti bravIti / iti vAkyacatuSTayarpaNam / RNidravyArpaNaM RNino yadravyaM gRhopakaraNAdi syArthaH / xsmRca.148 tadarpaNam / smRca.148 (2) vivAdarUpanyAyakaraNe zapathAdau ca lagnakaH (2) RNidravyApaNe RNidravyasya dhnikaayaarpnne| kAtyAyanoktaH darzanAdAveva praviSTa iti catuSTayam / vira.40 vici.19 (3) RNe dAna iti sNbndhH| arpaNamatra yAcitaka- (3) arpayAmi daapyissyaamiityrthH| vyama.78 viSayam / tena yatkiJcit kenacitprArthya nItaM tatrA- prAtibhAvyadravyadAnAdhikAraH kiyatpuruSaparyantam 'paro vadati / yadyayaM nAnIyApayati tadA mayArpaNIya miti Adyau ta vitathe dApyau tatkAlAveditaM dhanama | tena tatrArpaNamAtraM na dAnam / RNe tu dAnameva dvayo- uttarau tu visaMvAde tau vinA tatsutau tathA // riti bhedH| vici.18-19 Adyau darzanapratyayapratibhuvau / vitathe ahamenaM darzaAheko darzayAmIti sAdhureSo'paro'bravIt / yiSyAmi sAdhureSa ityevaMvidhayoH pratibhUvAkyayoH dAtA'hametadraviNamarpayAmIti caa'prH|| mithyAtve / uttarau daanrnnidrvyaarpnnprtibhuvau| visaMvAde (1) eko darzanapratibharahamenaM palAyanapravRttaM darza- zAThyAdinA dhane Rnnikenaaprtidtte| tau vinA uttarayoH yAmIti prAtibhAvyaM bhajannAha / aparaH pratyayA pravAse maraNe vA jAta ityarthaH / etaduktaM bhavati / RNaM vA anyadvA dhanAdikaM ahaM tava dAsyAmItyevaM * vyapra. smRcagatam / pratibhuvA yatrAGgIkRtaM tatra pratibhardApyaH / tasyAbhAve (1) ap.2|53 ; vyaka.116 RNi (RNe); smRca. / 148 vira.40 pamA.246, dIka.37 vyakavat ; vici. tatputro bA dApyaH / anyatra tu pratibhUreveti / evaM ca 18 vyakavat ; smRci.11 RNi (RNe) zAstre (zAstra); pramANapratibhuvAM tvevamanaGgIkArAt pramANapratibhuva eva mRpra.21 dravyArpaNe (pratyarpaNe); savi.246 (3) zAstre dApyAH / na putrAH / vivAdapratibhuvA tu sAdhitadhanaM (zAstra); gyapra.247; vyau.27 RNi (RNe) pUrvapAdatrayam / daNDadhanaM ca dAsyAmItyaGgIkRtatvAt dAnapratibhUvatsati vitA.527 setu.20 vyakavat ; prakA.89 vyakavat ; sama. saMbhave sa eva dApyo'nyathA tu tatputra ityavagantavyam / 77; vivya.27. *smRca.150-151 / (2) ap.2|53 mIti cAparaH (myaparo vadet ); vyaka. upasthApyavipattAvupasthApyasya punaH prtibhuurdaapyH| 116 mIti cAparaH (myaparo'bravIt); smRca.148 vira........ 40 mIti (myena) zeSaM vyakavat ; pamA.246 repo (ritya); xpamA, vyapra. smRcagatam / * pamA., savi. ramRcagatam / dIka.37 Ahai...mIti (Adau ko'haM darzayAmi) (dAtA tvayai- (1) apa.2053; vyaka.116, smRca.150; vira.40 tadraviNamarpayAmyaparo vadet); vici.19 mIti (myenaM) zeSaM tsutau tathA (tsutAvapi); pamA.250; dIka.37, vici.19 apavat ; smRci.11 mIti (myenaM) zeSaM vyakavata ; nRpra.21 viravat ; smRci.11; savi.249; candra.15 pU.:16 repo (ritya) dAtA'hametat (dAsyAmyahaM te); savi.247 / viravat , utta.; vImi.2157 rautu (rau ca) zeSaM viravat ; vyakabat ; viimi.2|57 Ahe (athai) zeSaM apavat ; vyapra. vyapra.248 kAtyAyanabRhaspatI : 250; vyau.28 kAtyA147 pamAvat ; vyama.78 pamAvat ; vitA.527 reSo... yanaH : 29; vyama.78; setu.20-21 viravat ; prakA.90; bIta (rityaparo vadet ); setu.20 viravat ; prakA.89; samu. samu.77 viravat ; vivya.27. vigya.27 mIti sA (myenaM sA). (2) vizva.2155. bhya.kA, 85
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam putreNApi samaM deyamRNaM sarva tu paitRkam // tripakSAtparatastatrA'kAritA'pi vRddhirbhavati / tataH samaM mUlamAtram / RNaM prAtibhAvyAgataM paitRkam / / kAlena dvaiguNyaM na tvetAvataiva dvaiguNyam / tathAnyadapi smRca.152 | vyayitaM RNyarthe dravyaM pratibhuvA RNinA deym| prAtibhAvyAgataM pautrairdAtavyaM na kacidbhavet // vici.21 pratibhuve kAladAnam sAdhutvAccenmandadhiya RNaM dadhurabhASitAH / naSTasyAnveSaNe kAlaM dadyAtpratibhuve dhanI / tadanyadApitAH kasmAt labheraMste kathaM punaH / / dezAnurUpataH pakSaM mAsaM sArdhamathApi vaa| abhASitA madhyasthena / vira.46 nAtyantaM pIDanIyAH syurRNaM dApyAH zanaiH shnaiH|| kAtyAyanaH . svasAkSye na niyojyAH syurvidhiH prtibhuvaamym|| prAtibhAvyAnadhikAriNa: (1) sArdhamAsAdadhikaM na dadyAnniyamArthatvAdvacanasya / ne svAmI na ca vai zatruH svAminA'dhikRtastathA / smRca.149 niruddho daNDitazcaiva saMdigdhazcaiva na kacit / / (2) naSTasya palAyitasyAdhamarNasya / svasAkSye sva- naiva rikthI na mitraM ca na caivAtyantavAsinaH / samakSe tiSThati ditsati vA adhamaNe na pratibhuvo darza- rAjakAryaniyuktazca ye ca pratrajitA narAH // nAya dhanadAnAya vA niyojyA ityrthH| vira.45 nAzakto dhanine dAtuM daNDaM rAjJe ca tatsamam / adhamarNAt prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH protibhAvyaM tu yo dadyAtpIDitaH pratibhAvitaH / (1) ap.2|53 bhASi (bhAvi) uttarArSe (yadartha dApitAtripakSAtparataH so'tha dviguNaM labdhumarhati // ssasmAnna labheran kathaMcana); vira.46. . (2) mitA.257; vyaka.116; smRca.136, vira. * atra 'pratibhUrdApito yatta' iti yAjJavalkyavacanavyAkhyA 39 digdhazcaiva (zayasthazca); pamA.253-254 saMdi ... ... cit (zilpinazcAbravId bhRguH), 'zilpi ... bhRguH' ayaM pAda: nAni (pR. 667) draSTavyAni / / vastutaH vaNijaH karSakAMzcaiva'ityasya dvitIyapAdaH, lekhakaprakAzaka- (1) smRca.152; vyapra.252 prakA.91, samu.78. pramAdena atra paThitaH / atraivAgre punaHpramAdena 'sAkSitvaM prAti(2) smRca.152; samu.78. bhAgyaM ca saMdigdhazcaiva na kacit ' iti paThitam / prathamapAdane (3) ap.2|53 SaNe (SaNaM) nurU (dhvarU); vyaka.117. vastutaH nAradasya, dvitIyapAdastu prakRtazlokasyaiva cturthpaadH| 118, smRca.149 de (di); vira.45; pamA.247; anyathA anvyaasNgte||| smRci.12 vyapra.255; vyau. vici.21, smRci.11 sArdhamathApi vA (mAsArdhameva ca); 27 saMdi ...cit (saMzayastho na kutracit); vitA.533 nRpra.21, savi.248, candra.17, vyapra.248-249, setu.23 na ca vai (nApi vA) va saMdigdhazcaiva (vaM 254; vyau.28) vitA.531 rUpataH pakSaM (rUpaM pakSaM vA); | rUpataH pakSa (rUpa pakSa vA); saMzayasthazca); prakA.85 krameNa bRhaspatiH. . setu.22; prakA.90 de (di); samu.77, vivya.28 yamaH. (3) mitA.2157 kta (ktA); vyaka.116; smRca.136; (4) ap.2|53 sAkSye na (sAkSyeNa); byaka.118; vira.39 tyanta (nteni) rAjakArya (naiva rAja); pamA.254 vira.45; vici.21 ntaM (nta) RNaM (dhanaM) pU.; smRci.11 mitAvat ; smRci.12 tyanta (nteni) ktazca (ktA ye); vyapra. pyAH (pyaM) pU. candra.16 ntaM (tha) pU.; vyapra.252 pU.:254; 255 mitAvat ; vyau.27 anyatravAsinaH iti pAThaH, vitA. myau.31 ntaM (nta); setu.22 apavat. 533-534 (-) ca na (vai na)setu.23-24 vAtyanta (5) vyaka.118 vira.45, dIka.37 tu (ca); vici. (vAntani (naiva rAjA niyuktazca ye na pravajitA narAH); prakA. 21 smRci.12 pratibhAvitaH (pratibhAvikaH) so' (svA) 85 krameNa bRhaspatiH. krameNa yAjJavalkyaH candra.17 pratibhAvitaH (prAtibhAvikaH); (amitA.2157 nAza (ma za); byaka.116 dvitii| vImi.2157 pratibhAvitaH (prAtibhAvataH); byapra.253 tu | yArtho nAsti; smRca.136 dvitIyA! nAsti, bhUH sva (bhUtva); (ca) labdhu (dAtu); byama.79, setu.23, vivya.28 yamaH. vira.39 vyakavatpa mA.254 nA (na) zeSa smRcavat vici. 5.
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - pratibhUH 673 ! yathAsaMbhavaM lagnakaM kArayedityanvayaH / tatazca pUrvamAdhivikrayadAnadhUrtadAyAdasaMbhAvanAyAM satyAM gopyAdhAvAdhipAlAkhyaH pratibhUrbhAgyAdhau bhuJjApakAkhyo bahumUlyAdhAaft pratyAkhyAnenaiva saMgRhIta ityavagantavyam / smRca. 149 (3) asAdhumeva sAdhuM vadan pratyayapratibhUstathA darzanamakArayan darzanapratibhUH prakRtadhanaM dApyo na tu tayo: suto'pItyarthaH / vici. 19 perAzrayamabhavyaM vA'pyasatsaMsargameva vA / apakArakSamo yastu dveSAtkartumanAH kvacit // kArayetpratyayAyaiva tadbhayAllamakaM tathA / visaMvAde'tha zIlasya dApyate pratibhUstathA // parAzrayaM zatrusamAzrayaM abhavyamaniSTaM asatsaMsarga caurAdisaMsarga yo'pakArakSamaH kartumarhati tadbhayAt pratyayAya vizvAsAya lagnakaM kArayediti pUrvakhaNDArthaH / visaMvAde vyabhicAre zIlasya caritasya pratyayAya dApyate ca pratibhUrityuttarakhaNDArthaH / vastutastu yatra yatrA'vizvAsasaMbhavastatra tatra vizvAsAya rAjJA pratibhUrdApya ityevAnuvira. 42-43 prAtibhAvyamuktiH / prAtibhAvyadravyadAnasamayaH / darzanapratibhUryastu deze kAle ca darzayet / yadyasau darzayettatra moktavyaH pratibhUrbhavet / / (1) yo yasya darzanapratibhUrabhUtsa yatra deze kAle dhanikasya taddarzanApekSA tatra taM darzayedityarthaH / va vetprAtibhAvyAdasau mocya ityAha sa eva yadyatAviti ! + smRca. 149 gatam / darzanapratibhUryastu deze kAle na darzayet / nibandhamAvahettatra daivarAjakRtAdRte // jIvanvA'pi pitA yasya tathaivecchApravartakaH / nAvijJAto grahItavyaH pratibhUH svakriyAM prati // (1) saMdigdho'bhizastaH / atyantavAsino naiSThikabrahmacAriNaH / mitA. 2157 (2) tatsamaM vivAdAspadI bhUtadravyasamam / naiva rikthItyavibhaktaviSayam / smRca. 136 (1) svAmyatra anabhibhAvyaprabhuH / saMzayastha ityAsannamaraNaviSayaH / abhizasta iti kecit / RkthI dhanikena RNikena vA sAdhAraNaRkthaH / antenivAsinaH ziSyAH / mitAkSarAkAreNa tu atyantavAsina iti paThitvA naiSThikabrahmacAriNa iti vivRtam / daNDaM rAjJe ca tatsamaM dAtumazakta ityanuSaGgaH / etaccAdAnapakSe prAptarAjadaNDAbhiprAyaM yasmin mRte dhanaprAptivizvAso na bhavati sa pratibhUrna grAhya ityetattAtparyakaM cedamiti mantavyam / vira. 39 prAtibhAvyAnimittAni dAnopasthAnavAdeSu vizvAsazapathAya ca / lagnakaM kArayedevaM yathAyogaM viparyaye // (1) upasthAnaM darzanam / vivAdo vyavahAraH / zapathaM divyam | dAnavizvAsau prasiddhau / eSu artheSu lagnakaM pratibhuvaM vivAdadhanaM dApayet / apa. 2153 . (2) upasthAnaM darzanam / vAdo vivAdaH / tatra prativAdyAnayanAnantaraM sabhyairlanakagrahaNaM sAdhitadhanAdiprApyatha kAryam / dAsAdau coratvAdizaGkAyAM vizvAsAya pratibhUH kAryaH / zapathAya lagnakagrahaNaM zapathavilambe kAryam / evamanyatrApi viparyaye kAryasya nyAsaviSaye 21 vyakavat; smRci.12 ca (tu) sva (svAM) zeSaM vyakavat, yAjJavalkyaH; vyapra. 255; vyau 27 to (te); vitA. 534 (=); setu . 23 vyakavat; prakA. 85 smRcavat krameNa bRhaspatiH. (1) apa. 2 / 53 vAdeSu vizvAsa ( vizvAsa vivAda ) kArayedevaM (dApayedeva); vyaka. 116 apavat; smRca. 148; vira. 41 kArayedevaM (dApayeddeyaM) zeSaM apavat ; pamA. 249 gaM vi (gavi); vici.19 ( = ) viravat; nRpra. 21; savi . 247 no (so); candra.15 ryaye (ryayaH); vyapra. 248 thAya (theSu) gaM (gyaM); vyau. 28; prakA. 89 gaM (gyaM); samu. 77; vivya 27 (=) viravat. + vyapra. smRcavat / (1) vyaka. 116; vira. 42. (2) smRca. 149 stu (staM); savi. 247; vyapra. 247; vyau. 28; prakA.90 smRcavat . (3) apa. 2 / 53 stu (staM) daiva ( caivaM); vyaka. 116; smRca. 149 napra (nepra): vira. 41 stu (tra) deze kAle (kAle deze) daivarAja (rAjadaiva ); pamA. 247 le na (leca) ndhamA (ndhaM vA) bRhaspatiH ; vici. 20 vahe (hare); nRpra. 21 deze
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 nibandhaM deyadravyamAvahet dhanine prApayet / daivakRtaM dIrgharogajJAtimaraNAdi / rAjakRtamAsedhanabandhanAdi / smRca. 149 nesyAnveSaNArthaM tu deyaM pakSatravaM param / yadyasau darzayettatra moktavyaH pratibhUrbhavet // dApyaH / yadA tu darzanapratibhUH saMpratipanne kAle aghama darzayitumasamarthaH tadA tadanveSaNAya pakSatrayaM dAtavyam tatra yadi taM darzayati tadA moktavyo'nyathA prastutaM dhanaM mitA. 2 / 57 kAle pratIte pratibhUryadi taM naiva darzayet / sa tamartha pradApyaH syAtprete caivaM vidhiH smRtaH // (1) pratIte pratipanne anveSaNArtha kalpita iti yAvat / tamartha darzanIyAdyalabhyaM, evaMvidhiH sa tamarthaM pradApyaH spAditi vidhiH / yadi pratibhuvA darzanIyo devakRte rAjakRte vA nimitte asati na darzitaH tadaiva prAguko vidhiH / + smRca. 149 vyavahArakANDam (2) devarAjopaghAte tu upapAtakAle'vI yo na darzayet so'pi nibandhaM dadyAt / prete caivaM vidhiH smRtaH, prete'pyadhama darzanapratibhUrdhanaM dadyAdityarthaH / vira.42 dezakAlau kriyAkAre yadyalpamapi laGghayet / sAdhitaM pratibhUrdApyastamartha sAdhite vidhiH / / kriyAkAre divyakRtau yau dezakAlau tau yadi zapathapratibhUrakhyamapi payet tatra divyaM na pravartayet tadA 'sAvarthaH pratibhUdeyatvena sAdhito bhavatIti tamartha pratibhUdapyaH / sAdhite ayameva vidhiH prakAro mata ityarthaH / vira. 42 prAtibhAvyadravyadAnaM kiyatpuruSaparyantam gRhItvA bandhakaM yatra darzane'sya sthito bhavet / vinA pitrA dhanAttasmAddApyaH syAttadRNaM sutaH // (1) yatra darzanapratibhaH pratyayapratibhUva bandhakaM paryAptaM gRhItvA pratibhUjItastatra tatputrA api tasmAdeva banyakAt prAtibhArapAyAtamRNaM dadyureva yathAha kAtyAyanaH - gRhItveti / darzanagrahaNaM pratyayasyopalakSaNArtham / vinA pitrA pitari prete dUradezaM gate veti / zramitA 2 / 54 (2) svavikhambhArthamadhamarNAdarthaM gRhItvA yo darzanapratibhUtvamApadya sthitaH saMsthito mRta iti yAvat / tatsuto vAdinA dhaninA RNikArthadhAraNa nibandhanaM prAtibhAvyamiti vibhAvya yAcyamAnaM prAtibhAvyAgatamRNaM dApya ityarthaH / yadyapi tatsutagrahaNAddarzanapratibhUsutaviSayo'yamapavAdaH na pramANapratibhUtaviSaya iti prati + vyapra. smRcavat / kAle (kAle deze deva (deva) vyama. 249 stu (staM); byaDa. 29 tra (sya); vyama. 149 vyapravat setu. 21 stu (tra ) deze kAle (kAle deze) vahe (hare); prakA. 90 smRcavat samu. 77 vyapravat vivya. 27 stu (tra) bahe (hare). ... (1) mitA. 2 / 57 deyaM (dApyaM); apa. 2/53 mitAvat smRca. 149; pamA. 248; nRpra. 21; savi. 247 utta.: 248; vyapra. 247 utta : 249, 254; vyau. 28 utta. 29; vyama. 78; vitA. 531 ( - ); prakA. 90; samu. 77. (2) mitA. 2 57 le pra ( le vya ) sa tama * syAt (nibandhaM dApayettattu); vyaka. 116 le pra ( le bya) sa tama ... syAt (nibandhaM dApayettatra); smRca. 149; vira.42 vyakavat pamA. 248 dhiH : smRtaH (dhIyate ); vici. 20 mitAvat; smRci. 11 pratI (vyatI) naiva darza (na pradApa) sa rAma... syAt (nibandhaM dApa yettatta) vaM (kaM) bRhaspatiH; nRpra. 21 ( sa tamarthaM pradAtavyaH prete caivaM vidhIyate ) savi. 248) di paM (dIda) prete (RNe); candra.16 pratI ( vyatI) naiva ( na pra ) sa tama... syAt (niruddha mAharetatra ); vyapra. 249 vaM (Sa); vyau. 29; vitA.531 (=) pratI (vyatI) (nibandhamAhvayettatradaivarAja bhavet / X candra. viravat / * pamA, savi, vyapra. mitAgatam / (1) vyaka. 116 dyalpa (ceka) pya: (pyaM) te (to); vira.42. (2) mitA. 2 / 54; vyaka. 117 ne (na) vinA ... smAta (vibhAvya vAdinA tatra); smRca. 151 tra (stu) ne'sya sthito pratibhUH sthitaH) pUrNa sutaH (rasuto'pvRNam ) vira. 43 ve (va) zeSaM vyakabat; pamA. 251; vici. 20 vyakavat; smRci. 11 (na) nRpra. 216 savi. 249 ( ) isma (yaH); candra. 16 sutaH (sutaiH) zeSaM vyakavat ; vyapra. 251; vyau.29 ne' (na); vyama. 79 ne (na); vitA. 529 yaMtra (tvatra ) sya (syA); setu. 21 vinA ... smAt (vibhAvyo vA ta) prakA. 90 sucavat samu-78 sUcavatpUrvArtha binA ... smAt (vibhAvya vAdinA tatra ) dRrNaM sutaH (tsutA RNam ); viSya. 28 vyakavat, nArada:. setu.11 pratI (patI) ne (tatre) sa tama........ syAt (nibandhaM dApayettatra); prakA. 90; samu. 77; viSya. 27 mitAvat .
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-pratibhUH 675 bhAti tathApi pratibhasutadApane pramItasya pituradhamarNAdartha- (1) yasya prAtibhAvyakArayituH kRte yena pratibhuvA grahaNapUrvakaM prAtibhAvyamAtra vivakSitaM nimittam / na tu dhanikAdibhiryAcitena sAkSyAdibhizcAnyArthamarpitArthodarzanapratibhasutatvamapi ityasmAdeva vacanAdapavAdo- 'yamiti avadhRtena yatsvakIyaM suvarNapazudhAnyavastrAdikaM 'nyatrApi vivakSitanimittasadbhAve smRta eveti mntvym| dhanikAdibhyo dattaM tatsamamevArtha prAtibhAvyakArayituH vivakSitanimittadyotanArthameva ca manunA praznottaratvenApa- sakAzAtsa praapnuyaadityrthH| smRca.153 vAdo darzitaH-'adAtari punarityAdinA / smRca.151 (2) etacca tripakSAdAk / yAjJavalkyAyuktadvaiguNya (3) lagnakasutasya deyaM kalArahitam / vici.20 tu tripakSAdUrdhvamityavirodhaH / ahezvaramitraistu yasyArthe (4) dravyagrahaNe prAtibhAvyAGgIkAre tu putrapautrAbhyA- yena yaddattamityAdi pratibhuvA dhanikasamAdhAnAya yadanyamapi savRddhikaM deyam / tathA ca kAtyAyanaH-gRhItvA dapi dattaM syAttadapi tena RNikapArve grahItavyamityabandhakamiti / vyama.78 trArthe'vatAritamidam / vira,46 prAtibhAvyAgataM pautrairdAtavyaM na tu tatkacit / pitAmahaH putreNA'pi samaM deyamRNaM sarvatra paitRkam // prAtibhAvyadravyadAnam (1) prAtibhAvyAgatamRNaM sarvatra putreNa samaM deym| AdhipAlakRtastvAdhirmitakAlopalakSitaH / / pautrairna deyamityarthaH / ap.2|54 na cetsa dhanine dattastasyAdhestaiH samarpaNam / / (2) putreNa niSkalaM deyam / . vira.44 (1) acireNa RNI vAparAdhAdinA'nyAkrAntaM yadi adhamarNAt prAtibhAvyadravyagrahaNaprakAraH nAdhimarpayati tadA'smAbhirAdhiH samarpyate iti vadaprAtibhAvyaM tu yo dadyAtpIDitaH prtibhaavitH| dbhiyaH pratibhUbhirya AdhirarpaNIyatayA'GgIkRtaH tasya tripakSAtparataHso'tha dvigaNaM labdhumarhati // RNikenAsamarpitasya taiH samarpaNaM kAryamityarthaH / tairiti pratibhAvitaH pratibhUtvena kAritaH / tripakSAtprAkta bahuvacanamekatvAdisaMkhyopalakSaNArtham / smRca.150 samameva labdhumahatItyartho'pi gamyate / yadyapi prAyeNa (2) evamabhayAdipratibhUSvapi tulyanyAyatayA prItyaiva pratibhUrbhavati na ca prItidatte vRddhirasti na ca yojyam / abhayapratibhUradhamarNAduttamarNasya bhayopasthitau * dvaiguNyametAvati kAle dharmya bhavitumarhati tathApi vacana- tatpratIkAramAcaret / tadbhayena dravyakSatau tadIyaM tadrvyaM balAtsarvaM bhaviSyati / na hi vacanasyAtibhAro'stItyava- dadyAt / pramANapratibhUH pramANapradarzanaM kArayet / gantavyam / evamukto dviguNalAbho hirnnyvissyH| azaktau vivAdAspadIbhUtaM dhanaM dadyAt / vAdapratibhUrvAda smRca.153 - yasyArthe yena yahattaM vidhinA'bhyarthitena tu / sAkSibhibhAvitenaiva pratibhastatsamApnayAta // (sAdhi); smRca.153 dhinA (bAde) tsamA (mavA); vira.46 thi (di); vici.21 vidhinA'bhyarthi (dhaninA pIDi) * candra. vicivat / snat (staM); smRci.12 (yasyArthaM na ca yahattaM dhaninA pIDitena (1) ap.2|54; byaka.117, vira.446 dIka.37 vai); candra.17 vidhinA'bhyarthi (dhaninA pIDi); vImi. po (pu) tu tat (tataH); candra.16 tatka (kutra); nyapra.250; 2153 candravat ; vyapra.252 viravat ; vyau.3. yasyArthe pyama.78 na tu (tu na); vitA.528 tu tat (RgaM). yena yadattaM (parasyAsrthe yena dattaM ); setu.23 candravat ; prakA. (2) apa.2156, smRca. 153; pamA. 253 pIDitaH 91 smRcavat sama.78 smRcavat vivya.28 yaddattaM (dattaM (daNDitaH); nRpra.21 pamAvat ; vyapra.253 tu (ca) labdhu syAt ) zeSaM candravat . (dAta); vyau.31 vyapravat ; vitA.530 tu (ca) bhAvi (1) smRca.150 vyapra.249 rmita (bhinna) kSitaH (bhUtva); prakA.91 samu.78. (kSaNam )tsa dha (tsvadha); vyau.29 mita (bhinna) kSitaH (kSaNaH) . (3) apa.2156; vyaka.118 'bhyarthi (kalpi) bhAvi ' staiH (stat); prakA.90; samu.77.
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 vyabahArakANDam parAjitasyAdhamarNasya deyamuttamarNAya dadyAt parAjayadaNDaM ca rAjJe iti / Xvyapra. 249- 250 yo yasya pratibhUrbhUtvA mithyA caiva tu gacchati / dhanikasya dhanaM dApyo rAjJA daNDaM ca tatsamam // kuryAccetpratibhUrvAdaM RNikArthe'rthinA saha / sopasargastadA daNDayo vivAdAdviguNaM dhanam // upasargo vishvkaarii| smRca. 153 vyAsaH prAtibhAvyanimittAni / lekhye'kRte ca divye yA dAnapratyayadarzane / gRhItabandhopasthAne RNidravyArpaNe tathA / / pratibhuvo brAhmA iti zeSaH lekhye'kRte lekhyA darzane divye vA akRta ityanuSaGgaH / etaduktaM bhavati / vivAdanirNaye evaM adarza vA pramANaM yatra kAlavyavadhAnena bhaviSyati tatrApi pramANAya pratibhUrgrAhya iti / dAnapratyayadarzanAni prAgeva vyAkhyAtAni / gRhItabandhopasthAnaM vAzcitakatvena keturdarzanAdyarthe vA uttamarNAnujJayA'dhamarNagRhItasya vandhasya punararpaNam / smRca. 148 pratimAbhyadravyadAnaM kiyatyuruSaparyantam * vipratyaye lekhyadivyadarzane cAkRte sati / RNaM dApyAH pratibhuvaH putraM teSAM na dApayet / dAnavAdapratibhuvo dApyau tatputrakau tathA / vipratyaye tithe pratyaye pratyayapratibhUrdApya ityarthaH / evamanyeSAmabhavagRhItabandhopasthAnAdipratibhuvAM aGgIkArAnaGgIkArAvAlocya pratyayapatibhUvaddAnapratibhUvadvA x zeSaM smRcavat / * pamA. smRcavat / (1) smRca. 153; pamA. 252 daNDaM ca (daNDena); vyapra. 252 (=); vyau. 30 dhanaM (RNa) zA (jA); prakA. 91; samu. 78. (2) smRca. 153; pamA. 252 ccet (cca) dhanam (damam ); vyapra. 252; vyau. 30; vitA.527 theM (rtho) dhanam (damam ); prakA. 91; samu.78 dhanam (damam ). 249 vA (ca); nRpra. 21 vA dAna (dAne) RNi (RNa); dAna (dAne) RNi (RNa) (3) smRca. 148; pamA. (ca); vyapra. 248; vyau 28 prakA. 89; samu. 77. (4) smRca. 150 tRtIyapAdaH 1.84 vAda (vAde) tRtIyArdham bitA. 151; pamA. 251 cA (vA); prakA. 90; samu. 77-78. dApanavidhava UyAH / smRya. 151 RNaM paitAmahaM pautraH prAtibhAvyAgataM sutaH | samaM dadyAt tatsutau tu na dApyAviti nizcayaH / / (1) prAtibhAvyavyatiriktaM paitAmahaM RNaM pautraH samaMH yAvadgRhItaM tAvadeva dadyAnna vRddhim / tathA tatsuto'pi prAtibhAvyAgataM pivyamRNaM samameva dadyAt / tayoH putrapautrayoH sutau pautraprapautrI ca prAtibhAvyAyAtaM aprAtibhAyyaM ca yathAkramamagRhItanI na dApyAviti / xmitA. 2154 (2) paitAmahaM RNaM samaM vRddhirahitaM dadyAt / evaM prAtibhAyyanimittaM pratibhUputraH / tayoradhamarNapautrapratibhUputrayoH putrANaM prAtibhAvyAgataM ca na daapyo| apa. 2154 utathyaH pretibhuvA pradattaM yadapRSThe RNike dhanam / dviguNaM na pratibhuve pradeyamRNiketa tat / / praSTuM yogya dezakAlastharNikAdiviSayametat / tenAnyApRSThe'pi RNike nAyaM pratiSedhaH / kiM tu pRsstthtuly| te makAlayakopakSayapratikriyAM sAdhAraNImapi lamakopakSayapratikriyAvidhiprasaGgAt / smRca. 153 vRddhavasiSThaH . prAtibhAvyAnimittAni prAtibhAvyamvadAnAdhikAraH kiMvarapuruSaparyantam / naiva pratibhuvo loke pRthagarthasamAzritAH / X savi., vyapra., vyau vitA. mitAvat / * vyaka., smRca., vira, candra apavat / (1) mitA. 2 / 54; apa. 2 54; vyaka. 117; smRca. 152; vira. 44; pamA. 2506 vici. 20 ( samaM dApyastasutastu na dApya iti nizvayaH) smRci 11 (-) nRma. 11 sutaH (punaH); savi. 249 ( samaM dadyAttu tatputro na dadyAditi nizcayaH) : 252 dadyAt (dathuH); candra. 16 tau (taH) pyAvi (pya i); vImi 2 / 50 pautraH (deyaM ) ( samaM dApyastatsutastu na dApya iti nizcayaH); vyapra. 250; vyau. 29; vyama. 78; vitA. 528 (0) viti+ (hi) rAkI. 400 bhyAgataM (vaM gataM samaM (svayaM) setu. 22 prakA.91 samu.786 viSya. 28 vyA (vya) dayAt (dApyaH) tau (taH) pyAvi (pya cha). (2) smRca. 153; prakA. 91; samu. 78. (3) abhA. 55.
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-prANapratidAnam anyonyArthasya pUrasthA svasvanAmArthanirgamAH // evamimaM lokAcArAviruddhArtha yuktiyuktaM dharmamanuuktaM ca vasiSThena tadabhilikhyate--naveti / abhA.55 / saratA vRddhavasiSThena darzanAdisaptapratibhuvAM saMvyavahArasAmAnyagrAhako'trako dvitIyaH svaaNshdaaykH|| bhaGgarakSApratiSThamAneneti / abhA.55 darzane'tha upasthAne pratyaye dharmajalpite // vyAghraH pAlane ca satau (?) zIle nava pratibhuvo hymii| pratibhUprakArAH sutA api tayordadyuyau~ sthitau dravyadAyakau // pAdadarzI ca vizvAsyo hyarthadazceti kiirtitaaH|| zeSAH pratibhuvaH sapta na dApyante na tatsutAH / / vRddhahArItaH - atra sAmAnyagrAhakAMzAveva daayinii| zeSasaptaprati. prAtibhAvyadravyadAnam bhavAM dravyadAna niSedho vihitaH / svasvanAmArthakAritva- pratibhAvyamaNaM sAkSyaM deyaM tasmai yathocitam / meva teSAm / etadapi na tatsutAnAmiti / punazvoktaM dIyate syAtpratibhuvA dhanine tu RNaM yathA // tenaiva muninA viziSTataram / abhA.55 / dviguNaM tatpradAtavyaM daNDaM rAjJe ca tatsamam / dhanina RNikAnAM hi ye syuH pratibhuvaH sthitaaH| putrAdibhirna dAtavyaM prAtibhAvyamRNaM striyA / te gavAmiva gopAlAH rakSapAlAstapovane / / laghuhArItaH samarpayanti dhanike jIvasantakAm (?) / svAduko vittahInaH syAt lagnako vittavAn yadi / rAjadevikahAnyA tu rakSapAlo na gRhyate // mUlaM tasya bhaveddeyaM na vRddhiM dAtumarhati // pratibhUH prANarakSAM yaH karoti dhanikarNinoH / dviguNaM triguNaM vA'pi yaH sAdhayati lagnakam / anena kiM na paryAptaM pratibhUH prakRtastayoH / / rAjagrAhyaM ca tadravyaM sAdhako daNDamarhati // RNidvayaM tadanina RNikasya dhamidvayam / (1) mbhaa.12|38. (2) vRhaasmR.7|252-253. pratibhUrvyavahArAGgaM na pIDayamubhayorapi // / (3) lahAsmR.47-48. RNapratidAnam gautamaH (2) ye yasya rikthabhAjaste tahaNaM pratidadyaH / putraRNapratidAtAraH pautraistu rikthAbhAve'pi deyam / gaumi. 'rikthamAja RNaM pratikuryuH / putrAdibhiH apratideyAni RNAdIni . (1)yasya dhanaM ye bhajanti gRhNanti ta eva tahaNaM dadyu prAtibhAvyavaNikzulkamadyAtadaNDA na putrAnarityarthaH, na dAyAdamAtreNa / putrastrIhAriNAmapi grahaNArtha dhyaabhveyuH| bahuvacanam / tathAha nAradaH-'dhanastrIhAriputrANAM thAha nArada:-dhanabIhAripatrANAM pratibhuvastrayaH / yathA''ha vyAghraH-pAdadI ca RNabhAgyo dhanaM haret / putro'satoH strIdhaninoH strIhArI dhanaputrayoH // iti / evaM ca rikthabhAktve satyasati ca / (1) gaudh.12|38; vishv.2|268 bhave(vahe); medhA putreNAvazyaM dAtavyaM strIhAriNA ca / anyaistu riktha- 8159 na putrAnadhyA (putrAnnAbhyA) smRtyantaram ; mitA. bhAmbhireva / putrANAM ca madhye yeSAM rikthabhAktvaM RNa- 2 / 47 (madyazulkabUtakAmadaNDAnputrA nAdhyAvaheyuH); mabhA. bhAktvaM ca vidyate ta eva RNaM dadyuH, na putramAtreNeti gaumi.12138 prA (pra) zeSa medhAvat ; vira.58, vici.25, draSTavyam / mabhA. candra.21 daNDA...veyuH (daNDAn putrA nAdhyAbhibhaveyuH); (1) gaaNdh.12|37, mitA.21145, mabhA., gaumi. vAmi.2147 daNDA...vayuH (daNDAn putrAnadhyAvahayuH); vyapra. 12237; smRca.286 prati (apA) smaraNam ; pamA.553, kA 265 mitAvat ; vitA.517 (madyazulkadhUtadaNDA na putrA 26 savi.384; vyau.160 rikthabhAja (rikthina); vitA. nabhibhaveyuH); setu.29 daNDA...dhyA (daNDaM putrAnnAdhyami); 411,454. / samu.84 (madyazulkabUtadaNDA na putrAnabhyAbhaveyuH).
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 vizvAsyopadazceti kIrtitAH / iti / atra dAnapratibhuvaM muktvA itarayorgrahaNam / kutaH ? 'dAnapratibhuvi prete dAyAdAnapi dApayet' iti manuvacanAt / pratibhUnimittaM yadRNaM tatprAtibhAvyam / vaNigvANiSyanimittaM cetyarthaH / yathA mUlyaM dadAmIti paribhASya kasyacitsa - kAze dravyaM gRhItvA vANijyakaraNArtha dezAntaraM gatvA mriyeta, putreNa tadaprAptaM ca bhavati tatastadRNaM putrasyopari na bhavatItyabhiprAyaH / zulkaM AsurAdivivAhe zulkaM pratizrutya vivAhaM kRtvA yadyasau mriyate tacchulkaM putrasyopari na bhavatIti / madyaM madyanimittaM brAhmaNasya pratiSiddhatvAt kSatriyAdiviSayametad draSTavyam / dravyaM dadAmIti madyapAne kRte dravyamadatvA'sau mriyeta tadapi putrasya na bhavatIti / tathA dyUtanimittaM ca RNam / tathA daNDanimittaM ca vyavahArA'pajayanimittam / naite putrAnadhyAbhaveyuH putrANAmupari na bhavantItyarthaH / rikthabhAktve sati draSTavyam / XmabhA. hArItaH RNapatraprAmANyam vyavahArakANDam yAvat sthitipramANaM syAllikhitaM nirapAkRti | apAkaraNaM nAmAtra dRSTadhanapravezalekhanaM pratipatraM sAkSyAdi samyaksthale vyavahAranivezanaM cetyevamAdi / savi. 259 vasiSThaH putrAdibhiH apratideyAni RNAdIni prAtibhAvyaM vRthAdAnamAkSikaM saurikaM ca yat / / daNDazulkAvaziSTaM ca na putro dAtumarhati // / viSNuH RNapratidAtAraH prAhiNi prete pratrajite dvidazAH samAH proSite vA tatputrapautraiH dhanaM deyam / nAtaH paramanIpsubhiH / . x gaumi. mabhAvadbhAvaH / (1) savi. 259. (2) vasmR. 16 / 26. (3) vismR. 6 / 27-28 dazAH (daza) proSite ( pravasite); ka. 119 proSite (pravasite); smRca. 171; vira. 50 vyakamRt; vici.22 proSi ... dhanaM ( pravasite vA tatra putrapautraiH ); savi. 2583 candra. 19 dhana (RNa) proSi... dhanaM (pravasite vA (1) pratrajite saMnyasta ityarthaH / dvidazAH samAH proSite vA viMzativarSavyApitayA vA pravAse dhanagrAhiNA kRta ityarthaH / nAtaH paramanIpsubhirityasya viMzativarSAdUrdhvaM na vilambitaM kAryam / RNapratidAnAnI subhirapItyarthaH / athavA'yamarthaH / ataH paraM pautrebhyaH paraM Urdhva ye jAtAstaiH prapautrAdibhiranIpsubhirna deyamiti / etaduktaM bhavati / putrapautrANAmeva jAtyandhAdivyatiriktAnAM nirupAdhikaM rikthArhatvaM nAnyeSAM prapautrAdInAmiti rikthagrahaNAbhAve prapautrAdibhiravazyaM putrapautravanna deyamiti / smRca. 171 (2) nAtaH paraM atastRtIyAtpuruSAtparaM caturthAdibhirna deyam / anIpsubhirityanena prapitAmahAdInAM yadi hitecchA tadA teSAmapi RNaM caturthAdibhirdeyamityuktam / vira. 50 (3) 'nAtaH paramabhIpsubhirityapi pAThastasyAyamarthaH / viMzativarSAdUrdhvaM na vilambaH kAryaH RNapratidAnamabhIpsubhiriti / (4) dvidazAH samA iti kuTumbArthakRtAdRNAdanyatreti smRtisAraH / vImi. 250 vyapra. 265 rikthagrAhastrI mAhAdiNapratidAtRvicAraH saMputrasya vA'pyaputrasya vA rikthagrAhI RNaM dadyAt / taddAyAnarhaputrasya sadbhAve'pyasadbhAve'pi vA tadanAdareNa rikthagrAhI RNaM dadyAvityevaMparam / vyapra. 267 vidhanasya strIgrAhI / * 'rikthagrAhI ' iti yAjJavalkyavacanasya smRca. vyAkhyAne idamevoktam / tatputrapautraH) para (pUrva); vImi . 250 dazAH samAH (dazA'samAH) proSi... dhanaM ( pravasite vA putrapautrairvA RNa); vyapra. 165 ( dhanaM 0 ) nA (vA) nI (bhI); vyama. 82 (nAta: ... subhi: 0 ); vitA. 511; prakA. 99, samu. 84 dhanaM (RNa). (1) vismR. 6 / 29 vA'pyapu (vA'pu); vyaka. 122 vAri (ri); smRca. 172 RNaM ( dhanaM); vira. 61 vA'pyaputrasya vA (aputrasya ca) RNaM (dhanaM); vyapra. 267 vA ri (ri) (RNaM 0 ); vyama.83; samu.85 smRcavat.. (2) vismR. 6 / 30 vidha (nirdha); vyaka. 1223 smRca. 172; vira. 61 vi (a); vyapra. 267 grAhI (hArI); samu. 85 grAhI (vanagrAhI).
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 679 (1) saputrasya vA'pyaputrasya veti anuvartate / / bhrAtaNAM madhye yastiSThet sa sarvameko'pi dApyaH, vibhaktAvidhanasyeti vadan dhanahArirahitasyeti darzayati / zva bhrAtaro yathAMzaM dadyarityarthaH / vira.53 +smRca.172 (3) vibhAgAtprAka pitrA kRtamRNamavibhaktAnAM bhAtRNAM (2) yadi dhanAbhAve rikthagrAhI nAsti tadA yo cakArAt pautrANAM saMbhUya deyaM bhavati / vai. yadIyAM striyaM bhAryAtvena svIkaroti sa tadIyamRNaM dadyAt / gopazauNDikazailUparajakavyAdhastrINAM patirdadyAt / ____tadadhIna vRttitvAt / zrIpatipitRputrakRtarNasAdhyatAvicAraH / vibhaktAvibhaktakRtakuTu- vAkapratipannaM kuTumbinA deyama / kasyacita mbArthakRtarNapratidAnavicArazca / kuTumbArthe kRtaM ca / ne strI patiputrakRtam / na svIkRtaM ptiputrau| ___ RNa miti zeSaH / kuTumbArthamapi pareNa kRtaM RNa taduktadeyabhUtavyatiriktaviSayamiti mantavyam / gRhiNA cet pratipannaM dAtuM svIkRtaM, tadA tena deyam / smRca.175 / kuTumbArthakRtaM deymevetyrthH| vira.56 - tatsAmAnyena pratiSedhabodhakaM vizeSeNa vidhAyaka- RNapratidAne lekhyAdividhiH prAguktavacanaviSayavyatiriktaviSaye'vatiSThata ityviruddhm|| aMsamagradAne lekhyAsaMnidhAne cottamarNaH smRca.177 | svalikhitaM dadyAt / ne pitA putrakRtam / __ saMsAkSikamRNaM sasAkSikameva dadyAt / likhiavibhaktaiH kRtamRNaM yastiSThet saM dadyAt / te'rthe praviSTe likhitaM pATayet / paitRkamRNamavibhaktAnAM bhrAtRNAM ca / likhitArthoM gRhItamRNam / tasminnattamaNe praviSTe sati vibhaktAzca dAyAnurUpamaMzam / tallikhitaM RNapatraM pATayecchindyAt / (1) avibhaktairiti bahuvacanaM pUrvatrAtra cA'vivakSitam / smRca.176 RNapratidAtAraH (2) avibhaktairekacchAyAzritairyadRNaM kRtaM tadeko'pi pretasya putrAH kusIdaM dadyuH / dAyAdA vA yasteSAM madhye tiSThet sa dadyAt , paitRkamapyavibhaktAnAM rikthaharA: sahagrAhiNaH pratibhavo vA / na prAti..+vyapra. smRcavat / bhAvyamanyat / (1) vismR.6|31-32; vyaka.122 (na strI pati. asaMkhyAtadezakAlaM tu putrAH pautrA dAyAdA putrakRtam); smRca.175 vyakavat :177 (na strIkRtaM pati- / vA rikthaM haramANA dadyuH / punI0); vira.59 vyakavat ; vici.28; candra.24 putrau+ (pA); biimi.2|46 vyakavat ; vyapra.273, setu.29: (1) vismR.6|37.(2) vismR.6|38-39 smRca.174 196 smRca.177 vat ; samu.86; vivya.29. vAk (prAk) (kuTumbinA0) kasya (yasya kasya) kRtaM ca (vA); (2) vismR.6|33. vira.55 vAk (prAk ) ( kuTumbinA0) theM kRtaM ca (rthakRtaM vA); (3) vismR.6|34-36; vyaka.120 (mRNa.); smRca. samu.86 (kuTumbArthe kRtaM ca0) zeSa smRcavat . 176 (paitu...NAM ca0); vira.52 kRtamRNaM+(tadeko'pi (3) vismR.6|26, vyamA.315 adAne (vadhAne); basteSAM madhye) yastiSThe (tiSThe) mRNama (mapya) NAM ca ( NAm ); vyaka.129; smRca.163; vira.80; pamA.260, dIka. bA.275 chet (dhati) (paitU... maMzam0) : 274 (avi ... | 40; nRpra.19 (sva0); savi.254; vyapra.276, bAla. rA0) paitRka ... tRNAM (paitRkamavibhaktA mAtRkaM ) (aMzam 0); 2 / 93; setu.40; prakA.95, samu.81. vitA.505 (paitukaM mAtRkaM ca vibhaktAzca dApyA anurUpa- (4) vismR.6|24-25 mRNaM (mApta) te'the (tAtheM); byamA. sam ) setu.27 viravat ; samu.86 maMzaM + (dachu :) zeSaM 315 mRNaM (martha); vyaka.129; vira.81.. | (5) kau. 3 / 11. ma.kA.1 TET
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 680 vyavahArakANDam dazavarSAMpekSitastrIpatipitRputrakRtarNasAdhyatAvicAraH pitRvyatatputrAdayaH sarve dAna tvakuTumbArthamityarthaH / dazavarSopekSitamaNamapratigrAhyamanyatra bAlavRddha- avibhaktagrahaNAtteSAmeva tathAvidhamRNaM saMbhavet praayH| vyAdhitavyasaniproSitadezatyAgarAjyavibhramebhyaH / na hi pravibhaktAH parakIyakuTumbakaraNArthamRNaM gRhNanto - dampatyoH pitAputrayoH bhrAtaNAM cAvibhaktAnAM dRzyante / pravibhaktairapItyAha / apizabdAdavibhaktaizca / parasparakRtamRNamasAdhyam / yadi kazcid bhrAtRNAM vibhaktAnAM svakuTubhvabharaNamakRtvA - agrAhyAH karmakAleSu karSakA rAjapuruSAzca / pravaseditarazca mahAsatvatayA tadIyaM kuTumbaM vibhUyAt , strI vA'pratizrAviNI patikRtaM RNaM anyatra gopAla- tatra vibhaktenApi bhrAtrA pitRvyeNa vA yadRNaM kRtaM tadikAryasItikebhyaH / taro dadyAdeva deshaantraagtH| medhA. patistu grAhyaH svIkRtaM RNamapratividhAya (2) avibhakto vibhakto vA bhrAtrAdisAdhAraNaproSita iti / kuTumbavyayArtha vibhaktabhrAtRkuTumbavyayArtha ca RNaM ___ apratideyAni RNAdIni gRhItvA kuTumbavyayakRt mRto bAdhito vA tadA tahaNaM prAtibhAvyaM daNDazulkazeSamAkSikaM saurikaM avibhaktairvibhaktaivI RthibhiH svadhanAdAtavyam / gorA. kAmadAnaM ca nAkAmaH patro dAyAdo vA rikthaharo (3) svato dhanAt mRtasaMbandhinaH svIyAdvA |+mvi. dadyAt / (4) RNasya grahItA pitRvyAdi yadi naSTaH propito manuH vA mRto vA syAttadA rikthibhirvibhaktaistatkuTumbavyayAya kuTumbAtheM kRtamRNaM vibhaktairapi deyam kRtamRNaM dAtavyaM, svataH kimutAvibhaktai rityarthaH / evaM prehItA yadi naSTaH syAtkuTumbArthe kRto vyyH| vRttikAreNa vyAkhyAtam / asmin vyAkhyAne vacanAdAtavyaM bAndhavaistatsyAtpravibhaktairapi svataH // ntare vA vRthaivAvibhaktagrahaNaM syAditi matvA bhASyakAreNa (1) uktaM yena gRhItamaNaM tena pratidAtavyam / tadabhAve prAvabhaktadhanaH pitRvyAdibhiH svataH svadhanAdAtavya ityathe putrapautraistadabhAve tahakthahArI na tadyatirekeNAnyasya dAnaM iti manuvacanArtha uktaH / xsmRca. prAptamiSyate / atra kvacidviSaye tadarthamidamucyate / yena pratidAnAzaktI karaNaparivartanam gRhItaM dhanaM sa cennaSTo mRto dezAntaraM gato vaa| __ RNaM dAtumazakto yaH kartumicchet punaH kriyAm / kuTumbe ca kRto vyayaH / dAtavyaM, bAndhavaistadbhAtR sa datvA nirjitAM vRddhiM karaNaM parivartayet +II tatputrapitRvyAdibhiH, pravibhaktairvibhaktadhanairapi svataH sva (1) vRddhi dviguNIbhUtamRNaM dhanaparikSayAdAtumazakto dhanAdityarthaH / yAvad bhrAtaraH saha vasanti teSAM yadRNa yaH sa punaH kriyA kArayitavyaH / karaNa lekhyasAkSyAdi mapajAtaM tadgRhamadhyAdeva dIyate / tahekthe'sya vibhaagH| parivartayitavyaH / vRddhiM tu dadyAt nirjitA, yAvatI yathoktaM 'pitRvyeNAvibhaktena bhrAtrA vA yahaNaM kRtam / gaNanayA bhavatItyarthaH / dviguNAdadhikaM na grAhyamiti mAtrA vA yatkuTumbAthai dAstatsarvamRkthinaH' // iti / : yaduktaM tasyAyamapavAdaH, nevo hyayaM prayoga iti / kutaH avibhaktAnAmanyatamena yatkuTumbArthamRNaM kRtaM tat bhrAtR * mamu. gorAvat / vira., maca., namda. gorAvadbhAvaH / (1) kau.3|16. + zeSaM gorAvat / x vyavahAraprakAze candrikaivodRtA / / (2) msmR.8|166; apa.2145 mbArthe (mbe ca) to (ta) : gorA.vyAkhyAnaM azuddhisaMdehAnnovRtam / stasyAtpravibhaktairapi (stasmAt pravibhaktadhanaiH); vyaka.120; (1) msmR.8|154; vyaka.126; smRca.162; vira. smRca.176 mbAtheM (mbe ca); vira.53 to (ta); dIka.36 72; pamA.259, nRpra.19 rjitA (yatAM); savi.253; krivat / dAta.178 virabat ; vyA.275; setu.27 pravibha- vyapra.260; vitA.500 nirji (nirmi); prakA.95, ktairapi (dvibhaktairapi ca); samu.86 smRcavat . samu.81. 1dRSTe. 1jayo.
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam punaH dvaiguNyApavAdArthatA yAvatA neha kiJcidIdRzaM vacanamasti, vRddhisahitaM dhanaM vardhate mUladhanaM vA / kevalaM punaH kriyA zravate / sAca karaNaM parivartayediti vyAkhyAntareNa vyAkhyAtA / yadi na vardhate kimarthaM tarhi karaNaparivartanam ? ucyate / zAntalAbhe dhane'dIyamAne yogakrayAdisaMbhAvanA, sAkSiNazca dIrghe gacchati kAle bismareyuH, yathoktaM-- 'yatra kArya bhavedyena kRtopekSA dazAbdikI / vivAdastatra naiva syAtsAhaseSu vizeSataH ' // ! tathA 'dazavarSIpekSitamRNamasAdhyami ti ( kau. 3 / 11) / tathA ca pUrva sma vyAcakSate / ayaM ca rAjJa upadezaH pIDitasyAnugrahaH / yadi ca dviguNasya navIkaraNena punaH prayogaH, vRddhisahitasya punarvRddhirmahAMzca pIDitasyAnugrahaH / atha sa tadAnImaya na dApyate, eSo'nugraho nirdhana - syeo'nugraho devenaiva kRtaH / tathA ca sarvasmRtiSvasyAmavasthAyAM vihitam / 'atha zaktivihInaH syAdRNI kAlaviparyayAt / prekSya ca tamRNaM dApyaH kAle deze yathodayam // yadyadhamaNAM devadoSAnnirdhanIbhUtastadA na durgAvarodhAdinA rAjJA pIDayitavyaH / kiM tarhi kartavyam ? yadA'sya kathaMciddhanaM bhavettadA yathAsaMbhavaM zanaiH zanaidarpayitavyaH / prekSya, zaktidhanavattAM jJAtvetyarthaH / dApyaH ucitasya, vakSyati 'karmaNA'pi samaM kuryAt' iti / tasmAt karaNaparivRttau yadevoktamasmAbhistadeva prayomedhA. janam / (2) RNaM samUlAM vRddhim / punaH kriyAM kalAM datvA mUlasya punarbuddhiniyamam / nirjitAM tAvatkAlena saMcitAm / karaNaM patrasAdhyAdivyavasthAM parivartayet punaH kuryAt / (3) pramANamAtravAcako'pi kriyAzabdo'tra RNaviSayapramANaparatvAllekhyasAkSiSvevAvatiSThate / evaM cAyamarthaH / pratidAnakAle . dhanAsaMpattyAdivazAtsavRddhikamUladAnAzakto yo'dhamarNaH RNasya ciraMtanatvaM pariharato dhanikasya samAdhAnArthaM kriyAM lekhyAdirUpAM punaH kartu - micchetsa niSpannAM vRddhiM datvA karaNaM parivartayet / puna 681 rlekhyAdikriyAM vartamAnavatsarAdicihnitAM kuryAditi / smRca.162 (4) nirjitAmuttamarNena svatvatayA AtmasAtkRtAm / +mamu. (5) nirjitAM dhanikasya nyAyato labhyAm / tena nirjitAM vRddhiM kiyatImapi sakalAM vA datvA kinidvRddhimati mUle mUlamAtre vA kalayA karaNaM lekhyaM parivartayet / vira. 73 (6) RNAhate jIvitumasamarthaH pUrvottamarNAdRNAntaraM lipsurevaM kuryAdityAha -- RNamiti / punaH kriyAM RNAntaraM, nirjitAM mAsimAsi labhyatvenAnItAmuttamarNaprApyAM tAM saMpUrNI datvA karaNaM kriyate likhyate RNamatreti patrAntaraM kuryAdityarthaH / 1 yA gaLyAdi. 2. 3 hAzapI. 4 vApya 5kSyazca. 6 darpiyi 7 tAM. 8 kAra, maca. nanda. (7) punaH kriyAM RNasya punaH svIkaraNakriyAm / karaNaM mUlyamAtrasya RNasya svIkaraNam / adarzayitvA tatraiva hiraNyaM parivartayet / yAvatI saMbhavedvRddhistAvatIM dAtumarhati // (1) adarzayitvA hiraNyaM adatvA nirdhanatvAd vRddhihiraNyaM, tatraiva punaH karaNaM parivartayet / sAkSisamakSamevaM brUyAt - - - ' etAvanmUlamasmai dhArayAmi, etAvatI ca vRddhiriti' / petre cAropayet / yAvatI saMbhavet vRddhiriti tAvadvayAcakSate / punaH karaNe vRddhisahitamUlIbhUte laghIyasI vRddhiH kartavyA, yAvatyA vRddhayA nAtipIDyate, yA prAgAsIttato nyUnetyarthaH / yajvAsahAyanAradAnAM tu mate kAkiNImAtramapi zaktaH karaNaparivRttikAle dApayitavyaH / yena sAkSiNaH zaktazravaNamAtre sAkSitvam / vRddhi dadAti tatsamakSamadhamarNA'rthasaMbandho'pi pratyakSIbhavati / yataH zravaNAt zravaNe sAkSitA bhaviSyati / tatazcitte tiSThati dhanaM dazavapekSitamityAdi vina * pamA, savi. smRcagatam + medhAvadbhAvaH / (1) masmR. 8 / 1550 vyaka. 126 utta; smRca. 162; vira. 73; pamA. 260; nRpra. 19; savi. 2533 vyapra. 260; prakA. 953 samu.81. 1 yatraivAro. 2 yAvat saMvatsarA vR. 3 sAkSiza. 4 ( yadvRddhiM0). 5 marNo artha. 6 NAzravaNe ca kRtA. 7 nti 8 taM 9 dhane, 10 vyanazvaro.
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam .. zvaraM bhaviSyati / . .. +medhA. vibhaktarityuktam / vizva.2048 (2) daurgatyA vRddhihiraNyamapyadatvA tatraiva punaH kriya- (2) idAnIM deyamRNaM yadA yena ca deyaM tadAhamANe lekhyAdau tadAropayet / yatparimANaM kiM vRddhidhanaM avibhaktairiti / avibhaktairbahubhiH kuTumbArthamekaikena bA tadAnIM saMbhavati tadAtumarhati avaziSTaM karaNamAro- yahaNaM kRtaM tahaNaM kuTumbI dadyAt / tasminprete proSite payet / .. . . *gorA. vA tadrikthinaH sarve dayaH / mitA. / (3) etatsphorayati-adarzayitveti |muulbhtN hiraNyaM (3) adhamaNe mRte proSite vA yaiNamapAkaraNIyaM dhanike adarzayitvA adatvA kriyAM parivartayet / tAnAha-avibhaktairiti / kuTumbini gahapatau, proSite tadA ca yAvatI saMbhavettAvatA kAlena vRddhi, tAmeva mRte vA tatkuTumbabharaNArthamavibhaktadhanaitrAdibhidAtumarhati, na tu mUlasya punaH sthApanArthamadhikaM tena yatkRtamRNaM tadrikthina: sarve ddyuH| avibhaktairiti bhudeymityrthH| mavi. vacanamavivakSitArtham / - apa. (4) asyArthaH / hiraNyamadarzayitvA nirjitAM vRddhi- / (4) avibhaktadhanaibhrAtrAdibhiH samapradhAnaiH kuTumbamadatvA tatraiva pUrvakRtakaraNa eva parivartayet / nirjitAM vyayAya yahaNaM kRtaM taiH sadA na deym| kintu taddAnAdhivRddhiM mUlatvenAropayet / tasyAstu vRddhirna prayuktadhanavRddhi- kAriNi kuTumbini prete proSite vA dAtavyamityarthaH / tulyA / kintu atyantAlpaparimANaivAropaNIyeti vRddhAva .. .xsmRca:176 pyaMzamAtradAnazaktena zakyAMzaM datvA pazcAdazakyAMzAntaraM (5)mitA.TIkA-kuTumbI ddyaaditydhikaarivrnnnm| parvakaraNa eva pUrvavadAropaNIyam / nyAyasAmyAt / tasmin prete proSite veti kAlAbhidhAnam / tadrikthina -- - +smRca.162 ityapyadhikAriNa evoktiH| subo. (5) karaNaM. lekhyaM privrtyedityrthH| vira.73 (6) atha RNaM yAdRzaM yaiH pratideyaM yaizca na prati (6) adarzayitvA Adau lekhyamadatvA chedanAdi- deyaM tadAha saptabhiH zlokaiH-avibhaktairiti / avibhaktaibhayAt / xmaca. tRpitrAdimiH kuTumbasyA'vazyabharaNIyasyAGke bharaNayAjJavalkyaH nimittaM yahaNaM kRtaM bhavati tadRNaM Rthino'vibhaktA kuTumbArthamavibhaktakRtasya RNasya rikthahartAraH pratidAtAraH bhrAtrAdayaH sarve, kuTumbini kuTumbArthamRNAdikAriNi - avibhaktaH kuTambArthe yahaNaM tu kRtaM bhvet| pitrAdau prete mRte proSite vA ddyuH| tuzabdana RNa dAstadrikthinaH prete proSite vA kuTumbini // deyamiti svAsAdhAraNakAryArtha kRtasya / paraiH Rsthimi(1) evaM tAvat paitRkamRNaM deyam / bhrAtrAdikRte tu naM ca vyavacchidyate / vImi. katham / tatrApi-avibhaktairiti / kuTumbe bhavaH strIpatipitRputrakRtarNapratidAnavicAraH kuTumbI bhrAtrAdiH / tena kuTumbanimittaM yad RNaM kRtaM, na yoSitpatiputrAbhyAM na putreNa kRtaM pitA / tat sarvaireva tasmin prete proSite vA rikthabhAgbhira- dadyAhate kuTumbArthAnna patiH strIkRtaM tathA / vibhaktairdeyam / vibhaktAnAmapi rikthabhAjAM saMbhavAda- (1) avibhaktatve'pi tu-na yoSit ityAdi / vyapra. medhaavdbhaavH| vizva.2049 ... * vyaka., mamu. gorAgatam / + savi. smRcavadbhAvaH / (2) yena deyamityatra pratyudAharaNamAha-na yoSix zeSaM smRcagatam / (1) yAsmR.2145, apu.254|6, vizva.2048, mitA. ___* pamA., vyapra. mitAgatam / 4 vira. smRcavadbhAvaH / apa.; vyaka.120; smRca.175; vira.53; pamA.270; (1) yAsmR.2146 apu.25417 vizva.2049 vici.23 the (tha); smRci.13, nRpra.20; savi.253 (=) mitA. apa.; vyaka.122 vira.59; pamA.268 smRci. kta : (kte) the(tha); candra.20; vImi.; vyapra.275; vyau.77; 14; nRpra.20; vImi.; vyapra.273; vyau.77pitA (tathA) vitA.502; setu.27 samu.86, vigya.28 nAradaH. | thAnna (rtha na); byama.83, vitA.503-504 samu.86.
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 683 meva / diti / patyA kRtamRNaM yoSidbhAryA naiva dadyAt / putreNa / dvacana midamapArthakaM syAt / +apa. kRtaM yoSinmAtA na dadyAt / tathA putreNa kRtaM pitA na pratipannaM striyA deyaM patyA vA saha yatkRtam / dadyAt / tathA bhAryAkRtaM patirna dadyAt / kuTumbArthAhate svayaM kRtaM vA yahaNaM nAnyatstrI dAtumarhati / / iti sarvazeSaH / atazva kuTumbArtha yena kenApi kRtaM (1) puruSamAtrAvizeSeNa tu - pratipannamiti / dampatat kuTumbinA deyam / tadabhAve taddAyaharaiyamityukta- tyoravibhaktadhanatve'pyabhyupetAdivyatirekeNa striyA na amitA. deyamityabhiprAyaH / kutaH punaH strINAM svAtantryeNaNa- (3) evaM ca strIdhanasya anyatropayogAbhAve'pi prasaGgaH, kuto vA dAnamiti / strINAmapi hi svAtanmayeNa dhanaM vakSyati 'bhA prItena yada dattaM' ityatra / svazarIro vyau.77 pabhogAtha strINAmRNaprasaGgo'viruddhaH / atraiva striinnaagopshaunnddikshailuuprjkvyaadhyossitaam| mRNasaMbandhaH / vizva.2051 RNaM dadyAtpatistAsAM yasmAdattistadAzrayA + (2) patikRtaM bhAyAM na dadyAdityasyApavAdamAha saulo pratipanna miti / mumUrSuNA pravatsyatA vA patyA niyuktayA nttH| rajako vastranirNajakaH raJjakazca / vyAdho lubdhkH| RNadAne yatpratipannaM tatpatikRtamRNaM deyam / yacca patyA ete strIkRtamapyaNa dadyaH, strIpradhAnatvAdeteSAm / tathA ca saha bhAryayA RNaM kRtaM tadapi bhatrabhAve bhAryayA apatrayA nAradaH- 'teSAM tatpratyayA vRttiH kuTumbaM ca tadAzrayam' deyam / yacca svayameva kRtaM RNaM tadapi deyam / nanu iti / hetva bhidhAnaM cAnye'pyevaMprakArA uktA yathA pratipannAdi traya striyA deyamiti na vaktavyam / syuriti / ra saMdehAbhAvAt / ucyate - 'bhAryA putrazca dAsazca traya (2) 'na patiH strIkRtaM tathetyasyApavAdamAha --gopa- evAdhanAH smRtAH / yatte samadhigacchanti yasyaite tasya zoNDiketi / gopo gopaalH| zauNDikaH sraakaarH| zailapotaddhanam // iti vacanAnnirdhanatvena pratipannAdiSvadAnAnaTaH / rajako vastrANAM raJjakaH / vyAdho mRgayuH / eteSAM zaGkAyAmidamucyata 'pra zaGkAyAmidamucyate 'pratipannaM striyA deyamityAdi / na yoSidbhiryadRNaM kRtaM tattatpatibhirdeyam / yasmAtteSAM, vRtti-: cAna cAnena vacanena stryAdInAM nirdhanatvamabhidhIyate / pArajIvanaM, tadAzrayA yoSidadhInA / 'yasmAd vRttistadA- tanvyamAtraprAta TAtanvyamAtrapratipAdanaparatvAt / etacca vibhAgaprakaraNe zraye ti hetuvyapadezAdanye'pi ye yoSidadhIna jIvanAste'pi spaSTIkariSyate / nAnyatstrI dAtumarhatItyetattarhi na vaktayoSitkRtamRNaM dadyariti gamyate / xmitA.. vyam / vidhAnenaivAnyatra pratiSedhasiddheH / ucyate. . (3) gopAdistrIkRtamRNaM yadyapi na kuTumbArtha tathApi / 'pratipannaM striyA deyaM patyA vA saha yatkRtam' ityetayorapatatpatibhirapaneyamityetadarthamidaM vAkyam / anthathA tu vAdArthamucyate / anyatsurAkAmAdivacanopAttaM pratipanna. 'kuTumbArthAnna patiH strIkRtaM tathetyanenaiva siddhatvA mapi patyA saha kRtamapi na deyamiti / mitA. (3) RNavizeSAdanyahaNaM strI na dadyAdityAha-prati* apa., pamA., vyapra., vitA. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / ___ + smRca. vyAkhyAnaM 'anyatra rajakavyAdha' ityAdinArada (1) yAsmR.2149; apu.254|9; vizva.2151 vA vacane draSTavyam / x vImi. mitAgatam / yadRNaM (RNaM vApi); mitA. apa.; vyaka.122, smRca.176 - (1) yAsmR.2148; apu.2548 stA (stvA); vizva. prathamapAdaH; vira.60 saha yatkRtaM (yatkRtaM saha); pamA.270; 2 / 50 mitA. apa.; vyaka.122; smRca.175, vira. / vici.28 pU.; nRpra.20 kRtaM vA (kRtaM ca); candra.25 vira59; pamA.269; smRci.14 krameNa kAtyAyana: nRpra.20% vat ; vImi.; vyapra.274, byama.83; vitA.507 yadRNaM bImiH; vyapra.274; vyama.83; vitA.506 stAsAM (steSAM) ('tha RNaM) nAradaH; rAkau.396, setu.30 pannaM (dattaM). bA nAradaH; setu.29; samu.86. | (ca): 316 samu.86.
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 684 vyavahArakANDam pannamiti / kuTumbAnupayogyapi yatpatiputrakRtabhRNaM pratipannamaGgIkRtaM patyA saha ca yatkRtaM yacca svayaMkRtaM tatstriyA deyam / anyadRNaM strI na dadyAt / svayaMkRtamiti vacanaM kuTumbAnupayogimAtukamRNaM putreNa deyami - tyetadartham / anyathA hi vacanamanarthakaM syAt / jJAtamevaitate'pi vacanAtsvayaMkRtamRNaM svayaM deyamiti / apa. (4) pratipannaM patikRtaM putrakRtaM vA RNamahaM dAsyAmIti abhyupetamityarthaH / 'na strI patikRtaM dadyAdRNaM putrakRtaM tathA / abhyupetAdRte' iti nAradasmaraNAt / evaM ca patiputretarakRtaM pratipannamapi na striyA deyamiti parisaMkhyArthe yAjJavalkyavacanamiti mantavyam / spaSTatvena vidhyarthatvAsaMbhavAt / smRca. 176 (5) kuTumbArthaM vinApi dharmArthe pratipannAditraye mAtRke putradeyatvArthamidamiti vayam / ' RNamAtmIyavatpitryaM putrai - rdeyami' tyukteshc| pitroridaM pitryam / yadyapyanyasyAprasaktevidhAnAdanyaniSedhasiddhezca nAnyaditi paryudAso vyartha:, tathApi surAdyUtAdau pratipannamapi na deyamityarthametat / XvitA. 508 pitRkRtamRNaM putrapautraiH pratideyam 'pitari proSite prete vyasanAbhipnute'pi vA / putrapautrairRNa deyaM nihnave sAkSibhAvitam / / pannaH tadA sAkSibhAvitaM putrAdibhirevarNa deyam / so'pi hi prakRtiviparyayAdasAmarthyenAyogya eva / RNavaccAsvavasthAsu paitRkaM rikthamapi putrAdibhirgrAhyamityavagantavyam / vizva. 2 / 52 (2) punarapi yahaNaM dAtavyaM yena ca dAtavyaM yatra ca kAle dAtavyaM tat tritayamAha - pitari proSite iti / pitA yadi dAtavyamRNamadatvA preto dUradezaM gato'cikitsanIyavyAdhyAdyabhibhUto vA tadA tatkRtamRNamAkhyApane'vazyaM deyaM putreNa pautreNa vA pitRdhanAbhAve'pi / tatra kramo'pyayameva -- putratvena pautratvena ca 'pitrabhAve putraH putrAbhAve pautraH' iti / putreNa pautreNa vA nihnave kRte arthinA sAdhyAdibhirbhAvitamRNaM deyaM putrapautrairityanvayaH / atra pitari proSita ityetAvaduktaM, kAlavizeSastu nAradenokto draSTavyaH / prete'pyaprAptavyavahArakAlo na dadyAt / prAptavyavahArakAlastu dadyAt / sa ca kAlastenaiva darzitaH - 'garbhasthaiH sadRzo jJeya ASTamAdvatsarAcchizuH / bAla ASoDazAdvarSAtpaugaNDaceti zabdyate // parato vyavahArajJaH svatantraH pitarAvRte' // iti / yadyapi pitRmaraNAdUrdhvaM bAlo'pi svatantro jAtastathApi narNabhAgbhavati / putrapautrairiti bahuvacananirdezAdvahavaH putrA yadi vibhaktAH svAMzAnurUpeNa RNaM dadyuH / (1) anyatrApi tu -- pitari proSite ityAdi / pitari avibhaktA zvetsaMbhUyasamutthAnema guNapradhAnabhAvena varta - mRte proSite vA viMzativarSANi pratIkSya, vyasanAbhibhUte mAnAnAM pradhAnabhUta eva vA dadyAditi gamyate / yathAha putrAdibhirRNaM deyam / api veti ca prakArArtham / nArada: -- ' ata Urdhva pituH putrA RNaM dadyuryathAMzataH / anyasminnapyevaMprakAre vyAdhyAdAvasamAdheyendriyavaikalye / avibhaktA vibhaktA vA yastAM codvahate dhuram' || iti / tAtpanna ityarthaH / tathA nihnave yadi ca pitA viprati atra ca yadyapi putrapautrairRNaM deyamityavizeSeNoktaM tathA'pi putreNa yathA pitA savRddhikaM dadAti tathaiva deyam / pautreNa tu samaM mUlameva dAtavyaM na vRddhiriti vizeSo'vagantavyaH | 'RNamAtmIyavatpitryaM deyaM putrairvibhAvitam / paitAmahaM samaM deyamadeyaM tatsutasya tu // iti bRhaspativacanAt / xmitA. (3) pAnAdivyasanAsakte vA / yadi putrAdayo brUyurna vayaM vidmo'smatpitA pitAmaho vA kiM tubhyaM dhArayata iti tadA pratyarthinA sAkSyAdInAmanyatamena pramANena bhAvitaM X vyapra., vitA. mitAgatam / X zeSaM mitAgatam / (1) yAsmR. 2 / 50; apu. 254 / 10 'pi ('ya); vizva 2/52; mitA.; apa; vyaka. 1186 gaumi. 12 / 37 vA (ca); smRca.121,170 utta. : 286, 295 tRtIyapAdaH vira. 47; pamA. 265; subo. 2 / 47 (=), 290 (=) tRtIyapAda: : 2 / 50 utta.; daki.39 (-) tRtIyapAda: vici. 22 'pi vA (tathA); vyani. ( = ); smRci. 136 nRpra. 20 putra (pitryaM); savi. 258 utta; mc.8|166 bhiplu (diyu) bhAvi (bhASi); vImi ; vyapra. 264; vyama. 82; vitA. 510; rAkau . 396; setu. 25; samu. 84; vivya. 28 :
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 685 saddeyam / atra ca pravAsAdiSu nimitteSu RNAdAna- tripuruSaparyantA RnnprtidaataarH| aadhibhogkaalH| vidhAnAtpaitRkadhanAbhAve'pi putraiNaM deyaM tadabhAve ca RNaM lekhyakRtaM deyaM puruSaistribhireva tu / pautraiH| apa. Adhistu bhujyate tAvadyAvattanna pradIyate / / (4) apikAreNa prvrjitprigrhH| putrapautrarityanena (1) nirvyAjapramANazuddhaM ca-RNaM lekhygtmityaadi| prapautrAdivyavacchedaH 'nAtaH prmniipsumiritybhidhaanaat| yad RNa lekhyagataM lekhyaaruuddhmityrthH| tad deyaM puruSai. vImi. stribhireva krtttputrpautrrityrthH| tuzabdo vyvcchedaarthH| putreNA'pratideyAni RNAdIni tathA ca nArada:-'kramAdavyAhataM prAptaM putrairyannarNamuddhasurAkAmayUtakRtaM daNDazulkAvaziSTakam / tam / dayaH paitAmahaM pautrAstaccaturthAnnivartate' // iti / vRthAdAnaM tathaiveha putro dadyAnna paitRkam / / asyApavAdaH-Adhistu bhujyate, na caturthAnnivartate / (1) svasthapitRkRtamavasthe tasmin rikthbhaagbhirdeym| kimanavadhika eva / nahi / tAvat , yAvat tad deyaM na na punarasvasthakRtamapItyabhiprAyaH / asvAsthyaprakAra pradIyate / vishv.2|93 prapaJcArthazcAyaM zlokaH / daNDazulkAvaziSTakaM tu vacanAda- (2) lekhyaprasaGgena lekhyAruDhamapyuNaM tribhireva deyadeyam / surAM pItvA yanmalyaM na dattaM, yacca kAmasaMyogena mityAha--RNamiti / yathA sAkSyAdikRtamRNaM tribhireva strINAM pratijJAtaM, dyUtahAritaM daNDAdyavaziSTaM vRthAdAnaM ca deyaM tathA lekhyakRtamapyAhartatatputratatputribhireva deyaM na tathaiveha yasya phalaM nAmutreti nizcitaM , tat putrAdi caturthAdibhiriti niyamyate / nanu putrapautrairRNaM deyabhiradeyam / zulka pathi rAjabhAvyaM dAnam / azAstra mityavizeSeNa RNamAtraM tribhireva deyamiti niyata meva / bADham / asyaivotsargasya patrArUDharNaviSaye smatyacoditaM vRthAdAnam / spaSTamanyat / vishv.2|53 (2) putrapautraiNaM deyamiti vazyati tasya purastAda ntaraprabhavAmapavAdazaGkAmapanetumidaM vacanamArabdham / tathAhi-patralakSaNamabhidhAya kAtyAyanenAbhihitam - pavAdamAha-surAkAmadyUtakRtamiti / surApAnena yatkRta 'evaM kAlamatikrAntaM pitaNAM dApyate RNam' iti / mRNaM, kAmakRtaM strIvyasana nirvRttaM, dyUte parAjayanirvRttaM, itthaM patrArUDhamRNamatikrAntakAlamapi pitaNAM saMbandhi daNDazulkayoravaziSTaM, vRthAdAnaM dhUrtabandimallAdibhyo yatpratijJAtam -- 'dhUrte bandini malle ca kuvaidye kitave dApyate / atra pitRNAmiti bahuvacana nirdezAt kAla matikrAntamiti vacanAcca caturthAdirdApya iti pratIyate / shtthe| cATacAraNacaureSu dattaM bhavati niSphalam // iti tathA hArItenApi--'lekhyaM yasya bhaveddhaste lAbhaM tasya smaraNAt / etahaNaM pitrA kRtaM putrAdiH zauNDikAdibhyo vinirdizet iti / atrApi yasya haste lekhyamasti na dadyAt / atra daNDazulkAvaziSTaka mityavaziSTagrahaNA tasyarNalAbha iti sAmAnyena caturthAdibhyo'pyaNalAbho. sarva dAtavyamiti na mantavyam / anenAdeyamRNamuktam / 'stIti pratIyate / atazcaitadAzaGkAnivRttyarthametadvacana+mitA.. mityuktam / vacanadvayaM ca yogIzvaravacanAnusAreNa (3) pituH paralokazuddhayartha vicchayA dadyAt / evakAreNa pitrA dharmArtha pratizrutasyAdAnaM vyvcchidyte| (1) yAsmR.2190; apu.255|23;abhaa.33; vizva. vImi. 193 kRtaM (gataM); medhaa.8|151 dhistu (dhizca) utta.; mitA.; apa.; vyaka.108 utta.:119; smRca.161 utta.; + apa., vyapra. mitAgatam / vira.13 utta. : 49; vici.7 utta.:22-23, savi.231 (1) yaasmR.2|47; apu.254|11; vishv.2|53; tanna pra (nna prati) utta.; mc.8|164 kRta (gataM) tu (ca); mitA.; apa.; pamA.267; smRci.13; nRpra.20 kAma | candra.3 ttanna (naiva); vImi. vitA.130 tanna pra (lekhyaM na); (pAna), bImi. vyapra.265, vyau.78 kAma (pAna) uzanA; setu.7 (-) utta. 25; prakA.94 utta.; samu.81 yama.82, vitA.516 samu.84, bhaac.8|159. - utta..84 pU. vivya.23:28 (-) pU.
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ phUTaphU yojanIyam / asyApavAdamAha - Adhistu bhujyata iti / sabandhake'pi patrArUDhaM RNaM tribhireva deyamiti niyamANApAkaraNAnadhikAreNAdhyAharaNe'pyanadhikAraprAptAvidamucyate / yAvaccaturthena paJcamena vA RNaM na dIyate tAvadevAdhirbhujyata iti vadatA sabandhakarNApAkaraNe caturthA derapyadhikAro darzitaH / nanvetadapyuktameva phalabhogyo na nazyatI 'ti / satyam / tadapyetasminnasatyapavAdavacane puruSatrayaviSayameva syAditi sarvamanavadyam / #mitA. (3) putrapautrairRNaM deyamityuktatvAt / ata evAya manuvAdaH / Adhistu bhujyate tAvadityAdi vidhAnArtham / na hyAdhigatamRNaM puruSasaMkhyAniyamaviSayaM bhavati / evaM ca yadvArItena - 'lekhyaM yasya bhaveddhaste bhogaM tasya vinirdizet' iti niravadhikamuktaM, tadAdhiviSayaM grAhyam / etadvacanamantareNa hi phalabhogyo na nazyatIti vAkyaM puruSatrayaviSayaM syAditi tannivRttyartho'rthavAneSa vAkyA vyavahArakANDam vinA yo'sya bhAryA saMgRhNIyAt, sa dadyAt / etaccAbrAhmaNaviSayam / tadyoSitAmevAnyagAmitvasaMbhavAt / tathaiva ceti dhanagrAhivadavikalpayan yoSidyApi ddyaadityrthH| tadeva hi dravyaM dravyahInasyetyabhiprAyaH / etasmAdeva cAtidezAt rikthAbhAva eva yoSidgrAhAdayaH pratyetavyAH / putro'nanyAzritadravya iti / anyasmin nAzritaM dravyaM yasya asAvananyAzritadravyaH putro dadyAt / na ced dravyamanyena gRhItamityarthaH / na tvadravyasyaiva putro dadyAt / RNasya dravyAnusAritvAdityetat prAgeva jJApitam / kimidaM punarananyAzritadravya iti / maivam / prAgapyetatpadAnusArAdevaM vyAkhyAtam / atidezAdabhyuccaya eva / athavA bahuputrasya yadyekaH pitRdhanamitarAnumato gRhNIyAt tadA dhanagrAhiNa itareSAM rambhaH / + apa. (4) tuzabdena RNamityatrA'nvitena prAtibhAvyAgate pautradeyatvaM vyavacchidyate / AdhirbhogyAdhiH / vImi. rikthagrAhayoSidgrAhAnanyAzritadravyaputrAdInAmRNapratidAtRtvam 'rikthagrAha RNaM dApyo yoSidgrAhastathaiva ca / putro'nanyAzritadravyaH putrahInasya rikthinaH || tulyamRNabhAktvaM, yato'nyairapi svecchayA. svAMzotsaGkalanaM kRtamiti imAmAzaGkAM nirasyati - putro'nanyAzritadravya iti / yenaiva putreNa dravyamAzritaM sa eva dadyAt / nAnyo'numantA'pItyarthaH / ata eva ca jJAyate bhAgazaH putrA RNaM dadyuriti / jyeSTho vA bhUyo dadyAt, rikthavibhAge vizeSadarzanAd ityeSA dik / sarvathA dhanaprAptisaMbandhAnusAreNaiva hi RNasaMgatiH / tathaivA'putrasyApyanye rikthabhAja evarNabhAjaH RNabhAktva grAha RNamityAdi / rikthAnusAritvAd RNAnAM rikthagrAhiNa eva nirvicikitsa | nirdhanasya tu niyogAd dadyuH * vitA. mitAgatam / bira. apavat / | (1) yaasmR.2|51; apu.254153 abhA. 37 kthagrAha (kthagrAhI) dApyo (dadyAt) pU.; vizva. 2 / 47 dAgyo ( dadyAt ); mitA.: apa; vyaka. 123 kthagrAha (kthagrAhI); smRca. 171; vira. 63 kthagrAha (kthagrAhI ) 'nanyA ( nAnyA) : 64 vyakavat pamA. 271; vici.27 grAha RNaM (grAhI dhanaM) grAhasta ( grAhI ta ) nRpra. 20; savi. 260 vyakavat candra. 24 dravya (dhana) zeSaM abhAvata, caturthapAdaM vinA; vImi dravyaH (dhanaH ); vyatra. 266; vyaDa. 78; vyama. 46 prathamapAdaH 82, vitA. 517, rAkau. 3983- samu. 856 (= ) vicivat . (1) RNike satyayaM dAnakramaH / tadabhAve tu - rikthamapi pratipadyante ityabhiprAyaH / tathA ca kAtyAyanaH'rikthahartrA RNaM deyaM tadabhAve ca yoSitaH / putraizca tadabhAve'nyai rikthabhAgbhiryathAkramam ' // iti / bRhaspatizca-'dhanastrIhAriputrANAM pUrvAbhAve yathottaraM Adha+ zeSaM yathAzrutaM vyAkhyAnam / ma tadabhAve kramazo'nyeSAM rikthabhAjAM' iti / yadvA, ananyAzritadravya ityasyAnyo'rthaH - pitari mRte yasya paitRkaM rikthaM kenApi parinikSiptAdihetunAnyasminnAzritaM / so'nyAzritadravyaH na tadaprApyaiva paitRkamRNaM dadyAdityatraiva hetuH / putrahInasya rikthinaH / anye'pi tu bhavanti iti zeSaH / yAvadasau nyAyyamapi paitRkaM rikthaM nApnuyAt, tAvaNaM kimiti dadyAdityabhiprAyaH / sarvANi caitAni smRtyantarAt samyag vyAkhyAtAnItyavagantavyam / yathAha / kAtyAyanaH -- 'yAvanna paitRkaM dravyaM vidyamAnaM labhetsutaH / viSya 29 / susamRddho'pi dApyaH syAttAvannaivAdhamarNikaH iti // vizva. 2247 ca
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam (2) RNApAkaraNe RNI tatputraH pautra iti trayaH tisRNAM prathamAm / putrasya punarvacanaM kramArtham / anakartAro darzitAsteSAM ca samavAye kramo'pi drshitH| nyAzritadravya iti bahuSu putreSu rikthAbhAve'pyaMzagrahaNaidAnIM katrantarasamavAye ca kramamAha-rikthagrAha iti / yogyasyaivarNApAkaraNe'dhikAro nAyogyasyAndhAderityevaanyadIyaM dravyamanyasya krayAdivya tirekeNa yatsvIyaM bhavati martham / patrahInasya rikthina ityetadapi putrapautrahInasya tadriktham / vibhAgadvAreNa rikthaM gRhNAtIti rikthagrAhaH prapautrAdayo yadi rikthaM gRhNanti tadA RNaM dApyA sa RNaM dApyaH / etaduktaM bhavati yo yadIyaM dravyaM riktha- nAnyathetyevamartham / putrapautrau ca rikthagrahaNAbhAve'pi rUpeNa gRhNAti sa tatkRtamRNaM dApyo na cauraadiH|| dApyAvityuktam / yathAha nArada:--'kramAdavyAhataM prApta yoSitaM bhAryAM gRhNAtIti yoSidgrAhaH sa tathaivaNa daapyH| putrairyannarNamuddhRtam / dadyuH paitAmahaM pautrAstaccaturthAnnivayo yadIyAM yoSitaM gahNAti sa tatkRtamRgaM daapyH| tate // iti sarva niravadyam / yadvA yoSidgrAhAbhAve yoSito'vibhAjyadravyatvena . rikthavyapadezAnahatvAdbhadena putro dApya ityuktam / putrAbhAve yoSidgrAho dApya nirdezaH / putrazcAnanyAzritadravya RNaM dApyaH / anyamA- ityucyate / putrahInasya rikthina iti rikthazabdena zritamanyAzritaM mAtRpitasaMbandhidravyaM yasyAsAvanyAzrita- yoSidevocyate / 'saiva cAsya dhanaM smRtam' iti smaradravyaH na anyAzritadravyo'nanyAzritadravyaH / putrahInasya NAt , ' yo yasya harate dArAnsa tasya harate dhanam' rikthina RNaM dANya iti saMbandhaH / eteSAM samavAye iti ca / nanu yoSidgrAhAbhAve putra RgaM dApyaH putrAkramazca pAThakrama eva 'rikthagrAha RNaM dApyastadabhAve bhAve yoSigrAha iti parasparaviruddham / ubhayasadbhAve na yoSigrAhastadabhAve putra' iti / nanveteSAM sama- kazciddApya iti / naiSa dopaH / antimasvairiNIgrAhiNaH bAya eva nopapadyate-'na bhrAtaro na pitaraH putrA riktha- prathamapunarbhagrAhiNaH sapradhanastrIhAriNazcAbhAve putro daapyH| harAH pituH' iti putre satyanyasya rikthagrahaNAsaMbhavAt / putrAbhAve tu nirdhananirapatyayoSidgrAhI dApya iti / yoSidgrAho'pi nopapadyate, 'na dvitIyazca sAdhvInAM kvaci- 'putrahInasya rikthina' ityasyAnyA vyAkhyA-ete dhanastrIdopadizyate' iti smaraNAt / tathA tadRgaM putro dApya hAriputrA RNaM kasya dApyA ityapekSAyAM uttamarNasya ityapyayuktam / 'putrapautraiThaNaM deyam' ityuktatvAt / dApyAstadabhAve tatputrAdeH, putrAdyabhAve kasya dApyA ananyAzritadravya iti vizeSaNamapyanarthakaM putre sati | ityapekSAyAmidamupatiSThate 'putrahInasya rikthina' iti / dravyasyAnyAzrayaNAsaMbhavAt , saMbhave ca rikthagrAha itya- putrAdyanvayahInasyottamarNasya yo rikthI rikthagrahaNayogyaH nenaiva gatArthatvAt / patrahInasya rikthina ityetadapi na sapiNDAdistasya rikthino daapyaaH| +mitA. vaktavyam / putre satyapi rikthagrAha RNaM dApya iti (3) atra pratipadaM vAkyasamAptiH / prativAkyamuNaM sthitam / asati putre rikthagrAhaH sutarAM dApya iti dApya iti saMbadhyate / rikthagrAha RNaM dApyaH / pitRsiddhameveti / atrocyate--putre satyapyanyo rikthagrAhI dhanaM rikthaM, tatazca putro rikthagrAhaH prathamataH / tadabhAve saMbhavati / klIbAndhabadhirAdInAM putratve'pi rikthaharatvA- kSetrajAdiH putraprati nidhiH / tadabhAve patnIduhitrAdiH / bhAvAt / tathA ca klIbAdInanukramya 'bhartavyAH syuni- atra ca na putraparo rikthagrAhazabdaH, 'putrapautraNaM raMzakAH' iti vakSyati / tathA- 'savarNAputro'pyanyAya- deyam' ityanenaiva pitryaM dhanaM putreNApAkaraNIyamiti vRttirna labhetaikepAm' iti gautamasmaraNAt / atazca | vihitatvAt / tatazcAyamarthaH-kSetrajAdiko rikthagrAho klIvAdiSu putreSu satsu anyAyavRtte ca savarNAputre sati yadIyaM rikthaM gRhNAti tadIyamRNamuttamaya rAjJA dApya risthagrAhI pitRvyatatputrAdiH / yoSigrAho yadyapi iti / parasya yoSitaM bhAryA yo gRhNAti sa yoSidgrAhaH / zAstrAvirodhena na saMbhavati tathApyatikrAntaniSedhaH pUrva- so'pi tasyAH pANigrAhasya yahaNaM taddApyaH / atra ca patikRtAMpAkaraNAdhikArI bhavatyeva / yoSidagrAho yaH / vivakSitaH paatthkrmH| tatazca rikthagrAhAbhAve yoSidagrAha catasaNAM svairiNInAmantimAM gRhNAti, yazca punarbhavAM +pamA., vitA. mitAgatam / dhya.kA, 87
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ u88 vyavahArakANDam RNapradaH / (yoSidgrAhapadaM mitAkSarAvad vyAkhyA-! (4) atra padArthAstAvaducyante / vibhAgakrameNa yo yoktam-) yoSidgrAhastathaiva ceti zauNDikAdi- dravyaM gRhNAti sa rikthagrAhaH / rAgAdivazAt parabhAryA yo viSayaM vA / putraiH paitRkamRNamapAkaraNIyamityuktaM, tatra bhAryAtvena svIkaroti sa yoSidgrAhaH / na punaH putrovizeSamAha-putro'nanyAzritadravya iti / yaH putro'nanyA- tpAdakatayA niyukto jAro vA / tayorupagamamAtrakAritvena zritadravyaH svAdhInadhanaH sa pitryamaNaM dApyaH / anyA- grAhakatvAbhAvAt / yo dAyAnahatayA paGgbAdiH mAtAzritamanyAdhInaM dravyaM dhanaM yasya so'nyAzritadravyaH sa na pitrAzritadravyavAnna bhavati so'nanyAzritadravyaH / yo bhavatItyananyAzritadravyaH / tatazca ye bhrAtaro bhrAtR- rikthagrAhaH sa eva punazca rikthipadenoktaH / ... - vizeSAdhInadhanA na te dApyAH / kiM tu yasteSu svAta- / atra pAdArthI ucyante, tatrAdyantapAdayorayamarthaH / nyeNa vartate sa eva dApyaH / atra pAThakramo na viva- dAnAnahaputrAbhAve'pi rikthagrAhI RNaM dadyAditi / kSitaH / na patra dAnarUpo dhAtvartho vidhIyate / kiMtu | yathaiva paGgvAdilakSaNaputrasadbhAve'pi rikthagrAha RNaM tadIyo'nanyAzritadravyatvalakSaNo dharmaH / sa (na) ca dadAti tathaiva paGgvAdilakSaNaputrasadbhAve cAsadbhAve ca dharmo'nuSTheyaH / kiM tu dharmavAndhAtvarthaH / tatazca yatra rikthagrAhAbhAve sati yoSigrAhaH RNaM dadyAditi dhAtvartho vidhIyate krameNa tatra kramaniyamo vivakSyate dvitIyapAdasyArthaH / dhanahAristrIhAriNorabhAve dAyAnahaH nAnyatra / ato nAtra kramo vivakSitaH / yatta nArade- putro dadyAditi tRtiiypaadsyaarthH| +smRca.171-172 noktam- 'dhanastrIhAriputrANAmRNabhAgyo dhanaM haret / (5) putra ityAdinA jIvatyapi putra - anyAzritaputro'satoH strIdhaninoH strIhArI dhaniputrayoH' / / iti, dravyazcet putro na RNaM dAtumarhati / atra na RNaM dApya tapitRdhanavibhAgAnaha putraviSayam / putrahInasya rikthina iti saMbandhaH / atra ca pitRdhanagrahaNayogyaH putro iti pautrarUparikthiviSayam / teSAM hi putravato'pi pitA- vivakSitaH na tu labdhapitRdhanaH tasya RkthagrAhipadenaiva mahasya rikthagrahaNayogyatA'sti nAnyeSAM bhrAtrAdInAm / gatatvAt / xvira.63 tatra putrapautrairRNaM deyamiti putravato'pi pitAmahasya | (6) mitA.TIkA-iti parasparaviruddha miti / atra pautraiRNamaMpAkaraNIyamiti atiprasaGga nivArayitumida hi kiMvidho virodhaH / tathA hi yoSidgrAhAbhAve putreNa] mucyate- putrahInasya rikthina iti / atra rikthizabdo deyamiti ekaH kramaH pratIyate / 'yoSigrAhastathaiva' ca rikthagrahaNayogye vartate na gRhItariktha eva / tena nirdhanasya 'putro'nanyAzritadravyaH' ityantena / 'putrahInasya rikthina'pitAmahasya putrAbhAva eva pautrA RNApakaraNe'dhikriyante ityanena tu putrAbhAve tu yoSidagrAheNarNa deyaM iti. na putrasadbhAve / gahItarikthAstu putrasadbhAve'pi / paitA- pUrvoktaviparItakramaH pratIyate / evaM ca krame parasparavirodha mahamRNaM deyaM ythaaNshmpaakuryH| putro'nanyAzritadravya ityeko virodhaH / yadA yoSigrAhaH putrazca dvAvapi ityasyAparA vyAkhyA,anyazabdenAtra prkRttvaatpitocyte| staH tadobhayasadbhAve parasparAbhAvopalakSitayorevarNadatva tenAnyAzritadravyazabdena pitRdhanamucyate / tanna vidyate niyamAt upalakSakAbhAve sati na kasyApi RNaM deyamiti yasya so'nanyAzritadravyaH putraH / ato rikthagrAhayoSida- kRtvA 'yadA tu na sakulyAH syuna ca saMbandhibAndhavAH / grAhayorabhAva RNa daapyH| tatsadbhAve tu tAveva yathAkrama tadA dadyAdvijebhyastu teSvasatvapsu ca shipedityaadyvdaapyau| santi dAyAnIM api kecana putrAH / eSA- zyarNadeyatvapratipAdakavacanavirodha ityaparo virodhaH / mayamarthaH siddhaH-rikthagrAhaH putrAdipyastadabhAve etavayamapi sUcitaparasparaviruddhaM ityanena ubhayasadbhAva yoSidagrAhastasyApyabhAve dAyAnahaH putra iti / apa, ityanena ca pUrvoktamAkSepaM pariharati / naiSa doSa iti / * atra mitAkSaroktaH parasparavirodhaparihAro'nenokto'pi aneke yoSigrAhiNastatra dve koTI antimasvairiNIgrAhI nauddhataH / byaka. padArthA aparAkoMktaprathamakalpAnusAreNa + aparArkasya aparabyAkhyAnavadbhAvaH / vyaakhyaataaH| x kalpatarumataM mitaagtm|
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 689 prathamapunarbhUgrAhI, prakRSTadhanayukta strIhArItyekA koTi : | nyena rikthagrAhiNA saha kadA vA sa samAvezaH saMbhavati / api ca putrahInasya rikthina iti padaM tribhirapi saMbadhyate dvAbhyAmeva vA / prathame putra iti vyAghAtasya mukhyamudAharaNam / dvitIye bhinnaviSayatA, teSAmapyasamAveza ityetadapi iti / tanmandadhiyAM dhanamAtram / rikthagrahaNArhaputrasatve etadvacanApravRtteH putrahInasyeti tribhirapi saMbadhyate / na ca putrahInasya putra iti vyAghAtaH / putrahInasya rikthagrahaNArhaputrahInasya putro rikthagrahaNAnarhaputra ityarthasyoktatvAt / nirapatyanirdhanayoSidgrAhItyanyA koTi: / evaM sthite prathamakoTyantarbhUtayoSidgrAhAbhAve putra RNaM dApyata ityabhidhIyate 'putro'nanyAzritadravya' ityanenetyAha / antimasvairiNIgrAhiNa iti / putrAbhAve dvitIyaH kopyantarbhUto yoSidgrAha RNaM dApya ityabhidhIyate / 'putrahInasya rikthina' ityanenetyAha / putrAbhAve tu nirdhana iti / x subo. vyapra. 270 (7) ato yogyo'pi putro'nanyAzritadhana eva RNaM dApyaH tena pituradhikAre yo niSicyate sa eva tAM dhuramudvahati tasyaiva deyaM nAparaputrasya / tadayaM saMkSepaH / dhanastrIhAriNorapi satve draviNA dhuryazca sa eva / anIdRzaputrasatve'pi dhanahArI / dhanahAryabhAve pUrvavat putrasatve'pi strIhArI / ubhayorabhAve'yogyo'pi putra evAdhamaNyai dadyAt / *vici. 27 (8) asyArthaH- putrahInasya yogyaputrAdividhurasya rikthino dhanavato mRtasya yadRNaM tadrikthagrAhI dApyaH / rAjeti zeSaH / prAtinAze taddAyaharo bhrAtrAdirdApanIya ityarthaH / tadabhAve yoSidgrAhaH / yazca tisRNAM svairiNInAM antimAM yazca punarbhuvAM tisRNAM svairiNInAM prathamAM tadIyAM yoSitamatikrAntaniSedhaH parigRhNAti sa yoSidgrAhaH / tadabhAve ananyAzritadravyaH / anyaM AzritamaprAptaM tadravyaM yasya so'nyAzritadravyaH / svagAmidhana ityrthH| tato naJsamAse tadviparItaH / paraprAptadAyaH klIvatvAdidoSairdAyaharaNAyogyaM (?) yo vidhIyate sa ca dApya iti / atredamAzaGkayate yadA na santi putrAdayaH kastadIyamRNamapAkuryAdityasyAmAkAGkSAyAM anyAn kartRn kramikAn nirUpayitumidaM vacanamArabhyata iti maduktarItyA RjumArgeNa vyAkhyAne siddhe vakramArgAnusaraNaM heyam / | - savi. 260-262 (9) atra kazcidvAdabhayaGkarakRdAha - 'aho bata jagatkhyAtavijJAnezvarayoginaH / pUrvAparavirodhe'pi nAnusaMdhAnamadbhutam // rikthagrahaNArhasya gRhItarikthasya putrasyA x bAla subovat / * candra vicigatam / vImi vicivadbhAvaH / RNapratidAne kRte upagatapatragrahaNAdividhiH 'lekhyasya pRSThe'bhilikhed dattvA davarNiko dhanam / dhanI vopagataM dadyAtsvahasta paricihnitam || (1) evaJca nyAyAgamapariniSThitaprAmANyasya - lekhyasyetyAdi / yanmUlyAt kAlAntarAdvA dadyAt, tat tasyaiva patrasya pRSThe lekhayet / dhaniko vAnyat svahastaparicihnitamRNikAyopagataM dadyAt / anyathA dattamapyadattaM vizva. 2 / 96 syAt / (2) evaM zodhite patre RNe ca dAtavye prApte yadA kRtsnameva RNaM dAtumasamarthastadA kiM kartavyamityata Aha, lekhyasyeti / yadA'dhamarNikaH sakalamRNaM dAtumasamarthastadA zaktyanusAreNa datvA pUrvakRtasya lekhyasyaH pRSThe'bhilikhet etAvanmayA dattamiti / uttamargo vA upagataM prAptaM dhanaM tasyaiva lekhyasya pRSThe dadyAdabhilikhet * vacanavyAkhyAnaM mitAvat smRcavacca / (1) yAsmR. 2 / 93; apu. 255/26 datvA... dhanam (praviSTamadhamaNinaH) vo (co); vizva. 2 / 96 datvA dhanam (praviSTamadhamarNikAt ); mitA; vyamA. 315 datvarNiko dhanam (datvA dhanaM RNI) vo (co); apa; vyaka. 129 vyamAvat ; utta.; vira.80 vyamAvat; smRca. 162-163 : 164 smRsA.98 SThe'bhi (SThato) datvarNiko dhanam (datvA dhanaM RgI) kAtyAyanaH ; pamA. 138 'bhi (vi) : 260 pU.; smRci.44 pRSThe'bhilikhet (pRSThato lekhyaM) zeSaM vyamAvat ; nRpra. 19 'bhi (vi) datvarNiko (tadRNino) pU.; savi. 254 vo (co ) utta., smRti: : 259 khya ( kha ) dattvA (yadvA); maca.8|164; vImi vyapra. 276; vyau. 45 vo (co); vyama. 81; vitA.134 datvA ... dhanam (datvottamarNike dhanam ); setu. 39 cihni (niSThi) zeSaM vyamAvat; prakA. 95; samu.81,
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ myavahArakANDam .. etAvanmayA labdhamiti / katham / svahastaparicihnitaM kiM kartavyamityata Aha sAkSimaJceti / yattu sasAkSikasvahastalikhitAkSaracihnitam / yadvIpagataM pravezapatraM mRNaM tatpUrvasAkSisamakSameva dadyAt / mitA. svahastalikhitacihnitamadhamarNAyottamaNoM dadyAt |xmitaa. (3) bahubhiravaziSTatarasAkSisamakSamRNamapAkuryAt (1) / (3) etAvadanena pratidattamiti likhitAntaramupagata apa. mityucyate / *apa. / (4) pUrvasAkSiNAM kathaMcidasaMbhave sAkSyantarasamakSaM vA ... (4) RNapatrAsaMnidhAne tu zuddhayai adhamarNatvanivRtti- | dAtavyam / sasAkSikamiti saamaanyokteH| pakSadvayasamarthanAnizcayAyA'nyallekhyaM parizodhanapratipAdakaM kArayet / thatvAt / pUrvasAkSyantaraM tu pUrvasAzyabAdhanakSamatvAya vImi. saMkhyAguNAdhikameva kAryam / +smRca.162 dettvarNa pATayellekhyaM zuddhathai vAnyatta kArayet / / (5) cakAreNa svasya likhitatvAbhAve prAmANikasAkSimaJca bhavedyadvA taddAtavyaM sasAkSikam // hastacihnitamiti samuccIyate / tukAreNa asAkSike (1) RNaM dattvA lekhyaM pATayet / zuddhathai zuddhayartha RNe sasAkSikaparizodhanavyavacchedaH / cakAraNA nirapavAdatvAyeti / yadvA anyattu kArayed anyadeva 'sAkSike RNe'sAkSikaM dAnaM smucciiyte| vImi. vA lekhya kAryam / RNikasyecchayA vikalpaH / lekhya nAradaH ... vyatirekeNA'pi tu sasAkSikaM yad gRhItaM, tat sasAkSika RNapratidAtAraH . .. meva dAtavyaM parizodhanIyatvAt / sarvathA lekhyavatyarthe 'pitaryuparate putrA RNaM dAryathAMzataH / lekhyAntarAd vizuddhiH, sAkSimati ca sAkSyantarAt / / vibhaktA hyavibhaktA vA yo vA tAmudvaheddharam / / yathaivArthoM gahItaH tathaiva pratideya ityarthaH / vishv.2|97 (1) atra yeSAM pitrA kRtamRNaM sa yAvajIvati tAva (2) RNe tu kRtsne datte lekhyaM kiM kartavyamityata svayameva dadyAt / tasmiMstu pitaryaparate mRte tahaNaM Aha, dattvarNamiti / krameNa sakRdeva vA kRtsnamRNaM dattvA tatputrA eva dadyuH / yadi vibhaktAstataH svAMzato dadyuH / pUrvakRtaM lekhyaM pATayet / yadA tu durgadezAvasthitaM lekhyaM x savi., vitA. mitAgatam / vyapra. mitAgataM smRcagataM ca / naSTaM vA tadA zuddhathai adhamarNatvanivRtyarthamanyallekhyaM kAraye * zeSaM mitAgatam / duttamaNenAdhamarNaH / pUrvoktakrameNottamoM vizuddhipatrama + pamA. smRcagatam / dhamarNAya dadyAdityarthaH / sasAkSike RNe kRtsne dAtavye __(1) nAsaM.202 yo vA tAmudhet (yastAmudrahate); nAsmR. x smRca., savi., vitA. mitAgatam / vyapra. mitAgataM / 42 hyavi (avi) dahe (ddhare); abhA.32 dahe (ddhare); mitA. vImigataM c| * zeSaM mitAgatam / 2|50pityuprte (ata Urdhva pituH) uttarAdhe (avibhaktA vibhaktA (1) yAsmR.2194; ashu.255|27 vAnya (cAnya) vA yastAvadvahate dhuram ); ap.2|51 pitaryuparate (ata Udhrva dA (tu); vishv.2|97 bhave... tavyaM (bhavedyattu dAtavyaM tat); pituH) uttarArdhe (vibhaktA vA'vibhaktA vA yastAM corahate mitA; apa.; vyaka.129 vAnya (cAnya); smRca.60 pU. dhuram ); vyaka.118 thAMzataH (thArthataH) chavi (vA'vi) dvahe :162; vira.81 hayai (ddhau); smRsA.98 llekhyaM (tpatra) (ddhare); smRca.169; vira.47; pamA.264; dIka.36 padA (yattu); pamA.128 lekhyaM (tpatra) pU. : 262 uttarArthe | thAMzataH (thAgatam) pU. vici.22; smRci.12 udbaheDuram (sAkSiNaM khyApayebadvA dAtavyaM vA sasAkSikam ); vici.36 / (dhuramudhet); nRpra.20 abhAvat ; savi.256 pravi vAnyattu (cAnyacca) taddAtavyaM (dAtavyaM tat); smRci.44 (vA'vi); candra.19 hyavi (avi) zeSa smRcivat ; vyapra. smRsAvat ; nRpra.19 ddhaya vA (ddhAva); savi. 252 utta. 264 vibhaktA hyavibhaktA (avibhaktA vibhaktA); vyau.78 : 259-260 nyattu (nyatra); mc.8|164 vImi. yadvA | pitaryuparate (ata UrdhvaM pituH) uttarArdhe (avibhaktA vibhaktA vA (yattu); vyapra.142 pU. : 277-278, vyau.45 zuddhathai vA yastAM codvahate dhuram ); byama.82 chavi (avi); vitA.512 (zuddhayedvA); vyama.12 pU.; vitA.135 ttu (cca); setu. mitAvat ; rAkau.397 vyauvat ; setu.24; prakA.98; samu. 39,318 vicivat ; prakA.39 pU. : 95; samu.81. 84 savivat,
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 691 athA'vibhaktAstataH sAmAnyameva dayaH / yo vA tAmuddhare- pitRvyeNA'vibhaktena yaddaNaM kRtam / athavA mAtrA bhrAtrA ddharamiti / atraitaduktaM bhavati / yadi jyeSThaH suciradUra- | vA kuTumbArthe yadRNaM kRtaM bhavati / ye kecittadrikthapravasito bhavati / kaSThakSayapAtakAdibhirayogyo bhavati / bhAjaste sarve tatsarvamiti / yadi vibhaktAstataH svAMzato tadA yaH ko'pi pitRdhanabhArasya dhuramuddharet , sa kaniSTho- dadyuH / athavA avibhaktAstataH sAmAnyameva dadyuriti / 'pi pitRkRtamRNaM ddyaadityrthH| *abhA.32 abhA.32 (2) vibhaktAstu samAnameva dhanaM dadyuH / avi- (2) RNakartari prete proSite veti zeSaH / tasmibhaktAstu samapradhAnatayA vartamAnAH saMbhUyasamutthAnena pradhAnabhUte sthite sati eSAM guNabhUtAnAM RNAdAnAnadadyuH / guNapradhAnatayA vartamAneSvavibhakteSu pradhAnabhUta ! dhikArAt / ___ *smRca.176 eva sarva dadyAt / guNabhUtasyAdhikArAt / yatra punaH (3) kuTumbArtha iti sarveSAM shessH| nAbhA.13 pitrA saha vibhaktAzcAvibhaktAzca putrAH santi tatra yeSAM tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH vibhAgAdUrdhva pitrA yadRNaM kRtaM tattarna deyam / avi- kramAdavyAhataM prAptaM putrairyannarNamuddhRtam / bhakteSu suteSu saMvibhaktAnAM vibhAgataH pitRdravyAhatva- dAH paitAmahaM pautrAstaccaturthAnivartate // syApagatatvena mRte pitari punaH pitRdravyAgrahaNAt / (1) ityasmin zloke tathAgrato dvitIyazloke'pi ata eva kAtyAyanaH pitraNe vidyamAne tu na ca putro caturthapuruSo RNadAyaka: kRtI sphuTo'pi kaizcinmandadhanaM haret / deyaM taddhanikadravyaM mRte gRhaMstu dApyate' // matibhirmunikRtavacanabhAvArthamabuddhavA.........IdRzaM ca smRca.169 yuktiviruddhaM ajJAnataH pravartitam / saMjalpatAM upekSa(3) pitari mRte UrdhvakAlaM putrAH pitrA kRtamRNaM mANAnAmapi pApAnubandhajananameva bhavatItyetaducyate / jyeSThAMzAdivibhAgAnurUpaM vibhaktA avibhaktA vA vibha- nanu yena svayameva kRtamRNaM so'vazyaM dadAtyeva / na tu tukAmA RNaM datvA zeSaM yathArha vibhjeyuH| aMzAnu- carvitacarvaNaM ko'pi karoti / tanna ko'pi gaNayati / rUpyeNa vA pratipadyottarakAlaM dadyuH / avibhaktukAmAnAM ye punastadIyaputrataH saMtatipuruSAH svayamakRtamapi RNaM jyeSTho vA guNAdhiko vA yastu bharaNakSamaH, yadadhInAste saMtatisaMbandhena dApyante lagnAH / ta eva pitAmahAH saha vasanti, sa dadyAt / nAbhA.12 pautrikA grAhyante / tenaitaduktam / svayamakRtaNairapi saMtati___ kuTumbArthe kRtamRNaM sarve rikthinaH dadyuH guNadApyaiH putrairyannarNamuddhRtaM tatteSAmeva ye pautrAH svayama'pitRvyeNA'vibhaktena bhrAtrA vA yahaNaM kRtam / kRtadhanadAyakAH / teSAmeva svakIyapitAmahAnAM svayamamAtrA vA yatkuTumbArthe dAstatsarvamRkthinaH + // kRtarNadAyakAnAM saktaM tadRNam / tasmAdeva kramAdavyA (1) ityatra piturdhAtA pitRvyazabdenocyate / tena hataM prAptaM ta eva dadyuriti / taccaturthAditi ca / tebhyaH ...candra . abhAgatam / vyapra.vAkyArthaH smRcagataH / - saMtatiguNadAyakebhyaH putrebhyo yazcaturthaH / tasmAdRNa + medhA. vyAkhyAnaM 'grahItA yadi naSTaH syAt' iti saMbandho nivartate / mUlikasya paJcamatvAt / yaH punarmalikamanuvacane (pR.680) draSTavyam / caturthaH sa pitRpitAmahaprapitAmahAnAmuttamarNA'dhamarNa(1) naasN.2|3 sarvamRkthinaH (rikthino'khilam ); nAsmR. 4 / 3 nAsaMvat ; abhA.32, medhaa.8|166 the (tha); apa. *vyapra. smRcavat / 2145, vyaka.120 yatku (khaku) krameNa yAzavalkyaH (1) naal.2|4 naasmR.4|4; abhA.32; vishv.2|93, smRca.176 mRkthi (rikthi); vira.53 vA yatku (vApi ku) mitA.2251, ap.2|51; vyaka.119 dadyuH (deyaM) pautrA mRkthi (rikthi); pamA.271 smRcavat ; vici.27; smRci. (pautra) krameNa bRhaspatiH; gaumi.12|37 vyAhataM (bhyAgataM); 13-14 vA yatku (vApi ku); nRpra.20 viravat ; savi. smRca.171, vira.49 vyakavat ; pamA.265 narNa (dRNa); 253 nAsaMvat ; candra.24; vyapra.275 nAsaMvat ; vyama. smRci.13, vyapra.264 vyakavat : 269; vitA.520 64 smRcavat ; samu.86 smRcavat . prakA.99 vyakavat ; samu.84,
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 692 vyavahArakANDam dAtA sarvamunibhirapi samarthitaH / tathA cAyamapi dvitIya- gRhItam / athavottamarNAdhamarNazabdato lakSaNayA kusauda zlokenaitaniHsaMdigdhaM kartukAmaH prAha--icchantIti / vidhinA gRhItamevarNamavagantavyam / . smRca.168 ___ abhA.32-33 (3) uttamarNAdhamaNebhya iti uttamAnAM devarSi(2) kramAt pitRpitAmahaparamparayA caturthAt prapau- pitRNAM RNAni uttamarNAni adhamAnAM manuSyANAM trAt / vira.49 / RNAni adhamarNAni tebhyaH / halAyudhastu manuSyarNa(3) kramAt prAptamRNamavyAhatamavisaMvAditam / prakaraNamevedamiti matvA uttamarNAya deyAni adhamAni naitadevamiti yad visaMvAditaM tad vyavahartavyam / omi | RNAni uttamarNAdhamarNAni ityAha / adhamatvaM tu RNAtyeva na dAtavyam / avisaMvAditaM tu putrairna dattaM bhujya- naamdttaanaamtyntaanisstthetutyaa| zeSaM sugmm|xvir.55 mAnamabhujyabhAnaM vA tatpautro dadyAt / caturthAttu niva- ataH putreNa jAtena svArthamutsRjya yatnataH / .. tate / ekena patreNa tripuruSaM labhyate / tRtIye tu punaH RNAtpitA mocanIyo yathA na narakaM brajetmA patraM kartavyam / akaraNe tadoSAccaturthe hIyate / bhUmyA- putreNa vyavahArajJatayA jAtena niSpanneneti vyAkhyediSu bhujyamAneSu na hAniH / ata eva RNagrahaNaM kRta. yam / zrAddhe tu baalsyaapydhikaarH| +mitaa.2|50 mAdhamana nivRttyartham / AdhamanaM tvAdAnAd dazapuruSamapi tesmAdadhikamAdAya svAmine na dadAti yaH / .. na hIyate / naabhaa.2|4 sa tasya dAso bhRtyaH strI pazu, jAyate gRhe / / . (4) putrapautrayoH prapautrAdyapekSayA vaiSamyaM darzayati paijanIyAstrayo'tItA upjiivyaastryo'grtH| -krmaaditi| vyapra.269 etatpuruSasaMtAnamRNayoH syAccaturthake%|| icchanti pitaraH putrAnsvArthahetoryatastataH / pUjanIyAstrayo'tItA iti / atItAH pitRpitAmahauttamarNAdhamaNebhyo mAmayaM mokSayiSyati // prapitAmahAstrayo'pi caturthakenottamarNAdhamarNayordvayorapi (1) ityasmindvitIyazloke uttamarNAdhamarNayoreka- nirRNIkartavyAstrayo'grata iti / tenaiva caturthakena putrapautrayoganidezo'yametadartha kRtaH, yena ekayoganirdiSTAnAma- prapautrAstrayo'pyuttamarNAdhamarNayorniRNIkaraNArthameva uparthinAM saha vA pravRttiH saha vA nivRttirbhavati / yathA jIvyA itiM / 'etatpuruSasaMtAnamRNayoH syaaccturthke'| malikacaturthapitRpitAmahaprapitAmahAnAM trayANAmapi ekapuruSasaMtatikramoddiSTacaturthapuruSasyeti / tathA ca puruSANAmuttamarNa pitRpiNDodakAdikaM dadAti / tathA yAjJavalkyenApi yaduktam-'RNaM lekhyakRtaM deyaM puruSaihiraNyadhAnyAdikamadhamarNameteSAM trayANAmapi dadAtye * pamA., nAbhA., vyapra., vitA. smRcagatam / vetyrthH| abhA.33 4 atra svamate vyavahArakalpataruvyAkhyAnamevodhdRtam / / / (2) pitRkRtarNasyApAkaraNamAvazyakamityatra hetumAha jaoNlinA asaMpUrNatvAt na gRhItamidaM vacanam / nAradaH-icchantItyAdi / yatastato bhAryopagamanaputra- ___ + vyapra., vitA. mitaagtm| = nAyaM nAradIyaH, karaNaputrapratigrahAdyupAyAnAMmadhye yenkencidupaayenetyrthH| kintu bhASyAt vRddhaprapitAmahasyeti prtibhaati| uttamamRNaM 'jAyamAno vai brAhmaNastribhitraNavA jAyate' (1) naasN.2|6 mocanIyo (samuddhAryo) vrajet (patet); ityAdi zrutyuktam / adhamamRNaM parahastAtkusIdavidhinA Vulg. nAsmR. 4.5 ityasyopariSTAt , RNAt pitA (pitA RNAt);abhA.37mitA.2150 (-);apa.2150 krameNa bRha(1) nAsaM.25 nAsmR.415 mokSa (moca); abhA.33 spatiH vyaka.120-121rakaM (rake); smRca.168; vira.54; nAsmRvat ; vyaka.120 smRca.168 Nebhyo (bhyAM); vira.. pamA.263; smRci.12; nRpra.20; savi.255 kaM vraje 54; pamA.263 mokSa (moca) zeSa smRcavat ; smRci.12; (ke pate); candra.18; vyapra.263; byau.78 smRtyantaram; nRpra.19-20 pamAvat ; savi.255 smRcavat ; candra.18 vitA.512; rAkau.397; prakA.97.98; samu.83... tataH (sutaH) zeSaM pamAvat / vyapra.263 pamAvat (2)vulg. naasmR.4|5 ityasyopariSTAt, ... vitA.512 pamAvat ; prakA.17 smRcavat ; samu.83smRcavat, / (3) naasmR.4|6;abhaa.33.
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 693 nirapekSadazavidhavAkyArthaprakaraNasaMbandhe sati vAkyeSu asaMprAptagurupAraMparyopadezArthavicArakSodakauzalA mandamatayaH na sArAsArAparAdhAnusAradaNDapramANa nirNayavidaH sabhAsadaH sabhAyogyA na bhavanti iti / ata etaduktaM 'dharmazAstrArthakuzalAH kulInAH kulapauruSAH svabhAvAdevAdharmarucayo na bhavanti / satyavAdinaH svabhAvAdeva nAnRtaM bruvate / samAH zatrau ca mitre ceti / tasminvyavahArAvasare dharmAdhikaraNasthitA dharmameva kevalamanusRtya kasyApyupari matsarasnehabhAvAzrayAnuvartanAtpakSavAdino na bhavanti ye te nRpateH syuH sabhAsada iti / 'andho matsyAnivAznAti nirapekSaH sakaNTakAn / parokSamarthavaikalyAdbhASate yaH sabhAM gataH // iti / ityevaM saMtatipuruSazate'pi apravezitadhanasyAsiddhirnirRNatve / caturthe puruSe sarvasmRtiSUttamarNAdhamarNadAyakaM supratiSThitamapi, stribhireva tu / Adhistu bhujyate tAvadyAvattanna pradIyate // ityatrApi yena svakIyanAmakamAropya lekhye svayameva kRtamRNaM bhavati tena tadavazyameva dAtavyamityatra ko vicAraH / vicArastvayam / yatsvayamakRtaRNo'pi saMtatipUrvapurupasaMbandhaguNadApyaiH kiyanmAtraistadRNaM dAtavyamityasminnarthe idamabhihitaM muninA / puruSaistribhireva tu / te ca puruSAstadIyasaMtatipUrvAntarotpannAH putrAdayaH saMbadhyante / na. so'pi tatputrapautraprapautraiH svIyasaMtatyutpannaiH puruSaistribhirdAtavyamityarthaH / yena punaH svayaMkRtamRNaM so'svayaMkRtaRNadAyaka puruSANAM asamAnadharmitvAdvAhyaH / yadapi munibhirabhihitam / yattu kila caturthIdvA paJcamAdvA RNadAnameva sarve nivartate tadapi vicchinnabhukticinhairiti dAnasya dUrapuruSAntare mA kvacidasamarthakUTapatrANAmapi saMbhavo bhaviSyati / ityapyamandamunibhAvArtha: / etatkAraNa nirAkaraNamAtramevaitadabhihitam / na punaH paramA- dhamarNadAnaM bAhyaM kurvanti te mandamatayo bAhyA nirapekSA:tiH / siddhAdezena caturthAtpuruSAtparata RNadAnasaMbandha- sakaNTaka matsyAzanapApabhAjo bhavanti iti kaH saMdehaH / nivRtyartha, paramArthatastvayaM munihRdayabhAvArtho yato yAvat ata eva mandamatismArtanirAkaraNamidaM dharmasArthakaM vyavahArasya dhanaM na pravezitaM tAvattadIyasaMtatipUrvapuruSA- kalyANabhaTTasya, tathA hyuktamevaitat kapilAcAryeNa SaSTintarazatasyApi madhye ko'pi nirRNI na bhavati / asya tantre / 'apArasaMsAramahArNavasya prAptaM paraM pAramidaM sucArthasya ca parIkSAkaraNArthaM anenaiva muninA asya pAtram / matpakSapAtena vinArthayuktiH praNIyate yAvadupaiti zlokasyottarArdhe idamabhihitam / 'Adhistu bhujyate zAntam // yaccAsminnevArthe pATaliputravRttamupAkhyAnaM tRvadyAvattanna pradIyate' / atra yadi satyameva paramArthAt abhilikhyate / zrIpATaliputranagare brAhmaNaH zrIdharo puruSatazcaturthAtparata RNadAnasaMbandho nivartate tataH nAma vyavahArakaH / tena svasaMtatisahitasyAtmano vartanArthataccaturthAnnivartata iti / asmAdeva munivacanabalAt / matiklezArjitaM dhanaM vaNigdevadharanAmnaH putrapautraprapautracaturthena puruSeNa svayameva nirRNIbhUtena dravyamadatvaiva saMtatimahAdhanasaMpannasyopari dvikazatamAsakalAntaravyavahArakapArzvAt gRhaM kSetraM cAdhiruddAlanIyo bhavati / lAbhavRddhayA prayuktaM drammANAM daza sahasrANi / tatasta. tenApi nirvikalpameva bhoktavyo bhavati / na caitatko'pi kartu syaikamAse gate devadhareNa kalAntare drammazatadvayaM dattam / labhate, zaknoti vA so'taH svakIya pUrvajakRtamRNaM vyava- yAvadvitIyamAsaH praviSTaH tAvaddevadharaH saMnipAtadoSAhArakasya datvA svakIyamAdhiM labhate / nAnyathA / ataH mRtaH / devadharasya putro viSUcikAmRtaH / devadharasya satyamidamucyate sadbhiH-'uktAni pratiSiddhAni punaH saMbhA- prapautro mahIdharo bAlastiSThati / sa dyUtamadyavezyAvyasanI / vitAni ca / sApekSanirapekSANi smRtivAkyAni ke viduH / sUnubhirmAtulaiH pratigrAhitaH / te'pi smArtadurdharanAmnA iti / tathA ca ' dharmazAstrArthakuzalAH kulInA' ityasya brAhmaNenAgatyAbhihitAH / yathA vyavahAraka zrIdharasya rUpavivaraNe savizeSataramidamuktam / iha dharmazAstre tu kecit ko'pi na dAtavyaH / ahaM vaH smRtyAcAreNa sthAnamadhye-smRtitantrasamayasAMketikazabdagUDhArthaduHkhabodhAH zlokA Spi rakSayiSyAmi / taizvoktam / yadyevaM tato drammasahasrabhavanti / kecinmunihRdayAntargatabhAvagUDhArthaduravabodhA mekaM laJcapAtaM dAsyAmaH / vayaM bhavadbhireva saMtuSTAH / bhavanti / teSu coktapratiSiddha punaH saMbhAvitasApekSa evaM teSAM parasparaM niSpanne dvitIyamAse ca paripUrNa saMjAte I
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 694 myavahArakANDam vyavahArakazrIdhareNa te mahIdharakuTumbadhuraMdharamAtulAH cyte| yadetannAradoktaM-'kramAdavyAhataM prAptaM putrairyannarNamuddha. kalAntareNa drammazatadvayaM prArthatAH / taizcoktam / tava tam / dadyuH paitAmahaM pautrAH' ityetadvidhivAkyArthasya ca malamapi nAsti / kutaH kalAntaram / brAhmaNasmArtadurdha- apravRttau pravartanaM sArthako viSayavibhAgaH, pravuttau tu reNa kathitam 'taccaturthAnnivartata ' iti / tacchatvA pravarttanamaviSayaH carvitacarvaNadoSAt / tadiha yena zrIdharaH adRSTamudgarapAtAbhighAta iva mUchAmadhigamya svayaMkRtamRNaM sa svakRtakarmanistAraNArtha RNAdAne'pi labdhacetanaH sakuTumbaparivArasvajanaparivRtaH zAlAmadhi- svayaMvRtta eva / nAsya vidhivAkyasya viSayo'sau / gamya zrIdharasya adRSTamudgarapAtAbhighAtavRttAntena devadhara- tena atra puruSagaNanAyAM na saMbadhyate, siddhasya sAdhanaM prapautraM mahIdharaM samAtulamAya ubhayapakSe'pi nyAyAvi- vyarthamiti / ye punaH svayamakRtaRNa dApyante lagnAH, calau pratibhuvau gRhItvA mahIdharamAtulA uktAH / zrIdhara- te putrapautraprapautrAH trayaH puruSAH / eteSveva apravRttisya kalAntaraM kasmAnna prycchtH| taizcottaradAnAya svakIya- pravartana viSayo yo vidhivacanasmRtivAkyArtho na siddhajayaparAjayadattaniyogo brAhmaNadurdharo niyuktaH / tena sAdhana vissyH| atastadasvayaMkRtamapi saMtatisaMbandhapUrvacoktam ete vaNijo'smAkaM pUrvajapAramparyeNa mitrsthaane| kramAgatam / putrairyannarNamuddhataM tatteSAmeva putrANAm / ye tenAhaM bravImi / kiM na zrataM bhavadbhiriti nArada- pautrAH samAnadharmiNaH te svapaitAmahaM RNaM dadyuriti / vacanam / 'dadyuH paitAmahaM pautrAstaccaturthAnnivartata' iti / zabdArthavyAkhyAne'pyakSuNNastvam / yathoktaM taccaturthAnnivatena devadharaprapautro mahIdharazcaturtho na dadAti / tathA ca rtate / tattasmAtprapautrAtsaMtatikramAyAtavizodhitaRNayAjJavalkyenApyuktam- 'RNaM lekhyakRtaM deyaM puruSaistri-- saMbandhAtparato nivartate / paJcamo na dadAtItyarthaH / evamarthaH bhireva tu' / atrApi traya eva puruSA RNaM prayacchanti / caturthapuruSaRNadAnasya ekaM sAdhana midam / yacca yAzaetatsmArtadurdharavacanamupahasya mahAjanena smRtivAkya- valkyenoktaM 'RNaM lekhyakRtaM deyaM puruSaistribhireva tu'| viSayavibhAgabAhya smArtadurdharasya pratibodhArtha ca tri- ayamapi vidhivacanavAkyArthaH / apravRttipravartana viSaya kAlAvadhAritaM dattasamastamahAjanAnumatipariNItasaka- eva / ato yena kRtamRNaM tadIyaiH saMtatipuruSairakRtamapi lazAstraparamArtho bhaTTaH smArtazekharo nAma prAha / he durdhara tribhireva dAtavyamiti / dvitIyo'yaM prakAraH / tathA bhavAn smRtizAstravAkyArthavibhAgeSu na kssunnnnH| na cApi ca / icchanti pitaraH putrAniti / atra uttamarNayorekazabdArthavyAkhyAne / tadubhayamapi pratipAdyameva / iha yoganirdezAt tRtIyaH prakAraH / tathA ca vRddhaprapitAmaho'. samastasmRtizAstreSvapi SaDviMzatiprakAro vAkyArtho / pyetadAha / yaduktaM'pUjanIyAstrayo'tItA upjiivyaabhvti| tadyathA-'vidhizca niyamazcaiva parisaMkhyA tathA- strayogrataH / etatpuruSasaMtAnamRNayoH syAccaturthake' // 'parA / utsargazcApavAdazca niSedhaH prasavastathA // samuccayo ayamuttamarNayozcaturthapuruSadApane caturthaH prkaarH| yatpunavikalpazca yadaGgAGgitvameva c| arthavAdo'nuvAdazca staccaturthAnnivartate ityeke caturthapuruSAdayaH / puruSadhyavasthA liGgadarzanam // arthaH prakaraNaM liGgaM zabdasyA- zatamapi yAvat vyavahArakasya dravyamadatvA kazcidAdhiM nyasya saMnidhiH / anyathAnupapattizca tathA'rthApattireva na labhate / na nirRNI ko'pi bhavati / tatra caturthasya ca // bhatArthavAda aupamyaM gauNamukhyArthadarzanam / puna- vyavahAra ityayaM caturthapuruSaRNadApane paJcamaH prakAraH / ruktaM nirAsazca na nirbIjArthavAdatA // evamAdyAstu ato jaDa smArtadurdhara smRtyarthA na vyaakhyaaynte| ayathArthavAkyArthAH smRtitantre prakIrtitAH / jijJAsamAnaiH smRtyartha | karaNAt ajJAnaja nitapApaM tatteSAmupatiSThate / anyaca dheditavyAH prayatnataH // vistarAn smRtivAkyArthAnetAna- | kusmArtadurdhara kimidamapi tvayA na zrutam 'rikthagrAhI jJAya tatvataH / yasmAttatvAbhimAnI syAtzAMbhavIvonmukhaH | RNaM dadyAdyoSidgrAhastathaiva ca / tathA 'yato rikthamaNaM plavet / tat durddharatvameteSAM smRtivAkyAnAmakSuNNatvA- ttH'| tathA ca 'dhanastrIhAriputrANAmaNabhAgyo dhana dvaahyH| yathA zabdArthavyAkhyAne'pyakSuNNastvam / tatho- haret / eSa sAmAnyapaitRkadhanasya vidhiruktaH /
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam na lajja yatpunaridaM zrIdharasaktameva dhanaM dazasahasramAtraM spa | rUpasthitameva tiSThati / taddhi mAsakalAntaritameva laJcopacAralobhAcchrIdharasyoddAlitumicchasi, sItyuktvA duHsmArtadurdharasyAvasAyaH / abhA.33-37 prAptavyavahAra eva RNapratidAtA garbhastheH sadRzo jJeya AmAdvatsarAcchizuH / bAla ApoDazAdvarSAtpogaNDakheti kathyate / parato vyavahArajJaH svatantraH pitarAvRte // aprAptavyavahArayetsvatantro'pi hi narNabhAk / svAtantryaM hi smRtaM jyeSThe jyaiSThayaM guNavayaH kRtam // atra kila pitari mRte putraH svatantraH syAt, sa ca RNabhAgapi saMbhavati / tanniSedhArthamAha / aprAptavyavahAro yAvatpogaNDa ityarthaH / tAvatsvatantro'pi akSamatvA dRNabhAg na saMbhavati / svatantratvaM jyeSThe bhavati / jyeSThatvaM guNairvayasA ca kRtaM bhavatIti / abhA. 42 RNAnapAkaraNanindA yAcyamAnaM na dadyAgrahaNaM vA''dhipratigraham / ityatra draSTavyaH / (1) nA. 227 (kha) hi narga (na varga) nAsmR431; zunI. 4 / 779; abhA. 426 mitA. 2/506 apa. 2251 vyaka. 104 utta. : 120 zcet (zca) pU. smRca. 168 pU. 135) uta. vira.54 (a) pU. sA. 124 smRcavat, utta; vyaci. 103 smRcavat, utta.; vici.14 cet (kha) hi (ca) pU. nRpra. 106 vyata. 222 candra.20 kSet (tu) pi hi narma (na / 1 tavarNa) pU0 : 171 hi (ca) utta; vyasau. 94 smRcavat, utta; vyapra. 95 smRcavat, utta. : 263 smaraNam ; vitA. 512 (=); rAkau . 3973 prakA.83 smRcavat, utta; samu. 72 smRcavat, utta. : 84 zvet (stu) pU.; viSya. 29 zvet (15)pi hi (pina). 695 dravyaM vardhate tAvadyAvatkoTizataM bhavet // tataH koTizate pUrNa veSTitastena karmaNA / azvaH kharo vRSo dAso bhavejjanmani janmani // (1) atra yAcyamAna grahaNaM yAcyamAnasya RNAderapratidAne klezAtizayapratipAdanArtham / na tu yAcyamAnasyaivApratidAne klezo nAnyasyetyabhidhAnArthamiti mantavyam / smRca. 162 vyapra. 277 (2) pratigrahaH pratizrutam / tapasvI cAgnihotrI ca RNavAn triyate yadi / tapazcaivAnihotraM ca sarva taddhaninAM dhanam // (1) nAsmR. 4 / 7 dadyAdyadRrNa vA ssdhi (dIyeta RNaM vA'ci dIyeta bApi tadddravyaM (taddhanaM); smRca. 162; pamA. 262 vA''dhi (bAdhiM ); nRpra. 19; vyapra. 277 vAss dhi ( vApi ); vyama. 81 dRNaM (dRNaM) zeSaM vyapravat; vitA. 509 dhadUrNa vA15 vi yo RNaM vApi prakA. 156 samu.81. ya. kA. 88 (1) atrAjanmAgnihotrapAlanamakhaNDitatapaHsamAcaraNaM cAtika nirvAhyate / dvayamapyetadapi mahAphalam / tacca prabhUtamapi paya iva RNikaikaculuka pravezena vinAzitam / paripAka phalasyAkSamatvaM bhavati / sarvaM ca taddhanikasyaiva bhavati, na RNikasyeti / (1) vidhi.24 (-) / candra 206vitA.511 (0) ATha bhavet, paragamanaM tu durupapAdamiti / (=); ASTa (a); vigya. 29 anyasthalAdinirdeza: (pR. 561-562) anapAkaraNIyaNam abhA. 37 (2) tasmAdavazyaM dAtavyaM RNamityadAna nindayA RNadAnaM vidhIyate / na hyasya sukRtamanyaM gacchati, Atmani samavetatvAt / kAmametasmAd doSAniSkalaM nAbhA. 217 ne putra pitA dadyAdadyAtputrastu paitRkam / kAmakrodhasurAdyUtaprAtibhAvyakRtaM vinA / / (1) atra pituH putrasya parasparamekatva saMbandhaH samAna (1) nAsmR. 418 ( koTizate tu saMpUrNe jAyate tasya vazmeni / nRNasaMzodhanArthAya dAso sammani janmani / ) suca. 1620 ); smRca. pamA. 2626 nRpra. 19 dAso bhavejjanmani jammani (bhRtyaH pazurvA jAyate gRhe ); vyama. 277; vyama. 813 vitA. 509 utta.; prakA. 953 samu. 81. ( (2) nAsaM. 207 RNavAn mriyate ( mriyate cedRNI) sarva tat (tatsarva); nAsmR. 419; abhA. 37; vyaka. 121 sabai tat pa ( bhavet vira. 54 cAhidoSa (vAziSI bA zeSaM vyakavat pamA. 261 nAM dhanam (ne bhavet ) savi. 252) zrIvAsyA cAjhi) nAM dhanam (no bhaveda) candra. 18 mAjhihotrI (agnihotrI vA) zerpA da (3) nAsaM. 218 kRtaM ( kRtAr); nAsTa. 4 / 10; bhabhA. 371 apa. 2147.
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 696 vyavahArakANDam eva / kaH kena kRtaM RNaM dadyAditi vizeSyate / putra- (1) ityatra na kevalamIdRzaM putrakRtameva pitA kRtamRNaM pitA na dadyAt / atra taavnissedhH| 'dadyA- ddyaat| kuTumbahetorucchinnaM udyAnakaM gRhItvA vyayita tputrastu paitRkam' ityatra vidhiH / kiM tu etadapi vika- tacchiSyAdibhirapi kRtaM kuTumbinA dAtavyam / tatra ziSyo tyitam / yatkAmAndhena dAsIsaMbandhe kRtam / yatputra- vidyArthI / antevAsI jalpitakAlAvadhivAsI ziSyaH / syaivopari krodhAndhena kRtam / tathA yatsurApAnavyasanAndhena dAso gRhajAtaH krIto vA / strI patnI mAtA vaa| vaiyAvRtyakRtam / tathA yayatavyasanAnvena kRtam / tathA yatparasya kara / vyAvRttasya bhAvo vaiyAvRtyam / tatkartuM zIlamasyeti pratibhuvA sthitena kRtam / etAvanna dadyAt / abhA.37 vaiyAvRtyakaraH / vyApArakArItyarthaH / etairapi kuTumbArthe (2) putrasaMbandhi putreNa kRtaM RgaM vakSyamANApavAda- kRtamaNaM kuTumbinA daatvymityuktm| abhA.37 rahitamapi na pitrA dAtavyam / na piturAbhavati / pitrA (2) ziSyo vedvidyaarthii| zilyavidyArthI tvntevaasii| kRtaM putro dadyAt , tadrikthaharatvAt tadadhInatvAcca putreNa kuTumbahetoH kuTumbArtham / utkSitamasaMnidhAnAdinA dAMtavyam / asyApavAda:-kAmakRtaM dAsyAdibhiH, svAnujJAM vinA'pi kRtamaNa kuTumbinaiva RgakartuH pravAsakrodhakRtaM putrAdidveSeNa saha bhAryA dibhirvA / nAbhA.218 vyasanAdyabhAve'pi deyaM kuTumbabharaNasya svakAryatvAdi___ anapAkaraNIyarNApavAdaH tyrthH| .. smRca.174 'pitureva niyogAdvA kuTumbabharaNAya vaa| : vyApArakaraH, ucchnnmuddhaarH| kRtaM vA yahaNaM kRcchre dadyAtputrasya ttpitaa|| - vira.55 ' (1) athavA kuTumbabharaNArtha kRtaM, athavA kvaci.. (4) etairyatkRtaM kuTumbArthe avartamAne svAmino vA dapi prANAntikakRcche yatkRtaM, tatputrakRtamapi pitA parokSamudyataM gRhItaM na svAtha ttsvaamin| dAtavyaM aprati. dadyAdityuktam / abhA.37 vihitatvAt , prativihite tu svAminA vartamAne yadvize(2) atra ca pUrvatra ca putragrahaNaM kuttumboplkssnnaarthm| SArtha pAnabhojana vizeSaprekSaNAdi nimittaM kuTumbArthe'pi pitRgrahaNaM ceha gRhaprabhorupalakSaNArtham / smRca.174 / gRhItaM, na dAtavyam / xnaabhaa.2|10 (3) pitureva niyogAd , na mAtrAdInAm / eva- grAhako yadi naSTaH syAtkuTumbe ca kRto vyayaH / zabdo'vasthAntare mAtrAdiniyogAd vA, kuTumbabharaNAya dAtavyaM jJAtibhistasya vibhaktairapi tahaNam // vA aniyogAdapi kRtaM, kRcche vA yatkRtaM vyAdhirAja- atraiteSAM nAmoddiSTAnAM madhye yena kenApi kuTumbArthe kulabandigrAha nimitta bAlAdInAM, tadapi dApyaH / pUrva- kRtamaNaM kuTumbapratItaM, sa yadi dezAntaraM gato rogAdinA syApavAdo'yam / nAbhA.19 naSTavAn , tato vyavahArakasya tahaNaM jJAtyAdyaurvibhaktairapi kuTumbArthamasvatantrakRtamRNamapAkaraNIyam dAtavyamityuktam / abhA.38 'ziSyAntevAsidAsastrIvaiyAvRtyakaraizca yat / proSitapitrAdikRtamRNaM viMzativarSA dUrdhva deyam / kuTumbahatorutkSiptaM dAtavyaM ttkuttumbinaa| nArvAk saMvatsarAdizApitari proSite sutaH / *pamA. smRcagatam / RNaM dadyAt pitRvye vA jyeSThe bhrAtaryathApi vA / / (1) nAsaM.29 dA (yat); naasmR.4|11 dvA: (1) ityatra yAni kuTumbavyayakakRtAdIni RNAni (pa.) kRtaM vA yadUrNa (RNaM vA yatkRta); apa.2146, vyaka.. *pamA., vyapra. smRcagatam / x zeSaM smRcagatam / 121 smRca.174; vira.56 yadvaNaM (yadi vA); pamA.269 tat (tu); smRca.174 nAsmRvat ; vira.55 vRtya (pRtya) kRtaM vA (kRtaM tu); smRci.14|| nRpra.20% byapra.273; rukSiptaM (rucchannaM) tat (tu);pamA.267 nAsmRvat ; vyapra.272 vyama.83 utta.; vitA.504 samu.85 dA (cca). nAsmRvataHvitA.502rutkSiptaM (stu kRtaM)zeSaM nAsmRvat samu.85 (2) naasN.2|10 rukSiptaM dAta (rucchinnaM voDha); nAsmR. nAramRvat. (1) naasmR.4|13; abhA.38 grAhako (grAho tu). 12 vaiyAvRsya (preSyakRtya); abhA.37 rukSiptaM (rucchinna) (2) naasN.2|117 naaspR.4|14, abhA.38 mitA. 1 2150, apa.2150, vyaka.119, vira.50 vici.22%
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - RNapratidAnam zeSAdibhirapi kRtAni vibhaktadAyAderapi vyavahArakANAM nirvikalpaM dAtavyAnyeveti / tatkathamapi teSu kAlaharaNaM nAsti / yadA punaH vyavahArakazca sapAdikasArdhakadviguNAdilAbhaM pratipadyate / tadgRhItadravyeNa bhANDamAyogasthitaH (1) pitA vA pitRvyo vA jyeSTho bhrAtA vA jalavartmanA sthalavartmanA vA dUre dezAntaragato bhavati / na cAgacchati jIvamAnazca zrUyate / asminviSaye 'nArvA viMzatimAdvarSAtpitari proSite sutaH' ityAdikaM sArthakam*** / abhA. 38 (2) avibhaktena pitrA pitRvyeNa jyeSTha bhrAtrA vA yahaNaM kRtaM tannaiyAyikaM sat tasminproSite putrAdinA viMzativarSAnantaraM deyamiti ratnAkarAdyarthaH / smRtisArakRtastu vibhaktena pitrAdinA yatsvArthamRNaM kRtaM tasmi proSite putrAdinA deyaM tatraiva kAlaniyamaH / na tvavibhaktena kuTumbArthakRte'pi / tatra ca tasyApi RNikatvAt / ekacchAyAtulyameva evaM vAkyamadRSTArthaM na bhavati / ato yatraiva balAdeva dAnamRNagrahaNanimittatAM vinA'pi tatraiva vAkye na kAlavidhiH / kuTumbArthakRtaM tvarvAgeva deyam / yAjJavalkyasyaiva vacanAt / tadAha - ' avibhaktaiH kuTumbArthe yahaNaM tu kRtaM bhavet / dadyustadRkthinaH prete proSite vA kuTumbini // na cAtrApi kAlapratIkSA mAnAbhAvAt / kiM tu vibhaktasyaiva setyAhuH / vici23 (3) viMzatyAH pUraNAd viMzAt saMvatsarAdarvAk pitari dezAntaraM gate pitRvye vA jyeSThe vA bhrAtari sutaH kanIyAn bhrAtA bhrAtRvyo vA na dadyAt / arthAdUrdhvaM dadyAt / jyeSThagrahaNAt kanIyasi nAsti prasaGgaH / iyantaM kAlamantratvAnnaSTe'sau / XnAbhA. 2 / 10 697 dApyaH pararNameko'pi jIvatsvaviyutaiH kRtam / preteSu na tu tatputraH paraNa dAtumarhati // ) atrA'yaM zloko munihRdayAntargatagUDha bhAvArthaduravabodhaH / sphuTAndhaka eva iva vA / AdhyAhArya viSayavibhAgaM uddizya sphuTIkriyate / ayaM zlokaH sAmAnyagrAhakapratibhUviSaye draSTavyaH / bahubhirekakAlakRtaiH sAmAnyagrAhakaiH bhUtvA yadRNaM kRtaM bhavati teSu bahuSvapi akSameSu jIvatsu yo dravyadAnakSamaH sa dhanikena zodhyo dApyaH / pararNamapyasAviti / tathA coktameva navavidhapratibhUprakaraNe sAmAnya grAhakapatre vacanamidam / 'ye jIvanti mRtAnAM hi ye zreSThA jIvinAmapi / dhanI tAn svecchayAdatte jIvacchreSThAnugAminaH // iti / ekacchAyAzritajIvadajIvatkRtaNIpAkaraNavicAraH vyAdhitonmattavRddhAnAM tathA dIrghapravAsinAm / RNamevaMvidhaM putro jIvatAmapi dApayet // * candra. vici. vyAkhyAnoddhRtasmRtisAravyAkhyAne gatam / x vyapra nAbhAgatam / smRci. 13 vyevA (vye ca); nRpra. 20pi vA (pica); candra. 19 vyapra. 265; vyama. 82 smRcivat; vitA. 510 511 vye (yo) jyeSTha bhrAtarya ( jyeSTho bhrAtA hya); setu. 25; samu. 84; vivya. 28. (1) Vulg. nAsmR. 4 / 14 ityaspariSTAt / dApyaH pararNameko'pItyasya zlokasya yathArtha vyAkhyAnaM vidhivacanaviSayaM ceti / uttarArdhe tu niSedhaviSayaM vyAkhyAyate / preteSu teSu sAmAnya grAhakeSu lokAntarIbhUteSu yathA pitA tathA tatputro'pi na paraNe dAtumarhati / svakIyAMzamAtrameva dadadvizuddhayatItyuktam / abhA. 38 asyaaymrthH| sAmAnyagrAhakatvAdhikRtairbahubhiH kRtamRNaM yat tatteSu jIvatsu eko'pi parakIyamRNaM dApayitavyaH, mRteSu teSu na tadIyaputraH paraNa dAtumarhati / abhA. 55 (2) aviyutaiH ekacchAyAzritaiH yadRNaM kRtaM tadeko'pi jIvan sarve dApyaH / sarveSu tu ekacchAyAvatsu RNikeSu mRteSu tatputrA aMzakalpanayA dAtumarhanti na vira.52 tveka eva sarvaM dAtumarhatItyarthaH / (3) proSite pitari putro na dadyAdityuktam / tasya vizeSa ucyate - viMzaterarvAgapi grAmanagara viSaya samUhaistadartha niyuktairudyatamRNaM vayaM dAtAra iti sAdhAraNenaiko'pi dRSTo dApyo jIvatAM madhye / asAnnidhye teSAM putrA api daapyaaH| mRte putrapratiSedhAt sarveSu tu mRteSu na putrA dApyAH, yadarthaM tadudyataM ta eva dApyAH, anabhijJatvAt putrANAm / jIvatsu tvAgatAste conmoca (1) nAsaM. 2 / 12 viyutai: (dhikRtaiH) na tu ( tu na ); nAsmR. 4|15; abhA. 38,55 nAsaMvat vyaka. 120 prete (mRte); vira.52 eko (ko) tsva (na) preteSu na tu (mRteSu tu na ); vici. 24 tvavi (napi ) zeSaM viravat ; samu. 78 preteSu (mRteSu tu na manuH.
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yiSyanti / athavA tathaivAdhikRtaiH kutamRNaM sAdhAraNaM (1) atra yA strI vidhavIbhatA aputrA ca / tatra bhaviteti tadasyeyad asyeya diti tadeko'pi dRSTaH samarthoM yadi patyA mriyamANena nirUpitA tataH patikRtamRNaM vA dApyaH / jIvatsu teSu keSucinmRteSu keSucijjIvatsu dadyAt / athavA saiva rikthagrAhiNI RNaM dadyAt / na mRtaputrA daapyaaH| sarveSu tu mRteSu na putrANAM prasaGgaH, athavA tasyA ayogyatvAt dAyAdA rikthaM gRhNanti / upekSitatvAt / athavA taTAkArAmadevakulavANijyAdyarthena tato ya eva rikthaM gRhNAti sa eva RNaM dadAti / yato praghAjitenAdhikRtastathaivodyatamaNaM jIvatsu teSveko dApyaH, rikthaM saMcarati tata RNamapItyuktam / abhA.39 tathA gRhItatvAt , kAryasya ca sAdhAraNatvAt / mRteSu (2) aputrA'vidyamAnaputrA patyA mumUrSuNA niyuktA teSu na tatputraH parakIyaM RNaM dadyAt / yadyapi sAdhAraNaM, yA sA patikRtaM dadyAt / aputreti vacanAt na saputrA / tathApi yAvat piturAbhavati tAvat dadyAt / vivecya vidhaveti vacanAnna devarAdisamAzritA / niyukteti tu gRhIte prasaGga eva nAsti pararNadAne / naabhaa.2|12 vacanAnnAniyuktA / mumUrSuNeti vacanAnna svasthena dAsyAdi patiputrakRtarNasya strINAM pratidAtRtvavicAraH prasaktena vA / patidhane'satyetat / sati tu yastasya ne strI patikRtaM dadyAhaNaM patrakRtaM tthaa| rikthamAdadyAt , sa dadyAt / abhAve rikthabhAjo, rAjJA abhyupetAhate yadvA saha patyA kRtaM bhavet // grAhyatvAd rikthasya, rAjA dadyAt / . naabhaa.2|14 (1) atra strI abhyupetAhata iti / svayaM pratipannaM bhAryAkRtAMpAkaraNavicAraH . .. vinA putrakRtamRNaM na dadyAt / pratipannaM tu ddyaadityrthH| na ca bhAryAkRtamRNaM patyurvA'pi kathaM bhavet / tathA saha patyA kRtaM vinA patikRtamapi na dadyAt / ApatkRtAdRte puMsAM kuTumbArtho hi dustaraH // strIsahakRtaM tu dadyAdityartha ityuktam / abhA.38 (1) atra bhAryAkRtamRNaM patyuna saMbadhyate / Apa. (2) strI patikRtamRNaM svadhanAnna dadyAt, 'yato kRtAhata iti / patiputraduhitrAdikuTumbasya Apaduddharikthamityuttaratra vacanAt patyuH svAd deyameva / raNArtha tu patnIkRtamapi RNaM kuTumbapatirdadyAt / yataH kimeSa evotsargaH / abhyupetAdRte / jIvati patyAvahaM kuTumbArtho hi dustaraH / ApatkAle tu saMprAte dUravyavahidAtrItyabhyupetaM dAtavyameva / yadvA patyA saha kRtamubhA- tasya bhartuH...prApyamiti / *abhA.39 bhyAmarthitam / putrakRtasyApyeSeva gtiH| naabhaa.2|13 (2) Abhavediti deyaM bhvedityrthH| vyaka.122 dadyAdaputrA vidhavA niyuktA vA mumuurssunnaa| -- yo vA tadrikthamAdatte yato rikthamRNaM ttH|| * smRca. abhAvadbhAvaH / * jaoNlinA 'dadyAdaputrA vidhavA' ityasya vyAkhyAgranthaH rikthamRNaM tataH); vyapra.274 smRcavat bAla.2046 asmin zlokavyAkhyAne mUlapustakAnusAreNa punaH saMgRhIto- 2 / 49 vyakavat ; samu.86 yo (yA) zeSa smRcavat . 'smAbhirnodhdRtaH / (1) naasN.2|15 patyu...t (kathaMcit patyurAbhavet) (1) naasN.2|13 bhavet (tathA); naasmR.4|16, abhA. du (vi); naasmR.4|18 abhA.39; apa.2148 38 medhaa.8|4; vyaka.122; smRca.176; vici.29 patyu ...t (kathaMcit patyurAbhavet) puMsAM. (puMsaH); vyaka.122 pU., viimi.2|49 pR., vyapra.273 pU., bAla.2146 : apavat ; smRca.175 pUrvArdhe (na bhAryayA kRtamRNaM kathaMcit 2 / 49 ; setu.30 pR.; samu.86 uttarArdhe (abhyu-| patyurAvahet ); vira.59 (=) apavat ; vici.28 pUrvArdhe petAdRte tvaSa dharmaH prokto manoSibhiH); vivya.30 pU. (na bhAryayA kRtamRNaM kathaMciyatpurA bhavet )tkRtA (tkAlA) puMsAM (2) naasN.2|14 dapu (ttvapu) ktA vA (ktA yA) datte (dadyAd ); (puMsaH); candra.24 (ApatkAlakRtAdRte) etAvadeva; vyapra.274 naasmR.4|17 putrA (patra); abhA.39; vyaka.122 ktA vA patyu ... t (kathaMcit patyurAbhavet ) kAtyAyanaH; vitA.505 (ktA yA) datte (dadyAt ); smRca.177 putrA (putra) datte nAsaMvat / setu.29 pUrvAdhe (na bhAryayA kRtamRNaM kathaMcit (dadyAt); vira.61 uttarAce (yo vA tadRkthamAdadyAddadyAttasya RNa patyurAbhavet ) zeSa vidhivat / samu.85 smRcavat: vigya, ca saH); pamA.270 uttarArdhe (yA sA tadrikthamAdadyAdyato ] 30 apavat
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 699 (3) Apanne kuTumbe tadabhyuddharaNArthaM tatkRtaM dAta- | (1) atra yA strI vidhavA putravatI ca kramAgatagyam / yasmAt puMsAM kuTumbabharaNArthI hi vistaraH sarvaH / strIdhanavatI ca kAmAndhA putramutsRjya tyaktvA anyaM prayAsa: puruSeNa kartavyaH / nAbhA. 215 | bhartAramAzrayet, strIdhana svakIya sahitA'pi / tasyA yatstrIvargavizeSeSu strIkRtamRNaM patyA apAkaraNIyam dhanaM tatso'nya eva bhartA gRhNIyAnna putrAH / yA punaabhyatra rajakavyAdhagopazauNDikayoSitAm / rniHsvA strIdhanarahitA bhartRdhanasahitA'nyaM yAti taddhanateSAM tatpratyayA vRttiH kuTumbaM ca tadAzrayam // manyo bhartA na labhate / tasya pitRdhanasya putraH (1) atra rajaka : prasiddhaH / zauNDiko varaTaH / svAmIti / abhA. 30 eteSAM rajakAdInAM strIpratyayameva lokasaMvyavahAro vartanaM jIvanaM ca / kuTumbamapi tadIyastrIsamAzrayameva / eteSAM strIbhiH kRtamRgaM kuTumbArthe kRtaM, ApatkRtaM vinA, nityameva rajakAdayaH patayaH nirvikalpaM dadyuriti / (2) RNI strIhArI / apa. 2 / 51 smRca. 174 (3) anyaM mAtulAdikam / (4) yadi putraM parityajya samastapUrvadhanazUnyA puruSAntaramAzrayet tatpatikRtamRNaM putra eva dadyAdityarthaH / vira. 65 (5) striyA RNadAnapratiSedhArthamidamucyate / putravatI yA nArI putramutsRjyAnicchayA putrasyAnyaM patimAzrayet tasyAH svaM dhanaM haret sarvam / sarvagrahaNaM SaDvidhasyApyupasaMgrahaNArtham / evazabdAnnarNIti gamyate / tatazca sA niHsvaiva bhavati tasyai dattaM hIyate, tasmAnna dAtavyamiti vidhiH / athavA yadyanyamAzrayet, dhanaM sarva putrAya datvA zarIramAtreNAzrayet / niHsvAyAH yaH patiH sa na tasyA dhanaM labhate / yat tayA kRtamRNaM sa eva tad dadyAnna putra iti / nAbhA. 2 / 17 1 smRca. 175 (3) evamanyatrApi yatra prAdhAnyaM strINAM tatra tathaiva na tu jAtyAdaraH kAryaH / tatra yoSideva sarvamanusaMdhatte / puruSo'za eva / idaM tu prapaJcamAtraM kuTumbArthaM brAhmaNAdistrIkRtasyApi kuTumbideyatvAditi / vici. 28 (6) mAturdoMsthye'pi nirdhanAyAstasyA RNaM putreNa dAtavyamityAha - putriNI tu samutsRjyeti / anyaM bhartAramiti zeSaH / vyapra. 275 (7) idaM tu rikthagrAhaputraparam / vyama. 84 (8) anyaH jAraH / vitA. 506 yA tu sapradhanaiva strI sApatyA cAnyamAzrayet / so'syA dadyAdRNaM bharturutsRjedvA tathaiva tAm / / abhA. 39 (2) teSAM rajakAdInAm / tatpratyayA vRttiH yoSidadhInaM vartana mityarthaH / tenAnApadi kRtamakuTumbArtha kRtamapi patibhirdeyamityabhiprAyaH / rajakAdigrahaNaM yoSidadhInavRttInAM tailikazailUSAdInAmupalakSaNArtham / (4) strIkRtaM patirna dadyAdityuktaM tasyAyamapavAdaH / rajakavyAdhagopazauNDikAnAM yoSito rajakavyAdhagopa zauNDikayoSitaH / etAbhiH kRtaM dadyAt patiH / atra kAraNamAha -- teSAM tatpratyayA vRttiH / tatpratyayaH pratyayo yasyAH sA tatpratyayA vRttiH / nAbhA. 2116 strIhAririkthahAriputrAdInAmRNapratidAtRtvavicAraH triNI tu samutsRjya putraM strI yA'nyamAzrayet / tasyA RNaM haretsarvaM nisvAyAH putra eva tu // (1) nAsaM. 2 / 16 pitAm (SitaH); nAsmR. 4 / 19; abhA. 39 anyatra rajaka (patirdadyAdraja); vizva. 2 / 50 utta; apa. 2048; vyaka. 122 tatpratyayA ( tu tatparA ); smRca. 1751 vici. 28 tatpratyayA ( ca tatparA); vyapra. 274 vyakabada, kAtyAyana:; vitA.505 vyAdhagopazauNDika (vyAdhopazauNDikAdi); samu.86; vivya. 30 vicivat . (2) nAsaM. 2 / 17 RNaM ( rikthaM); nAsmR. 4 / 20 RNaM (dravyaM) tsarvaM (tso'nyo); abhA. 39 nAsmRvat; apa. 2 / 51 tu (ca) RNaM (RNI); vyaka. 124 RNaM ( dhanaM); smRca. 174; vira.65 strI yA'nyamAzrayet ( yA stryanyamAzritA) tu (ca); savi. 263 RNaM (dravyaM); vyapra. 275; vyama. 846 vinA. 505-506 tsarvaM (tsaiva) tu (ca); samu.86. (1) nAsaM. 2 / 18 tu (ca); nAsmR. 4 / 21; mitA. 2 / 51 cAnya ( vAnya); apa. 2 / 51; smRca. 173 tu sapradha (puna: sadha); vira. 65; abhA. 396 vyaka. 124; pamA 275
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) atra yA tu strI vidhavA bAlaputravatI ca / (2) tatra striyamupaitItyasya yathAzrutArthaparatve niyuktabhartRsaktadhanasahitA cAnyaM bhartAramAnayet / so'nya eva dArayorapi RNabhAgitvamiti prAguktavirodhaH strIgrAhaparatve bhartA tadIyapUrvabhartakRtamRNaM dadyAt / pradhanakAditadIya- paunaruktyamiti zaGkyam / ucyate / dhanagrAhayoSidagrAhaparigrahapratipAditatvAt / atha RNikasya bahutvAt puSya- vihInasya yoSidupabhoktA'pi RNabhAgiti pratipAdanArtha mANaM na pazyatyanyo bhartA tatastAM tathaivAvinAzitapradhana- vacanamArabdhamiti na saMkaTaM kiMcit / smRca.173 kAmutsRjanvizudhyati / dhanika eva tatpratigRhNAti / / (3) idamapi nAradIyavacanaM kAtyAyanoktazauNDikA*abhA.39 diviSayaM netavyam / vira.63 (2) prakRSTena dhanena saha vartate iti sapradhanA / bahu- dhanastrIhAriputrANAmRNabhAgyo dhanaM haret / dhaneti yAvat / mitaa.2|51 / putro'satoH strIdhaninoH strIhArI dhaniputrayoH / (3) yA strI sadhanA sabAlatanayA ca rakSArtha (1) atra yasya puruSasya RNayuktasya mRtasya dhanaM mAtulAdikamAzrayet / sa cAzrayabhUto mAtulAdirbhartRkRtaNa dAyAdairAkramya gRhItam / patnI ca nirdhanA putramapyudApayet / yadi tu sa dAtuM necchati tadA sadhanAM tsRjya anyasya gRhe praviSTA / putro'pi dhanamAtRvihInaH satanayAM tyajet iti / smRca.173-174 | kevala stiSThati / tadA vyavahArakastrayANAM madhye vidhRtya (4) iti tat AzritabharnAdiviSayam / pamA.275 kasya dhanaM gRhNAtu / kena ca taddAtavyamiti / asyA (5) kIdRzasya yoSidgrAhasyarNadAne'dhikAra itya- rthasya nigamArthametaduktam / eSAM madhye'pi RNabhAgyo pekSite-yA tu sapradhanaiveti / vyapra.269 dhanaM haret / dhanasya prAdhAnyAt / dhanagrAhI RNaM adhanasya hyaputrasya mRtasyopaiti yaH striyam / dadyAt / tasminvidyamAne nAnyaH kazciditi / yasya tu RNaM voduH sa bhajate tadevAsya dhanaM smRtam / / saRNasya mRtasya puruSasya dhanasyAbhAvAna dhanahArI (1) yaH yasya tu puruSasya RNayuktasya ca aputrasya kazcijAtaH / striyA apyabhAvAnna strIhArI kazcidasti / ca striyamupaiti gRhNAti, sa tatpatnIparigrahamAtrasaMgrahA- pitRmAtRdhanavarjitaH putraH kevalastiSThati / tadA asatoH dapi prathamapatikRtamRNaM dadyAt / yatastadeva tasya rikthaM, strIhAridhanahAriNoH putra eva bIjasaMbhavasaMbandhAtpitRkRta'yato rikthamRNaM tataH' iti nyAyAt / +abhA.40 ' mRNaM prayacchati iti / yasya tu dhanasya hArI na kazci____ * vira. abhAgatam / + nAbhA. abhAgatam / dasti / na putro vidyate / palyeva dhanaputravihInA'nyasya. mitAvat ; savi.261 sapradhanaiva strI (saptadinenaiva) cAnya (vAnya) | gRhe praviSTA / tadA dhanahAriputrayorasatoravidyamAnayoH so'syA (sA vA); vyapra.269 mitAvat ; vyau.79 utta., / strIhArI RNaM dadyAditi / trayANAmapi dhanastrIhArismRtyantaram ; vyama.83, vitA.309 sApatyA cA (sApa- | putrANAM samuditAnAmapi madhye yena RNaM deyaM taddarzitam / nyAccA) uttarArdhe (RNaM patikRtaM dadyAdvisRjedvA tathaiva tAm ): tathA dvayorabhAve ekaikena yena RNaM deyaM tadapi 519 mitAvat ; samu.85 smRcavat . sagranthapAThaM darzitam / yasya punaH dhanastrIhAriputrANAM (1) naasN.2|19 vAsya (tasya); naasmR.4|22 uttarAdhe madhye ekaikasya vastuta abhAvaH dvayoyostu vidyamAna(sa AbhajedRNaM voDhuH saiva tasya dhanaM yataH); abhA.39.40 uttarAdhe (sa AbhajeddhanaM voDhuH tadevAsya dhanaM yataH); mitA. (1) naasN.2|20; naasmR.4|23; abhA.37 pU.:40 2 / 51 tadevAsya (saiva cAsya); ap.2|51; vyaka.123; | mitaa.2|51; apa.2151; vyaka.123, mbhaa.12|37 smRca.173, vira.62; pamA.275 mitAvat ; vici.29; dhanipu (dhana); smRca.172 hArI (hAri); vira.63, pamA. smRci.14 smRtam (yataH); savi.261 tadevAsya (naiva 276; dIka.36 smRcavat ; vici.26, savi.262 uttacAnya); vyapra.268 : 271 mitAvat ; vyau.79 voduH rAdhe (putro'sutaH strIdhaninoH strIhAridhanaputrayoH); candra.23; (coduH) zeSaM mitAvat ; vitA.519-520 tadevAsya (saiva vyapra.267 : 270-271; vyau 79; vyama.83, vitA. tasya); samu.85, vivya.3.. 520 samu.85, vivya.19.
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 701 tvamasti / tatrAkSarairanukto'pi nigamo'rthApattitAratamyA- | viSNuvacanena pakSadvayamuktam / saputrasya dhanahArirahitasya davagantavyaH / tathAhi yasya putraH dhanahArI ca vidyete RNaM strIhArI dadyAt / aputrasya vA dhanahArirahita. strIhArI nAsti tatrApi dhanahAriputrayordvayorapi vidya- syeti / tatra dvitIyaH pakSaH strIhArI dhanaputrayorityanemAnayoH dhanaprAdhAnyAddhanagrAhI RNaM dadyAt / yathAtra noktaH / dhanahAriputrayorasatoH strIhArI RNabhAgiti dhanahAristrIhAriNoIyorapi vidyamAnayoH dhanahArI eva dvitIyapakSasamAnatvAt / vacanAntareNa prAkpratipAdiRNaM dadyAdityuktam / yasya punarnirdhanatvAddhanaM nAsti / to'rthaH prathamapakSa eva / ato na tena saha dvitIyapakSaputraH strIhArI ca vidyate / tadA tayoH strIhAriputrayo- syevAsyApi virodhaH / vikalpitatvAt / 'putro'satoH yormadhye kena RNaM deyamityatrApi arthApattitAratamyA- strIdhaninoH' ityanena saputrasya strIhAridhanahArirahitasya pekSayA / yadi rUpayauvanasaMpannA kAmamadoddhatA pradhAnA- RNa dAyAnahaH putro dadyAdityuktam / 'putro'nanyAbhimatA ca strI tadA 'tasya strIhArI RNaM dadyAt / zrita' iti vacanena tulyArthatvAt / evaM ca na prAkpratiyatastadeva tasya dhanamityuktameva / athavA sApi strI pAditena svoktena virodha iti yuktamuktaM nAradena / nibhAgyA karmakAritvagrAsamAtrabhojanA tataH putro smRca.172 'satoH strIdhaninoriti nyAyAt putra eva RNaM dadyAt / (5) dhaneti / vyasanagraste draviNAhe'pi putre sati dhanaiti visphuTIkRtamidam / abhA.40 grAhaka RNaM dApya ityarthaH / strIdhaninoriti samastAdi ni(2) dhanastrIhAriputrANAM samavAye yo dhanaM haretsa prayatyaH / tena vyasanAdiyuto'pi putro'sati strIhAriNi * RNabhAk / putro'satoH strIdhaninoH / strI ca dhanaM ca dhanahAriNi ca dadyAt / strIhArI dhanahAriNi yogyaputre strIdhane te vidyate yayostau strIdhaninau tayoH strIdhaninora- cAsati dadyAt / ato dhanagrAhiNi sati dvayorna deyam / satoH putra eva RNabhAk bhavati / dhaniputrayorasatoH ayogye ca putre'sati dhanahAriNi strIhArI dadyAta / strIhAryavarNabhAk / strIhAryabhAve putra RNabhAk putrAbhAve vici.26 strIhArIti virodhapratibhAsaparihAraH pUrvavat / (6) dhanaM ca strI ca dhanastriyau te hartuM zIlaM yayostau xmitaa.2|51 dhanastrIhAriNau, tau ca putrazca dhanastrIhAriputrAH teSAmiti .." (3) 'strIhArI dhaniputrayorityatrAsatorityanuSaGgaH / nirdhAraNA sssstthii| teSAM madhye yo dhanaM haret sa RNaM dadyAt, strIhAriputrayostu vidyamAnayorbAle vyasanAbhibhUte dravi- yasya tad dhanam / asatoH strIdhaninoH putro dadyAt / NAnaheM RNadAnAsamarthe putre strIhArI RNaM dadyAdi- 'na strI patikRtaM dadyAt' iti pratiSedhAt strI vidyamAnApi tyarthaH / yadA tu nirupadravo draviNAho dhuryazca putro bhavati na prasaktA / tasyAM satyAmapi putra eva dAtA / putretadA sa eva RNabhAk na strIhArI ityrthH| +vyaka.123 'sati strIhArIti vacanAt strIhAriNyasati putra ityayamoM (4) strIgrAhadhanagrAhayorabhAve dAyAnahaH putra RNa- na saMbhavati / tasmAnna mumUrSuNA niyuktA, rajakAdistrI bhaagityrthH| yatpunastenaivAnantaramuktaM 'strIhArI dhanaputrayoH' ca / tasyAmasatyAM dhanahAriNi cetyarthaH / tasyAM hi vidyaiti tadayuktamiva pratibhAti / dhanahArimAtrAbhAve mAnAyAM tadadhInatvAt kuTumbasya saiva dadyAt, na putraH / strIhArI RNabhAgiti vacanAntareNa prAkpratipAditArthavi- dhaniputrayorasatoH strIhArIti pUrvasya viSayaH pradarzitaH / rodhAt / putrasya strIhArirAhitye RNabhAkttvamiti svoktena athavA (dhana) strIhAriputrANAmRNabhAk putraH strIdhanino. virodhAcca / satyamasti virodhaH / tathApi viSayabhedAda- zca yo dhanaM haret , asatordhaniputrayoH strIhArI cetyayamoM sAvapi gacchati / tathAhi vidhanasya striigraahiiti| vyavahitakalpanayA neyH|| naabhaa.|20 xzeSa - rikthagrAha RNaM dApyaH / iti yAzavalkyavacane (7) strIdhaninorasatoH putra eva RNabhAgityanvayaH / (pR. 687) draSTavyam / pamA., vyama., vitA. mitAgatam / + vira. vyakagatam / * candra, vicigatam /
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 703 strI ca dhanaM ca strIdhane tadvato: strIdhanahAriNorityarthaH / atra strIhArI dhaniputrayoriti putrAbhAve bodhigrAhasyarNa dAyitvAbhidhAnaM dAyArhaputrAbhAve mantavyam / aputrasya cetyanuvRttI 'vidhanasya strIhArI' iti viSNunA'mi dhAnAt / 'putro'satoH strIdhanino:' iti svoktivirodhA myapra. 267 antimA svairiNInAM yA prathamA ca punarbhuvAm / RNaM tayoH patikRtaM dadyAdyaste samazrute // zca / / (1) ayaM granthakArazcatasraH svairiNyo vakSyati, tisraH punardhvaH / ( 12, 46, 49 ) etayorantimottamayoH speraNIpunabhyaH striyoryaH saMgrahItA sa eva tatpUrvapati kRtamRNaM dadyAditi samudAyArthaH / vizeSArthazcAyam / atra uttamazabdaH sarvasAdhAraNaH / etAsAM saptAnAmapi madhye yaiva kAcidbhAgyasaubhAgyaguNairuttamA tasthA evaM grahItA tatpatikRtamRNaM dadyAna putra iti vizeSaniyamAt / - vyavahArakANDam abhA.40 (2) khairiNInAmantimA nAradenoktA badhAdezadhamanavezya strI gurubhiryA pradIyate / utpannasAhasAmyasmai sA'ntimA svairiNI matA / kanyaivAkSatayoniryA pANigrahaNadUSitA / punarbhyAmatha sA proktA punaHsaMskAra karmaNA' / atra cetayoranyasyairiNyapekSayA zreSThayAttadUSAhI tatpatikRtapUrNa dadyAdityarthaH / 0paka. 122] (2) evaM ca yaH prathametarapunarbhuvamupagacchati sa niyuktamAtro na yoSidmAda iti punarbhabhartRkRtadAnAna * vici vyakavat / (1) nAsaM.2021 pUryAceM (uttamA kheriNInAM vA puna muttamA tathA ) sama (upA); nAsmR. 4 / 24 prathamA ( uttamA); abhA. 40 nAsmRvat mitA 2 / 51 ste samaznute ( stAmupAzritaH); apa. 2 / 513 vyaka. 123 prathamA bAm (punava prathamA ca yA); smRca. 173 sama ( u ) vira. 61 vyakakt; pamA 275 samate (upAzritaH) vidhi. 29 vA () () zeSaM vyakavat nRpra. 21 vyakavat / savi. 261 ste sama ( stAmupA); candra. 25 prathamA vAm (punarbhUH prathamA ca yA); bImi. 2 / 51 ca (yA); vyapra. 268 smRcavat; Dayau . 79 vitA. 519 mitAvat ; setu. 31 vyakavat ; samu. smRcavat ; 85 smRcavat. ... dhikArIti mantavyam / evaM yaH svairiNI caturthIvyatiriktAmupagacchati so'pi jAramAtro na yoSidvAda iti khairiNIpatikRtarNAnAdhikArIti mantavyam / Ayapunastu yaH pANi gRhNAti sa yoSidgrAho bhavatveva bhAryAtvenaiva svIkArAt / caturthyA api svairiNyA bhAryAtvenaiva svIkAra iti svIkartA yoSidrAda eva tena tAbhyAM punaH prathamAyAH patyA kRtamRNaM vairiNyAH patyA kRtaM ca svairiNyAzcaturthyAH RNa | devam / tathA ca tenaivokam antimA svairiNInAM ityAdi / patitveneti zeSaH / 1 smRca. 173 (4) te eva striyau parigrahNan tatpatikRtamRNaM dadyAt na svayantarapatikRtam / +vira. 61 (5) uttamA sairiNInAmantyA caturthI / punarvAmuttamA tRtIyA / tayoH patikRtamRNaM sa dadyAd yaste prApnoti bhuta ityarthaH / kheriNIM prathama yo grahNAti na tasya prasaGgaH pUrvasyAmRtatvAt / dvitIyasyApi nAsti prasaGgaH rikthabhAjAM devarAdInAM vidyamAnatvAt / tRtIyasyApi nAsti prasaGgaH / canena krINAti patyu dadAti iti nAsti prasaGgaH / tadevAsya dhanamityuktam | kramAca taddhanAprasaGgaH / caturthyAmasti prasaGgaH, bAndhavaiIsAmasI grahNAti / tasmAt tatsaMbandhyuNavAn bhavati svecchayA pratigRhItatvAt / tathA punabhva prathama yo gRhNAti sa na bhavati punarasaMskRtAgrahaNAt yathA pUrvaH tasyAzca pUrveNAsaMbandhatvAt / tathaiva dvitIyAyAmapi, pUrvasyaiSa jIvanAt / prataro'lpakAlasaMbandho grahItari vidyamAne kasmAt tad dAsyati / ataH svairiSyAmiva tRtIyAyAmupapadyate / perapUrvAH striyastvamyAH sapta proktA yathAkramam / punarbhUstrividhA tAsAM svairiNI tu caturvidhA // 9. nAbhA. 2 / 21 + candra viravat / * 'parapUrvAH striyaM' ityAcaSTa zlokAnAM vyAkhyAsaMgrahaH strIpuMdharmaprakaraNe draSTavyaH / (1) nAsaM. 13456 nAssU. 152456 mitA. 22513 apa. 2151 tu (ca); smRna. 1733 vira.61 avavat : 450 tAsa (stAsAM tu (ca); pamA. 274 apavat ; nRpra. 201 savi. 260 trivi (dvivi); byapra. 2683 vyau.78 tAsA (stAsAM ); vitA. 5191 rAkau 4986 setu. 31 apabaMda vibha. 32 vyaMuvat samu.85.
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 703 kanyaivAkSatayoniryA paannigrhnnduussitaa| kaumAraM patimutsRjya yA tvanyaM puruSaM zritA / punarbhUH prathamA proktA punaH saMskArakarmaNA // / punaH patyugruhaM yAyAtsA dvitIyA prakIrtitA / 'dezadharmAnavekSya strI gurubhiryA pradIyate / mRte bhartari tu prAptAndevarAdInapAsya yA / utpannasAhasA'nyasmai sA dvitIyA prakIrtitA // upagacchetparaM kAmAtsA tRtIyA prkiirtitaa|| asatsu devareSu strI bAndhavairyA prdiiyte| prAptA dezAddhanakrItA kSutpipAsAturA tu yA / savarNAya sapiNDAya sA tRtIyA prakIrtitA // tavAhamityupagatA sA caturthI prakIrtitA // strI prasUtA'prasUtA vA patyAveva tu jIvati / bhAryA snuSA ca bhRtyA ca bhAryAyAzca parigrahaH / kAmAtsamAzrayedanyaM prathamA svairiNI tu sA // / etAvadbhirRNaM deyaM bhUmiM yazcopajIvati / / atra bhAryAsnuSAdInAmateSAM nAmoddiSTAnAM madhye yenaiva (1) naasN.13|46 pro (so); naasmR.15|46 karmaNA (mahati); mitA.2151 proktA (nAma); apa.2151 maNA | tatkuTumbArthe kRtamaNaM tenaiva deyam / atrAsvAtantryadoSa(maNi); vyaka.123; smRca.173 ryA (rvA); vira.62 : saMbhavo nAsti / ayaM prathamaH pkssH| dvitIyaH punastva450, pamA.274; vici.29; nRpra.20 nyaivA (nyA yA); | 260 tu sA (ti sA); vImi.2151; vyapra.268 uttarArdha savi.260 ryA (vI) prathamA (prathama) meNA (maNi); candra.26 nAsaMvat ; vyau.78 vA (yA) tusA (smRtA); vitA.519 yA (vA) proktA (zeyA); viini.2|51, vyapra.268; vyau.. kAmAtsamA (yA kAmamA); setu.31, vibha.32; samu.85. 78 ; vitA.519 nAsaMvat ; rAkau.398 pU.; setu.31 (1) naasN.13|50 tvanyaM puruSaM (tvanyapuruSA); naasmR.15| vibha.32 apavat ; samu.85. . 47 yAyA (iyA); mitA.251; ap.2|51; smRca.173; (2) nAsaM.13147; naasmR.15|52 vekSya (pekSya) sA vira.62:450 paruSaM (patimA) zeSa nAsmRvat ; pamA.274; dvitIyA prakIrtitA (antyA sA svairiNI smRtA); abhA.41 savi.260-261; viibhi.2|51 sA dvitIyA (dvitIyA sA); bhiryA (bhivA) sA dvitIyA prakIrtitA (sAntimA svairiNI matA); vyapra.269; vyau.78 yAyAt (yAti) zeSaM vIbhimitA.2051; apa.2051; vyaka.123 uttarArdha abhAvat ; vat vitA.519, setu.31; vibha.32 viravat ; samu.85. smRca.173; vira.62 smai sA dvitIyA (smin dvitIyA sA): (2) naasN.13|51 tu (yA) dInapAsya yA (napyapAsya tu); 451 sA dvi...tA (sAntimA svairiNI smRtA); pamA.274; nAsmR.15/50 tu (saM) tRtIyA (dvitIyA); mitA.2151% vici.29 vira.451 vat ; nRpra.20, savi.260 vekSya apa.2051 tu (tat); smRca.173 prAptAn (prAptA); vira. (pekSA); candra.25 vekSya (pekSya) sA dvi...tA (sA tvanyA svairiNI / 62 upa (upA) zeSa smRcavat : 451 tu prAptAn (yA nArI) smRtA); vImi.2.51; vyapra.268, vyau.78; vitA. yA (tu) uttarAdhe (kAmatastu bhajedanyaM sA dvitIyA prakIrtitA); 529 rtitA (yate); setu.31 vira.62vat ; vibha.32 pamA.274; savi.263 sya yA (sya vA); vImi.2051 nyasmai (nyasmin ); samu.85. vyapra.269; vyau.78 savivat ; vitA.519, setu.31 .. (3) naasN.13||48 rNAya (yA); naasmR.15|48; vira.62vat ; vibha.32 tu prAptAn (yA proktA) sya yA bhabhA.41 uttarArdhe (savarNAyAsapiNDAya punarbhUH sA (sya tu); samu.85. tRtIyakA); mitaa.2|51; ap.2|51 nAsaMvat ; vira.62: (3) naasN.13|52 tu yA (ca yA); naasmR.15|51 451 sA tRtIyA (tRtIyA sA); pamA.274 nAsaMvat ; nRpra. tu yA (ca yA) caturthI (tRtIyA); mitA.251 nAsaMvat / 20; viimi.2|51; vyapra.268; vyau.78 ya sapiNDAya | ap.2|51; smRca.173 nAsaMvat ; vira.62:451 pUrvArSe (masapiNDArtha) zeSaM viravat ; vitA.519; setu.31; vibha. (dezApahRtavikrItA kSuttRSNAvyasanArditA) caturthI (tRtIyA); pamA. 32 bAndhavai (gurubhi); samu.85 nAsaMvat . | 275 nAsaMvat ; vici.29; nRpra.20-21; savi.261 (4) naasN.13|49 strI prasUtAs (prasUtA vAs) pratha ...NI vImi.2151byapra.269; vyau.79 rA tu yA (rAnvayA); (svairiNI prathamA); nAsmR.15:49 tsamA (dyA saM); mitA. vitA.519 nAsaMvat ; setu.31, vibha.32 pUrvAdha viravat / 2051; ap.2|51 tu jI (ca jI); smRca.173; vira. samu.85. 12:451 pratha...tu (svairiNI prathamA ca);pamA.274; savi. (4) naasmR.4|25, abhA.41. dhya.kA,89
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 vyavahArakANDama yam / yadi teSAM madhye yenaiva kuTumbArthe ApaduddharaNArthe / tasya brAhmaNasyA'pi yadA abhAvaH tadA tadIyasakulyeSu kRtamaNaM tadgRhapatinA dAyAdairvA dAtavyamiti / athavA nikSipet / kulyAnyasthInyucyante / tAnyekAni samAni eteSAM madhye ya eva kazcittatkuTumbabhUmimupajIvati, sa yeSAM te sakulyAH pitRpitRvyatatsutAdayaH / teSu saMkulyeSu eva tatkRtamRNaM prayacchatyeSa tRtIyaH pakSa iti / abhA.41 nikSipet / tadabhAve'sya bandhuSu mAtRbhaginIbhAgineyAbhAryA snuSA prasnuSA ca bhAryAyAzca pratigrahaH / diSviti / yadeti / spaSTArthaH zlokaH / IdRzaM ca etAn harannRNaM dApyo bhUmiM yazcopajIvati // brAhmaNasyogatvaM dRSTam / yena kathamapyAtmapArthe na dhAraNIyaM dAramUlAH kriyAH sarvA vrnnaanaamnupuurvshH| ityuktam / yacApi tatpuNyoddezena taDAgakhananena tathA yo yasya harate dArAnsa tasya harate dhanam // vyayediti / _ abhA.53 uttamarNabrAhmaNAbhAve RNApAkaraNaprakAraH (2) brAhmaNasya grahaNamuttamopalakSaNArtham / uttamarNabrAhmaNasya tu yaddeyaM sAnvayasya na cAsti sH| sya deyaM yadRNaM tattadabhAve tatsaMtAnasya tanayAdestadrvyanirvapettatsakulyeSu tadabhAve'sya bandhuSu // grAhiNa RNapratidAtrA deyam / sasaMtAnasyottamarNasyAbhAve yadA tu na sakulyAH syuna ca sNbndhibaandhvaaH| tatsakulyeSvantaraGgAnatikrameNa deyam / sakulyAnAmapyabhAve . tadA dadyAdvijebhyastu teSvasatsvapsu nikSipet / / mAtulAdiSu bandhuSvantaraGgAnatikrameNa deyamiti / yadA tu (1) atra brAhmaNasya yatkimapi yena dAtavyaM vidyte| pUrvoktAnAmabhAvaH tadApyAha sa eva-yadA tu netyAdi / - (1) Vulg.naasmR.4|21 ityasyopariSTAt ; mitaa.2|51 / . smRca.177 (-) caturthAdhaH vitA.520 caturthAdhaH, smRtiH. (3) bAndhavAH anvayasakulyAnyamAtApitRsaMbandhAH / - (2) nAsaM.2196 tu (ca) nirva... ...syeSu (sapiNDe- brAhmaNasyeti varNamAtropalakSaNam / vira.82 bhyo'sya nivapet ); naasmR.4|112nirvpettts (nikSipettatsva); (4) kSatriyAdestu rAjaiva gRhNIyAt / vici.30 abhA.53 sAnva...saH (anvayazcAsya nAsti cet ) nirva... (5) nikSepo nAma homH| savi.264 lyeSu (nikSipeta svakulyebhyaH); mitaa.2|51 na cAsti saH (6) brAhmaNasya tu yad dAtavyaM brAhmaNAd gRhItamRNaM (ca nAsti cat ) 'sya (sva); vyaka.129 na cA (canA) sAnvayasya, sahAnvayena sAnvayaH tasya / anvayaH putra. nirva...lyeSu (sakulyebhyo'sya ninayet); smRca.177; vira. 82 na cA (tu nA) zeSa vyakavat ; pamA.277 saH (cet ); pautrAdiH brAhmaNAd gRhItamRNaM putrapautrAdisahitasya . vici.30 saH (yaH) uttarArdhaM vyakavat ; savi.264 saH (naH) dAtavyamityarthaH / na cAyamAcAro loke / tasmAda pettat (pettu): 276; candra.26 pUrvArdha mitAvat ; vyapra.270 / brAhmaNAd yad gahItamRNaM tat tasyaiva nivapet, tadabhAvepetat (pettu):276; vyau.79 nirvapettat (nicayaitat); 'nvayasya / na cedasti so'nvayaH,sapiNDebhyo'sya / asyeti vyama.84 yasya (yazca); vitA.523 pamAvat ; rAkau.399 prakRtasya brAhmaNasya nirdeshH| nivapet dadyAdityarthaH / saH (vA) nivapettat (niranvaye); setu.32 uttarArdhaM vyakavat ; vaperanekArthatvAt, prakaraNe dRSTArthasya chedArthe kezAn vapasamu.86; vivya.30 vyakavat . tIti darzanAt / sapiNDAzceti vizeSitAH-'sapiNDatA . (3) nAsaM.2097 tu (ca) dijebhyastu (svajAtibhyaH); tu paruSe saptame vinivrtte'iti| teSAmabhAvastadabhAvaH / nAsmR.4.113 jebhyastu (jAtibhyaH); abhA.53 nAsmRvat ; sapiNDAbhAve'sya bandhuSu / bAndhavAH pitRmAtRsaMbandhAH, mitA.21517 vyaka.130 nAsmRvataH smRca.177, vira. 82 nAsmRvat ; pamA.277, subo.2051 (=) nikSi (ca pratyAsattito'nukrAntatvAt / bandhuSvapISyate pratyAsattiH / kSi) vici.30 tu (ca) zeSaM nAsmRvat ; savi.264; candra. yadA sapiNDA bAndhavA na santi, tadA sakulyebhyaH / tadabhAve ttsNbndhibaandhvebhyH| yadA'sya sakulyA na 26 tu na sakulyAH (sakulyA nAsya); vyapra.270,276; myama.84; vitA.523, rAko.399 yadA (dAtuM) teSva syuH, sakulyA nivRttapiNDodakA ekapuruSaprabhavAH, yadA sarasvapsu (teSvasamu); bAla.2151 setu.32 vicivat ; samu. ca saMbandhibAndhavAH saMbandhinAM pitRmAtRsaMbandhinAM, 86.viSya.30 nAsmRvat. bAndhavAH saMbandhinaH, na syurityeva, tadAsya svajAtibhyo
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 705 brAhmaNebhyo dadyAdasaMbaddhebhyaH sAmarthyAt / teSvapya- | viSaye'pyAdhimocanaM kRtsnAMpAkaraNAnantaraM sakRdeva / satsu kadAcidasAnnidhyaM bhavati anicchatsu vA'psu na punardattAMzAnusAreNa bahuzaH / yAvadRNaM tava na dadAmi nikSipet / 'Apo vai sarvA devatAH', 'brAhmaNo vai sarvA | tAvadayamAdhiriti bahumUlyasyAnRNyaparyantamAdhIkaraNAt / devatAH', iti ca zruteH svajAtIyatvaM tAsAmastIti / na cAdhIkRtadhanasvAmitvenAsAvaparikSINa iti vAcyam / kSatriyasya yathoktAbhAve rAjA svajAtIya iti tasmai | pratibaddhadhanasvAmitvena niHsvatulyatvAt / abhibhogena dadyAt / vaizyasyApyevameva / rAjJo'vakIrNikasya (2) vRddhinyAyena dattAMzAnusAreNa bhoganivRttiH / prtinisskcopdeshH| nAbhA.196-97 / mazItibhAgAdi vRddhayaGgIkAro hi dhAryamANadhanAnu. (7) anvayaH putrasaMtatiH duhitRsaMtatizca / vyapra.276 sAreNa kRtaH / tena pratidattAMzasyAdhAryamANasya RNaprAptI upagatapatrakaraNapatrapATanAdividhiH / vRddhi nivRttiryuktA / Adhibhogastu bhogyAdhitvasthitadakaraNe dhnidnnddH|| tyanuyAyI / svalpadhanaprayogaviSaye'pi bahumUlyasyAgRhItvopagataM dadyAdaNikAyodayaM dhanI / pyAdhitvena sthitasyAzeSasyaiva bhogyatvadarzanAt / na adadadyAcyamAnastu zeSahAnimavApnuyAt / / cAGgIkAravazAttatra tathA bhogyatvadarzana miti vAcyam / (1) RNikAt vRddhiskandhakaM vA'nudayabhUtaM gRhItvA kRtsnaM bhogyaM tvayaitadityevamanukte'pi darzanAt / bhogyAdhidhanI upagataM dadyAt / RNikasya tAM tu pravizyopagataM tvena sthitizcAvimocanAt / vimocanaM ca kRtsnApAuparipRSThaM vA yAcyamAno'pi aprayacchan. zeSahAnimavA. karaNAnantaraM sakRdevetyuktam / tena parikSINa viSaye'pi :mayAt / RNI vadati pravezitadhana midaM patra iti| na dattAMzAnusAreNAdhyaMzabhoganivRttiH / yathA kAyika abhA.53 vRddhaya gavAdikamAdhIkRtya niSke RNinA gRhIte catu:(2) udayamRNikenopArjita gRhItvA dhanI RNikA- stanabhava kSIraM pratidatte'pi niSkaikadeze dhanI gRhNAti na yopagataM dadyAdityanvayaH / udayazabdenopArjitaM bruvan | puna: dattAMzAnusAreNa ekastanaM tristanaM vA'dhamarNAyArpa'brAhmaNastu parikSINaH zanairdApyo yathodayam' ityukta- yati / azve tvAdhibhUte dhanI svayamevAzvamAruhya kRtsnaM viSaye'pyayaM pakSo vijJeya iti darzayati / tena patrapRSThe | mAga gacchati / tathehA pItyalamatibahunA''dhiprapaJcena / lekhanapakSo'pyanena vikalpitatvAdasminneva viSaye yastu daurAtmyAdyAcyamAno'pi upagataM na dadAti tasya vijJeyaH / RNagrahaNavidhibalAdasminneva viSaye bhAgazo hAnimAha sa eva 'na dadyAdyAcyamAnastu zeSahAnimavA. grahaNam / anyatra kRtsnasyaivarNasya grahaNamiti manta- pnyaat| zeSo dAsyamAnatayA sthito bhAgaH / zeSasya vyam / tena yatra bhAgazo grahaNa vidhistatraiva dattAMzasya svalpatve satyetadraSTavyam / tasyAnalyatve tvadhikahAnitAM vRddhi nivRttiH| anyatra tu yAvatkRtsnaM na dadAti tAvaddIya kRtsna na dadAti tAvaddIya- nApnayAt / api tu gRhItabhAgasya vRddhidAna nibandhanAM mAnamakRtsnaM pratyAkhyeyam / dattAMzasyApi vA vRddhiaahyv| hAnim / *smRca.163 tatrAkRtsnadAnasya nikSepamAtratulyatvAt / na ca parikSINa- (3) udayaM vRddhayartha gRhItvA upagataM upagatArthaviSaye stokaM dIyamAnaM vRddhibhaagbhyaatprtyaakhyeym| pari- saMketaM patrapRSTha upagatapatraM vA RNikAya dadyAditi / kSINasyAnusAraNIyatvAcchanairdApyatva vidhAnAcca / parikSINa- kecidetadvacanaM pratidinaM vA pratimAsaM vA paribhASayA svIkartavyadravyaviSayamiti manyante / apare tu udaya(1) naasN.2|98; naasmR.4|114; abhA.53; vyamA. mRNikenopArjitaM gRhItvA dhanI RNikAyopagataM kArayet / 315; ap.2|93; vyaka.129, smRca.163 adada (na balAtkAreNApi--'dhanadAnAsahaM buddhvA svAdhInaM karma dadyA); vira.80 nastu (naM tu); papA.261 kAyodayaM (kAkSe dhanaM) nastu (naM tu) zeSa (doSa); nRpra.19, savi.254 pU.; kArayet' iti kAtyAyanasmaraNAt iti / savi.254 mpapra.276 nastu (nazca); prakA.95 smRcavat ; samu.82 (4) gRhItvodayamupagatamadadato dehIti yAcyamAnasmRcabat. __* vyapra, smRcagatam /
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 706 vyavahArakANDam svA'dAnadoSAccheSahAniM mUlahAnimApnuyAt mUlamapi vinaSTaM bhavati / eSa daNDaH / nAbhA. 298 yadi no lekhayeddattamRNinA codito'pi san / RNikasyApi vardheta yathaiva dhanikasya tat // (1) yadi praviSTadhanamupagatoparipRSThayorna prayacchati dhanI / tato yathA dhanikadrasyaM vardhate tathaiva RNika svApi taditi / abhA. 53 Xapa. 2 / 94 (4) pratibhavaM pratidattaM ityasminnarthe sAkSisiddhe abhiyAdibhASaNam / smRca. 162 (5) pratizrayaH loke dattamaneneti khyApanam / vira. 81 (6) RNe zuddhe gRhIte grahaNapatraM tasmai dadyAt smRca. 164 |zuddharNikAya / tadabhAve lekhyasyAnupalabdhau pratizravaM pratipatraM gRhItaM mayeti patraM dadyAt / nAbhA. 2 / 99 (7) pratizravaH pratidAna zravaNAya zuddhipatram | (2) yathaiva tadddravyamRNikasyopari sthitaM dhanikAya vardhate tathaivarNikAya dhanikasyopari sthitaM vardhata ityarthaH / lekhyaM dadyAdvizuddharNe tadabhAve pratizravam / dhanikarNikayorevaM vizuddhiH syAtparasparam // (1) yatkicitpatralikhitamRNaM tanniHzeSaM dhanikasya RNI dadyAt / tadabhAve pratizrayamiti / hRtapraNaSTAdyapAyabAhulyAttadabhAve lekhyAbhAve dhanI RNikasya pratiartha viddhipatraM ddyaat| evaM dhanikarNikayoH parasparaM vizuddhirbhavati / tathA coktaM triSaSTipatraprakaraNe kalyANamahena / 'pATanaM vA vizuddhirvA sarvadattadhane bhavet / pRSThaM vopagataM vA syAtsazeSadhanacIrake // iti kusIdasAdhupikamedaH SaSThaH lokaH ataH pratibhUbhedo bhavati / abhA. 54 (2) lekhyamRNapatraM tadasaMnidhAne pratizrutaM zodhana patraM, na tu sAkSiNaH kAryAH taiH patrasyAnapodyatvAditi tAtparyam / vyamA. 315 (2) pratibhavazandena sAkSizravaNaM vivakSitam / (1) naa.4|115 Vulg. nAsmR. 4 / 113 ityasyo pariSTAda, (yadi nopadditasRNaM vAcedayena yat / ani kasyaiva barkheta tadRNaM yantra lekhitam / / ); abhA. 53; smRca. 164 (yadi vAM nopari likhedRNinA codito'pi san / dhanikasyaiva vardheta tathaiva RNikasya tat // ); pamA. 261 smRcavat nRpra. 19 smRcavat; prakA. 95 smRcavat samu.82 smRcavat . (2) nAsaM. 299 dvizuddhaNe (dRNe zuddhe); nAsmR. 4 / 116 zravam (zrayam ); abhA. 54 nAsmRvat; vyamA 315 zravam ( zrutam ); apa. 2 / 94 nAsaMvat; vyaka. 129; smRca. 162 nAsaMvat ; vira.81 dvaNeM (ddhyarthaM ); pamA. 262 pUrvArdhe (lekhyaM datvA RNI zuddhayettadabhAve pratIzvaram ) tparasparam (tpratizravam ); nRpra. 19 dadyAdvizuddharNe ( datvA RNI zuddhayet ); vyapra. 277; byama. 8 1 zravam (zrava:); prakA. 95 nAsaMvat, yAjJavalkyaH; samu.81 nAsaMda vyama.81 bRhaspatiH kIdRzamRNaM dAtavyam / putreNa piturabhAve deyam / parahastAd gRhItaM yat kusIdavidhinA RNam / yena yatra yathA devamadeyaM cocyate'dhunA // yAcamAnAya dAtavyamaprakALamRNaM kRtam / pUrNAvadhau zAntalAbhamabhAve ca pituH sutaiH / / (1) akAlamadIrghakAlamiti yAvat kRtaM dIpo tsavAdau pratideyamityevaM sAvadhitvena kRtam / zAntalAbhasuparatavRddhikam / etaduktaM bhavati / adIrghakAlamRgaM pAzAnantaraM dAtavyam | sAvadhitvena kRtaM tu pUrNe'va zAntalAbhaM tu lAbhazAntyanantaram / RNikAbhAve ca rAtsutairapyevameva dAtavyamiti / etaca yAJcAdeH samanantaraM pratidAnavidhAnam / na tataH prAk pratidAnavyudAsakaM sati saMbhave zImamapAkaraNIyatvAdRNasva / X vyapra. apavat / (1) vyaka. 118 deyamadeyaM (deyaM na deyaM); vira. 47; setu. 24 co (vo). (2) vyaka. 118 lamRNaM kRtam (le kRtaM dhanam ) (ba) 161,168 vi.47 kRtam (kRtamRNam ); pamA. 262 pra (pa) rNA ( s); vici. 22 mRNaM kRtam ( kRtamRNam ) zeSaM pamAvat smRci. 12 pra ( nya) zeSaM viravat ; savi. 252,255; candra. 28 ca (tu) zeSaM viravat; vyapra. 263 pra (lpa); setu. 24 viravat prakA. 95, 97 samu. 81 pra (lpa).
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 707 yastu RNaM nApAkaroti tasyAdRSTahAniH purANe darzitA- 'deyaM paitAmahaM samaM' ityasyAgahItarikthaviSayatvAt / 'tapasvI cAgnihotrI ca RNavAmriyate ydi| tapazcaivAgni- 'tayoH paitAmahaM pUrva deyameva RNaM sadA' ityuktastu kramAhotraM ca sarva taddha nino bhavet // tenAvazyamaNamapA- tmako vizeSo'gahItarikthAnAmapi pautrANAM sdetybhidhaakrnniiymityrthH| *smaca.161 nAt / smRca.171 (2) prkaalo'vdhiH| vira.457 vibhAvitamRNaM deyam / paitAmahamRNamavRddhikaM deyam / (3) yatra dhanikecchaiva dAnAvadhitvenobhAbhyAM niya prapautreNa tu na deyam / mitA tadyAcamAnamAtrAya deyam / yatra cAnyAvadhiniya- RNamAtmIyavata picyaM pardeyaM vibhAvitam / mitastattatpUrtI deyam / yatra tvavadhina kRtastatra parama- paitAmahaM samaM deyaM na deyaM tatsatasya t|| vRddhiprApta sNymityrthH| . vici.22 vici.22 (1) samaM yAvadgahItaM tAvadeva deyaM na vRddhiH / (4) sAvadhau tu pUrNAvadhAvavadhipUraNe, zAntalAbhaM tatsutasya prapautrasyAdeyamagRhItadhanasya / mitA.2050 dvaiguNyena zithilitA'paralAbha deyamityarthaH / na dviguNI- (2) tatsutasyeti kartari sssstthii| tatazca tatsutena na bhavanamAtrAvadheH puurvmpiityrthH| candra.28 deyamityarthaH / / ap.2|50 (5) niravadhika yAcanAnantarameva deyaM paramavRddhI (3) AtmIyavat savRddhikaM deymityrthH| jAtAyAmiti mdnrtne| vyapra.263 vyaka.119 ___ paitAmaha picyAtmIyarNadAnakramaH (4) na vayaM vidma iti yatra putranihnavaH kriyate 'pitryamevAgrato deyaM pazcAdAtmIyameva c| tatra pramANena vibhAvitaM ceddeyaM no cenna deyamiti vibhAtayoH paitAmahaM pUrva deyamevamRNaM sadA // vitpdsyaarthH|| smRca.169 ... pitRkRtasvakRtarNasamavAye tu pitRkRtamAdau deyam / __ApadgrastajIvatpitRRNaM deyam smRca.169 sAnnidhye tu pituH putraiH RNaM deyaM vibhAvitam / picyAtmIyarNadAnAtpUrvameva paitAmaharNa pautreNAtma jAtyandhapatitonmattakSayazvitrAdirogiNaH / / pitRpitAmahakRtarNatrayasamavAye deyam / tayostAbhyAM pitryAtmIyAbhyAmityarthaH / evaM pautreNa rikthAItvena (3) mitaa.2|50 patradeyaM (deyaM putraiH) na deyaM (adeyaM); RNadAnaM dhuryapautrAntarasyAbhAve dhuryasya vA pitRvyasya ap.2|50 tu (tat); vyaka.119 apavat ; gaami.12|37 dhuryasadbhAve tvadhuryasyAnadhikArAtsamapradhAnabhUteSu pautrA- apavat ; smRca.169 pU.; vira.49; pamA.265 na deyaM diSu vibhakteSu yathAMzataH RNApAkaraNam / avibhakteSu (adeyaM); dIka.36 pitryaM putradeyaM (putradayaM pitryaM); smRci. tu saMbhUyasamutthAnenetyAdi atrApyavagantavyam / pautra- 13 pamAvat ; nRpra.20 pamAvat ; savi.256 pU.; vyapra. viSayavacanAnAM vizeSamAtrapradarzanaparANAM pradarzita- 264; vyau.78 pamAvat ; vyama.82 RNamA (RNaM cA) tu vizeSAdanyatputraiH samAnamityabhiprAyikArthAvagamAt / (ca) vitA.515 pamAvat ; rAkA.397 pamAvat ; setu 25 putrai (pautra) tasya (tena); prakA.98 pU.; samu.84-85. gRhItarikthAnAM tu pautrANAmadhikAro vRddhisahitAMpAkaraNe ra (2) apa.2150 tu ('pi) kAtyAyanaH; vyaka.120 * savi. smRcavat / smRca.169; vira.51 tu ('pi); pamA.264 tu ('pi); (1) apa.2150 vyaka.118, smRca.169 pU.:171 viAca.23 tu (chApa) pAtA / vici.23 tu ('pi) patito (badhiro); smRci.13 vicivat, mR (ka) utta.; vira.47; pamA.264 vamR (tadR); smRci. kAtyAyanaH; nRpra.20 tu ('pi) zvitrAdi (tvagdoSa) kAtyAyana: 12 pamAvat / nRpra.20 pamAvat ; savi.256 pitryamevA- savi.256 pamAvat candra.20 (jAtAndhabadhironmattakSayagrato (AdI pitRkRta) pU. vyapra.266 picyamevAgrato pitryaM citraadiroginnH| sAnnidhye'pi RNaM deyaM pituH putrrvibhaavitm||); pUrvamRNaM); gyama.82, vitA.516 mR (1); prakA.58 pa.: setu.26 tu ('pi) giNaH (giNAm ); prakA.98, samu.84%, samu.85. vivya.28 vicivat , manu:.
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 vyavahArakANDam (1) avipratipattau tu yAcamAnAya dAtavyamityAdi- strIhArI syAdityarthaH / smRca.172 noktayAzcAnantarakAla eva dAtavyam / kaalaantraasmRteH| putrAdikRtarNadAnavicAraH kSayazvitrAdItyAdizabdena kSayazvitrAdisadRzAH duzci- RNaM putrakRtaM pitrA zodhyaM yadanumoditam / kitsyA eva rogA gRhynte| na punvraadyH| smRca.169 / sutasnehena vA dadyAnnAnyathA dAtumarhati / / (2) atra yadi pitA sarvathA dAnAsamarthaH tadA putreNa (1) yathA putrapitRzabdayorupalakSaNArthatvaM nAradIye RNaM dAtavyamiti samudAyArtha iti paarijaatsvrsH| tathA 'RNaM patrakRtaM' ityAdibArhapatyavacane'pyavagantavastutastu yadyasAvaMzAnadhikAraprayojakarUpavAn pitA vyam / zodhyamapAkaraNIyam / anumoditagrahaNaM pratizrutaavibhaktadhanazca putrastadA putreNaiva tahaNaM deyam / yadA tva- syApyupalakSaNArtham / 'deyaM pratizrutaM yatsyAdyacca syAdanusAdhAraNadhanaH pitA tathAbhUto'pi tadA tenaiva dAtavyam / moditam' iti kAtyAyanasmaraNAt / snehAddAnaM prAG. yadA tu pitA sarvathaiva RNadAnAsamarthaH putrastu samartha- nirUpitanAnAvidhadeyarNavyatiriktaviSayaM bhAryAkRtarNastadA putreNaiva daatvymiti| vira.51 viSaye'pi samAnaM, sutagrahaNasya snehamAtrodAharaNatayA kuTumbArthakRtamRNaM deyam kRtatvAt / smRca.175 'pitRvybhraatRputrstriidaasshissyaanujiivibhiH| (2) 'na putreNa kRtaM pitA' ityasya kvacidapavAdayadgRhItaM kuTumbArthe tadgRhI dAtumarhati // mAha bRhaspatiH-RNaM putrakRtamityAdi / pamA.268 ziSyagrahaNenAntevAsyapi gRhItaH / chAyAmAtrasya viva- (3) kuTumbArthamanujJAtaM putraNa pitrA deyaM, nAnyat / kSitatvAt / gRhItyanena na gRhImAtrasyAbhidhAnaM kintu candra.24 kuTumbinaH / tasyaiva vivakSitatvAt / smRca.174 zauNDikavyAdharajakagopanApitayoSitAm / dhanastrIhAriputrAdInAM RNapratidAnAdhikAraH adhiSThAtA RNaM dApyastAsAM bhartRkriyAsu tat / / dhanastrIhAriputrANAM pUrvAbhAve yathottaraM Adhama- tAsAmaNamadhiSThAtA bhartA dApyaH yasmAt bhartureva rNyam / tadabhAve kramazo'nyeSAM rikthbhaajaam| kriyAsu tadRNaM tAbhiH kRtamiti yojanA / atra ca ujjAmAdikamAdAya svAmine na dadAti yH| tadAzrayavRttitvameva prayojakaM na tu jAtyAdaraH / vira.60 sa tasya dAso bhRtyaH strI pazuLa jAyate gRhe // putrairapratideyAni RNAdIni ujAmazabdena RNamucyate / Adizabdena nikSepA- saurAkSikaM vRthAdAnaM kaamkrodhprtishrutm| / dikamucyate / vyaka.121 prAtibhAvyaM daNDazulkazeSaM putrAnna dApayet / / RNabhAga dravyahArI ca yadi sopadravaH sutH| . strIhArI tu tathaiva syAdabhAve dhnhaarinnH|| vici.26; vImi.2150 dravya (vyava) ca (ta) thai (dai); vyapra. yathaiva dhanahArI RNabhAka tathaiva dhanahAryabhAve 267 tu (ca) utta.; vyama.83 vyapravat , utta.; samu.85 vyapravat , utta. * vivAdacintAmaNisthaM pArijAtamataM virvt| (1) ap.2|46; smRca.175, vira.56; pamA.268% - (1) apa.2145, smRca.174; vira.54; pamA. dIka.36 dadyA (kuryA); vici.28; smRci.14; nRpra.20% 267 vici.27-28, smRci.13 putrastrI (putraizca); candra.24 zodhyaM (mocya); vyapra.273, vitA.504 zodhyaM nRpra.20, dAta.178; savi.253 pitRvya (pitRdravyaM) yadanu (saMzodhyamanu); setu.28, samu.86. putrastrI (putra):263 gRhI (grAhI); candra.24; vyapra.272 (2).vira.60, setu.30. (3) vyaka.121 trAnna vitA.502; setu.27; samu.85, vivya.29 jIvibhiH (traM na); smRca.169 zulka (zulke); vira.57; pamA. (yAyibhiH). (2) vishv.2|47. (3) byaka.121, vira.55 265 vyakavat ; vici.25 vyakavat ; smRci.13 zulka mRtyaH (putraH); candra.18 ujjAmAdika (uttamarNarNa) bhRtyaH (zulka) bAnna (tro na); savi.256-257 kSikaM (kSika) dAnaM (putraH). (4) smRca.172 hArI tu (grAhI na) utta. vira.64 (dAna) trAnna (trairna); candra.17 utta.: 21; viimi.2|47
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 709 (1) sauraM cAkSikaM ca saurAkSikaM surAsaMpAdana nimi- / 'pitrA dRSTamaNaM yattu kramAyAtaM pitAmahAt / takaM dyUtaparAjayanimittakaM ceti yAvat / smRca.169 / nirdoSa nodhdRtaM putrairdeyaM pautraistu tabhRguH / / prAtibhAvyaM darzanapratibhUdeyamatra vivakSitam / pitrA dRSTa, svapitRkRtatvena pitrA niHsaMdigdhamavagataM smaca.170 | pitAmahAtkramaprAtaM pUrvapuruSAbhAvAdinA prAptaM nirdoSaM (2) vRthAdAnaM nartakAdidattam / savi.257 / adeyatvApAdakadoSarahitaM putrainoMddhataM putrairduzcikitsya" (3) vRthAdAnaM dharmakRtyanityanaimittikArthavyatireka- | rogAdivazAdanapAkRtam / smRca.170 kRtam / daNDazeSaM pitranyAyajAtadaNDe pitRdattAvazeSaM 'paitAmahaM tu yatputrairna dattaM rogibhiH sthitaiH / zulkazeSaM pitrA kanyAdyapagrahItRdattAvaziSTam / candra.21 tatsyAdevaMvidhaM pautrairdeyaM paitAmahaM samam / / upagatapatrAdividhiH / tadakaraNe dhanidaNDaH / __ samaM vRddhirahitaM mUlamAtramiti yAvat / smRca.170 dharmAdinodgrAhya RNaM yastUpari na lekhyet| putrAbhAve tu dAtavyamRNaM pautreNa yatnataH / na caivopagataM dadyAttasya tadvRddhimApnuyAt // caturthena na dAtavyaM tasmAttadvinivartayet / / akSarArthastu dharmopadhibalAtkAragRhasaMrodhanAdyupAyaira- evaM ca prapitAmahAdikRtAMpAkaraNAnadhikAraH catu. dhamAMdakRtsnamaNamupAdAya yo dhanI RNalekhyopari deragahItarikthasyaiva na panagahItarikthasyetyavagantamamaitAvatprAptamiti na likhet na ca pravezapatraM dadyAttasya vyam / smRca.171 yaheyaM pitRbhinityaM tadabhAve tu taddhanAt / dhamadupAtaM dhanaM vRddhimApnuyAt / adhamarNAya vardhate taddhanaM putrapautrairvA deyaM tatsvAmine tadA / / iti yAvat / smRca.164 pitRdhanasadbhAve tasmAdeva RNam / dhanAbhAve'pi putrakAtyAyanaH tvAtpautratvAddeyamityarthaH / savi.258 . kadA kIdRzaM ca paitAmahaM pitryaM carNa prtideym| evaM kAlamatikrAntaM pitRNAM dApyate RNam // kiyatpuruSaparyantabhRNaM deym| patralakSaNamabhidhAya kAtyAyanenAbhihitam- evaM yaMdadRSTaM dattazeSaM vA deyaM paitAmahaM tu tat / kAlamiti / itthaM patrArUDhamaNamatikrAntakAlamapi pitaNAM . sadoSaM vyAhataM pitrA naiva deyamaNaM kvacita // saMbandhi dApyate / atra pitRNAmiti bahuvacana nirdezA___ yatpitrA dRSTaM yacca tena dattAvazeSitaM tatpaitAmahaM kAlamatikrAnta miti vacanAcca caturthAdi pya iti pautreNa deyam / yattu tena vyAhataM nirAkRtaM yacca surAdi- pratIyate / mitaa.2|90 vyasana nimittatvena doSayuktaM na tatpaitAmahaM deymityrthH| --... apa.250 / (1) ap.2|50 (=); vyaka.118; smRca.170; vira. prati (pari); byapra.265-266 kSikaM (kSike) trAnna (tro na); 48: savi.258, vitA.515; prakA.98-99; samu.84. vyama.82 vyakavat ; setu.28 zulka (zulka); prakA.98 (2) vyaka.118 smRca.170 ro (yo); vira.48; smRcavat ; samu.84; vivya.29 vyakavat . prakA.99; samu.84. . (1) vyaka.129 vRddhi (hAni); smRca.164 dharmA ... RNaM (3) vyaka.118-119 na dAtavyaM (yadAdatta); smRca. (RNaM dharmAdito grAhya); vira.80 dharmA (dhA) RNaM (dhana); / 171 yet (te); vira.49 putrA (pitrya) zeSaM vyakavat / myapra.277; setu.40 RNaM (dhana); prakA.95 ramRcavat ; samu.82 tavRddhimA (vRddhimavA). pamA.265 smRcavat ; smRci.13 putrA (pitrya) na dAtavyaM (tu dAtavyaM); vyapra.264 putrA(pitra) samu.84. : (2) ap.2|50 ; vyaka.118;smRca.170 utta.; vira. 48 vici.25 vyAhataM (vyAhRtaM); savi.258 utta.; candra . (4) savi.258; samu.84 taddhanaM (svadhanAt) 21 tu tat (ca yat ); vitA.515; prakA.99SaM vyA (panyA); dA (thA). samu.84 utta. (5) mitaa.2|90; vitA.129; samu.84.
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam / susthenArtena vA deyaM zrAvitaM dharmakAraNAt / / pUrva paitAmahaM deyaM pitryaM deyaM tataH param / adatvA tu mRte dApyastatsuto nAtra saMzayaH // pazcAdeyaM tathAtmIyamevaM deyamaNaM sataiH / / 'pitRNAM sUnubhirjAtairdAnenaivAdhamANAt / dhanastrIhAriputrAdInAmRNapratidAnAdhikAra: vimokSastu yatastasmAdicchanti pitaraH sutAn / / pUrva dadyAddhanagrAhaH putrastasmAdanantaram / nAprAptavyavahAraistu pitaryuparate kvacit / yoSigrAhaH satAbhAve patre vaa'tyntnirdhne|| kAle tu vidhinA deyaM vaseyUnarake'nyathA // dAyabhAgAnarhasyApi bhUyiSThadhanavatve yoSigrAho (1) kvacidityatra deyamityanuSajyate / vidhinA RNa na dApya ityAha kAtyAyana:-pUrva dadyAditi / pUrva pratidAnaprakaraNe pradarzitena vidhinaa| smaca.168 rikthagrAho dadyAttadabhAve bahutaradhanayukto dAyAnahaH / - (2) nAprAptavyavahAraiH heyopAdeyaparijJAna vizeSasahitaiH putro dadyAttasyAbhAve yoSigrAho ddyaadityrthH| . ssoddshvrityrthH| vyapra.263 vyapra.271 "pitryaNe vidyamAne tu na ca putro dhanaM haret / 'rikthahA RNaM deyaM tadabhAve ca yoSitaH / deyaM taddhanike dravyaM mRte gRhaMstu dApyate // __ putraizca tadabhAve'nyai rikthabhAgbhiryathAkramam / / (1) vibhaktaH putro vibhAgAnantaraM pitRkRte RNe RNaM tu dApayetputraM yadi syAnnirupadravaH / tiSThati tasminmate taddhanaM na gRhNIyAt kiM tu dhani draviNAhazca dhuryazca nAnyathA dApayetsutam / / . kAya dadyAt / yadi kiJcittato'vaziSTaM bhavati tarhi vyasanAbhiplute putre bAle vA yatra dRzyate / gRhNIyAt / pitRdhanAbhAve rikthagrahaNarAhitye'pi svadhanaM dravyahRddApayettaM tu tasyAbhAve parandhrihRt // dadyAdityarthaH / atra putragrahaNaM pautrasyApyupalakSaNam / (1) draviNAhaH pitRdhanAhaH / dharyaH pitadharo bodaa| 'putrapautrairRNa deyaM' iti vacane ubhayoH sAmyena grhnnaat| apa.250 pautrasyAvRddhikadAnaM tu vAcanikamiti na tasyAnena (2) draviNAI iti vadan dravyAgrahaNe'pi arhatve sati sAmyapAThena nivRttiH| vyapra.266 patro dApya iti drshyti| duzcikitsyarogAdinopadrataH ' (2) dravyamate iti saMbandhaH / dravyaM vinetyrthH| pitadravyAnahazcAndhAdiradhuryazca pitRkRtapakaraNAna vyama.82 dhikArIti nAnyathA dApayetsutam' ityanenoktam / yAvanna paitRkaM dravyaM vidyamAnaM labhet sutH| (1) samu.85. susamRddho'pi dApyaH syAt tAvannaivAdhamarNikaH // (2) smRca.172 tre (trI)ne (naH); vyapra.271 vyama. 83; vitA.522-523; samu.85. (3) vishv.2|47. (1)vici.24:62 deyaM (dattaM); setu.154 deyaM (dattaM); (4) apa.2050 (-); vyaka.123, smRca.169; vira. vica.23 setuvat ; vivya.3 8 setuvat . (2) vyaka.120: 63; pamA.26 4 naM (tra); dIka.36 tu (pra); vici.26; smRca.168, pamA.263, vyapra.263; prakA.98, samu candra.23, vImi.2151 vyapra.272 - (traH); byama.83; 83.(3) ap.2|50 raistu (reNa);vyaka.120; smRca.168 vitA.513 ryazca (yo vA); prakA.98; samu.84 vivya. rai (ra); vira.54; pamA.263 nA (na) ra (ra); vici. 29 tu (sa:). 24 nama (a); savi.256 rai (ra); vyapra.263, setu. (5) vyaka.123, smRca.172 le (lo) taM tu (ttatra); 28; prakA.98 rai (ra); samu.84. vira.64 taM tu (ttatra); dIka.36 vyahRt (vyaM tu) taM tu (ttatra); (4) smRca.169 vya (tra) ke (ka); pamA.264, nRpa vici.27 ttaM (tat); candra.23 (vyasanAbhiplutaH putro bAlo 20 haMstu (in hi); savi.256 ke (ka) vyaM (vya) nAradaH; vA yadi dRzyate) taM tu (ttatra); viimi.2|51 te putre bAle (taH gyapra.266 gRlan (putraH); byama.82 vyaM (vya) gRDhan putro bAlo); vyapra.272 yatra (yaH pra); vitA.513 tra (putraH); prakA.98 vya (tra) ke (ka); samu.84 pyate dRzyate (pradIyate) taM tu (ttatra); samu.85 smRcavat ; vigya.29 (payet) zeSaM smRcavat. (5) vishv.2|47. viravat , utta.
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - RNapratidAnam dhuryazceti guNapradhAnabhAvena vartamAnanAnAputraviSayam / smRca. 169 tattasyAM dazAyAM dAyArhaputrasya anadhikArapradarzanArthaM na tu dAyAnarhaputrasya, vyasanopaplutatvAdyavasthAyAmeva dhanaprAhAdiruktakrameNa RNabhAk / anyatra tu dAyAhaputra evaM prathamataH, pazcAddhanagrAhAdiriti kramAntaravidhA nArthaM tasyAtrAzrutatvAt / Adau dAyAnarhaputradAnAsAmaMjasyAcca / yatpunastenaivoktam -- ' pUrva dadyAddhanagrAhaH putrastasmAdanantaram / yoSidgrAhaH sutAbhAve putro vA - 'tyantanirdhanaH' || iti bradyoSidgrAhApekSayA'tyantabahudhano yaH putrastasya dhanagrAhAnantaryArthamiti ruddham / na ca yoSidgrAhadAnAdhikArazAstrAnyathAnupapatyA voSigrahaNamapi pUrvapatikRtamRNaM dAtuM zAstrIyamiti shngkniiym| yato rAgaprAptayoSidgrahaNasaMbhavAt na zAstrasyAnupapattirityAha saMgrahakAra : - 'yastu dadyAdRNaM voDhuH punarbhasvairiNIpatiH / na tena tadupAdAnaM zAstrato vihitaM bhavet // (3) dhuryaH RNodvahane samarthaH / vyasanAbhiplutatvAdimati yaMtra dravyahRd dRzyate, tadA taM dApayediti yojanA / vira. 64 sarvamavi smRca.172-173 (4) tadayaM saMkSepaH / dhanastrIhAriNorapi satve dravigArho dhuryazca sa eva / anIdRzaputrasattve'pi dhanahArI / * dhenahAryabhAve pUrvavat / putrasatve'pi strIhArI / ubhayobhAve'yogyo'pi putra evAdhama dadyAt / vici. 27 / (5) satyapi dAyArhe putre tasya yadA duzcikitsya - rogAdyupadraveNa bAlyena vA RNadAnAsAmarthya tasyAmavasthAyAM tatpitRdhanaM svasamIpe yaH sthApayati pitRvyAdiH | saNaM dadyAt / tasyAbhAve yoSidyAho dadyAdityAha se evaM RNaM tviti / vyapra. 271-272 'amatenaiva putrasya pradhanA yA'nyamAzrayet / putreNaivApahAryaM taddhanaM duhitRbhirvinA || RNArthamAharettattu na sukhArthaM kadAcana / 1. ayukte kAraNe yasmAt pitarau tu na dApayet // X candra vicivat / 711 svaputraM tu jahyAt strI samarthamapi putriNI / AhRtya strIdhanaM tatra pitryarNa zodhayet manuH // amatena asaMmatyA / pradhanA prakRSTastrIdhanA / duhitRbhirvinA duhitRNAmabhAve / yA strI samarthamapi putraM parityajya strIdhanamAdAya putrasya asaMmatyA puruSAntaraM zritavatI, tasyAH strIdhanamapi Acchidya putreNa RNaM zodhanIyamiti tRtIyavAkyArthaH / samarthamapItyanena asamartha - mapi / putraparityAge tu tasyAH strIdhanaM putreNAcchettavyamiti darzitam / vira. 65 bAlaputrAdhikArthA ca bhartAraM yA'nyamAzritA / AzritastadRNaM dadyAdvAlaputrAvidhiH smRtaH // * dIrghapravAsi nirbandhujaDonmattAdi liGginAm / jIvatAmapi dAtavyaM tatstrIdravyasamAzritaiH // dIrghapravAsaprabhRtInAM yA strI yacca dravyaM tadgrAhakairityarthaH 1 vira.66 - (1) vyaka. 124, vira. 64; candra. 27 tRbhiH (taraM). (2) vyaka. 124; vira. 65; candra. 27 tattu (tantuM ) khArtha (khAya) pU. mya. kA. 90 Apadgrasta pitra putrairdeyam vidyamAne'pi rogArte svadezAtproSite tathA / vizAtsaMvatsarAdeyaM RNaM pitRkRtaM sutaiH // (1) vizAtsaMvatsarAt pravAsAdArabhyeti zeSaH / kutra gata iti ajJAte sutairdeyaM anyatra prasthApanAdinA'pi pitraiva dAtuM zakyatvAt / rogArte tu svarUpasaMkhyAdi (1) vyaka. 124; vira. 65. (2) apa. 2 / 51; vyaka. 124; smRca. 174 bhartA (trAtA); vira. 66; pamA 275 rthA ca bhartAraM (ryA vA bhayArtA) ; stravi. 263 dhikAryA (dikartA ) bhartA ( trAtA) tA (tAH) vidhiH smRtaH (divizrutam ); vyapra. 275 ca (yA) yA'nya (cA'nya); samu 85 smRcavat. (3) apa. 2 / 51 ndhu (ndha) tAdi (tArta) vya ( vyaM); vyaka. 124; vira. 666 vici. 30 vatA (vinA); candra. 26 jaDonmattAdi (prajaDonmatta); vImi. 2 51 nirbandhu (nirdhUta); setu. 32 vicivat; viSaya. 30 ttAdi (tAndha). (4) apa. 2 / 50 tathA ( spi vA ); vyaka. 119 tathA (svata:); smRca. 169; vira.50 nespi (ne tu); pamA. 264; dIka.36 ne'pi (ne ca); nRpra. 20 ne'pi (ne. tu) zAt (zat ); savi. 256 tathA ( 'thavA ) zAt (zat ); vyapra. 265 pU. ; vyama. 8 2 tathA ('thavA) sutai: (tathA); vitA. 511 zAt (zat ); setu.26 smRcavat; prakA. 98; samu. 840
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 vyavahArakANDam vipratipattau nirNayAt pazcAdeva deyam / smRca.169 pitRkastatsuto dRzyate, so'pi sarve daapyH| yadi ca (2) etacca rogArtasya zakyapratikriyatvasaMbhAvanAyAM / pramItapitRko dRzyate, tadAsau pitraMzameva dApyo na tu sarvaproSitasya punarAgamanasaMbhAvanAyAM ca jJeyam / yadi mevetyrthH| xvira.52 tvasAdhyatvenaiva rogAvadhAraNaM pravAsinazca punarAgamana- (2) sarva savRddhikamRNam / mRte tu pituraMzamavRddhika vyatirekAvadhAraNaM bhavati, tadA jIvato'pi vRddhasya pituH dadyAdityarthaH / vyapra.252 putrastatkAla eva RNaM dAtumarhati / viMzativarSANi ! kuTumbArthakRtamRNaM kuTumbinA deyam yAvat pratIkSA na krtvyaa| vira.50 / kuTumbArthamazakte tu gRhItaM vyAdhite tathA / yAdhitonmattavRddhAnAM tathA dIrghapravAsinAm / upaplavanimittaM ca vidyAdApatkRtaM tu tat // RNamevaMvidhaM putrAn jIvatAmapi dApayet / / kenyAvaivAhikaM caiva pretakArye ca yatkRtam / ekacchAyAyAM RNadAnaprakAraH etatsarva pradAtavyaM kuTumbena kRtaM prabhoH / / aikacchAyAzrite sarva dadyAttu proSite sutaH / (1) azakte kuTumbabharaNAsamarthe kuTumbinItyarthaH / mate pitari pitraMzaM paraNe na bRhaspatiH // kanyAvaivAhikaM kanyAvivAha nimittakaM yatkRtaM yena dhanena (1) sarva pararNamapi na pitraMzamAtramityarthaH / na tu kRtaM prabhoH prabhuNA kuTumbineti yAvat / smRca.175 saMvRddhikamiti vyAkhyeyam / smRca.152 (2) prabhoriti kartari SaSThI, tena prabhuNA dAtavya(2) yat pareNa saha pitrA ekacchAyayA kRtamRNaM tat mityarthaH / vira.56 parasyAbhAve proSite pitari pitraMzaM parAMzaM ca putro dadyAt / proSitasyAmatenApi kuTumbArthamRNaM kRtam / mRte pitari pitraMzamAtraM ddyaadityrthH| +vira.51 dAsastrImAtRziSyairvA dadyAtputreNa vA bhRguH / / (3) anevaMvidhasyApi deyatvAt kAlapratIkSAvAraNArthameva vAkyam / vici.24 x atra RNiparatvenAya zloko vyAkhyAtaH / aikacchAyApraviSTAnAM dApyo yastatra dRzyate / *pamA., savi., vyapra., vyau., vitA. eSu mitAkSarAnuproSite tatsutaH sarva pitraMzaM tu mRte samam / / sAreNa pratibhUviSayatvenAyaM zoko vyAkhyAtaH / 30 samam (tu saH); gyama.7, zaM (zAt) samam (sataH); (1) ekacchAyAvatAmaNagrAhiNAM madhye yadyeko grahI vitA.530 mitAvat ; samu.78 pamAvat . taiva dRzyate, tadA sa eva sarva daabhyH| yadi vA proSita. (1) ap.2|45 te tu (ktena) tathA (na vA) taM ca vi * x sabi. smRcavat / (te ca da) taM tu (te tu); byaka.121 ke tu (ktena) bahabhatra pratibhUviSayatvenAyaM zloko vyAkhyAtaH / vyapra., vyau. | spatiH; smRca.174 hItaM (hIta) tu tat (ca yat ); vira. smRcavat / + atra RNiviSayatvenAyaM zloko vyAkhyAtaH / / 56 te tu (ktena) tathA (na vA); pamA.269 taM vyAdhite candra. viragatam / zeSaM viravat / (te vyAdhinA ); smRci.14; nRpra.20 kte (ktau) tat (yat); * (1) apa,2150; vyaka.119; vira.51; vitA.511 gyata.233 viravat ; dAta.178 tathA ('thavA) taM ca zrAn (tro)| setu.26,316 kAtyAyanavRhaspatI : 316 pU. (taM tu); savi.263 tathA (na vA) nAradaH candra.23 / (2) vyaka.120, smRca.152; vira.51 zrite (kRta) viravat ; vyapra.272; vitA.503 viravat / samu.86. bahaspatiH (kadAcana); vici.24 dadhAtu (pradayAt ) zeSa / (2) apa.2145; vyaka.121 bRhaspatiH, smRca.175; biravata , candra.20 dadyAttu (dadyAcca) zeSaM viravat vyapra. vira.56, pamA.269 ye ca (yeSu); smRci.14 ye ca 252 vyau.30; setu.27% (0) zeSa viravat ; prakA.91 (yeSu) prabhoH (pituH); nRpra.20; vyata.233, dAta. 178 samu.78. savi.253 ye ca (ye'pi) prabhoH (ca yat): 263 yeM ca . (3) mitA.2155 yA (yA); vira.52 (proSitasya sutaH(ye tu) nAradaH, candra.23, vyapra.272 kaM (ke) ye ca sarva pitraMzarNa mRtasya ca); pamA.252 yA (yA) samam (yeSu); vitA.503 vyapravat ; samu.86. (sutaH) savi.250 samam (tu saH) gyapra.2517 vyau. (3) apa.2046 strImAtR (sthyamAtya); gyaka.121
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam putreNa dAsAdibhirvA yat proSitasyAmatenA'pi tatkuTumba- | yaMtra hiMsAM samutpAdya krodhAdravyaM vinAzya vA / poSaNArthamRNaM kRtaM, tadasau proSito dadyAditi bhRgurmanyate uktaM tuSTikaraM yattu vidyAt krodhakRtaM tu tat / / iti yojnaa| vira.56 (1) muktakaM lekhanarahitam / parapUrva striya prbhaayaayai| putrakRtarNapratidAnavicAraH yatra hiMsAmityAderayamarthaH / parasya hiMsAM dhanavinAzaM vA RNaM. patrakRtaM pitrA na deyamiti dhrmtH| krodhAtkRtvA tattuSTaye yadravyaM dAsyAmIti pratizrutaM tahaNaM deyaM pratizrutaM yatsyAdyacca syaadnumoditm|| | krodhakRtamiti / smRca.170 (1) iti taduktanAnAvidhadeyaNetaraNaviSayamityavaga- (2) parapUrvAzabdazca aprinniitstriimaatrprH| vira.58 ntavyam / dharmata iti vadan snehato deyamiti darzayati / mAtRkRtabhAryAkRtarNapratidAnavicAraH smRca.175 deyaM bhAryAkRtamRNaM bha; putreNa mAtakam / (2) pratizrutamatra RNAdAnasamayAGgIkRtam / AdA- bhaktasyArthe kRtaM yat syAdabhidhAya gate dizam / / nAnantarasvIkRtaM cAnuvarNitam / putragrahaNaM copalakSaNam / patyauputre vA bhAryAyA mAtuzca vRttimakalpayitvA sthite vira.57 anyatra gate vA bhAryayA mAtrA vA bhaktAcchAdanAya 'deyaM putrakRtaM tatsyAdyacca syAdanuvarNitam / yadRNa kRtaM tatpatiputrAbhyAM deymityrthH| abhidhAyeti kRtaM saMvAditaM yacca zrutvA caivAnumoditam // prAyovAdaH / anabhidhAne'pi nyAyasAmyAt / vira.59 kRtamakRcche iti zeSaH / kRcchakRtaM tu apratipannamapi bhI patreNa vA sAdha kevalenAtmanA kRtam / deyam / ' smRca.174 RNamevaMvidhaM deyaM nAnyathA tatkRtaM striyA // kAmakRtakrodhakRtaNanivartanam anyathA tatkRtaM kevalaM bha; putreNa vA kRtaM striyA tayo'likhitaM muktakaM vA'pi deyaM yattu pratizrutam / rabhAve'pi na deym| kintu bhA putreNa vA sAdha saMbhUya parapUrvastriyai tattu vidyAt kAmakRtamRNam / / gRhItamRNaM tayorabhAve deyam / svayameva gRhItaM tu tayo rabhAve'pi ityarthaH / evaMvidhamiti vadannanyadapyasti striyA mA (bhrA) bRhaspatiH; smRca.174; vira.56; pamA.268 deyamiti darzayati / kiM tadityapekSite yAjJavalkyaHmA (bhA) bhRguH (pitA); savi.263 syAmatenA (sya mRte vA) dAsa (dAtuH); kyapra.2 72 mate (gate) mA (bhrA); gyama.83, 'pratipannaM striyA deyam' iti / *smRca.176 samu.86. * vyapra. smRcagatam / (1) vyaka.121 bRhaspatiH; smRca175, vira.57 (1) ap.2|47; byaka.122 (=); smRca.170 vA modi (varNi); savi.263 utta.; vyapra.273; vyama.83 (tu); vira.58 pamA.266 yattu (tatta) tu (ca); vici. utta.; vitA.504 pitrA na deyamiti (yattaddeyameveti); setu. 26; smRci.13 vA (tat); savi.257 tra (sya) kRtaM tu 28 yatsyAt (yacca); samu.86. tat (prati zrutam); candra.22 samutpA (samAsA) yattu (tattu) (2) smRca.174; samu.86 varNi (modi). tu tat (RNam); viimi.2|47; vyapra.266; setu.29; (3) ap.2|47 tattu (yattu) RNam (nRNAm ); vyaka. prakA.98 vA (tu); samu.84 vA (ca). 121-122 (=); smRca.170 vA (cA) RNam (nRNAm ); (2) vyaka.122; smRca.174 bhaktasyA (bhartura); vira. vira.58 khitaM (khitvA); pamA.266 tattu (datta); 59; vyapra.273 mi (vi) zam (vam ); samu.86. vici.25-26 taM mu (tvA sU) RNam (dhanam ); smRci. (3) ap.2|49; vyaka.122; smRca.176 lenA (laM 13 yattu (yatra); savi.257 vA (cA) vidyA (vindyA) vA); vira.60; vici.28 vA sArdha (sArdha vA) le (laM) ka (a); candra.22 yattu (kartuH) tattu (yattat ); vImi.2147 nAtma (cAtma); vImi.2149pU. vyapra.273, baal.2|46, khitaM (khitvA) vA (cA); vyapra.266 RNam (nRNAm ); 2149; setu.30 vA sArdha (sAdhaM vA) lenA (laM vA) deyaM setu.29 taM mu (tvA sU); prakA.98 smRcavat / samu.84 (dayAt ) : 316 pUrvavat , yAjJavalkyaH ; samu.86 lenA (laM vA).
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam / vipi karmakarAjamAtApitRsaMbanitu tena pratizata martukAmena yA bhA uktA deyamRNaM tvyaa| uddhArAdikamAdAya svAmine na dadAti yH| aprapannA'pi sA dApyA dhanaM yadyAzritaM striyaa-|| sa tasya dAso bhRtyaH strI pazurvA jAyate gRhe / / (1) atrArthAdanAzritabhartadhanA strI aprapannA cenna pitAmahaH deyamiti gmyte| smRca.176 pitRmAtRkRtarNapratidAnAdhikAraH (2) pratyAsannamaraNena pratyAsannapravAsena vA bhaa| avibhaktA RNaM dadyuH pitryaM mAtRkameva vaa| yadi bhartadhanaM tadAzritamityarthaH / martukAmenetyupa- tadabhAve vibhaktAzca na tu tena pratizrutam // lakSaNam / .. . vira.60 mAtApitRsaMbandhidravyAbhAve tAbhyAM pratizrutaM na deya(3) apratipannA cet patidhanAbhAve'pi karmakarA'pi miti vrdraajH| savi.252. sevayA dhanaM saMpAdya RNApAkaraNaM kartavyam / patidhanasaMbandhe vyAsaH tu yato rikthaM tata eva RNApAkaraNanyAyAt / autsa. RNAnapAkaraNakarmavipAkaH gikarNApAkaraNe adhikAro vidhavAyA ityAha aparAkaH / tapasvI cAgnihotrI ca RNavAn mriyate yadi / xsavi:264 tapazcaivAgnihotraM ca sarva taddhanino bhavet // nirdhanairanapatyaistu yatkRtaM zauNDikAdibhiH / pitRkRtaM sadoSaNa na deyam tattrINAmupabhoktA tu dadyAttadRNameva hi // daNDo vA daNDazeSo vA zulkaM taccheSa eva vaa| zauNDikavyAdharajakagopanAvikayoSitAm / na dAtavyaM tu putreNa yaccana vyAvahArikam // adhiSThAtA RNaM dApyastAsAM bhartakriyAsu tat // (1) vyAvahArika vyavahArAIpuruSakRtam / . . adhiSThAtA'tra patireva / bhartakriyAsu tat, yato bhartuH vyaka.121 kartavyeSu prayojaneSu tahaNaM jAtaM taasaamityrthH| *vyaka.122 (2) atra daNDo vetyanenaiva taccheSopAdAnAt punaH RgAnapAkaraNakarmavipAkaH - taccheSagrahaNAdatimahati daNDe vA dAtavyamiti kiyaccheSaM RNaM gRhItvA puruSo yadi paJcatvamAvrajet / tu sarvathA na dAtavyam / alpe'pi daNDe sarve na yatkizcit kurute puNyaM tatsarvamuttamarNikam // dAtavyamiti labhyate / vira.58 (3) vyavahArabahiHkRtamityarthaH / vici.25 x atrodRtaM aparArkamataM aparAkeM nopalabhyate / __ uzanA - * vyapra. vyakavat / deNDaM vA daNDazeSaM vA zulkaM taccheSameva vaa| (1) apa.2149ma (bhartu) uktA(proktA);byaka.122yadyAzrina dAtavyaM tu putreNa yacca na vyAvahArikam / / (yadbhASi); smRca.176 martu (bhartu); vira.60 na yA (na vA); pamA.270 tvayA (tathA) prapa (pratipa) yayAzritaM striyA (1)smRca.161 pamA.261 vyapra.277, vyama.81; (dadyAtsuto yathA); dIka.36; vici.29 viravat , krameNa prakA.95, samu.81. nAradaH, savi.263 prapa (prasa); candra.25 bhatrI (patyA) (2) savi.252; samu.84. nAradaH; vImi.2149 deyamRNaM tvayA (dehi RNaM priye) sA dApyA (sa tadA) krameNa nAradaH; vyapra.2 74; vyama.84 (3) smRca.161 purANam ; nRpra.19; gyapra.277 cA yadyAzri (dadyAristha); bAla.2149 viravat ; setu 30 viravat, (vA) trI ca (trI vA); vyama.82; vitA.509. vA nAradaH; samu.86 martu(bharnu); vivya.29 nAradaH. (4) vyaka.121, vira.58, vici.25 yacca na (yayana); (2) ap.2|51; vyaka.123; vira.62 tat strI (yaH | smRci.13 va vA (va ca); candra.22 tu putreNa (ca putrasya); strI); vici.30 hi (tu) candra.26 vImi.151 hi (ta); | biimi.2|41 vyaM (nyaH); setu.29prakA.98 NDo (NDa) So vyama.83 mupa (mapi); setu.32 hi (tu); samu.85, vivya. (gha) Sa e (Same) manu:.. 30. (3) vyaka.122; vyapra.274. (4) smRci.13. (5) mitaa.2|47; ap.2|47 NDaM (NDo) vA (po vA);
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNapratidAnam 715 na vyAvahArika saurika mityarthaH / smRca.170 putreNApratideyAni RNAdIni / pitRkRtamRNaM putrapautraiH pratideyam prajApatiH rikthagrAhayopiyAhAnanyAzritadravyaputrAdInAmRNapratidAtRtvam / Apadi RNapratidAnApavAda: pratibhUdattadhanapratidAnam / strIpatiputrakRtarNapratidAnavicArazca / durbhikSe rASTrasaMbAdhe dharmakArye tthaapdi| 'surAkAmayUtakRtaM vRthAdAnaM tathaiva ca / RNaM deyaM mUlameva na vRddhiriti nizcayaH / / daNDazulkAvaziSTaM ca putro dadyAnna paitRkam / / dRddhiM vRddhayekadeza vA mUle'pyaMzamathA'pi vaa| pitari proSite prete vyasanAdhiSThite'pi vaa| yathAzakti pradAyaiva karaNaM parivartayet // patrapautrairRNaM deyaM nihnate sAkSicoditam / / uttamarNabrAhmaNAbhAve RNApAkaraNam rikthagrAhI RNaM dadyAdyoSidgrAhastathaiva ca / bandhvabhAve tu viprebhyo deyaM kSepyaM jale'pi vaa| patro na svAzritadravyaH putrahInasya rikthinaH / / jale kSiptaM tathA'gnI ca dhanaM syAtpAralaukikam / / prAtibhAvyamaNaM sAkSyaM deyaM tasmai yathocitam / AnRNyApAdanena paraloka hitaM jalAdau prakSiptaM dIyate syAtpratibhuvA dhanine tu RNaM yathA // dhanaM bhavatItyuttarArdhasyArthaH / anau cetyatra hutamiti dviguNaM tatpradAtavyaM daNDaM rAjJe ca tatsamama / zeSo'dhyAhAryaH / na punaH kSiptamityasyAnuSaGgaH kaaryH| putrAdibhirna dAtavyaM prAtibhAvyamRNaM striyA / / smRca.177 pratipannaM striyA deyaM patyA caiva hi yatkRtam / gobhilaH svayaMkRtaM tu yahaNaM nAnyatstrI dAtumarhati / / ajJAtarNadoSApAkaraNam vRddhaprapitAmahaH RNeSvajJAyamAneSu golakamadhyamapaNairja pUjanIyAstrayotItA upajIvyAstrayogrataH / yatkusIdamiti / etat puruSasaMtAnamRNayoH syAccaturthake / / (1) yatkusIdamiti mAntravarNikI ca agniratra devatA, smRtyantaram AnRNyArthazcAyaM homaH / 'anRNo bhavAmIti' mantra sadoSadAnam liGgAt / golakAH plaashaaH| smRca.177 dhUrte bandini malle ca kuvaidye kitave zaThe / (2) evaM nikSepe pratizrute saMkalpe ca zeyam / cATacAraNacaureSu dattaM bhavati niSphalam / / vitA.551 saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH) vRddhahArItaH RNadAtRstrIhAriNaH strIsaMgraho'zAstrIyaH tripuruSaparyantA RNapratidAtAraH yastu dadyAhaNaM voduH punarbhasvairiNIpatiH / 'lekhayettahaNaM samyak samAmAsAdikalpanaiH / na tena tadupAdAnaM zAstrato vihitaM bhavet // deyaM savRddhayA dhanine puruSaitribhireva tat / / na ca yoSigrAhadAnAdhikArazAstrAnyathAnupapatyA yoSidgrahaNamapi pUrvapatikRtamRNaM dAtuM zAstrIyamiti smRca.170, pamA.267, savi.257; vyapra.265, zaGkanIyam / yato rAgaprAptayoSidgrahaNasaMbhavAt na gyama.82; vitA.517; samu.84. (1) samu.78. (2) samu.81. zAstrasyAnupapattirityAha saMgrahakAraH-- yastu dadyAha(3) smRca.177; vyapra.276; byama.84 tu ('pi); Namiti / tadupAdAnaM punarbhUNAM svairiNInAM ca vitA.551 bandhva (bandha); samu.86 'pi ('tha). (1) vRhaasmR.7|249-254. (2) abhA.33,35. (4) smRca.177 kamadhyamapa (kAmadhyama); vyapra.276 (3) mitaa.2|47; apa. 2047; smRca.170% savi. (madhyamena paNena juhuyAt kusIdam ); vitA.551 (madhyamapaNena / 257 zaThe (zave) cau (yo); vyapra.265(2); vitA.516 juDayAdyatkusIdamiti); samu.86 smRcavat . cAra (bhATa); prakA.98 zaThe (zave); samu.84 cA (ce). (5) vRhaasmR.7|236, (4) smRca.173;vyapra.269 stu (tra) strato (streNa);samu.85, .
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 716 grahaNam / smRca. 172-173 uttamarNabrAhmaNAdyabhAve RNApAkaraNam dravyaM yattvadhamarNasthaM kacidbrAhmaNagaM bhavet / sutAdibrAhmaNAntAnAM rikthabhAjAmasaMmave || palAzasya palAzena juhuyAt madhyamena tu / (1) smRca. 177; savi. 264ttvadha (dyadha); vyapra. 276; vitA. 551 smRtisaMgrahaH samu. 87. (2) smRca. 177; savi. 264; vyapra. 276 vAipsve RNodgrAhaNam viSNuH dhanI svadhanaM svayaM sAdhayan rAjJA na vAcyaH prayuktamartha yathAkathazcit sAdhayamAno na rAjJo vAcyaH syAt / (1) yathAkathaJcit smRtyAcAramArgAnurodheneti zeSaH / tadvirodhena sAdhayamAno rAjJA nivAraNIya eva duSTatvAt / smRca. 165 yathAkathaJcit avarodhabandhAdinA / vira. 74 (3) yathAkathaJcit yathAviSayaM pravartitena dharmAdinetyarthaH / vici. 34 dhanasya rAjadvArA sAdhane adhamarNadaNDAdividhiH / uttamarNazulkaM ca / sAdhyamAnazcedrAjAnamabhigacchet tatsamaM daNDyaH / smRtyAcAramArgAvirodheneti zeSo draSTavyaH / anyathA daNDyatvAnupapatteH / tatsamaM sAdhyamAnarNasamam / yatkusIdamiti prAsyedathavA'psveva taddhanam // kvaciduttamarNAdibandhvantAnAmabhAvaviSaya ityarthaH / 'yatkusIdamiti' pUrveNaiva saMbadhyate / mUlasmRtau jalakSepaNamantrA smaraNAt / nikSiptAdidhane'pyeSa eva vidhirnikSepAdisvAminyatIte draSTavyam / samAnakAraNAdityuktaM devasvAminA / smRca. 177 (vAyeM); vitA. 551 vAipsveva ( vApsu ca ) smRtisaMgraha :; samu.87 tu (ca). smRca. 166 uttamarNazcedrAjAnamiyAt tadvibhAvito'dhamarNo (1) vismR.6|18 mAno (n); byaka. 127 sAdhayamAno ( saMsAdhayan ); smRca. 165 rAjJo (rAdhA); vira. 74; vici. 33 candra. 29 (prayuktamartha 0) mAno (n) rAzo (rAzA) vAcyaH (daNDyaH); byapra. 258 sAdhaya ( saMsAdhya); vitA. 491; prakA. 96 smRcavat; samu.82 smRcavat ; vinya 30 mAno (n) rAjJo (rAzA). (2) vismR. 6 / 19; vyaka. 127; smRca. 166; vira. 74 namabhi (naM); byapra. 259; vitA. 498; prakA. 96; samu. 82. (3) vismR. 6 / 20-21 samaM (saMmitaM ); apa. 2 / 423 kyaka. 129 dazabhAgasamaM ( dazamAMza) prAptArtha ( prApte'rthe tata ); rAjJe dhanadazabhAgasamaM daNDaM dadyAt / prAptArthazvottamarNo viMzatitamamaMzam / prAptArthena dAnaM bhRtitvena, na daNDatvena, niraparAdhitvAt / smRca. 122 sarvApalApyekadezavibhAvito'pi sarva dadyAt* / kauTilIyamarthazAstram RNapratigrahItRkramaH 'nAnarNasamavAye tu naikaM dvau yugapadabhivadeyAtAm / anyatra pratiSThamAnAt / tatrA'pi gRhItAnupUrvyA rAjazrotriyadravyaM vA pUrva pratipAdayet / nAnAbhUtAnAmRNAnAM samavAye, ekaM dhAraNikaM, dvau dhanikau, yugapat ekakAle nAbhivadeyAtAM nAbhiyuJjIyAtAM, dhAraNikazcet svadezamapahAya videzaM na pratiSThate / zrImU. manuH sarvairupAyaiH svadhanaM sAdhayet yairyairupAyairarthaM svaM prApnuyAduttamarNikaH / taistairupAyaiH saMgRhya dApayedadhamarNikam // * sthalanirdezAdi (pR. 537) ityatra draSTavyam / smRca.121; vira.78 tadvi (tadA) samaM (maMzaM ) rAze (rAzo); pamA. 2001 vici35 dazabhAgasamaM ( dazamabhAgaM ) ( aMzam 0 ); nRpra. 17 tadvi (tarhi) (bhAvito'dhamarNo 0 ) prAptArtha (samartha); vyapra. 278 tadvibhAvito ( tatastadvibhAvite 'rthe) daza ( dazama ); setu. 39 dazabhAgasamaM (dazamabhAgaM ) daNDaM + (datvA); prakA. 76-77; samu.66. (1) kau. 3 / 11. (2) masmR. 8 / 48; vyaka. 124 gRza dApa (grAtha sAtha);
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNodbrAhaNam / (1) IhAprAptArthAduttamarNAdrAjJe bhAgaM vakSyatyadhamarNA- / ddaNDam / tatra svabhAgatRSNayA rAjAna upAyAntareNa dhanamArgaNaM dhanikAnAM kArayeyuratastannivRtyarthamidamucyate / yairyairvakSyamANairupAyaiH svadhanaM pUrvaprayuktamuttamarNo labheta taistairadhamarNa dApayet / saMgRhya sthirIkRtya / anenaivopAyenaitasmAdetallabhyata ityetannizcityetyarthaH / athavA'nukUlamupasAMtvanaM grahaH / uttamarNa eva uttamarNikaH / uttamaM ca tadRNaM cottamarNaM tadasyAstItyuttamarNikaH / 'ata iniThanAviti' (vyA. sU. 5/2/12) rUpam / evamitarAvapi sarvadhanAdiSu prakSeptavyAvanyatra vIrapuruSako grAma itivadbahuvrIhiNaiva sAmAnAdhikaraNyasya mattvarthe coktArthAvizeSeNa samAsaH / matvarthIyazca durlabhaH / vRddhilAbhArthaM prayogaviSayaM dhanamRNam / dvau ca tasya saMbandhinau prayoktA grahItA ca / prayojakasya ca taduttamaM bhavati / svatantro dhanadAne pratyAdAne ca / itarasya sopacayadAnAdvahvAyAsatvAccAdhamatvam / vyutpattimAtraM tvetat / rUDhayaiva tvetau prayoktRgrahItrorvAcakau / ke punastatropAyA ityetatpradarzanArthaM uttarazlokaH / medhA (2) uttamarNo yairyairupAyaiH svadhanaM labhate taistairupAyaiH adhama nigRhya tamartha dApayet / gorA. (3) yairvakSyamANairupAyaiH saMprayuktamarthamuttamarNo labhate taistairupAyairvazIkRtya tamartha dApayet / (4) dApayedrAjeti zeSaH / mamu. maca. paJca svadhanodgrAhaNopAyAH dharmeNa vyavahAreNa chalenAcaritena ca / prayuktaM sAdhayedartha paJcamena balena ca // smRca. 164, vira. 67 marNi (marNa) dApayedadhamaNi ( sAdhadadhamarNa); vici. 31 dApa ( sAdha); smRci. 12 vicivat; vyapra. 256 vicivat ; setu. 33 vicivat; prakA. 966 | samu. 82. (1) masmR. 8 / 49; mitA. 2 / 40; apa. 2 / 40; vyaka. 1246 smRca. 166 chalenA (chadmanA ); vira. 67 dharme (dharmye); pamA. 2563 vici. 31; smRci. 126 nRpra. 19 chaLenAcaritena ( phalena catureNa ); vImi . 22406 156,259; vyau. 76 tena ca (tena vA) zeSaM viravat; vitA. 411; setu. 33; prakA. 97 smRcavat; samu.82. 1 nehA. vyapra. frq (1) tatra dharmaskandhakarItyA stokaM stokaM grahaNaM, idamadya, idaM zvaH, idaM parazvaH, yathA kuTumbasaMvAho'syaivaM vayamapi tava kuTumbabhUtAH saMvibhAgayogyA ityAdi paThitaprayogo dharmaH / yastu niHsvaH sa vyavahAreNa dApayitavyaH / anyatra karmopakaraNaM dhanaM datvA kRSivANi - jyAdinA vyavahArayitavyaH / tatrotpannaM dhanaM tasmAdgrahItavyam | yastu vyavahAro rAjanivedyastasya sarvopAyaparikSaye yojyatvAdvailagrahaNena ca gRhItatvAt / yastu sAkSAnna dadAti vidyamAnadhano'pi sa chalena dApayitavyaH / kenacidapadezena vivAhotsavAdinA kaTakAdyAbharaNaM gRhItvA na dAtavyaM, yAvadanena taddhanaM na dattam / AcaritamabhojanagRhadvAropavezanAdi / balaM rAjAdhikaraNopasthAnam / tatra rAjA sAmnA'prayacchantaM nigRhya ca prapIDya dApayatIti / na tu svagRhabandhanAdi balaM, yataH 'prakRtInAM balaM rAjA' iti paThyate asminneva prasaGge uzanasA / anye tu rAjJa evAyamupadeza iti varNayanti / rAjadharmaprakaraNAt / rAjA jJApita upAyairenaM dApayetparAjitaM svayaMpratipannaM ca / na tu sahasA'vaSTabhya sarvasvaM dhanine pratidApanIyaH / yata ubhayAnugraho rAjJA kartavyaH / sarvasvAdAne cAdhamarNasya kuTumbotsAdaH syAtso'pi na yuktaH / uktaM hi 'nAvasAdya zanairdApyaH kAle kAle yathodayam | brAhmaNastu vizeSeNa dhArmike sati rAjani // iti, tasmAt kaMcanaivRddhayazaM saMdApanIyaH / kuTumbAdadhikadhanasaMbhave sarva dApanIyaH / sarvAsaMbhave ca 'karmaNA'pi samaM kuryAt' iti / asmin vyAkhyAne chalAcArau rAjAnamajJApayitvA na kAryoM / meghA. (2) kaiH punastairityata Aha- dharmeNeti / yadadhamarNasya prayuktaM dhanaM taddharmeNa prItyA, vyavahAreNa vakSyamANena, chalenopadhipUrvakaM pratidravyagrahaNena, AcaritenAbhojanAdinA, balena gRhAvarodhAdinA paJcamenottamarNa sAdhayet / gorA. (3) dharmeNa prItiyuktena satyavacanena / vyavahAreNa sAkSilekhyAdyupAyena / chalena utsavAdivyAjena bhUSaNAdi * 1 karNodakavad 2 vyam. 3 dvAla. 4 nu.5 saMbandhidhanAdi. 6 kiMcanabuddhyA.
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- vyavahArakANDam grahaNena / Acaritena abhojanena / paJcamenopAyena balena | dhanasya rAjadvArA sAdhane adhamaNadaNDAdividhiH nigaDabandhanAdinA / upacayArtha prayuktaM dravyametairupAyai- yaH sAdhayantaM chandena vedayeddhanika nRpe| rotmasAtkuryAditi / mitA.2140 sa rAjJA taccaturbhAgaM dApyastasya ca taddhanam // -"(4) AcaritaM dezAcAraH / balaM bhojananiSedhAdinA (1) chanda icchA / tena rAjAnamajJApayitvA yadA pIDanama / .. .. .. apa.2140 prAMguktaizcatubhirupAyaiH svecchayA ca dhanamArgaNe pravRttaM tathA. (5) dharmeNa parasvAnAdAna niyamajanitaparalokaphalAdiH bhUtaM rAjaputrairAhvAnayet, ahamanenaitatpradeze rudhye, dehi kathanena / . . . . . . . . mavi. dhanamiti / sa ca pRSTo, dhArayAmIti yatpratipadyate, sa (6) tatra vyavahAreNeti vyapalApiviSayam / anyaH rAjJA caturtha bhAgaM daNDApayitavyaH / yAvatsasmai dhArayati saMpratipanna viSayamiti mantavyam / +smRca.166 / tasya tatra sarvamRNa daapyH| zataM ceddhArayati paJcaviMzati (7) pUrvapUrvasAmarthyAbhAve uttarottaram / vici.31 dnnddniiyH| zataM tasya daapyH| evaM pnycviNshtiH| na .--(8) vyavahAreNa vyavahArabalapradarzanena / eSAmupA. tviyaM bhrAntiH kartavyA / zate rAjJaH paMcaviMzati: ziSTaM yAnAM pUrvapUrvAbhAva uttaro grAhyaH paatthkrmaatsaamrthyaacc| dhanikasya / dhaniko hi tathA daNDitaH syAnnarNikaH / medhA. nanda. (2) yo'dhama! rAjavallabhAbhimAnI sAmAdinA : (9) rAjJo daNDAbhAvAdAkasmike viSAdyaiH svayaM sAdhayantamuttamaNe nRpe nivedayet, sa rAzA RNacaturbhAga mRte paapaadybhaavH| -- xvitA.491 daNDAtha taddhanaM ca daapniiyH| gorA. dhanI svadhanaM svayaM sAdhayan na rAzoM vAcyaH (3) etaccatubhogeNa daNDayatvaM daNDayasya daNDadAnAyaH svayaM sAdhayedarthamuttamo'dhamArNakAt / zaktau guNavattAyAM ca jJeyam / anyathA tu viSNUktenaiva sa rAjJA nAbhiyoktavyaH svakaM saMsAdhayandhanam // vyvsthaa| xvira.75 ' (1) uktasyaivArthasya spaSTIkaraNArthaH zlokaH / na aMdhamArthasiddhayarthamuttamarNena coditaH / chalAdinopAyena svecchayottamo'dhamarNAddhanaM saMsAdhayan dApayeddhanikasyArthamadhamarNAdvibhAvitam // ... rAjJA kiNcidvktvyH| mAmavijJApya kimityasmAdAbharaNAdi - (1) yatsarveSu vyavahArapadeSu sAdhAraNaM taduktam / svadhanasaMzuddhayartha vyAjena chadmanA gRhItaM, gRhItvA vo vizeSavivakSAyAmidamAha / sopacayaM kAlAntare dAsyAmIti kiM nAsmai pratiprayacchasIti / medhA. yo dhanamanyasmAt gRhNAti so'dhamarNaH / yastu sopacayaM -- (2) uttamo vyavahAramantareNaiva dharmAdibhirupAyairvA * mamu., maca., nanda. gorAvadbhAvaH / naraiH svaM rAjanirapekSamadhamAt dhanaM sAdhayet / sa Atma- xvyapra. viragatam / dhanaM sAdhayan madanapekSa bandhanAdi kRtavAnasIti evaM (1) msmR.8|176, gArA. uttarAdha (sa rAzaNacatuH rAjJA na kSeptavyaH / / gorA rbhAgaM daNDArtha tasya taddhanam ); vyaka.127 rAzA tat (lAbhasya), / smRca.122,166 rAzA tat (rAzaNa); vira.75 rAzA tat * bhAca. padArthaH mitAvat / + mamu., vyapra. smRcgtm| (rAzastu); pamA.201 rAjJA tat (ca rAzA); vyapra.259) x padArthaH mitaavt| . . . . . . vitA.498 sAdhayantaM (sAdhyamAnaH) zeSaM smRcavat ; prakA. mavi., mamu., maca. gorAvadbhAvaH / . 77,96-97 smRcavat ; samu.82 vedayeddhanikaM (dhamikaM - (1) masmR.8150 sa rAzA nA (na sa rAjA); gorA. vedayet ) zeSaM smRcavat . yaH svayaM (svayaM yaH) maNi (marNa); vyaka.127 masmRvat ; / (2) masmR.8147; gorA. madhamIda (madhamaNa); byaka. smRca.165 svayaM (svakaM); vira.74 maNi (marNa); vyapra. 127 coditaH (dezitaH) madhamarNAdi (muttamaNena); vira.76 258 setu.36; prakA.96 smRcavata , pa. samu.82 sAdha- mabhamarNAd (madhamarNa); setu.37 viravat ; samu.82 gorAvat . yan (sAdhayet ) zeSaM masmRvat. 1 na. 2 mAgeMNa. 3 vA rAjaputrairAmhayanenArhatarapradezo. 1 (gRhItaM0). 2 (vA0). | 'nurudhyedaM hi dhanamiti. 4 cA. 5 (dApyaH 0).
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam - RNodgrAhaNam pratyAdAsyAmIti prayuGkte sa uttamarNaH / saMbandhi zabdAvetau / adhamarNasyArthaH / atha dhanaM prakaraNAdyadevotamaNIya deyaM tadevocyate / tasya siddhiruttamarNe prati niryANam / dvitIyo'rthazabdaH prayojanavacanaH / ayaM samudAyArthaH / uttamarNena yadA rAjA codito jJApito bhavati adhamarNena yo gRhIto'rthaH sa me siddhayatu, dApayatu bhavAn rAjA tvadhamarNAttadA dApayeddha nikasyArtham / dhanamasyAstIti dhanikaH / uttamarNa eva ca prasiddhayA dhanika ucyate | dApayediti saMbandhAccaturthI prAptA / sA tvapUrNa vAtsaMpradAnabhAvasya na kRtA / yathA nataH pRSThaM dadAti / rajakasya vastraM dadAtIti / na hyatra mukhyo dadAtyartha: / ihApyubhayoH svattvasya bhAvAdubhayoH svattvAbhAvAdapari / pUrNo dadAtItyarthaH / kimuttamarNavacanAdevAsau dApayitavyaH / netyAha / vibhAvitamiti / yadA nizcitena pramANena dhArayatIti pratipadyate / athavA vibhAvitaH svayaMpratipannaH / yato 1 vipratipannasya vakSyati 'apahnave'dhamarNasyeti' / kathaM punaH svayaMpratipanno vibhAvita ityucyate / naiSa doSaH / vismaraNe svahastalekhyAdinA svayaM pratipannazca bhavati, vibhAvitazca apratipannazca jAnAno'pi mithyApratipannaH / medhA. (2) adhamarNena dhanagrAhiNA gRhItaM tatprAptyarthaM dhanasvAminA rAjA jJApitaH san vakSyamANalekhyAdinA prati 'pAditaM dhanaM dhanasvAmino'dhamarNa dApayedityuttaraprapaJcasyaivAyaM sAmAnyanirdezaH | *gorA. arthe'pavyayamAnaM tu karaNena vibhAvitam / dApayeddhanikasyArthaM daNDalezaM ca zaktitaH // (1) satyapi vibhAva ke pramANe, yo na svayaM prati * medhAvadbhAvaH / mamu., vira, maca, nanda, bhAca. vAkyAthoM gorAvat / / (1) msmR.8|51; medhA. karaNe (kAraNe); gorA. pUrvArdhe ( arthe vivadamAnaM tu karaNena vibhAvayet ); vyaka. 1279 smRca. 122 medhAvat; vira. 76; pamA. 2023 vyaci.96 medhAvata; davi. 351 medhAvat vyata. 231 medhAvat; savi. 494 arthe'pavyaya (haste'palapa) smRtyantaram ; vyasau . 92 medhAvat vImi 2 / 11; vyapra. 278 meghAvat setu. 114115 meghAvat; prakA. 77 medhAvat; samu. 67 medhAvat. 1 (zApito 0 ). vya, kA. 91 719 padyate, na tasya chalAdyupAyaprayogaH kartavyaH / kiM tarhi ? rAjaiva tena jJApayitavyaH / tatra rAjJA''kArite'rthe RNe'pavyayamAnamapahuvAnaM nAsmai kiMcana dhArayAmIti vadantaM kAraNena sAkSilekhyazapathAtmakena, vibhAvitaM dhArayAmIti | pratipAditaM, dApayeduttamarNAya dhanaM, daNDalezaM ca svalpaM daNDaM daNDamAtramityarthaH / anyatra dazamaM daNDabhAgaM vakSyati / yastu tAvaddAtumazaktaH so'lpamapi dazamAdbhAgAddaNDaM dApayitavyaH / athavA yaH pramAdAtkathaMcidvismR tyApajAnIte tasyAyaM yathAzakti dazamabhAgAlpato daNDaH / kAraNaM pramANaM trividham / tadanyairiha saMbhavatIti parigaNitam / tathA cAhu:- 'yatra na syAtkRtaM patraM sAkSI caiva na vidyate / na copalambhaH pUrvokto daivI tatra kriyA bhavet // iti / +medhA (2) nAhamasmai dhArayAmItyevaM dhane vipratipadyamAnaM adhamarNe, karaNena lekhyasAkSizapathAtmakena, pratipAditamuttamarNasya dhanaM dApayet / daNDalezaM cApahnave dviguNamiti vakSyamANAddazamabhAgAnnyUnamapi zaktyapekSayA dApa yet / *gorA. (3) taddazamAMzadaNDadAnAsamarthasadvRttAdhamarNaviSayamityuktaM tadbhASye / kAraNeneti vadan dvipAdvyavahAre tvarthadApanameva / na daNDadApanam / tatra nihnavamithyAbhiyogayorabhAvAditi darzayati / evameva catuSpadyapi vyavahAre zaMkAbhiyogA'jJAnottarAdinA mithyAbhiyoganihnavAbhAve daNDAbhAvo'dhyavaseyaH / yattu smRtyantaraM 'Ave tu daNDapAdasya dvitIye'dhai tRtIyake / pAdanyUna caturthe ca pAde saMpUrNadaNDabhAk // iti tadvagIta - tvAdapramANamiti prapaJcitaM vizvarUpAcAryeNa / ato nihnavamithyAbhiyoganimitto daNDaH catuSpadyeva vyavahAre nimittasadbhAvaviSaye grahItavyaH / tatra RNAdAnaviSayavyavahAre daNDaviSayo darzitaH / nikSepAdiviSayavyavahAre tu daNDavizeSaH tatra tatra pade vakSyate / yatra tatsyAtkRtaM yatra karaNaM ca na vidyate / na copalambhaH pUrvoktastatra daivI kriyA bhavet // smRca. 122 + mavi., nandra medhAvadbhAvaH / * mamu., vira gorAvat / masmR. 8 / 51 ityasyopariSTAt prakSipta zloko'yam /
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam RNe deye pratijJAte paJcakaM zatamarhati / (1) nirdhano'dhamoM nirdhanatvAnna mucyate / kiM tarhi ? apahnave tadviguNaM tanmanoranuzAsanam / / karma kaaryitvyH| preSyatvaM brajet / yAvatA dhanena tatkarma (1) yo rAjasabhAyAmAnIto'dharmarNaH RNaM deyatayA karmakaraH karoti, tattasya praviSTaM, saMpadyapi kartavyaM, karma pratijAnIte, satyamasmai dhArayAmi, sa paJcakaM zatamahati kurvatazca salAbhadhane praviSTe daasyaanmokssH| samaM kuryAduttama daNDamiti zeSaH / anena saMkalpitena viMzatitamo bhAgo Nena, anantaraM zuddhe dhane nottamAdhamavyavahAraH / itarathaika daNDayate / kimiti matsakAzamuttamarNaH preSito bahireva uttamo'paro'dhamaNaH etacca kAryate / brAhmaNavarNaH sama kasmAnna paritoSita ityato'nena zAstravyatikrameNa samAnajAtIyaH avakRSTajAtihInajAtIyaH zreyAMstUttamajAdaNDamarhati / yastu vyatikramAntaraM karoti, apahRte tIyo guNAdhiko vA / zanaiH krameNa yathotpAdaM dadyAt / nAmasmai dhArayAmIti, sa taiH pratipAditastadviguNaM nArade paThayate- 'brAhmaNastu parikSINo zanairdadyAdyatasmAtpaJcakAdviguNaM dazakaM shtmityrthH| tanmanoH prajA- thodaya miti' / ato rAjJA dhanikadhanasaMzuddhayartha parikSINo pateranuzAsanaM sRSTikAlaprabhRtivyavasthA nItiriti yAvat / brAhmaNo na pIDayitavyaH, uttamarNazca rakSaNIyaH / ___ anye tu tacchabdena deyameva pratyavamRzanti / yAvattasmai *medhA. deyaM tadviguNaM tena 'yo yovanihavItArthamityanenaikavAkya / (2) samahInajAtizcAdhamoM dhanAbhAve sati svajAtyabhavati / anyathA vAkyabhedaH / viSayavizeSAnirdezAdeka- nurUpakarmakaraNenA'pi ca saMzuddhayeduttamaNena samaM nivRttoviSayatve vikalpaH prApnoti / sa ca na yukto, dviguNasyAtya- ttamargAdhamarNavyapadezaM AtmAnaM kuryAt / utkRSTa jAtiH ntabahutvAt / asatyapi nirdeze tasya viSayo darzanIyaH, punarna karma kArayitavyaH, api tu zanaiH taddhanaM yathAsaMbhavaM tasya pratyAsanne paJcakamiti, arthAt tasyaivAnupratyava- dadyAt / xgorA. moM yuktH| medhA. (3) samajAtiratra brAhmaNetaraH karmaNA kSatraviTzUdrA(2) etacca bhrAntyAdinA yatra vipratipadya pazcA- samAnajAtIyAn 'hInAMstu dApayet' iti kAtyAyanena saMpratipadyate tadviSaye / yo yAvannihnavItArthamityanena vizeSitatvAt / . _ +mamu. dviguNadamadAnaM zapathadoSeNa tathAkaraNe'vagantavyam / tatrA- / (4) zanaiH zanairdhanameva dadyAt na tu karmaNA laukidharmajJAvityabhidhAnAt / xvyaka.128 kena samaM kuryAt / viprasya laukikakarmakaraNe daNDasya ____ anuttamajAtIyo nirdhano'dhamarNa: karma kArayitavyaH vakSyamANatvAt / AvijyAdau tu na doSaH / hInajAtimi. karmaNA'pi samaM kuryaaddhniksyaadhmrnnikH| tyanena kSatriyo vaizyasya zanairdadyAt, na tu karma kuryAt samo'pakRSTajAtizca dadyAcchreyAMstu tacchanaiH / ityevamuttaratra brAhmaNapadaM rAjasevakaguNavatvAdyupalakSaka, te'pi dAstena na prkRtvirodhH| maca. * gorA., mamu., vici., maca., vyapra., nanda., bhAca. (5) karmaNA'pi samaM kuryAt RNasamaM bhUtikarma kuryAmedhAgatam / x zeSa medhAgatam / dityarthaH / nanda. (1) msmR.8|139; vyaka.128, vira.77 RNe deye pratizAte ( RNodaye pratijJAtaM ); vici.34,191, vyapra. * vyaka., vira., vyapra. medhAgatam / 278 setu.38; samu.66, vivya.31 tadvi (tu di). x mitA., bhAca. gorAvat / +medhAvadbhAvaH / (2) msmR.8|177 kasyA (kAyA) mo'pa(mo'va) zca 254 kasyA (ko nA)samo'pakRSTajAtizca (samApakRSTajAtizceda); (stu); mitaa.2|43 kasyA (kenA); ap.2|43 mo'pa candra.27 syAdharNikaH (zvAdhamarNakam ) mo'paka (mo votkR); (mo'va); byaka.125 ccheyAM (ccheSTha) zeSaM apavat ; vira.70, vyapra.261; vyau.77 zca (stu) zeSaM mitAvat ; vyama. pamA.257 kasyA (kaM vAs); dIka.35-36 kasyA (kAyA) | 80; vitA.494 zca (zcet) zeSaM mitAvat ; samu.83 N (stu); smRci.12 mitAvat ; nRpra.19 mitAvat ; savi. | mitAvat. 1 meNa. 2 yAvadaNamityane. 3 rzanaM. 4 neSu. 5 arthastasyai. 1 ityapyeke.
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNodgrAhaNam yAjJavalkyaH / (5) avibhakta iti bhAve ktH| athazabdaH pitRvyaRNagrahaNAnadhikAriNaH bhraatRputraadismuccyaarthH| cazabdaH saMsRSTinAM samuccayArthaH / 'bhrAtaNAmatha dampatyoH pitaH patrasya caiva hi| evakAreNa parasparaM prAtibhAvyAdikaM na bhavatIti labhyate / prAtibhAvyamRNaM sAkSyamavibhakte na tu smRtama // hizabdaH pAdapUraNArthaH / tuzabdo'numaterasAdhAraNadravyasya (1) RNasya prati niryAtanaprakAra uktaH / ko nu ca vyavacchedArthaH, tena yadA prAtibhAvyaM sAkSitvaM khalu Rnngrhiitetyetnniruupyitumaah-bhraatRnnaamiti| bhrAtrA- cAparo manyate tadA putrAdiH pitrAdeH pratibhUH sAkSI ca dInAmavibhaktAnAM parasparamRNasAkSyaprAtibhAvyAni na bhavatyeva / saudAyike ca dravye'vibhaktayorapi parasparavidyante / tenaiva ca vibhaktAvibhaktasaMzaye sAkSyAdi bhi- mRNavyavahAro bhavatviti / vibhAge tu bhrAtrAdInAM prAtinirNayaH / dampativacanaM cAtra vibhAgAsaMbhavAdanyeSAmapi bhAvyaM bhavatyeva, avibhakta ityabhidhAnAt bAdhakArikthabhAjAmavibhaktAnAM sAkSyAdyabhAvapradarzanArtham / bhAvAcca / vImi. vizva.2154 (6) kecittu anenaiva vibhAgAt prAka dampatyoH (2) adhunA puruSavizeSe RNagrahaNaM pratiSedhaya- prAtibhAvyAdi niSiddhamabhidadhatA anayovibhAgo'stI. prasaGgAdanyadapi pratiSedhati-bhAtRNAmiti / pratibhuvo tyarthAduktaM bhavatIti / na cApastambavacanavirodhaH grahaNAbhAvaH prAtibhAvyam / bhrAtRNAM dampatyoH pitAputrayozcA- grahaNavat vikalpAGgIkaraNAdityAhuH / tadatiphalgu / vibhakte dravye dravyavibhAgAtprAkprAtibhAvyamRNaM sAzyaM zAbdArthikayostulyabalatvAbhAvena vikalpAnupapatteH / ata * ca na smRtaM manvAdibhiH / api tu' pratiSiddhaM, sAdhA. eva 'tulyArthAstu vikalperan' (pU. mI. 12 / 3 / 4 / 10) raNadhanatvAt / prAtibhAvyasAkSitvayoH pakSe dravyavyayAva- iti bhagavatA jaimininoktam / 'pANigrahaNAddhi sahatvaM sAnatvAt , RNasya cAvazyapratideyatvAt / etacca para. karmasu' ityAdau karmAdigrahaNAnarthakyApAtAcca / kiJca sparAnumativyatirekeNa / parasparAnumatyA tvavibhaktAnAmapi pUrvoktaprakAreNaivopapattau satyAmaSTadoSaduSTavikalpAGgIkaraNaprAtibhAvyAdi bhavatyeva, vibhAgAdUrdhvaM tu parasparAnu- syApyanucitatvAt / na caiva grahaNAgrahaNAdAvapi vikalpo mativyatirekeNA'pi bhavati / *mitA. na syAt / na syAdyadi gatyantarayutatvaM syAt / na ca . . (3) atrAvibhaktagrahaNa bhrAtRviSayam / pitAputra- tadastItyananyagatikatayA tasyAGgIkArAt / viSayaM vA / na jAyApativiSayam / apa. *vyapra.255.256 (4) tatazca RNadAturapi RNagrahItRsakAzAdvibhaktatvaM (7) na ca dampatyorvibhAganiSedhAtkathametaditi smRca.310 vAcyam / tadvibhAganiSedhakavAkyAnAM sAgnikakarmajanya phalaviSayatvena grahasthAdhikArakakarmajanyaphalaviSayatvena zeSaM mitAkSarAvyAkhyAnaM dAyabhAge 'jAyApatyorna vibhAga' vA tayorapi vibhAgasaMbhavAt / vyau.27 iti Apastambavacane draSTavyam / vira., smRsA., dAta., vitA. eSAM ne svayaM mAdhayana na rAto vAcyaH / rAjadvArA sAdhane 'jAyApatyona vibhAga: ' ityApastambavacanasthamitAkSarAvadbhAvaH / / adhamarNadaNDAdividhiH / (1) yAsmR.2152; apu.25412kte na tu (ktana ca); panaM sAdhayannartha na vAcyo nRpaterbhavet / vishv.2|54; mitA. apa.; vyaka.116 tu (tat); smRca. / sAdhyamAno nRpaM gacchan daNDayo dApyazca tddhnm|| 136,310, vira.39,607; pamA.254 matha (mapi): 571, smRsA.81:151 (=); vici.254 na tu (tu na); * svamataM tu dAyabhAgokta -- jAyApatyorna vibhAgaH ' smRci.36 sAkSya (nyAyya); dAta.179 vyakavat ; savi. - ityApastambavacanastha mitAvat / 352:440 sAkSya (sAdhya); vImi.; vyapra.44,255; (1) yaasmR.2|40; apu.253|66 te (ti) cchan myau.27, vyama.10,60; vitA.524,534, rAko. | (cchet); vizva.2142 yanna) (yAno'rtha) cchan (cchat ) daNjyo 399; prakA.85; samu.16; vica.32,104 vyakavat . dApyazca (dApyo daNDayazca); mitA.; apa.; vyaka.127;
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 vyavahArakANDam . (1) prapannaM nyAyena spaSTIkRtaM yadRcchayA sAdhayAno- vidhIyate / daNDayo dApyazca taddhana miti / tadviparIto'rtha na rAjJA kiJcid vaktavyaH / yadi tu sAdhyamAno | dAharaNamityarthaH / subo. rAjanyAvedayet , tato daNDayo dApyazca rAzaiva taddhanaM, (5) cakArAt nRpamagacchannapi balAdinA dhanamaprayadhanikAyeti shessH| / vizva.2142 | cchannadhamoM dhanaM dApyo daNDyazceti samuccIyate / (2) RNaprayogadharmA uktAH / sAMprataM prayuktasya vImi. dhanasya grahaNadharmA ucyante-prapannamiti / prapannamabhyu RNodgrahaNe RNapratigrahItRkramaH pagatamadhamaNena dhanaM, sAkSya dimibhAMvitaM vA / sAdhaya nukramAddApyo dhaninAmadhamarNikaH / npratyAharan dharmAdibhirupAyairuttamaNoM nRpaterna vAcyo dattvA tu brAhmaNAyaiva nRpatestadanantaram // nivAraNIyo na bhavati / dharmAdayazcopAyA mnunaa| (1) atha yadyekamaNinaM yugapad dhaninaH prArthayeyuH, dArzatAH / prapannaM sAdhayannathe na vAcya iti vadan aprati- tadAyaM kramaH-gRhItAnukramAditi / grahaNAnukramAdevApannaM sAdhayan rAjJA nivAraNIya iti darzayati / yastu dhamaNi kenarNamekajAtIyebhyo deyam / jAtibhede brAhmaNAdharmAdibhirupAyaiH prapannamartha sAdhyamAno yAcyamAno napaM dikrameNaiva / tuzabdAt tulyajAtIyatve'pi guNAdyapekSa . gacchedrAjAnamabhigamya sAdhayantamabhiyuGkte sa daNDayo kramaM dyotayati / vizva.2143 bhavati, zaktyanusAreNa dhanine taddhanaM dApyazca / 'sAdhya- (2) bahattamaNikeSu yugapatprApteSveko'dhamarNikaH mAno nRpaM gacchedi'tyetat 'smatyAcAravyapetane tyasya kena krameNa dApyo rAjetyapekSita Aha-gRhItAnukramApratyudAharaNaM boddhavyam / +mitA. diti / samAnajAtIyeSu dhaniSu yenaiva krameNa dhanaM gRhItaM (3) daNDya iti sAmAnyAbhidhAnamasamarthaviSaye tenaiva krameNAdhamArNiko rAjJA dApyaH / bhinnajAtIyeSu tu svalpo'pi daNDo yathA syAdityevamartham / . brAhmaNAdikrameNa / xmitA. ___ smRca.166 (3) vipranRpagrahaNaM vaizyazUdrayoH pradarzanArtham / (4) mitA.TIkA-pratyudAharaNaM boddhavyamiti / aya +apa. mabhiprAyaH / 'smRtyAcAravyepetena mArgeNAdharSitaH praiH|| (4) nRpateH kSatriyasyetyarthaH / smRca.167 Avedayati cedrAjJe vyavahArapadaM hi tat' ityanenaitaduktaM (5) zrotriyasya brAhmaNasya rAjJazca brAhmaNAntaraNamabhavati / smRtyAcAraviruddhena mArgeNAbhibhUtaH san yadi dattvaiva deyam / / rAje nivedayati tadAvedyamAnaM vyavahArapadamiti / saadhy-| rAjadvArA dhanasAdhane adhamarNadaNDaH uttamarNazulkaM ca mAno nRpaM gacchedityanenaitada bhihitaM syAt smRtyAcArA- rAjJA'dhamarNiko dApyaH sAdhitAddazakaM zatam / / viruddhamArgeNa rAjJo na nivedayet / yadi nivedayati paJcakaM ca zataM dApyaH prAptArtho jhuttamarNikaH / / tannivedyamAnaM vyavahArapadaM na bhavatIti / ata eva daNDo ___xpamA., vyapra. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / + apa., pamA. mitAgatam / (1) yAsmR.2141; apu.254|1 nu (rthaH) yaiva (yAdau); smRca.166 na bAcyo (nAvAcyo) cchan (cchet ); vira.74 vishv.2|43 hApyo (ddadyAt ) uttarArdhe (dadyAttu brAhmaNAyAge pamA.255 cchan (cchet ); vici.34 pUrvArdha (pratipannaM napAya tadanantaram ); mitA.; apa.; vyaka.129; smRca. sAMdhayAno na vAryo nRpaterbhavet) mAno (mAne); smRci.12; 167; vira.79; pamA.256, nRpra.19, candra.29 utta.; nRpra.19 pamAvat ; savi.490 cyo (yoM) cchan (cchet ); vImi. vyapra.262, vyau.77; vyama.81; vitA.500; vIma.vyapra.259; jyau.76 pamAvat :vyama.80vitA. prakA.97; samu.83. 491 pamAvat ; setu.36-37 prapannaM (pratipannaM); prakA.96 (2) yAsmR.2142, apu.254|2 zatam (smRtam ) ca smRcavat ; samu 82 pamAvat vivya.31 prapa...thai (pratipannaM (ta); vishv.2|44 ca (d); mitA.2142:2176 pU., apa. sAdhayAno) dhanam (RNam). vyaka.129 vizvavat ; vira.78 vizvavat ; pA.25.7 vImi.
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNodgrAhaNam 723 (1) vipratipannastvRNiko rAjanyAvedya sAdhyaH / tatra kacitpAThaH, ttraapyymevaarthH| +vImi. ca-rAjJA'dhamarNika iti / RNiko rAjJA sarva dhanikAyArtha (5) dazakagrahaNaM nirdhanarNikaparam / sadhane tu vi. dApyaH / svayaM ca tasmAdevAdharmANakAd dazakaM zataM zeSamAha nArada:--'RNikaH sadhana' ityaadinaa| galIyAt / dhaniko'pi sAdhitArthasaMkhyayA pArito vyama.81 Sika rAjJe paJcakaM zataM dadyAt / uttamaNiko dhnikH| anuttamajAtIyo nirdhano'dhamarNaH karma kArayitavyaH spaSTamanyat / vishv.2|44 'hInajAtiM parikSINamRNArtha karma kArayet / (2) yadA punaruttamo durbalaH pratipannamartha dharmA- brAhmaNastu parikSINaH zanaidApyo yathodayam / / dibhirupAyaiH sAdhayitumazaknuvanrAjJA sAdhitArthoM bhavati, (1) evaM tAvat samRddhaM dApayet / asamaddhaM tutadA'dhamarNasya daNDamuttamarNasya ca bhRtidAnamAha- hInajAtimiti / vizva.2145 rAjJA'dhaNika iti / adhamaNiko rAjA pratipannA (2) sadhanamadhamaNikaM pratyuktam / adhunA nirdhanamadhatsAdhitAzakaM zataM dApyaH / pratipannasya sAdhitArthasya maNikaM pratyAha-hInajAtimiti / brAhmaNAdiruttamoM dazamamaMzaM rAjA'dhamaNikAhaNDarUpeNa ghiiyaadityrthH| hInajAti kSatriyAdijAti, parikSINaM nidhanaM. RNArtha uttamarNastu prAptAH paJcakaM zataM bhRtirUpeNa dApyaH / RNa nivRtyartha, karma svakarma svajAtyanurUpaM kArayet tatkasAdhitArthasya viMzatitama bhAgamuttamaNAMdrAjA bhatyartha TumbAvirodhena / brAhmaNastu punaH parikSINo nirdhanaH zanaiH maagi| zAniyavAsAne na vibhAgo zanaiH yathodayaM yathAsaMbhavamRNaM dApyaH / atra ca hInadarzitaH-'nihnave bhAvito dadyAt' ityAdinA / jAtigrahaNa samAnajAterapyupalakSaNam / atazca samAna mitA. jAtimapi parikSINaM yathocitaM karma kArayet / brAhmaNa(3) mitA.TIkA-janvatra daNDAdirUpeNa grahaNamanu grahaNaM ca zreSThajAterupalakSaNam / atazca kSatriyAdirapi papannaM 'rAjJA'dhamaNiko dApyaH' iti yogIzvaravacane- parikSINo vaizyAdeH zanaiH zanairdApyo yathodayam / mitA. adhamarNAhazamAMzagrahaNamAtrasyaiva pratIteH, uttamotpaJca- (3) kArayedvalAtkAreNApIti zeSaH / smRca.167 mAMzagrahaNasya pratIteriti cet maivam / grahaNaM tAvatpratIyate (4) zanaiH zanaiH avazyakartavyakuTumbabharaNAdyavirona.tava vivAdaH / tatra ko heturityapekSAyAM dRSTasaMbhave'dRSTaM dhena / na kalpanIyam / dRSTe satyadRSTakalpanAyA anyAyyatvAt / nAradaH dRSTahetuzcAdhamarNa anggiikRtaarthaa'daanruupo'praadhH| uttamaNe paJca RNodgrAhaNopAyAH tu na ko'pyaparAdhaH / api tvazaktireva / ata eva yathA- dharmeNa vyavahAreNa chalenAcaritena ca / kramamaparAdhenAzakyatvena ca hetunA'dhamaddaNDa uttama- prayuktaM sAdhayedartha paJcamena balena ca / / ddhatiriti sarvamanavadyam / subo, _ (4) tuzabdena prApte prAguttamarNasya dApanaM vyava + zeSaM mitAgatam / x apa., vyapra. mitAgatam / cchidyate / apizabdena daNDyatvaprayojakarUpazUnyasyA'pi (1) yAsmR.2143; apu.25413; vishv.2|45; medhA. 81177 utta.; mitA. apa.; vyaka.126 zlokAdhI vyatyAsAdhanamAtranimittakaM dAnamiti mUcitam / hizabdastu sana paTinI smRca.163 utta.:167; vira.71;pamA.257 tha (\); vici.32; smRci.12; nRpra.19; mc.8|177; * apa., pamA., vyapra., vitA. mitAgatam / candra.27 hInajAti (hInaM jAti); vImi.; vyapra.261; ca (tu) dhuttamaNi ('pyuttamaNa); nRpra.19 zakaM (zamaM) ca (tu; vyau.77; vyama.80%; vitA.493 (); setu.34; samu. vImi. hyatta ('pyutta); vyapra.278, vyau.77 vizvavat 83, vivya.30 pU. vyama.81; vitA.177 pU.:493 (-) ca (tu) maNi (marNa); ! (2) naasmR.4|122 mena (kena); abhA.56 chale (bale) samu.66 ca (ta) rtho hyu (rthazco). | mena (kena). vImi.
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 vyavahArakANDam atra cANakye sAmabhedopapradAnadaNDAzcatvAra eva (1) atha kadAcidRNI anyamathAdhiM kartumazaktaH kAryasAdhanopAyA dRssttaaH| atrApi ta eva catvAraH kevala. dhanamapi dAtumazaktaH, tato yathAzaktyanusAreNa skandhamanyanAmabhirdharmavyavahArachalabalasaMjJA niruktAH / adhika- kasthityA kAle kAle yathodayaM yathAlAbhaM dhanaM dApya matrAcaritaM, abhojanam / taccaRNodgrAhaNaviSayakameva iti / abhA.58 sopayoga na sArvatrikam / taduktaM dharmeNa, tatsAmnA priya- (2) zaktihInaH RNa dAtuM kAlaviparyayAdurbhidharmasmaraNena prathamamartha sAdhayet / tenAsidhyamAnaM bhedena kssaadeH| - vyaka.126 rAjakIyasabhAbhayadarzanena vyavahAreNa / tathA pradAnalobha (3) dApyo brAhmaNa iti shessH| smRca.167 darzayitvA chalena / tathA daNDena svakIyabalenaiva pAda- (4) atha zaktivihIno'samarthaH syAd dAtumRNI bandhanAcArIprakSepAdinA (?) / evametaiH sAmAdibhirdharmA- kAlena gacchatA, zaktyapekSamRNaM dApyaH yathAsya kuTumbaM dibhirupAyaiH svakIyamartha sAdhayet / ythaitdaacritmuktm| na vinazyati / dhaninazca dhanaM kathaM dApyaH / kAle kAle taccarigatibhakSaNayorityasya dhAtorbhakSaNArtharUpamidam / yA yA vRddhiH tAM tAM dApayaditi / athavA yathodayaM caritaM bhakSitam / na caritamabhakSitam / abhojnmityrthH| yathAvibhavaM stokaM stokaM mUlasya / naabhaa.|110 tadvAbhojanaM tasyaiva sAdhanArtha yaH parakIyadhanaM gRhItvA na RNikaH sadhano yastu daurAtmyAnna prayacchati / prayacchati / yaH punardhanI svakIyamarthamudgrAhayati tasyAbho- rAjJA dApayitavyaH syAd gRhItvAMzaM tu viMzakam / / jane prAyazcitaM nAsti / kevalaM rAjJo vA gurusthAnamitasya (1) svayamudgrahaNe niSkraye paJcakaM zataM gRhItveti / bAlasyApyuparodhanArtha vA AcaraNAt prANAntikabhayadarza abhA.58 nArtha vA / dhanI svakIyabhRtyaputreNAbhojanaM kArayati (2) svalpayatnasAdhyatve ca sati draSTavyam / svayaM karoti vA / ayamevaiko viSayo dhaninaH svayaM bhojane ap.2|42 na sarvatreti / abhA.56 (3) viMzakaM viMzatitama bhAgam / eSa ca gurulaghudhanI svadhanaM svayaM sAdhayan na rAzo vAcyaH daNDavikalpo daNDanIyaguNajAtizaktyapekSayA draSTavyaH / yaH svakaM sAdhayedarthamuttamo'dhamaNakAt / / vira.78 na sa rAjJA niSeddhavya aihikAmuSmikArthataH / / rAjadvArA dhanasAdhane adhamarNadaNDaH ye zaThA duSTAH parakIyaM dhanaM gRhItvA bhakSayitvA yuddhatha- svavAksaMpratipattau tu RNikaM dazakaM zatam / mAnA rAjAzritA bhUtvA AtmAnaM rakSayitumicchanto niSedhaM vinayaM dApayedrAjA dviguNaM tu parAjitam / / kArayanti / svachandena vyavahAreNa rAjJA dhanI svamartha sAdha prakSiptazloko'yam , zaktyapekSa (prekSyazca ta ) kAle kAle yanna niSeddhavyaH / aihikAmuSmikArthataH iti aihikArthasaM (kAle deze); abhA.58; medhaa.8|154 zaktyapekSa (prekSyavyavahArabhaGgabhayAt / AmuSmikAthai sAdhuvartanabhaGgapAtaka zca ta) kAle kAle (kAle deze) ka.pustake galito'yaM zlokaH, kha. bhayAt / iti pratibhUbhedaH smaaptH| abhA.56 pustake samupalabhyate; vyaka.126, smRca.167 pekSa (pekSya); asamarthAdhamaNaH zanaiH zanairdApyaH vira.71; pamA.258; vici.32-33;vyapra.261; vyama. atha zaktivihInaH syAhaNI kAlaviparyayAta / 80; vitA.497; setu.35,317 samu.83. zaktyapekSamRNaM dApyaH kAle kAle yathodayam / / (1) naasN.2|109; naasmR.4|132 tvAMzaM tu viMzakam (tvA paJcakaM zatam); abhA.58 uttarArdhe (rAzA vivRtya * medhA.vyAkhyAnaM 'RNaM dAtumazakto yaH' iti manu- dApyo'sau gRhItvA paJcakaM zatam); ap.2|42 vyaka. vacane (pR.680) draSTavyam / 128; smRca.121, vira.78; pamA.200; nRpra.17; (1) nAsmR.4.123; abhA.56.(2) naasN.2|110, vyapra.278; vyama.81 setu.38; prakA.76; samu.66, naasmR.4|131 atha (atra); msmR.8|153 ityasyopariSTAt | (2) naasmR.4|133; abhA.58.
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNodgrAhaNam 725 dhaninA dhAraNika AveditaH san yadi svavAcaiva bRhaspatiH saMpratipatyuttareNa pratipadyate / yathA satyamidamasti / __ paJca RNodgrAhaNopAyAH talakSaNAni ca mamAsyaitaddAtavyamiti / tataH svavAkpratipannaguNAt pratipannamRNI dApyaH sAmAdibhirupakramaiH / svayameva dhanikasyApratipAdanadoSAcca rAjA RNikaM dharmopadhibalAtva hasaMrodhanena ca // vinayaM dApayeddazakameva zatam / athAsau mithyA kasya / pratipannaH RNasattAyAM sNprtipnnH| dApyaH pratiaprati......dhanI ca yathAsaMbhavaM kriyAbhiH svadhanaM dAnonmukhI kAryaH / dhninetyrthH| smRca.164 labhyaM kharIkaroti / tadA tamRNikaM parAjitaM rAjA tameva / yato dravyaM vinikrIya RNArtha caiva gRhyate / dazakazatavinayaM dviguNaM pratidApayet / viMzatidrammeNaika- tanmUlyamuttamarNena vyavahAra iti smRtaH / / zatamityarthaH / abhA.58 . suhRtsaMbandhisaMdiSTeH sAmoktyA'nugamena ca / adhamarNasya RNaparimANAzAne nirNayopAyaH prAyeNa vA RNI dApyo dharma eSa udAhRtaH / / ne syAdravyaparImANaM kAleneharNikasya cet / chadmanA yAcitaM cArthamAnIya RNikAddhanI / jAtisaMjJAdhivAsAnAmAgamo lekhyataH smRtaH / / anvAhitAdi vAhRtya dApyate yatra sopadhiH / / (1) atra parAjitasya RNikasya yadi samastadravya- badhvA svagRhamAnIya tADanAdyairupakramaiH / pUraNaparimANaM na syAt / tato dezakAlAnusAreNa skandhaka- RNiko dApyate yatra balAtkAraH sa kIrtitaH / / patre likhApanIya RNikaH / evamapi saMjJayaiva sAdhitaM dAraputrapazUna badhvA kRtvA dvAropavezanam / dravyaM bhavati / jAtisaMjJAdhivAsAnA lekhyata Agama / yatrI dApyate'rtha svaM tadAcaritamucyate // iti yaduktaM tatpazcArUDhapatram / navAGgasaMpUrNamAgamazabdena sUcitam / yathoktaM triSaSTilekhyaprakaraNakArakakalyANa (1) vyaka. 124; smRca.164 mRNI (RNI); vira.69; pamA.255 utta.; vyapra.256 mRNI (mRNaM); vyama.79 vyaprabhaTTena / tatkAlikarAjadhanikarNikasAkSilekhakairaGgaiH paJca vat ; prakA.96; samu.82. (2) maca.8149. bhiretaiH patraM paJcArUDhaM bhavati / tathA ca kAlapradezadhani (3) vyaka.125; smRca.164; mmu.8|49 sAmoktyA karNikavittasaMkhyAsopAzrayarNikamatasAkSisalekhakAntairaGgai | (sAmnA cA); vira.67 dharma (dharmya); pamA.255 vA RNI rebhirapyacalakramasthaiH kalyANabhaTTagaditaM bhavatIha patram / (dhanine); vici.31; mc.8|49 moktyA'nugame (mnA vAnuiti RNAdAne Adhibhedo'STamaH / atha lekhyabhedo | naye); vyapra.257; vyama.79; setu.33; prakA.96; bhavati / abhA.58 / samu.82. (2) 'vinaSTe mUlanAzaH syAd dhanina' ityuktam / / (4) vyaka.125 hU~ (kR); smRca.164 yatra (tatra); mamu. RNikasyApi dravyamUlyAparijJAne mUlyAdadhikaM deyamitya 849 ddhanI (ilI) nvAhi (nyAhR) yatra (tatra); vira.67; * rthAduktam / atha nazyed dravyaM, mUlyaparimANaM na jJAyeta, pamA.256; vici.21 citaM cA (cayitvA); mc.8|49 cA (vA) nvAhi (nyAhna); vyapra.257 vAhRtya (saMgRhya); vyama. tatra visaMvAdaH syAdityarthaH, kAlena vismaraNAd 79 vyapravat setu.33 vA (cA) zeSa vicivat ; prakA.96 anyonyAtisandhitsayA vA / tatra jAtisaMjJAdhivAsAnAM, smRcavat ; samu.82. jAtirjAtibhedaH, saMjJA vajendranIlamaratakAdikA, adhi (5) vyaka.125, smRca.164 badhvA (yadA); mamu. pAsa utpattibhUmiH, eteSAmAgamastatvAvabodho lekhyataH 8 / 49 sa (pra); vira.68 kIrtitaH (ucyate); pamA.256 smRtaH yathA likhitaM tathA mUlyaparicchedaH krtvyH| / smRcavat ; vici.31 mamuvat ; mc.8|49 sva (''tma); vyapra. naabhaa.2|111 / 257; byama.79; setu.34 viravat ; prakA.96 smRcavat / samu.82 smRcavat . (1) naasN.2|111 na syAd (nazyed ); naasmR.4|134. (6) vyaka.125 badhvA (rudhvA); smRca.164; mamu. bhabhA.58. | 8149 badhvA (hatvA) trarNA (trAthA); vira.68 dAraputra (putra
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 726 vyavahArakANDam (1) suhyatsaMbandhisaMdiSTairmAnyajanAdezaiH / sAmoktyA 'dviguNasyopari yadA cakravRddhiH pragRhyate / / priyapUrvavAkyena / anugamanena anuvrajanena / prAyeNa bhogalAbhastadA tatra mUlaM syAtsodayamRNam // prArthanAbAhulyena / chadmanA utsavAdichalAdAnItabhUSaNA- atra yatra tatretyadhyAhAryam / tena yatra cakravRddhidRhyate dinA / yAcitaM yAcitakam / anvAhita anyasmai tatra yathA sodayamRgaM dviguNasyoparI bhavati, tathA dAtumarpitam / AdigrahaNAdanyadapi yathAkathaMcidAnItaM bhogalAbho'pi, etaduktaM bhavati / tathA bhogalAbhe saMgRhyate / artha svaM svakIyamartha dApyate pratidAnonmukhI- daivavazAddha nikasyAvRtte tena bhogena dhanaM mUlIkRtya kriyate / zeSaM vyaktArtham / dharmadayazvopAyA na yathAkAmaM kalayA dhAraNIyaM, yenAgrimo dviguNasyopari dhniksyaapryoktvyaaH| kintu yathAyogyaM pryojyaaH| dhiko bhogo bhavatIti, bhogadhanaM vA dAtavyamiti / . smRca.164 vira.72 (2) prAyopavezanaM vA dhanikasya dharmyaH RNodgrAha- naSTAdhamarNadravyavikrayadvArA RNodgrAhaNavidhiH NopAya ityarthaH / vira.67 'hiraNye dviguNIbhUte mRte nsstte'dhmrnnike| (3) uktaprakAreNAdhamarNasya bhUSaNAdi svAdhInIkRtya dravyaM tadIyaM saMgRhya vikrINIta sasAkSikam / / yatra sa RNaM dApyate sa updhirityrthH| vyapra.257 rakSedvA kRtamUlyaM tu dazAhaM janasaMsadi / . anuttamajAtIyo nirdhano'dhamarNa: karma kArayitavyaH RNAnurUpaM parato gRhItAnyattu varjayet / / 'nirdhanaM RNikaM karma gRhamAnIya kArayet / adhamarNagrahaNamRNadAnAdhikAriNaH putrAderupalakSagAzauNDikAdyaM brAhmaNastu dApanIyaH zanaiH zanaiH // them / dravyamAdhIkRtadravyam / RNAnurUpaM dviguNadravya zauNDikAdyaM smaapkRssttjaatii| brAhmaNa grahaNamutkRSTa. paryAptam / anyattu varjayediti vadan dviguNIbhUte'pi dhane jAterupalakSaNArtham / vyapra.261 dhanikasyAdhAvasvAmitvaM darzayati / tatazca vinimayahInApUrNAvadhI dhanA'prAptau cakravRddhayAdivyavasthA dhiviSayamanuvacanavadetadapi vacanaM mantavyam / 'hiraNye pUrNAvadhau shaantlaabhmRnnmugraahyeddhnii| dviguNIbhUte' itmadAharaNatayoktaM, tatazca vastrAdau zAntakArayedvA RNI lekhyaM cakravRddhivyavasthayA / lAbhe'pi vacanametadUhyam / . smRca.142 (1) zAntalAbhaM paramavRddhiprAptam / vyaka.126 (1) vyaka.126 yadA (yathA); vira.72; vici.33 (2) zAntalAbhagrahaNamazAntalAbhasyopalakSaNArtham / yadA (yathA) stadA (stathA) mUla (mUlyaM); vyapra.260 dayamR udgrahaNaM dharmAdyupAyena sAdhanam / vyapra.260 (dayaM tva); vitA.497 bhastadA (bho'thavA) dayama (dayaM tva); setu.36. dAra) badhvA (rudhvA); pamA.256, vici.31 vyakavat maca (2) ap.2|39 mRte...Nike (naSTe caivAdhamaNake); vyaka. 8149 veza (seva) traNI (dRNI) artha (artha);candra. 28 dAra- 126, smRca.142; vira.73; pamA.240, vici.33; putra (putradAra) prathamapAdaH; vyapra.257 yatra ... svaM (yatraNI savi.245 maNi (marNa); candra.28 maNi (marNa) NIta dApyate'rtha sva); byama.79 dAraputra (putradAra) zeSaM vyapravat : (NIyAt); vyapra.243 mate (pazcAt ) NIta (NIte); byama. setu.34 dAraputra (putradAra); prakA.96; samu.82 setuvat . 77; vitA.549; setu.36; prakA.87 guNI (guNe); samu. (1) apa.2143 nirdhanaM RNika (RNikaM nirdhanaM); vyaka. 75, vivya.30. 125.126, vira.71 karma ...nIya (gehamAnIya karma); (3) apa.139. gRhItAnyattu (gRhItvA'nyaM tu); vyaka. vici.32, candra.27; vyapra.261Nika (NinaM); setu. 126 127; smRca.142; vira.73 manyaM tu (mUlyaM ca); 34; vivya.30 pU. pamA.240; vici.33, savi.245 gRhNItAnyattu (gRhI(2) vyaka.126; vira.72; vici.33; candra.28 tvA'nyAsta);candra.29 tAnyattu (yAnna tu); vyapra.243;vitA. mI (dA) kAra (dhAra); vyapra.260; vyama.80; vitA. 549 parato(rAjA)nyatu (nyatra) setu.36 tu da(taha) para ... 496.497 setu.36 RNI (dhanI), nyattu (gRhNIyAttadanyattu vi); prakA.87; samu.75 rakSe(tiSThe).
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ zraNAdAnam-RNodgrAhaNam 727 svadhanaM ca sthirIkRtya gnnnaakushlainraiH| rUpe dhanasvarUpe suvarNarajatAdau, saMkhyAyAmiyattAyAm / tadvandhujJAtividitaM pragRhNannAparAdhnuyAt / / AdipadAdAdhyAdau / lAme kalAyAM deyAdeyayopratipannasya dharmo'yaM vyapalApI tu sNsdi| yaMtra dvayorarthipratyarthinobhrAntirvipratipattirbhavati, so'rthaH lekhyena sAkSibhirvA'pi bhAvayitvA pradApyate // saMdigdha ucyate / vira.75-76 ayaM pUrvokto dharmagaNaH RNasattAyAM saMpratipannasyarNi kAtyAyana: kasya / yastu vyapalApI RNamapahrotuM tatsattAyAM gogrAhaNopAyAH / adhamarNayogyatAvizeSapaurvAparyAdivivekena vipratipannaH sa saMsadi pramANenaNaM prasAdhya pratidAnonmukhI tattadupAyaprayogaH / kArya ityrthH| smRca.166 'pIDanenoparodhena sAdhayedRNikaM dhanI / ___ saMdigdhe'thaM rAjanyanivedya na pratitavyam karmaNA vyavahAreNa sAntvenAdau vibhAvitam / anAvedya tu rAjJeyaH saMdigdhe'rthe pravartate / / AdadItArthamevaM tu vyAjenAcaritena ca / / prasahya sa vineyaH syAtsa cApyoM na sidhyti|| pIDanena bandhanAdinA uparodhena prAyopavezanAdinA naroddhavyaH kriyAvAdI saMdigdhe'rthe kathaMcana / karmagA udakAharaNAdinA evaM vyavahArAdinA ca AsedhayaMstvanAsedhyaM daNDayo bhavati dharmataH // pryuktmRnnmugraahyedityrthH| vira.68 'naroddhavya' iti pratiSedhadarzanArtham / smRca.166 rAjAnaM svAminaM viSaM sAntvenaiva pradApayet / pradAtavyaM yadbhavati nyAyatastaddadAmyaham / rikthinaM suhadaM vA'pi chalenaiva pradApayet / / evaM yatrANako brUte kriyAvAdI sa ucyate // vaNijaH karSakAMzcaiva zilpinazvAbravIbhRguH / 'rUpasaMkhyAdilAbheSu yatra bhrAntirdvayorbhavet / dezAcAreNa dApyAH syurduSTAn saMpIDya daapyet|| deyAnAdeyayorvA'pi saMdigdho'rthaH sa kiirtitH|| 75kIrtitaH (ucyate); vici.34 deyAnA (adeya) gdho (gdhA) (1) ap.2|39 naraiH (nabhiH); vyaka.127 jJA (jA); sa (pra); vyapra.260; setu.37 deyAnA (adeya) sa (pra) vira.73.74 pragR... yAt (pratigRhNannavApnuyAta); vici.32 prakA.97; samu 82 deyAnA (adeya). ca (tu) zAti (zAtU); setu.36. (1) vyaka.124; vira.68 tam (taH); vyapra.257. (2) vyaka.127 smRca.166; vira.75; vyapra.259; (2) nitA.140 naM svAminaM (tu svAmine); apa.140 pyama.80; vitA.498 lApA(lAyI); prakA.97; samu.12. | (3) vyaka.127 vartate (vartayet ) sa cA...ti (sarvA'rtho naM svAminaM (tu svAmino) lenaiva pra (lena na ca); byaka.125 pusya na zudhyati) nAradaH, smRca.166; pamA.258; vyapra. dApa (sAdha): smRca.164; vira.69 vyakavat ; pamA.256 jAnaM (jA tu; vici.32 sudda (duI) dApa (sAdha); smRci. 260 vyama.80; prakA.97; samu.82-83. 12; nRpra.11 mitAvat ; candra.27 tvenaiva pradApa (ntvaneneva (4) vyaka. 127 na roddha (nAseddha); smRca.166; vira. 75 vyakavat / vici.34 Ase (svAse)zeSa vyakavata hari sAdhA pU. vyapra.257 lanava pradApa (lenava prasAdha); jyau. 334 daNDyo ... mataH ( tatsamaM daNDamarhati) zeSa vyakabat ; 77 mitAvat , smRtyantaram ; vyama.79; pitA.492 ntve. naiva pra (ntvanenava) zeSaM mitAvat , manuH; setu.34 sAntve candra.28 daNDyo ...mataH (dviguNaM daNDamaIti) zeSa vyakavat / vyapra.259, vyama.80%; vitA.498, setu.3. vyakavat ; (striyaM, zeSaM vicivat ; prakA.96; samu.82. prakA.97, samu.82. (3) mitaa.2|40 dApyAH syuH (cAngAra ) utta; A. (5) vyaka.127 stadA (stadvadA); smRca.166; pira. 240 nitAvat , utta.; ya...145 kAzca (ca) sva. 5 nyAya (dharma); vici.34 vyakavat ; vyapra.260; vyama. 165; vira.69; panA.254 asmin va prAmAdikaH 80 setu.37 nyAya (dharma) zeSaM vyakavat ; prakA.97 samu. pAThaH : 256 kAMzcaiva (kAzcApi); vici.32; smRvi.13 42 yatraNi (yastvRNi). mitAvat , utta.; gyapra.257 kA (kA); vyau.77 dAyAH (9) vyaka.127sa (pra) spaca.166 nAde (nAMde)Ivira. svaH (vAnyAsa) bhyA.79 kA (kA), vivA.4%8 dhya. kA.91
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 028 vyavahArakANDam smRca. 165 - (1) sAnvena dharmArUpopAvena / saMpIkyazabdena viNmUtrazaGkA yasya svAddhAryamANasya dehinaH / balAtkArAcaritAkhyopAyayorgrahaNam / pRSThato vA'nugantavyo nibaddhaM vA samutsRjet // nibaddhaM zRGkhalAdinA / adhamAdhamarNa viSaya dvitIyaH pakSaH / taditaraviSayatvAyaH pakSa ityaucityAt vyava sthA'vagantavyA / smRca. 165 se kRtapratibhUcaiva motavyaH syAdine dine / AhArakAle rAtrau ca niyanve pratibhUH sthitaH // sa dhAryamANo vaNigAdiH kRtadarzanapratibhUyazyaka kRtyakAle vimoktavyaH palAyanapratibandhe pratibhUryataH (2) idAnIM ko'dhamarNa: kenopAyena sAdhyastadAha kAtyAyanaH -- rAjAnamiti / vaNijaH karSakAMzca zilpinazrAdhikRtyAtravIdbhRguH dezAcAreNaiva te dApyAH khuriti / vira. 69 sthita ityarthaH / smRca. 165 yo darzanapratibhuvaM nAdhigacchenna cAzrayet / sa cArake niroddhavyaH sthApyo vA''vedya rakSiNaH / / (1) cArake saMcArake caraNa iti yAvat sthApyaH prasthApyaH / AdyaH pakSaH pratibhUlAbhe'piM yo na dadAti tadviSayaH / tasyAtidauSTyAt / alabdhapratibhUviSayo dvitIyaH pakSaH / tasyAtidaSThaSAbhAvAt / smRca. 165 (2) cArake kArAgRhe niroddhavyaH dhAraNIyaH rakSiNo vAvedya sthApanIyaH / cira 70 yogyatAvizeSavAn nAvaroddhavyaH kintu zapathena niroddhavyaH naeN cArake nirodravya AryaH prAtyavikaH zuciH / so'nibaddhaH pramoktavyo nibaddhaH zapathena vA // prAtyaviko'palAyitvena vizvAsI anivaddhaH rakSake I NAsaMbaddha ityarthaH / evaM ca rakSiNa Avedya prasthApya saMdigdhe'theM adhamarNapIDane daNDa: 'pIDayedyo dhanI kazcidRNikaM nyAyavAdinam / tasmAdarthAtsa hIyeta tatsamaM cAnuvAdamam // tena vipratipanne vipratipattinivRttaye vyavahArAkhya evopAye pravRttiH kAryetyabhiprAyaH / sa copAyaH pratijJA didaNDAntaH prathamaparicchede nirUpita ityuparamyate / smRca. 165 adhamarNAvarodhavidhi rasaddhavRNikaH prakAzaM janasaMsadi / yAvanna dadyAdevaM ca dezAcArasthitiryathA // kaH punardezAcAra ityapekSite sa evAha - dhAryo'varuddha iti / yatra deze dhanI svayamevAvarudhya dhArayati tatra tathaiva dhAryaH / yatra punaradhamarNasakAzAdetanArthinA nirghRNena puruSAntareNa avasthya bhiyate tatra tathA puruSAntaradvArA dhArya iti dezAcArasthitiryathetyasyArthaH / evaM cAvarudhya dhAraNameva dezAcArAnurodhitvAddezAcAra ityuyate / +smRca.165 + vyapra. smRcavat / milAnaMda 493 zrAmanIgu (tu) pU. setu. 24: prakAH 966 samu.82 mitAvat : (1) mitA. 2 / 40; apa. 2 / 40; vyaka. 127 pIDayeco (saMpIDayet) kazcit (yatra) imam (ddhanam ); smRca. 166 dyo (sa) kavi (vaNa) pamA. 158 cavat smRci 12; vyapra. 260 smRcavat; vyau. 76 cA (vA); vyama. 80 smRcavat; vita. 492; prakA. 97 smRcavat; samu. 83 smRcavat. (2) vaka. 125 . 165 vira.67,696 vici 31 stvR (R); vyapra. 257 ddeyaM ca (taddeyaM); davAde (yAtadAdeva) setu. 21 vibhavat samu. 82; vivya. 30. 5. vyama 79 na prakA. 163 1 1 " (1) vyaka. 125 vyo (vyaM) baddhaM (ruddha); smRca. 1650 vira.69 zaDkA (saMgha) thyo (thya) va (sa) uyapra 258 yasya (yatra); vyama 79 yasya (yatra) to vA (tazcA) naI (ka) vitA.495 yasya (yama) candrikAyAM madanarasne ca bhRguH prakA. 96; samu.82. (2) uyaMka. 125 taH (te); smRca. 165 vira. 69 vyaH syAt (vyazca); vyapra. 258 rAtrau ( prApte); vyama. 80; vitA.495416 mi (nirva) prakA. 96.82. (3) vyaka. 125; smRca. 165; vira. 70; vyapra. 258; | vyama. 80 cAzra (vAzra); citA. 496 (=) cAzra (vAzra) cAra (kAra); prakA. 96; samu.82. (4) vyaka. 125; smRca. 165; vira. 70 va (ru); vyapra. 258; gyama 80; vitA. 496 (=) cA (kA) : za (dhyaH za ) prakA. 163 samu. 82.
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNodaYAhaNam ityasya sthAne pakSo'yamiti gamyate / itarastu pakSaH pAri- ninditaM karma kArayet , tadAsau rAjJA pUrva sAhasaM daNDyaH / zeSyAt sa cArake niroddhavya iti pakSasya sthAne draSTavyaH / RNikazca RnnaanmucyetetyrthH| vira.71 yadyapi vaNigAdiviSayatA dezAcArAkhyopAyasyoktA tathA- pUrNAvadhau dhanAprAptau punarvRddhiH pyAryAdiyogyAnugrahapakSapratipAdanAt dharmAkhyopAyasAdhya- grAhyaM syAdviguNaM dravyaM prayuktaM dhaninA sadA / viprAdI api dezAcArAkhyopAyo yogyAnugrahapakSasahitaH labheta cenna dviguNaM punarvRddhiM prakalpayet // prayoktavya iti mantavyam / smRca.165 dhanikena zAntalAbhamRNaM yathoktaprakAreNodgrAhaNIyam / bhanuttamajAtIyo nirdhano'dhamaNaH karma kArayitavyaH / azakto'- tadabhAve paramavRddhayA saha mUlIkRtya punarvRddhayAdikaM kRtvA brAhmaNaH niroddhvyH| dhArayitavyamityuktam / vira,72 karSakAn kSatravizadrAn samahInAMstu dApayet // RNapratigrahItRkramaH tat teSAM yathodayaM dhanadAnasAmarthya mantavyam / nAnarNasamavAye tu yadyatpUrvakRtaM bhavet / kalpatarau tu karmaNA kSatraviDiti paThitam / tatra karmaNA tattadevAgrato deyaM rAjJaH syAcchrotriyAdanu / dApayedityanvayAnna ko'pi virodhaH / vyapra.261-262 / zrotriyo'tra brAhmaNajAtimAtrazAlI na zrutAdhanadAnAsahaM badhvA svAdhInaM karma kArayet / / dhyayanazAlI traivarNikaH / rAjajAtyapekSayotkRSTajAtiparaazakto bandhanAgAre pravezyo brAhmaNAhate // tvenAtra zrotriyapadaprayogAt / gRhItajAtikramayorvirodhe karmakaraNAsahaM tu bandhanAgAre,vAsayet / pravezana- jAtikramo grAhyaH / brAhmaNasya pUjyatayA'nugrAhyatvAt / phalaM sAmarthyotpattI kathaMcihaNaprAptiH / yatpuna- evaM kSatriyavaizyayoH vaizyazadrayorvA yugapadupasthAne varNastenaivoktaM 'kRSikAnkSatravi Diti' tadyathodayaM dhana- krameNa dAtavyam / pUrvasya pUrvasya zreSThatvena anugrAhyatvAt dAnasahiSNuviSayam / 'dhanadAnAsahaM badhvA' iti sarvathA evaM krameNa RNApAkaraNe kriyamANe yasya RNApAkaraNAdhanadAnAsaha viSayamiti na kshcidvirodhH| darvAgalpadhana RNikaH parikSINo jAtaH tasya 'hInajAti smaca.167 / parikSINaM' ityAdinoktamArgAnusaraNameva zaraNam / adhamarNo'zubhaM karma na kArayitavyaH +smRca.167 yadi hyAdAvanAdiSTamazubhaM karma kaaryet| ekAhe likhitaM yatra tatra kuryAdaNaM samam / prApnuyAt sAhasaM pUrvamRNAnmucyeta carNikaH // / grahaNaM rakSaNaM lAbhamanyathA tu yathAkramam / / yadi uttamaNa RNamocanArthamAdau aparibhASitaM / ........ + savi., vyapra. smRcavat / * vyapra. smRcvt| (1) ap.2|39 nA (nAM); vyaka.126; vira.72; (1) vyaka.126 karSakAn (karmaNA); smRca.167 karSa | byapra.261, (kRSi); vira.71stu (zca) zeSaM vyakavat ; bImi.243 (2) vyaka.129. syAcTrotriyAdanu (zrotriyato na ca); vyakavat ; vyapra. 261-262 vykvt| setu.35 vyakavat ; / smRca.167 vira.79 (=) syAccho ......... danu (zrotriprakA.97; samu.83. yato'nu ca); vici.35 viravat ; savi.255 kRtaM (2) smRca.167, davi.67, savi.254 vyapra.262 / (RNaM) zaH (ze); candra.29 syA ... ... danu (zrotriya. va (bu); vitA.498 ba (bu); samu.83. to'pi vA); viimi.2|41 ba (va) zeSaM viravat ; vyapra.262 (3) smRca.167; vyapra.262 kto (ktau); vitA. danu (nu ca); vyama.81 viravat ; setu.39 vyakavat ; 498 kto (ktau) re (raM); samu.83 re (raM). prakA.97 samu.83 viravat ; vivya.31 ba (va) syA...danu (4) ap.2|43; vyaka.126 vira.71; vici.32 hyA ! (zrotriyato'rthataH). (vA); candra.28; vyapra.262; vitA.494 (-); setu.. (3) ap.2|41 yatra tatra (yattu tattu); vyaka. 129, 35,317 ca (va); vivya.30. | smRca.167 vira.(=) yatra (yattu); vici... . ...taSa kuryA
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 730 vyavahArakANDam grahaNamAdhidAnam / rakSaNaM tasyaiSa pAlanam / lAbha | kAraNe vidhivaiSamyAjjitasyaikatarasya t|' bhogarUpalAbha ca samameva kuryAt / anyathA tvahabhade | prAnyAyavAde tu tathA jitasyaikatarasya tu / / likhitakrameNa vA RNadAnam / smaca.167 (1) abhiyogAdabhiyuktadhanAt , kAraNe pratyava yasya dravyeNa yatpaNya sAdhitaM yo vibhAvayet / skandane / ime yAjJavalkyavyAsavAkye kAmadhenAviha prakatadravyamRNikenava dAtavyaM nasya nAnyathA // raNe adRSTe api kalpatarau drshnaallikhite| vira.78 'tatra kuyANaM samaM' ityAdeH kvacidapavAdamAha- (2) madhyavidhadhanasya mithyAkAraNaprAnyAyavAde yasya dravyeNa iti / yasyottamarNasya dhanAdyatpaNyamadhama- | tvidam / vici.35 Nena vANijyAtha gRhItaM tatpaNyavikrayAvAptaM dhana nAnarNa- (3) kAraNe kAraNottare / asatyena mithyottareNa / ' samavAye'pi RNikena tasyaivottamarNasya RNApAkaraNAthai pratyavaskandane prAGnyAye mithyottare ca vAdiprativAdidAtavyaM nAnyathA pUrvAktaprakAreNa dAtavyamityarthaH / normadhye yasyaikatarasya parAjayastasyA'pi pUrvoktadhanAt smaca.168 / dviguNo daNDa ityarthaH / yattu mitAkSarAyAM mithyottarekAlikA vRddhigrahaNavicAraH 'pahrotuH parAjaye samo daNDaH, mithyAbhiyokturdviguNo kAlAdvaiguNyaM kAlato bhavet / daNDaH / evaM prAGnyAye pratyavaskandane cArthino'pahnavamUlameva RNI dadyAnna vRddhiM dAtumarhati / / vAditvAt pratyarthinA prAGnyAyakAraNasAdhane kRte dviguNaM kAlikegha tu mUlaM tadviguNaM bhavet / prakRtadhanasama eva daNDaH / yadi pratyarthI prAGnyAyakAraNe na nisravati yattasmAddhaniko mUlabhAgbhavet // na sAdhayati tadA sa mithyAbhiyogyeveti tasya dviguNo dviguNAdapi cotkarSe kAlike'rthasya vAdinAm / daNDa ityuktam / tatpUrvoktavyAsavacanavirodhAdvibhAvanIyaM vivAde nyAyatatvahastadA rAjA vinirNayeta // vidvadbhiriti / vyapra.279 AdAnakAlikAdarghAdviguNaM yadi kAlikam / yamaH mUlamAtraM tu pAdonaM tadardha pAdamAtrakam / / adhamarNo rAzA dApayitavyaH / apradAne cakravRddhivyavasthA / dviguNAdikrameNaiva labhate dhaniko dhanam // RNikaH sadhano yastu daurAtmyAnna prayacchati / - vyAsaH rAjJA dApayitavyaH syAdgRhItvA dviguNaM tataH / / . mithyA bhayogidaNDaH kArayedvA RNI lekhyaM cakravRddhivyavasthayA / 'mithyAbhiyogI dviguNamabhiyogAddhanaM vahet / / vRddharapi punarvRddhizcakravRddhirudAhRtA // bhogalAbhastathA tatra mUlaM syAtsodayaM tvRNam / / * vyapra. smRcavat / (kuryAyAva) rakSa (lakSa); savi.255 rakSa (lakSa); candra.29 | myapra.279 vaiSamyA (reSa syA) de tu (de ca) tathA jitasyaiviravat ; vIma.2:41 likhitaM (grahaNaM) rakSa (lakSa); nyA. katarasya tu (tathA yaccAsatyana yujyate); setu.38-39 vidhi262, byama.81; vitA.500, setu.39; prakA.97 vaiSamyA (tu vizeSaH syA) antyAiyaM, krameNa yAzavallayaH; savivata ; samu.83, vivya.31 pU. vigya.31 syaikatarasya tu (syaivAturasya ca) de tu (de ca) (2) ap.2|41; vyaka.129; smRca.168vira. antyArthadvayaM, krameNa yAjJavalkyaH . 79, pasA.259; vici.35, savi.255 tasya (tatra); (1) vyaka.128; smRca.166; vira.78; pamA.258 candra.29, biine.2|41; vyapra.262-263; vyama.81 | tataH (damam ) manuH: vici.35 dApayitavyaH (sa dApanIyaH); vinA.500 tasya nAnyathA (yasya tadbhavet / setu.39 : 317 / vyama.81 vitA.499: setu.38 samu.83 vigya.21 (3); prakA.97 tasya (yasya); samu.83, vivya.31. daurAtmyAnna (devAnneva) zeSaM vicitrat. (2, samu.83. (3) vyaka.128 pira.77; vici.35 (2) smRca.167 samu.83 udAtA (prakIrkhate). vaiSamyA (reSa syA) datu (deca) antyArSadvayaM, kameNa yAjJavalkyaH , (3),seca.167 samu.83.
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ RNAdAnam-RNodgrAhaNam taMto durAtmaNikasakAzAdityarthaH / dviguNamiti | na santi sAkSiNastatra dezakAlAntarAdibhiH / / savRddhikamUlapradarzanArtham / dhanaM vA dviguNaM kArya anyathA zodhayitvA tu divyena dApayeddhanine RNam / / tvanucitatvAt / RNikaM tu prati pratidAnAtpakSAntara- anirdikartakavacane mAha sa eva 'kArayedvA' iti / anenaiva vacanena dviguNa- apIDyaiva maNaM grAhyam / dhanAlAbhe patraparivartanam / dravyAnurUpabhogasamarthAdhiH vAcakavRddhisthAne bhavatIti nAvasAdya zanairdApyaH kAle kAle yathodayam / avagamyate / dviguNagrahaNAcchAntalAma eva pUrvokta- brAhmaNastu vizeSeNa dhArmike sati rAjani / / lekhyAntarakaraNapakSo na punaH pUrNAvadhyAdAviti gamyate / RNaM dAtumazakto yaH patraM tu parivartayet / tena tatra yathAsaMpratipattilekhyAntaraM RNinA kAryam / malatvena likhedavRddhiM yAvatI yasya zakyate / / na cakravRddhayAdiniyamena / dviguNagrahaNAdiprAguditapakSa zukranItiH praye dhanikecchAto vyavasthA / smRca.167 samarthaH sanna dadAti gRhItaM dhanikAddhanam / / bharadvAjaH rAjA saMdApayettasmAt sAmadaNDavikarSaNaiH / gRhItadhanasamadhanAbhAve grAhyadhanan / RNodgrAhaNe kSetrArAmagRha likhitaM tu yadA yasya naSTaM tena prabodhitam / / vikryaadividhiH| vijJAya sAkSibhiH samyak pUrvavadApayettadA / / RNikasya dhanAbhAve deyo'nyo'rthastu tatkramAt / yadA caturguNA vRddhigRhItA dhanikaina ca / dhAnyaM hiraNyaM lohaM vA gomahiSyAdikaM tathA // adhamarNAnna dAtavyaM dhanine tu dhanaM tadA / vastraM bhUrdAsavarga ca vAhanAdi yathAkramam / RNAdAnapariziSTam (a) dhanikasya tu vikrIya pradeyamanupUrvazaH / / nAradaH kSetrAbhAve tathArAmastasyAbhAve gRhakrayaH / vRddhiH dvijAtInAM gRhAbhAve kAlahAro vidhIyate // RNikasyArthasadbhAve uttamo bhvedydi| *nikSepaH prAtibhAvyaM ca RNazeSazca yo bhavet / yAcyamAnaM na dattaM cedvRddhiM tatra vinirdizet / / tasminnRNe hi tatkAle tatkrayeNa vidhIyate // AdhyarthaH kevalArthazca dhanino yatra dRzyate / vRddhahArItaH kevala: prathamo deyaH pazcAtsyAdAdhiniSkrayaH / / azItibhAgo vRddhiH syAnmAse mAse sabandhake / vRddhahArItaH abandhake syAdviguNaM yathA tatkAlasAMpratam / / nirdhanastu zanairdadyAt yathAkAlaM yathodayam / madhyasthasthApitaM dravya vardhate na tataH param / / AdhiH auddhatyAdvA balAdvA tu na dadyAddhanine RNam // daNDayitvA ca taM rAjA dhanine dApayehagam / Adhistu dvividhaHproktaH bhogyaM gopyaM tathaiva c| chinne dagdhe'thavA patre sAkSibhiH parikalpayet / / kSetrArAmAdikaM bhogyaM gopyaM dravyamupaskaram / vasnadhAnyahiraNyAnAM catustridviguNAdibhiH / gopyAdhibhoge no vRddhiH sopaskArArthadApite / / naSTaM deyaM vinaSTaM ca dravyaM gajakRtAhate / 11) pamA.259; nRpra.19 (=) haM vA (hAdi); samu. upasthitasya moktavyamAdhisteno'nyathA bhavet / / 83 stu tat (stataH) hiraNyaM lohaM vA (lohaM hiraNyaM ca). prayojake'sati dhanaM kule nyasyAdhimApnayAt / (2) pamA.259, nRpra.19() vastra (ratna) kramam tatkAlakRtamalyo vA tatra tiSThedavRddhikama / / (kramAta) yama (yaM cA); samu.83. (1) medhA.8149. (2)vitA.501. (3) shunii.4|812 - (3)pamA.259; nRpra.19(=); samu.83.(4) samu.83. 814, 4 / 1308. (4) vulg. naasmR.4|118 ityasyo(5) vRhaasmR.7|237-240. pariSTAt / (5) vRhaasmR.7|235,7|240, 7 / 241-248.
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 . vyavahArakANDam vinA dhAraNakAdvA'pi vikrINIta sasAkSikam / / laghuhArIta: taM vanasthamanAkhyAyAdhimanyasya na dIyate / / vRddhi: tadA yadadhikaM. dravyaM pratideyaM tathaiva c| vardhitaM dviguNaM yatsyAt punastannaiva vardhate / na dApyo'pahRtaM taM tu rAjadaivikataskaraiH / / yA mAtuH kurute vRddhirna sA vRddhividhIyate / / na pradadyAttu tanmohAtsa dnnddyshcorvttdaa| mUle tu dviguNIbhUte rikte siddhe tathodite / ajIvansvecchayA daNDayo dApyo'thaM cApi sodayam mUlatastu bhavevRddhizcatubhIgeNa nAnyathA // yAcitAnvAhitanyAyAnni(nyAsani) kSepAdiSvayaM vidhiH / / (1) lahAsmR.45-46. prameyakriyA vasiSThaH yAjJavalkyaH 'yaM pUrvataramAdhAya vikrINAti tu taM punH| sarveSvarthavivAdeSu balavatyuttarA kriyaa| kimetayobalIyaH syAtprAktanaM balavattaram / / Adhau pratigrahe krIte pUrvA tu balavattarA / / yadyapyAdhIkaraNena na svAmibhAvo nivartyate tathA'pi / (1) sarvavivAdeSvanirNIteSattarA kriyA divyalakSaNaiva pratibadhyate / tatazca pratibaddhasvAmibhAvena kRto vikrayaH nirNayAvyabhicArAd balIyasI / AdhyAdiSu tu pUrvA pareNa kRta ivAsiddhatvAdadubalo bAthya evetyanavadyam / lekhyAdikA / divyakriyAyAstatrAsaMbhavAt / yato deva *smRca.145 dattena yajJadattasyAhitaM tatputrairapi bhujyate / na ca teSAM kRtaM yatraikadivase dAnamAdhAnavikrayam / divyaprakRtyavaSTambhaH, svAnubhavAbhAvAt / athavA lekhya. trayANAmiti saMdehe kathaM tatra vicintayeta // viSaya evAyaM zlokaH / sarveSveva lekhyavivAdeSu uttarotrayo'pi taddhanaM dharmya vibhajeyuryathAMzataH / ttarasaMkramaNAduttaralekhyakriyAbalIyastvaM parIkSAbAhulyena ubhau kriyAnusAreNa tribhAgena pratigrahaH / / (1) yaasmR.2|23, apu.253351-52 vartha (veva); yatra trayANAM dAnAdikaM kRtaM tatra kathamiti saMdehe nirNa vishv.2|23 apuvat ; mitA.266 utta. : 2 / 23:2 / 60 yAya vicintayedityarthaH / ubhau dhnikkretaarau| kriyAnu gyamA.302 utta.; apa. smRca.132,145, vira.619 sAreNa dattadhanAnusAreNa / AdhAne kriyetizabdaH karaNa pUrvA tu (pUrvaiva) zeSa apuvat ; smRsA.82 viravat ; pamA. vyutpattyA vrtitumutshte| smRca.145 235 utta.,236 pU.; dIka.33 utta.; vyaci.66(=) * pamA., savi., vyapra. smRcavat / pUrvA tu (pUrvaiva) utta.; vici.256 ttarA ki (ttarakri) zeSaM (1) smRca.145, pamA.236 NAti (NIte); savi. viravat vyani. smRci.10 bala ... yA (cottarA balavattarA) 238 yaM (yaH) zeSa pamAvat ; vyapra.241-242 savivat ; tu balavattarA (balavatI smRtA) nAradaH; nRpra.5 utta.; vyata. prakA.88; samu.76 tu taM (kRtaM) zeSaM pamAvat . 225 apuvat ; dAta.175, savi.238 utsa., candra. (2) smRca.154 dAnamAdhAna (dAnAdhamana); pamA.236; 101 viravat ; vImi.217 vyacivat , utt.:2|23 virasavi.238; vyapra.242 dehe (bandha) cinta (dhiM na); prakA. vat : 2 / 60 vyacivat , utta.; vyapra.53, 163,239 88 smRcavataH samu.76 smRcavat . utta. : 241, vyau.43,73 utta.; vitA.56 utta: (3) smRca.145 taddhanaM (taM dhanaM); pamA.236 gena 112 ttarA kri (ttarakri); rAkau.395, setu.91 dhau (do) pratigrahaH (gonaM pratigrahI); savi.239 tri (vi); vyapra. tu (ca) zeSaM apuvat : 127 dhau (dau) zeSaM apuvat ; prakA. 242 grahaH (grahI); prakA.88 smRcavat ; samu.76 vyapravat . ! 83; samu.76; vica.87,139-140 apuvat .
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyakriyA 733 vyAjakaraNApanodanAt / AdhyAdiSu tu parasaMsthatvAnmUla- svatva'phalAnAM teSAM nAbalavatvam / dAnAdau pUrvasmin lekhyaprAdhAnyena pUrvakriyaiva jyAyasItyarthaH / vishv.2|23 satyuttaraM dAnAdikamabalamudIcyAsAdhAraNasvatvalakSaNa (2) ubhayatra pramANasadbhAve pramANagatabalAbalaviveke phalasya pUrvajAtAsAdhAraNaparasvatvopalakSaNaphalenotpatticAsati pUrvAparayoH kAryayoH kasya balIyastvamityata pratibandhAt / vyavahAro'pyevameva / vira.619-620 Aha--sarveSviti / RNAdiSu sarveSvarthavivAdeSu uttarA (6) mitA.TIkA-nyAyamUlamevedaM vacana miti / kriyA kriyate iti kriyA kArya balavatI / uttarakAyeM ekagrAhitasya dattasya vikrItasya vA punaranyatra AdhyAdisAdhite tadvAdI vijayI bhavati / parvakArya siddhe'pi tadvAdI karaNe svatyameva na saMbhavati iti asAveva nyAyaH, parAjIyate / tadyathA, kazcida grahaNena dhAraNaM sAdhayati, etanmUlamevedaM vacanam / etannyAya siddhamevArtha saukaryAkazcitpratidAnenAdhAraNaM, tatra grahaNapratidAnayoH pramANa- yAnuvadatItyarthaH / athavA, nyAyasyaiva mUlametadvacanam / siddhayoH pratidAnaM balava diti pratidAnavAdI jayati / anena vacanena AdhyAdiSu pUrvabalIyastve vihite tadbalAtathA, pUrva dvikaM zataM gRhItyA kAlAntare trikaM zatamaGgI- dekatrAhitAdevastuna: anyatrAdhAnAdikaM na ghaTate svatvAkRtavAn , tatrobhayatra pramANasadbhAve'pi trizatagrahaNaM bhAvAdityasau nyAyo niSpanna ityubhayathA'pi nyAyamalabalabat / pazcAdbhAvitvAtpUrvAbAdhenAnupapattaH / uktaM c| mevedaM vcnmityuktirnusNdheyaa| subo. 'pUrvAbAdhena notpattiruttarasya hi setsyati iti / AdhyA- (7) evakAra uttaretyanantaraM yojyaH, tena parvAyAstadiSu triSu parvameva kAya balavat / tadyathA / ekameva kSetra tulyabalavatvaM vyavacchinnam / evaM pUrvavetyatrApyevakAro anyasyAdhiM kRtvA kimapi gRhItvA punarabhyasyApyAdhAya vyaakhyeyH| kacittu sarveSvartheti pUrvA tviti ca pAThaH / kimapi gRhNAti tatra pUrvasyaiva tadbhavati nottarasya / evaM atrApavAdamAha -AdhI AdhIkaraNe prAtigrahe krayaNa ca pratigrahe Rye ca / nanvAhitasya tadAnImasvatvAtpunarAdhAna- pUrvA tatsajAtIyA balavatI / sAjAtyaM ca yatheSTaviniyogameva na saMbhavati / evaM danasya krItasya ca dAnakrayau nopa- pratibandhakatvasvatvadhvaMsakatvAbhyAm / evaM yatrakasminnA padyate tasmAdidaM vacanamanathakam / ucyate---asvatve'pi / dhIkaraNAnantaraM parasminnAdhIkaraNa tatra parvamAdhIkaraNa mohAtkazcillobhAdvA punarAdhAnAdikaM karoti tatra parva bala. balavat / yatra cakena pratigrahIte krIte vA pareNa grahAdiH baditi nyAyamUla mevedaM vacanamityacoyam / mitA.223 svatvopAyaH kRtaH, tatra prathamaparigrahAdivalavAniti svIkArAntakriyA pUrvA balavatI / svIkArarahitA tu paryavasito'rthaH / AdhyapekSayA svatvadhvaMsako vikrayAdiH pUrvA'pi na blvtii| mitA.160 pUrvakAlIna uttarakAlIno vA balavAneva syAt / evaM svA(3) AdhIkaraNena tu yadyapi svAmibhAvo na niva. mino yatheSTaviniyogApratibandhaka nikSepApekSayA parvakAlIna ya'te tathA'pi pratiSidhyate / tatazra tasya kSetrasyA'dhi- uttarakAlIno vA yatheSTaviniyogapratibandhaka AdhirbalatvAnivRttau puruSAntaraM pratyAdhitvaM kartuM naiva shkyte| apa. bAnityUhyam / vImi. (4) 'AdhAviti svAmitvapratibandhApagamAbhyAM prAgeva nAradaH pUrvasyAH kriyAyAH kRtatvAdityabhiprAyaH / +smRca.145 yahaNAdiSu sarveSu balavatyuttarA kriyaa| (5) Adhau pratigrahe iti, atra kriyayovirodhe pratigrahAdhikrIteSu pUrvA pUrvA balIyasI / / ekasya dravyasyAdhAnakriyAyAmekatra kRtAyAmanyatra (1) RNAdiSu vyavahArapadeSu sarveSvapi yA yA tattulyA kriyA bhavati yadA, tadA pUrvAdhikriyA balavatI uttarA antimA kriyA dravyavRddhiparicchedaviSaye bhavati / uttarA abalA / yadA tvekatra tadAdhIkRtya anyatra tayA tathA pazcimA bAdhyeta / sA uttarottarA pramANam / vikrayadAnAtyantaparivatAH kriyante, tadAnya trAdhIkRta- *vici., dAta , candra. biravat / mapi bhogocitamapi dAnAdinAnyasya skhaM bhavatIti (1) nAsaM.2185 yadRNA (kriyA) rA kriyA (rottarA); apa, , pramA,, savi., vyapra. mitaavdbhaavH|+ zeSaM mitaavt| nAsma,4197: abhA.50 dRNA (darNA) rA kiyA (rottarA)...
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam pratigrahe punayena prathamaM grAmo labdhastasya pramANam / yatra tUttara AdhiyAMsaM datvA kRtI vikrayo vA yena pazcAllabdhastasya na pramANam / Adhirapi yasya mUlyaM gRhItvA kRtaH, pUrvI tu na tathA, tatrottarAdhipUrvAdhistasya pramANam / pazcAtkRtAdhirapramANam / vikrayau balavantAvityAha bRhaspatiH-uttarottareti / krItamapi yena pUrva krItaM tasya pramANam / pazcAtkrItama- uttarottarabandhenetyatra bandhazabdasya kraye'pi tAtparyamagre pramANam / evameteSu pratigrahAdhikrIdeSu vyavahArapadeSu tasyApyupasaMhArAttadetatsarva dinvyvdhaane| vira.62. pUrvA kriyA balavatIti / abhA.50-51 kRtaM cedekadivase vikrayAdhipratigraham / (2) kriyA patrasAkSibhogAH / RNAdiSvaSTAdaza- trayANAmapi saMdehe kathaM tatra vicAraNA / / svapi uttarottarA balavatI / 'likhitaM balavannityamityukta trINyeva hi pramANAni vibhajeran yathAMzataH / evArtho'nUdyate uttaravivakSayA / evamavasthite 'prati- ubhau cArthAnurUpeNa tribhAgeNa pratigrahaH // grahAdhikrIteSu' 'pUrva pUrvaM guru zeyamiti ca 'bhuktirvaibhyo (1) arthAnusAreNa bhAgadvayaM gRhNIyAtAmiti zeSaH / garIyasIti ca tadubhayamanena vizeSitam / 'pUrva pUrva evaM pUrvavacane'pi ('trayo'pIti' vasiSThavacane'pi) kriyAgurviti pratigrahAdhikrIteSu / anyo vA'nena zlokenA- nusAreNetyatra vizeSo draSTavyaH / tribhAgeNa pratigrahI viruddho'rtha utprekssyH| nAsaM.285 saMbadhyate iti zeSaH / pratigraha iti tu pAThe pUrvavacanabRhaspatiH vanniSpadyate iti zeSo graahyH| smRca.145 'vivAdo'STAdazopetaH pUrvottaravizeSitaH / (2) trINyeva pramANAnIti, tattakriyAkartAro yathAvyAkhyAtastvadhunA samyak kriyaabhedaannibodht|| saMbhavaM tattadvastu vibhajeran / tatrApi vizeSamAha ubhau pUrvaM kRtA kriyA yA tu pAlanIyA tathaiva saa| cetyAdinA, tena tRtIyabhAgaM pratigrahItA gahIyAt , anyathA kriyate yatra kriyAbhedastathA bhavet // bhAgadvaye ca ekamAdhAtA ekaM vikretA, halAyudhastu vihAya karaNaM pUrva dhaniko vaa'dhmrnnikH| AdherabalavatvenAdhigrahIluthUnaM bhAgamAha / vira.621 kuryAnnyUnAdhikaM tulyaM kriyAbhedaH sa ucyate // * vRddhahArItaH *dvikenArtha samAdAya prapannaH paJcakaM tu yH| kRte parigrahe cAdhau pUrvo vai balavattaraH / / lAbhaM tatra pramANaM syAtpazcimaM tadvinizcitam // bRhadyamaH paJcakaM lAbhaM prapanna iti saMbandhaH, prapannaH svIkRtavAn, Adhau pratigrahe krAnte pUrvA tu blvttraa| tena yo dvikazatalAbhakrameNa RNaM gRhItvA kadAcitkArya- sarveSveva vivAdeSu balavatyuttarA kriyA / / tayA tasminneva dhane paJcakazatakrameNa lAbhaM dAtuM prapannaH, gRhItvAdhi (parasyAdhiM kRtvA cAdhi) ratnAkara nAradaH; setu.128 tasya pazcimamuttarasyaiva kriyA pramANamityarthaH / vira.619 / kRtvA ...dhiM (kRtvottaraM pUrva tatazcAdhi) kraya (kriya); vica.87 uttarottarabandhena prAgbandhaH zithilo bhaveta / vicivat , smRtiH, vivya.26 (-) vicivat. yaH pazcimaH kriyAkAraH sa puurvaadvlvttrH|| (1) smRca.145 yAdhi (yAdi) saMdehe (saMdigdhe); vira. nyAsaM kRtvA tatazvArtha gRhItvAdhiM karoti yH| 620; smRsA.82 taM cedeka (tAzcaikatra) graham (mahAH) saMdehe (saMdigdhe); vici.258; savi.239; candra.101 caideka vikrayaM vA kriyA tatra pazcimA balavattarA // (caikatra); setu.91; prakA.88 saMdehe (saMdigdhe); samu.76 (1) vira.618. (2) vira.619. prakAvat ; vigya.27. (3) vira.619; vici.256 tadvi (yaddhi); setu.127. (2) smRca.145 ran (yuH) rUpe (sAre) grahaH (grahI); (4) vira.620; smRsA.82; vici.257; setu. vira.620; smRsA.82 cA (vA); vici.258 tribhAgeNa 128.(5) vira.620 smRsA.82; vici.257 satazcArya (vibhAgena), savi.239 smRcavat ; candra.101, setu.91 gRhItvAdhiM (paratrAdhiM kRtvA vASiM); dAta.175 vicivat , | vicivat ; prakA.88 smRcavat ; samu.76 smRcavada; vima. smRtiH, candra.101 kRtvA (datvA); vImi.123 tatazcAthai 27. (3) vahAsthaHpA23-24. (4) nRpsy7|241. - - --
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH gautamaH rAjadaivikacorAdinaSTa nikSepa vicAraH 'nidhyanvAdhiyAcitAvakrItAdhayo naSTAH sarvAna - ninditAn puruSAparAdhena / I (1) nidhirnikSepaH / . svaM dravyaM yatra vikhambhAnnikSipatyavizaGkitaH sa nikSepaH / anvAdhirupanidhiH / aupanidhikamiti smRtyantare prasiddham / yAcitamutsavAdivAbharaNAdi / avakrItamadattamaulyamardhadattamaulyaM vA, AdhigAMpyAdhiH / ete nidhyAdayo yadi puruSAparAdhena vinA naSTA bhavanti corAdibhirapahRtAH sarvAstAna ninditAnAhuH | adoSAnAhuH / na kevalaM putrAneva nAbhyAbhaveyuH / kiM tarhi ? yeSAM sakAze nidhyAdayaH kRtAstAnapi nAbhyAbhavanti / aninditeti te yadi pUrva dRSTadoSA bhavanti tadA pUrvamidam / puruSAparAdhastu yadi dhArayi tAraH svadravyavanna rakSayeyuH, yadyagnibhayAdau svadravyaM gRhItvA nidhyAdyupekSeransvadravyaM vA guptaM nidhAya bahirnidhyAdi sthApayeyuH / etasminpuruprAparAdhe sati dadyureva / #gaumi. (1) avakrItaM bhATakagRhItaM zakaTAdi / vira. 89 viSNuH | nikSepApahArAdidoSadaNDavidhiH nikSepApahArI vRddhisahitaM dhanaM dhanikasya dApyaH / rAjJA cauravacchAsyaH / yazvAnikSitaM nikSiptamiti brUyAt / * mabhA. gomivat / (1) gaudha. 12 / 39; vyaka. 1326 (da) mabhA. nU pu (pu); gaumi. 12 396 vira.89 pa (da); vici.40 dhi (hita) gha (da); bImi. 2 / 6 7; saMtu. 319 vicivat . (2) vismR. 5 / 164 rI ( yethe ); smRca. 1803 vyama 283 samu.88 pyaH + (tatsamaM daNDaM ca ). (5) vismR 5 / 165-166. ka. 91 mahAbhAratam upanidhiliGgam se jAtamAtrAn putrAMzca dArAMzca bhavatAmiha / pradAyopanidhiM rAjA pANDuH svargamito gataH // kauTilIyagarthazAstram RNAdAnAtidezaH / upanidhipratyayApavAdaH / upanidhibhoga pragAzaviyAdhAnApahAreSu kRtyam / dhAvatidezaH / 'aupanidhikam / upanidhiH RNena vyAkhyAtaH / paracakrAdavikAbhyAM durgA rASTravilope vA, pratirodhakairvA grAma sArthavrajavilope, cakrayukte nAze vA, grAmamadhyagnyudakAbAdhe vA kiJcidamokSayamANe kupyamanirhArthavarjameka dezamuktadravye vA, jvAlAvegoparuddhe vA, nAvi nimagnAyAM muSitAyAM vA svayamuparUDho nopanivimabhyAbhavet / upanidhibhoktA dezakAlAnurUpaM bhogavetanaM dadyAt / dvAdazapaNaM ca daNDam / upabhoganimittaM naSTuM vinaSTaM vA'bhyAvahet, caturviMzatipaNazca daNDaH / anyathA vA niSpatane / pretaM vyasanagataM vA nopanidhimabhyAvahet / AdhAnavikrayApavyayaneSu cAsya caturguNapaJcabandho daNDaH / parivartane niSpAtane vA mUlyasamaH / tena adhipraNAzopabhogavikrayAdhAnApahArA vyAkhyAtAH / aupa nidhikamiti sUtram / upanidhinyAMso nikSepa iti paryAyAH / tatsaMbaddhamabhidhIyate iti sUtrArthaH / upanidhiH vipratipattAvRNavad vyavahArya ityatastadanantaramasyAbhivAnasaMgatiH / upanidhirRNena vyAkhyAta iti / RNa yathAdhamarNena tatputrAdinA ca pratyarpaNIyaM vipratipattau tu sAkSyanuyoga dinA vibhAvanIyaM tathaivopa nidhirityatidezArthaH / upanidhiriti ca AdhyAdezAnvAdhInAma(1) bhA. 11.44/3 (2) 42 aMzeyam
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 736 vyavahArakANDam pyupalakSaNam / pratyarpaNApavAdamAha-paracakrATavikA- vidhAnaM upanidhipraNAzopabhogAdi vidhAnena yathoktena bhyAmiti / zatrusainyenATavikena ca, durgarASTravilope vA | tulymityrthH| zrImU. nopanidhimabhyAvahet upanidhiM na pratyarpayet / pratirodhakairvA | anvAdhiyAcitakAvakrItakavaiyApRtya vikrayanikSepeSu vizeSaH, grAmasArthavajavilope caurAmasya sArthasya vaNiksaMghasya ___ upanidhividheH atidezazca / vajasya gavAzvAdisthAnasya ca vilope, nopanidhimabhyA- sArthenAnvAdhihasto vA pradiSTAM bhamimaprAptaghahet / cakrayukta nAze vA cakraM chadmavizeSaH tatprayukte nAze | zvorairbhagnotsRSTo vA naanvaadhimbhyaavhet| antare vA, nopanidhimabhyAvahet / grAmamadhyAgnyudakAbAdhe vA vA mRtasya dAyAdo'pi nAbhyAvahet / zeSamupagrAmamadhye'gnidAhajalapravAhabAdhAyAM vA, nopa nidhimabhyA- nidhinA vyAkhyAtam / ghahet / kiJcidamokSayamANe kupyamanirhAryavarjamekadezamukta- yAcitakamavakrItakaM vA yathAvidhaM gRhIyudravye veti / ayamarthaH-agnyudakabAdhe kupyadravyaM nihAya- stathAvidhameva arpayeyuH / bhraSopanipAtAbhyAM dezamekadezato mocayitvA kiJcidavaziSTaM kupyAMzamamocaya- kAloparodhi dattaM naSTaM vinaSTaM vA nAbhyAbhaveyuH / mAnaH kupyaM nAbhyAva het / anirhAryavarjamiti ca nirhArtha- | zeSamupanidhinA vyAkhyAtam / ebaikadezato vimokSaNasya saMbhavo na tvanirhArya vaiyApatyavikrayastu-caiyApratyakarA yathAdezakAlaM dravya iti vastusthitimAtraM kathyate / tenAnirhAryakupya- vikrINAnAH paNyaM yathAjAtaM mUlyamudayaM ca dadhuH / viSaye tUSNImavasthAnamAyagnyudakabAdhe nAparAdhAyetyukta- zeSamupanivinA vyaakhyaatm| prAyam / jvAlAvegoparuddhe veti / jvAlAvegoparodha- | dezakAlAtipAtane vA parihINaM saMpradAnayazAduya nidhimocanAsamarthe vA sti,nopnidhimbhyaavhet| kAlikena arpaNa mUlyamudayaM ca ddyuH| nAvi nimanAyAM, mapitAyAM vA coritAyoM vA satyAM, sArtheneti / anvAdhihastaH anvAdhimadhvani nayan , svayamuparUDaH kRtAtmatrANaH, nopanidhimabhyAvahet / vAzabdo vAkyabhUSaNam / pradiSTAM nirdiSTAM, bhUmi adhvo-upanidhibhokteti / vinA svAmyanujJAmupanidhiM bhujAnaH, ttarAvadhi, aprAptaH, cauraiH, sAthena adhvagasaMghena saha, dezakAlAnurUpaM bhogavetanaM, dadyAt svAmine / dvAdaza- bhagnotsRSTo vA mupitavisRSTazca, anvAdhi, nAbhyAvahet na paNaM daNDaM ca dadyAt rAjJe / upabhoganimittaM upabhogAya | niSkrINIyAt / antare vA adhvamadhye vA, mRtasya gRhItaM dravyaM, naSTaM anyApahRtaM, vinaSTaM vA svarUpahAni anvAdhihastasya, dAyAdo'pi, nAbhyAvahet / prAtaM vA abhyAvahet pratidadyAt / caturviMzatipaNazca yAcitakamiti / yAJcayopayogAya gRhItaM, avakrItakaM daNDaH nAzakasya / anyathA vA niSpatane upabhogaM vine- bA bhATakagRhItaM vA, yathAvidhaM gRhNIyustathAvidhamevArpave.panidheranyatra gamane ca, caturviMzatipaNo daNDa iti yeyuH / bhrepopanipAtAbhyAmiti / bhraSo hastyAdiduSTasatvavartate / pretaM, vyasanagataM vA upanidhigrAhiNaM, upanidhi, janitaM bhayaM upanipAtazcorAdibhayaM tAbhyAM, naSTaM vinaSTaM nAbhyAvahet na dApayet / vA, dezakAloparodhi amukadezAnna prasthAtavyamiti vA AdhAnetyAdi / asya upanidheH, AdhAnavikrayApa- etAvataH kAlasya na prasthAtavyamiti vA dezakAloparodhAvyayaneSu ca AdhIkaraNaparasvIkaraNApalApeSu ca, caturguNa- naSTaM vinaSTaM vA, dattaM naabhyaavheyuH| paJcabandho daNDaH upanihitaM caturguNaM deyaM upanidhAtre vaiyApRtyavikrayastviti / abhidhIyata iti zeSaH / caturguNasya paJcabhAgo daNDazca rAze / parivartana iti / cayApatyakarAH iha pRzabdaH paThyate na tu vRzabdaH / upanihitavinimaye, niSpAtane vA anyatra saMkrAmaNe vA, vyApRto. vyApriyamA gastasya karma vaiyApRtyaM karmaNi vyaJ mUlyasamaH, daNDa iti vrtte| tatkarAH karmakarA ityarthaH / vaiyAvRtyakarA iti vRzabdapAThe -"teneti / uktena vidhAnena, AdhipraNAzopabhogavikrayA- yathA karmakarArthatA, tathA vyAkhyAtamadhastAt / yathAdhAnApahArA: vyAkhyAtAH AdhipraNAzopabhogAdiviSayaM / dezakAlaM svasvaklapta dezakANavanatikramya, paNyaM vikrI
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH jAnA:, yathAjAtaM yathotpannaM, mUlyaM, udayaM lAbhaM ca / karaNapUrvo nikSepadharmaH / karaNa hInaM nikSepamapavyayadadyuH paNyasvAmine | mAnaM gUDhabhittinyastAn sAkSiyo nikSetA rahasyapraNipAtena prajJApayet, danAnte vA madyapravaNavizvAsena / rahasi vRdvo vyAdhito vA vaidehakaH kazcit kRtalakSaNaM dravyamasya haste nikSipyApagacchet / tasya pratidezena putro bhrAtA vAbhigamya nikSepa yAceva / dAne zuddhiH / anyathA nikSepaM steyadaNDaM dezakAlAtipAtane veti / dezAtikramaNe kAlAtikramaNe vA svakRte sati, parihIgaM lAbhacchedaM, saMpradAnakAlikenAryeNa klatakAlaprasiddhamUlyakalpanena, mUlyaM paNyamUlyaM, udayaM ca dadyuH / zrImU. yathAsaMbhASitaM vA vikrINAnA nobhayamadhigaccheyuH / mUlyameva dadyuH / ardhapatane vA parihINaM yathAparihINaM mUlyamUnaM dadyuH / sAMvyavahArikeSu. vA prAtyavikeSvarAjavAcyeSu popanipAtAbhyAM naSTaM vinaSTaM vA mUlyamapi na : / dezakAlAntaritAnAM tu paNyAnAM kSayavyayavizuddhaM mUlyamudayaM ca dadyuH / paNyasamavAyAnAM ca pratyaMzam / zeSamupanidhinA vyAkhyAtam / etena vaiyAtyavikrayo vyAkhyAtaH / / yathAsaMbhAvitaM veti / amukenArgheNa vikretavyamiti svAmiparibhASAnusAreNa, karmakarAH vikrINAnAzced, ubhayaM mUlya lAbha ca, nAdhigaccheyuH, arthAt paNyasvAminaH mUlyameva dadyuH mUlyaM kevalaM paNyasvAmine dadyuH karmakarAH, lAbhaM tu svayaM hareyurityarthaH / arvapatane vA parihINamiti / ardhapatanavazAt kiJcit parihINaM yadi bhavet, * yathAparihINaM mUlyamanaM dadyuH parihI gAnurodhena paNyamUlyamUnaM pUrayitvApayeyuH / sAMvyavahArikeSu veti / parapaNyakrayavikrayajIviSu, prAtyavikeSu pratyapApu, arAjavAcyeSu rAjApratividdheSu satsu popanipAtAbhyAM napuM vina vA paNyaM, yadi bhavediti zeSaH, mUlyamapi na dadyuH arthAt te| dezakAlAntaritAnAM dezAntare kAlAntare ca vikretumarpitAnAM paNyAnAM, kSayavyayavizuddhaM kSayaH kAlaparivAsanimittaH paNyakSayaH vyayaH karmakarAdibhaktaparivyayastAbhyAM parinaSTaM, mUlyaM, udayaM ca lAbhaM ca dadyuH / paNyasamavAyAnAM ca pratyaMzamiti / vaNijaH svadattapaNyAni dezAntare vikrIya tataH samAnItAnAM nAnApaNyAntarANAM viSaye pratilAbhAMzaM sAMvyavahArikebhyo dadyuH / zrIma. nikSepazcopanidhinA / tamanyena nikSiptamanyasyArpayato hIyeta / nikSepApahAre pUrvApadAnaM nikSesArazca pramANam / azucayo hi kAravaH, naiSAM 737 ca dadyAt / pravrajyAbhimukho vA zraddheyaH kazcit kRtalakSaNaM dravyamasya haste nikSipya pratiSTheta / tataH kAlAntarAgato yAceta / dAne zuciranyathA nikSepaM steyadaNDaM ca dadyAt / kRtalakSaNena vA dravyeNa pratyAnayedenam / bAlizajAtIyo vA rAtrau rAjadAyikAGkSaNabhItaH sAramasya haste nikSipyApagacchet / sa enaM bandhanAgAragato yAceta / dAne zuciH, anyathA nikSepaM steyadaNDaM ca dadyAt / abhijJAnena cAsya gRhe janamubhayaM yAceta / anyatarAdAne yathoktaM purastAt / dravyabhogAnAmAgamaM cAsyAnuyuJjIta / tasya cArthasya vyavahAropaliGganamabhiyoktuzcArthasamarthyam / etena mithassamavAyo vyAkhyAtaH / tasmAt sAkSimadacchannaM kuryAt samyagvibhASitam / sve pare vA jane kArya dezakAlAya varNataH // nikSepazceti / bhUSaNAdinirmANArthaM kAruSu nikSipya - mANaM svarNAdikaM nikSepaH, saH, upanidhinA vyAkhyAta ityanuvartate / tamiti / taM nikSepam / anyena nikSitaM, anyasyArpayataH tadanyasmai dadAnasya kAro:, hIyeta dravyahAnibhavati sAkSAnnikSeptRhaste sa punardeya evetyarthaH / nikSe pApahAre, pUrvApadAnaM nikSeptArazca pramANaM kApUrva nikSepatRsujanatAM ca paryAlocya nirNayaH kartavya ityarthaH / kuta evaM tatrAha - azucayo hIti / hi yataH, kAravaH azucaH satyahInAH / eSAM nikSepadharmaH nikSepavyavahAraH, karaNapUrvI na sAkSilekhyapUrvI na kriyate vizvAsAdeva kevalAt kriyate / karaNahInamiti / sAkSyAdirahitaM nikSepaM, apavyayamAnaM apalapantaM kArya, gUDha bhittinyastAn sAkSiNa;
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam nikSeptA, rahasyapraNipAtena rahasye prArthanapUrvakazrAvaNena, tasmAditi / tasmAda vastvapalApasaMbhavAt satyAsatyaprajJApayet prabodhayet / vanAnte vA, madyapravaNa vizvA- nirNayasya duHsAdhatvAcca, kAya, sAkSimad, acchannaM, sve pare sena madyagoSThIracana visrambhega, rahasi sAkSiNaH prajJApaye- | vA svajane parajane ca, dezakAlAgravarNataH dezataH kAlataH diti vartate / prakarSaNa hUyate dIyate pAnabhojanAdika- saMkhyAto rUpatazca, sampaga vibhASitaM vivicya kathita masminniti pravaNaM goSThIracanamucyate / kuryAd vastvapalApasya parihArArtha parijJAnArtha c| zrIma. rahasIti / vijane, vRddho vyAdhito vA, vaidehako bhUSaNa manuH vaNik , kazcit kRtalakSaNaM cihnavizeSayuktaM dravyaM, asya nikSepasthApanavidhiH kAro:, haste nikSipya apagacchet mriyeta / tasya prati- kulaje vRttasaMpanne dharmajJe satyavAdini / dezena bacanena, putro bhrAtA vA abhigamya nikSepaM mahApale dhaninyAu~ nikSepaM nikSipedbudhaH / / mAceta, cediti zeSaH, dAne zuddhiH tadA tadapaNe, kArorA- (1) prakhyAtAbhijanaH kuThajaH / yasya pitRpitAmahA nRNyaM bhavati / anyathA tadapalApe, nikSepa svAmine, vidvAMso dhArmikA mahAparigrahAH svakulAMza nigRhItvA rateyadaNDaM ca rAjJe, dadyAt / / nAkAyeM pravartante / sa hi svalpAmapi garhaNAM sodumakRtalakSaNena vA dravyeNa pratyAnaye dena miti / sva nikSepa- samarthaH / nitarAM na ca nindanti janAH / vRttaM zIla. dravyasya yalakSaNaM pUrvakRtaM taddazanena vA tadupalambhena mAcAro janApavAdabhIrutA svAbhAvika saMpannaH tadyaktaH / vA kAragRhAnnikSepaM pratyAharet / bAlizajAtIyo veti / dharmajasta smatiparANetihAsAbhyAsasaMjAtatadarthAvabodhaH / mukhaprAyo janaH rAtrau, rAjadAyikAGkSaNabhItaH rAjadA. satyavAdI bahukRtvaH kAryeSvadRSTAkArye saMbhAjyamAno vRttAyinA rAjJe payiSyatA rAjAmAlyA dinA yat kAGkSaNa kAGkSaNa- bhidhAnaH / mahApakSaH suhRtsvajanarAjAmAtyAdyanugRhIta. mabhilaSaNaM tena hetunA bhIta:, sAraM ratnAdi prazastaM vastu, maTimalena rAjAdhikAriNA rAsyo na bhavati / asya kAro:, haste nikSipa apagacchet / sa nizatA, sa nikSatA, dhanI svadhanarakSArthamadRSTabhayAcca na paradravyApahAraNe bandhanAgAragataH rAjadAyyAkAkSitasAradravyAnunaharaNAt vartate / asti me paryAptaM dhanaM kiM parakIyena, kathaMci. kAraNAnarAd vA kArAgAra prAptaH, enaM sAraM yAceta / jJAte daNDyaH syAmiti / AyoM dharmAnuSThAyI Rjucediti zeSaH / dAne tadA pratyarpaNe zuciH kaaruH| prakatirvA / nikSipyamANaM suvarNAdidravyaM karmasAdhanena . apratyarSita nikSapAdikasya kAromaraNe tvAha-abhi ma ghocyate / nikSipedrakSArtha sthaapyedvdhH| evaM nikSipan zAnena ceti / nikSepatagrAhikArulakSagAdyabhijJAnakatha prAjJo bhavati / anyathA mUrkhaH saMpadyate / suhRdbhUtvoneta, asya kAroH, gRhe janaM tatputrAdi ubhayaM nikSepaM sAraM . padizati dRSTaM nAyamadRSTArtho'STakAdivadupadezaH / IdRzi ca yAceta / anyatarA'dAne anyatarAnapaNe, yathoktaM puruSe nikSiptasya na vipratyayo bhavati, evaMvidhena nikSiptapurastAt pUrva yathoktaM tathA kuryAt / nikSepaM steyadaNDaM ca maneneti zaGkA na bhavati / yastu namakitavapAnazauNDA. ddyaadityrthH| diH sa kenacidAkRSTo'pi satpitrA'sya haste nikSipta satyAsatyanizcayArtha dharmasthakaraNIyamAha-dravyabhogAnA mayA ceti na zaGkAspadaM suvarNAdermahato dhanasya nikSepamiti / tadgRhopabhujyamAnadravyANAM, AgamaM ca, asya dhAraka iti (3) kAkaNI mAmiketi yujyamAno bhavanikSapAdyapalApakasya anuyuJjIta dharmasthaH / tasya cArthasya tyeva (1) / +medhA. anuyuktaniveditasya cArthasya, vyavahAropaliGganaM vyava + gorA., mamu., maca. medhAvat / hArainyAyaiH satyAsatyatvAnumAnaM, kartavyamiti shessH| (1) masmR.8:179; vyaka.130; smRca.178; vira. AbhayAktuzcAthasAmadhya amukadravyAnakSaptAhAmAta 85; pamA 280 yeM (pte vici.36, smRci.14 nRpra. vaditustathAvidhadravya nikSapaNayogyatvaM ca, vibhAvanIya- 23 (A); savi.265, vImi.65 pU. vyapra.280% miti shessH| vitA.554 setu.130; samu.87 savivat .
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH (2) mahApakSe bahubandhau / Arya uttamadezajAte / ya ekadeze ekadezAntaramantareNa na saMbhavati tatraivaikamavi. dezapagajita iti nizcayaH / medhA. (3) nikSapagrahaNamupalakSaNam / vyapra.28. (2) yathA dAyaH aMzaH tathA grahaH grahItuM yogyo grahaH nikSepapAlanapranidAnapranyAdAnAni nikSepaH / bhAca. yo yathA nikSipeddhaste yamartha yasya maanvH| mitho dAyaH kRto yena gRhIto mitha eva vA / sa tathaiva grahItavyo yathA dAyastathA grahaH // mitha eva pradAtavyo yathA dAyastathA grahaH / / (1) yatheti / yAdRzena prakAreNa samudramasamudraM sasA- (1) yo yathA nikSipedityanena nikSepavidhirayamuktvA kSikamasAkSikamityevamAdi sa tathaiveti / so'thoM nikSi- anyeSu kAryeSu anena prtipaadyte| RNAdAnopanidhisastathaiva grahItavyo, yathA dAyo dIyate nikSipyate tathA vikrayAdyapi yena yAdazena prakAreNa kRtaM tAdRzenaiva pratyarpagRhyate / yatraitanizritaM bhavati sarvakAlamevAsya haste NIyam / rahasi kRtasya rAjakule'zamArgaNAdinA prakAzanaM samadrayitvA sthApayati / tatra vipratipattAvamudrite labdhe na kartavyam / tena svahastalekhyena RNe gahIte na rAjadhAraNako yadi bravIti naiSa mudrayati nikSipya me balA- kule'zaM daapyte| uttamarNadhanaM na kSapaNIyam / anenaiva dUcchati tatraivaM zaGkAspadaM nIyate / pramANAntarAtprAyazo nikSepe'pi siddha tatra punarvacanaM nityArtham / tena nikSepAmudraNamanyadA tu mudrAnAze kiyadapahAritamiti parimANa- danyatra rahasi kRtasyA'pi vipratipatyAzaGkAyAM prakAza vizeSajJAnAya pramANAntaraM vyApAraNIyam / rAjJA mudrA. pratidAnaM kadAcidasti / athavehAprakAzakRtasya prakApahnavAdeva sAmAnyadaNDena daNDanIyaH / nikSepadaNDastu zIkaraNaM nissicyte| tatra tvanyo'rthaH samudro'samudra ityAdi dravyaparimANe nizcite dvitIyaH / nanu ca sarvApahnava tenApaunaruktyam / mithaHzabdo rahasi vijJeyaH / athavA eva vibhAvito jita eva yuktaH / satyam / yatrAvinA- parasparaM mithaH, sarva kArya dvAbhyAM sAdhyaM dAnAdi paraspara bhAvasiddhaM, yathA muSite grAme devadatto'bhiyujyate, tvayA- meva kriyata iti / punarvacanaM tRtIyapratiSedhArtham / jyaizcAraiH sahAmaminnahani sa grAmo hata iti, sa Aha dAyazabdaH sAmAnyazabdo nikSepAdanyAnapi vikrayAnaiva tasminnahani taM grAmamahamagamaM tatra sAkSibhiruktaM diinaah| medhA. * dRSTaM tasminnahani, tatra yanmuSTa tattu na dRSTa, tatra deva- (2) rahasi yena nikSepo'rpito nikSepitaH / nikSepadattena meSo'pyapahnatastadAmasaMnidhAna siddheH, sphuTe ca dhAriNA'pi rahasyeva gRhItaH, sa nikSepo rahasyeva pratyarpaNI. kAraNAntare saMnidhAvanupalabhyamAne saMnidhAnaMdezadezA- yaH / na pratyarpaNe sAkSyAdyapekSyaM yasmAdyena prakAreNa dAnaM cauratvamapi yuktamanumAtum / iha tu pramAdanaSTAnAM narANAM tenaiva pratyarpaNaM iti nikSepadhAriniyamAthai, pradAtavya iti mudritanikSiptamamudritameva nIyate / yathA dAyastathA yo yathA nikSipeddhaste iti idaM nikSepturniyamArtha, grahItavyagrahaH / ko me'bhiyogAvasara ityanayA buddhayA saMbhava- zravaNAt Adhikye sati yadasya zlokasya prati (?) tyapahnavaH / na hi zaknotyanumAtuM, athApi kathaJcidanu- vidhiviSayatvaM vyAkhyAtaM sAmAnya vizeSaM tAvat vyAkhyAnaM mApayet , parimANaM tu na vinA pramANAntaraM nikSelavacanA- vA keSAMcittacchiSTaiH parIkSyam / +gorA. deva sidhyatIti / yukto divyAdito nizcayaH / sarvathA - * gorA., smRca., mamu., pamA., savi., maca., vyapra., (1) masmR.81180 vyaka.131 mAnavaH (vA naraH) nanda, medhAvat / + mamu. gorAvat / mavi., vira., maca.. grahI (gRhI) krameNa bRhaspatiH smRca.181 grahItanyo gyapra., nanda., bhAca., gorAvadvAkyArthaH / (gRhItA syAd ); vira.86; pamA.281, nRpra.23-24; (1) msmR.8|195; vyaka.131 krameNa vRhaspatiH savi.269; vyapra.285, vitA.556 grahI (gRhI); samu. vira.86 yena (yastu); vyapra.285; samu.88-89 vA (ca) pra (sa). 1jJA'paha. 2nA. 3 ya. 4 thyo. 1 (ekadeze0). 2 zAntareNa. 3 kSiptavi. 4 kto. 88.
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 740 vyavahArakANDam / mudre nAnuyAt kicidyadi tasmAnna saMharet // (1) samudre nikSepe'nyadapyasminbhANDe dravyamabhUnnAzitaM kRmibhirityAdikaM paryanuyogaM nApnuyAnnikSepadhArI / tatra dhAraNakasya evaM mUSakAdinAze draSTavyam / yadi dArumaye bhANDe vastrAdi sthApitaM tIkSNadazanairmRpa kerdAru bhitvA bhakSyeta na nikSepadhAriNo doSaH / tatrApi vAsanapariveSTitaH sthUlapolako mudrito yadi nikSipyeta yattadIye dArubhANDe naiva mAti' tadA bahirmukAdibhakSite'pi hi na doSaH / yadi caitannikSemurjJAnaM bhavati, dhArakeNa paribhASitaM na mama bhANDamanyadasti, caritrajJo vA'sya nikSeptA kadAcitpratyAsatyA bhavati / medhA. | (2) mudrite punaH pratyarpite nikSepadhArI na kiJcidoSajAtaM prApnuyAdyadi tasmAdazravaNapratimudrAdinA na kiJcidapaharet / * gorA. (3) samudre mudrAsahite pratyarpite nApnuyAt kiJcidapaharaNazaGkAdi / tathA amudre'pi / mavi. nikSepopanidhI nityaM na deyau pratyanantare / nazyato vinipAte tAvanipAte tvanAzinau // (1) pratyanantare utpatyanantara ucyate, nikSeptuH putro AtA bhAryA vA yasya nikSepturdravye svAmyamasti / bhAryA yAstAvat svAmyamuktameva putrasyApi paitAmahe bhrAtuzcaika dhanasya / tatra teSAM kazcidyAcennikSetaryasaMnihite dehi no'smAkInametaditi / tatra kazcidanayA buddhayA dadyAt sAdhAraNametat ekena nikSiptamapareNa nItamiti ko doSa iti / ata ucyate / na deyau nikSepopa nidhI pratyanantare / arthavAdaM hetusarUpamAha / nazyato vinipAte tau / vinipAto'nya tvaM pratyanantarasya dezAntaragamanAdi / tasmin sati tauhIyete / yadi tena nItvA nikSepteH na dattaM tadA tena * mamu., maca., vyapra., bhAca. gorAvat / (1) masmR. 8 / 1886 vyaka. 131; smRca. 179 mudre (mudraM); vira. 86; pamA. 283; vyapra. 282,285; samu.88. (2) masmR. 811856 gorA. ( nazyetAM vinipAte vAsvinipAte tvanAzitau); vyaka. 1311 vira.873 samu. 89 uttarArdhe (na zruto'vinipAte tau nipAte tvavinAzitau).. 1 nti 2 no. 3 ( pratyanantare 0 ). 4 yAvanni. 5. paryanuyuktasya dhAraNakasya kimuttaraM tvadIyena bhrAtraitaddhana sAdhAraNasvAminA nItamiti, naitaduttaram 'yathA dAyastathA graha' ityuktam / yenaiva nikSiptaM svAminA'svAminA vA tasmA eva deyaM tasyevAyaM prapaJcaH / yadi tu pratyanantaro vikriyAM na gacchettadA taddAne'pi na doSaH / tadAha anipAte tvanAzinau / tatra hyastyuttaraM, AnAyya tasmAdarpayAmi / pratyanantareNa nIte vinipAte ca tasya, nikSetre yAcamAnAya svadhanaM dAtavyamiti zlokArthaH / *medhA. (2) upanidhirbhANDAdisthaH samudraH / nikSipto nikSepa-stvamudraH / upanidhipadaM ca yAcitAdyupalakSaNam / anAzinau pratyarpaNIyau kevalaM tvatputre dattamiti vibhAvyameva / Xmavi. (3) nikSipyate iti nikSepaH mudrAGkitamagaNitaM vA yannidhIyate sa upanidhiH / Xmamu svayameva tu yo dadyAnmRtasya pratyanantare / na sa rAjJA niyoktavyo na nikSeptuzca bandhubhiH / (1) jIvatastasyai nikSepatuH pratyanantaradAnaM nAstItyuktam / mRtasya tu yastaddhanamastItya vijAnate svayaM dadyAnna sa vyavahAralekhanAdiklezanIyo'nyadapyasti na veda veti / yadi, tasyAbhaviSyadadhikamidamiva tadapi adAsyaditi na klizyate / atrApyAzaGkA yadi na nivarteta mahAdhano'sAvabhUnna cAnyena samaM bhujyate / pramANAntaraM nizcayAya vicAraNIyam / viSAgnyAdibhiH zapathairnArdanIyaH / dhaTakozasatyataNDulAstu na virudhyante / na hi te atiklezakarAH / sAkSyabhAva ityatra dvitIyo nyAsaH / yazca tayornyAsaH sa ihApi draSTavyaH / +medhA. (2) anena vacanena vacobhaGgayA sthApake mRte pratyanantare pratyarpaNaM grAhakeNa kAryamityuktam / ayAci * gorA, vira., maca., nanda, bhAca. medhAvat / X zeSaM medhAvat / + gorA, mavi., mamu., vira., maca., nanda, bhAca. medhAgatam / (1) masmR. 8 / 186 ga. pustake niyo ('bhiyo); smRca. 182 niyo / sbhiyo); vira.87 smRcavat; vici. 37; smRci. 14-15 smRcavat ; vImi. 267; vyapra. 286 smRcavat; vyama.85 smRcavat; setu. 131 smRcavat; samu. 89 smRcavat ; vivya. 32. 1 Nyaka. 2 mAnazat 3 smAnnikSe.
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ tenArpaNamapyatratyabhAvadoSaparihArArthatvAt ' bhUSaNaM na tu dUSaNam ityabhisaMdhAyoktam svayameveti / pratyanantare kAlahInamayAcitena na deyaM bhAvadoSApatteH / pratyanantarabahutve tu naikasminpratyanantare deyam / sarvapratyanantarasaMnidhau deyam / tathA sati nikSeptabandhubhiH pratyanantarabhRtairabhiyoktavyo na bhavati / smRca.182 rAjadaivikacorAdi naSTanikSepavicAra: upanidhiH 'caurairhataM jalenoDhamagninA dagdhameva ca / ni dadyAdyadi tasmAtsa na saMharati kiJcana // (1) caurAstu veditA aveditA vA suraGgabhidAdinA yadi muSNIyuH kRtarakSAsaMvidhAne dhAraNike svAmina eva nAzaH / jalenoDhamudakena dezAntaraM nItam / medhA. (2) caurairityAdi rAjadaivopaghAtopalakSaNam / kiJcana atyamapi yadyasau na saMharati na gRhNAti / etenAlpasyApi haraNe nikSepo daivAdiSTo'pi deya ityuktam / atra ca yathAzatirakSaNe kriyamANe doSAbhAva ukto na tvakriyamANe'pItyartha siddhatvAnnoktam / vi. nikSepasya tadapahnavAdezva pramANanirUpaNam nikSepasyApahartAramanikSeptArameva ca / sarvairupAyairanvicchecchapathaizcaiva vaidikaiH // (1) harati yo nikSiptamasAkSikaM yo'pyanikSipya vAvA yAcate tamanvicchet / anveSaNA tatvaparijJAne yatnaH sarvapramANavyApAreNa, upAyAH pramANAni sAmAdayo vA / tena calitavRttasyApratipadyamAnasya tADanabandhanAdyapi . mahati dhane coravattattvapratipatyartha prayojyam / na tatvAni - zvaye nigrahaH / vaidikagrahaNaM stutyartham / medhA. (2) vaidikaiH vedoktairagnyAdibhiH / vi. * vyapra. smRcavat / vyaka. (1) masmR. 8 189 ca (vA); apa. 2266; 1311 smRca. 1799 vira. 88; pamA. 282; vi.ci. 37; candra. 31-32; vImi . 2 / 67 noTa (bhagna); vyapra. 282 ca (vA); setu. 1313 samu.87-886 vivya. 32 kAtyAyanaH . J 15; vyapra. 284; samu.89. 1 vyapanItha. 1 NA ma. 3 pA. 741 acchalenaiva cAnvicchettamartha prItipUrvakam / vicArya tasya vA vRttaM sAmnaiva parisAdhayet // (1) tadvastu dhanAnantarasadbhAvalakSaNavAkchalAdiparihAreNaiva prItipUrveNAvakragatidivyAdidAnena nizcinuyAt / tasya vA nikSepadhAriNaH zIlamavekSya dhArmiko'yamiti jJAtvA sAmAdiprayogeNaiva pratinizcinuyAt na daNDAdinA divyairvA / xgorA. (2) anveSaNA nikSepAdirasmin jane'stItyavadhAraNam / svatastadacchalenaiva bhUtAnusaraNenaiva kArya na chalAnusAreNa parisAdhanaM grAhakasakAzAdAdAnaM tatsadvRttagrAhakaviSaye sAmnaiva priyapUrvavacasaiva kArya, na bhayadarzanAdinA / vRttaM vicArya durvRttagrAhakaviSaye tu chalAnusAreNa vA'nvicchedbhayadarzanAdyupAyAntareNa chalAdinA vA RNAdAnaprakaraNoktena parisAdhayedityasmAdeva vacanAdavagamyate / tathA sadvRtte chalAdiprayogavacchapathena zodhanasyApyanucitatvam / grAhake tu mRte pazcAdyadadhInamupanidhyAdijAtaM tenaiva sthApake pratyanantare vA pratyarpaNIyamityetadatisthUlatvAt smRtikArairupekSitamityasmaraNakAraNamunneyam / yadi grAhakavadasau svayaM na dadAti tadA sthApakaH pratyanantaro vA pUrvoktamArgeNAnvicchet / saMpratipannaM pUrvoktaprakAreNa parisAdhayet / etadapi smRtikArairanuktamUhenApi jJAtuM zakyatvAt / maca. *smRca.182 (3) anyathA dhAriNaH svato lAbhAdyabhAvAtko'pi nikSepadhArI na syAditi bhAvaH / nikSepeveSu sarveSu vidhiH syAtparisAdhane || (1) nikSepeSvapacayamAneSvanantarokto vidhi H 'sAkSyabhAva' ityAdiH parisAdhanAtha vijJeyaH / /medhA. (2) nikSepeSu nikSiteSu yAcitAnvAhitanikSepAdiSu / mavi x mamu. govat / + gorA., mamu. vAkyArtho medhAvat * vyapra. smRcavat / (1) masmR. 811873 gorA. (vicArya tasya vA deyaM sAmnaiva paritoSayan); vyaka. 1331 smRca. 182; vira. (2) masmR. 8/1906 smRca. 1816 pamA. 285; smRci. 94 vRttaM ( vRddhiM); nRpra. 24 viravat vyapra. 2866 samu.89. (2) masmR. 8 188 ka, kha, ga. pustakeSu tpari (svari) iti pATha: samu.89.
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ nyavahArakANDam (3) vidhiH saamaadyvyaajruupH| maca. sAkSiSvasatsu nikSetrA tasya yAcamAnasya dhAraNako yo nikSepa yAcyamAno nikSepturna prycchti| yadyapahRte na tvayA kiJcinnikSiptamiti, tato nikSeptA sa yAcyaH prAiviva kena tannikSepturasaMnidhau // rAjAjJApito na nikSepadhAriNa AkAraM darzayet / ki (1) vyatyastakramo'yaM zlokaH samAmnAye paThyate / tahi kuryAt / praNidhibhizcAraihiraNyamAtmIyaM suvarNa rUpyaM prathamamasyAzlokaM paThitvA sAkSyabhAva iti paThitavyam / vA'nyasya saMnyasya nikSipya yAcitavyo'rthanIyaH dvitIyaM tataH sa yAcya' iti evaM pATho yuktaH / tathA hyartha- nikSepaM prAvivAkena / prADvivAkaMgrahaNaM nirNayAdhisaGgatibhavati / sAkSyabhAvAddivyeSu prApteSu vacanamidam / / kRta puruSopalakSaNArtham / kiM sAkSAdeva yAcitavyo yathA carNAdAnAdiSu sAkSyabhAvasamanantarameva divyAni netyAha / praNidhInAM mukhena / yereva nyastaM vayorUpasamanvitaiH dIyante na tadvadatra / kiM tarhi carairasya vRttamanucAra- vayasA samanvitA yena bAlA na bhavanti, teSAM hi paraiH yet / tatra yadi nipuNatazcAryamANo na kvacid vRtte preritAnAM madvaJcanArtho nyAsa iti saMbhAvyate / pariNataskhalati tadA na zapathairardanIyaH / athApyatra pramA- vayobhyastu nAzaGkA bhavati / evaM rUpasamanvayo yati tadA nikSepaharaNasaMbhAvanA'pi yuktaiva / tadA ca vyAkhyeyaH / rUpameva kasyacittAdRzaM bhavati yasya darzadivyaiH parizodhanIyaH / na punarekanikSepaharaNenAparanikSepa- nAdeva cApalaM pratibhAti / tathA ca rUpametadyAcaSTe haraNaM sidhyati / kadAcidgarIyasA prayojanenaikamapahRtya 'bhagavanvItarAgatAm' iti tenaiva taduktaM bhavati / kRtaprayojana utpannAnuzayo vA'nyasya samarpayati / tAdRzAH praNidhayaH kartavyAH yeSAM madvaJcanArtho'yamupakrama ato'yaM zlokasaMghAto jhaTiti nikSepadhAraNakasya zapatha- iti nAzaGkate dhAraNakaH / apadezaiH savyAjairnikSepanivatyoM na punaH prmaannopnyaasH| na ca prAvivAka- kAraNaiH rAjopadravagrAmagamanAdibhiH / anena hetunA nikSepaharaNe rAjadaNDavadanizcitAparanikSepaharaNo'pi tvayi saMprati nikSipAmItyanRtasaMbhavAtkAraNakathanamapaprathamAbhiyokturdApayituM yuktaH / anizcite hi haraNe dezaH / etacca sarva prAnikSepturasaMnidhau kartavyam / dApyeta yadi zAstreNa tadA nirNayArtha vyavahArazAstraM medhA. syAt / tatazca hetubhirnirNayaH kartavya iti virudhyate / (2) prAivivAkasyApi prArthanayA'labdhe'pyupAyAntara. tasmAnna zAstrIyo'yamartho na pramANaprasiddho na ca mAha -sAkSyabhAva iti dvAbhyAm / maca. laukikI vyavastheti / sAkSyabhAva ityAdyuktena prakAreNA- sa yadi pratipadyeta yathAnyastaM yathAkRtamA nyaparatayA neyam / medhA.. na tatra vidyate kizcidyatparairabhiyujyate / / (2) sa nikSepadhArI prADvivAkena rAjasthApitena : (1) sa yadi nikSepadhArI yadi pratipadyeta bADha masti ghusA yAcyo'smai taddehIti / asaMnidhau sthlaantre| maca. gRhANetyaGgIkRtya dadyAt / yathAnyastaM tathA kRtaM samudra sAkSyabhAve praNidhibhirvayorUpasamanvitaiH / amudraM yathAkRtaM vastrAdisaMbartitamamudritamanyadvA alaGkAapadezaizca saMnyasya hiraNyaM tasya tatvataH // rAdyanupabhuktaM parimalazUnyaM gahamudrayA svacihna (1) padArthayojanAmidAnImanusarAmaH / 'sa yAcyaH sthApitam / tAdRzameva ceddyAnna tatra vidyate kiJcitsatyaM prAivivAkena tannikSepturasaMnidhauM / yena rahasi sthApitaM yatparaiH pUrvavedikaira bhiyujyate etenAsmAkInaH sAzya bhAvAnnikSepo'par3hayate iti / yathAnyastaM yathAkRtamiti (1) msmR.8|181, apa.2067 mAno nikSeptaH (mAnaM nikSeptre); vyaka.133 yAcyaH (vAcyaH); vira.94; vyapra. gUDhAgUDhacihnakRtena bhedaH / athavA grahIturnikSeptu. 285, samu.89; bhAca.vyakabat. (1) masmR.81183, ap.2|67 kRtam (RNam ); byaka. (2) masmR.81826 rAka. 134: vira.94 tasya / 133; vira.94 paraira(tpareNA); gyapra.285 viravata ; samu. (tatra) samu.89, dazanI. 2 vikalpita, 3 siddhau. 4 neyA. 1(sa). 3 rAhoya.
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH rvyApArabhedena bhedaH / yathAkRtaM yathAgRhItaM nirvikalpama- | vilambaM ca gRhItaM, tathaiva pratidAtavyaM, pratidAne yatra kAlagrahaNaM na kriyeta ityarthaH / medhA. 'teSAM na dadyAdyadi tu taddhiraNyaM yathAvidhi / dvayaM nigRhya dApyaH syAditi dharmasya dhAraNA // (1) teSAM prADvivAkaprayukta nikSeptRRNAM yadi dravyaM nikSitaM na dadyAt yathAvidhIti yathAkRtapadena vyAkhyAtaM sa dhAraNakosvaSTabhya rAjapuruSairubhayamarthino 743 (1) nikSiptamapahnavAnasyAnikSiptaM yAcamAnasya daNDo'yam / yAvati dhane mithyA pravartate tAvaddaNDyate / medhA. X smRca. 181 (3) 'yo nikSepa' ityAdi zlokacatuSTayasya cedRza eva pAThakramo medhAtithibhoja devAdibhirnizcitaH / govindarAjena tu 'sAkSyabhAve praNidhibhiH' iti zloko'nte eva paThitaH / tatra ca nArthasaGgatiH na vA vRddhAmnAyAdaraH / mamu. rAjanikSepaM ca dApyaH / iti dharmasya dhAraNA vyavasthA / | alpe tu dApyau ceti / tAtparyamatra vyAkhyAtam / *medhA. (2) teSAmabhiyoktRNAM tanmUlya hiraNyamabhiyoktRbhyo dApyam / dvayamapi dviguNaM nigRhya daNDayitvA / nikSepAdyapahArAdidoSe daNDavidhi: nikSepa nArpayati yazcAnikSipya yAcate / tAvubhau cauravacchAsyau dApyau vA tatsamaM damam // (2) yo nikSepaM na tyajati yazvAnikSippaivArthayate tau dvau mahatyaparAdhe kRtAparAdhe cauravaduttamasAhasAdikaM daNDyau / svalpe vA tasya nikSepasya samaM daNDayau / gorA. (3) cauravacchAsyo sAGgacchedAdinA ratnAdyapahAre, vi. (4) coradaNDazca prathamasAhasa ityuktaM manuvRttau / _X smRca. 181 (5) tatraiva zloke dviguNaM damamiti matsyapurANe pAThaH / sa ca damaH sadhana nikRSTAcAraviSayaH / manuvacanaM tu nirdhanaMsAcAraviSayam / vici. 39-40 (6) viprAdanyau cet coravatkAyena daNDo'pi viprau ceddApyAveva tatsamaM yAvati nikSepadhane vivAdastattulyam / maca. 'nikSepasyApahartAraM tatsamaM dApayeddamam / 'tathopanidhihartAramavizeSeNa pArthivaH // * gorA, mavi., mamu., vira., nanda, bhAca. eSAM yo nikSepami'tyAramya ' teSAM na 'ityAdi (masmR. 8 / 181-184 ) zlokacatuSTayasyArtho medhAvat / x vyapra. smRcavat / / (1) masmR. 8 / 184 ka., ga. gha. pustakeSu dvayaM (ubhau ) iti pAThaH, kha. pustake tu, dvayaM (sa) iti pAThaH; apa. 2 / 67 dvayaM (svayaM); vyaka. 133; smRca.1813 vira. 95 apavat ; mA. 286 dvayaM (imaM ); vyapra. 285; samu.89. (1) coravacchiSTiH pUrveNoktA / tayA ca zarIranigrahastatsamadhanavaikalpiko jAtibhedena brAhmaNAdanyatra pradeza ukto'nena nivartyate / punarvidhAnena coravacchiSTirvAgdaNDadhigdaNDAdirUpaiva samuccIyate dhanadaNDena, nAGgacchedAdirUpA / na ca brAhmaNasyApi vaikalpike pUrveNa zArIradaNDe prApte tannivRtyartha punarvacanaM yuktam / sAmAnyena brAhmaNasya zarIradaNDapratiSedhAt / 'na jAtu brAhmaNaM hanyAt' iti (masmR. 8 380 ) / upanidhiH prItyA yadbhujyate / avizeSeNa dravyajAtiM nigrAhyAM jAtiM ca nApekSate / anyaistUpanidhiH paribhASitaH / sa tatraiva neha / paribhASAyA akaraNAlaukikArtha evaM grahItuM (2) masmR.8|191; ap.2|6 7 vA tatsamaM damam (daNDaM ca tatsamam ); vyaka. 132:133 vA tatsamaM (ca dviguNaM) smRca.181 dApyau vA (pradApyau); vira. 91 nikSepaM nArpayati (nArpayati nikSepa); pamA. 286; vici. 39 dviguNaM damamiti matsyapurANe pAThaH; smRci.15 smRcavat; uyama. 284 tAvubhau (ubhau tau); vyama.84 yazcAni ( pazcAnni); vitA. 556; saitu. 133 vizvat : 319 damam (dhanam ) zeSaM viravat, dviguNaM imamiti matsyapurANe pAThaH ; samu. 89 smRcavat; vivya. 32. 1 iNe. bya. kA. 94 X vyapra. smRcagataM vicigataM ca / (1) masmR. 8 / 192; vyaka132; smRca. 180 rama. vizeSeNa ( raM vizeSeNaiva ); vira. 92 tatsa maMdApayet ( dApayettatsamam ); pamA. 285 vyapra. 283 zeSeNa (zeSeNaiva); vyama. 85 smRcavat; vitA. 561 smRcavat; samu.88 smRcavat, 1 naM. 2 pike. 3 tiH 4 prAhmA,
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 744 vyavahArakANDam nyAyyaH / vakSyati ca 'prItyopanihitasya ca' iti / / mAgeM prakAzaM vividhaH kuThArazUlAropaNahastipadamardanA medhA. dhanekopAyasAdhano vadha ucyate / anye tu prakaraNAnnikSepa(2) nikSepApahAriNaM tatsamaM daNDayediti pUrvasiddhasya viSayamevedamAhuH / tatra hi pratipadyAnyatra mayA punarvacanaM prathamAparAdhe mahatyapi na punazcaurava dityeva- nihitaM sa ca na saMnihitaH zvaparazva AgacchatImaryam / yaistu brAhmaNasyAGgavicchedAdicauradaNDa nivRtyartha / tyasamarpayan haratIti / medhA. idaM punarvacanaM ityAdiSTaM tadasat, 'na jAtu brAhmaNaM (2) atiprasiddha nikSepacchalenApahAramAha-upadhAbhihanyAt' ityAdevakSyamANatvAttathA prItibhogyadravyA- riti / na nikSiptamityA dichaloktyA nikSeNadi paradravyaM pahAriNaM avizeSeNa jAtimAtrAvizeSeNa tatsarvameva yo haret / etacca bhUyaH krnne| mavi. dApayet / gorA. (3) sasahAyaH satyamayaM vaktIti mithyAbhidhAnena (3) atra ca varNavizeSeNa daNDavizeSAzaGko nivAra- sAhAyya gatena saha / maca. yati-nikSepasyeti / upanidhipadaM pUrvavadupalakSaNam / nikSepapratidApanam avizeSeNa varNAvizeSeNa / *mavi. / 'nikSepo yaH kRto yena yAvAMzca kulasaMnidhau / (4) nikSepApahAriNaM nikSiptasamadhanaM daNDayet / tAvAneva sa vijJeyo vibruvan daNDamarhati // samaziSTatvAdanikSipya yAcitAramapi / upanidhirmudrAdi- (1) ya iti nikssipymaanndrvyjaatinirdeshH| cihnitaM nihitadhanam / mamu. yAvAniti parimANasya / ya Aha / suvarNametasya haste upadhAbhizca yaH kazcitparadravyaM harennaraH / mayA nikSitaM,kAMsyaM dadAti / zataM ca sthApitamadhe dadAti / sasahAyaH sa hantavyaH prakAzaM vividhairvadhaiH / / sa pRcchyate / kiM rahasyuta kasyacitsamakSamiti / sa cedAha (1) upadhA vyAjaH / cha tyanarthAntaram / tAzcAneka kulsNnidhau| kulaM sAkSiNaH puruSAstatra te pRSTA yadAhustavidhAH / dravyaparivartaH kuGkumaM darzayitvA kusumbhAdi- deva satyaM, vibruvan viruddhaM bruvANo dnnddyte| tatrApi yadi dAnaM tulAdimAnApacaya ityAdyAH / tatra cAnyaM vidhi | brUyAtsAkSisamakSa * rUpyaM tairvinA'nyatsthApitamiti / vakSyati 'nAnyadanyena saMsRSTham' ityAdi / iha tu vitrA- astyatra pramANAntaravyApAraNAvasaraH / ayamapi zloko sanaM rAjyata upakAradarzanaM kanyAnurAgakathanamityevamAdyA nAdhikavidhyarthaH / xmedhA. gRhyante / caurAstvAM muSNanti yadyahaM tvAM na rakSAmi, (2) sakRtkaraNe tUktam / nikSepo nikSepAdiH / rAjA tavAtyantaM kupito mayA tu bahu samAhitaM, rAjataste kulasya jnyaatyaadeH| yaH suvarNAdiH / vibruvan mahyamatra nagarAdhikAraM dApayAmi,mukhyaM vopakAraM karomi, puSpamitra- rakSaNabhAgo deya iti vadan / . mavi. duhitA tvayyatyantamanurAgiNI maddhasta idamupAyanaM prItidattAdiSu nikSepavidheH atidezaH preSitavatItyevamAdyanRtamuktvA''tmIyamupAyanamAnIya bahu / 'nikSiptasya dhanasyaivaM prItyopanihitasya ca / pratinayanti / tatsamakSaM ca rAjani tatsame vA kAryAntara- rAjA vinirNayaM kuryAdakSiNvannyAsadhAriNam / / mupAMzu nivedya kathayanti tvadIyaM kAryamupakrAntamiti / / --- evamAdyAbhirUpadhAbhiH paradravyaM ca bhuJjate teSAmayaM rAja * gorA., mamu., maca., nanda., bhAca. medhAgatam / x gorA., smRca., mamu. medhaavdbhaavH| (1) msmR.8|194; ap.2|67 yaH (yat) vAMzca * nanda., bhAca. mavigatam / / (vAnvA); byaka.133, smRca.181; vira.94, pamA. (1) msmR.8|193, gorA. zca yaH kazcid (stu / 285, smRci.15, vyapra.284, samu.88. patkiMcid); byaka.132, vira.92 zca (stu):316, vici. (2) masmR.8.196vyaka.133, smRca.181 rAjA 39, davi.114 zca (stu), savi.269, vImi.2167 ... ryAt (kuryAdinirNayaM rAjA); vira.95, pamA.287 situ.133 samu.151 davivat ; vigya.32. smRcvt| vyapra.285, samu.89 bhakSi(akSi) zeSaM spacavat .
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH .. mamu. (1) prakaraNopasaMhAro'nena kriyate / prItyopanihitasya khyAya akathayitvA mudritamanyasya haste rakSaNArtha visrasnehena kiJcitkAlaM bhogArtha dattasya, nyAso nikSepastasya mbhAdapate sthApyate tadravyamaupa nidhikamucyate / pratideyaM dhAraNako yathA na pIDyate tathA nirgayaH kartavya iti / tathaiva tat / yasminsthApitaM tena yathaiva pUrvamudrAdi cihniakSiNvannapIDayan / dvitrizlokA nikSepaprakaraNe vidhyrthaaH| tamarpitaM tathaiva sthApakAya pratideyaM pratyarpaNIyam / mitA. sarvamanyadanyataH siddhaM sauhArdenoktam / medhA. (3) anyonyasaMpratipattimAtranibandhatvAttasya nikSepA. (2) nikSiptasyeti yAcitAdyupalakSaNam / mavi. khyaM vivAdapadamupakramate-vAsanasthamiti / upanidhirevI(3) rAjJA nikSiptasya dhanasyAmudrasya mudrAdiyutasya panidhikam / apa. vopanidhirUpasya tathA prItyA katicitkAlaM bhogArthamarpi- (4) tadopanidhikaM nAma nikssepvishessH| vImi. tasya / rAjadevacorAdinaSTanikSepavicAraH vAlmIkirAmAyaNam naM dApyo'pahRtaM taM tu rAjadaivikataskaraiH / / nyAsaliGgam (1) yattu dravyamupa nihitaM-na dApya ityAdi / rAjApAduke cAsya rAjyAya nyAsaM datvA panaH punaH // dyapahRtamanaparAdhI na daapyH| vizva.2068 (2) pratideyamityasya apavAdamAha ---na dApya iti / yAjJavalkyaH tamupanidhiM rAjJA daivenodakAdinA taskarairvApahRtaM naSTaM na upanidhilakSaNam vAsanasthamanAkhyAya haste'nyasya yadarpyate / dApyo'sau yasminnapahitam / dhanina eva tadravyaM naSTaM yadi dravyaM tadopanidhikaM pratideyaM tathaiva tat // jihmakAritaM na bhavati / mitA. (1) AdhyanantaraM vizvAsArpitatvasAmAnyAdupanidhi ___upanidhipratidApanam rucyate-bhAjanasthamiti / kvApi sthitamanirdiSTasvarUpaM bhreSazcenmAgite'datte dApyo daNDaM ca tatsamam / / kasyacit parigrahe evamuktvA yat samarpate 'tvayedaM rakSa... (1) doSazcenmArgite prayAcite adatte anarpite NIyamiti / hastazabdaH parigrahArthaH / nyasya kssiptvetyrthH| taskarApahArAdilakSaNo doSazcet dApyo'pahRtaM, tatsama tad aupanidhikasaMjJakaM yathA gahItaM tathaiva pratyarpaNIya- ca rAje dApyo daNDam / Rjvanyat / vizva.2068 mityrthH| vizva.za67 (2) 'na dApya' ityasyApavAdamAha-bhreparacediti / (2) nikSepadravyasyAdhArabhUtaM dravyAntaraM vAsanaM kara. svAminA mAgite yAcite yadi na dadAti tadA NDAdi tatsthaM vAsanasthaM yadadravyaM rUpasaMkhyAdivizeSamanA- taduttarakAle yadyapi rAjAdi bhiSo nAzaH saMjAtastathApi x apa., vImi. mitAvat / * gorA. medhAvat / (:) yaasmR.2|66; apu.254|26 daivika (daivata); vizva.2068 taM tu (tattu ); mitA. apa. vizvavat ; (1) savi.266. smRca.179 vizvavat ; vira.88 taM tu (tacca) daivi (deva); (2) yaasmR.2065apu.254|25 vA (vya) yadapyate pamA.282, nRpra.24 tu (ca); savi.266 vizvavat; (tadarpayet ); vishv.2|67 vAsana (bhAjana); mitA. vIni.; vyapra.281 vyau.80 vizvavat ; vyama.85 te tu apavyaka.130; gAmi.12139 vizvavat ; smRca. / (yatta); vitA.558, samu.87. 3 vizvavat ; vira.83 pyata (paMyet ); pamA.280 yada pathara) pamA.280 yada / (2) yaasmR.2|66apu.254|26 bhre (pre) NDaM...samaM (sama); vici.36, smRAce.14 nyasya yada' (nyaH (NDazca tatsamaH); vishv.2|68 zreSa (doSa), mitA svayama); nRpra.23 tat (ca); savi.265 vizvavat ; / apa. bhraSa (bhraMza); vira.90; nRpra.24; savi.267, vImi ; vyapra.280 manAkhyAya (mavijJAta); vyau.79 490 NDaM ca (NDyazca) nAradaH : 290 bhraSa (bhraSTa); viravat ; vitA.557 'nyasya (yasya); setu.130, samu. vImi. vyapra.283, vyau.80, vitA.558 apavat; 87 vizvavat ; viya.31 dravyaM tadIpa (gRhItamaupa) tat (ca). ) samu.88,
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 746 vyavahArakANDam jAnatA. vImi. tadravyaM mUlyakalpanayA dhanine grahItA dApyo rAje ca nimArNAya nyastasya suvarNAdeH, pratinyAsasya ca paraspara tatsama dnnddm| mitA. prayojanApekSayA tvayedaM madIyaM rakSaNIyaM mayedaM tvadIyaM upanidhyapahAre daNDavidhiH rakSyate iti nyastasya grahaNam / eteSu yAcitAvAhitA. AjIvansvecchayA daNDayo dApyastaM cApi diSvayaM vidhiH| upanidheryaH pratidAnAdividhiH sa eva sodym|| veditavyaH / xmitA. (1) svAmyananuzayaivopanidhikaM dravyaM-AjIvan (3) yadyapi smRtyantare nyAsanikSepayoH sthApanAdisvecchayA daNDya ityAdi / vizva.2169 dharmA upadiSTAH tathApyasyAM smRtau nopadiSTA ityupadiSTo(2) yaH svecchayA svAmyananujJayopanihitaM dravyamAjI- 1 panidhidharmANAmatidezo'yaM yuktH| +smRca.182 van upabhuGkte vyavaharati vA prayogAdinA lAbhArthamasA- (4) Adipadena gautmoktaavkriitaadisNgrhH| . khupabhogAnusAreNa ca daNDyastaM copanidhiM sodayamupabhoge savRddhikaM vyavahAre salAbhaM dhanine daapyH| vRddhipramANaM ca nAradaH kAtyAyanenoktam / mitA. nikSepalakSaNaM upanidhilakSaNaM c| nikSepAdisthApanavidhiH / upanidhividheH yAcitAdiSu atidezaH 'svaM dravyaM yatra visrambhAnnikSipatyavizatiH / yAcitAnvAhitanyAsanikSepAdiSvayaM vidhiH // nikSepo nAma tatproktaM vyavahArapadaM budhaiH // .. - (1) yAcita kAryArthamAhRtaM parakIyamupaskarAdi / (1) svamiti svakIyaM dravyaM yo nikSipati tasya anvAhitaM AdhyasAmarthya yadanyadarpitam / pratigrahaprasaGgena ' nikSepaH saMbadhyate, yaH punaH parakIyaM parAdezAtparanAmnA vA yadalabdhameva pAtrAdi upakaraNatvenAhRtam / nyAso ca samarpayati aparAdezakAritvAttasya nikSepasya svayamanirdeiSTasvarUpaM dravyaM, yadrakSaNArtha samarpitam / nikSapo'nya- pitasyApi pratiyAcamAnaM nirAkAroti / svaM dravyamiti / haste eva yadanyasmai deyatvena nikSiptam / eteSvapi asya padasyAyamarthaH / tadiha svaM dravyaM yo nikSipati yAcitAdiSvayamevopanidhiko vidhirdraSTavyaH / vishv.2|69 yacca mativisambhAdavizaGkito nikSipati / anenoktenai (2) upanidherdharmAnyAcitAdiSvatidizati-yAcite- taduktaM bhavati kila yatra avizvAsAt zaGkA bhavati ti / vivAhAdyutsaveSu vastrAlaGkArAdi yAcitvAnItaM tatra sAkSilikhitagrahaNavirahitaM ko'pi varATakamapi na yAcitam / yadekasya haste nihitaM dravyaM tenApyanu pazcA- dadAti / yatra punarvizvAsAnniHzaGkaH puruSo bhavati danyahaste svAmine dehIti nihitaM tadanvAhitam / nyAso tatra sAkSilikhitagrahaNavarjitameva suvarNasahasrAdikanAma gRhasvAmine'darzayitvA tatparokSameva gRhajanahaste mapi nikSipati / yatra cAyamIhazo vizvAsaniHzaGkaH prakSepo gRhasvAmine samarpaNIyamiti / samakSaM tu samarpaNaM / puruSo bhavati paraM pravrajate tatre 'nikSepo nAma tatproktaM niksspH| Adizabdena suvarNakArAdihaste kaTakAdi- vyavahArapadaM budhairiti nikSepalakSaNama bhihitamiti / * apa.. bImi. mitAvat / abhA.81-82 (1) yAsmR.2167; a.254|27 staM (stat); nizva.2069 staM (stat); mitA.; apa., smRca.180 __x pamA.mitAvat / + zeSaM mitAgatam / vizvavat ; pamA.284; sAva.490%, vImi. vyapa.283: (1) naasN.3|1 svaM (sva); naasmR.5|17 apu.253114 vyau.80% vyama.85, vitA.560 (-) cApi (vApi), po (paM)zeSa nAsaMvat ; abhA.81 mitA.225, ap.2|25, samu.88. vyaka.130; smRca.2 nAsaMvat ; vira.83 sambhA (zvAsA); -- (2) yaasmR.2167;apu.254|27 pAdiSvayaM (peSvapyayaM); pamA.279 nAsaMvat ; dIka.38 utta.; vici.36, smRci. vizva.2069 apuvat ; mitA.; apa.; smRca.182; vira. 14, vImi.167vyapra.279, vyama.84 nAsaMvat ; 97;pamA.288; smRci.15, vImiH; vyapra.287; myau. vitA.554 svaM (sva) tatproktaM (tajzeya); setu.129 viravat ; 80 vitA.562; samu.89. | samu.87 nAsaMvat ; vivya.31 vyavahAra (tadvivAda).
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH (2) svagrahaNAdAtmIyaM, na cauryAdinApahRtaM, yasmin kelaje vRttasaMpanne dharmajJe satyavAdini / visrambhAd vizvAsAnnikSipatyavizaGkito nAyamanyathA mahApane dhaninyAu~ nikSepaM nikSipedbudhaH / / . kariSyatIti, nikSepo nAma tadvivAdapadam / niHzaGka ebhiH saptabhirapi guNaiH saMpanne puruSe nikSepaM nikSipe. nikSipyate sthApyata iti nikssepH| sa dvividha iti brudhaH / sa kAlAntareSvapi vipratipattiM na gacchatIti / vakSyati / tasya dvividhasyApi sAmAnyopanyAso'yam / abhA.82 nAbhA.311 sasAkSikAsAkSikanikSepapratidAnapratyAdAnavidhiH / (3) tatra nikSepo nAma svadravyasya vizvAsena puruSA- se punardvividhaH proktaH sAkSimAnitarastathA / ntare sthApanam / na ca nyAsopanidhyorativyAptistayoH pratidAnaM tathaivAsya pratyayaH syAdviparyaye / / lakSyatvAt / nikSepa eva grAhakasyAsamakSaM samarpito (1) yo nikSepaH sAkSipratyakSo muktH| asAvavazyaM nyAsa ityucyte| . . vyapra.279 sAkSipratyakSameva samarpaNIyaH / yaH punarasAkSimAnsa anyadravyavyavahitaM dravyamavyAkRtaM ca yat / vinaiva sAkSibhirarpaNIyaH / ityasya dvividho nirgamaH / nikSipyate paragRhe tadopanidhikaM smRtam // atha viparyayo nikSepasyopanidhervA hAnirmithyA bhavati / nikSepalakSaNamabhihitam / idAnImopanidhika- tadAnIM tadanusAreNa pratyayo divyazapathAdiko bhavatIti / lakSaNamucyate / anyadravyavyavahitamiti maJjiSTApoTala +abhA.82 madhye viMzatigadyANakA granthibaddhAH / athavA granthi- (2) pratyayaH syAdviparyaya iti, yadA rAjadaivavinaSTaM - mudritaM yathA vastramadhye mauktikahAraH / tadvA'bhyantara tannikSiptamityuktvA nikSepaM na dadAti, tadA nikSepArthAsAradravyaM tadavasthaM tasyApi na kathitam / tathA haste zrayasvAbhimatapuruSeNa rAjadaivopaghAtasyAnurUpavibhAvanaM nikSiptamevaM sthitaM dravyaM yannikSipyate tadopanidhika mityu- kaarymityrthH| . vira.85 cyate / tadapi yathA sthitaM granthimudritameva pradeyam / yo yathA nikSipeddhaste yamartha yasya mAnavaH / granthibhede grahIturdoSo bhavatIti / abhA.82 sa tathaiva grahItavyo yathA dAyastathA grahaH // . asaMkhyAtamavijJAtaM samudraM yannidhIyate / yaH puruSo yasya haste yamartha yena prakAreNa nikSitaM jAnIyAdupanidhiM nikSepaM gaNitaM viduH // pet / tenaiva puruSeNa tasyaiva hastAtsa evArthaH tenaiva nikSepopanidhyogaNitAgaNitatva nibandhano bheda ityrthH| prakAreNa grahItavyaH / yathA dAyastathA graha iti vacasmRca.2 nAt / ___ abhA.82 svayameva tu yo dadyAnmRtasya prtynntre| *nAbhA. abhAvadbhAvaH / na sa rAjJA'bhiyoktavyo na nikSeptazca bandhubhiH / / . (1) naasN.3|2; naasmR.5|5 kRtaM (hRta); abhA.82 ___ nikSepadAturmatasya yaH pratyanantarastadIyadravyAdhikArI nipaTAtatasya yaH parAta nAsmRvat ; ap.2|65smRc.3, vyapra.280 utta. 1.5 tasya svayameva gatvA grAhako'yAcita evAjJAto vA sana samu.87. (2) mitaa.2|65 taM jA (tajjA); A.2165) smRca. + nAbhA. abhaavdbhaavH| 2 mmu.8|149 (vAsanasthamanAkhyAya samudraM yannidhIyate) pU.; (1) naasmR.5|2; abhA.82 dhaninyAyeM (ca dhanini)., pamA.279 mitaavt| dIka.33 (vAsanasthamanAkhyAya samudra (2) naasmR.5|6;abhaa.82; ap.2|65; vyaka.131; yavidhIyate) pU. smRci.14 mitAvat ; vyata.224 dIkavat, smRca.3; vira.85, pamA.280; vici.36; smRci. pu. savi.265 mitAvat ; vyapra.280 mitAvat ; vyau. 14; setu.130; samu.88 vivya.31 dAnaM (deyaM). . 79 mitAvat ; byama.84; vitA.554-555, setu.89 (3) naasmR.5|3; abhA.82. dIkavat, pU. samu.87; vica.138 mamuvat , pU.; bhAca. (4) naasmR.5|10; abhA.83; pamA.287 6 miyo 8145. (niyo) suzca (sustu).
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sAdhutvAnnyAsaM samarpayati / sa tena sAdhanena tadIya nikSepasya tadapAvAdezca pramANanirUpaNam bandhubhiH zeSopanidhistasyopari jalpayitvA nAbhiyoktavyo acchalenaiva cAnvicchettamartha prItipUrvakam / na rAzeti / abhA.83, vicArya tasya vA vRtaM sAmnaiva parizodhayet / / rAjadaivacorAdinaSTanikSepavicAraH tatra nizcitArthapramANaparicchedaparijJAtamevApadbhuta evaM 'grahItuH saha yo'rthena naSTo naSTaH sa daayinH| ziropasthAnaM dRSTaM nopAlabdhaM etadartha acchalamevA ... sya daivarAjakRte tadvanna cettajihmakAritam // prItipUrvakameva sAmnaiva zeSazaGkAmapi vizodhayet iti / (1) yastu nikSepo yuktazcalo vA grahItuH saktadhanena abhA.83 tAdRzenaiva saha naSTaH sa nikSepadAyino naSTaH, rAjadaivika nikSepapratidApanam mapi tathaiva yojyam / kinnu tajihmakAritamiti / tenaiva ne cehadyAttu nikSeptustadravyaM tu yathAvidhi / yadi kRtaprapaJcarakSitaM na bhavati / jijhakArite nizcita- upasaMgRhya dApyo'sau divyAdibhirvyavasthitaH / / zAne ziropasthAnena saha sAdhanamarthasyeti / atha nikSepagrAhI lobhaM gacchati nikSeptustadravyaM na abhA.82-83 prayacchati tadAvedito rAjJA upasaMgRhya divyAdipramANa(2) dAyinaH sa naSTa iti vadatA vacanabhaGgayA sAdhito dviguNadaNDAkoTitaH kRto daapyH| abhA.82 grahItA mUlyadvAreNa na dApyo naSTaM dhanamityuktam / nikSepAcapahArAdidoSe daNDavidhiH / smRca.179 yAcyamAnastu yo dAtarnikSepaM na prayacchati / (3) tajihmakAritaM nikSepadhArikauTilyakAritam / daNDyaH sa rAjJo bhavati naSTe dApyazca ttsmm|| _ vira.88 (1) prakaTArtha eva zlokaH / vizeSo'yaM yAcite(4) grahIturarthena tatsamena tadviziSTena vA saha naSTo 'narpite rAjadaivikaM grahIturna nikSepturiti / abhA.82 nikSepaH sa dAthino naSTo bhavati, na dApya ityarthaH / (2) cazabdAt daNDyazcati / nAbhA.314 daivarAjakRte'pi daivakRtamagnidAhAdi / rAjakRtaM sarvasva- (3) naSTe daivato rAjato veti shessH| vyapra.283 haraNe tatrAntarbhUte na dApyaH / asati pramAde yadRcchayA yaMtrArtha sAdhayettena nikSepturananujJayA / nikSepa eva hIyeta nazyedvA tasya daive'ntarbhUtatvAt tatrApi daNDyaH sa bhavet taM ca sodymaavhet|| tadapi na dApyaH ajihmakAritaM buddhvA / nAbhA.36 ---- cauraihRtaM jale magnamagninA dagdhameva ca (1) naasmR.5|11; abhA.83; pamA.287 cAnvicche na dadyAdyadi tasmAtsa na saMharati kiJcana // (vA'nviSye) zodha (sAtha). yadi tasmAtpunarnikSepAtkiJcidgRhItvA ko'pi (2) naasmR.5|4| abhA.82 kSantu (kSapa) divyA (dravyA). niyogaH kRtaH sapratyayaH sa bhAvyate / tadA bhAvini caura (3) nAsaM.314 dAtuH (dAtrA) rAjJo bhavati (rAza dApyazca); nAsmR.57 dAtuH (dAtrA) rAzo bhavati (rAzA duSTAtmA); jalAgnyupadrave taddadyAdasAviti / abhA.83 . abhA.82 rAzo bhavati (rAjJA duSTAtmA); vyaka.132 zca (stu); vira.90 vyakavat ; pamA.284, vici.38 kSepa (1) nAsaM.36 naasmR.5|9; abhA.82; mitA.2166; (kSipta) naSTa (naSTo) zca (stu); vyapra.283; vitA.556 - ap.2|66; byaka.1317 smRca.179; vira.88 kRte (hRte); (hRta); 557; setu.132 pUrvArdhe (yAcyamAno'pi nikSepaM no dAturna pamA.282; vici.37 kRte (hRte) jihma (jaiGmya); savi. prayacchati) zca (stu); samu.88 rAzo (rAzA). 267 candra.31 daivarAja (rAjadeva) cettajjaihasya (caitajjaihamya): (4) nAsaM.315 yatrA (yazcA) taM ca (taca) vahet (pnuyAt ); 32pU.; vyapra.281 naSTo (bhraSTo); vitA.558 setu.131 naasmR.5|8 yatrA (yaM cA) taM ... het (dApyastaccApi sodasamu.87; vivya.32 jima (jaiDmya). yam); abhA.82 yatrA (taM cA) taM ... het (dApyastaccApi (2) naasmR.5|12; abhA.83. | sodayam); vyaka.132 taM ca ( tacca) vaheta (haret ); vira,
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH (1) yadi grAhako nikSepadravyeNa tena kaMcitsvArthaM svecchayA sAdhayati / nikSepturananujJayA asaMmatena tadA daNDyaH sa bhavet / taM ca sAdhitamartha sodayaM sopAzrayaM dApya iti / abhA.82 (2) ananujJayA vimatyA / vira. 90 (3) yazca nikSepturananujJayA prayuJjIta dravyaM nikSitaM krayaM vikrayaM vA kuryAt, tatrApi daNDyaH sa bhavet paradravyasya vizvAsAnnyastasyAnanujJayA'pi svAminaH svArthamupabhogAt / tacca dravyaM nikSiptaM sodayaM dApyaH salAbhaM savRddhikaM ca / nAbhA. 315 anekArthAbhiyuktena sarvArthavyapalApinA / vibhAvitaikadezena deyaM yadabhiyujyate // yo nikSepa nArpayati yazcAnikSipya yAcate / tAvubhau cauravacchAsya daNDaM dApyau ca tatsamam / yo nikSitaM dravyaM mithyAzayA...drA kAlaharaNAdinA nArpayati sa cauraH / yazvAnikSiptameva nikSiptamuktvA prArthayati so'pi paradravyacauraH tayorvyavahAre yo mithyAvAdI divyAvasanno bhavati sa rAjJA cauravacchAsyaH / dravyasamaM ca daNDaM dApya iti / abhA.83 nikSepavidheH yAcitAdiSu atidezaH eSa eva vidhirdRSTo yAcitAnvAhitAdiSu / - zilpiSUpanidhau nyAse pratinyAse tathaiva ca // (1) atra yo'yaM vidhirnyAsopanidhivyavahArapadakayorapi savistaro'bhihitaH / eSa eva yAcitAnvAhita 90 daNDyaH sa bhavet (sa bhaveddaNDyaH); pamA. 284; vici. - 38-39 bahetU (haret); candra. 32 yatrArthaM sA (patrArthaM zo) bachet (haret); vyapra.283 yatrA (ya: khA); setu. 132 thaM (rSe) vahet (haret); samu.88. (1) Vulg. nAsmR. 5/8 ityasyopariSTAt. (2) nAsmR. 5/13; abhA.83. (3) nAsmR. 5 | 14 zilpiSU (zilpe co); abhA.83 nAsmRvat; mitA. 2267; vyaka. 134; vira. 96; pamA. 287 vici. 383 smRci. 15 eSa eva vidhirdRSTo (evaM vidhizva nirdiSTo); savi.2691 candra. 33 dipu (rthayoH) pU. vyapra. 286-287; vyama. 85; vitA. 562; samu. 89. 749 zilpopanidhiSvapi / atra yAcitaM kAryArtha prArthayitvA yadAnItam / anvAhitaM paulavRSabhaM anvAhitasAraM kAryamAtraM sArakaM samarpya sArabhUto gurubharakaraNArthaM ca dhuryakavRSabho yaH samAnIto bhavati sa tadIyadravyaM anvAhitamucyate / anu AhitamanvAhitamiti / zilpe zilpi - hastasaMskaraNamukto nyAso vyAcakSate / pratinyAsastu kasyApi haste nikSiptaM dravyaM so'pi kAryakAlApekSayA yadanyasya haste nikSipati sa pratinyAsaH / eteSu sarveSvayameva vidhiriti / abhA.83 (2) nyAso gRhasvAmino darzayitvA tatparokSe gRhajane samarpitaM dhanam / pratinyAsaH parasparanyAsaH / eSa tAvannikSepoktavidhiH / vira. 96 (3) eSa eva vidhirdRSTa iti pUrvoktAtidezo yAcitAdiSu / ' sa punardvividha' ityArabhya yAvadayamatidezaH sarvo yathokto draSTavyaH nikSepapratidAnayAcyamAnAdAnasvArthasAdhananAzeSu / yAcitaM vivAhAdyabhyudayakarmasu vastrAlaGkArAdi / tasya grahaNAdArabhya tulyo vidhiH / anvAhitaM atadarthaM gamane AnuSaGgikaM yat samarpitam / tadyathA - mathurAyAH kazcit svArthaM kanyAkubjaM prasthitaH / tasya haste kanyAkubjasthasvaM dravyamidamasmadgRhe dehIti samarpitam / tatrApi sAkSimadAdireSa eva vidhiH / AdigrahaNAdAdhipraNayAdaSpRSTvAnItamityevamAdi / zilpiSu upanidhau zilpiSu suvarNakArAdiSu kaTakAdi datveyatA kAlena dAtavyamiti / tatrApyeSa eva vidhiH / nikSepopanidhibhAvopanyAsaH arthAbhedAditi kecit / evaJca 'SaDete vidhayaH samA' ityupapadyate anyathA aSTau samAH syuriti / anyairnikSepopanidhI muktvA yAcitAdayaH praktAH / tatrApi nyAsaH 'idaM tvayA rakSitavya'miti nihitam / pratinyAsaviSaye pratinyAso'pi 'yAvadahaM tvadIyaM rakSAmi tAvadidaM madIyaM tvamapi rakSa' iti / etayorapi sa eva vidhiH / nAbhA. 3 / 7 (4) anvAhitaM svasmin sthitaM paradhanaM anyahaste kRtam / vyapra. 287 pratigRhNAti pogaNDaM yazca sapradhanaM naraH / tasyApyeSa bhaveddharmaH SaDete vidhayaH samAH // (1) nAsaM. 318 bhaveddharma: (vidhirdRSTaH ) ; nAsmR. 5/156
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 (1) yonArtha bALaM sapradhanaM nAthAyucyA pratigRhNAti tadIyadhanasyApi ayameva vidhirdraSTavyaH / pate vidhayaH 1 samA iti / yAcitavidhiH / anvAhitavidhiH / zilpihastamavidhiH / nyAsavidhiH / pratinyAsavidhiH pogaNDavidhi1 zveti / SaDete vidhayastulyA draSTavyAH / abhA.83-84 (2) pratigRhNAti yo daNDamiti yo daNDaM raho gRhNAti tasya puruSasya kRtadaNDe dRSTapramANAbhAve epa vidhiH / evaM ca yazca saprathanaM prakRSTadhanasaMbandhaM dhanaM raho gRhNAti tatrApi cane dRSTapramANAbhAve epa evaM vidhiH / halAyudhena tu pratigRhNAti pogaNDamiti paThitvA vyAkhyAtaM pogaNDe bAle sapradhane prakRSTadhanasahite nikSepatuH sakAzAnikSepanayena gRhIte eSa eva vidhiSTha iti SaDete nidhaya nidhitulyA ityarthaH / SaTtvaM ca yAcitAnvAhitAditvaM zilpitvaM upanidhitvaM nyAsatvaM pratinyAsatvaM, daNDavatpradhanagrahaNaM ca puraskRtya nyAsadharmAtidezo nyAsAdI yathA kathaJcit tadbhedavivakSayA / vira. 96-97 vyabahIrakANDam - bRhaspatiH nyAsalakSaNaM upanidhilakSaNaM ca / tatsthApanavidhiH / RNAdAnaM prayogAdidApanAntaM prakIrtitam | nikSepasyAdhunA samyagvidhAnaM zrUyatAmiti // 'rAjacaurArAtibhayAddAyAdAnAM ca vacanAt / sthApyate'nyagRhe dravyaM nyAsaH sa parikIrtitaH // (1) atra ca paraM saMyogya paravAne dravyadhAraNameva nyAsaH / anyanta prapaJcaH, vizvAso'pazyaM prAptavyamevetyA divinizcayaH / avizaGkitaH amAtizaGkAzUnyaH vira.83 abhA.82 vyaka. 124 pogaNDaM (do daNDaM bhavei I) vibhayaH samAH (nidhayaH smRtAH); vira.96 vyakapada (1) vyaka. 1203 vira.82 setu. 121 naM (nabha). (2) apa. 2 / 65 sa pa (tatpa) taH (tam ); vyaka. 130 rAti (dika ) 'nya (yat); smRca. 3 sa pa ( tatpa) titaH (te) 108 apalat vira.83 rAti (vika) muMde (vaya); pamA 279 dAyA (dakSa) dravyaM nyAsaH sa ( yattu sa nyAsaH); dIka. 38 rAjacaurA (cIrarAjA) nRpra. 23 savi. 265rAti (diSu) zeSaM apavat vyapra. 279; vitA. 555sthApyate (kSipyate); setu. 129 rAti (dika) gRhe (tra yat); samu.87 apavat . (2) ayamevAgaNitadravyasthApane upanidhirityucyate / vyapra. 280 anAkhyAtaM vyavahitamasaMkhyAtamadarzitam / mudrAGkitaM ca yaddattaM tadIpanidhikaM smRtam // (1) dattaM parahaste iti zeSaH / smRca. 2 (2) anAkhyAtaM suvarNAdirUpato'kathitam / vyavahitaM dravyAntareNa saMpuTAdinA / asaMkhyAtaM paNAdibhAvenAviditasaMkhyam / yaddravyaM sthApyata ityanuSaGgaH / vira.83 sthAnaM gRhaM gRhasthaM ca tadvarNa vividhAn guNAn / satyaM zaucaM bandhujanaM parIkSya sthApayennidhim // (1) nidhimupanidhimityarthaH / smRca. 178 (2) nidhiM nikSepam / vira.86 sasAkSikAsAkSikanyAsapAlanapratidAnavidhiH sAkSikaM rahodattaM dvividhaM samudAhRtam / putraSatparipAlyaM tadvinazyatyanavekSayA // dato yadbhavetpuNyaM hemakupyAmbarAdikam / tatsyAtpAlayato nyAsaM tathaiva zaraNAgatam // kupyaM trapusIsAdikam / smRca. 178 (1) apa. 22650 vyaka. 130 ca yaddattaM ( vA yadddravyaM); smRca. 2,178; vira.83 6ttaM (dvabhyaM ); pamA 2796 nRpra. 23 vyapra. 280 viravat ; samuM. 87. (2) vyaka. 110 (sthAne gRha gRhasthatvaM takanaM vima guNam ); smRca. 178 n guNAn (d guNAt ); vira. 85 tadvarNa vividhAn (tadvalaM vibhavaM); pamA. 280 gRhasthaM ca tadvarNa (sthalaM caiva tadRNaM); smRci.14; nRpra. 23 vividhAn (vibhava); gyapra. 280; vitA. 556; setu.130 viravat; samu. 87. (2) vyaka. 1213 () sca 178 (tubi) kSa (pakSa) vira.856 pamA. 281 (kha) (ni); pra. 23 pamAvat savi. 266 tyanave (danape); vyapra. 241 yA (vitA.555. samu.87 sakdi (4) apa. 2165 thaiva (thA ca ); uyaka. 131; smRca. 1780 vira.856 mA 101 (ru) smRci. 15 pamA11 savi. 166 hemaku (hama) tathai (vabai); vyapra. 281; vyama. 841 vitA. 556 kudhyAmba (kUpyatha) (ba) samu..
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH 751 kAmata. bhartRdrohe yathA nAryAH puMsaH putrasuhRdvadhe / / ___ nikSepasya tadapahavAdezca pramANanirUpaNam doSo bhavettathA nyAse bhakSitopekSite nRNAm // gRhItvA'par3hate yatra sAkSibhiH zapathena vaa| nyAsadravyaM na ghiiyaattnnaashstvyshskrH| vibhAvya dApayenyAsaM tatsamaM vinayaM tathA // gRhItaM pAlayedyatnAtsakadyAcitamarpayet // rahodatte nidhau yatra visaMvAdaH prajAyate / nyAsagrahaNaM prAcInavacanatraye'pyupalakSaNArtham / tena vibhAvakaM tatra divyamubhayorapi ca smRtam / / phalazratyAdikaM nikSepAditrayasAdhAraNamiti mntvym| (1) nidhAvupanidhau / ubhayormadhye ekasyetyarthaH / smaca. 178 ubhayorgrahaNaM 'rucyA vA'nyataraH kuryAt' ityayameva sthApitaM yena vidhinA yena yacca ythaavidhi| pakSo yathA syAditi / xsmRca.181 tathaiva tasya dAtavyaM na deyaM pratyanantare // (2) nidhirnikSepaH / ubhayonikSeptRnikSepadhArayitRtvA(1) sthApaketarasya yasya sthApitadravye svAmyamasti bhimatayoH / ... vira.96 sa iha pratyanantara ityucyate / smRca.181 nyAsapratidApanam (2) pratyanantare putraadau| vira. 87 'bhedenopekSayA nyAsaM grahItA yadi nAzayet / rAjadaivacorAdinaSTanikSepavicAraH yAcyamAno na dadyAdvA dApyastatsodayaM bhavet / / 'daivarAjopaghAtena yadi tannAzamApnuyAt / (1) nAze mUlyadvAreNa dApyaH / adAne tu svarUpata prahItadravyasahitaM tatra doSo na vidyate // eva / akRtavRddhiprakaraNasAmAnyenoktaM vRddhiparimANaM nAze .. grahIturiti zeSaH / upekSAdyabhAvAdityabhiprAyaH / grAhyam / adAne tu 'yAcyamAno na ceddadyAdvardhate paJcaka grahItRdravyasahitamityetadupekSAdyabhAva nishcaayktvenoktm| zatam' iti vizeSeNa tatraivoktaM grAhyam / 'bhedenopekSayA' nikSiptamAtrasyApi nAze kAraNAntareNopekSAdyabhAve iti vadan svIyadravyeNa sahaivopekSayA nAze na sodayanizcite grahItudoSo na vidyata iti avagantavyam / . ___x savi., vyapra. smRcavat / devarAjagrahaNaM grahItrasamAdheya nimittopalakSaNArtham / vyapra.281 grahIta (gRhIta) tatra doSo na (na tadoSo'tra);vyama. +smRca.179 85 grahIta (gRhIta); setu.131 pU. samu.87. + savi , vyapra. smRcabat / (1) apa.2067 tra (zca); vyaka.133 tra (stu); smRca. . (1) ap.2|75 rtR (tuH); vyaka.131; smRca.178; 180; vira.93 tra (stu) vA (ca); pamA.285 gRhItvA'pa vira.86; pamA.281; vici.36; smRci.15, savi. (grahItA ni) yaM tathA (yennRpaH); savi.269 gRhItvA (grahItA); 266, vyapra.281; vitA.556; setu.130; samu.87. vyapra.284; vitA.562 utta. samu.88.. (2) vyaka.131; smRca.178 pU.; vira.86; pamA. (2) apa.2067; vyaka.134, smRca.181; vira. 186 caturthapAdaH; vici.36-37 smRci.15 utta. 95, pamA.285 jAyate (vartate); smRci.15, savi.269; savi.266 pu.; candra.31 utta., yAjJavalkyaH ; vyapra.281; vyapra.284; baal.2|67 (-); samu.89. setu.130; samu.87 pU.; vivya.31. / (3) apa.2066; vyaka.132; smRca.180; vira.90 (3) vyaka.131; smRca.181 dAtavyaM (taddeya); vira. stat (staM); pamA.28 3 grahItA (grahItvA) uttarArdhe (na dayA87 yacca (yatra); pamA.281 yathAvidhi (vibhAvitam ) na de dyAcyamAno vA dApyaH syAtsodayaM bhavet); vici.38 pyaH (ade) re(ram ); vici.37; smRci.14 na de (ade); nRpra. (pya; savi.267-268 viravat ; candra.32; vyapra.282 13 pamAvat ; viimi.2|67 (=); vyapra.285 smRcavat vicivat : 288 (2) vicivat , utta.; byama.84 grahItA gyama.84 thAvidhi (thAvidham ); setu.130 samu.88 tasya / (gRhItvA) pyaH (pyaM); vitA.559 gra (gR) pyaH (pya); setu. dAtavyaM (tacca taddeyaM); vinya.32. 132 di (dvi) yAcya (vAcya) pyaH (pya); samu.88 pra (ga); (4) smRca.179; vira.88; pamA.281; savi.266; | vivya.32. vya. kA.95
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 753 vidhiriti darzayati / tena tatra 'samaM dApya upekSitaH ' iti smRtyantaravihitamUlamAtrameva deyam / evaM yAcyamAnasyAdattasya daivarAjakRte'pi nAze sthApakAya mUlamAtraM deyam / smRca. 180 (2) medena svadravyabahirbhAveNa upekSayA / vira. 90 (3) [ candrikAkAramatamupanyasyoktam ] kecidetadvacanamanyathA vyAcakSate--bhedaH chalanam / bhedena vA upekSayA vA nyAsasya grahItA nyAsaM yadi nAzayet / nyAsagrahaNaM nikSepopanidhyorupasaMgrahaNArtham / mUlyasamameva dApyaH / samameva daNDyaH / ' yAcyamAno na dadyAdvA' ityatra vAzabdaH tuzabdArthaH / yadi yAcyamAnAvasare idAnIM na dIyate cet vRddhirdAtavyetyuktaM tena grahItrA yadyaGgIkriyate tadAnIM nyAyata eva sodayaM dadyAt, grahItA yadi kAraNAntarAd vyAsaGgavazAdvA pratyarpaNAsahiSNutayA lobhAdvA yAcanAnantaraM na dadAti tasya RNAdAnapadAntarbhAvAt 'yAcyamAnamadattaM cedvardhate paJcakaM zatam' iti kAtyAyanaH pravartata ityAhuH / tadasat / RNAdAnopanidhyoH padayorbhedasya prakaraNAdau darzitatvAt / vRddhiprakaraNadharmA atraiva prasarantIti / savi. 268 (4) yadi tu doSakRtAdeva rAjadaivakenApi nazyati tadA sodayaM daapyH| jJAnapUrvaka doSanAzite sodayadAnaM na tu ajJAnapUrvaka doSanAzite'pi 'samaM dApya upekSita' iti vacanAt / | candra. 32 vyavahArakANDam nyAsApahAre daNDavidhiH nyAsa dravyeNa yaH kazcitsAdhayetkAryamAtmanaH / daNDyaH sa rAjJo bhavati dApyastaccApi sodayam // (1) sAdhayetsvAmyananujJayeti zeSaH / svAmyanujJayA tu sAdhayato na doSa iti prAcInavacaneSvevArthAdavagamyate / smRca. 180 (2) anujJApya sAdhayato nikSiptaM prakArAntareNa prayacchataH sodayadAnadaNDAbhAvastu dhanikasya rAjJazca sahiSNuvira. 91 tayA / * vici. viravat / (1) vyaka. 132 yaH kazcit ( yatkiJcit ); smRca. 1803 vira. 91 kArya (dartha); pamA. 284; setu. 133 biravat; samu.88. nyAsavidhe : anvAhitAdiSu atidezaH anvAhite yAcitake zilpinyAse sabandhake / eSa evodito dharmastathA ca zaraNAgate / I (1) bRhaspatinA'pyanupadiSTadharmakeSvevAnvAhitAdiSvatidiSTam -- anvAhita iti / zilpinyAse kaGkaNAdikaraNAya svarNakArAdihastanyastahiraNyAdAvityarthaH / anenApratiyAcitasya zilpinyAsasya daivAdinA nAze svarNakAraprabhRtirna dApya ityAdi dharmo'tidiSTa iti mantavyam / smRca. 182-183 (2) sabandhake bandhakasahite, tena bandhake'pi rahodatte atidezo labhyate / tathaiva zaraNAgate bhayAdinA strIdA sAdau zaraNapraviSTe svAmitvAbhimatena saha vivAde eSa vidhiriti / vira. 96 (3) zilpiviSaye jIrNavastrAdAvupaghAte na doSaH / nUtanavastrAdAvupaghAte samaM dApyaM kuvindAdau rajakAdau ca / 'rAjadaivopaghAte ca na doSa' ityAdau vyavahAre pUrvoktanayaireva nirNayaH kAryaH / rajakAdau vizeSa uttaratra vakSyate / savi. 270 yAcitaM svAmyanujJAtaM pradadannAparAdhnuyAt // (1) sthApake mRte svayameva pratiyAcanAbhAve'pi bhAvadoSaparihArArthaM pratyanantare dadyAt ityetadyAcitake'pyatidiSTadharmavargAntargatatvena prAptamapyavazyAnuSTheyaM na bhavatItyAha bRhaspatiH --- yAcitamiti / yAcanAdUrdhvamapIti doSaH / smRca. 184 vira. 97 (2) pradadadanyasmai / kAtyAyanaH upanidhyanvAdhiyAcitakalakSaNAni yaH proSitanikSiptaM bandhAnvAhitayAcitam / vaizyavRtyarpitaM caiva so'rthastUpanidhiH smRtaH // (1) apa. 2 / 67 nyAse (tyAge); vyaka. 134; smRca. 1823 vira. 96; pamA. 288; vici. 39 sabandhake (tathaiva ca) thA ca (thaiva); smRci.15; savi. 270 thA ca (thaiva); byapra. 287; vyama. 85; setu. 133 take (te ca ) zeSaM vicivat samu.89 saba ( ca ba ). (2) vyaka. 134; smRca. 184; vira. 97; samu. 89. (1) apa. 2165 taM cai (tazcai); vyaka. 130; smRca. 3;
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH (1) krayaH krayadhanaM, proSitanikSiptamityatra proSitatva- arAjadaivikenApi nikSiptaM yatra nAzitam / grahaNamupalakSaNArtham / anyasmai dAtuM yadarpitaM tadanvA- grahItuH saha bhANDena dAturnaSTaM taducyate // hitam / alaGkArAdyartha parakIyamAnItaM yAcitam / kusI- (1) bhANDena arthenetyarthaH / smRca.179 dAdirvaizyavRttiH tadartha yazca parasyArpito'rthaH so'pyupa. (2) atra ca sarvatra grahItadravyanAzopanyAsastadI. nidhiH| xap.2|65 yAzeSadoSanirAsArthaH / tena nikSepadhAridoSaM binA (2) krayaH krItadravyaM kutazcinnimittAdvikretRpAveM nikSiptamAtramapi yadi naSTaM bhavati, tadA na tasya deyaM sthitam / vaizyavRtyarpitaH vANijyAthai smrpitH| ete bhavati, yadi tu tahamyAd vinazyati, tadA deyameveti sarve upanidhayaH upnidhidrvyvdrssttvyaaH| vira.84 taatpryaarthH| vira.88 (3) svAmini gate dezAntaramapareNa nikSepaH / jJAtvA dravyaviyogaM tu dAtA yatra vinikSipet / vici.40 sarvApAyavinAze'pi grahItA naiva dApyate // anumArgeNa kAryeSu anyasmin vcaanaanmm| (1) kacidyenakenaciddhetunA naSTamapi grahItA mUlyadadyAstvamiti yo dattaH sa ihAnvAdhirucyate // dvAreNa na dApya ityAha kaatyaayn:--jnyaatveti| - ekasmin yadarpitaM vastu, tena puruSAntare amuSmin smRca.179 svAmini tvaM dAsyasIti nikSipta tadanvAdhirityarthaH / (2) viyoga rAjopadravAdinA vinAzam / sarvApAyahalAyudhena tu atra mArgeNeti paThitvA vyAkhyAtaM-- vinAze'pi zaGkitApAyahetorapAyahetvantareNApi, tena atra kAryeSu eteSu kAryeSu mArgeNa yAcanena amuSmin yatrApAyahetumatkaTazaGkAviSayamudbhAvitaM budhvA'pi nizcipuruSe tvaM dadyA iti paribhASya yatsamarpitaM tadanvAdhi- pati, tatra zaGkitApAyahetorapAyahetvantareNApi dravyanAze rucyata iti / vira.84 upekSamANo'pi nikSepadhartA na dhanaM dApya ityarthaH / vira.89 yazcApi kAryasiddhayarthaM pratideyaM tvayA tthaa| nikSepapratidApanam yAcitvA pragRhItaM tu tadyAcitakamucyate / / grAhakasya hi yaddoSAnnaSTaM tu grAhakasya tat / / rAjadaivacorAdinaSTanikSepa vicAraH yatra tu nikSepadhAriNA dravyanAzahetAvudbhAvite'pi nikSiptaM yasya yatkiJcittatprayatnena pAlayet / / upekSAnyatadoSAdeva nikSiptaM vinaSTamiti jJAyate, tadA devarAjakRtAdanyo vinAzastasya kItyate / nikSepadhAraka eva dadyAdityAha sa eva-grAhakasyeti / yasya pAyeM yatsthApitaM tattenAvahitena pAlanIyam / vira.89 yato daivarAjakRtAdanyo vinAzAdistasya grAhakasya yasya doSeNa yatkiJcidvinazyeta hriyeta vaa| doSeNa kRtena kIrtyata ityrthH| smRca.179 tadravyaM sodayaM dApyo daivarAjahRtAdvinA / / X smRca. apavat / (1) ap.2|66; smRca.179; vira.88 daivi (deva); pamA.282 nApi (cApi); vyapra.281 arAjadaivikenApi vira.84 ptaM (to); vici.40 kSipta (kSepo) ndhA (ndho) rthastU ra (rAjadaivikacaurairvA); samu.87. (rtha Da); candra.33 kSipta (kSepo); vivya.33 nvA (rthA) vRtya (vRtyA) rthastU (thaM u). " / (2) vyaka.132 yatra (yadi) sarvApAya (sarveSAM ca); smRca. . 179 sarvA (sabhyA); vira.89; pamA.283 sarvA (sarvo); (1) vyaka.130 nu (tha) anya (amu); vira.84; setu. gyapra.282 pamAvat ; vitA.559 sarvApAya (sarvopAyaiH); 129 vyakavat ; samu.87 anyasmin (amuSya) uttarArdhe (deyaM sama... tvayeti yaddattaM tadanvAhitamucyate). (2) samu.87. (3) vyaka.132 hi (ca) tu (tat) tat (tu); vira.89; . (3) smRca.179; vyapra.282; samu.87 pU., bRhaspatiH / setu.132 hi (tu). / (4) ap.2|66; vyaka.132 hi (kri) (tadravyaM tana
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 754 vyavahArakANDam upekSA dilakSaNo'tra dosso'bhimtH| smRca.179 ityuktam / upanidhiH kAtyAyanenaiva puurvmuktH| vira.93 nyAsAdikaM paradravyaM prabhakSitamupekSitam / .. nikSepAdiSu vRddhividhiH .. . . ajJAnanAzitaM caiva yena dApyaH sa eva tat / / nikSepaM vRddhizeSaM ca kraya vikrayameva ca / sa evetyanena putradArAdirna dApya iti vivakSitam / / yAcyamAnaM na cehadyAda vardhate paJcakaM shtm| yadA tu tadaparAdho'pi syAttadA so'pi daapyH| taduktaM - yamUlyaM karArthazca nikSepo'pahnave tathA / gautamena-aninditAn puruSAparAdheneti / xvira.99 cakravRddhayA vivardheta yAvatpaJcaguNaM bhavet // bhakSitaM sodayaM dApyaH samaM dApya upekSitam / krayamUlyakrayAau~ kretRvikretRsaMzayamUlakau / savi.269 . kizcinnyUnaM pradApyaH syaadrvymjnyaannaashitm| thAcitAdiSu atidezavivaraNam kiJcinyUna miti caturthAMzahInam / . mitaa.2|67 sarveSUpanidhiSvete vidhayaH saMprakIrtitAH / / upanidhigrahaNam / upanidhyapahArAdidoSe daNDavidhiH / yo yAcitakamAdAya na ddyaatprtiyaacitH| grAhyastUpanidhiH kAle kAlahInaM tu varjayet / sa nigRhya balAddApyo daNDyazca na dadAti yaH // kAlahInaM dadaddaNDaM dviguNaM ca pradApyate // nigRhya balAdupavAsAdi kArayitvA sthApakena dApyo (1) yadbhayAdupanidhiranyahaste nyastastadbhayAtIte grAhyaH / evamapi yo na dadAti sa rAjJA daNDaya iti / kAle sa grAhya ityarthaH / tadbhayAtIte kAle'pi sakRda xapa.67 bhayameva yAcitamarpaNIyam / 'sakRdyAcitamarpayet' iti| yadi tatkAryamuddizya kAlaM pariniyamya vaa| bRhaspatismaraNAt / tadbhaye vartamAne svayamayAcitaM yAcito'rdhakRte tasminnaprApte na tu dApyate // dIyamAnaM kAlahInaM tasya dAnaM dauSTayenaiveti dadatA daNDo tAtparya tAvaducyate 'yAcyamAne na dadyAdvA dApyastayuktaH / *smRca.181 tsodayaM bhavet' ityayaM dharmo'tidezAdyAcitake prApto'nena (2) grAhyo nikSepakAriNeti shessH| kAle vyava- kvacitpratiSidhyate / prtissedhvcnsyaaymrthH|ytkaary dIrgha sthApitagrahaNasamaye / kAlahIne tatsamayahIne / tena prApte kAlasAdhyaM tatkAryamadhye yadi yAcitaH yadi vA saMvatsaratatsamaye gRhNIyAt , na tu aprApte / kAlahIna ityAdinA paryantaM dIyatAmityevaM kAlaM pariniyamya yaacitH| tasmin upanidhidhAryapi tatsamaye vRtte adadad dviguNaM daNDanIya kAryamadhye pariniyatakAlamadhye vA pratiyAcyamAno yAcix vici. viravat / * pamA., vyapra., vitA, smRcavat / / takaM yo na dadAti asau na sodayaM dApya iti / yAcitakadAtavyaM sodayaM dhanine svayam ); smRca.179 na (nA); vira. mAtramevAsmai kRte kArya pariniyatakAlAtyaye vA dadyAt / 89; dIka.38 na (nA) candra.31 (yasya doSeNa yannaSTaM deyaM , +smRca.183 bhavati tasya tat) pU., vyapra.282; vitA.558-559 * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca RNAdAne (pR. 632) dvinA (dRte); setu.132; samu.88, vivya.32. drssttvyH| - smRca., vyapra. apavat / (1) vyaka.134; smRca.180, vira.99 tat (tu); + pamA., vyapra., vitA. smRcavat / pamA.283 bhakSita (kSiptaM sa); vici.40 caiva (cApi); candra. (1) savi.268 varadarAjaH; samu.88 rthazca ( ca) po'pa 31 (ajJAnanAzitaM caiva na dApya iti nizcayaH) utta.; vyapra. (pApa) vivardheta (pradAtavyaM). (2) vyaka.133-134vira.92, 282, setu.134, 319; samu.88, vivya.32 vicivat. 97. (3) ap.2|67 na (no) NDyazca na (NDena ca); vyaka. (2) mitaa.2|67; vyapra.282 kSitaM (kSite) nyU (da) 133 : 134 apavat ; smRca.184 vira.92:97 NDyazca pyaH syA (pyaM syA) vyAsakAtyAyanI; nyau.80 zitam (NDyaH sa); gyapra.288vyama.86 krameNa yAjJavalkyaHvitA. (zinaH); vitA.560 zAna (zAta). 572 (=)utta, samu.89 taH (tam). (4) vyaka.133 pU. (3) ap.2|67; vyaka.133 hInaM (hIne); smRca. : 134 vA (ca); smRca.183 teta (te ya) na tu (nanu) vira. 181; vira.93 vyakavat ; pamA.286; vyapra.284-285 93 pamA.289 mudi (mAdi) naprApte na (prApte cana); vyapra. pyate (payet ); vitA.556 ca (sa); samu.88. | 288 te ta (to ya);vyama.86, vitA.572to(ta);samu.89.
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ upanidhiH F prAptakAle kRte kArye na dadyAdyAcito'pi san / tasminnaSTe hRte vA'pi grahItA mUlyamAvahet // nanu 'yAcitAnantaraM nAze daivarAjakRte'pi saH / grahItA pratidApyaH syAt ' // ityAdismRtyA mUlyamAtradApanaM upadiSTamihAtidezenaiva prAptaM kimarthamiha punarupadizyate / ucyate / smRtyantarAddaNDo'pyevaM prAptastannivRtyarthamihApyuktam / smRca. 183 atha kAryavipattistu tasyaiva svAmino bhavet / kA tu dApyavardhakRte'pi tat // yadi yAcitakApratidAne tatsvAminaH kAryanAzaH saMbhAvyate tadA dadyAdityarthaH / vyapra.288 `yaistu saMskriyate nyAso divasaiH pariniSThitaiH / tadUrdhva sthApayan zilpI dApyo daivahate'pi tam yairyAvadbhiH / taM nyAsam / vira. 98 nyAsadoSAdvinAzaH syAcchilpinaM taM na dApayet / dApayecchilpidoSAttatsaMskArArthaM yadarpitam // // (1) vyaka. 134; smRca. 183; pamA. 290 hR (ma); vici.37 pta (pte) hR (kR) vA'pi (vA'tha ) vahe (hare); vImi. 267 (te) grahItA (gRhItvA ) vahe (hare); vyapra. 288; vyama. 86; vitA. 572 ( = ) pta (te); setu. 132 pta (pte ) . kAspi (vAdya); samu.89 psa (te); vivya. 32 ta (te) vA'pi (vA'tha) vahe (hare). (2) vyaka.134; smRca.184; vira. 93 sa (sva); pamA.290; vyapra.288; vitA.572 (=) stu (zcet) se bai (pte'pi); samu.8 9. (3) vyaka. 134; smRca.183 yaistu (yaizcit ) SThi (zci) spI (paM); vira. 98 stu (ca); pamA. 288 stu (zca) SThi (zci) yan (yet ); vici. 39 sthA (hA) te'pi tam (taM tu tat) bRhaspatiH; smRci.15 hate (kRto) zeSaM pamAvat ; candra. 33 ye (ya) tam (tat); vyapra. 287 yaistu saMski (yazca saMzrI) hate (hRte) bRhaspatiH; vyama. 85 yaistu (yazca ) yan (yet ) vaha (vAna); vitA.568 yaistu (yasya) niSThi (kalpi) vaha (vAdga); setu. 133 SThi (zci) te'pi tam (to'pi san ) bRhaspatiH; samu. 89 SThi (zci); vivya. 32 bRhaspatiH. (4) vyaka. 134; smRca. 183; vira. 98 naM taM na ( nastanna) cat (cca ; pamA. 288; vyapra. 287; vitA. 568 pUrvArdhe (zilpidoSAdvinA nAzaH zilpinaM naiva dApayet ); samu. 89. 755 rajakAdihaste nairmalyArthaM dattasya jIrNavastrAderyadyava. ghAtAdinA nAzaH avaghAtAdizca nairmalyAdyarthastadA zilpidoSAbhAvAttatra zilpI na dApyaH / nUtanAdau tu paTutarAvaghAtAdikRtanAzasya zilpidoSakRtatvAttanmUlyaM dApya ityabhisaMdhAyAha--nyAsadoSAditi / zilpidoSAdityatra vinAzaH syAdityanuSajyate / vyapra. 287 svalpenApi ca yatkarma naSTaM cedadbhutakasya tat / paryAptaM ditsatastasya vinazyettadgRhRtaH // yatkarma vastranirmANAdi svalpenApi prAntavAnAdinA vikalaM naSTaM ced bhRtakasya zilpina eva naSTaM puna| vetanagrahaNamantareNaiva vAnAdikriyAM kuryAdityarthaH / yadi | svAmI punastantvAdikaM nArpayati tadA punaH vAnAdyabhAve'pi vetanaM zilpine dattaM na labhate / paryAptaM paripUrNa vastraM ditsato bhRtakasya yaH svAmI tasya dIyamAnamagRhNataH tatparyAtaM vinazyedityuttarArdhasyArthaH / evaM cAtra bhUtako naSTaM dApya iti vacobhaGgayA bhaNitamavagantavyam / * smRca. 183 vyAsaH nikSepalakSaNam sthAnatyAgAdrAjabhayAddAyAdAnAM ca vacanAt / svadravyamarpyate'nyasya haste nikSepamAhatam || svadravyaM svakIyaM dravyaM vastraniSkAdikamanyasya kulajatvAdiguNavato haste samarpyate / grAhakasamakSamevArthyate kSemArthaM yattatra nikSepazabdo vartata ityarthaH / taccArpaNaM grAhakasya purato gaNanAM kRtvA kArya 'nikSepaM gaNitaM viduriti smaraNAt / smRca. 178 nikSepasya tadapavAdezca pramANanirUpaNam nikSepa nihnute yastu naro bandhubalAnvitaH / sAkSibhirvA'tha divyena vibhAvya pratidApyate // * pamA, vyapra. smRcavat / (1) vyaka. 1934 nazye ( naye); smRca.183 yat (tat); vira. 98 sva (a); pamA. 289 sva (zi) ce (ya); vyapra. 287; samu. 134. (2) smRca. 178; samu.87. (3) smRca. 180 vya ( vyaM); vyapra. 284; vitA. 561; | samu.88
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam .. apahave tvavRddhikameva sAdhitaM dApya ityAha vyAsaH vA prayogaM tatrApyAha sa eva-yatrArthamiti / sAdhitA. --nikSepamiti / ... smRca.180 / rthAnusAreNa dnnddyH|| smRca.180 .. nyAsAdipratidApanam smRtyantarama bhakSite sodayaM dApyaH samaM dApya upekSitam / . nikSepanAze nikSepo deyaH kiMcinnyUnaM pradApyaH syaadrvymjnyaannaashitm|| | upekSaNAdvirodhAdvA nikSiptasya vinAzane / yAcanAnantaraM nAze daivarAjakRte'pi sH| / nikSiptaM tatra deyaM syAnna daivAdrAjatastathA // prahItA pratidApyaH syAt anyathA daNDamarhati // - anirdiSTakartRkavacane mUlamAtramiti zeSaH / pratyarpaNavilambamAtrAparAdhe nikSepapratidApanam / tadvRddhizca / svRddhikdaapnaayogaat| pamA.284 ne ceddadAti nikSiptaM sa dravyaM ca yathAvidhi / . nyAsAcapahArAdidoSe daNDavidhiH upasaMgRhya dApyaH syAt iti dharmo vyvsthitH|| yAcyamAnastu yo dAturnikSepaM na prycchti| nikSepAdharato'dhyadhaM trimAsAstriguNaM bhavet / daNDayaH sa rAjJo bhavati naSTe dApyazca ttsmm|| ata Urca vivardheta cakravRddhivyavasthayA / / . naSTa ityatra daivAdrAjato veti zeSo'dhyAhAryaH / ___ matsyapurANam . .... smRca.180 nikSepAcapahArAdidoSe daNDavidhiH yatrArtha sAdhayettena nikssepturnnujnyyaa| yo nArpayati nikSepaM yastvanikSipya yAcate / / tatrApi daNDayaH sa bhavettaM ca sodayamAvahet // - tAvubhau cauravacchAsyaudApyau vA dviguNaM dmm|| . yaH punaH sthApitadhanAdvyayaM kurute upayoga vA lAbhArtha yo yAcitakamAdAya na dadyAttattathAvidham / sa nigRhya balAdApyo daNDayo vA pUrvasAhasam // (1) vyaka 132 kSite (kSita);smRca.180 kSitam(kSite); vira.91 vyakavata; pamA.283 kSitam (kSite) nyU (dU); ... paTtriMzanmatam ___ rAjadaivacorAdinaSTanikSepavicAraH dIka.38 kSite (kSitaM)nyU (dU) pyaH syA (pyaM syA); vici.39 paropanihitaM dravyaM saMrakSedAraputravat / vykvt| savi.268 smRcavat ; candra.31 dApyaH (dayAt) prathamapAdaH : 32 kSitam (kSite) pradApyaH (tu dApyaM) prathama naSTaM daivena rAjJA vA taddeyaM na yamo'bravIt / / pAdaM vinA; vImi.167 vykvt| vyapra.282 pyaH syA / (1) samu.88. (2) nRpra.24. (pyaM syA) zeSa pamAvat , vyAsakAtyAyanI setu.133 vyakavat (3) savi.261 varadarAja:: samu.88 vyakavat ; vigya.34 dApyaH sa (dadyAt sa) / (4) vira.91, vyapra.284 (yo nikSepaM nArpayati yazcAzeSa vyakavat. nikSipya yAcate) vA (ca). (2) smRca.183 canA (citA) caturthapAdaM vinA, smRtiH, (5) apa.2067 yAcitaka (hi yAcita) ttattathAviSam pamA.283; byapra.283 caturthapAdaM vinA; samu.88 (grahItA | (dvitathaM bruvan ) balAd (tathA); vira.97. pratidApyaH syAditi dharmavido viduH). (3) smRca.180. / (6) samu.87.
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAmivikrayaH viSNuH ' asvAmivikraye zAnAjJAnakRtakrayavikrayadoSatAratamyam / asvAmivikraye svAmine dravyaM deyam ajJAnatazcet svAmI svaM lbhte| . | anAtmIyasya vikretA gRhakSetrAdikasya tu / ajJAnataH prakAzaM yaH paradravyaM krINIyAt tatra kSetraM tatsadRzaM dadyAt mUlyaM vA keturicchayA / / tasyAdoSaH / svAmI dravyamApnuyAt / yadyaprakAzaM kauTilIyamarthazAstram hInamUlyaM vA krINIyAt tadA kretA vikretA ca asvAmivikrayakAriNo daNDaH tadrvyanirNayazca coravacchAsyaH / asvAmivikrayastu / naSTApahRtamAsAdya svAmI - ajJAnato vikreturasvAmitvAjJAnataH / tatra paradravya- dharmasthena grAhayeta / dezakAlAtipattau vA svayaM kraye / tasya RturadoSaH / taskaradoSo nAstItyarthaH / gRhItvopahareta / dharmasthazca svAminamanuyuJjIta, vikretustaddoSo'styeva / tenAtra vikretaiva taskaravaddaNDayo kutaste labdhamiti / sa cedAcArakramaM darzayeta, na na punaH kretA'pi / yatra punarvikreturasvAmitvaM rahasi vikretAraM, tasya dravyasyAtisargeNa mucyeta / vikretA hInamUlyena vA vikrayakaraNAdinA jJAtvaiva lobhAdinA ced dRzyeta, mUlyaM steyadaNDaM ca / sa cedapasAraparadravyaM krINAti tatra keturapi taskaradoSo'sti iti madhigacchedapasaredApasArakSayAditi / bhaye malyaM taskaravaddaNDaH / tathA ca sa eva-yadyaprakAzamiti / steyadaNDaM ca dadyAt / xsmRca.213 svatvaM vibhAvya svAmI dravyaM labhate'nyathA daNDayaH nASTikaM ca svakaraNaM kRtvA naSTapratyAhRtaM labheta / x savi., vyapra. smRcavat / svakaraNAbhAve paJcabandho daNDaH / tacca dravyaM rAja(1) vismR.5|159-161 zAnataH (jAnAnaH) vA (ca) dhamya syAta / syaH (syau); vyaka.137 azA ...muyAt (ajJAnataH yaH para. ___asvAmivikraya iti sUtram / asvAmikRto vikrayaH dravyaM krINIyAttasya doSataH / kretA mukhyamavApnoti svAmI dravya asvAmivikrayaH / saH taddaNDazcAbhidhIyate iti mavApnuyAt // ) smaH (syau); smRca.213-214 mA (mavA) sUtrArthaH / asvAmivikrayastviti / pratipAdyata iti (vikretA0); vira.107 zAnataH (jAnan ) (prakAzaM0) vyaM kI zeSaH / naSTApahRtamiti / tad dravyaM AsAdya kasyacidvaze (myaM vikrI) tatra tasyA (tasya na) dravya (tadvya) (yadya ... syaH0); vidyamAnamupalabhya, svAmI, dharmasthena grAhayedarthAt yasya vici.44 (azAna ... muyAt 0) mUlyaM vA ( mUlyamupAMzu) vaze dravyaM vidyate tam / dharmasthazca, svAminaM saMprati tad(vikretA ca. )davi.328 (azAna ... muyAt0) vA (ca) syaH dravyopanetAraM, anuyuJjIta pRcchet -kutaH te tvayA labdha(syau); savi.306 dravyaM krINIyAt (dravyaM vikrINIte) svAmI+ miti / sa pRSTo dravyahastaH, AcArakrama dravyAgamapari(tad) mA (mavA)(yathaprakAzaM prakAzaM vA hInamUlyaM vikrINIyAttadA pATI, darzayeta vibhAvayecet , vikretAraM na darzayeta cet, kretA vikretA ca cauravacchAsyau) yadyaprakAzamityAdyazaH smRtiri- tasya dravyasya atisargeNa svAmihaste'rpaNena, mucyeta, na syuktvoddhRtaH; byapra.292 tatra tasyA (tatrAsyA ) mA tu tasya steyadaNDaH / vikreteti / sa ced dRzyeta, mUlyaM (mavA); vitA.575(azA ... muyAt0); setu.138 vicivat; keturdadyAt , steyadaNDaM ca rAje dadyAt / sa cediti / samu.105-106 smRcavat ; vivya.34 vicivat . (1) samu.105. (2) ko. 3 / 16.
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam maca. sa vikretA apasAramadhigaccheccet aparAdhipadAdAtmApa- / raNasaMbhave / etena mahAparAdhatvamasya kathayati / mavi. saraNahetuM vibhAvayecced Atmano vikretAramanyaM pradarzaye- (4) taM sAkSyaM sAkSyuktiviSayaM na nayeta / tadarthe ccedityarthaH, apasared apakrAmed daNDaM vinA / Apa- sAkSyanAdara iti bhAvaH / sArakSayAditIti / ayamuttarottarApasArAdhigamenApasaraNa- ajJAnato'svAmivikretuH svAmisaMbandhAsaMbandhabhedena daNDakramo'pasArakSayAvadhikaH saMbhavatItyarthaH / kSaye caramopalabdhasya vikreturapasArAnadhigame sati, mUlyaM steyadaNDaM ca dadyAt arthAt sa eva / nASTikaM ceti / nASTikaM naSTavastuviSayaM svakaraNaM svatvasAdhakaM sAkSilekhyAdi kRtvA darzayitvA, naSTapratyAhRtaM labheta / svakaraNAbhAve paJcabandhaH taddravyamUlyapaJcabhAgo daNDaH / tacca dravyaM rAjadharmya rAjJo nyAyaprAptaM syAt / zrImU. manuH asvAmivikreturninyatvam T 'vikrINIte parasya svaM yo'svAmI svAmyasaMmataH / na taM nayeta sAkSyaM tu stenamastenamAninam // (1) asvAmivikrayAkhyavivAdapadamidamanukrAntam / parasya yadravyAdi svaM taccedasvAmI tatputrAdiranyo vA vikrINIte svAminA'nanujJAtastaM stenaM cauraM vidyAt / yadyapi yastasmAt krINAti sa tamastenaM manyate / na taM nayeta sAkSyaM tu taM puruSaM na nayeta na prApayet sAkSyaM na kArayetsAkSikaraNe na niyoktavya ityarthaH / yathA caurastAdRza evAsau / stenatvAcca na sAkSitvam / na sAkSitva eva pratiSedhaH / kiM tarhi ? sArvAsu sAdhujanasAdhyAsu kriyAsu / parasvamananujJAtena vikrItaM kreturna svaM bhavatIti siddhe sAkSikarmaniSedhadvAreNa pratiSedho vaicitryArthaH / medhA. (2) na taM nayeta sAkSyamiti na taM vApi pramANI - kuryAdityarthaH / *vyaka. 136. (3) asvAmivikrayamAha - vikrINIta iti / na taM sAkSyantaM nayet sAkSisamIpaM nayet tadvacanAdvinaiva nirdhA * mamu. vyakavat / x gorA. medhAvat / (1) masmR. 8 / 197 ga. pustake sAkSyaM tu ( sAkSyastu); vyaka. 135; mavi.kSyaM tu (kSyantaM); smRca. 213 pU. vira. 103; vici.41; smRci. 16 NIte ( NAti) stanamastena ( steyamasteya); nRpra. 27-28 pU. davi. 3266 savi. 305 svayossvAmI (svamasvAmI) pU.; vyapra. 290 pU.; setu. 1350 vivya. 33. tAratamyam avahAryo bhaveccaiva sAnvayaH SaT zataM damam / niranvayo'napasaraH prAptaH syAccaura kilbiSam // (1) pUrveNa sAdhujanakartRkAsu kriyAsu sAkSyAdiSvapi asvAmivikrayakAriNAmanarhatoktA / anena SaTzato daNDa ucyate / SaTkArSApaNazatAni avahAryo dApayitavyo daNDya iti yAvat / sAnvayo'nvayo'nugamana saMbandhaH sa yasyAsti, putrabhrAtrAdiH svAmino'nugataH sAnvayaH / nanujJAto'pi vikrINAno na sphuTacoro, yatastasyeyaM buddhirmadIyamevaitadyatpituriti taM pratIyamapi saMbhAvanA bhavati tasyaiva vikrIya mUlyaM dadAti / yastvatyantAsaMbandhaH sa niranvayaH / caurakilbiSaM nigrahaM niHsaMzayaM prAptaH / anapasaro, yadi taMdgRhaM tasya nApasRtaM bhavati tadA'napasarazcauravaddaNDyaH / yadi tu tadgRhAdeva kenaciddattaM vikrItaM vA tasya, tena vA AjJAM datvA tatpratigRhItaM, prakAzakrayeNa vA krItaM, tadA na cauravaddaNDyaH / SaTzatameva dApyaH / athavA anvayo vikrINAti (?) tasya vikreyadravyasyAnyataH krayaH, apasaraH krayAdanyaH pratigra hAdirAgamaH / etaduktaM bhavati / yadi tena tanna kutazcana krItaM nApi pratigrahAdinA labdhaM, tadA cauraH / *meghA. (2) apasaratyanena svAminaH sakAzAddhanamiti pratigrahAdirdhanopAyo'pasaraH sa na vidyate yasya sa tathA etacca bhAgurimedhAtithivRttikArANAmanumatam / vyaka. 136 tathA (3) sAnvayastadravya yogyasaMbandhAbhAsavAn * gorA, bici, maca. medhAgatam / (1) masmR. 8 / 1986 mavi napa ( nava) ; vyaka. 135/vira. 103 sAnva (svAnva ) prAptaH syA (prAmuyA); vici. 41 192: smRci. 16 damam (dama); davi. 326; setu. 1353 vivya. 33 prAptaH syA (prAmuyA) : 563 nanda napa (nAva); | bhAca. mavivat .
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAmivikrayaH 759 tasminnajIvati vibhaktatadbhrAtrAdiH / niranvayo'tya- | vyavahartRmelakakArapuruSasamUhasya samakSaM gRhItaM labhate ntodAsInaH saMbandhAbhAsenApi rahitaH / tathA sAnvayo 'pyanavasaro'kAle'deze ca vikrayaM kurvan / savi (4) anapasarazra syAt, apasaratyanenAsmAt sakAzAddhanamityapasaraH pratigrahakrayAdiH sa yasya svAmisaMbandhiputrAdeH sakAzAnnAsti / mamu. (5) apasaraNamapasaraH svAmigRhAdanasya / *vira.103 (6) nAvasaraH anugrahAvasararahitaH / nanda. nApahArayati / anyathA'svAminA tu dravyaM pratinIyate'sya nyAyato vikraye, kintu mUlyaM labhate tasmAdyastasya vikrayI / anyAyataH krayeNa tu daNDyate mUlyaM ca hAra. yati / etaduktaM 'vikreturdarzanAcchuddhiH svAmI dravyaM nRpo damam / kretA mUlyamavApnoti tasmAdyastasya vikrayI' // eSa evArtho'nena zlokena pratipAdyate / + meghA. (2) kulaM saMghaH sa ca svarNakArAdirmAdhyasthaH / krayeNa vizuddhaM vikretari saMbhAvyaM tAvadvastusadbhAvaM tathA amUlyatvAdezakAlatvAdi krayAvizuddhirahitam / anyathA svAmyadarzane'pi rAjJa eva tadityarthaH / mavi. (3) tadetanmArgitadravyavibhAvanA'bhAvaviSayam / mAgitadravyavibhAvanA sadbhAvaviSaye'pi manumarIcivacanabalAtprakAzakraye kreturdhanalAbho'stviti cet, na / na hi vacanazatenApyasvAmivikrItaM kretuH svaM bhavatIti pramAtuM zakyate / kiM ca sarvatra prakAzakraye kreturdhanalAbhe prAgutena 'atha mUlamanAhArya' ityAdivacanena saha virodho durvAraH syAt / tasmAt prakAzakraye'pi mArgitadravyavibhAvanAbhAva eva keturdhanalAbha ityavagantavyam / zambhunA tUktadoSaparihArAya manumarIcivacanAbhyAM kretudhanayogyatAmAtramucyate / na tu vastutastasyedaM dhanaM bhavatItyucyata ityuktam / taduktaM yogyatAmAtrakathanasyopayogAbhAvAt / *smRca.216 (4) vikrIyate'sminniti vikrayadezo vikrayaH / tato yatkreyadhanaM kiJcit vyavahartRsamUhasamakSaM krIyate'neneti yo mUlyaM tena yasmAd gRhNIyAt / ato nyAyata evAsvAmivikretusakAzAt krayaNAdvizuddhaM dhanaM labhate / mamu. prakAzakraye mUlAlAbhe na doSaH / svAmI svaM labhate / atha mUlamanAhArya prakAza yazodhitam / adaNDyo mucyate rAjJA nASTiko labhate dhanam // jJAnato'svAbhivikretuzcoradaNDa: anena vidhinA zAsyaH kurvannasvAmivikrayam / ajJAnAjjJAnapUrva tu cauravaddaNDamarhati // (1) eSa ca sarvo'jJAnakRtaviSayaH jJAne tvanyathetyAha - anena vidhineti / mavi. (2) ajJAtaparasvavikrayI SaTzatapaNa damena, jJAtatadvikrayI coradaNDena hastacchedanAdinA zAsyaH / vici. 41 // vizuddhayaH vikrayAgo dhanaM kiJcid gRhNIyAtkulasaMnidhau / *yeNa sa vizuddhaM hi nyAyato labhate dhanam (1) yAdRzena krayeNa svAmyaM bhavati taM darzayati, vikrIyate'sminvyavahAriNa iti vikrayaH ApaNabhUmiH, tatI yo gRhNIyAddhanaM gavAdi, krIyamANaM dravyaM mUlyaM vA sa labhate nyAyataH krayeNa kulasaMnidhau vizuddhaM, nyAyataH kraya ucitena mUlyenAsaMbhAvyapApapuruSAt kulasyAnya * zeSaM medhAgatam / x gorA. azuddhisaMdahAnnoddhRtam / (1) masTa. 8 / 199 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam, zAsyaH (zAAstA), ayaM zlokaH sarvajJanArAyaNenaiva vyAkhyAtaH, nAnye TIkAkRdbhiH ; vyaka. 1359 vira. 103 vici. 41, 192 smRci. 16, daci . 326; setu. 137; samu. 1066 viNya. 56 caura (vadha). (2) masmR. 8/201, ayaM zlokaH masmR. 8 / 81 ityasyo - pariSTAtpunaH prakSipta lokatvenoddhRtaH kraye (kame); vyaka. 136 hi (stu); smRca.2166 vira.103 vyakavat syapra. 296 (bro); bitA. 577 utta. setu. 135 vyakavat; samu. 107. 1 nyatra. 2 pAku. dhya. kA. 16 + maca., nanda, bhAca. medhAvat / * vyapra., vitA. smRcavadbhAvaH / (1) masmR. 8 / 202 zodhitam (zodhita:); apa. 2100 nASTi (nAsti) daNDo (daNDyo); smRca.215) vira. 1033 mA. 2963 cici. 43; nRpra. 286 candra. 35 atha (yaMtra)
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 vyavahArakANDam (1) asaMbhAvyapApAttu puruSAdityAdi nyAyataH kraya uktaH / sa cedvikretA zakya Ahartu tadA pUrvokto vidhiH 'svAmI dravyam' ityAdi ( yAsmR. 2 / 170 ) / atha vikrayI gataH, anena krItaM svAminA cihnIkRtaM, tena ca mUlaM vikretA puruSa AhartuM na zakyate prakAzaM janasamakSaM prasiddhAyA vikrayabhuvaH krItamata iMDazenahAra eSA sthitinatikramaNIyA / 1 krayeNa zodhite dravye zuddhaH kretA adaNDyo mucyate / dhanaM tu nASTikaH svAmI zApitasyetyo labhate / naSTamanyeSate nASTikaH / naSTamasyAstItyevaM Thani kRte prajJAdisvAtsvArthiko'N kartavyaH / naSTaM prayojanamasyeti vA tenAyaM saMkSepaH / prakAzakraye tu daNDo na syAddhananAzastu sthita eva / *meghA (2) yadi tena kiJciddezAntaraM gatvA krItadravyamUlya mAhartumazakyaM tadA pUrva zlokanyAyena prakAzakrayazodhitaM kRtvA kretA daNData eva (?) rAjJA draSTavyaH / gorA. (3) atra ca viSayo'rdhamUlyaM kreturdatvA svadhanaM svAminA brAhmam / mamu. (4) athazabdo yadarthaH / mUlamanAhArye vikretuH sakAzAca labhate / nanda. mUlAlAbhe RyadoSazaGkAyAM daNDa: / svAmI svaM labhate / anupasthApayammU krayaM vA'pyavizodhayan / yathAbhiyogaM dhanine dhanaM dApyo damaM ca saH // yadA punaH sAkSyAdibhirdivyena vA krayaM na zodhayati, mUlaM ca na pradarzayati tadA sa eva daNDabhAgbhavati / mitA. 2170 asvAmikRtanivartanam asvAminA kRto yastu dAyo vikraya eva vA / akRtaH sa tu vijJeyo vyavahAre yathA sthitiH / / * apa., mavi., smRca, mamu., vira, pamA, vici., maca., vitA. medhAvat / naSTa (nAsti); vImi 21168 daNDyo (daNDye); vyapra. 295; vyama. 87 hAryaM (hArya); vitA. 577; setu. 136; samu. 106; vivya. 34. (1) mitA. 2 / 170. (2) masmR. 81199; vyaka. 136 manuyama; vira. 104 manuyamI; vici. 256 (-); smRci. 16 dAyo (yo setu.120, 114(=). 1 svaM vA. (1) na kevalamasvAmisakAzAcakItaM tatra sidhyati / kiM tarhi ? pratigRhItamapi / pratigraheNa prItyA vA dAnaM dAyaH so'pi na sidhyati / 'vikrINIte parasya' ityanena vikretuH pratigrahItuzcAsvAmyamucyate / 'svAmI rikthakraye - tyAdinA svAmyAzaGkAyAM prApto'yaM pratiSedhaH / vyava medhA. (2) vyavahAre yathA maryAdA tathA kRtaM na bhavatItyarthaH / mamu. (3) krayAsiddhimapyAha asvAmineti / svarahitena dravyeNa anyAyopAttena paradravyeNa vA yaH krayaH kRtaH so'pyasyAminA kRtaH svAdeva tathA vastuto asvAsthAspadIbhUtasya vikraya ityapyavirodhaH / vyavahAre yathA maryAdA tathA kRtaM na bhavatItyarthaH / . : yAjJavalkyaH maca. azuddhakaya svarUpam / svAmI svaM labhate / / svaM labhetAmyavikrItaM kretudoSo'prakAzite / hInAdraho hInamUlye veLAhIne ca taskaraH / / (1) ukto dravyANAM svatvasaMbandhaH / idAnImasvAmivikrayaM darzayati svaM labheteti / anyenAsvAminA vikrItaM dravyaM dRDDA svAmI gRhNIyAt ketuzva doSaH syAt aprakAzite kaye prakAzakaye tu mUlyamAtrapraNAzaH / na tu steyadoSaH / kra tarhi doSaH / hInAda dAsAdihastAd gRhNataH / tadA rahaH pracchannam / hInamUlye ca steyasaMbhAvanayA gRhIte veLAhIne ca taskaraH / kretA sthAdityarthaH / vizva. 2 / 172 (2) saMpratyasvAmivikrayAkhyaM vyavahArapadamupakramate / tatra kimityAha evaM labheteti / svaM AtmasaMvandhi dravyaM anyavikrItamasvAmivikrItaM yadi pazyati tadA sameta gRhNIyAt / azvAmivikrayasya svatva hetutvAbhAvAt / * zeSaM medhAvat / (1) yAsmR. 2 / 168; apu. 257 / 19; vizva. 2 / 1723 mitA; apa; vyaka. 136-1376 smRca. 213-214 mUlye (mUsyAt) vira. 105 pU. 108 hite (zina) pamA. 212 smRci.16 davi. 328 utta; nRpra. 286 maca. 8/2023 vImi ; vyapra. 291 vyava.803 vitA. 1746 setu. 128 vi. 205.
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAmivikrayaH vikrItagrahaNaM dattAhitayorupalakSaNArtham / asvAmi- (2) svAmyabhiyuktena kretrA kiM kartavyamityata Aha vikrItatvena tulyatvAt / ata evoktam- 'asvAmi- -naSTApahRtamiti / naSTamapahRtaM vA anyadIyaM krayAdinA vikrayaM dAnamAdhiM ca vinivartayet' iti / ketuH / prApya hartAraM vikretAraM naraM grAhayet cauroddharaNakAdibhiH punaraprakAzite gopite kayye doSo bhavati / tathA hInAtta- Atmavizudhyartha rAjadaNDAprAptyartha ca / athAviditadezA. tadravyAgamopAyahInAdraha si caikAnte saMbhAvyadravyAdapi, ntaraM gataH kAlAntare vA vipannastadA malasamAharaNAzaktehInamUlyenAlpatareNa ca mUlyena kraye, velAhIne velayA vikretAramadarzayitvaiva svayameva taddhanaM nASTikasya smrpyet| hIno velAhInaH krayo rAtryAdau kRtastatra ca kretA taskaro tAvataivAsau zuddho bhavatIti zrIkarAcAryeNa vyAkhyAtaM bhavati / taskarabaddaNDAdibhAgbhavatItyarthaH / . xmitA. tadidamanupapannam / 'vikreturdarzanAcchuddhiH' ityanena (3) asvAminA gobhUmyAdikaM vikrItaM tadyasya svaM paunaruktyaprasaGgAt / ato'nyathA vyAkhyAyate / naSTApahasa ketuH sakAzAlabheta / ketuzca vikretAraMmaprakAzayato tamiti nASTikaM prati ayamupadezaH / naSTamapahRtaM vAtmIyadoSazcauyaM syAt / tatazcauravadasya daNDo bhavati / dravyamAsAdya RturhastasthaM jJAtvA taM hartAraM kretAraM sthAna velAhIne vikrayavelArahite paNya eva kretA taskaraH pAlAdi bhihiyet / dezakAlAtipattau dezakAlAtikrame syAttaskaradaNDabhAka syAdityarthaH / jAnAti hyasau krayA- sthAnapAlAdyasaMnidhAne tadvijJApanakAlAprAka palAyanaprAgeva corayitvAdhyamidaM vikrINIta iti / apa. zaGkAyAM svayameva gRhItvA tebhyaH samapayet / +mitA. naSTApahRtavicAraH . (3) dezakAlAtipattau rAjJA grahaNe kriyamANe yadi naSTApahRtamAsAdya hartAraM grAhayennaraH / dezamatItyApahatA na yAti kAlAtyaye vA'pahRtaM dravyaM dezakAlAtipattau ca gahItvA svayamarpayeta // vyapaiti tadA svayamapahartAraM gRhItvA rAze'rpayet / *apa. (1) naSTaM vApahRtaM vA dravyamanyena gahItamAsAdyopa- (4) vinaemapahRtaM vA svakIyadravyamAsAdyAdhigantu. labhya dravyagrAhiNaM hA'yamiti vyapadizya rAjapuruSairvyava- rapaharturvA haste dRSTvApahAramadhigantAraM vA grAhayet / hAranirNayAya grAhayet / yadi tu rAjakIyAsaMnidhAnaM deza + smRca.213 kAlAtipattizcAzaGkatheta,tadA svayameva gRhItvA rAjJe hartA- (5) dezakAlavazenA'tipattI rAjapuruSAdyasaMnidhAne . ramarpayet / nanvetat svabhAvasiddhatvAdevAvAcyam |stym| tu svayameva kretA svAmyabhiyukto vikretAraM svAmine'rpasvAtantryeNa gahataH stenaM ca dadato doSAbhAvajJApanArtha- yet / atra hetuH-vikreturdarzanAdityAdi / xvImi. metat |anyaa vyAkhyA-naSTApahRtamAsAdya krItvA svAminA asvAmiketRgrahaNottaravidhiH prArthyamAne hartAraM grAhayet / mUlyamarpayedityarthaH / deza- 'vikreturdarzanAcchuddhiH svAmI dravyaM nRpo damam / kAlAtipattau vA prakAzakrayeNA'pi gRhItvA svymrpyet| kretA Apnoti tasmAdyastasya vikrayI / tathApyadoSa ityabhiprAyaH / vizva.21173 svapakSaH vizvarUpoktaprathamapakSavat / vira. mitAkSaroktax vira., pamA., bImi., vyapra., vyau., vitA. mitaavt| zrIkarapakSavat / savi., vitA. mitAvat / * zeSaM mitAvat / smRca. apavat mitaavcc|| * zeSaM mitAkSarAsvapakSavat / (1) yaasmR.2|169; apu.257|20 ca (vA); vizva. +zeSaM mitaakssraasvpkssvt| pamA.,nyapra. smRcavat mitaavcc| 2 / 173 apuvat ; mitA.; apa.; vyaka.135, smRca. x pUrvArdhavyAkhyAnaM mitAkSaroktazrIkarapakSavat / 213 naram (nnaraH) ca (vA); vira.100 uttarArdhe (dezakAla. (1) yaasmR.2|170; apu.257|21 lyamavA (lyaM samA) vipattI ca grahItA svayamarpayet ); pamA.292 apuvat ; smRci. stasya (statra) vishv.2|174 stasya (statra); medhaa.8|2017 16, nRpra.28 lAti (lavi); savi.307 pU., vImi.. mitA. apa. vira.102 vizvavat smRci.16-17 nRpra. nnaram (naraH); vyapra.292, vyau.80 (-) hasI (bhartA); 28 mc.8|202; vImi.; vyapra.294; vyau.80 (-); vitA.574; samu.105. vitA.576; samu.106,
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 vyavahArakANDam (1) hartRtayA ca rAjanyAveditasya-vikreturdarzanAcchu- | rikthakrayAdinA upamogena ca madIyamidaM dravyaM taccaivaM dviriti / vikretAraM darzayitvA RtunidoSatvam / svAmi- naSTamapahRtaM vetyapi bhAvyaM sAdhanIyaM tatsvAminA / nazca tadA dravyalAbhaH / vikrayiNazca hastAt keturmalya- ato'nyathA tena svAminA avibhAvite paJcabandho naSTa. prAptiH / daNDaprAptizca rAjJa ityavaseyam / vishv.2|174 dravyasya paJcamAMzo damo nASTikena rAjJe deyH| atra cAyaM (2) grAhite hartari kiM kartavyamityata Aha---vikretu- kramaH / pUrvasvAmI naSTamAtmIyaM sAdhayet / tataH kretA riti / yadyasau gRhItaH kretA na mayedamapahRtamanyasakAzA- cauryaparihArArtha mUlyalAbhAya ca vikretAramAnayet / krItamiti bakti tadA tasya keturvikreturdarzanamAtreNa athAnetuM na zaknoti tadAtmadoSaparihArAya krayaM zodhazuddhirbhavati / na punrsaavbhiyojyH| kintu tatpradarzitena / yitvA dravyaM nASTikasya samarpayediti / mitA. vikretrA saha nASTikasya vivAdaH / yathAha bRhaspatiH-'mUle / (3) na mayaitaddAnavikrayAdinA'nyasya svaM kRtaM kintu samAhRte kretA nAbhiyojyaH kathaMcana / mUlena saha vAdastu naSTamevaitaditi bhAvyam / vivAdAspadadhanapaJcamabhAgasaMmito nASTikasya vidhIyate' / / iti / tasminvivAde yadyasvAmi- dhanabhAgo yatra badhyate sa paJcabandhaH / Agamopabhogo vikrayanizcayo bhavati tadA tasya naSTApahRtasya gavAdi- nAzazca jJAtRbhiH sAdhyaH / +apa dravyasya yo vikrayI vikretA tasya sakAzAt svAmI (4) alpAparAdhaviSayametat / smRca.215 nASTikaH svIyaM dravyamavApnoti, nRpazcAparAdhAnurUpaM daNDa, nAradaH kretA ca mUlyamavApnoti / mitA. asvAmivikrayasvarUpam ___ svAmI svatvaM vibhAvya svaM labhate 'nikSiptaM vA paradravyaM naSTaM labdhvA'pahRtya vaa| Agamenopabhogena naSTaM bhaavymto'nythaa| vikrIyate'samakSaM yatsa zeyo'svAmivikrayaH / / paJcabandho damastasya rAjJe tenAvibhAvite // (1) asamakSaM svAmina iti shessH| smRca.4 (1) kathaM punaH svAmyavagatiH / ucyate-Agameno- (2) pareNa yasya haste nyAso nikSiptaH, naSTaM vA pabhogeneti / Agamena lekhyAdinA prakAzamaskhalita- kvacit patitamanyato vA labdhvA, svayamapahRtya vikrIyate cirabhogena vA naSTaM dravyamanyahastagataM madIyamityevaM tena svAminaH parokSa, asvAmivikrayo nAma vivAdabhAvyam / ataH prakAradvayAdanyathA madIyamiti vadato padasa / naabhaa.8|1 vivAdIbhUtadravyAt paJcabandhaH paJcamo bhAgo damaH syAt / paJcamA bhAgo damaH syaat| (3) nikSiptagrahaNaM yAcitAdInAmupalakSaNArtham / tacca dravyamitareNApi pUrvoktaprakAradvayenAtmIyamityabhAvyaM vyapra.290 rAjagAmyavaseyam / vishv.2|175 asvAmikRtanivartanam / svAmI svaM labhate / zuddhAzuddhakayau / (2) svaM labhetAnyavikrItamityuktaM tallipsunA kiM asvAminA kRto yastu krayo vikraya eva ca / matyata Aha- Agamenopabhogeneti / Agamena akRtaH sa tu vijJeyo vyavahAreSu nityazaH // *vira. mitAvat / + zeSaM mitaavt|xpmaa., vyapra. smRcavat / * apa., vImi., vyapra., vyau., vitA. mitAvat / (1) nAsaM.811 'samakSaM (parokSaM); nAsmR.101 yatsa (1) yaasmR.2|171; apu.257|22 rAze tenAvi (rAjJa (yadi); apu.253|19 nAsaMvat ; mitaa.2|168; apa. stenApya); vishv.2|175 stasya rAze tenAvi (statra rAza. 2 / 168 vyaka.135 smRca.4 vira.100; pamA.290%; stenApya); mitA. apa. stasya (statra); byaka.136 smRca. smRci.16 vA (ca) sa he... yaH (vyavahAre yathAsthitaH); nRpra. 214 pU. : 215 apavat ; vira.105 stasya (statra) rAze 28 vyapra.290, vyau.80; vitA.573 para (paraM) yatsa (rAzaH); pamA.294 : 298 apavat ; smRci.17 apavat ; yamase (yaH sa); setu.134 yatsa (yattata); samu.105. nRpra.28vImi. stasya (statra) rAze (rAzA); vyapra.294; (2) smRca.213; pamA.291 ca (vA); vici.40. vyau.81 bandho (mAMzo) zeSaM bImivat ; vyama.85 apavat ; 41 krayo (dAyo) ca (vA) Su nityazaH (yathAsthitiH); nRpra. vitA.576 naSTa (naSTe); samu.107 apavat . 28 savi.305 reSu (rasya); vyapra.291 yamaH; vitA.
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAmivikrayaH 763 dravyamasvAmivikrItaM prApya svAmI tadApnuyAt / (1) asvAmyanumatAdasvAminaivAnumatAtsvAmyanumatiprakAze krayataH zuddhiH ketuH steyaM rahaHkrayAt // zUnyAditi yAvat / dAsagrahaNamasvatantropalakSaNArtham / (1) asvAminA vikrItaM svakIyaM dravyaM yasya pAveM taddoSabhAka tskrdossbhaagityrthH| smRca. 214 dRSTaM tatsakAzAt svAmI tadgRhNIyAdityarthaH / etacca (2) asvAmyanumatAt svAminA'nanujJAtAd dAsAt / svAmyananumatyA vikrItadravyaviSayam / smRca.213 dAsa iti jJAtvA, dAsI vA, pAlahastipakAdeH, asato (2) gavAdidravyamasvAminA yathoktena vikrItaM yatra bAlAjanAd raho vivikte deze rAnyAdau cAlpaM datvA svAmI pazyet, mameti vizodhya labheta / ketuzca mahA- krINan taddoSabhAk coratulyo bhavet, etehetubhistasya janaprakAzaM krayAcchuddhiH, mUlyaM tu naSTameva / yadi pazyet coratvaM jJAtvA krayAt / nAbhA.83 tatsakAzAlabheta / yAvadaparastAvadapasarazcoraH / raha: AgamAdhInA ketuH zuddhiH krayAketurastyeva steyam / aprakAzakaye kretA coraH, yadi ne gUhedAgamaM kretA zuddhirasya tadAgamAt / vikratAraM nopasthApayati / upasthApya mucyate cauryAt / viparyaye tulyadoSaH sarva taddaNDamarhati / / nAbhA.82 (1) viparyaye AgamanigRhane, tulyadoSo vikreta. azuddhakrayasvarUpam tulyadoSaH, taddaNDaM vikretRtulyadaNDamarhati / vira. 108 asvAmyanumatAdAsAdasatazca janAdrahaH / (2) na gRhedAgamaM yasya sakAzAd gRhItaM taM na pracchAhInamalyamavelAyAM krINastahoSabhAgbhavet / / dayet prakAzakraye, yato'sya zuddhistadAgamAt tadravya syAgamAt vikreturvA darzanAt / viparyaye AgamAbhAve 574(=) krayo (dAyo) ca (vA); samu.105 pamAvat ; coreNa tulyadoSaH coradoSaM sarvamAnayAt, dravyAnuvigya.33 vicivat . ruupdrvyshriiraadidnnddH| naabhaa.8|4 (1) nAsaM.812 prakAze (prakAzaM); naasmR.10|2 tadA asvAmivikreturdaNDAdividhiH (samA) prakAze kayataH (prakAzavikraye) krayAt (kramAt ); vizva. vikretA svAmine'rtha svaM ketre mUlyaM ca ttkRtm| 2 / 172 prApya (dravya) tadA (samA) prakAze (prakAza) krayAt dadyAddaNDaM tathA rAJa vidhirasvAmivikraye / / (kRte); mitaa.2|168(=); vyaka.136 tadA (samA) pU.: yastena darzito'smAnmamAgama iti svayaM vApi kretA137 krayAt (kramAta) utta., manuH; smRca.213 pU.:214 napasaro vA dravyasvAmine dravyaM datvA ketuzca mUlyaM tatkRta krayAt (kretAt) caturthapAdaH; vira.105 tadA (samA) pU.: yad gRhItaM ketuH sakAzAt rAje cAnurUpaM daNDaM 107 prakAze (prakAza) utta.; pamA.291 pU.:293 zuddhiH dadyAta / eSo'svAmivikraye vidhiH| nAbhA.8.5 (siddhiH) ketuH (kretu) manuH; nRpra.28; savi.305 pU.; vyapra.291 prakAze (prakAza); vyau.80 (); byama.86 4 pamA., vyapra. smRcavat / prakA ...ddhiH (prakAzataH krayaH zuddhaH) utta.; vitA.576 krenu: ' (1) nAsaM.814 rasya (hyasya) ddaNDa (ddoSa); nAsmR.1014 (Rtu zeSaM vyamavat , utta.; setu.137 prakAze (prakAzaM) krayAt dAgamaM (tAgama) rasya (stasya) sarva ...ti (steyadaNDaM ca sos(kRtAt) utta.; samu.105 pU.:106 taH zuddhiH (zuddhiH hati); vyaka.137; vira.108; vici.43 sarva (sarvaH); sthAt ) utta. viimi.2|171 gRhe (kraye); setu.139. (2) naasN.8|3; naasmR.10|3; vishv.2|172; apa. (2) nAsaM.815 svaM ketre (ca kretuH); nAsmR.1015 2 / 168; vyaka.137; smRca.214; vira.108; pamA. tkRtam (tsamam ); smRca.215 tathA (tadA); vira.102 294, vici.42, davi.328 (athAsyAnumatAt dAsAna pUrvArdhe (vikretA svAmino'rtha ca kretulyaM ca yatkRtam ) tathA krINasta doSabhAg bhavet ); nRpra.28 krINan (krItaM); candra .35 | (yathA) ravA (nAsvA); pamA.296 'rtha (yat) tatka (yatka); dadaH (didda); viimi.2|171; vyapra.292; vyama.86 dama / smRci.17 ne'rtha svaM ketre (no'rtha ca ketuH) rasvA (nAsvA); (sa); setu.138; samu.106 vinya.34. samu.106.
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 vyavahArakANDam svAmyanarpitatadIyavastubhoge vidhi: bRhaspatiH uhiyameva bhoktavyaM strI pazarvasadhA'pi vaa| asvAmivikrayasvarUpam anarpitaM tu yo bhuGkte bhuktabhogaM pradApayet // 'nikSepAnantaraM prokto bhRguNA'svAmivikrayaH / anuddiSTaM tu yadvyaM vAsaH kSetraM gRhAdikam / zrayatAM taM prayatnena savizeSaM bravImyaham / / svabalenaiva bhujAnazcoravaddaNDamarhati // 'nikssepaanvaahitnyaashRtyaacitbndhkm| anaDvAhaM tathA dhenuM nAvaM dAsaM tathaiva c| upAMzu yena vikrItamasvAmI so'bhidhIyate / anirdiSTaM tu bhujAno dadyAtpaNacatuSTayam // hRtaM apahRtam / itarANi pUrvArdhavartipadAni dAsI naukA tathA dhuryo bandhakaM nopbhujyte| bahudhA vyAkhyAtAni / upAMzu aprakAzam / prapaJco'yaM upabhoktA tu tadravyaM paNyenaiva vizodhayet / / paradravyatayA prasiddhAnAM pradarzanArthaH / prAyikAbhiprAyeNa divase dvipaNaM dAsI dhenumaSTapaNaM tthaa| upAMzugrahaNam / tena praNaSTAdhigatAdikamapi paradravyaM yena trayodazaM tvanaDvAhamazvaM bhUmiM ca SoDaza // vikrItaM prakAzamapi yena nikSepAdikaM vikrIta so'pya'naukAmazvaM ca dhenaM ca lAgalaM kArmikasya ca / svAmI / smRca.213 balAtkAreNa yo bhuGkte dApyazcASTaguNaM dine / zuddhakrayaH ullUkhale paNAdhaM tu musalasya paNadvayam / yena krItaM tu mUlyena prAgrAjJe viniveditam / zUrpasya ca paNArdha tu jaiminirmunirabravIt // minirmanirabravIt // na tatra vidyate doSa: stenaH syAdupadhikrayAt / / paNyena paNasamUhena / atraiko dhenuzabdo gaambhidhtte| (1) upadhikrayaH chdmkryH| apa. 21171 aparo dogdhrImahiSyAdikam / kArmikasya krmopjiivinH| (2)mUlyenAhInamUlyena prAk rAje viniveditam / vyapra. 297 krayAtprAgeva prkaashitmityrthH| smRca. 214 azuddhakrayaH (1) smRca.217() bhogaM (bhAga); pamA.301, nRpra. 'antargRhe bahirkAmAnnizAyAmasato janAt / 27, vyapra.297, byama.87, vitA.581 tabhogaM (tarbhAga); samu.107 smRcavat. hInamUlyaM ca yatkrItaM jJeyo'sAvupadhikrayaH / / (2) smRca.217 (=) kSetraM gRhA (kSetragavA); pamA. (1) vira.100; setu.134 taM (tat). 301 nuddi (nirdi); nRpra.27; vyapra.297 dAsaH kSetra (2) ap.2|168 (nikSiptAnvAhitaM nyAsaM hRtayAcita(dAsakSetra); vitA.581 traM (tra); samu.107. bandhakam ) vyAsaH; vyaka.135, smRca.213; vira.100 (3) smRca.217(-) nirdi (nuddi); pamA.301, nRpra. yAcitabandhakam (bandhakayAcitam); pamA.291 yena (jana); 27 vyapra.297 dAsaM (vAsa); samu.107 tathA (tato) nRpra.28, savi.305, vyapra.290 tanyAsahRta (taM nyAsaM zeSaM smRcavat . hRta); vitA.574 so'bhidhIyate (sa tu saMmataH); samu.105 (4) smRca.217(-) bandha (bandhu); pamA.301 bhujya tanyAsa (taM nyAsaM). (3) apa.21171 lye (le) grAze vi (yujya) tad (taM); nRpra.27, vyapra.297 tad (yad); (gadhyakSa)tatra vidyate (vidyate tatra);vyaka.137grAze vi(gadhyakSa); samu.107. (5) smRca.217 (=) uza (Daze); pamA.301 smRca.214 padhi (pavi); vira.107 naH (yaH) zeSaM vyakavat ; zaM tva (zama); nRpra.27 vyapra.297 vitA.581 mazvaM / pamA.293 smRcavat; vici.44 krayAt (kraye) zeSaM vyakavat ; (mazva)samu.107 dvipaNaM (dviguNaM). smRci.17 ditam (dayet) vikrayAt (vikrayaH); davi.328 (6) smRca.217 kArmi (kAma); pamA.301 guNaM vyakavat / nRpra.28 prAgrAze (rAze ca) padhi (pavi); savi. (paNaM); nRpra.27; vyapra.297 mazvaM ca (mazvAMzca); vitA. 306 prAgrAze vi (taprAyAjhe); vyapra.291 setu.138 krayAt 581 kAmi (karSa); samu.107 kArmi (kArSi) zcASTa (sso'STa). (kraye) zeSa vyakavat ; samu.105smRcavat ;vinya.34vicivat. (7) smRca, 217 ( 3 ) raba (matra); pamA.302 jaiminiH (4) vyaka.137 mAnnizAyAma (me nizyupAMzva) ca (tu); (de paNe); nRpra.27; vyapra.297 vitA.581; samu.107. smRca.214 dhi (vi); vira.136 zAyAma ( yupAMzva);
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAmivikrayaH 765 (1) asato janAdAsAdijanAdityarthaH / asadagrahaNa- dadAti tadA tvAha bahaspatiH ...--- vikretA darzita iti / masvAmitvajJApakadAsatvAdivikretavizeSaNopalakSaNArtham / pamA.295 smRca.214 paradravye'bhilaSati yo'svAmI lobhasaMyutaH / (2) asato jnaacnnddaalaaderityrthH| pamA.293 abhAvayaMstataH pazcAdApyaH syAdviguNaM damam / / (3) etadvAkyaM svAmito'pi yaH kazcidviruddho bhava- krItvA sadoSaM yaH paNyaM vikriinnaatyvickssnnH| tItyupakramya kRtyasAgarasmRtisArayoravatAritaM vyAkhyAtaM tadeva dviguNaM dApyastatsamaM vinayaM tathA / / ca / atraapysvaamivikryvdvyvhaarH| davi.328 / asvAmivikraye pramANahInavAde nirNayavidhiH mUladarzane kretuH zuddhiH pramANahInavAde tu puruSApekSayA nRpaH / 'pUrvasvAmI tu tadravyaM yadAgatya vicArayet / samanyUnAdhikatvena svayaM kuryAdvinirNayam / / tatra mUlaM darzanIyaM ketuH zuddhistato bhavet / / yasminvAde nASTikasyAnuvartamAnasvatvasAdhakamUlaM vikretA, zuddhirabhiyojyatva nivRttiH / smRca.215 pramANAbhAvaH ketuzca prakAzakrayasAdhakapramANAbhAvaH mUle samAhRte kretA nAbhiyojyaH kathaMcana / tasminvAde nASTikakretRpuruSayoH sAdhutvAdyapekSayA vivAmalena saha vAdastu nASTikasya vidhIyate // dAspadaM dhanaM samanyUnAdhikatvena vibhajyaitAvattaveti svayaasvAmivikreturdaNDAdi vidhi: meva rAjA nirNayaM kuryAdityarthaH / nanu pramANahInavAdo vikretA darzito yatra hIyate vyavahArataH / na kutrA'pi saMbhavati / kathaMcinmAnuSAbhAve'pi divyAkretre rAjJe mUlyadaNDau pradadyAtsvAmine dhanama // bhAvasya sarvathA vaktumazakyatvAt / maivam / asvAmiyadA tu mUlatvena darzito vikretA na kiMciduttaraM vikraye vAde divyAbhAvastAvadavagamyate / 'abhiyoktA dhanaM kuryAtprathamaM jJAtibhiH svakam / pazcAdAtmavizudhyartha pamA.293 smRcavat ; vici.44 ca (tu) zeSaM viravat ; krayaM kretA svabandhubhiH // ityAdivacanAnAM sAkSiniyAma. smRci.17 ha (ha) mAt (me) masa (maza) dhi (vi); davi.328 kAnAM taditarapramANAbhAvAbhidhAnaparatvAt / kiM ca prakAza 'sAvupadhi (duSTaH pari) zeSaM viravat ; nRpra.28 dhi (vi); savi. ca krayaM kuryAtsAdhubhirjAtibhiH svakaiH / na tatrAnyA 3.06; vyapra.291 ca (tu); setu.138 ca (tu) zeSaM viravat / kriyA proktA daivikI na ca mAnuSI' // iti / sAkSIsamu.106, vivya.34 vyakavat . tarapramANa niSedhAddivyAbhAvaH suvyaktaH / evaM ca yaduktaM (1) apa.21168 cA (dhA) vyAsaH, vyaka.135 to| thA); smRca.215, vira.101 apavat ; pamA.295; : kAtyAyanena---'alekhyasAkSike daivIM vyavahAre vinirdivici.41 tu (ti) cA (dhA); nRpra.28, savi.306. zet' iti taddivya niSedhasmRtyabhAvaviSayamiti manta307 candra.34 tya vicAra (tyAvavodha); vyapra.294 / vyam / etenetannirastam / yacchambhunA mUlAnayanakrayatad (yad ); setu.139 cAra (bhAva); samu.105; vidhya. prakAzanarUpamubhayamadhikRtyoktam / athobhayaM kartumasamartha33 gatya vicA (padyapi dhA). zraurya ca na ca manyate. tadA dravyApekSayA divyaM deyam / (2) mitaa.2|170; smRci.17 vidhIyate (tadA bhavet ) kAtyAyanenoktatvAt / smRca.216 bhUpra.28 hate (hite) nAyi (nAsti); vyau.81 hRte (hate). (3) vyaka. 135 ketre rAze mUlyadaNDI (kretarAzomUla (1) vira.106; davi.327 utta. damau) ne (no); smRca.215; vira.102 vyakavat ; pamA.. (2) vivya. 14. 225; vici.42tra rAje m (tarAjoma) eTI (mau); smRci. (3) apa..?" hIna (hAna), mayaka 132; smRta 17 nRpra.20, candra 35 ke. gaDI (keturAzomUladamau); vyapra.294 sya (la); vyama.86, vitA.507 vyaprakt ; 116; cira.1.8pamA.219; vici,43, davi,329H samuH1.5 ne no); viThaga 3-0 ne , nADI (kenarAmro / savi.308 (=) svayaM (sama); vyana 211 tvena (tve ca) dhanadayau). de mAra: bilA. 178 : setu. 16: samu.76.
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 766 bhyavahArakANDam avijJAtAzrayakrItAdividhiH / (1) evaM ca vikrayAditaH prAgevAsvAmihaste dRSTa vaiNigvIthIparigataM vijJAtaM rAjapUruSaiH / naSTamapahRtaM vA svakIyadravyasvAminaH sakAzAtsvAmI avijJAtAzrayAkrItaM vikretA yatra vA mRtaH // gRhNIyAditi daNDApUpanyAyasiddhaM boddhavyam / svAmI datvA'rdhamUlyaM tu pragRhIta svakaM dhanam / smRca.213 ardha dvayorapahRtaM tatra syAbyavahArataH // (2) asvAmivikrayaM asvAminA kRtaM vikrayam / avijJAtakrayo doSastathA cAparipAlanam / asvAmikRtatvaM dAnAdhyorapi / tatsAhacaryAt / etaddvayaM samAkhyAtaM dravyahAnikaraM budhaiH / / vyapra.291 __ avijJAtAzrayAdanizcitavAsasthAnAt / ayamarthaH, ___ mUlAnayanakrayazudhyorvicAraH vaNigvIthIparigatatvAdikamAdAya krayaM vastunaH parasyApi prakAzaM vA krayaM kuryAt mUlaM vA'pi samarpayet / yaH karoti vikreturavijJAnAtAzrayatvAttadAnayanAzaktizca mUlAnayanakAlazca deyo yojanasaMkhyayA // syAt tadA vibhAvitasvAmibhAvAnnASTikAdardhamUlyaM (1) yadA tu mUlabhUto vikretA dezAntarasthitastadA gRhItvA tadravyaM nASTikAyApayet / nASTikena taddhanaM na tvAha kAtyAyanaH-mUlAnayanakAla iti / yojanarakSitamityasya doSaH kretA tvavijJAtAzrayAttaddhanaM krIta- saMkhyayA dezaviprakarSApekSayetyarthaH / yadA tu kAlavilambevAniti tasya doSaH / tadetaddoSadvayamubhayorapi ardhadravya- nApi mUladarzanamazakyaM tadApyAha sa eva prakAzaM vA hAnikaramityarthaH / vira.109 krayaM kuryAditi / prAkRtaM krayaM sAkSivacanAllAkaviditaM kAtyAyanaH kuryaadityrthH| . smRca.215 asvAmikRtanivartanam (2) prakAzakayopadarzanena mUlopadarzanena vA kretA asvAmivikrayaM dAnamAdhiM ca vinivartayet // AtmAnamanaparAdhaM darzayet / vira.101 (1) ap.2|168 utta.: 2171 vijJAtaM rAjapUruSaiH yedA mUlamupanyasya punarvAdI krayaM vadet / (tacca syAt vyavahArataH) pU.; vyaka.137 thI (thiM); mamu. AharenmUlamevAsau na krayeNa prayojanam // 8202, vira.109, dIka.48 nAradaH, vici.43; (1) krayaM vadet prakAzakrayaM vadet / ap.2|170 smRci.16 vikretA yatra (kretA yatra ca); davi.329; maca. (2) yadA tu mUlamupanyasya RyaM punarAlambate tadA 8202; candra.36 yAt (ya); viimi.2|171; vyama.87; pUrvAparavirodhena aparAdhnuyAdeva, na krayeNa krayakhyApasetu.136, vivya.34 tra (di). nena prayojanamaparAdhabyAvartanamityarthaH / arthavicArasta (2) ap.2|168 kaM (yaM) pa (pi); vyaka.137 hR mUlAnusAreNeti bhaavH| (ka); mmu.8|202 ta sva (yAtsva) vira.109, dIka.48 vira.101-102 nAradaH; vici.43-44;smRci.16 (svAmyadatvArddhamUlyantu (1) mitaa.2|170 (-) yo yojana (yastatrAdhva); bhapa. gRhNIyAtsatsu bandhanam) pU. davi.329; mc.8|202 pa (pi) zeSaM mamuvat ; candra.36, viimi.2|171 ta sva (yAtsvI 2 / 170. vyaka.135 smRca.215 utta. vira.101zva pU.; byama.87 pa (pi); setu.137, vivya.34 rapa (rupa) , (stu); pamA.296 utta.; dIka.48 bRhaspatiH; vici. 42 viravata; nRpra.28, savi.307 utta.; candra nAradaH. (3) ap.2|168,2|171; vyaka.137; vira. 109; vici.43 yo (ye); davi.329; candra.36 budhaiH / 34 viravat vyapra.295 utta.; vyau.81 mitAvat , utta., (dayoH); setu.137. bRhaspatiH; vyama.86 deyo yojana (tatra deyo'dhva) utta.; setu. (4) mitA.21168 (-); vyaka.136 smRca.213: 139 viravat ; samu.106, vivya.33 viravan.. vira.104; pamA.291; vici.41; smRci.16; nA. (2) apa.21170vyaka.135, smRca.215 mula 28 savi.305, candra.34) vyapra.291 ca (vA); vyau,, (kriyA); vira.1017 pamA.297 sya (syet) renma (ranma); 80 dhiM (dhiH) smRtyantaram ; vyama.86 vyapavata: vitA. vici.42 kayaM vadet (vadevayam ) vyapra.296 vitA. 574 vyapavat / setu.134, samu.05. , 578 : setu.133 cininana; samu.103 vigya.33..
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAmivikrayaH 767 Hea krayameva vizodhayet / vikrItaM ca dattatyaktavikrItam / tadviparItamadattatyaktavizodhite kraye rAjJo vaktavyaH sa na kiJcana // vikrItaM tathAbhUtaM bhavatIti pramANa siddhaM kRtvA svaM svakIyaM asamAhAryamUlastu mUlAharaNAsamarthastu krayameva dhanaM nASTiko vikretrAdisakAzAllabhata ityarthaH / prakAzaM darzayet / sa tAdRzo rAjJA na daNDyaH / smRca. 214 vira.106 (2) jJAtRbhiH sAkSyAdibhiH, tyaktapadaM dAna vikrayAdianupasthApayanmUlaM krayaM vApyavizodhayan / svatvApavAdakriyAparam / vira. 104 yathAbhiyogaM dhanine dhanaM dApyo damaM ca sH|| yadi svaM naiva kurute jJAtRbhirnASTiko dhanam / prakAzaM ca krayaM kuryAtsAdhubhirjAtibhiH svkH| prasaGgavinivRtyarthaM cauravaddaNDamarhati // na tatrAnyA kriyA proktA daivikI na ca maanussii|| (1) prasaGgo'bhiprAyaH / ap.2|171 prakAzaM ca kraya jJAtibhiH svakaiH kuryAt / na tatrAnyA (2)prasaGgo'tiprasaGgaH / smRca.215 kriyeti zAtiSu saMbhaveSu, asaMbhave'nyApi boddhvyetyrthH| (3) jJAtRbhiriti prAyikatayoktaM pramANamAtre vira.106 tAtparyam / jJAtibhiriti kvacit pAThaH / tatrApi svAmI svatvaM vibhAvya svaM labhate tathaiva neyam / vira.105 dattakrItAhitAnAM tu virodhe niSkrayo bhvet| (4) prasaGgaH svatvasaMdehaH / vyapra.293 kSetraM tatsadRzaM dadyAdazaktastuSTimAvahet // kretrA AtmavizuddhiH sAdhyA nASTikastu prakurvIta taddhanaM jJAtRbhiH svakam / abhiyoktA dhanaM kuryAtprathamaM jJAtibhiH svakam / adattatyaktavikrItaM kRtvA svaM labhate dhanam / / pazcAdAtmavizuddhyartha krayaM kretA svbndhubhiH|| (1) taddhanaM naSTadhanaM svakaM svakIyaM prakurvIta sAdhayedi- (1) abhiyoktA nAstikaH / tena jJAti bhiH svkiityrthH| dhanasya svakIyatvAvagatiH dAnAdyabhAvena sAdhanIye- yatvaM dhanasya sAdhyam / na cetsa zaknuyAttathA katu, tadA tyAha sa eva-adattatyaktavikrItamiti / dattaM ca tyaktaM ca kretA Atmano doSaparihArArtha svabandhubhiH sAkSibhUtaiH kraya sAdhayet / ap.2|171 . (1) mitaa.2|170 (=) pU.; apa.21171 la (le) zo sAdhayat / vaktavyaH sa na (jJA na vaktavyaH sa); vyaka.136, smRca.. (2) abhiyoktA nATiko naSTadhanaM jJAtvA pramANenA (2) 215 pU. vira.106; pamA.296 vizo (prasA) zo (zA): tmIyatayA bodhayet / tadanu kretA krItamidaM prakAzamiti 297 pU.; byapra.295 manuH; vyaDa.81 pU.; vitA.577 manuH; myama.86-87 zo (jJA); samu.106 zo (zA) manuH. pU. viimi.2|171 dhanam (dhanI); vyapra.294 vyayAvat / (2) byaka.137 smRca.215 dhayan (dhayet );vira.108; vitA.576 zAtRbhiH (sAkSibhiH) pU., setu.136 stupra pamA.297, vici.43 vApyavi (ca pari); savi.307 (statra); samu.105 vyakavat . panma (yenmU ) yan (yet )damaM ca saH ('yamaasA) vyAsaH; vyapra. (1) ap.2|171 rute (vIta) STi (sti); vyaka.136 296; vyau.81; vyama.87; vitA.577; setu.138 smRca.215 tU (ti); vira.105, pamA.297 smRcavat / vApyavi (cApari); samu.106. vici.44 jJAtRbhirnASTiko (nASTiko jJAtRbhiH); smRci.17 (3) apa.171 nyA (nya); vyaka.137 apavata: STi (sti) zeSaM vicivat ; davi.327; savi.307 vyAsaH smRca.215 yA pro (yA'tro) : 216; vira.106, pamA. candra.36 STi (sti) zeSaM vicivat ; vyapra.292 smRcavat ; 296:299 ca ka (na kra); savi.308 hArItaH, vyapra. vitA.576 zAta (sAkSi);setu.137vicivat ; samu.106. 193 samu.106 zaM ca (ze vA)nyA (nya). (4) samu.105. (2) ap.2|171 ti (tR); vyaka.136; smRca.214 ' (5) ap.2|171 STi (sti) ta (tta) svaM (sa); vyaka. .: 216(); vira.106; pamA.300; vyapra.292 pU. ta (ti); smRca.214:vira.104pamA.294.295 :295(2); gyama.87 vitA.576 zAti (sAkSi); samu. vici.43 stu pra (statra) dhanaM (dhanI ); savi.306 vyakavata , | 106. bhyakA.97
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 vyavahArakANDam vibhaavyet| zAtigrahaNaM pramANamAtropalakSaNam / mUladarzane ketuH zuddhiH -- - vira.106 / mUle samAhRte kretA nAbhiyojyaH kathaMcana / avizAtAzrayakrItAdividhiH mUlena saha vAdastu nASTikasya tadA bhavet // vaiNigvIthIparigataM vijJAtaM rAjapUruSaiH / (1) nASTikasya naSTasvAminaH tasminvAde yadi mayA* avijJAtAzrayAt krItaM vikretA yatra vA mRtaH // pyanyasmAdvikretuH sakAzAtkrItamityabhiyojyo vadati vaNigvIthIparigataM vaNigvIthyAM prAptam / anena raha:- tadA tatrApyayameva mldrshnaadikrmo'nusrnniiyH| krayo nAstIti darzitam / vijJAtaM rAjapuruSaiH ityanenA smRca.215 prakAzakrayo nAstIti darzitam / avijJAtAzrayAt (2) samAhite smrpite| vira.102 avijJAtasthAnakAt / __ vyapra.295 ___ asvAmivikraye daNDAdividhiH svAmI datvA'rdhamUlyaM tu pragRhIta svakaM dhanam / asaMpratyayapUrva yaH kramAdyairupapAdayet / adha dvayorapahRtaM tatra syAbyavahArataH // sa tasmai tatsamaM dadyAnmUlyaM vA keturicchayA / dvayoH ketRnASTikayorvyavahArataH svakRtApacArataH vAdI cenmAnitaM dravyaM saakssibhinev bhAvayet / svakIyadhanArdha hRtaM gatamityarthaH / smRca.217, dApyaH syAdviguNaM daNDaM kretA tadrvyamarhati ! / avijJAtakrayo doSastathA vaa'pripaalnm| (1) mahAparAdhaviSaye tvAha vyAsaH-vAdI cenmArgitaetaddvayaM samAkhyAtaM dravyahAnikaraM budhaiH // miti / keturdravyalAbhaH paJcabandhaviSaye'pi bhavati / yadA avijJAtasthAnakRtaM kretanASTikayordvayoH // ca nASTikaH svakIyatvamanuvartamAnaM na vibhAvayati tatraiva avijJAtasthAnakAt krayo'vijJAtakrayaH / athavA para. ketuH krItadravyalAbho nAnyatretyanusaMdheyam / mArthato'yaM svAmItyavijJAnAt krayo'vijJAtakrayaH / sa smRca.216 eva keturdoSo'pacAraH / aparipAlanamupekSA / saiva nASTi- (2) etadviguNadhanadaNDadAnaM paradravyaM jJAtvA'pi ksyaapcaarH| etavayaM avijJAtakrayAparipAlanAtmaka- lobhAttadvikraye paJcabandhadamastu yAjJavalkIyo bhramaprayukta dravyaM RtUnASTikayordravyahAnikaratvena samAkhyAtAme- kraya ityvirodhH| vira. 107 tyarthaH / smRca.217 / (3) sAkSigrahaNaM pramANAntarIpalakSaNArthamiti kecit / vyAsa: yattUktaM sAkSigrahaNamasvAmivikrayavivAde svatvasAdhane asvAmivikrayasvarUpam . . . 4; vira.100; vyapra.290; vyama.86 vA (cA); setu. yocitAvAhitanyAsaM hatvA vA'nyasya yaddhanam / 134 tanyA (taM nyA); samu.105. vikrIyate svAmyabhAve sa jJeyo'svAmivikrayaH // (1) apa.21170 STi (sti);vyaka.135, smRcca.215) svAmyabhAve svAmino'saMnidhau ityrthH| smRca.4 / vira.102 hR (hi) jyaH kathaM (jyo'tha kiM); pamA.295) vici.42; smRci.16 dastu (do'pi) STi (sti); savi. (1) smRca.216 krItaM (kretA); pamA.297; nRpra.28; 307; candra.35 thaM (dA) dastu (do'sya) STi (sti) tadA vyapra.295; samu.107 smRcavat . bhavet (vidhIyate); vyapra.294 tadA bhavet (vidhIyate); vyama. (2) smRca.216-217 pa (pi); pamA.297 ta sva 86 vyapravat ; vitA.577 vyapravat ; setu.1.39 ha (hi) (yAt sva): 300 utta.; nRpra.28 ardha (atha); vyapra.295- samu.106 vivya.33. sara (2) samu.104. .. 296; samu.107 smRcavat . (3) ap.2|171 (%D) daNDaM (rAjJA); smRca.216) (3) smRca.217 vADa (ca); pamA.300, dIka.48 yo vira.107 naiMva (na vi); pamA.298 cenmArgitaM (conmA(ye) vA (cA) pu., nAradaH, nRpra.28 dayaM (sarva); vyapra.296 gaga); smRci.17 naiva (na vi) NaM daNDaM (No daNDa:) dravya pA (cA); samu.107 vA (cA). (4) pamA.300. (daNDa); vyapra.293 viravat ; byama.86 viravat ; vitA. (5) ap.2|168 tanyA (taMbhyA) 6 (ka) (vA.) smRca. | 576 dvya (khana) zeSa viravat / samu.107.
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAmivikrayaH 769 pramANAntaranivRtyarthamiti madanaratne / tadayuktam / / divA gRhItaM yatkretrA sa zuddho labhate dhanam // vastutaH svatvahetubhUtapratigrahAdisatve tatsAdhakasAkSiNA avijhAtakraye vidhiH mabhAve divyAdyavakAzasya vidyamAnatvAt / 'alekhya- avijJAtanivezatvAdyatra mUlaM na labhyate / sAkSike daivIM vyavahAre vinirdizet' / iti kAtyAyana- hAnistatra samA kalpyA vetanASTikayodvayoH / / vacanavirodhApattezca / na caitadyatra divya niSedhakasmRtyabhA- avijJAtanivezatvAdavijJAtasthAnatvAt / mUlaM vastatra divyavidhAyakam / atra tu- 'prakAzaM ca kraya vikretaa| smRca.217 kuryAtsAdhubhirrAtibhiH svakaiH / na tatrAnyA kriyA proktA yamaH daivikI na ca mAnuSI' / / iti divya niSedhakasmRteH satvA asvAmikRtanivartanam diti vAcyam / etadvacanasya kretrA krayasAdhanaM sAkSisatve asvAminA kRto yastu dAyo vikraya eva vA / sAkSibhireva kartavyaM nAnyamAnuSeNa na divyena vetyetatpara akRtaH sa tu vijJeyaH vyavahAre yathAsthitiH // tvAt / nanvetadvacanasyaitAdRzaviSayaparatve mAnAbhAvaH / matsyapurANam na ca 'alekhyasAkSike daivI' iti vacanavirodho mAnam / zAnAjJAnakRtAsvAmivikrayadoSavicAraH tasya sAmAnyazAstratvenaitadvacanAnurodhe tasyaitadatirikta- ajJAnAdyaH pumAn kuryAtparadravyasya vikrayam / viSayatAyA nyAyyatvAditi cet,na sAkSyAdyabhAve divyasya sa nirdoSo jJAnapUrva cauravaddaNDamarhati / / ca niSedhe anirNayaprasaGgasyaiva mAnatvAt / anyathA- iti vAkyamajJAne nidopatvamavadhyatvamAha na : 'sthAvareSu vivAdeSu divyAni parivarjayet' iti vacanasya | tvadaNDyatvabodhakam / vira.104 sAkSyAdisatve divyaniSedhaparatvaM tvadabhimataM na sidhyet / zukranItiH yatta tenaiva vakSyamANe 'pramANahIne vAde' iti vacane asvAminaH kaye daNDaH pramANahInatvAbhidhAnamapi atra divyAbhAvajJApakam / asvAmikebhyazcaurebhyo vigRhNAti dhanaM tu yaH / divyAGgIkaraNe pramANahInatayA asaMbhavAdityuktam / tatra avyaktameva krINAti sa da DyazcauravannRpaiH / / tat pramANahIne mAnuSapramANahIne anyatareNa divyAGgIkaraNahIne ceti vyAkhyeyam / anyathA anirNayaH syAt / * smRca. vyAkhyAnaM 'vikrayAdyo dhanaM' ityAdi manuvacane tasmAdatrApi sAkSyAdyabhAve divyaM bhavatyeveti / ata | (pR.759) draSTavyam / eva mitAkSarAyAmuktaM yadA punaH sAkSyAdibhirdivyena vA 216 trA (tA); vira.110 smRcavat ; pamA.298, dIka. krayaM na zodhayatItyAdi / kecittu sthAvaravivAde 'sthAvareSu | 48 smRcavat ; vyapra.296; samu.107. vivAdeSu' iti vacanAddivyAbhAva eva / evamakRte'pi (1) ap.2|168 laM (lyaM) STi (sti) : 2 / 171 STi (sti) . 'pramANahIne vAde' iti vacanAddivyAbhAva eva anirNaya bRhaspatiH; vyaka.138 laM (lyaM); smRca.217; vira.110 kalpyA (zeyA); pamA.301 labhya (vidya); vyapra.296 prasaGgAnurodhena vacanAnyathAkaraNasyAnucitatvAdityAhuH / vyama.87; vitA.578; samu.107. taccintyam / adRSTArthatvaprasaGgAt / vyapra.293 (2) vyaka.136 re (ro) ti: (taH) manuyamau; vira. . marIciH 104;vyapra.291re yathAsthitiH (reSu nityazaH); setu.134 zuddhakrayaH tiH (ti). vaNigvIthIparigataM vijJAtaM raajpuurussaiH| (3) vira.104; dAta.183. (1) ap.2|168; vyaka.137 zAtaM (zAte); smRca. (4) shunii.4|807.
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ * saMbhUyasamutthAnam i jaiminIyasUtram jyotiSTome RtvijAM dakSiNAvibhAgAdhikaraNam samaM syAdazrutatvAt / jyotiSTome samAmnAyate, 'gauzvAzvazva azvatarazca' iti / tatrAyamarthaH samadhigataH vibhajya dAtavyaM iti / idamidAnIM sAMzayika - kiM samo vibhAgaH, uta karmakRtaM vaiSamyaM, uta zabdakRtaM ? iti / kiM prAtaM ? - samo bhAgaH syAt 'azrutatvAt' vizeSasya, yatra vizeSo na zrayate, tatra samo vibhAgo bhavitumarhati / kathamiva ? ekasmai sarve dAtavyaM prApnoti, yadyaparasmai dAtavyaM na bhavati, tatra yAvati ekasmai dIyamAne nAnyaH saMvibhajyate, tAvat tasmai ekasmai na dAtavyaM, avaziSTaM dAtavyaM, evamekaikasmai, tasmAdvizeSAzravaNAt samaM deyamiti / zAbhA. api vA karmavaiSamyAt / api veti pakSavyAvRttiH na samaM syAt, karma kRtaM vaiSamyaM bhavet--yo bahukarma karoti, tasmai bahI bhRtirdIyate / tasmAt karmAnurUpyeNa vaiSamyamiti / zAbhA. atulyAH syuH parikraye viSamAkhyA vidhizrutau parikrayAt na karmaNyupapadyate darzanAdvizeSasya tathAbhyudaye / na caitadasti -- karmakRtaM vaiSamyaM iti, kintarhi upakArakRt; sa upakAraH zrutyA vijJAyate, tasmAt zrutikRta vaiSamyaM tena 'atulyAH' 'parikraye' bhaveyuH / 'viSamA' hi eSAM 'AkhyA', kecit ' arddhina: ', * etatprakaraNasthAni zruti zrautasUtragatAni RtvigdakSiNA vibhAgaviSayANi vacanAni nAmAbhiH saMgRhItAni / (1) jaisuu.10|3|53. (2) jas. 10/3/54 (3) jaisU. 1013155 kecit 'tRtIyinaH' kecit 'pAdinaH' yeSAmardha te 'arddhinaH', kathaM ca teSAmarddha bhavati ? yadi tebhyaH, arddha dIyate / evaM 'tRtIyinaH' 'pAdinaH' iti ca dIkSA 'vidhizrutau' samAkhyAyate sA 'parikrayAt' karmakRte vaiSamye na upapadyate / kka punarayaM vizeSo dRzyate ? 'abhyudaye' - abhyudaya iti abhyudayaphalaM (RddhiphalaM) dvAdazAhaM brUmaH / ' adhvaryurgRhapatiM dIkSayitvA brahmANaM dIkSayati, tata udgAtAraM tato hotAraM tatastaM pratiprasthAtA dIkSayitvA'rddhino dIkSayati / brahmacchaMsinaM brahmaNaH, prastotAramudgAtuH, maitrAvaruNaM hotu:, tatastaM neSTA dIkSayitvA tRtIyino dIkSayati / agnIdhraM brahmaNaH, pratihartAramudgAtuH, acchAvAkaM hotuH, tatastaM unnetA dIkSayitvA pAdino dIkSayati / potAraM brahmaNaH, subrahma NyamudgAtuH, grAvastutaM hotu:, tatastamanyo dIkSayati brahmacArI vA AcAryapreSitaH iti 'arddhinaH' 'tRtI yinaH' 'pAdinaH' iti dvAdazAhe anuvAdaH, yadi prakRtau yathAsamAkhyaM amISAmime bhAgAH, tato dvAdazAhe darzanamupapadyate / tasmAdarddhAdibhiH samAkhyAnAt samAkhyAzrutikRtaM vaiSamyaM bhavitumarhatIti / zAbhA. vasiSThaH kAryatyAginau RtvigAcAryoM heyo RtvigAcAryA vayAjakAnadhyApako heyAvanyantra hAnAtpatati / viSNuH RtviGmaraNe tatkAryaMtaddakSiNAvyavasthA athatrtviji mRte pazcAdanyaM vRNuyAt / pUrvavRtasyaiva dakSiNA / pazcAdAhUtaH kiMcillabhate ceti / (1) vasmR. 13 / 19; apa. 2 / 265. (2) savi. 275,
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam 771 kAmAcchedapatitaM yAjyaM tyajedRtvik, prApnuyAt dvizataM daNDam / yAjyazcaiva tadevApnuyAtyAge Rtvijo'patitasya / kAmaM patitama zrotriyaM tyajedyAjyaM cAbhizastamadAtAram / tatsarvamatrAntaragaNazUnyatvikvakartRkayajJaviSayamiti manta asyArthaH / pUrvavRteSu RtvikSu madhye ekasya maraNAdau vRtte yadAnyaM vRNute, pUrvAhRtasya dakSiNA, tanmaraNapakSe tadAyAdAnAM karmAnurUpA sA / pazcAdAhUtaH kazcit RtviGmaraNapravAsavyAdhipAtityAdau tatkArya taddakSiNAvyavasthA / kiJcit karmAnurUpaM labhate / yadA tu kAlaM mAsapakSAdikaM smRca. 188 yAjyaRtvijoranyatareNAnyatarasya tyAge vyavasthA / atha Rtvija vRtte pazcAdanyaM vRNuyAtpUrvavRta syaiva dakSiNA, paJcAdvRtaH kiJcillabheta, pravasecce - tatkAlaM nimittaM vA apekSya yakSyamANastatkAlamudIkSeta nAntarA yajeta syAdAtyayiko vA, taM RtuM samApayet / proSya pratyAgatazca kiJcilabheta / atha cetpratiSiddhaH pravasetkAmAdanuprApte savane Rtvik zataM daNDaH, sa eMva vA duSTaH tasya RtvikkulopAdhyAyaH / evaM vyAdhitapatitonmattaprahINapradhvasteSu saMprasAdakaraNamRtvikSu / nimittaM vAnyadapekSya udbhAvya gataH tadA yajamAnastaM pratIkSeta nAntarA yajeta / Atyayiko vA, samayAtikramapratisaMdhAnavAn kratumRtvigantareNa samApayet / pUrvavRtazca Rtvik proSya pravAsaM kRtvA pratyAgataH kiJcit pAritoSikaM yajamAnAlabheta / yajamAnapratiSiddha RtvikAmAdvrajan paNazataM daNDavaH / atha svabhAvata eva duSTa iti vijJAyate, tadA yajamAnasya RtvikkulaparIkSAdhikRta upAdhyAya eva daNDyaH / evaM vyAdhite patite unmatte prahINe abhizApAdinA tyakte pradhvaste karmAkSamatAhetuvArdhake saMprasAdakaraNaM taM saMtoSya RtvigantaravaraNepyanujJAgrahaNam / vira.121-122 zaGkhaH zaGkhalikhitau ca tatra cedanuprApte savane RtviG mriyeta, tatra kiM kAryamiti jijJAsA tasya sagotraH ziSyo vA tatkAryamanupUrayet / atha cedabAndhavaH tato'nyaM RtvijaM vRNuyAt / vyam / (1) vyaka. 140; smRca. 188 (tatra kiM ... jijJAsA0 ) gotra : (gotro'tha ) zaMkha ; vira. 117-1186 savi. 275 prApte ( pravRtte) (tatra kiM ... jijJAsA 0 ) zaMkha: vyapra. 303 tatra * ceda (atha ceda ) ( tatra kiM ... jijJAsA 0 ) gotra : ziSyo vA (gotro'tha ziSya : ); vitA. 593 tatra ce... gotra: (atha cedRtviGghriyeta tasya sagotro'pya); samu.92 smRcavat. (2) apa. 2 / 265 vRtte (vRte) vRtasyai... zvAvRta: ( vRttasyaiva dakSiNAyAH pazcAdAhRtaH ) cattatkAlaM (ccatkAlaM) vA ape .... yajeta (cAvekSamANastaM kAlamapekSeta nAntarA yajet ) samApa (saMpAda) prApte savane (prAptaH savane sa) vA duSTa: (cAduSTaH) dhvasteSu saMprasAda ( dhvasteSvasaMpradAna) yAjyazcaiva (yAjyazcetyajet) kAmaM patita ( kAmapatita ) ; vyaka. 141-142 vRtte (vRte) pUrvavRta (pUrvAdUta) cAvRtaH (zrAdAhUtaH) vA apekSya yakSyamANaH (cApekSyamANaM) samApayet (samupapAdayet ) proSya ... meta (proSThapadyAgatazca kiMcillabhate) duSTaH + (syAt) yAjyazcaiva (yAjyazcet); smRca.188 (atha Rtvija vRte pazcAdanyaM vRNuyA pUrvAhRtasyaiva dakSiNA pazcAdAhUtaH kiMcilabheta ) zaMkha : ; vira. 120-121; vici. 50 vRtte (vRte) vA apekSya ... kSeta (cApekSamANastatkAlamudIkSyeta ) pratyAgatazca ( pratyAgataH) duSTaH + (syAt) ( tasya 0 ) pAdhyAya: + (tadupanAyakaH) praddINa ( hIna) kauTilIyamarthazAstram saMghabhRtasaMbhUyasamutthAtRkarSakavaidehakacorayAjakavaNijAM vetanadakSiNA phalAdivibhAgavidhiH / kartRkarmatyAgAdau daNDavidhiH / 'saMbhUyasamutthAnam / saMghabhRtAH saMbhUyasamutthAtAro vA yathAsaMbhASitaM vetanaM samaM vA vibhajeran / karSaka vaidehakA vA sasyapaNyArambhaparyavasAnAntare sannasya yathAkRtasya karmaNaH pratyaMzaM dadyuH / puruSopasthAne samagramaMzaM dadyuH / saMsiddhe tUddhRtapaNye sannasya tadAnImeva pratyaMzaM dadyuH / sAmAnyA hi pathi siddhizvAsiddhizca / saMprasAdakaraNaM (saMpramAdAt prasAdya daNDam ( damam ) yAjyazcaiva (yAjyazcet ); vImi . 2 265 vRtte ( vRte) vA apekSya yakSya (cApekSa ) nAntarA + (yaM) yajeta syAdA (yajettasmAi) pratiSiddhaH (prasiddha :) sabane ( sa dhanaM ) ( sa eva vA... madAtAram 0 ); vyapra. 393 (atha Rtvija vRte pazcAdanyaM vRNuyAt pUrvAhRtasyaiva dakSiNA pazcAdAhUtaH kicillabhata) zaMkhaH samu. 92 smRcavat . (1) kau. 3 | 14; savi . 275 varadarAjoddhRtam ; samu. 92.
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 702 vyavahArakANDa prakrAnte tu karmaNi svasthasyApakAmato dvAdaza- pratipuruSopasthitau, samagraM pUrNa , aMzaM dadyuH / saMsiddhe paNo daNDaH / na ca praakaamympkrmnne| tviti / uddhatapaNye saMsiddhe dezAntaravikrayaNAya samAro. coraM tvabhayapUrva karmaNaH pratyaMzena grAhayed, pitapaNye zakaTAdau prasthAnasaje sati, sannasya vyAdhidadyAt pratyaMzamabhayaM ca / punaH steye pravAsanama- tasya saMbhUyavANijyakAriNAmanyatamasya, tadAnImeva nyatra gamane ca / mahAparAdhe tu dUSyavadAcaret / pratyaMzaM tadIyaM paNyabhAgaM, dadyuH / kutaH, sAmAnyA hi __yAjakAH svapracAradravyavaje yathAsaMbhASitaM pathi siddhizcAsiddhizceti / mArge paNyAnAM rakSA cApAyavetanaM samaM vibhajeran / vAniyatau ytH| agniSTomAdiSu ca RtuSu dIkSa prakrAnte viti / karmaNi saMbhUyasamutthAnalakSaNe, sannaH paJcamamaMzaM labheta / somavikrayA tu- prakAnte sati, svasthasya, apakrAmata: apasarataH, dvAdazarthamaMzam / madhyamopasadaH pravaryodvAsanAdUrva paNo daNDaH / daNDaM dattvApi nApakramaNe svAcchandyatRtIyamaMzam / madhyAdUrdhvamardhamaMzam / sutye mityAha-na ca prAkAmyamapakramaNa iti / prAtassavanAdUrdhva pAdonamaMzam / mAdhyandinAt coraM tvabhayapUrva karmaNaH pratyaMzena grAhayediti / savanAdUrdhva samagramaMzaM labheta / nItA hi dakSiNA corAntaraiH saha cauryakarmakaraNaviSaye. saMbhASitapratyaMzaM bhavanti / bRhaspatisavanavarja pratisavanaM hi kamapi coraM pUrvadattAbhayaM kRtvA tenaiva tatsahacarAMzcorAn dakSiNA dIyante / tenAhargaNadakSiNA vyaakhyaataaH| grAhayet / dadyAt pratyaMzamabhayaM ceti / tasya grAhita samAnAmA dazAhorAtrAccheSabhRtAH karma kuryuH| corasya pratizrutamabhayaM pratyaMza ca yathAsaMbhASitaM dadyAt / anye vA svapratyayAH / punaH steye dattAbhayacoreNa punazcaurye kRte, anyatra gamane karmaNyasamApte tu yajamAnaH sIdet , RtvijaH ca dezAntaraM gatvA cauryakaraNe ca, pravAsanaM kAryamiti karma samApayya dakSiNAM hreyuH| asamApte tu karmaNi zeSaH / mahAparAdhe dUSyavadAcaret , mahAparAdhaM taM dUSyayAjyaM yAjakaM vA tyajataH pUrvaH saahsdnnddH| vadupAMzu hanyAt / anAhitAgniH zatagurayajvA ca sahasraguH / yAjakA iti / RtvijaH, svapracAradravyavarja svasvasurApo vRSalIbhatA brahmahA gurutalpagaH // vyApAraprAtisvikadakSiNAdravyamapahAya, yathAsaMbhASitaM asatpratigrahe yuktaH stenaH kutsitayAjakaH / vetanaM sAmudAyika, samaM tulyaM vibhajeran / adoSastyaktumanyonyaM karmasaMkaranizcayAt // Rtvijo'gniSTomAdikratukArambhaparyavasAnAntare vyAsaMbhUyasamutthAnamiti sUtram / bahUnAM saMbhUya kvacit dhitasyAvAntaratattakarmAnuSThAnAvadhibhedenAMzabhedAnAhakarmaNi pravRttiriti sUtrArthaH / tatkartArazca dviprakArAH agniSTomAdiSu ca kratuSvityAdi / tatra yAjako dIkSaparakarmakarAH svakarmakarAzceti / tatroktAH pUrve / parA- NAd dIkSAkarmaNaH, Urva sannaH, svAMzasya paJcamamaMzaM stvihAbhidhIyante / saMghabhRtA iti / samudetya karmakarAH; labheta / somavikrayAd UvaM, caturthamaMzaM labheta / madhyasaMbhUyasamutthAtAro vA samudetya vANijyAdikAriNo vA, , mopasadaH pravodvAsanAt madhyopasatsaMbandhinaH pravaryoyathAsaMbhASitaM vetanaM, vibhajeran , samaM vA vibhajeran , tsAdanakarmaNa Urva, tRtIyamaMzaM labheta / prvryopaasnaasNbhaassnnaabhaave| diti mAtRkayoH pAThaH / madhyAt madhyopasadanakarmaNa karSakavaidehakA veti / kRSIvalA vaNijazca, sasya- Urdhva, ardhamaMzaM labheta / dvitIyamaMzamiti pAThe dvitIpaNyArambhaparyavasAnAntare sasyAnAM paNyAnAM ca Arambha-yAMzo'rdhameva / sutye sutyAhe, prAtassavanAdUrva pAdonaparyavasAnayorantare madhyakAle, sannasya vyAdhitasya saMghinaH, | maMzaM labheta / mAdhyandinAt savanAdUrdhvaM samagramarza yathAkRtasya karmaNaH pratyaMzaM yAvat kRtaM karma tAvataH labheta / nItA hi dakSiNA bhavantIti / mAdhyandinasavanapravibhAgaM, dyH| puruSopasthAne karmakaraNAya vyAdhita- karmaNi nivRtte hi dakSiNAH sarvAH prAptA bhavanti /
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam bRhaspatisavanavarja bRhaspatisavanamapahAya, pratisavanaM savane (2) tatheti karmAnusAreNa dakSiNAM gRhNIyarityarthaH / savane, dakSiNA dIyante hi / tenAhargaNadakSiNA vyAkhyAtA / pamA.306 iti / uktarItyA yAjakakAryeSvahInayajJeSvapi dakSiNA- vRtena RtvijA karmAsamApane vyavasthA nayanAnurodhena yAjakAMzAH kalpyAH / Rtvigyadi vRto yajJe svakarma parihApayet / sannAnAmiti / vyAdhitAnAM bhRtakAnAM karma,A dazAho- tasya karmAnurUpeNa deyoM'zaH saha kartRbhiH / / rAtrAt , zeSabhRtAH avaziSTA bhRtakAH, kuryaH / anye (1) saMbhUyasamutthAnasya prakramo'yam / tatra vaidikaM vA svapratyayAH svAbhimatAH, kuryuH| tAvatsaMbhUyakAryamudAharati / yajJo jyotiSTomAdiH / tatra . karmaNIti / yajJakarmaNi, asamApte tu, yajamAnaH yAgarUpAnekAGgakarmanirvartanArthamRtvigvRtastvayA mamedaM sIdet vyAdhito bhaveccet , RtvijaH, karma samApayya, hautraM kartavyamAdhvaryavamaudgAtraM ceti zrautena vidhinA'nuSTheyadakSiNAM tadarthI hareyuH / . mityupagamazca pravartitaH / kathaMcidapATavAdinA sAmikRtaM asamApte viti / karmaNi asamApte, yAjyaM yaja- yatparihApayettyajet tadAnIM tasya deyo dakSiNAMzaH karmAnumAnaM tyajataH yAjakasya, yAjakaM tyajataH yAjyasya vA, ' rUpeNa, yAvatI tasmin Rtau dakSiNA tAM nirUpya caturthe pUrvaH saahsdnnddH| bhAge karmaNaH kRte caturthaH tRtIye tRtIya ityetadAnurUpyaM, vidhizeSaM zlokAbhyAM vadannadhyAyamupasaMharati-anA- saha kartRbhiH kartAraH tatpuruSAH pradhAnavijAM hotrodgAhitAgniriti / zataM gAvo yasya sa zataguH / zataguranA- trAdInAM prstotRmaitraavrunnprbhRtyH| medhA. hitAmiH zatagavadhanaH sannapyakRtAgnyAdhAnaH, sahasragura- (2) parihApayet vyAdhyAdinA na samApayet / saha yajvA ca sahasragavadhanaH sannapyakRtayajJaH, surApaH madyapaH, kartabhiranyaistatsthAnapUraNAya sthitaiH| mavi. vRSalIbhartA, brahmahA,gurutalpagaH gurupatnIgAmI, asatpra- (3) svakIyakarmakalApAMzakartuH kRtAnusAreNa bhAgo deya tigrahe yuktaH asataH pApiSThajanAt pratiSiddhadravyasya ityAha manu:-Rtvigiti / saha kartRbhiH saMbhUyakAribhirivA pratigrahe yuktaH AsaktaH, stenaH, kutsitayAjakaH tyrthH| yadvA kartubhiH saha deyo dakSiNAdAnakAle deyo ninditAn yo yAjayati sa ca, tyaktumadoSaH tyAge pjmaanenetyrthH| athavA karmaNi RtvikparityaktAMzadoSAnutpAdakaH saMsargAnaha ityarthaH / kasmAd , anyonyaM kartabhiH saha deya ityrthH| etaduktaM bhavati / svakarmekakarmasaMkaranizcayAt karmadoSanizcayAt / zrIma. dezakarturyA dakSiNA tAM tasya caikadezAntarakartuzca dakSiNAmanuH kAle saMbhUyakArisaMgho yajamAno vA tattatkarmAnusAreNARtvijAM saMbhUya kriyAsvarUpam pyediti| +smRca.188 RtvijaH samavetAstu yathA satre nimntritaaH| (4) yajJe kRtavaraNa Rtvik yadi kiMcitkarma kRtvA rma gRhIyudakSiNAM tathA // vyAdhyAdinA karma tyajati tadA tasyetaraviMgbhiH paryAlocya (1) atra satrazabdo yajJamAtravivakSayA prayukto na kRtAnusAreNa dakSiNAMzo deyaH / mamu. punaH straakhyyjnyvishessvivkssyaa| tatra yajamAnAnAmeva x gorA.vyAkhyAnaM azuddhisaMdehAnnoddhRtam / kartatvena RtvijAmasaMbhavAttena somayAgAdAvanena vacanena ___+pamA., savi., vyapra., vyau., vitA. smRcavat / vyaapaarlaabhaavuktau| xsmRca.187 ___ * vira., vici., maca. vAkyAthoM mamuvat / (1) msmR.8|206; apa.20265, vyaka.140 deyoM... 4 vyapra., vyau., vitA, smRcavat / 5 zaH (deyA tu); smRca.188 hApa (bhAva); vira.118 (1) smRca.187 thAI tat (thArhataH); pamA.306 tat rUpeNa (sAraNa); pamA.308; vici.48; savi.274 vRto (te); nRpra.26, savi.273 smRcavat ; vyapra.301, vyau. | mRto); vyapra.302, vyau.83; vitA.592 karmA (kAryA); 83; vitA,590 nima (niya); samu.92 smRcavat, samu.92.
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 vyavahArakANDam (5) saMbhUya ca samutthAnamAtidezikaM bhaviSyatIti kRtvA dattasthAnapAkarmAha ligiti dvAdazabhiH / tatrAdI dakSiNAyA dRSTArthatayA bhRtirUpatvaM prakaTayAha-Rtvigiti / dakSiNA ca dattAsu svakarma parihApayet / kRtsnameva labhetAMzamanyenaiva ca kArayet + // maca. / (1) mAdhyaMdine savane dakSiNA dIyanta iti / tata upariSTAtkarma tyajatAmapratyAharaNIyaM labheta na pratIpaM tyAjayedityarthaH / anyAM bhRtiM datvA anyena puruSeNa yajamAnastatkarmasamApayet / RtvigbhiH karma kartavyaM maraNAca] [Rtvijo bhavanti / taba niyatakAle prAkarmaNa ArambhAt ataH Rtu kriyamANaM viguNaM bhavati, samAti Api kartavyeti viguNaM cetsamApanIyamaGgAnyeva tadanyakartRkANi kariSyAmIti buddhinivRttyarthamuktamanyenaiveti, tAvadeva viguNaM yadazakyaM zakyaM tu sarve kartavyam keci tkrArayediti Rtvijo'pi saMbandhamAhuH / gRhItvA dakSiNAM / vA'dhikAM dadyAtsvayamazaknuvanprAgdakSiNAbhyaH ( ? ) zeSakarmasamApane yajamAna evA'dhikriyate / methA. (2) anyenaiva kArayet Rtvik svakAryazeSam / mavi (3) anyena svagaNavartinAM madhye pratyAsannena, yenakenacidanyena vA kAryamANe vAdhvaryavAdisamAkhyAbAdhApatteH / evamRtviji mRte'pyUhyam / smRca. 188 (4) mAdhyandinasavanAdI dakSiNAkAle dakSiNAmu dattAsu vyAdhyAdinA karma parityajanna tu zAThyAtsa kRtsnameva dakSiNAbhAgaM labheta karmazeSaM prakRtamanyena kAra yet / 1 *mamu. + gorA. vyAkhyAnaM azuddhisaMdehAnnoddhRtam / x savi., vyapra. smRcavat / * vici. mamuvat smRcavacca / (1) masmR. 8 / 207 hApayet (hApayan ); apa. 2 / 265; yaka. 140 hApayet (hArayan ); smRca. 188 chApa (bhAva); vira. 118 masmRvat; pamA. 309 ca da (prada) zeSaM masmRvat; vici.49 naiva ca (naiva tu) zeSaM masmRvat; savi . 275 naiva (naiva tu); vImi . 2 265 meva (mevaM ) zeSaM vyakavat ; vyapra. 302 vyaDa.82; vitA. 502 ( dakSiNA pradattAsu yadi karma tyajennaraH) ca (tu); samu. 92; vizya. 35 nAradaH . 1 saMbhayakAriNAmRtvijAM dakSiNAvyavasthA yesya karmaNi yAstu syuruktAH pratyaGgadakSiNAH / sa eva tA AdadIta bhajeransarva eva vA // (1) idamaparaM prakRtopayogi vaidikaM kaSpate / vaidike karmaNi sAmastyena dakSiNA AmnAyante na pratipuruSaM vibhAgena, tasya dvAdazazataM dakSiNeti tecodakena tvantarANi tadvikArANyanugacchanti rAjasUyAdIni, tatra ca keSucidaGgakarmasu pratipadamanyA dakSiNA''mnAtA puruSavizeSasaMyogena 'hiraNmeyau prAkAzAvadhvaryave' ityAdi, tAH pratyaGgadakSiNAH saMpayante / kimapyayazrAturvicaivAdikavaddadAtisaMbandhaH sarveSAmRtvija dakSiNAH" adhvaryustu dvAramAtraM, uta tasyaiva sA anyeSAM prakRtAMzaH / saMzayopanyAsArthaH zlokaH / pratipadaM puruSavizeSAzrayA aGgeSu dakSiNA: pratyaGgadakSiNAH / athavA vIpsAyAM pratyaGgazabdaH / aGgamaGgamAzritAH pratyaGgAH / sa eva tA AdadIta, mukhya eva puruSasya dadAtinA saMyogaH uta kartRsvAvizeSAdanye'pi bhajeraMllabheran / pradhAnadakSiNAyA iva iti kathayityA praznaH puruSavizeSamuktAstadarthA eveti nirNayaH / evaM dadAtirmukhyArthI bhavati / puruSasaMyogazca nAdRSTArthaH / +mepA. (2) pratyaGgadakSiNA: pratisvaM karmaNAM dakSiNAH / sa eva vAdadIta mRtvijaM prati yathodyate / sarve bhajeran yatravigvizeSAnutiH / mavi. (3) pUrNAhutI hutAyAM varaM dadyAdityaGgakamalelena yA dakSiNA vihitAstAH pratyAha sa eva yasya karmagauta / yasya karmaNi yatkartRke karmaNi yA dakSiNA uktAH na evaM tatkarmakarteva tA AdadItetyarthaH / evaM ca pUrNAadhvaryurvaraM gRhNIyAt / tatra tasya kartutvAt / bhajeran sarva eveti pakSAntaramanekakartRkAGgadakSiNAviSayam / 1 gorA. mu., vira, vidhi, maca, bhAca. medhAvat / (1) masmR. 8 / 20 8 yasya (yasmin ); apa. 2 / 265 (= ); 141 pratyakSa (pratyaMza) smRca. 1803 vira. 111 vyakavat ; vici.50 tA A (tAzvA); savi. 274 eva vA ( evana); trImi. 2 265; samu. 92. 1 taccadeke. 2 Nmaye prakAzavadavayava ityAdi. 8 yAvA. 4 NAdhva.
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam tena stotradakSiNA stotrakAriNa eva chandogA bhajeran / / vidhiruktaH / pradhAnadakSiNAnAM sAmAnyataH zrutAnAmidAnIM xsmRca.187 / vibhAgamAha-sarveSAmiti / sarveSAmRtvijAM ye mukhyAsterathaM hareta cAdhvaryubrahmAdhAne ca vAjinam / rdhinH| yAvatI tasminkratI sAmastyena dakSiNA AmnAtA hotA cA'pi haredazvamugdAtA cApyanaH krye|| tasyAste'ddhino'rddhaharAH / somayAgeSu hi SoDazArvajaH : (1) rathamadhvaryurAdhAne hared brahmA ca vAjinaM vegavanta- tatra catvAro mukhyA hotAdhvaryubrahmodgAteti / teSAmadha, mazvaM hotA vA azvaM vRSamanyaM vA, kAsucicchAkhAsvAdhAna tasya dvAdazazataM dakSiNeti tato'dha SaTpaJcAzat / tadardha. etA dakSiNAH / ataH somakraye yacchakaTaM tdudgaatuH| tatra / nA'STAviMzatyA'rdhinastadvanto'pare, yeSAM tato'nantaraM varaNazakaTe'nyataro'naDvAn yuktaH syAt / anyataro viyukta mAmnAtaM maitrAvaruNapratiprasthAtRbrAhmaNAcchaMsiprastotAraH / ityapi paThyate / tena ca somaH krIta upAhiyate / anye tRtIyinaH tRtiiyaaNshaaH| aMzazabdo'rdhazabdena samAnArthaH / tvapUrvamana Ahurna somApAharaNArtha, na hi krayeNa zakyate ardhazabdazca nAvazyaM samapravibhAga eva kiJcinyUne'dhivizeSayitum / medhA. ke'pi sAmIpyena vartate / tena tRtIyo bhAgaH SaTpaJcA(2) AdyamudAharati rathamiti / AdhAne agnyA- zataH SoDaza gRhyante / ekaikasya catasro bhavanti / smstdhaane| azvaM hotA jyotiSTome / kraye somkrye| tRtIyaM bhAgaM prayacchanti, SaTpaJcAzato tRtIyaM ca hotura mavi. cchAvAkaH / adhvayoMrneSTA / brahmaNo'mIt udgAtuH prati(3) nividvaraM nivicchaMsan labdhaM varaM udgAtR- hartA / ye ca pAdinaste caturtha bhAgaM karmaNaH kurvantIti zabdenodgAtRgaNamadhyasthaH subrahmaNyo gRhyata iti madana. pAdinaH / caturthe ca sthAne maitrAvaruNasthAnAnte cturtne| vyapra.301 zAH / dvAdazasamudAye pUrvavat / evaM 'taM zatena sarveSAmadhino mukhyaastdrdhenaadhino'pre| dIkSayantI'tyatrApi klUptiH krtvyaa| adhino dIkSayati tRtIyinastRtIyAMzAzcaturthAMzAstu pAdinaH // pAdino dIkSayatItyevamAdibhiH zabdaiH tatra dvAdazakrama(1) evaM tAvatpuruSavizeSasaMyoginInAmaGgadakSiNAnAM vidhireva / anyatra zrato vyavahAra ihApi tayaiva rItyA kRta iti / medhA. " savi. smRcavat ! (2) asyAyamarthaH / jyotiSTomena zatena dIkSaya ntIti vacanena gavAM zatamRtvigAnatirUpe dakSiNAkArye + gorA., mamu., vira., vici., maca., bhAca. medhAvat / viniyuktam / Rtvijazca hotrAdayaH SoDaza / tatra kasya (1) masmR.81209 cApi (vApi); ap.2|265 ta cA (dathA) bRhaspatiH; vyaka.141 apavat , manubRhaspatI; kiyAnaMza ityapekSAyAmidamucyate / sarveSAM hotrAdInAM smRca.187 cApi haredazva (nividvaraM cAzva); vira.120 / SoDazavijAM madhye ye mukhyAzcatvAro hotradhvaryubrahmodgAapavat , manuviSNU ; pamA.307 cAdhava (vAdhva) cA'pi tAraH te gozatasyArdhinaH sarveSAM bhAgapuraNopapattivazA(vA'pi); vici.50 apavat nRpra.26 smRcavat ; vyapra.301 daSTAcatvAriMzadrapArdhanArdhabhAjaH / apare maitrAvaruNapratita cA (dathA) zeSaM smRcavat , manubRhaspatI; samu.92. prasthAtRbrAhmaNAcchaMsiprastotArastadardhena tasya mukhyAMza (2) msmR.8|210 zAstu (zAzca); mitA.21265 syArdhena caturviMzatirUpeNAdhabhAjaH / ye punastRtIyinaH masmRvat ; ap.2|265 pare (dhinaH ) zAstu (zAzca ); acchAvAkaneSTAmIdhrapratihAraste tRtIyino mukhyasyAMvyaka.140 manubRhaspatI; smRca.187; vira.118 pare zasya SoDazagorUpeNa tRtIyAMzena tRtIyAMzabhAjaH / ye tu (rSinaH); panA.307; vici.49 tada ...'pare (dviyIyAstu pAdinaH grAvastudunnetRpotRsubrahmaNyAste mukhyabhAgasya tadardhinaH) dvitIyAdhe (tRtIthinastRtIyAstu caturthAzcaikapAdinaH); yazcaturthAzo dvAdazagorUpastadbhAjaH / nanu kathamayamaMzanRpra.26, savi.2 74; viimi.2|265 vicivat ; vyapra. 301. masmRvat ; vyau.83 (=); vitA.590 yinaH (yana) niyamo ghaTate, na tAvadatra samayo nApi dravyasamavAyo manuvRhaspatI; samu.12. Nya. kA.98 1 tAstRtI.
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyavahArakANDam nApi vacanaM yadazAdIharabhAganiyamaH syAdataH 'samaM (2) ekIbhUya gRhanirvartanAdIni svakAryANi sthapatiyAdazratatvAditi nyAyena sarveSAM samAMzabhAktvaM karmAnu- vardhakisUtradhArAdibhiH manuSyaiH saMpAdayadbhiranena yukta rUpeNa cAMzabhAktvamiti yuktam / atrocyate / jyoti- vidhAnAzrayeNa vijJAnavyApArAdyapekSayA bhAgakalpanA STomaprakRti ke dvAdazAhe'dhinastRtIyinaH pAdinaH iti / kAryA / gorA. siddhavadanuvAdo na ghaTate, yadi tatprakRtibhUte jyoti- | (3) svAni karmANi yajamAnavyatiriktAnIti shessH| STome ardhatRtIyacaturthAzabhAktvaM maitrAvaruNAdInAM na aMzaprakalpanA ca tasya dvAdazazataM dakSiNetyevaM syAt , ato vaidikArddhiprabhRtisamAkhyAbalAtyAgukto'za- kratusaMbandhimAtratayA vihitAyAM dakSiNAyAmeva / na tu niyamo'vakalpyata iti niravadyam / +mitaa.2|265 / 'rathamadhvaryave nividAvaramazvaM hotre brahmaNe'zvamAdhAne (3) dvitIyamudAharati-sarveSAmiti / mavi. subrahmaNyAya somakraye zakaTam' ityevaM RtvigvizeSa(4)mitA.TIkA-dvAdazAhe dIkSAkramavAkye adhvaryagaha- saMbandhitvena vihitAyAM zrutivirodhApatteH / pati dIvayitvA brahmAgaM dIzayati / tata udgAtAraM tato smRca.178 hotAraM tatastaM pratiprasthAtA dIkSayitvA ardhino dIkSayati / RtvigyAjyayoranyatareNAnyatarasya tyAge vyavasthA tatastaM neTA dIkSayitvA tRtIyino dIzayati / tatastamunnetA Rtvija yastyajedyAjyo yAjyaM catviktyajedyadi / dIkSayitvA pAdino dIkSayati ityevaMvidhA'Adi- zaktaM karmaNyadu, ca tayordaNDaH zataM zatam / / samAkhyA zrUyate / atastadvazAt brAhmaNAcchaMsiprabhRtInAM (1) yajJe karmakara RtvigdhotodgaatraadiH| yadyapi varatadanurUpo vibhAgo dvAdazAhaprakRtau jyotiSTome'dhyavasI- NottarakAlamAprayogasamAptestadyapadezastathApyatra prArabdhayata iti / suyo.|265 karmagoritaretaratyAge vidhirayam / kiM tarhi prAgvaraNAt / vijAM saMbhUpasamutthAnasya sthApatyAdAvatidezaH bhUtapUrvagatyA RtvigvyavahAraH, yaH prayogAntare vRtaH sa 'saMbhUya svAni karmANi kurvadbhiriha maanvaiH| eva zaktaH prayogAntare'pi varitavyaH / na kevalaM pUrvaanena vidhiyogena kartavyAMzaprakalpanA // vRtasyAyaM nyAyaH kiM tarhi, tatpitrAdibhirapi / tathA hi (1) yathA yajJe yo bahuni karmaNi kAyaklezakaraNe 'pUrvo juSTaH svayaMvRta' iti nAradaH / na cAyamaikapuruSiko vidvattAtizayasAdhye ca niyukto, bhUyasI dakSiNAM labhate, niyamaH / kiM tarhi kuladharmo'yam / tathA ca mahAbhArate nyUnakarmakArI tu nyUnAM tadvalaukikeSu gRhacaityAdikAriSu | saMvartamaruttIyeSu prapaJcitaM tena, yatkusAH pitrAdibhisaMbhUva saMhatya vardhakisthapatisUtradhArAdiSu svasamayaprasiddho Rtvijo vRtAsta eva vriitvyaaH| yAjakAnAmapyeSa eva yAvAnaMzaH sUtradhArasya, yAvAnsthapateH tatrAnena vidhi- vidhistairapi te yAjanIyAH / Rtvija kRtAtvijyaM tatkuyogena vidhidiko'rthastatprasiddhA vyavasthA, vidhiyogaH | lInaM vA'nyaM yo na vRNIta yiyakSuH api tvanyaM yAjakavaidikyA yajJagatayA vyavasthayetyarthaH / evaM nATakAdi- marpayet zaktaM karmaNi yajJe prayogajJamaduSTamabhizaMsanAprekSAyAM nartanagAyanavAdakeSu bhAgapraklatiH / yadyapi sarve | GgavaikalyAdibhidoSairayuktam / evamIdRza evaviMgarthyavidvAMsaH sarvakarmAnuSThAnazaktAzca, tathApi karmAnurUpyeNa bhAgona puruSAnurUpyeNa iti saMbhUyasamutthAnam / *medhA. *pamA., bhyapra. smRcabat / (1) msmR.8|388, ap.2|265, byaka.143 yAjyaM +gorA., byaka., mavi., smRca., mamu., vira., pamA., vici., savi., maca., vyapra., vyau., vitA., nanda, mitAvat / catviM (yAjyamRtvi) zataM zatam (zrutaH zatam ); vira.122 * mavi., mamu., maca., nanda. medhAvat / yAjyaM catviM (yAjyamRtvi) yadi (yadA); vici.52 yAjyaM catviM (yAjyamRtvi) daNDaH (daNDa):182 yaH (tu); vyapra. (1) msmR.8|211; vyaka.141 vidhi (krama); smRca. 18. vidhi (karma); pamA.306, nRpra.26, nyapra.301 303 yAjyaM catviM (yAjyamRtvi); vyau.84 vyapravat / samu. macabat ; vyaGa.83 rahaspatima samu.12. 92 myapravat / vivya.55 yaH (tu) yAjyaM cariva (yAjyamRtvi) 1vani karmANi. nArada:.
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam w7 mAno yadi nAGgIkuryAdyAjakatvaM aduSTame bhireva doSairanA- | spaSTamanyat / vishv.2|264 phrAntaM yAjyaM zaktaM vidvattayA ca, tAdRze tyAge tayoH / (2) saMbhayasamutthAnaM nAma vivAdapadamidAnIzataM daNDaH / Rtvika zataM dApyo yAjyaM tyajan yAjya mabhidhIyate - samavAyeneti / sarve vayamidaM karma Rtvijam / na kevalamayamRtvigyAjakadharmaH, ziSyAcArya | militAH kurma ityevaMrupA saMpratipattiH samavAyaH, tena yorapi / tathA ca gautamaH 'ajJAnAdanadhyApanAdRtvi- ye vaNiGnaTanartakaprabhatayo lAbhalipsavaH prAtisvikaM karma gAcAyau~ patanIyasevAyAM ca heyAvanyatra hAnAtpatati' | kurvate teSAM lAbhAlAbhAvupacayApacayau yathAdravya yena iti (gaudh.21|12-13) / dAtRsaMpradAnayorapi pratigrahe yAvaddhanaM paNyagrahaNAdyartha dattaM tadanusAregAvase yau| yadvA / keciddharmamimamicchanti / xmedhA. pradhAnaguNabhAvaparyAlocanayA'sya bhAgadvayamasyaiko bhAga (2) prasaMgAdetaduktam / / gorA. ityevaMrUpayA saMvidA samayena yathA saMpratipannau tathA (3) RtvijamityAdi saMvidyatikramazeSabhUtamapyatra veditavyau / mitA. rAzApyatviGna tyAjya iti darzayituM rAjadharmaSUktam / (3) samavAyo melakaH samUha iti yAvat | xara. RtvijaM paraMparayAyAtam / zataM paNAH / punazca pUrvavat (4) samavAyena mUladravyasaMsageMga / XsmRca.185 parigraha ityapi grAhyam / mavi. (5) yathAdravyaM samavAyena yena tena svasvadravyAnu(4) dvizataikazatadaNDayoH kAmAkAmakRtadhanavattAdhana- | sAreNa yathA vA saMvidA samavAyena / +vira.112 pattAbhyAM vyavasthA / . vira.122 (6) avyavasthAyAM mUladhanAnusAreNa vRddhizcayo / (5) zatamiti kartabhedavivakSayA vIpsA / maca. vyavasthAyAM tu vyavasthAnusAreNaiva taavityrthH|| (6) prakIrNakAkhyamanuddiSTamapi smRtyantaraprasiddha vyava. vici.45 hArapadaM prastauti-RtvijaM yastyajediti / karmaNi yajJa- / (7) na tvekasya kuzalatvAdinA vizeSavyavasthA vinA karmaNi zaktamiti RtvigvizeSaNam / aduSTamiti | AdhikyaM lAbhe upakSaye ca nyuuntaa| candra.36 yAjyavizeSaNam / nanda.| anyatamena niSiddhAnanumatakaraNe pranAdanAzane ApatkRtarakSaNe ca yAjJavalkyaH vidhiH - saMbhUyakAriNAM vaNijAM lAbhAlAbhavyavasthA pratiSiddhamanAdiSTaM pramAdAdyacca nAzitam / semavAyena vaNijAM lAbhArtha karma kurvatAm / sa taddadyAdviplavAcca rakSitA dazamAMzabhAk // lAbhAlAbhau yathAdravyaM yathA vA saMvidA kRtau|| (1) evaM kRtasamayAnAM vyavahArApetaM svAcchandyAt (1) vANijyaprasaGgAt saMbhUyotthAnamAha--samavAye -pratipiddhamityAdi / pratiSiddhamanAdiSTamanyairvagineti / sarva lAbhamekIkRtya yathAdravyaM vibhAgaH kAryaH, bhirananuSThitamiti shessH| kizca pramAdAd yacca nAzitaM, lAbhasya mUlyAnusAritvAt / kamAMpekSayA vA yathA sa tad dadyAt / asyAna pezayaiva / viplavAtta rakSitA saMvit paribhASA anyonyamAkRtA maryAdA kRtetyarthaH / dazamAMzabhAga / rakSitadravyAd rakSitA lAbhAd dazamAMza x gorA., mamu., bhAca. medhAvat / praapnuyaadityrthH| vishv.2|265 (1) yaasmR.2|259, apu.258149; vizva. * va mi. mitAvat / 4 zeSaM bhitAvat / 2 / 264 kRtI (kRtA); mitA.; apa.; vyaka.138, smRca. + zeSa mitaakssraivoddhtaa| 185; vira.112: pamA.303; vici.45, smRci.17; (1) yAsmR.21260; apu.258|50 vizva. nRpra.24 vAye (bhAge) vaNijAM (vANijya); candra.36 saMvidA 22265, mitA. daza (daza); apa.paka.139 mitAvat / kRtI (samudAhRtau); vIniH; nyapra.299; myau.81 yathAdra vira.114; smRci.17; vImi. mitAvat ; vyapra.300 (tathAdra); vitA.583, rAko.481 setu.140; samu.90; mitAvat ; nyau.83; nyama.88; vitA.589, rAko, vimya.34 saMvidA kRtau (samudAhRtam ). 481 setu.1417 samu.91 mitAvat .
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam apa, . (2) kiM ca / teSAM saMbhUya pracaratAM madhye paNyamida- GgAdi / vikrItamapi rAjagAmi na ketRgAmi / :: mitthaM na vyavahartavyamiti pratiSiddhamAcaratA yannAzita +apa manAdiSTamananujJAtaM vA kurvANena, tathA pramAdAtprajJAhIna- __(4) kecittu rAjJA bhAgo na grAhyaH, kiMtu paNyameva sayA vA yena yannAzitaM sa tatpaNyaM vaNigbhyo dadyAt / yaH | tanmalyaM vA saMpUrNa rAjJA graahymityaahuH| +vImi. punasteSAM madhye caurarAjAdijanitAyasanAtpaNyaM pAlayati | 'mithyA vadamparImANaM zulkasthAnAdapAsaran / sa tasmAdrakSitAtpaNyAddazamamaMzaM lbhte| mitA. dApyastvaSTaguNaM yazca sa vyaajkryvikryii|| (3) yena tu parirakSitaM sa tasya dazamamaMzamadhikaM (1) rAjabhAvyazulkanimittaM ca paNyadravyAdeHbhajeta / xapa. mithyetyAdi / vishv.2|267 (4) tatsa eko dadyAt, yazca samudAyAntargataH / (2) yaH punarvaNik zulkavaJcanArtha paNyaparimANaM AdyacakAreNa yadi sarveSAmeva pramAdena nAzitaM tadA / nikute, zulkagrahaNasthAnAdvA'pasarati, yazcAsyedamasyedaM aMzakrameNaiva kSayaH kalpanIyo yathAMzata iti / dvitIya- vetyevaM vivAdAspadIbhUtaM paNyaM krINAti vikrINIte vA cakAreNa rakSiturmaraNe tatputro dazamAMzaM labhata iti samuccI- te sarve paNyAdaSTaguNaM daNDanIyAH / mitA. yte| (3) vaNikzulkAdaSTaguNaM daNDayaH / yazca sabyAjI paNye rAjabhAvyazulkAdi nirUpaNam / rAjJo'tikrame dnnddshc| zaulkikapratAraNavantau krayavikrayau karoti, so'pi zulkAarghaprakSepaNAdizaM bhAgaM zulkaM nRpo haret / daSTaguNaM daNDyaH / vyAsiddhaM rAjayogyaM ca vikrItaM rAjagAmi tt|| (4) idaM mayA'tra sthApyate na tu krIyate vikrIyata (1) idAnIM rAjabhAvyaM nirUpayati-arghaprakSepaNAdi- iti vaJcayitvA krayavikrayakArI ca vaNik paNyAdaSTaguNaM ti / yo'dhoM rAjJA prakSiptaH sthApitaH, tata evArghasthApa- daNDaM dApyaH / +vImi. nAd vikrItAnAM viMzatibhAgo rAjabhAvyaH zulkaH ketR- tarikeNa sthalajazulkamahaNe kRte, yogyanikaTabrAhmaNA'nimantraNe vikretRbhyAmubhAbhyAmanyonyamicchayAnyatareNa vA deyaH / * ca daNDaH .... .... yacca rAjJA vyAsiddhaM rAjayogyaM ca hastyAdidravyaM rAja. terikaH sthalajaM zulkaM gRhan dApyaH paNAndaza / nyanAvedyAnAkhyAya vikrItaM tad rAjagAmyeva sarvamityava- brAhmaNaprAtivezyAnAmetadevAnimantraNe / seym| vizva.2266 (2) iyataH paNyasyeyanmUlyamityarghastasya prakSepaNAt + zeSaM mitAvat / rAjato nirUpaNAddhatIrasau mUlyAviMzatitamamaMzaM zulkA) x ayaM zlokaH vizvarUpAcAryamate daNDapAruSyaprakaraNe sAhasagRhNIyAt / yatpunA siddhamanyatra na vikreyamiti rAjJA vissyH| daNDavivekakAreNApi sAhase eva niviSTaH / tadeva pratiSiddhaM yacca rAjayogyaM maNimANikyAdyapratiSiddhamapi yuktam / tadrAze'nivedya lAbhalobhana vikrItaM cedrAjagAmi malya- (1) yaasmR.2|262, apu.258152 dapAsaran dAna nirapekSaM tatsarva paNyaM rAjA'paharedityarthaH / (dapakraman ); vishv.2|267 saran (kraman); mitA.; apa.; vira.298 apuvat ; vici.126 vizvavat, savi.4.95, mitA. nAradaH, vImi. stva (zcA); vitA.585, setu.231,321 (3) paNyasyArghaprakSepaNAnmUlyAt / rAjayogyaM gajatura * vizvavat ; samu.91 vizvavat . . (2) yAsmR.2263, apu.258|20 dApyaH (daNDyaH ); x zeSaM mitAvat / vizva.21228 tari (tAri) hmaNa (maNaH); mitAH; apa. (1) yaasmR.2|261; apu.25851 arva (artha); vizva. NaprAti (NaH prati); davi.307 sthalajaM (sthAnika) (braahmnnaa2|266 dvizaM bhAgaM zulka (cchulka vizadbhAga); mitA.; apa. prAtivezyAMzca tadvadevAnimantrayan); savi.495 kaH (te) vImi. vitA.585; samu.91. ...nAradaH; vImi.; vitA.586, rAkau.481 samu.91, :
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam 779 (1) idAnIM daNDapAruSyasAmAnyAt sAhasavyavahAra- dAne hi pratiSedhAt / tathA ca gautamaH----'prAtibhAvyamAha-tArika iti / tArikasya sthala nimittarAjabhAvya- vaNikzulkamadyAtadaNDA na putrAnadhyAvahe yuriti / RNazulkagrahaNe brAhmaNyadarpAcca yogyaprAtivezyabrAhmaNA- vacca dhanasaMbandho'pIti tadabhAktvameva yuktamityAzaGkAnimantraNe dazapaNo daNDaH / brAhmaNagrahaNaM ca guNArthatvAt nivRttyarthametat / spaSTamanyat / vishv.2|268 sarSatraivarNikArtham / darpakRtatvAccaivamAdeH sAhasatvam / (2) yadA saMbhUyakAriNAM madhye yaH kazciddezAntaragato vishv.2|228 mRtastadA tadIyamaMzaM dAyAdAH putrAdyapatyavargo, bAndhavA (2) api ca / zulkaM hi dvividha sthala jalajaM c| mAtRpakSA mAtulAdyAH, jJAtayo'patyavargavyatiriktAH tatra sthalaja 'arthaprakSepaNAdvizaM bhAgaM zulkaM nRpo haredi- sapiNDA vA, AgatAH saMbhaya vyavahAriNo ye dezAntatyatroktam / jalajaM tu mAnave'bhihitam / tIryate'neneti rAdAgatAste vA gRhnniiyuH| tariH nAvAdiH tajanyazulke'dhikRtastarikaH / sa yadA tairvinA dAyAdAdyabhAve rAjA gRhNIyAt / vAzabdena sthalodbhavaM zulkaM gahnAti tadA dazapaNAn dnnddniiyH| vezo ca dAyAdAdInAM vaikalpikamadhikAraM darzayati / paurvAvezma, prativeza iti svavezmAbhimukhaM svavezmapArzvasthaM paryaniyamastu 'patnI duhitara' ityAdinA pratipAdita evAcocyate, tatra bhavAH prAtivezyAH brAhmaNAzca te prAti- trApi veditavyaH / ziSyasabrahmacAribrAhmaNaniSedho vaNivezyAzca brAhmaNaprAtivezyAH,teSAM zrutavRttasaMpUrNAnAM zrAddhA- kprAptizca vacanaprayojanam / vaNijAmapi madhye yaH diSu vibhave satya nimantraNe etadeva dazapaNAtmakaM daNDanaM piNDadAnarNadAnAdisamarthaH sa gRhNIyAt / sAmarthyAvizeSe veditavyam / mitA. sarve vaNijaH saMsaSTino vibhajya gRhNIyuH / tepAmAyabhAve (3) samIpagRhasvAminAM nimantraNAkaraNe brAhmaNo daza. dazavarSa dAyAdAdyAgamanaM pratIkSyAnAgateSu svayameva paNAnityeva dApyaH / apa. rAjA gRhNIyAt / mitA. (4) zulkamaprayacchato vaNija iva asamucitaM zulka (3) dAyAdAH putrA gRhnniiyuH| tadabhAve bAndhavAH gRhNato'pi rAjAdhikRtasya daNDa ityabhidadhAnastattulyApa- saMbandhinaH patnI duhitara ityAdyAH / teSAmabhAve jJAtayaH rAdhe'pi daNDamAha-tarika iti| prativezaH svavezmasaMni- samAnodakAH / teSAmabhAve saMbhUyakAriNastena sahAhitaM vezma tatrasthA ye brAhmaNAstAna nimantraNakArye'pi gatAH / tadabhAve nRpaH / saMbhUyakAriNAM dravyAdhikAritva, nimantrayan dazapaNamitameva daNDaM daapyH| cakAreNa prAptyarthaM vacanam / anyaistu 'patnI duhitara' ityAyuktatadIyanimantraNa svIkurvanniti smucciiyte| vImi. manUdyate / apa. saMbhUyakurvatAmanyatamasya dezAntaramaraNe tadvyAdhikAranirUpaNam (4) vAzabdena vikalpaH paurvAparya ca samuccIyate / dezAntaragate prete dravyaM dAyAdabAndhavAH / +vImi. . jJAtayo vA hareyustadAgatAstairvinA nRpaH / / lAbhazanyajihmAzaktAnAM vidhiH / vaNijAM saMbhUyakAriNA(1) atha kiM saMbhUya vyavaharatAmanyataravipattau tadI mRtvikarSakAdAvatidezaH / yaM dravyamanyairvaNigbhigrahItavyam / netyucyate / kiM tarhi 'jilaM tyajeyunirlAbhamazakto'nyena kArayet / dezAntaragata iti / dezAntaragate prete AyavyayavizuddhaM anena vidhirAkhyAta RtvikarSakakarmiNAm / tadIyamaMza yathAvibhajamAnaM rikthino'nye gRhnniiyuH| tada. (1)saMbhaya ca pravRttAnAM svAmikarmakarAdInAmanyonyamayaM bhAve tu rAjA gahNIyAt / kimartha punaridamucyate / RNa--- +zeSa mitAvat / (1) yAsmR.21264; apu.258153: vizvakA gatA (gate); mitA.; apa. dravyaM (dhana); smRci.18 dravyaM (1) yaasmR.2|265, apu.258|54 lA (loM); vizva. (tasya) uttarAdhe (zAtayo vA hareyuste'vanatAstavinA nRpaH); 2 / 269 rAkhyAta (nA khyAta); mitA.; apa.; vyaka. vImi. vitA.586 kameNa manuH; samu.91 vizvavat . / 139 pU.:140 kami (karma); smRca.185prathamapAdaH, vira...
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ myavahArakANDam vidhiH-jihmamityAdi / anyonyaM svAmikarmakarasAmAji- (1) saMbhaya ekatra militvA saMvyavahAra prati yattadukAdayo jilaM kuTila vyabhicAriNaM tyajeyuH, tathA lAbha- sthAnaM nAma vyvhaarpdmucyte| abhA. 84 zUnyam / pravRttastu svayamazakto'pyanyenAvirodhinA svakArya (2) vaNijo vANijyaM Rtvijo yajJa kRSIvalAH kRSi sAmAjikaM kArayet / yo'yaM saMbhUyotthAne vidhiruktaH, hemakArAdayaH zilpaM nartakAdayo nRttAdikaM stenAH steyaM anenaiva vidhinA nirUpitamRtvigAdyanuSThAnamapi draSTavyam / yatra saMhatya kurvate tatsaMbhaya kriyamANaM vANijyAdika smRtyantarAtta vaizeSikaviMgAdyanuSThAnaprapaJco'nveSTavyaH / saMbhaya samattiSThante samedhante'neneti vyutpattyA saMbhayasamu. spaSTamanyat / vishv.2|269 sthAnAkhyaM vyvhaarpdmityrthH| smRca. 3 (2) kiM ca / jiro vaJcakaH taM nirlAbhaM nirgatalAbha- (3) saMbhaya dhanamelakaM kRtvA / vira. 111 mAcchidya tyajeyurvahiH kuryuH / yazca saMbhayakAriNAM madhye (4) karmAtmArtha kurvanti / samupatiSThante RddhiM prApnubhANDapratyavekSaNAdikaM kartumasamartho'sAvanyena svaM karma vanti aikamatyenotkRSTAmavasthAM prApnuvantyaneneti samutthAbhANDabhAravAhanaM tadAyavyayaparIkSaNAdikaM kArayet / nam / nAbhA.41 prAgupadiSTaM vaNigdharmamRtvigAdiSyatidizati-aneneti / (5) yadyapi phalabhatasya svargasya RtviggAmitvAbhAanena lAbhAlAbhau yathAdravyamityAdivaNigdharmakathanena vAdAtmanepadasyAnupapannatvena prabhRtizabdena RtviggrahaNamaRtvijAM hotrAdInAM kRSIvalAnAM naTanartakatakSAdInAM ca nucitam / tathApi AtmanepadA'vivakSayedamuktam / ne ca zilpakopajIvinAM vidhivartanaprakAra AkhyAtaH / RtviGmAtre AtmanepadA'vivakSaNe anyAMze ca vivakSaNe _ mitA. vairUpyaprasaMga iti vAcyam / saMbhayakartavamAtrasya lakSaNa- (3) saMbhayakAriNAM yo jihAH kuTilaH prAtisvikakarma- tvenAnyatra vAstavatatsatve'pi lakSaNavaiyaryaprasaGgenAkArIti yAvat / tamitare nilAbha lAbharahitaM kRtvA pravezAta / . vyapra.298 tyajeyuH peTakAdahiH kuryuH / yadi punarna jaimhayAtkarma lAbhavyayayorAdhAraH svAMzaprakSepaH karoti kiM tvazaktestadA'nyena tatkArayet / apa. phalahetorupAyena karma saMbhUya kurvatAm / (4) jijho vaJcakaH vaJcanayA samudAyakAryA- AdhArabhUtaH prakSepastenottiSTheyuraMzataH // niSpAdakaH / ___vImi. (1) yadaNigbhirmilitvA drammasahasrapiNDena vANijya nAradaH prArabdham / tatraikenArdhe paJca zatAni nikSiptAni / anyena saMbhUyasamutthAnapadaniruktiH paJcamAMze zatadvayam / anyenApi zatadvayameva / apareNa vaNikprabhRtayo yatra karma saMbhUya kurvate / dazamAMze zatamekam / eteSAM svAMzaprakSepo lAbhavyayayotatsaMbhUyasamutthAnaM vyahArapadaM smRtam / / rAdhArabhUtaH / __ abhA.84 (2) saMbhya karma kurvatAmAdhArabhUta AzrayabhUto mUla*zeSaM mitAvat dhanaM prakSepaH / tatastamavekSyottiSTheranpathagdhanA bhaveyuH / 115 pU. vici.46,48; smRci.18 vidhirA (vidhinA); savi.272 prathamapAdaH; candra.37 lAbhamazakto' (rlobhama ap.2|259 zaktyA) pU.vImi. vyakavat / vyapra.299 pU. vyama.88 (saMbhaya ca); vyapra.297, vyau.81 vyama.88% vitA. azakto (ghazakto); vitA.589, rAko.481, setu.142 582, setu.140% samu.90. pa.: 144, samu.91.99 lAbha (lobha); vica.97 (1)naasN.4|2, naasmR.6|2; abhA.8 ap.2|259 vinya.35 pU. uttarArthe (AdhArabhUtAH prakSepA uttiSTharaMstato'zata:); myaka. (1) naasN.4|1; naasmR.6|1; apu.253|15 smRtaM 138 pasteno... taH (pa uttiSTheraMstato'zataH); smRca.184 (viduH); abhA.84; ap.2|259vyk.138, smRca.3; byakavat ; bira.111 vyakavat / nRpra.24, savi.2016 vira.111, pamA.302, nRpra.24; savi.271 tatsaMbhUya samu.90 vyakavat .
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam (3) tato mUladhanaprakSepAnusArAduttiSTheran / lAbha- pradhAnaM dravyaM candanakuGkumAdi, bhArANAM vA madhye bhAjo bhaveyurityarthaH / xsmRca.184 | sAradravyANi / teSAmanvahamavekSaNaM kuryaste yathAkRtena (4) AdhArabhUtaH nidAnabhUtaH / tataH kAraNAdaMzataH | vyavahArakrameNa svasamaye Adau kRte sthitAH / uttiSTheran vANijyAdyarthamudyogaM kurvIran / vira.111 pratyahaM vArakrameNa parasparataH saMpAdyaM matisAmyam / samo'tirikto hIno vA tatrAMzo yasya yaadRshH| nAbhA.4/4 bhayavyayau tathA vRddhistatra tasya tthaavidhaaH|| anyatamena niSiddhAnanumatakaraNe pramAdanAzane vyasanAdrakSaNe tatrAyavyayau svakIyasvakIyAMzAvatAreNa saMbadhyate / ca vyavasthA *abhA.84 pramAdAnnAzitaM dApyaH pratiSiddhakRtaM ca yat / saMbhayakarmaNi samayAnusAreNa kartavyanirvAhaH / asaMdiSTazca yatkuryAtsarvaiH sNbhuuykaaribhiH|| bhANDapiNDavyayoddhArabhArasArAnvavekSaNam / (1) etaizca sarvairapi sAmudAyikaiH samarpitaM pramAkuryuste'vyabhicAreNa samaye sve vyavasthitAH // dAdyo nAzayati / sa tannAzitaM dApyaH pratiSiddhaM ca / (1) yaH prathamArambhe samayaH kRtaH, tatrAvyabhicAreNa asaMmatakRtaM ca yatkimapi hAnikAri bhavati, tadapi avilopanena bhANDa piNDavyayoddhArasArAsArAnvavekSaNAni dApya eveti / abhA.84 svAMzAnusAreNa kartavyAnIti / abhA.84 (2) pramAdAt tasya yannaSTaM, na prasahya corarAja (2) bhANDaM krayavikrayasamahaH, piNDaM pAtheyaM, vyayo kulAdinA hRtaM, sa dApyaH, taddoSAnnaSTatvAt / vetanaM, uddhArastasmAddeyadravyAtprayojanavizeSAdAkarSaNaM, nAbhA.45 bhAra udvAhyaH, sAraM prakRSTaM candanAdi, anvavekSaNaM rakSaNa- daivataskararAjAgnivyasane samupasthite / yojanAdi, avyabhicAreNa yAthAtathyena, samaye niyama- yastatsvazaktyA rakSeta tasyAMzo dazamaH smRtaH / / bandhe prathamakRte vyavasthitAH kuryuH| vira.112-113 (1) daivAtpradIpane dahyamAnaM yaH kazcideka eva (3) bhANDaM sAdhAraNadravyeNa gRhItaM dravyam / piNDaH rakSati / tathA taskaravRndAt / tathonmAgIbhUtagrahaNodyatasarvasamudAyaH / vyayo bhRtiH zulkanAvikA dinimittaH / rAjJaH pArkhAdyaH svakIyena prANavyAyAmena tatsAmAnyabhANDa uddhArastata uddhRtaM dravyaM, sAramasAraM vA / bAhyataH prayo- rakSati / tasya dazamAMzaH klezaphale bhavati / janArthamudyatamityanye / bhArAH puruSAdivAhyAH / sAraM abhA.84 x nAbhA.smRcavat / * smRca., nAbhA. abhAvat / (2) etaiH sarvanAze samupasthite sarveSAM yastada (1) naasN.4|3 tatrAM (yatrAM) statra ...thAH (stasya tatra vyasanaM svazaktyA puruSakAralokayAtrAdinA samyaga tathAvidhA); naasmR.6|3; abhA.84; ap.2|259 (=) rakSet tad dravyaM hiMsAghAtasya sarvabhANDadazabhAgaH / - tatrAM (yatrA) kSayavya (kSayAkSa); smRca.184 tatrAM (yatrA); vira. nityo nAyaM niyamaH, bhUyAnapi vyasanarakSAnurUpataH 111 statra ......dhAH (stasya tatra tathAvidhA); savi.271 - samo (same) tatrAMzo yasya (yasyAMzo yatra) uttarAdhe (Ayavyayau (1) naasN.4|5 STazca (STaM ca); naasmR.6|5 sarvaiH (sarva): yathA vRddhistasya tatra tathA vidhiH); vyapra.298 viravat vyau, abhA.84; vyaka.139, vira.114 Tazca yat (STanta yaH). 82 vidhAH (vidhA); vitA.582, setu.14. nAsaMvat , (2) naasN.4|6 jAgni (jotthe) rakSeta (saMrakSat ); nAsmR. bahaspatiH; samu.90 smRcavat. 66 jAgni (jabhyo); abhA.84 jAgni (janya) yastat (2)naasN.4|4 'vyabhicA (vyavahA); naasmR.6|4; abhA. (yattat); vyaka.139 rakSeta (rakSettu); vira.114 rakSeta 84 bhAra (sArA); ap.2|259 (-) nvave (rthavI) samaya khe / (rakSetu); vici,45 yasta......kSeta (svazaktyA rakSavedhastu); (samayena); vyaka.138,139, smRca.185, vira. smRci.17 viciva, vyapra.300bAla.1260 viravata 112; pamA.304 rAnva (rAya); vyapra.299 abhAvat setu.141 vicivat ; samu.87 yastat (yastu) rakSeta (saraM. para.82, vitA.583, bAla.21265, samu.10. kSet) bRhaspatiH vivya.35 vicivat ,
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tatprasAdAddhi teSAM phlsbndhH| nAbhA.46 (1) dAyAdaH putrH| ap.2|264 ... anyatame proSite mRte vA tadrvyAdhikAranirUpaNam (2) kazcit dezAntarAdabhyAgataH svadeze saJcaran ekasya cetsyAyasanaM dAyAdo'sya tadApnuyAt / niyeta cet sabhANDo vaNik , rAjA tadbhANDaM saMrakSed anyo vA'sati dAyAde zaktAzcetsarva eva vaa|| yAvat putrAdyanyatamadAyAdadarzanam / dAyAda Agate .. (1) teSAM saMbhayakAriNAM madhye yadyekasya kasyApi dAyAdatvaM vijJAya samarpayet / naabhaa.4|14 mRtyuH syAt / tadA tadIyAMza putrAdidAyAdA AdhakA- dAyAde'sati bandhubhyo jJAtibhyo vA smrpyet| riNastadApnuyuH / asati dAyAde teSAmekatamo vA yasta- tadabhAve suguptaM taddhArayeddazavatsarAn / / nihartuM zaktaH / athavA yadi zaktAstadA tadIyAMzaM sarva asati dAyAde putre bhrAtari vA bandhubhyo eva te gRhNIyuriti / iti saMbhUyasamutthAne sAmavAyika- dApayet , tadabhAve jJAtibhyaH mAtRsaMbaddhebhyastasya vaNijo bhedaH prthmH| - abhA.84 dApayet tadabhAve suguptaM tad rAjA daza varSANi rakSet / (2) vyasanaM maraNaM, saktaH saMbaddhaH, sarve saMbhUya- yAni na sthirANi dravyANi tAni vikrIya mUlyaM sthaapkaarinnH| ap.2|264 yeda daza varSANi / nAbhA.4/15 . (3) ekasyAzaktau saMbhUyasamutthAyimadhye yastu tasya asvAmikamadAyAdaM dazavarSasthitaM tataH / dAyAdaH, sa tadravyarakSaNaM kRtvA dazamAMzamApnuyAt / yAt / rAjA tadAtmasAtkuryAdevaM dharmo na hIyate // tasyApyabhAve saMbhUyakAriNAM madhye .. yaH . kazcidekaH yadi kazcit yathoktAnAmanyatama Agacchet , tasmai svavyApAratadIyavyApArazaktaH svatadyApAraM kRtvA marpayeta aza nAgaleta. ran dazamAMzamApnuyAt / samazaktAstu saMbhUyasamutthAyinaH mikamiti / asvAmikaM vinaSTasvAmikaM avidyamAnasarva eva tayApAraM kRtvA dshmaaNshmaapnuyurityrthH| vira.115 dabhyA (dAbhyA) tadrakSed (rakSeta); abhA.86 tadrakSed (rakSeta); .. (4) rakSaNazaktasya tvekasya maraNe nAradaH-eka- , 1 5 / apa.za264 zAt (zAn ); vyaka.139 'sya bhANDaM (bhANDa syeti / zaktasya maraNe taddAyAdo bhANDamavekSya taddazama- tIvira.115:vici.47 ccetsaMca (zca saMsa); candra.38; maMzaM tadabhAve sarve vaNijo bhANDaM rakSayitvA saMbhUya setu.142 zAt (zAn ) ccatsaMca (cca saMsa). dazamamaMzaM gRhNIyurityarthaH / . vAca.47 (1) naasN.4|15 vA ('sya) vatsarAn (tIH samAH); .(4) sena vinA sarve nirvoDhumazaktAzcet sarva eva naasmR.6|17 vatsarAn (tIH samAH); abhA.86 uttarA) vA gRhNIyuH / nAbhA.4/7 (tadabhAvAya guptaM taddhArayeddazatIH samAH); mitaa.2|264 kazciccetsaMcarandezAt preyAdabhyAgato vaNik / suguptaM taddhA (tu guptaM tatkA) utta.; ap.2|264 samarpa (tadarpa) rAjA'sya bhANDaM tadrakSet yAvadAyAdadarzanam // suguptaM (svagupta); vyaka.140 suguptaM (svagupta); vira. ... 116 vA samarpa ('pi tadarpa) taddhA (tu thA); vici.47 vA (1)nAsaM.47 syA (tta ) zaktA ('zaktA); nAsmR.617; samarpa ('tha tadarpa) taddhAra (tadrakSa); candra.38 bhyo vA sama abhA.84 zaktA (zakta); mitA.21264 vyasanaM (nmaraNaM ) eva (bhyazca tada) suguptaM tad (svagupta tu); vitA.586 sugupta (tu bA (eva te); ap.2|264 zaktA (sakta) eva vA (eva ca); ' gupta) utta.; setu. 143 vA samarpa ('tha tadarpa) suguptaM taddhAra vyaka.139 abhAvat ; vira.115 zaktA (zakta) eva vA (tu guptaM tadrakSa); samu.92 mitAvat , utta.; vigya.35 samarpa (eva ca); vici.47 viravat ; candra.38 ekasya (tasya) zeSa (tadape) taddhAra (tadrakSa). viravat ; biimi.2|260 pU. ktiA .586 vA'sati ('pya-, (2) naas.4|16 sthi (oSi); naasmR.6|18; abhA. sati) zeSa mitAvat ; setu.142 azAvat ; samu.92 zaktA 86 mitaa.2|264ap.2|264 tataH (dhanam ); vyaka. (zakta) zeSaM mitAvat. . 140 vira.117 vici.48; candra.38 vitA.586) (2) naasN.4|14 tadra (saMra); naasmR.6|16 zAt (zAn) baal.2|173, setu.143 samu.92.
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnama 783 dAyAdabandhujJAtika dazavarSasthitaM tata urdhva rAjA tad (1) aduSTamapi anapakAriNamapi yAjyaM yadi dravyamAtmasAt kuryAt / evaM dharmo na hIyate / urdhva Rtvika karmArUDho'pi krodhalobhAdinA avAntara eva yadi kazcidAgacchet , icchAto dAnamadAnaM veti / tyajati / athavA evamRtvijaM yAjya eva tyajati / naabhaa.4|16 / tataH prAptavyavahArayordvayorapi tayordoSavAnsa eva rAjJA Rtvigvyasane'tideza: vinayaM grAhyaH / abhA.85 RtvijAM vyasane'pyevamanyastatkarma nistaret / / (2) aduSTAnapakArigrahaNAdanyatarasadbhAve tyAge na labheta dakSiNAbhAgaM sa tasmAtsaMprakalpitama // daNDa iti gmyte| nAbhA.49 (1) RtvijAmapi ekayajJe saMzraye pracaratAM yadye. kramAgateSveSa dharmoM vRteSvRtvikSu ca svayam / kasya kasyApi vyasanaM bhavati / tadA tadIyakarmadhuramanyaH yAdRcchikeSu yAjyasya tattyAge nAsti kilbiSam / / kazcinnivAhayet / dakSiNAbhAgamapi tatprakalpitaM nirvA- (1) ye RtvijaH pUrvasevitAH kramAgatAH / tathA ye haka eva labhet / abhA.85 svayaM vRtA bhavanti / teSAM tyAge'yaM yuktaparityAgavinaya(2) tat karmAnyo dAyAdo nistaret samApayeta / vicAro dRSTaH / yastu na pUrvajuSTo na ca svayaMvRtaH, yaha tadabhAve pUrvavadanyo nistaret / labheta dakSiNAbhAgaM tasmA cchayAgataH prItipUrvakamAtvijyaM karoti / tasya tatkurvata dArabhya yato'sau vyasanI, taM karmazeSAnurUpam / evAnyaH kazcid guNAtiriktaH snehAtirikto vA samAgato nAbhA.47, bhavati / tadA taM yadRcchayAgataM parityajatastaM snehAtiriktaM Rtviktraividhyam / yAjyavijoranyatareNAnyatarasya tyAge vyvsthaa| tadIyakarmAdhikArayato dakSiNAbhAgaM ca tasya. prayacchato Rtvik tu trividho dRSTaH pUrvajuSTaH svyNkRtH|| yAjyasya chadmAvakAzo nAstIti / iti saMbhUyasamutthAne yadRcchayA ca yaH kuryAdArvijyaM prItipUrvakam // RtvigyAjyavyavahArabhedo dvitiiyH| etacca trividhatvametadartha darzitaM yat 'kramAgate. (2) saMyojye Rtviji / vira.122 Sviti' / ( agrimazloke'syAnvayaH) abhA.85 (3) tyAge daNDa ukto'tidizyate 'vineyAvi' ti RtvigyAjyamaduSTaM yatyajedanapakAriNam / / pUrvajuSTasvayaMvRteSu / / naabhaa.4|11 'aduSTaM caviMjaM yAjyo vineyau tAvubhAvapi // vaNijA rAjazulka pradeyam (1) nAsaM.48; naasmR.6|8;abhaa.85; ap.2|265| zulkasthAnaM vaNik prAptaH zulkaM dadyAdyathoditam / nista (niI); byaka.140; smRca.188; vira.117 nista / na tadvyatiharedrAjJo balireSa prkiirtitH|| (vista); pamA.309 nista (vista) labheta (labhate); vici. 48 'pyeva (caiva); savi.275 sa tasmAtsaMpra (tasmAt saMprati); abhA.85; vyaka.142; vira.122; vici.52 TaM ca candra.38 manya (manyai) nista (kAra) saMpra (tpari); vyapra. (STazcA); vyapra.303 nAsmRvat ; vyau.84. 302 manyastat (manyena) bhAga (dAna); vitA.593 labheta (1) naasN.4|11 5 yAjyasya (tu sAMyAjye); nAsmR. (labhate); setu.143 vicivat ; samu.92; vimya.35, 6 / 11, abhA.85 vRteSva (vRta); vyaka.142tvikSu(viji) 'pyeva (caiva) nista (vista) tasmAtsaM (tasmAttu). uttarArSe (yAdRcchike tu saMyojye tyakte nAstyeva kilbiSam ); (2) naasN.4|10 dRSTaH pUrva (proktaH pUrvaiH) kRtaH (vRta:); vira.122 uttarArdha vyakavat ; vici.52 pveSa (svayaM) maasmR.6|10; abhA.85 tu (ca); byaka.142; vira.122 / uttarArdhe (yAdRcchike tu saMyojye tyAge nAstyeva kilviSam ); tu (ca) dRSTaH pUrva (jJeyaH pUrvaiH); vici.52 ca (tu) zeSaM vira- samu.92 ca (tu) yAjya ...sti (saMyojye tyAge nAstyeva). bat ; dAta.197 ca ('pi) utta.; vyapra.303 tu (ca); vyau. (2) nAsa.4.12 ditam (pagam ) drAzo (dAzAM) kIrti 44 pUrva (pUrvaiH); samu.92 dRSTaH (proktaH) kRtaH (vRtaH) (kalpi); naasmR.6|12; abhA.85 ditam (pagam); apa. smRtyantaram . 21262 ditam (citam) tiharedrAzo (bhicaredrAzAM) bRha. (3) nAsaM.49 cali (Rtvi); nAsmR.69 cali (batvi) spatiH vira.297 tiharedrAzo (bhicaredrAkSAM). bhya, kA.99
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 784 vyavahArakANDam (1) atha zaulkikabhedo bhavati zulkasthAnamiti / bRhaspatiH yacchulkaM nAma eSa rAjJo baliH pravartitabhAgaH, taM saMbhUyakarmAdhikAriNaH tadanadhikAriNazca ...... vyatikramya vaNiGna vyatiharet / abhA.85 kulInadakSAnalasaiH prAjJairnANakavedibhiH / __ (2) zulkasthAna prApto vaNik yathAprAptaM zulkaM / AyavyayajJaiH zucibhiH zaraiH kuryAtsaha kriyAm / / dadyAt , na zulkaM vyatiharet, vyatiharaNaM adAnaM, (1) saha kriyAM vANijyakRSizilpakratusaMgItastainyAdadyAdeva, yato rAjJAM bhAga eSa prakalpitaH / 'pravartita' tmikAmityarthaH / tatra vANijyakriyA nANakavedibhirAyaityanyaH paatthH| vyayajJaiH saMbhUya kAryA / kRSikriyA tu AyavyayajJaiH / zalkasthAnaM pariharanakAle kryvikryii| zilpakriyA saMgItakriyA ca prAjJaiH / kratukriyA kulInaiH mithyoktvA ca parImANaM dApyo'STaguNamatyayam / / prAjJaiH shucibhiH| stainyakriyA zarairvANijyAdiSaDvidha atrASTaguNazulkavinayasya sthAnatrayamuddiSTam / eka kriyAdaH analasaizcetyavagantavyam / dakSAnalasagrahaNaM zulkasthAnaM parihRtyAdattazulkasyaiva vaNijo gacchataH / bhAgyAdhikavyAdhyapIDitAnAM pradarzanArtha, nANakavedigrahaNaM dvitIyamadattazulkabhANDasya akAle krayavikraye kurvtH| cADhyAnAm / *smRca.184 tRtIyaM bhANDaparimANaM mithyA janasya kathayataH / (2) sainyakriyAyAM zaratvamAtram / dakSatvA'nalasatva tu eteSvaparAdheSu patito vaNik zulkASTaguNamatyayaM daNDaM sarvatropayujyate / +pamA.302 ddyaaditi| ..abhA.85 (3)nANakastattaddezIyavibhinnamudrAGkitA diinaaraadyH| rAjazulkadAnasya zrotriyaraGgopajIvyAdiSu vizeSaH / savi.271 sadA zrotriyavANi zulkAnyAhuH prjaantaa| azaktAlasarogArtamandabhAgyanirAzrayaiH / / gRhopayogi yaccaiSAM na tu vANijyakarmaNi // vANijyAdyAH sahaitaistu na kartavyA budhaiH kriyaaH|| atra zrotriyazabdena brAhmaNaH parigRhItaH / brAhmaNasya Azrayo mUladhanam / . ap.2|259 yatkimapi gRhopayogi dravyaM bhavati tadbaje rAjJAM zulkam / . lAbhatyayayorAdhAraH svAMzaprakSepaH ...atha so'pi vANijyaM kurvan kiMcinnayatyAnayati vA tataH / prayogaM kurvate ye tu hemadhAnyarasAdinA / zulkaM dadAti / abhA.85 samanyUnAdhikairaMzairlAbhasteSAM tthaavidhH|| pratigraho dvijAtInAM dhanaM ranopajIvinAm / skandhavAdyaM ca yad dravyaM na tayuktaM pradApayet // * vyapra., vyau. smRcavat pamAvacca / + zeSaM smRcavat / brAhmaNasya prabhUtamapi yat pratigrahadhanaM, tathA raGgo. (1) ap.2|259 yAmyAH ); byaka.138 smRca.184; pajIvinAmapi naTagAyanAdInAm / tathA ca sarvajanasAmA vira.111 apavat ; pamA.302, nRpra.24; savi.271 nyamapi skandhavAhyaM yatkimapi vAhanArUDhametattrividhamapi narmANa (rbhANDa) kuryAt (kAryA) yAm (yA) nAradaH, zlokAdhau~ vyatyAsena paThitau; vyapra.298; vyau.82, setu.140 rmANaka dravyaM rAjA zulkaM na dApayet / | (lAbhAdi) kuryAt (kAryA) yAm (yA); samu.90. . iti saMbhayasamutthAne shaulkikbhedstRtiiyH| samApta (2) apa.1259; byaka.138; smRca.184, vira. caitatsaMbhUyasamutthAnaM tRtIyaM vyavahArapadam / 111 apavat ; pamA.303 za (sa); nRpra.24; vyapra. abhA.86 298 za (sa) gya (gyA) yaiH (yAH); vyau.82 yaiH (yA); (1) naasN.4|13; naasmR.6|13, abhA.85, apa. samu.90. 2 / 262 mithyo...mANaM (mithyAvAdI ca saMkhyAne); vira.297 (3) ap.2|259 kAtyAyanaH; vyaka.142 dinA mithyo...... mANaM (mithyAvAdI ca saMsthAne);davi.93 apavat . | (dikam ); smRca.184 vira.123, pamA.303; ' (2) naasm.6|14; abhA.85. nRpra.24; vyapra.298 tathA (yathA); vyau.82, setu.144; (3) naasmR.6|15; abhA.86.. samu.9..
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam 785 samo nyUno'dhiko vAM'zo yena kSiptastathaiva sH|| devarAjakRte kSayahAnI cetsarveSAmeva vyayaM dadyAtkarma kuryAlAbhaM gRhNIta caiva hi // yo hAniryadA tatra devarAjakRtAdbhavet / bahusaMmanapuruSakRtiH sarvakRtimantabyA sarveSAmeva sA proktA kalpanIyA yathAMzataH // bahUnAM saMmato yastu dadyAdeko dhanaM nrH| (1) saMbhayakAribhiH sarvairiti zeSaH / kSayAyaiva hAniH karaNaM kArayedvA'pi sarvaireva kRtaM bhavet // upacayArthavyatiriktA hAniriti yAvat / daivarAjagrA karaNaM lekhyAdikam / smRca.185 prAtisvikadoSetaranimittopalakSaNArtham / smRca.185 saMbhayakarmaNi vivAdavidhi: (2) kSayo mUlahAniH, hAnirlAbhahAniH / vira.113 parIkSakAH sAkSiNazca ta evoktAH parasparam / / anyatamena avihitaniSiddhakaraNe pramAdanAzane vyasanAdrakSaNe ca saMdigdhe'rthe vaJcanAyAM na cedvidveSasaMyutAH // vidhiH ta eva saMbhayasamutthAyina eva / vira.113 anirdiSTo vAryamANaH pramAdAdyastu nAzayet / yaH kazcidvaJcakasteSAM vijJAtaH kryvikrye| tenaiva tadbhaveddeyaM sarveSAM samavAyinAm / / zapathaiH sa vizodhyaH syAtsarvavAdeSvayaM vidhiH // (1) anirdiSTa: samavAyyananujJAtaH svabuddhathaiva kurvan (1) vizodhyaH sabhyairiti zeSaH / sarvavAde'pi vaJca samavAyidravyaM yo nAzayet nivAryamANo dhA smvaayinetrvivaade'piityrthH| - smRca.185 bhirityAdyapAdArthaH / pramAdaH prajJAhInatA / sA prAti(2) zapathairiti pramANamAtropalakSaNam / pramANAntara- svikadoSopalakSaNArthatayA'troktA / tena kAmakrodhalobhAsyApi saMbhavAt / vira.113 dyapi samutthAnanAzanimittabhataM sarvamevAtroktamiti manta vyam / yastvityAdivacanazeSaM sugamam / smRca.185 (1) ap.2|259(=) vyayaM (dAyaM); vyaka.138, smRca. (2) anirdiSTo'pyavAryamANaH san pramAdanaSTaM na 185 hi (ha); vira.112, pamA.303 nyUno (nyUnA); dApyaH vAryamANa iti vacanAdeva / candra.37 nRpra.24 mo (mau) no (nA) ko (kau) saH (ca); vyapra. devarAjabhayAdyastu svazaktyA paripAlayet / 298; vyau.82 hrIta caiva (yAttathaiva); vitA.582; tasyAMzaM dazamaM datvA gRhIyuste'zato'param / / samu.90. 4 pamA., vyapra. smRcvt| (2) ap.2|259 karaNaM (RNaM ca) kAtyAyanaH; vyaka. (1) vyaka.139 da (bha); smRca.185 yo (ya) da (bha); 142; smRca.185 naraH (raha:); vira.123; pamA.306, vira.113; pamA.305 yo (ya); vici.45, smRci.17 savi.272 dvApi (dbhAve) vyAsaH; vyasa.299 vare (veNe); yAjJavalkyaH ; nRpra.26 yo (ya); savi.272 kSayo (kriyA) myau.82 vyapravat ; vyama.88; vitA.584; setu.144; drabha) nAradaH; vyapra.300 kSayo (dravya); vyau.82 dra samu.90 smRcavat .. / (bha) taH (kA); vitA.589 dai (de) zeSaM smRcavat; setu. (3) ap.2|259 vaJcamAyAM ('vaJcanIyA); vyaka.138 141 dai (de); samu.91 smRcavat ; vivya.34 vyakavat . ta e (tathai); vira.113; pagA.305 yAM (); nRpra.24 gdhe (2) ap.2|260 vyaka.139, smRca.185, vira. (gdhA); savi.272 gdhe (gdhA) gyAsaH; vyapra.299, vyau. 113; pamA.305, vici.45, nRpra.28 yastu (yadi); 83 vyama.88; vitA.584; samu.90 na (no). . savi.272 uttarArdhe (tasyAMzaM yadamantratvAt gRhNIyuste tato (4) ap.2|259; vyaka.138-139, smRca.185 'param ) nAradaH, candra.37; vyapra.300, vyau.83 (a.) sa vi (saMvi) va ('pya); vira.113; pamA.305, vici. NaH+(ca) vArya (dhArya); setu.141; samu.91; vivya.34. 46; smRci.18 sa vi (saMvi); nRpra.24; savi.272 va (3) ap.2|260; vyaka.139, smRca.185 to'param ('pya) vyAsaH : 318, candra.37; vyagra.299 sa vi (so- , (taH pare); vira.114 daivarAja (rAjadaiva); pamA.306 steM'pi) va ('pya); vyau.83 sa vi (so'pi); byama.88 vyau. 'zato (ste tataH); vici.45, nRpra.26 dai (de) steM'zato paraM vat vitA.584 setu.141; samu.90. (ste parasparaM); savi.272 tvA (yAt) steMza (ste ta) nAradaH
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 vyavahArakANDam tasya tasmai dazamamaMzaM dadyuH / te tatsamavAyinaH hiraNyadAne avadhau svecchA, rasAdau tvaSadherAvazyakapAlayet / samavAyidravyamiti shessH| smRca.185 tvam / vira.123 anyatame mRte tadvyAdhikAranirUpaNam samavetaistu yahattaM prArthanIyaM tathaiva tat / yadA tatra vaNikkazcitpramIyeta pramAdataH / na yAcate ca yaH kazcillAbhAtsa parihIyate / / tasya bhANDaM darzanIyaM niyuktai rAjapUruSaiH / / __ adhamarNAdibhyo datte yastu pratiyAcanAdinA samavAyiyadA kazcitsamAgacchettasya Rkthaharo nrH| / dravyaM samavAyibhiH saha na sAdhayati tasya lAbhahAnisvAmyaM vibhAvayedanyaiH sa tadA labdhumarhati // rityAha bRhaspatiH-samavetaistviti / yAcanagrahaNamaMzAnu(1) AbhyAM dAyAdhikAraH pratipAditaH / vira.116 sAreNa karaNIyakarmaNaH pradarzanArtham / tena karmAntarAkaraNe. (2) darzanIyaM rAjJe iti shessH| . vici.47 'pyakaraNAnusAreNa lAbhahAnirityasmAdeva vacanAtpratievaM kriyApravRttAnAM yadA kazcidvipadyate / pttvym| smRca.186 tadvandhunA kriyA kAryA sarvairvA shkaaribhiH|| karSakAdInAM saMbhUyakarmavidhiH (1) kriyA aavijyaadikaa| vira.117 prayogaH pUrvamAkhyAtaH samAsenodito'dhunA / (2) tadavAntaragaNarahitavikartRkadarzapaurNamAsAdi- zrUyatAM karSakAdInAM vidhAnamidamucyate / / yAgaviSayamityabhihitaM smRticandrikAyAm / vyapra.303 vAhyakarSakabIjAdyaiH kSetropakaraNena ca / ' Rtvikvaividhyam ye samAnAstu taiH sArdha kRSiH kAryA vijaantaa|| AgantukAH kramAyAtAstathA caiva svyNkRtaaH| (1) vAhyAH lAGgalAdivAhakA balIvardAH / karSakAH trividhAste samAkhyAtA vartitavyaM tathaiva taiH|| kRSyarthe svIkRtAH purussaaH|aadyshbden kRSyarthasya dhanasya anyatame mRte tadRNApAkaraNavidhiH / zeSadravyavyavasthA c| grahaNam / smRca.186 jJAtisaMbandhisuhRdAmRNaM deyaM sabandhakam / (2) vAhakaH bliivrdaadiH| pamA.309 anyeSAM lagnakopetaM lekhyasAkSiyutaM tathA / / parvate nagarAbhyAze tathA rAjapathasya ca / 'svecchAdeyaM hiraNyaM tu rasadhAnyaM tu saavdhi| UparaM mUSakavyAptaM kSetraM yatnena varjayet // dezasthityA pradAtavyaM grahItavyaM tathaiva tat / / vyaka.142 NyaM tu (NyarNa); vira.123, vici.52 utta. candra.37 ste'stvaM) zeSa viravat ; vyapra.300, vyau.83, setu.16 NyaM tu (NyAyaM) : 144 NyaM tu (NyarNa). setu.141; samu.91 smRcavat ; vivya.35 bhayA (kRtA). (1) ap.2|259 na yAcate ca (na ca yAceta) kAtyAyanaH (1) vyaka.139; vira.116; vici.47; smRci.18 vyaka.142 utta.; smRca.986, vira.123, pamA.306; yadA (tadA) ktai (kta); setu.142. vici.52 savi.273, viimi.2|259 te ca (te'tra); (2) vyaka.139 ttasya (ttatra) svAmyaM (zrAvya); vira.116, vyapra.300; vyau.83, vitA.589 ca yaH (tu yaH); vici.47 ttasya (tadA); smRci.18 tasya (ttatra); setu. setu.16,144; samu.91. 143 smRcivat . (2) ap.2|265; vyaka.143; vira.123; vici. (3) ap.2|264 vaM (ka); vyaka.140 smRca.188 52 vidhAnami (vivAdapa); smRci.18 utta.; setu.144 vira.117 dA (di); vici.48; savi.275 viravat samu.92 utta. candra.38 apavata; vyapra.303, vitA.593 vaM (ka) dA (3) ap.|265 tro (trA); byaka.143, smRca.186; (di) kAri (vAsi); setu.144 viravat ; samu.92. vira.123; pamA.309 karSa (vAha) mAnA (mAH syu); (4) vyaka.141; vira.120. vici.52; smRci.18; nRpra.26 ye samAnAstu (ye bai (5) apa.21259 kAtyAyanaH vyaka.142; vira.123, samAH syuH); vyapra.303, vyau.83, vitA.594 seta. setu.144. 144-145 za (yaiH); samu.92. (6) apa.21259 sadhAnyaM tu (sA dhAnyaM ca) kAtyAyana; (4) vyaka.143 parvate nagarA (vivIte ca gavA); smRca.
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam vivItazabdena yavasAdyartha rakSitobhabhAga ucyte|| kupyaM hemarUpyavyatiriktaM trapusIsAdikam / hemarUpye vyaka.143 prastutya 'tAbhyAM yadanyattatkupyam' ityamarasiMhenoktaH / (2) parvate parvatAnte / nagarAbhyAze nagarasamIpe / smRca.186 rAjapathasya samIpa iti zeSaH / etaduktaM bhavati / parva- 'hemakArAdayo yatra zilpaM saMbhUya kurvate / tAdyAsannamanAsannamapi USaraM mUSikAvyAptaM ca kSetra varja- karmAnurUpaM nirvezaM labheraMste yathAMzataH // yediti / lAbhavibhAgAdikaM yatsaMbhaya vANijyakRSyAdi- nivezo bhRtiH| vyaka.143 karmakAriNAmasAdhAraNaM pUrvasminprakaraNe darzitaM tadatrA- hayaM devagRhaM vA'pi cArmikopaskarANi ca / pyanusaMdheyam / smRca.186 saMbhUya kurvatAM caiSAM pramukho vyaMzamahati / / gAnUpaM susekaM ca samantAtkSetrasaMyutam / avaJcakatvena karmakaraNAdidharmajAtaM yatpUrvataraprakaprakRSTaM ca kRtaM kAle vApayanphalamaznute / / raNe darzitaM tadatrApyanusaMdheyam / smRca.187 prakRSTaM prakarSeNa kRSTam / kAle mAghAdau / vyaka.143 nartakAnAmeSa eva dharmaH sadbhirudAhRtaH / kRzAtivRddhaM kSudraM ca rogiNaM prapalAyinam / tAlajJo labhate'dhyadhaM gAyanAstu samAMzinaH // kANaM khazaM ca nAdadyAdvAhyaM prAjJaH kRSIvalaH / / / kANa ekAkSaH / khaJjaH hiincrnnH| smRca.186 (co); smRca.186 tu (ca); vira.124 kalA (phalA) zeSa 'vAhyabIjAtyayAdyasya kSetrahAniH prjaayte|| vyakavat ; pamA.311; vici.53 pro (co); smRci.18 tu tenaiva sA pradAtavyA sarveSAM kRSijIvinAma || (tat) pro (co); nRpra.26; vyapra.304 tu (tat); vyau. 'eSa dharmaH samAkhyAtaH kInAzAnAM purAtanaH // 83 vyapravat ; vitA.594 vyaprabat ; setu.145 pro (co); (1) kInAzAH kRssiivlaaH| samu.93 tu (ca). ap.2|265 ... (1) ap.2|265; vyaka.143, smRca.187; vira. (2) saMbhUyakAriNAmiti shessH| vAhyabIjagrahaNaM kRSi 124 yatra (ye tu); pamA.310; vici.53; smRci.18 sAdhanAnAmupalakSaNArthamiti mntvym| smRca.186 / vezaM (!Sa); nRpra.26 raste (yurate); savi.273 rUpaM (rUpa) zilpinA naTAnAM ca saMbhUyakamaNi lAbhatAratamyam ste (sta); canda.31vImi.21265 nRpasta vyapra.304 hiravyakupyasUtrANAM kASThapASANacarmaNAma / jyaTa.83; vitA.594; setu.145; samu.93. saMskatoM tu kalAbhijJaH zilpI prokto mniissibhiH|| (2) ap.2|265 cA (dhA); vyaka.143 cA (thA) 186 ze (se) Saka (SikA); vira.123-124 parva (vivI)ze(se); pramukho (prAmukhyAt); smRca.187 kho (khyo); vira.125 pamA.309 mUSa (muSi); nRpra.62 smRcavat ; vyapra.303; 'pi (pI); pamA.310 cArmikopaskarANi ca (dhArmiko yat vyau.82%, vitA.594; samu.92 Sa (Si). purANi ca) cai (te); vici.53 vaMza ('rddhAza); nRpra.26 caite) (1) vyaka.143; vira.124; samu.92 rtA (6) yu kho (khyo); savi.273 'pi (pI) Ni (di) vyaM (hya); vyapra. (mi) pra (su). 304 cArmi (vAhi) cai (te) kho (khyo); vyau.83-84 cai (2) gyaka.143 kSudraM (bAlaM); smRca.186, vira.124 124 (te) kho (khyo); vyama.88 cA (dhA) cai (te); vitA.596 pamA.310 ca nA (vinA); vyapra.304; vitA.594 samu. / va (vA) zeSa nyamavat ; setu.145 ha (dha) kho (khyo); 12. (3) ap.2|265sy (tra); vyaka.143,smRca.186 pama 93. vira.124;pamA.310vici.53 smRci.18 savi.273 / (3) apa.21265; vyaka.143; smRca.188; vira. hArItaH, candra.39 tyayAdha (dinA ya); viimi.2|265 tyayA 125; pamA.312 dhya (ya) kAtyAyanaH; vici.53 eva (tparA) kRSijIvinAm (kSetrakAriNAm ); vyapra.304; vyau. / dharmo) maH sa (mavi); smRci.18 pamAvat , kAtyAyanaH; savi. 83; vitA.594; setu.17 nAm (nA) : 145, samu.92. : 276 nAstu (kAnAM) naH (nAm ); candra.39; vImi. (4) ap.2|265, vyaka.143, vira.124, setu. / 21265 vicivat ; vyapra.304; vyau.83; vyama.88 145 samu.93. (5) apa.21265 pro (co); vyaka.143 ku (rU) pro / (o); vitA.596, setu.145 vicivat samu.93.
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 vyavahArakANDam / eSa dharmaH zilpimukhyokto dharmaH / tenAyamarthaH / pramukha vyaMzamaItIti / yo'yaM saMbhUya harmyAdikaM kurvatAM zilpinAM mukhyasyoktaH sa eva dharmo yaMzabhAgitvarUpo nartakAdInAM saMbhUya hRttAdikaM kurvatAM mukhyasya sadbhidAhRta iti / adhyardhamarthAdikaM bhAgaM tAlazo labhate smRca. 188-189 corANAM saMbhUyakarmaNi lAbhatAratamyam svomyAjJayA tu baccIraiH paradezAtsamAhRtam / rAjJe datvA tu padmAgaM bhajeyuste yathAMzataH // paradezAdvairidezAdityarthaH / prabalataravairidezAdAhRtaviSayametat / smRca. 189 caturoMzAn bhajet mukhyaH zUrasyaMzamavApnuyAt / samarthastu haret vyaMzaM zeSAstvanye samAMzinaH // mukhyo buddhizarIravyApAravAn / zUraH sAhasikaH / samarthaH anyApekSayA vyApAravAn / vira. 125 kAtyAyanaH avibhakta zilpivaNijAM vibhAge samabhAgaH, samavetAstu ye kecicchilpino vaNijo'pi vA / avibhajya pRthagbhUtaiH prAptaM tatra phalaM samam // ayamarthaH- pitrAdidhanamavibhavya bhrAtRbhirvatkamapi bhakteH prAptaM tatsamaM vibhajanIyaM na viSamamiti / apa. 2 / 259 (1) apa. 2 / 265 yaccau (yazvau); smRca. 1896 vira. 125 bhane (hare) mA. 3116 vici. 51-54 bhane bhajeyuH bhante ci. 18 tuma (va) maje (tame) nR. 26 savi. 276 candra. 29 maneyuste (umeraste) ucca spapra 205 vyaDa.82 (da) bitA. 1964. setu. 145 hR (hi); utta; vicina.13. (2) apa. 2 / 265 bhajet (tato) avApnu ( samApnu) stvanye (sa) smR. 189 hare bhane vi. 115 baje (vA) bhajet (tathA); pamA 211: vici.54 viravat smRci. 18 bhaneta (tathA) zina (zakA) sUma. 26 nye(sarve) samazinaH samAzritAH) nRpra. savi. 276; vyapra. 305; vitA. 596 bhajet (labhet); setu. 146 viravat; samu.93 smRcavat; vivya. 35 vitAvat. (3) apa. 2 / 259; vyaka. 138; samu. 91 uttarAyeM ( karma kurvANAH prApta phalaM samam ). Apadi samuditadamparakSaNe dazAMzadAnam caurataH salilAdamerdravyaM yastu samAharet / tasyAMzo dazamo deyaH sarvadravyeSvayaM vidhiH // (1) samAharetsvazaktyA pratyAharedityarthaH / asamapAyidravyapAlane'pyayaM vidhirjJeya ityantyapAdArthaH / smRca. 186 (2) samAharet rakSet / sarvadravyeSvanekasvAmikeSvarItyeke tana prakaraNa virodhAt, nAradavAkvena saddekArthatA manyamAnAbhyAM kAmadhenuhalAyudhAbhyAmalikhanAcca / vira. 114 zilpinAM lAbhatAratamyam 'zikSakAmikuzalA AcAryazceti zilpinaH / ekadvitricaturbhAgAn hareyuste yathottaram // atra zikSakAmizakuzalAcAryAtvAro yathottara TanAzAnotkarSeNa miyante / vira. 125 cIrANAM saMbhUya karmaNi lAbhatAratamyam pararASTrAnaM yatsyAccaraiH svAmyAjJayA hRtam / rAze dazAMzamuddhRtya vibhajeran yathAvidhi // vira. 1146 pamA. (zAstre); nRpra. 26 vyau. 83; setu. (1) vyaka. 139; smRca. 1866 305; vici.46; smRci. 17 dravye cau (co); savi. 273; vyapra. 300; 142; samu. 91. (2) apa. 2 / 265 ryA (rya); vyaka. 143 apavat ; ca. 1800 vira. 1943 mA 210 zikSakAma (zivA nRpra. hare karaNa vayottaram (vAMzataH vidhi.53 nR. 26 vi. 224 pU. savi. 172 zikSakAniyA (zikSakA (4) bIma. 2265 (4) bhogAn (zA) vyapra. 304; vyau . 836 vyama. 88 evaM bitA.585 zikSa (ziSya) (tame) zikSa (ziSya) eka setu. tu. 145 apada samu.93 apavat . (2) vyaka. 143 bayA (paramA) hutam (kRtam) mulya ( mAila) smRca. 189 gutya ( vira. 1250 pamA. (mAhRtya); muddhRtya (mutsRjya); 311 vAsyA... myA ( vasva coraberA ); vidhi.54 rA (rAzo) smRSi. 186 savi. 276 di.11 vicivat; candra. (pararASTrAddhanaM caurairyaddhataM svAmyanujJayA) muddhRtya (mutsRjya) yathAvidhi (yathAMzataH); vyaMpra. 305 vyau.833 vitA. 5966 setu. 146 vicivat; samu. 93 rAze (rAzo) zeSaM smRcavat : viya.25.
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhUyasamutthAnam caurANAM : 'mukhyabhUtastu caturo'zAMstato haret / zUroMzAMstrIn samartho dvau zeSAstvekaikameva ca / / teSAM cetprasRtAnAM yo grahaNaM samavApnuyAt / tamokSaNArthaM yaddattaM vaheyuste yathAMzataH // atra rAjJaH SaDbhAgadazamabhAgau paradeza saMnidhAnAsaMnidhAnAdinA boddhavyau / teSAM ca prasRtAnAmiti corayitumitastato gatAnAM yaH kazcid grahaNamavarodhana prAptaH san dhanaM datvA AtmAnaM mokSayati, taddhanaM sarvaireva vibhajya zodhanIyamityarthaH / vira. 126 vaNikkarSaka zilpicorANAM. lAbhahAnivicAraH vaiNijAM karSakANAM ca corANAM zilpinAM tathA / aniyamyAMzakartRRNAM sarveSAmeSa nirNayaH // lAbhahAnyoH samayena pratipuruSamaMzamaniyamya vANijyAdikartRRNAmityarthaH / smRca. 189 (1) vyaka. 143; smRca. 189 cau (co); vira. 126 zeSA ( ziSTA) meva ca (meva tu ); pamA. 311 stato (stathA ); smRci. 18 zeSA (ziSTA); candra. 39 mukhya (mukha) caturISzAMsta (caturthAMzaM ta) (dvau 0) zeSA (ziSTA) meva ca (meva hi ); vyapra. 305; vyau. 83; vitA. 596 zUroM'zAMstrIn (zUraH zastra); setu. 146; samu. 93. (2) vyaka. 143-144 vaheyuste yathAMzataH ( tasya kAryA samA kriyA); smRca. 189; vira.126 cet (ca) zeSaM vyakatU pamA. 311 tAnAM (tAM yo); vici. 54 yo (tu) samavA (yaH samA) zeSaM vyakavat smRci. 18 tAnAM + (tu) samavA (avA) yaddattaM vaheyuste (yadvRttaM dadyuste'pi ); savi . 276 vaheyuste yathAMzataH (tasya kAryA samakriyA); candra.40 yo (ca) samavA (cetsamA) kSaNArthI (kSArtha tu) zeSaM vyakavat ; vyapra. 305 yo (ca) samavA (samamA); vyau. 83 yo (ca) mokSaNArthaM ( rakSaNArthe); vyama. 88 yo (ca); vitA. 597-598 yo (ca); setu. 146 vyakavat ; samu. 93. (3) vyaka. 144 nirNaya: (nizcayaH); smRca. 189; vira. 126; pamA.312 kANAM (NAnAM ) meSa ( meva); vici. 54 kavat ; smRci. 18; candra.40; vyapra. 305; vyau.83 bRhaspatiH; byama.88; vitA.598 corANAM (paurANAM); setu. 146 meSa (meva); samu. 93; vivya. 36 nAradaH. 789 vyAsaH saMbhUya karmasvarUpam / rAjazulkadAnam / saMmakSamasamakSaM vA'vaJcayantaH parasparam / nAnApaNyAnusAreNa prakuryuH krayavikrayau | gopayanto bhANDAni zulkaM dadyuzca te'dhvani / anyathA dviguNaM dApyAH zulkasthAnAdbahiH sthitAH // anirdiSTakartRkavacanam RtvigdakSiNAvibhAgaH dakSiNAnAM turIyAMzaM paMcaviMzatidhA kRtam / vibhajenmahadAdibhyaH arkartayugapAvakAH // matsyapurANam vRtena RtvijA karmAkaraNe daNDa: "nimantrito dvijo yastu vartamAnaH pratigrahe / niSkAraNaM na gaccheta sa dApyo'STazataM damam // atararaatar RtvijAM dakSiNAvibhAgaH paMcaviMzatidhA kRtvA vargIyA dakSiNAH kramAt / dvAdazaivAtha SaTkaM ca catasrastisra eva ca / / dvAdazAdhikagozatarUpAyA dakSiNAyAH prathamaM catvAro bhAgAH kartavyAH / tatraiko bhAgo hotRvargasyAparo bhAgo brahmavargasyAparo'dhvaryuvargasyApara udgAtRvargasya / punarekaikasya bhAgasya paJcaviMzatirbhAgAH kartavyAH / teSvAdyAnAM hotrAdInAM dvAdaza bhAgAH dvitIyAnAM SaT tRtIyAnAM catvArazcaturthAnAM traya ityarthaH / pazubandhAdau tu 1 viSamavibhAgAnabhidhAnAt 'samaM syAdazrutatvAt' (jaisU. 1 (1) a . 2 / 2591 vyaka. 1381 smRca. 185 reNa (rAte); vira. 113 nAnApaNyA (paraspara) ; pamA. 304 smRcavat; vici.461 smRci. 17 yAjJavalkyaH; nRpra. 24 smRcavat ; savi. 271 samakSama (asamakSaM) reNa (rAtta); vyapra. 299 reNa (rAtte); vyau. 82 smRcavat; vitA. 583 vyapravat ; setu. 141; samu. 90. (2) smRca. 1853 pamA. 304; savi. 272 ago (saMgo); vyapra. 299 zulkaM dadyuzca (dathuH zulkaM ca); vyau.82 vyapravRt; vitA. 583 vyapravat ; samu. 90. (3) vitA. 590 (4) apa. 2 / 263. (5) vyapra. 302.
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 10/3/13/53) iti nyAyena samatvenaiva vibhAga iti mantavyam / pahArakANDam zukranIti: rakSakAya dazamAMzadAnaM zilpinartakagAyaka coradhanaprayojakavaNikarSakANAM saMbhUyakarmavidhiH jalataskararAjAgnivyasane samupasthite / yastu svazaktyA saMrakSettasyAMzo dazamaH smRtaH // hemakArAdayo yatra zilpaM saMbhUya kurvate / kAryAnurUpaM nirvezaM labheraMste yathArhataH // saMskartA tatkalAbhijJaH zilpI prokto manISibhiH / harmyaM devagRhaM vApI vATikopaskarANi ca // saMbhU kurvatAM teSAM pramukhyo vyaMzamarhati / nartakAnAmeva dharmaH sadbhireSa udAhRtaH // (1) zunI. 4 / 795-804. tAlajJo labhate'rthArdha gAyanAstu samazinaH / pararASTrAddhanaM yatsyAt cauraiH svAmyAjJayA hRtam // rAjJe SaSThAMzamuddhRtya vibhajeran samAMzakam / teSAM cetprasRtAnAM ca grahaNaM samavApnuyAt // tanmokSArthaM ca yaddattaM vaheyuste samAMzataH / prayogaM kurvate ye tu madhAnyarasAdinA // samanyUnAdhikairaMzailAbhasteSAM tathAvidhaH / mo nyUno'dhiko zo yo'nukSipto tathaiva saH // vyayaM dadyAtkarma kuryAt lAbhaM gRhNIta caiva hi / vaNijAnAM karSakANAmeSa eva vidhiH smRtaH // RtvigyAjya tyAginau daNDayau 'RtvigyAjyamaduSTaM yastyajedanapakAriNam / aduSTaM carvijaM yAjyo vineyau tAvubhAvapi / / (1) zunI. 4 / 808.
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ *dattApradAnikam vedAH bhauvana mAM didAsitha / nimakSye'haM salilasya sarvasvadAnanindA madhye moghasta eSa kazyapAyA''sa saMgara iti / amedhyo vA epa yaH sarva dadAti / bhuvanAkhyasya putra he vizvakarman kazcidapi manuSyo bhUmidAnam mAM bhUmiM dAtuM nArhati / ata eva mImAMsakA vicArya atha yo'dakSiNena yajJena yajeta. taM yajamAnaM sarvasvadAne mahAbhUmidAnaM nivAritavantaH / evaM sati vidyAdadakSiNena hi vA aya5 yajJena yajate'tha na tvaM mAM bhUmi didAsitha kazyapAya tvadIyAcAryAya dAtuvasIyAnbhavatItyurvarA samRddhA deyA, saiva tasya micchasi / ahaM tu salilasya samudrasya madhye nimakSye prAyazcittiH / nimajanaM kariSye / tathA sati te kazyapAya tvadIyAindro marutvAn prAcyA dizaH pAtu, bAhu- cAryasya kazyapasyaiSa saMgaro bhUmipratigrahaviSayo cyutA pRthivI dyaamivopri|| mogha Asa vyartha eva babhUveti / IdRzamapi mahAbhUmimarutvAn marudbhiH ekonapaJcAzatsaMkhyAkairdevaiH sahitaH majanaM mahAbhiSekamahinA nivAritamiti tAtparyArthaH / indro mA mAM saMskartAraM prAcyA dizaH prAcIdisaMbandhi aibrAsA. bhayahetoH pAtu / tatra dRSTAntaH / bAhucyutA bAhubhyo dakSiNAsu putradAnam dAtRsaMbandhibhyazcyutA vinirgatA / yadvA bAhuSu prati- uzan ha vai vAjazravasaH sarvavedasaM dadau / grahItRsaMbandhiSu cyutA prAptA / udakapUrva dttetyrthH| tasya ha naciketA nAma putra Asa / taraha kumAra tAdRzI dAtRsAtkRtA pRthivI dyAmiva yathA dyAM divaM santaM dakSiNAsu nIyamAnAsu zraddhA''viveza / svarga bhUdAnaprApyaM upari AgAmini kAle dAtRprati- sa hovAca / tata kasmai mAM dAsyasIti dvitIyaM grahItRbhyAM upabhogyaM lokaM pAti tadvat mAM pAtviti tRtIyam / ta ha parIta uvAca / mRtyave tvA saMbandhaH / 'bhUmi yaH pratigRhNAti yazca bhUmi prayacchati / dadAmIti / ta ha smotthitaM vAgabhivadati gautamaubhau tau puNyakANI niyatau svargagAminau' // asA. kumAramiti / sa hovAca parehi mRtyohAn / bhUmidAnaniSedhaH | mRtyave tvA'dAmiti / ne mA martyaH kazcana dAtumarhati / vizvakarman sarvasvadAnanindA 'riricAna iva vA etasya AtmA bhavati yaH sarva * dAsadAsIdAnaM abhyupetyAzuzrUSAprakaraNe putrakanyAdAnaM dadAti / va dAyabhAgaprakaraNe draSTavyam / azvamedhe dAradAnam + 'bAhucyutA pRthivI dyAmivopari' ityayaM pAda: atharvavede udavasAnIyAyA saMsthitAyAm / catasrazca 14 / 3 / 3 sUkte dazavAra (25-28,29-35) paThitaH, vistara jAyAH kumArI paJcamI catvAri ca zatAnyanubhayAdatraikavArameva saMgRhItaH / carINAM yathA samuditaM dakSiNAM dadati / (1) maisN.2|1|3. (2) maisN.1|4|13. (1) asN.18|3|3|25. (1) taibaa.3|1118; kau.11 Adito dadAmItyantam / (7) ainaa.39|217shaadhau.166163 nimadhye (upamadhye) parIta' iti padaM nAsti / modhasta eSa kazyapAyA''sa saMgara (mRSavai te saMgaraH kazyapAya). (2) shaabaa,25|15, (3) shbaa.13|5|427. . ma.kA.100
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 792 vyavahArakANDam azvamedhe bhUmipuruSabrAhmaNasvadAnavicAraH pRthivAdAnastutiH athAto dakSiNAnAm / madhya prati rASTrasya trINyAhuratidAnAni gAvaH pRthivI sarasvatI / yadanyadbhUmezca puruSebhyazca brAhmaNasya ca vittAt, narakAduddharantyete japavApanadohanAt // prAcI digdhoturdakSiNA brahmaNaH pratIcyadhvaryoru dAnaprakArAH dIcyudgAtustadeva hotakA anvAbhaktAH / zraddhayA deyam / azraddhayA'deyam / zriyA deyam / - puruSamedhe bhUmipuruSabrahmasvadAnavicAraH hiyA deyama / bhiyA deyam / saMvidA deyam / athAto dakSiNAnAm / madhyaM prati rASTrasya strIpuruSANAM deyAdeyatvavicAraH yadanyadbhUmezca brAhmaNasya ca vittAtsapuruSa prAcI strINAM dAnavikrayAtisargA vidyante na puMsaH / digdhoturdakSiNA brahmaNaH pratIcyudgAtustadeva hotRkA puMso'pItyeke zaunaHzepe darzanAt / anvaabhktaaH| jaiminIyasUtram __ atha brAhmaNo yajeta / sarvavedasaM dadyAtsarva vai vizvajiti pitrAdInAmadeyatvAdhikaraNam brAhmaNaH sarva5 sarvavedasa5 sarva puruSamedhaH sarva- svaMdAne sarvamavizeSAt / syAptyai sarvasyAvarudhyai / idamAmananti vizvajiti 'sarvasvaM dadAti' iti / vizvajiti bhUmipuruSabrahmasvadAnavicAraH tatra saMdehaH--ki yAvat kiJcit svazabdena ucyate, athAto dakSiNAnAm / madhya prati rASTrasya yada- yathA mAtA pitA-ityevamAdyapi sarva deyaM, uta yatra nyavAhmaNasya vittAtsabhUmi sapuruSaM, prAcI prabhutvayogena svazabdastadeva deyam ? iti / kiM digghoturdakSiNA brahmaNaH pratIcyadhvaryorudIcyud- prAptam ? 'avizeSAt' mAtA pitA-ityevamAdyapi gAtustadeva hotakA anvAbhaktAH / dAtavyam / 'nanu dAnaM-ityucyate svatvanivRttiH, parabhUmidAnaniSedhaH khatvApAdanaM ca, tatra pitrAdInAM azakyaM svatvaM nivartataha kazyapo yAjayAMcakAra / tadapi bhUmiH yituM, na hi * kathaJcit pitA na pitA bhavati / zlokaM jagau, na mA martyaH kazcana dAtumarhati ucyate, satyaM na asau na pitA bhavati, zakyate vizvakarmana bhauvana manda Asitha / upamakSyati tu paravidheyaH kartu, parasvatvApAdanaM ca dAnaM arthAcca syA salilasya madhye mRSaiSa te saMgaraH kshypaayeti| svatvatyAgaH / tasmAt sarva deyaM iti / zAbhA. puruSadAnam yasya vA prabhuH syAditarasyAzakyatvAt / varuNastvA nayatu devi dakSiNe prajApataye purussm| vA zabdena pakSo viparivartate / 'yasya' prabhutvayogena sarvasvadAnanindA svatvaM, tadeva deyaM na itarat / kasmAt ? prabhutvaprANairvA eSa vyudhyata ityAhuryaH sarva dadAti / yoginaH zakyatvAt , 'itarasya' ca 'azakyatvAt' na hi duSkaraM vA eSa karoti yaH sarva dadAti / / pitrAdInAM zakyate svatvaM parityaktum / 'nanu ca ukta pazubhirvA eSa vyudhyata ityAhuryaH sarva dadAti / dadAti / paravidheyIkaraNaM tasya zakyam' iti / ucyate, prabhutva* etadvacanasaMgataM kAtyAyanazrautasUtre vacanadvayam-tRtIyaM tRtIya. yoginaH svasya atra dIyamAnasya sarvasvaM, ucyate, na manvahaM dadAti bhUmipuruSabrAhmaNasvavarjam / (kaashrii.20|109) aprabhutvayoginaH svasya dAnaM, na ca etannyAyyaM, yat jyeSThaputramapabhajya bhUmizUdavarjam (kaashrii.22|10) atra karka:- pitrAdInAM paricArakatvaM yasya caitat nyAyyaM api brAhmaNasvaM yaddaNDAdutpannaM tanna deyaM tasya brAhmaNeSveva viniyogH|| bhavet , sa dadyAdapi / 'atra Aha, nanu yatra svazabdo . (1) shbaa.13|5|4|24. (2) shbaa.13|6|2|18-19. (3) shbaa.127|1|13. / * vyAkhyAnaM dAyabhAge draSTavyam / (4) shbaa.13171|15. (5) tAbA.18. (1) saMbA.4. (2) taiaa.7|11|3. (6) tAbA.1615. (7) tAbA.166. | (3) ni.3|3. (4) jaisuu.6|7|1. (5) jaisuu.6|7|2.
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ dattApradAnikam 793 vartate, taddeyaM ityukte pitrAdayo dAtavyA gamyante / 'evaM asau tasmai traivarNikAya upanata imaM zuzraSamANo tasmAt tAnprati prabhutvAya smRti bAdhitvA'pi yatita- dharmeNa saMbhatsyate' iti, so'nyasmai dIyamAno na icche vyaM' iti / atra ucyate-svazabdo'yamAtmIyadhanajJAtInAM dapi, na ca anicchataH tasya sa prabhavati, na ca balAt pratyekaM vAcako na samudAyasya tatra AtmIye sarvatAyAM svIkartavyaH, yastvanyAyena svIkuryAt , sa dadyAdapi, kRtAyAM kRte zAstrArthe na azakyeSu jJAtiSu sarvatA dharmopanatamAtreNa tu na zakyo dAtum / zAbhA. kalpanIyA, nApi smRtirbAdhitavyA / api ca gavAdI gautamaH nAmAtmIyAnAM codakena prAptau satyAmavazyaM AtmIya adharmasaMyuktAya pratizrutamapyadeyam gatA sarvatA upAdeyA, tasyAM ca upAttAyAM kRtaH pratizrutyApyadharmasaMyuktAya na dadyAt / zAstrArthaH-iti jJAtInAM upAdAne na kiJcid (1) dAsyAmIti pratizrutyApyadharmasaMyuktaviSaye na kAraNamasti, tasmAt ni pitrAdayo deyAH / tasmAt dadyAt / yadi tena dravyeNAdharmasaMyuktaM vezyAgamanAdyasau yatra va prabhutvayogena svatvaM, tadeva deyaM iti / zAbhA. kariSyatIti vijAnIyAt / adharmasaMyukta iti vacanA ____ vizvajiti pRthivyA adeyatvAdhikaraNam danyatra pratizrutamadadatpratyaveyAditi darzayati / gaumi. ne bhUmiH syAt sarvAn pratyaviziSTatvAt / (2) dAnApavAdamadhunocyate pratizrutyeti / adharma atraiva sarvadAne saMzayaH-kiM bhUmiyA, na? iti| saMyuktaH gurvAdyarthamuddizya yaH prArthayate na ca karoti kA punarbhamiratrAbhipretA ? yadetanmRdArabdhaM dravyAntaraM tasmai pratizrutamapi na dadyAt / apizabdAtsaMkalpitapRthivIgolakaM, na kSetramAtraM mRttikA vA / tatra kiM mapi / mabhA. prAptam ? avizeSAddeyA, prabhutvasaMbandhena hi tatra svazabdo ___ dAne apramANavAkyAni vartate, zakyate ca mAnasena vyApAreNa svasya svatA chaiddhahRSTabhItArtalubdhabAlasthaviramUDhamattonmattanirvartayitumiti / evaM prApte brUmaH-'na bhUmiyA' vAkyAnyanRtAnyapAtakAni / iti / kutaH ? kSetrANAM IzitAro manuSyA dRzyante, na (1) pratizravaNaviSaye vizeSamAha kruddheti / kRtsnasya pRthivIgolakasya iti / 'Aha ya idAnIM kruddhAdivAkyAnyanRtAnyayathArthAnyapyapAtakAni na pApaM sArvabhaumaH, sa tarhi dAsyati' / so'pi na iti brmH| janayanti / kruddhaH krodhAviSTaH / hRSTo harSA viSTaH / bhIto kutaH? yAvatA bhogena sArvabhaumo bhUmerISTe, tAvatA bhayAviSTaH / eteSAM guNAntararAviSTatvAdvAkyamapramANam / anyo'pi, na tatra kazcidvizeSaH sArvabhaumatve'sya tveta- tasmAtpratizratyAdAne'pi tessaamdossH| gaumi. dadhikaM, yat, asau pRthivyAM saMbhUtAnAM vrIhyAdInAM (2) adharmasaMyuktatvaM na yasyakasyacidvacanAt pratirakSaNena nirviSTasya kasyacit bhAgasya ISTe, na bhUmeH, pattavyamityAha kruddheti / krodhaharSabhayarogalobhAviSTAnAM tannirviSTAzca ye manuSyAH, tairanyata sarvaprANinAM dhAraNavi- bAlAdInAM ca vacanenAdharmasaMyuktatvaM nAdhyavaseyaM, kramaNAdi yat bhUmikRtaM, tatrezitvaM prati na kshcidvishessH| apramANatvAtteSAM vacanasya / vAkyagrahaNamanyatrApyeSAM tasmAt na bhuumiyaa| zAbhA. vacanasyAprAmANyaprasiddhayartham / mabhA. vizvajiti dharmArthasevakazUdrasyAdeyatAdhikaraNam zUdrazca dharmazAstratvAt / (1) gaudh.5|24; medhaa.8|212; mitaa.2|176; vizvajityeva saMdihyate-ki paricArakaH zUdro deyaH, .' ap.2|176; vyaka.145; mabhA. ktAya (te); gaumi. na! iti / kiM prAptam ? sarvasya svasya vihitatvA 5 / 21 smRca.192; mmu.8|212, vira.133; vici. 60 smRci.19; candra.43, viimi.2|176; vyapra. deyaH iti / evaM prApte brumaH 'zadrazca' na deyaH ityanvAdezaH , ityanvAdezaH 310; vyama.89; vitA.606; rAko.471; setu.151 kutaH 'dharmazAstratvAt' dharmazAsanopanatatvAt tasya, (saM0); samu.94 mabhAvat ; vica.20 setuvat . (2) godha. (1) jaisuu.6|7|3. (2) jais.6|7|6. 5 / 25, mbhaa.giimi.5|22vir.136 (apAtakAni0).
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 794 vyavahArakANDam adeyadatte svatvaM na / adeyadAne prAyazcittam / adeyadAnasya niSiddhatvAtparasvattvAnupapattiH / anAdi putradArAdidAne SaDvArSikaM caret / dvAdazavArSikaM caret / hArItaH adeyadAnanindA adeyadAnaM jaimyaM ca kalaJjasya niSevaNam / madyapasya mukhAsvAdaH catvAryevaM samAni ca // atrAhuH -- kalaJjasya niSevaNaM AsvAda eva / madyapasya mukhAsvAda iti satsaMniyogaziSTatvAt / kecittu kalaJjaM gRJjanamityAhuH / apare tvAhuH - bhavatu vA pAtityahetubhUtakalaJjabhakSaNa saMniyogaziSTatvaM adeyadAnasya tAvanmAtreNAsya pApAdhikyaM nAsti / prAyazcittavidhiparyAlocanayaiva pApaparijJAnamAhurAcAryA iti / savi. 278 sarvasva madeyam Apadyapi viraktau ca sarvasvaM na pradIyate // atra jJApaka mapyAhurlakSmIdharaprabhRtayaH -- 'vizvajiti sarvasvaM dadyAt', 'na kesariNo dadyAt' iti kesaridAnaniSedhaH sarvasvadAnaM niSedhatIti / atra kecit 'vizvajiti sarvasvaM ' ityatra sarvazabdaH kesarivyatiriktasarvaparaH / atra svazabdasyAtmIyavAcitayA AtmIyA dInAM putrAdInAmadeyatvAdeva svatvanivRtterabhAvAdityAhuH / tanna, sarvasvaM dadyAditi vidhiH niSedhazirasko bhavatyeva sarvasvadAnaM vidhAtumityAhurAcAryAH / sarvasva dakSiNAvidhayastvadeyadravyavyatiriktaviSayAH / putradArAdau tu AyarjakabhAva saMbandharUpasya svatvasya vidyamAnatvAt / putradArAdikaM svameva / tacca mahApAtakAdinA nivartata ityuktaM prAk / atazca sarvazabdaH saMkucidvRttirna bhavati / ata eva 'audumbarI sarvA veSTayitavye tyatra sarvazabdaH saMkucidvRttirna bhavatIti pratipAditaM guruNA / rAjJA sarvasvaharaNaM sAhaseSu vihitam / balAtkAreNa gRhIte'pi dravye svatvamutpadyate / kiM ca na tatpradAnaM, api tu daNDyatayA sarvasvagrahaNam / prakRte tu dAnavicAro dAnaviSaya iti tatrAsmAkamanAsthA / savi. 279-280 (1) savi. 277 (2) savi. 278 (3) savi. 279. (4) savi. 277-278, (5) savi. 279, adeyadAne pratizrutasyAdAne ca doSa: athAsaddravyadAnabhasvargya, yazca datvA paritapyate / pratizrutArthApradAnena dattasyAcchedanena ca / vividhAnnarakAn yAti tiryagyonau ca jAyate // vAcA yacca pratijJAtaM karmaNA nopapAditam / RNaM taddharmasaMyuktamiha loke paratra ca // viSNuH adeyadAnadaNDaH prAyazcittaM ca adeyaM na deyam / pratizrutasyApradAyI taddApayitvA prathamasAhasaM daNDayaH / savi: 278 "jaihamye trirAtrimupoSya paJcagavyena zudhyati / putradArAdidAtA patito bhavati / dAtRzabdo vikreturupalakSakaH / zaGkhaH adeyaM datvA tatparAvartya trirAtramupavaset / kauTilIyamarthazAstram deyamadeyaM ca / dharmadAnArthadAnakAmadAnabhayadAna roSadAnadarpadAnavicAraH / daittasyAnapAkarma / dattasyApradAnamRNAdAnena vyAkhyAtam / dattamavyavahAryamekatrAnuzaye varteta / sarvasvaM putradAraM AtmAnaM pradAyAnuzayinaH prayacchet / dharmadAnamasAdhuSu karmasu caupaghAtikeSu vA / arthadAnamanupakAriSu apakAriSu vA kAmadAnamanarheSu ca / yathA ca dAtA pratigrahItA ca nopahatau syAtAM, tathAnuzayaM kuzalAH kalpayeyuH / daNDabhayAdAkrozabhayAdanarthabhayAd vA bhayadAnaM pratigRhNataH steyadaNDaH prayacchatazca / roSadAnaM parahiMsAyAm / rAjJAmupari darpadAnaM ca / tatrottamo daNDaH / iti dattasyAnapAkarma / dattasyAnapAkarmeti sUtram / 'tubhyamahaM saMpradade' iti pratijJAdipUrvaM vAcA dattasya apradAnamiti sUtrArthaH / (1) vica. 9. ( 2 ) savi. 277. (3) vismR. 5 / 174; samu. 94 prathama (pUrva). (4) savi. 278.. (5) savi. 278. (6) savi. 281. (7) kau. 3 / 16.
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ dasApradAnikam krayavikrayaviSayastAvadanuzaya uktaH, dharmAdidAnaviSaya- (1) yaH kazcidAha sAntAniko'haM yiyakSurvA dehi stvadhunA'bhidhIyate / dattasyApradAna miti / tad, RNA- me kiMciditi / tasmai yadi dattaM bhavet sa ca na yajeta dAnena vyAkhyAtaM RNAdAnavad draSTavyam / dattama. na vivAhakarmaNi pravarteta / taddhanaM tena vezyA bhivA napAkRtaM RNamiva sAkSyAdibhirvibhAvya graahymityrthH| apayedanyatra vA viniyuJjIta vRddhilAbhakRSyAdau, na deyaM anuzayaviSayaM dattamAha-dattamavyavahAryamityAdi / tasya, taddattasya dAnapratiSedho nopapadyate / ataH pratyAharavAgdattaM vyavahArAyogyaM ceda , ekatra anuzaye varteta NIyamiti vaakyaarthH| athavA naSTAnto (naHktAntaH) gauNo anuzaye eva kevale vateta / na tvanuzayAt kadApi / vyAkhyeyo dattaM pratizrutaM na deyam / tathA ca gautamaH mucyetetyarthaH / sarvasvaM putradAraM AtmAnaM pradAya, anu- 'pratizrutyApyadharmasaMyuktAya na dadyAt' / kiM punaratra zAyinaH, prayacchet punardadyAt sarvasvAdikam / dharmadAna- yuktamubhayamityAha dattasya pratyAharaNaM pratizrutasya vAmasAdhugviti / anuzaye bartatetyanuvartate / sAdhava iti 'dAnam / tathA ca smRtyantare ubhayaM paThitam / Aha hi buddhayA dharmadAnaM teSu pratijJAtaM asAdhutvajJAnAnantaraM nAradaH 'kartAhametatkau ti upakramya 'yaddattaM syAdaanuzaye varteta / karmasu caupaghAtikeSu veti / gorakSA- vijJAnAdadattaM tadapi smRtam' iti / prayojanavizeSodiprazastakarmArtha dhArmikatvabuddhayA corapAradArikAdiSu dezena yaddattaM tasminnanivartyamAne vyavasthitamapi pratigrahIkRtaM dharmadAnaM anuzaye varteta / arthadAnamanupakAriSva- turgahAdAhartavyam / dAnasyopakramamAtraM tadAnIM samarpaNaM pakAriSu veti / upakAritvabuddhadhAnupakAriSu apakAriSu samAptistu nirvRtte prayojane iti nAradasya matam |+medhaa. vA kRtamarthadAnaM anuzaye varteta / kAmadAnamanaheSu / (2) dharmArtha svadharmasiddhayartham / na tathA dharmArtha ceti, kAmanimittaM dAnaM anaheMSu ahatvabuddhayA kRtaM bhavati dAnAItyAdinA prtigrhiituH| xmavi. anuzaye varteta / yathA cetyAdi sugamam / (3) na tathA tatsyAdadattaM na syAt / maca. daNDabhayAditi / tADanabhayAd, AkrozabhayAt (4) atha dattAnapAkarmAtmakaM vivAdapadaM zlokadvayenindanabhayAt , anarthabhayAdA rogonmAdAdyatpattibhayAda nAha-dharmArtha yeneti / kasmaicidyAcate dharmArthaM yena dhanaM vA, kriyamANaM bhayadAnaM, pratigRhNataH kRtyAbhicArAdi- dattaM syAtpazcAcenna tathA taddhArtha na mayA dattamiti vRtteH, prayacchatazca bhIroH, steyadaNDaH / roSadAnaM para- pradAtrAnuzayAdabhiyuktaM cedityarthaH, tasmai pradAtre tena prati. hiMsAyAmiti / kopadAnaM paramAraNArtha, pratigRhNataH praya- grahItrA taddhanaM na deyaM pradAtrA nApahAryamityarthaH / nanda. cchatazca steyadaNDaH iti saMbadhyate / rAjJAmupari darpadAnaM (5) kasmaicit bhikSukAya dhanaM yAcate dharmArtha dattaM ceti| nRttagItAdikalAkuzalebhyo rAjabhiH kRtAt pAri.. syAt , pazcAddattAnantaraM, taddhanaM na tathA tat syAt tasya toSikadAnAdadhikataraM pAritoSikadAnaM ca, kazcitkuryA-' svAminaH na deyaM pUrvasvAminA, tasya grahItuH tadbhavet cediti zeSaH / tatra viSaye uttamaH uttamasAhaso dnnddH|| vivAdapadam / bhAca. zrImU. adhArmiko haThAtsAdhayan daNDyaH manuH / yadi saMsAdhayettattu dollobhena vA punaH / pratizrutaM dattaM vA adharmasaMyuktAya na deyam rAjJA dApyaH suvarNa syAttasya steyasya nisskRtiH|| dharmArtha yena dattaM syAtkasmaicidyAcate dhnm| / + gorA., smRca., mamu., vira. medhAvat / - vici. mavivat / pazcAcca na tathA tatsyAnna deyaM tasya tadbhavet // (tena):192 dattaM syAt (yaddattaM); savi.283 dattaM syAt (yaddattaM) (1)msmR.8|212; vyamA.348; ap.2|175 pUrvAdha na deyaM tasya (adeyaM tena); candra.46 viravat / setu.155 (kasmaicidyAcamAnAya dattaM dharmAya yadbhavet) tatsyA (tasmA); viravat ; samu.98 smRcavat vica.24 viravat vivya.56. vyaka.146; smRca.194 cca na (ccenna) tasya (tena); (1) msmR.8|213, ap.2|175; vyaka.146; vira.137 dattaM syAt (yadattaM) tasya (tena); vici,63 tasya smRca. 194; vira.137; vici.63 rAzA (rAjA) steyasya
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 796 (1) saMsAdhanaM rAjanivedanAdinA Rgavavyatizrutasya mArgaNaM, svIkRtasya pratiyAcyamAnasya rAjanivedanaM ayaM mahyaM datvA pratijitIti sisTIkaraNaM saMsAdhana metad / domeneti kAraNAnuvAdaH / evaM kurvato daNDaH suvarNa svAttasya steyasya niSkRtiriti cIradaNDa mAzaGkamAnaH suvarNa vidhatte / acaurazaGkavA ca dattaM kila tena tasmai na svayaM hRtaM, kathamayaM cauraH syAditi zaGkAM nivartayituM steyazabdaH prayuktaH / satyapi cauratve vAcanikaH suvarNadaNDo'nyAmu kriyAsu cauravayavahartavyaH / zramedhA (2) haThAdapi daNDitasya daNDena pApanirharaNaM bhavatItyasmAniSkRtivacanAdavasIyate / xgorA. mavi (3) suvarNa dApyaH zatam / smRca. 194 (4) tanaM suvarNa dApyaH / (5) saMsAdhayedanutiSThet tatpratigrahaNakAle pradAne niveditaM dharme vivAhayajJAdikaM mAnavaH pratigrahItA, svarNa pratibhASitaM 'paJcakRSNaliko mApaste suvarNastu poDa ze'ti taddApyo daNDarUpeNa / apahRtArthe pratipAdanamarthaprAptameva / nanda. adevadApratimahatArI daNDI adeyaM yazca gRhAti yazcAdeyaM prayacchati / ubhau tau cauravacchAsyau dApyau cottamasAhasam / / (1) asvastha dAne pratigrahe ca daNDaH smaryate / mitA. 2124 (2) adeyagrahaNa madattasyApyupalakSaNam / pamA. 314 dattasyaiSoditA dharmyA yathAvadanapakriyA / / (1) pUrveNArdhena pUrvavivAdopasaMhAraH / uttareNa vakSya 1 * vira., maca., bhAca. medhAvat / x zeSaM medhAvat / ( doSasya ) 1923 candra. 46 daNDyaH ( dApyaH ); setu. 155 rAjA (rAzo) steyasya (doSasya); samu. 98; vica. 24 steyasya (doSasya); vivya . 57 vA punaH (mAnavaH); bhA. saMsAra (saMcAra). (1) jhuni.418 14 tAvubhau (ubhI to milA. 2 / 14 (-); pamA 114 dApyo (dI); smRci. 10 dApyo (daNDaM) nRma. 26; savi. 126 ( ) ; vyapra. 307; vyau. 84; vyama. 896 vitA. 145 (=) pamAvat : 601; samu. 98 adeyaM (adattaM). (1) mstu.4|214 pU.ca. 1950.96. mANopakramaH / dattasyeSA anapakriyoditA / apakriyA kriyApAyaH / tasya naJA pratiSedhaH / dAnamevaM na calitaM bhavati / eSaiva dAne sthitiriti yAvat / dharmAdanapetA dharmyA kathaM pratizrutyAdIyamAne dharmo na nazyatIti ? / nepA zaGkA kartavyA / eSa evAtra dharmoM yana dIyate dattaM ca pratyAdIyate / uditA uktA yathAvacchandasamudAya eva yAthAtathye vartate samyanirUpitetyarthaH / athavA yathAzabdo yogyatAyAM vartate tAmarhatIti vatiH kartavyaH / medhA. / (2) etasyApratipAdanaM dharmAdanapetam / gorA. (3) apagacchati dhanamanyaM pratyaneneti apakriyA dAnaM tadabhAvo'napakriyA punarAdAnam / maca. (4) anapAkriyA anapAkaraNaM pradAnamiti yAvat / 'naMnda. yAjJavalkyaH deyamadeyaM ca / zuddhapratigrahaH / dattAnapahAraH / 'svaM kuTumbAvirodhena deyaM dArasutAdRte / nAnvaye sati sarvasvaM yaccAnyasmai pratizrutam // (1) pAritoSikadAnaprasaGgenAdRSTArtho'pi dAnasAbhAraNo vidhirucyate - svakuTumbamiti / svazabdo vibhaktaputrAdinivRttyarthaH / avirodhazca grAsAcchAdana mAtra saMpalakSaNo vijJeyaH / dArasutagrahaNaM ca sarvajJAtidharmopanatAdidakSaNArtham / nAnvaye sati sarvasvaM pRthak kuTumvatayA avasthite'pItyarthaH / devaM yathetya deyaM pratyarpaNIyaM ni. pAdi / anyasaMzritaM sAdhAraNaM parAdhInaM vA svameva / asya pAThAntaram -' yacca pratizrutam' iti / deyatvenAnyasmai pratizrutamityarthaH / vizva. 2 / 179 (2) adhunA vihitAvihitamArgadvayAzrayatayA dattA yaccA ... (1) yAsmR. 2 / 175; apu. 257 26 svaM (sva) yaccA.. tam (deyaM yaccAnyasaMzrutam ); vizva. 2 / 179 svaM (sva) * tam (deyaM yaccAnyasaMzritam ); mitA; apa; vyaka. 144; smRca. 189 prathamapAdaM vinA : 191 pU. vira. 128 mA. 1140 vici. 57 vaM (sva) smRci. 11 pU.; nRpra. 27; vImi ; vyapra. 308 pU.; vyau.85 svaM (sva) pU.; vyama.89 svaM (sva) pU.; rAkau. 470; setu. 148 nAnva (anva) utta; samu. 93.
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ dattAtradAnikam napakarma dattApradAnikamiti ca labdhAbhidhAnadvayaM dAnAkhyaM / (1)adeyavyatiriktAnAM tu dethAnAM-pratigrahaH prakAzaH vyavahArapadaM abhidhIyate / tatsvarUpaM ca nAradenoktam / syAditi / yattvaprakAzyaM dAnamiti, tad dAnaviSayaM, idaM tu 'datveti / tadetatsaMkSepato nirUpayitumAha-svamiti / prtigrhvissymityvirodhH| spaSTamanyat / vishv.2|180 svamAtmIyaM kuTumbAvirodhena kuTumbAnuparodhena kuTumba- (2) evaM dArasutA divyatiriktaM deyamuktvA prasaGgAbharaNAvaziSTamiti yAvat / taddadyAt / tadbharaNasyAvazyaka- dadeyadhanagrahaNaM ca pratigrahItrA prakAzameva kartavyamityAha tvAt / tathA ca manu: 'vRddhau ca mAtApitarau sAdhvI -pratigraha iti / pratigrahaNaM pratigrahaH, sa prakAzaH bhAryA sutaH zizuH / apyakAryazataM kRtvA bhartavyA kartavyo vivAdanirAkaraNArtham / sthAvarasya ca vizeSataH manurabravIditi // 'svaM kuTumbAvirodhene tyanenAdeyameka- prakAzameva grahaNaM kAryam / tasya suvarNA divadAtmani vidhaM darzayati / 'svaM dadyAdi'tyanena cAsvabhUtAnAmanyA- sthitasya darzayitumazakyatvAt / evaM prAsaGgikamuktvA hitayAcitakAdhisAdhAraNa nikSepANAM paJcAnAmapyadeyatvaM prakRtamanusarannAha --deyamiti / deyaM pratizrataM caiva / vyatirekato darzitam / svaM dadyAdityanena dArasutAderapi yadyasmai dharmArtha pratizrutaM tattasmai deyameva, yadyasau dharmAsvatvAvizeSeNa deyatvaprasaGge pratiSedhamAha-dArasutA- / tpracyuto na bhavati / pracyute na punardAtavyam / 'prati. diti / dArasutAdRte dArasutavyatiriktaM svaM dadyAnna dAra- zrutyApyadharmasaMyuktAya na dadyAditi gautamasmaraNAt / sutamityarthaH / tathA putrapautrAdyanvaye vidyamAne sarva dhanaM na dattvA nApaharetpunaH / nyAyamArgeNa yadattaM tatsaptavidhadadyAt / 'putrAnutpAdya saMskRtya vRttiM caiSAM prakalpayediti mapi punarnApahartavyam / kiMtu tathaivAnumantavyam / smaraNAt / tathA hiraNyAdikamanyasmai na deyam / prati- yatpunaranyAyena dattaM tadadattaM poDazaprakAramapi pratyAhazrutamanyasmai / +mitA. rtavyamevetyarthAduktaM bhavati / *mitA. (3) idaM dattaM saMpradAnAdanapahAryamidaM cApahArya (3) pratigrahaH prakAzaH prakaTaH sasAkSikaH kaaryH| miti vivekArtha deyamadeyaM cAha --svamiti / svaM tathA, idaM te dAsyAmIti yatpratizratamaGgIkRtaM tadAtavyaM svakIyaM putrakalatravyatiriktaM yatra ca kuTumbAzanAcchA. dattaM ca nApahAryam / apa. danavinAzarUpo virodho nAsti taddeyam / arthAdanevaM nAradaH ' vidhaM na deyam / tathA'nvaye svasaMtAne ca sati sarvasva dattApradAnikaniruktiH madeyam / etacca prAgdAya vibhAgAt / vibhaktadAyeSu datvA dravyamasamyagyaH punarAdAtumicchati / tu putreSu sarvasvadAnamaniSiddham / tathA yaddhanamanyasmai dattApradAnikaM nAma tadvivAdapadaM smRtam / / deyatvena pratizrutamaGgIkRtaM tattato'nyasmai na deyam / evaM * vImi., vyapra. mitAvat / ca sati yaddeyaM taddattaM sannApahAryam / adeyaM tvapahArya- smRca.192; vira.132 punaH (dudhaH); pamA.318 utta.: miti / svamitipadenAsvaM yAcitakAdi vyudasyate / apa. . 568 pU., smaraNam ; savi.285; vImi.; vyapra.309 (4) tadanekasutazUnyaviSayam / tatra hi putradAne pU.: 310 utta. : 459 pR., smaraNam ; vyau.85 rasya kRte saMtAnavicchedApatteH / (reSu) pU.; vitA.290 pU., smaraNam : 602, rAko.470; / samu.94 utta. (5) atra niSiddhAcaraNAdadharmo bhavati, na tu / (1) naasN.5|1, naasmR.7|1; apu.253|16 vyama dAnAsiddhireva sarvasvadAnAdAviti smRtisAraH / *vImi. . (vyaM ca); abhA.86 mitaa.2|175 tadvi ...tam (vyavahArapratigrahaH prakAzaH syAtsthAvarasya vishesstH| padaM hi tat); ap.2|175 smRtam (viduH); vyaka.144; deyaM pratizrutaM caiva datvA nApaharetpunaH / / smRca.3 mitAvat ; vira.127; pamA.312; vici.54 + vyapra. mitAvat / 4pamA.smRcavat / * zeSaM mitaavt| yaH (yat); smRci.18; nRpra.26, savi.277; candra. (1) yaasmR.2|176; apu.257|27 vishv.2|180; | 42 miccha (marha) pU.; vyapra.306 mitAvat ; vyau.84 mitaa.2|114 pa., smaraNam :22176; apa.; vyaka.145, mitAvat / vyama.89 mitAvat ; vitA.598 mitAvat : seta.
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDa (1) idAnI caturbhedaM dattasyAdAnaM nAma caturtha vyava- (2) tatra deyamityaniSiddhadAna kriyAyogyamucyate / hArapadaM bhaviSyati / subodhAdhikAraH zloko'yam / adeyamasvatayA niSiddhatayA vA dAnAnaham / yatpunaH abhA.86 | prakRtisthena dattamavyAvartanIyaM taddattamucyate / adattaM tu, (2) asamyagavihitamArgAzrayeNa dravyaM datvA punarA- yatpratyAharaNIyaM ttkthyte| mitA. dAtumicchati yasmin vivAdapade tahattApradAnikaM datta- taMtra hyaSTAvadeyAni deyamekavidhaM smRtam / syApradAnaM punarharaNaM yasmindAnAkhye taddattApradAnikaM ! dattaM saptavidhaM vidyAdadattaM SoDazAtmakam // nAma vyavahArapadam / vihitamArgAzrayatvena tatpratipakSa- tatrASTaprakAramadeyam / deyamekaprakArameva / saptaprakAraM bhUtaM tadeva vyavahArapadaM dattAnapakarmetyarthAduktaM bhavati / dattam / adattaM SoDazaprakAram / etAni pratipadamucyante / dattasyAnapakarma apunarAdAnaM yatra dAnAkhye vivAdapade / abhA.86 taddattAnapakarma / mitA.1175 / adeyamaSTavidham (3) yasmindAne dattaM dravyaM karmakArakAdivaiguNyA- anvAhitaM yAcitakamAdhiH sAdhAraNaM ca yat / tpunaH saMpradAnAdapahArya taddAnaM dattasyApradAnamasminvi- nikSepaH putradAraM ca sarvasvaM cAnvaye sati / / grata iti vyutpattyA dattApradAnikAkhyaM vyavahArapadamiti Apatsvapi hi kaSTAsu vartamAnena dehinA / zrauto'rthaH / tathA karmakArakAdyavaiguNyAhattasyAnapAka- adeyAnyAhurAcAryA yaccAnyasmai pratizrutam / / nipanayanamasminniti vyutpattyA dattAnapAkarmAkhyamapIda- * smRca., savi. mitAvat / meva pdmityaarthiko'rthH| smRca.3 (1) naasN.5|3 tra hya (hA); naasmR.7|3 trasa (behA) (4) datvA dravyamasamyagapAtre yaH pAtrabuddhayA krodhA-vidyAd (jJeyaM); abhA.86 nAsmRvat ; mitaa.2|176 vidyAd dyAviSTo vA punastadAditsati, tad dattApradAnikaM nAma (prokta) utta.; ap.2|175 nAsaMvat ; vyaka.144; vira. vivAdapadam / dattaM ca na ca pradAnaprayojanaM tatrAstI. 127; pamA.317 mitAvat , utta.; vici.55, smRci. tyanvarthasaMjJA / nAbhA.51 19 mitAvat , 'utta. nRpra.26 nAsaMvat ; vyapra.310. deyAdevadattAdattAni tadavAntarabhedAzca vidyAd (zeyaM) utta.; vyau.85 mitAvat , utta.; vyama.89 mitAvat , utta. vitA.607mitAvat , utta.; baal.2|176 adeyamatha deyaM ca dattaM cAdattameva c| hyaSTA (tvaSTA) pU., setu.147; samu.93 tra.hya (vehA) zeSaM vyavahAreSu vijJeyo daanmaargshcturvidhH|| mitAvat ; vica.12; vivya.36. (1) deyaM jJeyaM dAnaviSaye adeyaM ca dattaM jJeyaM (2) naasN.5|4 mAdhiH (mAdhi) kSepaH (kSepa); nAsmR. dazamadatta cetyaya dAnamAgazcatuvidhA'pi vyavahAra 7 / 4; abhA.86, vishv.2|179 kSepaH (kSepaM ); mitaa.2| vijnyeyH| abhA.86 175 dAraM ca (dArAMzca); ap.2|175 dAraM ca (dArAzca); 147; samu.93 yaH (yat) zeSaM mitAvat, vica.12 vyaka.144 vasvaM cA (vaM mukhyA); smRca.190:191kSepaH candravat ; vivya.36. (kSepaM) utta.; vira.127; smRsA.110 apavat , naardH| (1) nAsaM.542 adeyamatha (atha deyama); nAsmR.712; pamA.313 vizvavat vici.55-56, smRci.19 dAraM bhabhA.86 nAsaMvat ; mitA.21175 cAdatta (vAdatta) zeSaM (dArau); nRpra.26, savi.280 apavat / candra.40 caturtha. nAsaMvat ; apa.1175 nAsaMvat ; vyaka.144, smRca.3 pAdaH, vyasau.46 apavat ; vyapra.306 apvt| vyau. nAsaMvat ; vira.1277 pamA.313, vici.55 cAdatta 84 dakSaH, vyama.89 kSepaH (kSepa) zeSaM apavat ; vitA. (vAdatta); smRci.19; nRpra.26, savi.277 manuH vImi. 599, setu.148; samu.93, vica.13. 21175 nAsaMvat ; vyapra.306 reSu (reNa); vyau.84 reSu (3) naasN.5|5, nAsmR.75, abhA.86, vishv.| (re sa); vyama.89 re pu (re sa) zeSaM nAsaMvat ; vitA.599 179 Apa...STAsu (Apadyapi ca kaSTAyAM); mitaa.2|175 reSu ( re tu); rAko.470% setu.147; samu.93 nAsaMvat ; hi (ca); ap.2|175 mitAvat ; vyaka.144smRca. vica.12, vivya.36 mArga (mAhu) dhaH (dham ). 190:191 caturbhapAdaM vinA vira.128 smRsA.110
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ dattApradAnikam (1) atra parasya sAmAnyakAryakaraNamAtraM kiMcidvastu | sama ativizeSakAryakaraNakSamavastu tataH samAnIyate / anu pazcAt / anvAhitametadAdau kRtvA / anyatsubodhaM sarvam / etAnyaSTAvadeyAni dattAnyapi valanti / abhA.86 (2) etadadeyatvamAtrAbhiprAyeNa na punaH svatvAbhAvAbhiprAyeNa / putradArasarvasvapratizruteSu svatvasya sadbhAvAt / mitA. 2 / 175 (3) anvAhita manyasmai dAtumarpitam / anvAhitavatstrIdhanamapi adeyaM svatvAbhAvAt / smRca. 190 (4) atra cAdeyaparigaNanapravRttAnAM munInAM svasvoktAnyavyavacchede na tAtparyam / vira. 128 (5) ApatkAle'pi putradArAdyanvayAnAM putradArasarvasvAnAmadeyatetyarthaH / tatsaMmatau tu deyatAmAha kAtyAyanaH -- vikrayamiti / vici. 56 (6) anvAhitaM ' mathurAyAM prasthitastatrasthasya pUrvagRhItaM tasmai datvA pazcAdidaM mama putrAya kanyAkubjato dehIti yat samarpitam / yAcitakaM 'katipayAnyahAni dattaM kriyatAM, tena dattakArya kRtvA pratidAsyAbhIti gRhItam / putrAzca dArAzca teSAM dAnaM pratya svAmitvAt / kaSTApad maraNam / . (7) sAdhAraNaM bahusvAmikaM rikthAdikaM na tvavi - bhaktasvAmikaM suvarNAdikam / tasyAvibhaktasarvasaMmatau deyatvena vakSyamANatvAt / nAbhA. 515 vyapra. 306 deyam kuTumbabharaNAddravyaM yatkiJcidatiricyate / * taddeyamupahRtyAnyaddadaddoSamavApnuyAt // pamA 313; vici.56; smRci.19 yAnyA (yamA ); nRpra. 26 savi. 280 mitAvat, bRhaspatiH; vyapra. 306; vyama. 89 utta.; vitA.599; setu.148; samu. 936 vica. 13. (1) nAsaM. 5/6 uttarArdhe ( taddeyamupahatyAnyad dadadAgaH samApnuyAt ); nAsmR. 76 uttarArdhe ( taddeyamapahRtyAnyakuTumbI doSamApnuyAt): vulg. 7 6 ( taddeyamavihiMsyAnyanyA myatha nyAyaM samApnuyAt); abhA. 86 uttarAdheM (taddeyaM suhRdanyasmAt kuTumbI doSamApnuyAt); apa. 21175 hRtyA (hanyA); smRca. 190 hRtyAnyat (hatyAnyaM); pamA. 314 hatyA ( ruddhaya); bhya. kA. 101 799 (1) kuTumbe kuTumbinA'vazyameva bharaNIyaM tasmAd vyayAdyatkiMcidatiricyate tadeva dAtavyam / ekavidhameva dRSTam / yatpunardIyamAnaM kuTumbapIDAkAri taddatvA doSamApnuyAnna puNyamiti / abhA.86 ( 2 ) anyamupahatya bhartavya kuTumbamuparudhyetyarthaH / uparodhazca niHsvatayA bhojanAcchAdanocchedanibandhano'tra mato na tu tAmbUlAdibhogasAdhanavaikalyanibandhanaH / smRca. 190 (3) pratyavAyamApnuyAt daNDyazca bhaved rAjJA / nAbhA. 5/6 yasya traivArSikaM vittaM paryAptaM bhRtyavRttaye / adhikaM vA'pi vidyeta sa somaM pAtumarhati // etanna kuTumbabharaNavittapramANamuktam / yasyAvikramasti sa somapAnaM yajJatvaM svayaM kartumarhati vipra iti / abhA.87 mUlyaM bhRtistuSTA snehAtpratyupakArataH / strIzulkAnugrahArthaM ca dattaM dAnavido viduH // (1) eteSu sapta svapyaviruddhasthAneSu yaddattaM tadeva dattamityucyate / zeSaM punaH SoDazavidhamadattaM vijJeyam / taducyate / abhA.87 (2) ayamarthaH - paNyasya krItadravyasya yanmUlyaM dattaM bhRtirvetanaM kRtakarmaNe dattaM tuSTayA bandicAraNAdibhyo dattaM, snehAd duhitRputrAdibhyo dattaM, 3 savi. 283 bharaNAd (bharaNa) uttarArdhe (taddeyamuparudhyAnyaddadadAgaH samApnuyAt); vyapra. 307-308; vyau.851 bitA. 601 hRtyA (hatyA); samu. 93 smRcavat. (1) nAsmR. 7 7; abhA.86. (2) nAsaM. 5/7 rataH (ritam ); nAsmR. 718 zulkA (bhaktya) dAnavido viduH ( saptavidhaM smRtam ); abhA.86 zulkA (bhuktA) dAnavido viduH ( saptavidhaM smRtam); mitA. 2 / 176; apa. 2 / 175 ca (tu); vyaka. 145 dAnavido ( saptavidhaM ); smRca. 1923 vira. 1333 pamA. 317 thaM (theM); smRci. 196 nRpra. 27 dAnavido viduH ( saptavidhaM smRtam ); savi. 284 nRpravat vyapra. 310; vyau. 856 vyama.89 rthaM ca (thaya); vitA. 6073 rAkau 471 vyabhavat; setu. 152 samu. 966 vica.21.
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam pratyupakArataH upakRtavate pratyupakArarUpeNa datta, apAtre pAtramityukte kArye caadhrmsNhite| strIzulkaM pariNayanArtha kanyAjJAtibhyo yaddattaM , yaccAnu- yaddattaM syAdavijJAnAdadattaM tadapi smRtam / / grahArthamadRSTArtha dattaM tadetatsaptavidhamapi dattameva na (1) duSTena sAdhuraTavyAM praapto'bhihitH| drammANAM zataM pratyAharaNIyam / +mitaa.2|176 dadAsi tato jIvasi anyathA mriyase / so'pi bhayA(3) yacca zulkAdi nimittaM rAjakRtAdhikAripuruSAdi- dvadati, dAsyAmItyevaM bhayapratizrutamadattamiti vijJeyam / bhyo yacca strIbhyo bhAryAdibhyo yaccAnugrahArtha dInAnAthA. etadekam / tathA gRhastho dUradezAgataH sahasaiva palyA dibhyastaddAnaM dAnavido viduH| apa.1175 Asane pratipAdite krodhAd gRhopari dveSe ca samutpanne (4) etacca bRhaspatinA zraddhAdattatvenAbhihitam / vadati / brAhmaNa yanmadIyagRhe kiMcidAsanazayanIyAdikaM anugrahasaMprItyostuSTito'bhedamAdAya nAradIyaM saptatvaM, ca pazyasi tatsarvaM mayA tava dattam / ityukte'pi krodhabhedamAdAya bArhaspatyamaSTatvAbhidhAnamityavirodhaH / itare- dveSadattamadattamiti vijJeyam / etadvitIyam / atyanteSTataravyavacchede na tAtparyam / vira.133 maraNAcchokAtoM vadati, ahaM vanaM yAsyAmyadyaiva svagRhaM tu (5) sarvatrAnupahatya putrAdInanumAnya ceti draSTavyam / mayA brAhmaNebhyo dattamiti / etattatIyaM jJeyam / tathA nAbhA.57 rujAnvitaH saMnipAtato vadati, brAhmaNa mayA tava suvarNasaptavidhaM dattam 7.10abhA.87; medhaa.8|212 mamAyaM (hametat ) tUMtIyamAtApitrogarI mitre vinIte copakAriNi / / pAda: mitaa.2|176 mamAyaM (mamedaM); ap.2|175 jitam dInAnAthaviziSTebhyo dattaM tu saphalaM bhavet // (jitaiH) yat (tat); vyaka.146 rjitam (rjitaiH) ca (tu) zeSaM upakAriNi paropakArapare / saphalaM phalAtizayopeta- nAsaMvat ; smRca.193; vira.134 ntrAta (ntraizca) jiMtam mityrthH| smRca.193 (jitaiH); pamA.318 vici.61ntrAta (ntrAti) jitam (rjitaiH) poDazavidhamadattam ca ('pi); smRci.19; nRpra.27 mitAvat ; savi.286 adattaM tu bhykrodhshokvegrugnvitaiH| jitam (jitaiH); candra.44 ntrAta (ntrastrI) rjitam (rjitaiH); tathotkocaparIhAsavyatyAsacchalayogataH // vImi.21176. savivat ; vyapra.311; vyau.85) vyama.89; vitA.608;rAko.471; setu.153 savivat ; bAlamUDhAsvatantrAtamattonmattApavarjitam / vibha.60 pU. samu.97, vica.21 rjitam (jitaiH) ca ('pi); kartA mamAyaM karmeti pratilAbhecchayA ca yat // vivya.37 savivat , bRhaspatiH. (1) naasN.5|10 tadapi smRtam (tatprakIrtitam ); nAsmR. + pamA., savi. mitAvat / x padArthoM mitAvat / 7 / 11 cAdharma (vA dharma); abhA.87; medhaa.8|212 jJAnAda (1) smRca.193; byapra.311; samu.96. (zAtama) utta.; mitaa.2|176 cAdharmasaMhi (vA'dharmasaMyu) (2) nAsaM.518 zokavegaruga (vegazokarujA); nAsmR.79 tadapi (iti tat); vyaka.146 nAsmRvat ; smRca.193; zokavega (dveSazoka) parI (pari); abhA.87 zokavegaruga (dveSa- vira.136; pamA.318 tadapi (iti tat); smRci.19. zokarujA); mitaa.2|176; apa.1175; byaka.146; | 20 cA (vA) ( yaddattaM syAdabhijJAnAdadattamiti tatsmUsmRca.193: vira.134 zokavega (kAmazoka); pamA.317 tam ); nRpra.27 cA (vA) zeSaM pamAvat ; savi.286 tyukte bhaya (kSaya) zoka (zokA); vici.61 viravat ; smRci.19 | (tyuktvA) saMhi (saMyu) uttarArdhe (dattaM yatsyAdapi jJAnAdada parI (pari); davi.330; nRpra.27; savi.285-286 ruga / SoDazAtmakam ); candra.45 kte kAyeM (ktvA''cAyeM) saMhi (sama); candra.44 zokavega (lobhamoha); vImi. 21176 | (saMyu); vyapra.311 kAyeM cAdha (skAyeM vA dha) tadapi (iti viravat ; vyapra.311, vyau.85; vyama.89; vitA.608; tat); vyau.85 saMhi (saMyu) tadapi (iti tat); vyama.89 rAko.471; setu.152-153 viravat ; samu.97; vica. cAdharmasaMhi (vA'dharmasaMjJi) tadapi (iti tat); vitA.508 21. viravat ; vivya.37 viravat , bRhaspatiH. cAdharma saMhi (vA dharmasaMzi) tadapi (iti tat); rAko.4717 (3) naasN.5|9 mUDhAsvatantrAta (pramUDhAsvatantra); nAsmR. samu.97. ---- --
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ dattApradAnikama 801 zataM dattam / etadrujAnvitadattamadattaM caturtham / nathA vyava- apavarjitaM dttm| yathAyaM madIyamidaM karma kariSyatIti hArako yaH sabhyaM vadati, yadi mama jayaM dadAsi tato'haM pratilAbhecchayA dattaM, acaturvedAya caturvedo'hamityulaJcayA zataM dAsyAmItyetadutkocapratizrutaM dattamapyadattaM ktavate dattam / yajJaM kariSyAmIti dhanaM labdhvA tAdau pnycmm| tathA hAsyena yahattaM tatparihAsadattamapi adattaM viniyuJjAnAya dattamityevaM SoDazaprakAramapi dattamadattami SaSTham |tthaa yasya kAmukasya cUtamaJjarI nAma vezyA prANa- tyucyate / pratyAharaNIyatvAt / ArtadattasyAdattatvaM dharmapriyatarA...triMzadyojanasthitaThakkUrasya samarpitA / taM ca kAryavyatiriktaviSayam / mitA.21176 virahAgnidIptaM kazcidAgatya vadati / yadyahaM tava cUtamaJjarI (3) vyatyAsacchalayogataH pracchannatayA grahItuM paradarzayAmi tataH kiM mamAGgulIyaka(paTTayugalikAM) ddaasi| pratAraNArtha janasamakSe dattam / smRca.193 sa ca vadati / avazyaM prayacchAmi / ayaM ca tava prtibhuuH| (4) parihAsa upahAso dAnAbhisaMdhimantareNa dAnaiti...pracchannA prakaTIkRtya cUtavRkSasaktA maJjarI bodhakavacanamiti yAvat / vyatyAso'nyasmai dAtavyasyAdarzitA / iti vyatyAsacchalayogato dattamadattaM saptamam / nyasmai dAnamanyasmin dAtavye anyasya vA yaddAnaM, chalaM vyatyAsaH vypdeshH|ttshitN chalaM vytyaascchlmiti|tthaa bahu paribhASyAlpadAnaM,chalaM pramAda iti prkaashkaaraadyH| bAlena dattamadattam / tathA mUDhena dattamadattaM navamam / tathA mUDhaH svabhAvAdeva kaaryaakaaryvivekshuunyH| apavarjito asvatantreNa dattaM dazamamadattam / tathA dezako nadIpUra- bandhubahiSkRtaH / pratilAbhecchayA saMpradAnakartRkAsatyanIyamAna AtA yadvadati, yo mAM mriyamANa rakSayati vacanamUDhatayA / kAmadhenumitAkSarAbhyAM bAlamaDhAsvatantrAtasyAhaM suvarNazataM dAsyAmIti pratizrute'pi tenArtena datta- teti likhitaM,vyAkhyAtaM ca mitAkSarAyAM AtoM rogAbhibhUta madattamekAdazam / surAmattenApavarjitaM dattaM parityaktamadattaM iti / ruganvitazcAsAdhyarogAnvita iti vivRtam / dvAdazam / unmattena sagraheNa apavarjitaM dattamadattaM trayo- kAmadhenvAdAvapavarjitamiti pAThaH / apavarjitaM dattamiti dazam / tathA kartA mamAyaM karmeti kiMcidanAgatameva sama- mitAkSarAhalAyudhAbhyAM vyAkhyAtaM ca / vira.134-135 rpita punarasau vijJAnI tasyAnAhitaH saMjAtaH (1) eta- (5) ruk upatApaH bhayAdikRto ya upatApastadanvidapi pratilAbhecchayA dattaM caturdazam / tathA zadrasya tairitynvyH| xvyapra.311 yajJopavItaM dRSTvA ajJAnAda brAhmaNabuddhathA dAnaM dattametada- adeyadAtRpratigrahItArau daNDyau pAtrabhityukte dattamadattaM pnycdshm|tthaa devAcakasya suvarNa- gahAtyadattaM yo mohAdyazcAdeyaM prayacchati / mukhakozadezopazobhAtha dravyaM yadattaM , yAvatA dyatavezyA- daNDanIyAbhAveto dharmajJena mahIkSitA / / dyadharmeNa tadvinAzitumudyataH / IdRze'kAyeM vA dharmasaMhite * atratyamitAkSarAyAH kazcidaMzo nipatita iti bhAti dattamadattaM SoDazam / evametad sodAharaNaM poDazaprakAra- ratnAkarAt / pamA. ratnAkarodRtAnusAreNa mitAvat / mapi dattamupavarNitamiti / abhA.87-88 x zeSaM mitAvat / (2) bhayena bandigrAhAdibhyo dattam / krodhena putrAdi- (1) naasN.5|11 mohA (lobhA) uttarArdhe (adattAdAyako vairaniryAtanAyAnyasmai dattam / putraviyogAdinimittazokA daNDyastathAdeyasya dAyakaH); naasmR.7|12 mohA (lobhA) uttarArdhe ( adeyadAyako daNDayastathA'dattapratIcchaka:); zunI. vezena dattam / utkocena kAryapratibandhanirAsArthamadhi- / 4 / 815 (adattaM yazca gRhNAti sudattaM punaricchati); abhA. kRtebhyo dattam / parihAsenopahAsena dattam / ekaH svaM dravya- .. 88 nAsmRvat ; mitaa.2|176 nAsmRvat ; vyaka.146 - manyasmai dadAtyanyo'pi tasmai dadAtIti daanvytyaasH| chala 147; smRca.190; vira.137; pamA.314 mohA (lobhA): yogataH zatadAnamabhisaMdhAya sahasramiti paribhASya dadAti / 321 nAsmRvat ; vici.63 kSitA (bhRtA); smRci.20 bAlenAprAptaSoDazavarSeNa / mUDhena lokavAdAnabhijJena / nAsmRvat ; nRpra.26; savi.281 (=) kSitA (bhujA): 288 asvatantreNa putradAsAdinA / Artana rogAbhibhUtena / / yo mohAda (lobhAdyo); candra.46 vicivat ; vyapra.307 mattena madanIyamattena / unmattena vAtikAdyunmAdagrastena | vyau.84 deyaM (dattaM); vitA.601 uttarArdhaM nAsmRvat ; setu.
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 802 vyavahArakANDam bRhaspatiH (1) atraivametatSoDazaprakAramapi dattamadattamuktam / kuTumbadhanatulyaM tathApi svatantrAnekasvAmikatvAdadeyam / tadyo lobhAtpratigRhNAti / yazcASTaprakAramayadeyaM prayacchati tathA hi na tAvatsvAmyantarAnumatimantareNa kenacitsvAetau dvAvapi adeyadAyako adattapratIcchako rAjJA daNDyA- minA taddAtuM zakyate, svatantrabahusvAmike rathyAdAvanuviti / iti nAradIyasaMhitAyAH kalyANavivaraNe dattA- matirdurghaTaiva / kuTumbadhane tu svatantrakatipayasvAmike'nupradAnikaM nAma vyavahArapadaM caturtha caturbhedam / abhA.88 matiH sulabhaiveti bhedaH / (2) adattagrahaNamadeyasyApyupalakSaNArtham / tenA- nanu putradArasarvasveSu pitrAdisvAmikeSu dAnAheSu deyapratigrahIturadattapratigrahItuzca daNDo'nena vacanenokta kathamadeyatvam / ucyate / yathA yajamAnadhanAnAmapi iti mantavyam / gRhItasya ca parAvartanamapi mahIkSitA mASANAm 'ayaziyA vai mASA' itiniSedhazraterayazivAryamityadattAdeyagrahaNAdgamyate / adattenAdeyena ca yatvaM tathA putradArasarvasvAni svabhUtAnyapi 'deyaM daardaansiddhybhaavaatprsvtvaanupptteH| smRca.190 sutAdRte / nAnvaye sati sarvasvam' ityAdidAnaniSedhaka smRtibalAdadeyAni / AdhinyAsayAcitakeSu tvadeyatvaM prakaraNapratijJA / aSTavidhamadeyam / svatvAbhAvAdeveti mantavyam / anyasmai pratizrutamanyasmai eSA'khilenAbhihitA sNbhuuyotthaannisskRtiH|| vAcA dattaM yadyapi vAgdAne svatvaM nApaiti tathA'pi adeyadeyadattAnAmadattasya ca kathyate // 'nAnvaye sati sarvasvaM, yaccAnyasmai pratizrutami'tisAmAnyaM putradArAdhisarvasvanyAsayAcitam / niSedhasmRtibalAtsarvasvavadadeyaM pratizrutamapIti mantapratizrutaM tathA'nyasya na deyaM tvaSTadhA smRtam // vyam / sarvasvasyApyadeyatvamavibhaktAnvayadravyasaMyuktasyaiva sAmAnyaM svamanekasvAmikaM rathyAdyatra vivakSita, dAtustasyaiva dAna niSedhAt / tena svasaMtAnavihInasya na lavibhaktakuTumbasvAmikaM kanakAdikaM, tasya deyatvena svasaMtAnAya dattadAyasya vA sarvasvaM deyam / vakSyamANatvAt / yadyapyanekasvAmitvena rathyAdikamapi *smRca 189 * deyam * pamA., vyapra. smRcavat / kuTumbabhaktavasanAdeyaM yadatiricyate / 155 ghazcA (tpazcAt) praya (pratI) kSitA (bhRtA); samu.93, madhvAsvAdo viSaM pazcAdAturdharmo'nyathA bhavet // vica.23 vicivat . (1) bhaktaM bhojanam / vasanamAcchAdanam / dhana(1) ap.2|175; smRca.189; vira.127; pamA.. dhAnyAdidravyamatra yatpadenoktam / smRca.190 312 dattasya (dattAnAM); vyapra.305, setu.147; samu.93. (2) ap.2|175 dhisarvasva (di sarvasvaM); byaka.144 (2) atra 'dAturdharmo'nyathA bhavet' iti vihitAapavat / smRca.189 mAnyaM (mAnya) sya na (syetya); vira. karaNAddharmasiddhine bhavatIti na / kintu pratiSiddhAcaraNA127 pamA.313 dArAdhi (dArAdi) tathA (athA); vici. dadharmo'pi / dAnasiddhistu sve bhavatyeva / dRSTasya svatvasya 55 mAnyaM (mAnya); smRci.19 mAnyaM (mAnya) rvasva (vasvaM); klaptakAraNasattvAt / tena tannAcchettuM zakyata ityasve eva nRpra.26, savi.277 apavat ; candra.40 mAnyaM (mAnya) dAnAniSpattiH / evaM sthAvare'pIti smRtisaarH| saMmatyanyasya (nyasmin vImi.21176 mAnyaM (mAnya); vyapra. pekSA ta madhyaga eva naamdhyge| vici.57-58 306 rvasva (vasvaM ) citam (cite) tathA (athA); vyau.84 rAdhi (rAdi) rvasva (rvasvaM) tathA (athA); vitA. 600 ghisarvasva (di sarvasvaM ) tathA (athA) smRtam (matam ); ___* vici. smRcavat / setu.147 mAnyaM (mAnya) rvasva (vasva); samu.93 smRcavata ; | (1) ap.2|175, vyaka.145, smRca.190 pU. vica.13 nyasya (nyasmai) tvaSTa (aSTa):51 uttarArdhe (ade- vira.129, vici.57, candra.417 vyapra.308 pU. vyama. yAnyAhuraSTaiva yaccAnyasmai pratizrutam) manaH vivya.36 89 pU.; vitA.601 pU., setu.149; samu.94 pU.; mAnyaM (mAnya). vica.17, vivya.36-37 nAradaH,
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ dattApradAnikam saptAgamAdgRhakSetrAdyadyat kSetraM pradIyate / parasyA'pi kAryam / tenAyamarthaH / idaM vasu mayi bandhapitryaM vAtha svayamprAptaM tadAtavyaM vivakSitam // kamasti mayA tvayi dIyate tvayA'pi bandhakAGkaM gRhItvA (1) saptabhya ArAmAdibhyo yadyatpracIyate'dhikaM etatsvAmini deymityrthH| vici.59 bhavati taddAtavyaM vivakSitamityarthaH / saptAgamAdgRhakSetrA- saudAyikaM kramAyAtaM zauryaprAptaM ca yadbhavet / ghadyatkSetraM pradIyata iti ca pAThe saptavidhazauryAdyAgama- strIjJAtisvAmyanujJAtaM dattaM siddhimavApnayAta // prakAralabdhAdgRhakSetrAduddhatya dAtavyam / na tvanAgama- (1) yatsaudAyikaM vivAhalabdhaM tattayA bhaaryyaa'numityrthH| +ap.2|175 jJAtaM deyam / kramAyAtaM cAvibhaktadhanairjAtibhiH / bhRtyena (2) kssetrgrhnnmuplkssnnm| pitryaM vaMzaparamparAyAtam / satA yuddhe labdhaM svAminA'nujJAtamityarthaH / apa.1175 svayamprAptaM svayamarjitam / pitryasvayamprAptayorupAdAnaM (2) striyA'nujJAtaM sAvazeSa deyam / *smRca.191 krItAdInAmupalakSaNArthama / pitryaM vA svayamprAptaM vA yad avibhaktA vibhaktA vA dAyAdAH sthAvare smaaH| gRhakSetrAdikaM pradIyate tatsaptAgamAnvitAd gRhakSetrA- eko hyanIzaH sarvatra dAnAdhamanavikraye / / duddhatya dAtavyamiti smRtizAstraM vivakSitamityarthaH / pratigrahItRtAratamyena dAnamahimatAratamyam atra saptAgamAdgRhakSetrAdityabhidhAnaM gRhakSetrAdidAnaM zUdre tvekaguNaM dAnaM vaizye dviguNameva ca / kuTumbaparyApte sAgamake gRhakSetrAdyantare satyeva nAnyathe- kSatriye triguNaM prAhuH brAhmaNe SaDguNaM (bhavet ) tyevamartham / vyapra.308 smRtam // svecchAdeyaM svayamprAptaM bandhAcAreNa bandhakam / zrotriye tacca sAhasraM upAdhyAye tu tavayam / vaivAhike kramAyAte sarvadAnaM na vidyate // AcArye triguNaM jJeyamAhitAgniSa tadadvayama // (1) bandhakamAdhistadandhAcAreNA''dhirUpeNa deyam / Atmike zatasAhasraM anantaM tvagnihotriNi / tadvivAhalabdhaM cettasyAM bhAryAyAM satyAM srvmdeym| somape zatasAhasramanantaM brahmavAdini / / tathA pitAmahAdikramAyAtaM putrasadbhAve / ap.2|175 strIdhanaM strIsvakulyebhyaH prayacchettaM tu varjayet / (2) svArjitaM tvavibhaktadhanairananujJAtamapi deyam / kulyAbhAve tu bandhubhyastadabhAve dvijAtiSu // 'svayaM prAptamiti tenaivAbhihitatvAt / evaM ca svArjitaM aSTavidhaM dattam sthAvaramapi saptAdhikaM jJAtyananujJAtaM deyam / *smRca.191 bhatistuSTayA paNyamUlyaM strIzalkamapakAriNe (3) bandhAcAreNeti bandhakaM yathA svasaMbandhi tathA zraddhAnugrahasaMprItyA dattamaSTavidhaM smRtam / / * zeSaM apavat / pamA., vyapra. smRcavat / + smRca., pamA. apavat / * pamA. smRcavat / + vyAkhyAsaMgraha: sthalAdinirdezazca dAyabhAge draSTavyaH / (1) ap.2|175 (=) gamA (rAmA) pradI (pracI) vyaM (1) ap.2|175 (=) yikaM (yika); vyaka.145; (trA); vyaka. 145; smRca.190 gamAd (rAma) pradI (pracI); smRca.191 zaurya (zaurya); vira.130 dbhavet (ddhanam ) jJAtaM vira.130, vici.58 dyadyat (tsvaM sva) vAtha (cAtha); candra. / (mata); pamA.317; vici.58 viravat ; savi.285 manuH; 43 yadyat (ghasya); vyapra.308 prajApatibRhaspatI; vyau. candra.42 viravat ; vyapra.309; vyau.85, setu.150 85; setu.150; samu.94 smRcavata; vica.17, vivya.37. (-) zAtaM (mataM); samu.94, vica.18,53 setuvat . (2) ap.2|175 (=); vyaka.145, smRca.191 utta. (2) savi.284; samu.97 tveka (sama). vira.130 sarva (sabai); pamA.317 viravat , utta.; vici. / (3) savi.284; samu.97 tacca (zata). 58; candra.42 hike (hika) yAte (yAtaM) utta,:43 pU.; / (4) savi.284; samu.97 tmike (tmaze) triNi (triNe). gyapra.308 pU.; vitA.602 pU, 604 utta., krameNa (5) savi.284; samu.97 svakulye (sakule) rjayet (rjitA). kAtyAyanaH; setu.150 bandhA (baddhA); samu.94 utta. (6) byaka.145 smRtam (viduH); smRca.193 bhRtiH vica.17-18 viravat . | (bhRtyA) saMprI (NaM prI) smRtam (viduH); vira.133 vyakavat ;
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 804 vyavahArakANDam bhRtivetanam / tuSTayA naTAdiSu dattam / paNyamUlyaM (1) yathA dArA vikrayaM dAnaM vA bhAna neyAstathA vikretari dattam / strIzulkaM vivAhazulkaM kanyAprade dattam / mAtApitRbhyAM putrA api mAtRpitRviyogAnicchavo na upakAriNe pratyupakAratvena dattam / anugraheNa putrAdibhyo deyAH syurityarthaH / 'na deyAH syuranicchava' ityetadanAdattam / saMprItyA mitrAdiSu dattam / prItidAnasya pUrvatrai padviSayam / +smRca.191 vAntavAtsaptatvam / vici.60-61 (2) teSAM trayANAM vimatAvetattrayaM svayamevopabhoktaSoDazavidhamadattam vyam / teSAmanumatau punasteSAM daanmityrthH| srvsvmnukruddhhRssttprmttaartbaalonmttbhyaaturaiH| matAvapi na deyaM tatsatvamAtra eva dAnaniSedhAdityanye / mattAtivRddhA hai: shokirogibhiH| putrAnumatAveva vasiSThaH -- 'zukrazoNitasaMbhavaH putro narmadattaM tathaitairyattadadattaM prakIrtitam // mAtApitRnimittakaH tasya dAnavikrayaparityAgeSu mAtA pramattena durgrahagRhItena, nirdhUto avadhUtaH, narmadattaM pitarau prabhavataH / tatrApi vizeSaH ekasminputre ityAha sa parihAsena dattaM, Artadattasya adattatvaM dharmakAryavyati- eva--'na tvekaM putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA sa hi saMtAnAya riktvissym| smRca.194 pUrveSAM na strI putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA anyatrAnujJAnApunarlabhyaM dattam / adeyadAtRpratigrahItArau daNDyau / dbhartuH' ekaH putraH svadAne'numato'pi na deyaH / sa hi' pratilAbhecchayA dattamapAtre paatrshngkyaa| iti hetumannigadasvarasAt / vici.56-57 kArye cAdharmasaMyukte svAmI tatpunarApnuyAt // . ApatkAle tu kartavyaH dAnaM vikraya eva vaa| adattabhoktA daNDayaH syAt tthaa'deyprdaaykH|| anyathA na pravarteta iti zAstravinizcayaH / / kAtyAyanaH atra pUrvavAkye(sAmAnyamityAdi dakSavacane)dAraputrayodeyamadeyaM ca rApatsu kaSTAsvapi dAnAdi niSedhAt sarvasvasya cAnvaye "vikrayaM caiva dAnaM ca na neyAH syuranicchavaH / sati kaSTAsvapyApatsvetanniSedhAt ApatkAle tu kartavya dArAH putrAzca sarvasvamAtmanyeva tu yojayet // mityanena dAnAdibodhanaM dAraputrayoricchAmAdAya sarvasvasya vici.60, smRci.19, savi.285 vImi.za176 cAnvayasaMmatimAdAya, anicchudAraputrayoranvayAnanumatyA zraddhA (zuddhA); vyapra.311 aSTa (sapta) smRtam (viduH); setu. ca savasvasya na daanaadaatyaavdhiH| vira.128152; samu.96 bhRtiH (bhRtyA) smRtam (viduH); vica.20. svaM dravyaM dIyamAnaM ca yaH svAmIna nivArayet / (1) ap.2|175 zokiro (zokave) narma (nanda); vyaka. RkthibhirvA paraivA'pi dattaM tenaiva tabhRguH / / 146 hRSTa (kRSTa) zoki (zoka) smRca.194 zokiro(zokave); ___ + vyapra. smRcvt| - candra. viravat / vira.136 hRSTa (kruSTa) mUDhaiH (mUDha) ttadadattaM (dadattaM tat); nara ne (de) pU.; vici.56; candra.40; viimi.2|175 zca vici.62; dIka.49 hRSTa (kruSTa) zokiro (zokave); candra. (stu), vyapra.307 apavat ; baal.2|130 pU. setu.148; 46 saMmU (pram ) zokiro (zokarA) antyArdhadvayam ; setu.154 samu.94; vica.14 dIkavat , pR.; vivya.36. hRSTa (kruSTa)saMmU (pramU ) ttadadattaM (dadattaM tat); samu.98 shokiro| (1) ap.2|175; vyaka.144; smRca.191 teMta (zokabe) tathaitai (tathAnya); vica.23. (tanta); vira.128 pra (tu) zcayaH (rNayaH); pamA.315 tu (2) apa.2175 cAdharma (vA dharma); vyaka.146; smRca.194; vira.136; vici.63; dIka.49 kArye cA ('pi); dIka.48 pU.; vici.56; smRci.19 eva vA (tathaivA); vImi.2176 apavat ; vyapra.312; vyau.86 / (meva ca); nRpra.27 smRcavat ; candra.40 pR.; viimi.2| 175 pU., vyapra.307, vyau.84 (-); bAla.21135 kAyeM cA (kArya vA) yukte (yukta); vitA.610-611; setu. (pR. 238) varteta (kartavya); setu.148; samu.94 smRcavat ; 155, samu.98, vica.24. (3) savi.288; samu.98 smRtyantaram . vica.14 vivya.36 tu (pra) pU. (4) ap.2|175 nye (ne); vyaka.144 apavat ; smRca. (2) dAta.178, samu.46 svaM (yad ); vica.92 naM ca 191 (sarva ... yet0); vira.128; pamA.315, dIka.48 yaH (nastu yat ); vivya.18.
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ dattApradAnikam sarvasvaM gRhavarja tu kuTumbabharaNAdhikam / avijJAtopalabdhyartha dAnaM yatra nirUpitam / yadravyaM tatsvakaM deyamadeyaM syAdato'nyathA // upalabdhikriyAlabdhaM sA bhatiH prikiirtitaa| (1) iti tatsaptAnadhikagRhaviSayam / svakaM svakIyaM | saprayojanakriyAsaMpAdanArtha dattaM bhRtirucyata ityarthaH / yatheSTaviniyogArhadravyamiti yAvat / smRca.190 smRca.193 (2) tadgRhAntarAbhAvaviSayam / vyapra.308 proNasaMzayamApannaM yo mAmuttArayeditaH / ne dAreSu na putreSu na bndhussvnpeksskaaH| sarvasvaM tasya dAsyAmItyakte'pi na tathA bhaveta // sarvakAryeSu puruSAH svadravye prabhaviSNavaH / / upakAriNe yadi sarvasvamarpyate tadA dattaM na bhvti| atazca sutadArANAM vazitvaM tvanuzAsane / smRca,193 vikraye caiva dAne ca vazitvaM na sute pituH // dattasya punarharaNam svecchayA yaH pratizrutya brAhmaNAya pratigraham / kAmakrodhAsvatantrAtaklIbonmattapramohitaiH / na dadyAdRNavadApyaH prApnuyAtpUrvasAhasam // vyatyAsaparihAsAcca yaddattaM tatpunaharet / / brAhmaNAya pravRttadharmaparityAgarahitAyeti zeSaH / yadi kAryaprasiddhayartha utkocA syaatprtishrutaa| smRca.192 tasminnapi prasiddhe'rthe na deyA syAtkathaMcana / / pratyupakArakabhRtilakSaNam atha prAgeva dattA syAtpratidApyaH sa tAM balAt / bhayatrANAya rakSArtha tathA kAryaprasAdhanAt / daNDaM caikAdazaguNamAhurgArgIyamAnavAH / / anena vidhinA labdhaM vidyAtpratyupakArakam / / (1) ap.2|175; vyaka.146; smRca.193; vira. bhayatrANAya bhayAdrakSaNAya / rakSArtha bAladhanAdirakSa- 134; vyapra.310; vyau.85 bdhya (bdhA); samu.96. NArtham / kAryaprasAdhanAdvivAhAdisaMpAdanena vidhinA labdhaM (2) ap.2|175 tasya (te pra); vyaka.146; smRca. bhayatrANAdilakSaNopakArakaraNAlabdhamiti yAvat / strI- 193, vira.134 candra.44; samu.97. zulka pariNayamArtha kanyAjJAtibhyo dattam / anugrahArtha (3) apa.21175 klIbo (matto) sapa (sAtpa); vyaka. paropakAraH kartavya iti vidhibalAittam / smRca.193 146, smRca.194; vira.135 saparihAsAcca (sAcca parI hAsAt); pamA.319; vici.61 sAcca (sAbhyAM); smRci. 4 vyapra. smRcavat / 20; savi.286, candra.45 pU., vyapra.312 sAcca (1) vyaka.145; smRca.190 svaM (sva) caturthapAdaM vinA; (rAya); vyau.86 vyapravat ; byama.90 vyapravat ; vitA. vira.129 syAda (syAtta); pamA.314; vici.57; smRci. 609 vyapravat ; setu.153 vicivat ; samu.97; vica. 19 dhi (di); nRpra.27, savi.283 smRcavat ; candra.41 23 vicivat ; vivya.37. smRcavat ; vyapra.308 viravat ; vitA.602; setu.149 (4) ap.2|175 yadi kArya (yA tu kAmya) deza (dhya); svakaM (tsvayaM); samu.94 smRcavat ; vica.17 viravat ; vyaka.146 ryapra (ryasya); smRca.194 yadi kAryapra (yA tu vivya.36. kAryasya); vira.135 syAt (yA) zeSaM vyakavat ; pamA.319 (2) savi.283, samu.94 kSakAH (kSiNA:). smRcavat ; vici.61; smRci.20 smRcava savi.286 (3) ap.2|176 zrutya (jJAya); vyaka.145, smRca. (yattu kAryasya siddhayarthamutkocA sA prakIrtitA) nAradaH; candra. 192; vira.132; vici.60; savi.285; candra.44, 45, vyapra.312 yadi (yA tu) zrutA (kriyA); vyau.86 . vyapra.310; vyau.85, vyama.89; vitA.606, setu. prasi (na si) zeSa vyapravat ; vyama.90 yadi (yastu) yapra 152 yaH (yat); vibha.51 (--) nutIyapAdaH; samu.94, (yasya) cA (ca:) tA (ta:) yA (ya); vitA.609 utkocA vicaH20. (uktA vA) pi (pya) zeSaM smRcavat ; setu.153 pi (the) (4) ap.2|175; vyaka.146 ka (rika); smRca. 'theM na (tu na); samu.97 smRcavat ; vica.23 setuvat ; 193 rakam (rataH); vira.135 vyakavat ; vyapra.311; vyau. vivya.47 pi (pya) yA (yaH). 185 samu.96 smRcavat . (5) apa.1175, vyaka.146 pranidApya : (prAtidAyaH)
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam atrArtena dattaM dharmakAryamantareNa dattaM boddhavyam / / sakAzAdyatkicidAdatte, tathA yadi mahyaM prayacchasi tadA 'susthenAna vA dattaM zrAvitaM dharmakAraNAt / adattvA tu satyaM kRtamiti svAminaH purastAdasatyamapi satyatayA mRte dApyastatsuto nAtra saMzaya' iti kAtyAyanavacanAt vacmItyanukUlamuktvA dAsAdisakAzAdyatkiMcidAdatte, vira.136 / tatsarvamutkocAkhyaM tadrAjJA dAtre dApyam / utkocAutkocalakSaNaM, tatsaMbandhidaNDaH pAdakagrAhakau ca daNDanIyAviti / smRca.194 'steyasAhasikovRttapAradArikazaMsanAt / (2) tatra madhyastho dApakazca yo vRttaH sa dnnddniiyH| darzanAvRttanaSTasya tathA'satyapravartanAt // ekAdazaguNaM grahItaiva daNDaya iti 'yadi kAryasye'tyAdisaprAptametaistu ytkiNcittdutkocaakhymucyte| hitaitadvAkyArthaH / ekAdazaguNatvaM ca svIkRtotkocAna dAtA tatra daNDayaH syAnmadhyasthazcaiva dopbhaak||| pekssyaa| vira.138 (1) etaduktaM bhavati / yadi mahyaM na prayacchasi 'niyukto yastu kAryeSu sa cedutkocamApnuyAt / tadA tvatkRtaM kathayAmIti bhItimutpAdya stenAdisakA. sa dApyastaddhanaM kRtsnaM damazcai (deyaM cai) kAdazAzAdyatkiMciddhanamAdatte, tathA yadi mahyaM na prayacchasi * dhikam / / tadA tvAM vArakasya darzayAmIti bhItimutpAdya palAyita- aniyuktastu kAryArthamutkocaM yamavApnuyAt / hurgAIya (haretko'pi) vAH (vaH); smRca.194; vira.136 kRtapratyupakArArthaH tasya doSo na vidyate // atha (tathA) mAna (gAla); pamA.319; vici.62-63 pratizrutaM deyam NamA (NaM prA) mAna (gAla); candra.45 pyaH (pyA); vyapra.. svasthenArtena vA dattaM zrAvitaM dharmakAraNAt / 312 sa tAM (tato); vyau.86 vyapravat , pU.; vyama.90 adatvA tu mRte dApyastatsuto nAtra saMzayaH // dattA (dattaM) sa tAM (tato); vitA.609 mAhurgIiyamAnavAH vyAsaH (mamArgIyaM ca mAnavAt) zeSaM vyamavat ; setu.154 sa tAM pratigrahItRtAratamyena dAnamahimatAratamyam (satA) NDaM (taM) mAna (gAla); samu.97, vica.23 mAna andhAdiSu zataM dAnamanantaM duhitubhavet / (gAla); vivya.37 NDaM (taM). pitrye zataguNaM dAnaM sahasraM maaturucyte| (1) apa.2175 dAri (jApi); byaka.147 dAri / bhaginyAM zatasAhasraM sodarye dattamakSayam / / (jAyi) nAradaH smRca.194 steya (stena) dAri (jAyi); vira. 137; pamA.320 steya (stena) zaMsanAt (saGgamAt ) nAvR (novR) vici.62 steya (stena); davi.331 ttana (ttina) dAnAGgAni SaTa zeSa smRcavat ; savi.286 steya (stena) sikovdRtta (saduvRtta) dAtA pratigrahItA ca zraddhA deyaM ca dharmayuk / vRttana (ddhRtana); candra.45 zaMsanAt (saMzayAt); vyapra.312 | dezakAlau ca dAnAnAmaGgAnyetAni SaD viduH / / candravat ; vyau.86, vyama.90 vRttanaSTasya (naSTavRttasya); (1) savi.286; samu.97 damaH (dama). vitA.610 setu.154; samu.97 vicivat ; vica.21, (2) savi.286, samu.97-98 yama (yadya) rthaH (\). vivya.38 steya (stana) zaMsa (zAsa). (3) mitaa.2|176; ap.2|175dttN(deyN) tu mR(tanma); (2) ap.2|175; vyaka.147 nAradaH; smRca.194; | vyaka.147 datta (deyaM) nAradaH; smRca.194; vira.136 vira.137 doSabhAk (daNDyate); pamA.320 ttadutkocAkhyamu sva (su); pamA.320, vici.24 sva (su); nRpra.27; savi. (dutkocAkhyaM tadu); vici.62 dAtA tatra (tatra dAtA) zcaiva 287 tat (syAt); candra.22 tu ('pi):45, viimi.2|47 (statra); davi.331 khya (na) zcaiva doSa (zva na daNDa); savi. | vA dattaM (cAdeya) : 2 / 176 utta.; vyapra.313 mRte (gRhe); 286 pU., nAradaH; candra.45 pamAvat , pU., vyapra.312 vyau.86; byama.90, vitA.611, setu.154 sva (su); pamAvat ; vyau.86 stha (ma) zeSaM pamAvat ; vyama.90 ! samu.98; vica.23 sva (su); vivya.38. pamAvata, pU., manumAvatA.610 pmaavt| satu.154 zvava (4) savi.283, samu.96-97 piThye (pitre), bhaginyAM (ttatra)sama.97vica.20-21setuvat vivya.38 vicivat . / (bhaginyAH) sodaye (sodare). (5) vica.9.
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ prajApatiH deyaM kSetram dattApradAnikama saptAgamAdgRhakSetrAdyadyat kSetraM pradIyate / pitryaM vA'tha svayaM prAptaM taddAtavyaM vivakSitam ! dakSaH nava adeyAni / saphalaM dAnam / sAmAnyaM yAcitaM nyAsa AdhirdArAzca taddhanam / anvAhitaM ca nikSepaH sarvasvaM cAnvaye sati // Apatsvapi na deyAni nava vastUni paNDitaiH / yo dadAti sa mUDhAtmA prAyazcittIyate naraH || mAtApitrorgurau mitre vinIte copakAriNi / dInAnAtha viziSTebhyo dattaM tu saphalaM bhavet // bharadvAjaH dAnanimittAni / dharmadAnArthadAnakAmadAna vIDAdAnaharSadAna laukikadAnAni / paNyaM mUlyaM bhRtistuSTayA snehAtpratyupakArataH / dAnamekAtmakaM prAhuH tadbhavettoyapUrvakam / vinA toyapradAnena dharmadAnaM na vidyate // atra ApastambaH - 'sarvANyuda (ka) pUrvANi dAnAni ' (1) pamA, 316 pradI (pracI); smRci. 19 saptAgamA ( saptArAmA ) padI (vidhI ) stha (yat); vyapra. 308 prajApatibRhaspatI; vitA. 602 yAjJavalkyaH. (2) zunI. 4 / 804-805 rAzca (sazca ); vyaka. 1446 smRca. 190 yAcitaM ( yAcita) nyAsa ( nyAsaM); vira. 1286 pamA. 313 nikSepa : (nikSepa ); smRci. 19; candra. 49 nyAsa AdhirdArAzca (nyAsamAdhidArAMzca); pra. 307; vitA. 600 nikSepa: (nirveza); setu. 148 ambAhitaM ca (AhitaM caiva ) cA (vA) utta; samu. 93; vica. 14 utta. (3) zunI. 41805 pU.; vyaka. 1443 smRca. 190; vira. 1286 pamA. 313; savi. 281 utta. candra.413 myapra.30 7; vyau.84; vyama. 89 utta; vitA. 600 pU. samu. 93. (4) vyaka. 1463 vira. 134; dAta. 177 kAriNi (kAriNe); savi. 283 - 284 gurau (guroH) bhyo (pu) saphalaM (phalavad ); candra.44 tu (ca); setu. 152; vica.21 dAtavat. (5) savi. 284; samu. 97 antyArdhadvayam . vya. kA.102 807 ! iti / atra gautamaH - svativAcya bhikSAdAnaM apUrva tathA'tithiSu caivaM dharmeSu / savi. 284 prayojanamavIkSyaiva pAtrebhyo yatra dIyate / tadarthadAnamityAhu raihikaM phalameva ca // vA prayojanaM strINAM prasaMgAdyatpradIyate / * anarheSu ca rAgeNa kAmadAnaM taducyate // saMsadi vrIDayA''zritya parebhyo yatpradIyate / vrIDAdAnamiti prAhuH taddAnaM tattvadarzinaH // vA priyaM tathA zrutvA harSAdyacca prayacchati / harSadAnaM tadityAhuH dRSTamevAsya tatphalam // kalyANe ca vipattau ca yatpriyeSu pradIyate / dAnaM laukikamityevaM dRSTArthaM tatpradIyate / adattAnyAhuretAni dattAnyapi manISiNaH // vyAghraH strIdhanadAna vicAra: dAtavyaM na hotavyaM strIdhanaM jAtu kenacit / patyanujJAtapUrvaM cet striyA dAtavyameva tat // anirdiSTakartRkavacanAni vizvajiti sarvasvadAnam 'vizvajiti sarvasvaM dadyAt / na kesariNo dadyAt / deyamadeyaM ca kramAgataM gRhakSetraM pitryaM paitAmahaM tathA / putrapautrasamRddhasya na (hya) deyamananujJayA // pratizrutyApradAnena dattasya haraNena ca / janmaprabhRti yad dattaM sarvaM nazyati bhaart|| (1) savi. 288; samu. 97 vIkSye (pekSyai) yatra (yatpra ) meva ca ( masya tu). (2) savi.288 dRSTvA (dRSTa) tpradI (patI); samu. 97. (3) savi. 288; samu.97 yA''zritya (yA zrutvA ). (4) savi. 288; samu. 97 cca prayacchati (tu pradIyate) tatphalam (vai phalam ). (5) savi. 288; samu. 97 Ne ca (NeSu) mityevaM (mityAhu:) pradIyate (tpunarbhavet ) antyArdhadvayam . (6) mabhA. 18/1. (7) savi. 280 (8) savi. 283. (9) nAbhA. 5/5.
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 808 vyavahArakANDam matsyapurANam vAcA yacca pratijJAtaM karmaNA nopapAditam / pratizrutyApradAne daNDaH RNaM taddharmasaMyuktamiha loke paratra c*|| pratizrutyApradAtAraM suvarNa daNDayennRpaH // yaH punaH pratizrutaM na dadAti dattaM vA'paharati tasya doSamAha hArIta:-pratizrutArthAdAneneti / pratizrutArthastu zukranItiH - dAnaprakArAH vinA dAnena RNavannApaitItyAha sa eva-vAcaiveti / devatArtha ca yajJArtha brAhmaNArtha gavArthakam / yaddharmasaMyuktaM pratigrahItapravRttadharmasaMpatyartha vAcA prati..' yadattaM tatpAralaukyaM saMvidattaM taducyate // jJAtaM na pazcAt samarpitaM tadiha paratra ca RNavannAbandimAgadhamallAdinaTanArthaM ca dIyate / paitItyarthaH / RNavadityabhidhAnena arthAdapradAyako dApyo daNDyazcetyuktam / pArito'yaM yazo'rtha tu zriyA dattaM taducyate / / .. smRca.192 upAyanIkRtaM yatta suhRtsaMbandhibandhuSu / ___ * etad hArItasya zlokadvayaM (pR.794) ityatra smulikhitm| vivAhAdiSu cAcAradattaM hrIdattameva tat // tatra vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca na saMgRhItaH / ataH pUrvarAze ca baline dattaM kAryArtha kAryaghAtine / nirdiSTamapi punaratra saMgRhItam / pApabhItyAthavA yacca yattu bhIdattamucyate // ccheda (saMcheda); vici.60; smRci:19; savi.285 hArItaH zrutArthA (zrutasyA) vividhAnnarakAn yati (kalpakoTizataM' martyaH) pratizrutArthapradAnena dattasyAcchedanena c| kAtyAyanaH; candra.43 cchedanena (pahavena); vyapra.310 vividhAnnarakAn yAti tiryagyonau ca jAyate // vitA.606 smRcavat / setu.151 dattasyAcche (dattasya che); samu.94; vica.20 setuvat . (1) vyaka.145; vira.132; vici.60 zrutyA (zrutA); / (1)vyaka.145 yacca (ca yat); smRca.192 vAcA yacca gyapra.310; vyau.85; vitA.606; setu.152 vicivat (vAcaiva yat); vira.133, vici.60; smRci.19 vyakavat ; vica.20. (2) shunii.3|202-206. (3) vyaka. savi.285 vAcA yacca pratizAtaM (vacasA yatpratizrutya); candra. 145 zrutA (zrutyA) syA (syo); smRca.192 syA .43; vyapra.310 smRcavat ; vitA.606 smRcavat ; setu. (syo); vira.132 zrutArthA (zrutyApra); dIka.49syA- / 151; vibha.51 (); samu.94 savivat ; vica.20 (-).
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA vedAH vAn / jitavAn yo'yoDareH / zatroH saMbandhIni puSTAni dAsA dhanam samRddhAnyAdat Adatte / tatra dRSTAntaH / zvanIva / zvabhiuSastamazyAM yazasaM suvIraM dAsapravarga rayimazva- {gAn hantIti zvaghnI vyAdhaH / yathA vyAdho jivRkSastaM budhym| mRgaM parigRhNAti tadvata / RsA. he uSa upodevate taM rayiM dhanamazyAm / prApnuyAm / / dAsAH kRSNajAtIyAH / dAsabhAryAH indreNa jitAH / kIdRzam / yazasaM yazasA kIrtyA yuktam / sarvaiH prazasya- se vRtrahendraH kRSNayonI: puraMdaro dAsIrairayati / mityarthaH / suvIraM zobhanAraiH putrAdibhiryukta, dAsapravarga vRtrahA vRtrasya hantA puraMdaraH zaMbarapurAM dArayitA sa prakRSTo vargaH saMghaH pravargaH / dAsAnAM karmakarANAM pravargoM | indraH kRSNayonIrnikRSTajAtIrdAsIrupakSapayitrIrAsurIH senA yasmin tm| anekai tyairupetmityrthH| azvabudhyam / / vyairayat / vyanudat / yadvA kRSNayonIH kRSNAkhyenAazvA buddhayA boddhavyA yena dhanena tAdRzam / RsA. suraNa mA sureNa niSiktaretaskA dAsIrbhAryA vyairayat / vyanudat / dAsA avratAH kRSNAzca / tathA mantraH / yaH kRSNagarbhA nirhnnjishvnaa| RsA. menave zAsadavratAna tvacaM kRSNAmarandhayat / / indreNa dAsA aprazastAH kRtAH ' 'ayamindro manave manuSyAya manuSyANAmIya 'vizvasmAtsImadhamAi / dAsIraavratAn zikSitavAn kRSNAM tvaca hiMsitavAn / RsA. kRNoraprazastAH / / dAsA abhibhavanIyA: he indra tvaM sImenAndasyUnvizvasmAtsarvasmAdguNAdadhazubhrastvamindra vAvRdhAno asme dAsIrvizaH mAna hInAnakRNoH / akaroH / kiM ca dAsIH karmahInA . sUryeNa shyaaH| vizo mAnuSIH prajA aprazastA garhitA akRNoH / RsA. vAvRdhAnaH stotrairvardhamAnaH zubhrastejasA yuktastvamasme dAsa AryavazyaH asmAkaM dAsIrupakSapayitrIrviza AsurIH prajAH sUryeNa vitvakSaNaH samRtau cakramAsajo'sunvato viSuNaH suSThu prerakeNa / AyudhaM hi prerayati tvaM yudhyasveti / evaM sunvato vRdhaH / indro vizvasya damitA vibhISaNo rUpeNa bAhvornihitena vajreNa sahyAH / abhibhava / RsA. yathAvazaM nayati daasmaayH|| - dAsa: varNavizeSa: ___samRtau saMgrAme vitvakSaNo vizeSeNa tanUkartA zatrUNAM 'yenemA vizvA cyavanA kRtAni yo dAsaM varNa- tadartha cakramAsajo rathacakrasyAsaMjayitAsunvato'yajamAmadharaM guhAkaH / zvaghnIva yo jigIvAM lakSamAda- nasya viSuNaH parAGmukhaH sunvato yajamAnasya vRdho vardhadaryaH puSTAni sa janAsa indraH // yitendro vizvasya damitA zikSayitA vibhISaNo bhayajanaka - yenendreNememAni vizvA cyavanA nazvarANi bhuvanAni | AryaH svAmI yathAvazaM yathecchaM dAsaM dAsakarmANaM janaM kRtAni / sthirIkRtAni / yazca dAsaM varNa zadrAdikam / nayati svavazam / RsA. yadvA dAsamupakSapayitAramadharaM nikRSTamasuraM guhA guhAyAM saMpadA dAsa Aryo bhavati gUDhasthAne narake vAkaH / akArSIt / lakSa lakSyaM jigI- A saMyatamindra Na::svasti zatrutU ya bahatIma(1) sN.1192|8. (2) RsN.1|1308. (3) saM. 214, 22 / 4 . (1) RsN.2|2017. (2) RsaM.412814. 2 / 11 / 4. (4) sN.2|12|4; asN.20|34|4; zAbA. (3) sN.5|34|6. (4) sN.6|22|10.
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 810 vyavahArakANDam 1 mRdhAm / yayA dAsAnyAryANi vRtrA karo vajri vRzca / chedaya / tadevAha / dAsasya dAsanAmakasya zatro - tsukA nAhuSANi // rojo balaM dambhaya / nAzaya / atha parokSastutiH / vayaM nAbhAkA asya dAsasya saMbhRtaM vasvindreNa hetunA vi bhajemahi / siddhamanyat / RsA. dakSiNAsu dAsA deyA: indra zatruryAya zatrUNAM tAraNAya bRhatIM mahatImamRtrA mahiMsitAM saMyataM saMyata saMgacchamAnAM svasti kSema lakSaNAM saMpadaM he indra no'smabhyamA bhara / vajrin vajravannindra yayA svastyA dAsAni karmahInAni manuSyajAtAnyAryANi karmayuktAni karaH akaro: / nAhuSANi mnussysNbndhiini| nahuSA iti manuSyanAmaitat / vRtrA vRtrANi / zatrUn sutukA sutukAni zobhana hiMsopetAnyakaroH / RsA. AryArtha dAsaprajA vinAzyAH AbhirvizvA abhiyujo viSUcIrAryAya vizo'va tArdAsIH // api cAbhiH stutibhirevAbhiyujo'bhiyoktrIrviSUcI: sarvato vidyamAnA dAsIH karmaNAmupakSapayitrIrvizvAH sarvA vizaH prajA AryAya yajJAdikarmakRte yajamAnAyAva tArI: / vinAzaya / sA. dAsaH paricaritA araM dAso na mILhuSe karANyahaM devAya bhUrNaye'nAgAH / acetayadacito devo aryo gRtsaM rAye kavitaro junAti // mILhuSe seka kAmAnAM varSitre bhUrNaye jagato bhatre devAya dAnAdiguNayuktAya varuNAyAnAgAstatprasAdAdapApaH sannahamaramalaM paryAptaM karANi / paricaraNaM karavANi / dAso na yathA bhRtyaH svAmine samyak paricarati tadvat / aryaH svAmI sa ca devo'cito'jAnato'smAnacetayat / cetayatu / prajJApayatu / gRtsaM stotAraM ca kavitaraH prAjJataro devo rAye dhanAya dhanaprAptyarthaM junAti / junAtu prerayatu / RsA. dAsadhanaM Agrahyam api vRzca purANavadvratateriva guSpitamojo dAsasya dambhaya / vayaM tadasya saMbhRtaM vasvindreNa vi bhajemahi nabhantAmanyake same // api ca he indra purANavatpratno yathA vratateriva yathA vallyA guSpitaM nirgatAM zAkhAM vRzcati tathA zatrUNAM (1) RsaM. 6 / 25 / 2; maisaM. 4 | 14 | 126 taibrA. 2 / 8 / 3 / 3. (2) RsaM. 7 / 86 / 7. (3) RsaM. 84016 ; asaM. 7 / 90 / 1; kausuu.36|35. zetaM me gardabhAnAM zatamUrNAvatInAm / zataM dAsA ati srajaH // dAsasvarUpam akarmA dasyurabhi no amanturanyatrato amAnuSaH / tvaM tasyAmitrahanvadhardAsasya dambhaya // akarmAvidyamAnayAgAdikarmA dasyurupakSapayitAbhyAbhimukhyena svarUpato no'smAnamanturajJAtA / yadvA / atrAvetyupasargasya vakAralopo draSTavyaH / avamanturavamantAbhibhavitA / anyatrataH zrutismRtivyatiriktakarmA mAnuSo manuSyasaMvyavahArAdvAhyaH / asuraprakRtirityarthaH / ya evaMbhUto'sti he amitraJchatrUNAM hantarindra tvaM dAsasyopakSapayitavyasya vadharhantA san dambhaya / taM zatru hindhi // RsA. uta dAsA pariviSe smaddiSTI goparINasA / yadusturvazca mAmahe // utApi ca smaddiSTa kalyANadezinau goparINasA goparINasau gobhiH parivRtau bahugavAdiyuktau dAsA dAsavatpreSyavasthitau tenAdhiSThitau yaduzca turvazcaitannAmakau rAjarSI pariviSe'sya sAvarNermanorbhojanAya mAmahe / pazUnprayacchataH / RsA. dAsAryabhedaH indrakRta : ayamemi vicAkazadvicinvandAsamAryam // athendro bravIti / vicAkazat pazyanyajamAnAn dAsamupakSapayitAramasuramArthamapi ca vicinvan pRthakkurvannayamahamindra emi / dAsyaH striyo dakSiNAsu deyAH upa mA zyAvAH svanayena dattA vadhUmanto daza rathAso asthuH // svanayena dattAH zyAvAstadvarNAzvairyuktatvAt zyAvA (1) RsaM. 8/56 / 3. (3) RsaM. 10 / 62 / 10. asaM. 20126 / 19. (2) RsaM. 101228. (4) RsaM. 1086 19; (5) RsaM. 1 / 126 / 3,
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 811 dhUmanta ArUDhAbhirvadhUbhistadvanto dazaitatsaMkhyAkA | prati sAdhirukmAbharaNA satI vi nIyate / tAM kanyAM mAM rathAso rathA upAsthuH / upasthitAH / RsA. RsA. dvaiyA" agne rathino viMzatiM gA vadhUmato maghavA mahyaM saMrAT / abhyAvartI cAyamAno dadAti dUNAzeyaM dakSiNA pArthavAnAm // adhunA bharadvAjaH svasmA abhyAvartinA dattaM dhanajAtamanaye prakathayati / he agne maghavA dhanavAn prabhUtadAno vA samrAT rAjasUyayAjI cAyamAnazcayamAnasya putro'bhyAvayaitadAhRyo rAjA rathino rathasahitAnvadhUmataH strIyuktAn dvayAnmithunabhUtAn viMzatiM viMzatisaMkhyAkAn gAH pazUn mahyaM dadAti / prAyacchat / pArthavAnAM pRthovaizajasyAbhyAvartino rAjJaH saMbandhinI / pUjArthaM bahuvacanam / iyaM dakSiNA durnazA kenApi nAzayitumazakyA bhavati / RsA. dve napturdevavataH zate gorkhA rathA vadhUmantA sudAsaH / arhanna paijavanasya dAnaM hoteva sadma paryemi rebhan // devavato rAjJo naptuH pautrasya paijavanasya pijavanaputrasya sudAso rAjJo gorgavAM dve zate vadhUmantA vadhUsaMyuktau dvAdvau rathA rathau ca deyaM dAnaM dAnabhUtAn rebhan indraM stuvan ata evAn yogyo'haM vasiSTho he ane sadma yazagRhaM hoteva vaSaTkarteva paryemi / adAnme paurukutsyaH paJcAzataM trasadasyurvadhUnAm / maMhiSTho aryaH satpatiH / RsA. idamAdikena pragAthena trasadasyodanamRSiH prazaMsati / paurukutsyaH purukutsaputrastrasadasyurme mahyaM vadhUnAM paJcAzatamadAt / dattavAn / kIdRzaH / maMhiSTho dAtRtamo'ryo'bhigantavyaH svAmI vA satpatiH satAM zreSThAnAM stotRRNAM pAlayitA / adhasyA yoSaNA mahI pratIcI vazamazvyam / adhirukmA vi nIyate // RsA. adhunA yA sA yoSaNA yoSA rAjJA pradattA mahI mahatI pUjyA pratIcyasmadabhimukhyazvyamazvaputraM vazaM mAM (1) RsaM. 6 / 27/8 (2) RsaM. 7 / 18 / 22; zAzrau. 16 / 11 / 15 bude. 5/162. (3) RsaM. 8 / 19 / 36; bRde. 6 / 51. (4) RsaM. 8 / 46 / 33. pratyAnayantItyarthaH / paLavA atithigva indrote vadhUmataH / sacA pUtakratau sanam // Atithigva indrote pUtakratau zuddhaprajJe zuddhakarmopete vA tasminvadhUmato vadhUbhirvaDavAbhistadvataH paDazvAn sacarkSAzramedhayoH putrAbhyAM dattenAzvAdidhanena sacA saha sanam / labdhavAnasmi / RsA. karmakarasvarUpam hinvAnAso rathA iva dadhanvire gabhastyoH / bharAsaH kAriNAmiva // somA rathA iva yathA rathAstathA hinvAnAso hinvAnA yAgadezaM prati gacchanto bharAso bharAH kAriNAmiva yathA bhAravAhinA bAhvordhayante tathA gabhastyorRtvijAM bAhvoH / gabhastI bAhU iti bAhunAmasu pAThAt / dadhanvire / dhIyante / RsA. r UDhavadhUdAsI raibhyAsIdanudeyI nArAzaMsI nyocanI / sUryAyA bhadramidvAso gAthayaiti pariSkRtam / raibhI / raibhyaH kAzcanarcaH / sA raibhyanudeyI AsIt / dIyamAnavadhUvinodanAyAnudIyamAnA vayasyAsIt / tathA nArAzaMsI / manuSyANAM stutayo nArAzaMsyaH / sA nArAzaMsI nyocanI / ucatiH sevAkarmA / sA vadhUzuzrUSArtha dIyamAnA dAsyabhavat / sUryAyA mama bhadraM vAso vicitraM dukUlAdikamAcchAdanayogyaM vastraM gAthayA pariSkRtamalaMkRtameti / 'gAthA gIyate' ityAdi brAhmaNoktA gAthA / tayA gAthayA yatpariSkRtamasti tadvAso'bhavaditi / RsA. dAsI nRtyam udakumbhAnadhinidhAya dAsyo mArjAlIyaM pari nRtyanti pado ninnatIridaMmadhuM gAyantyaH / atra dAsIsaMkhyAM sUtrakAro darzayati - 'mArjAlIyasyAnte'STau dAsakumArya udakumbharvikampante' iti / tA etAstAnkumbhAn zirasi dhRtvA mArjAlIyasya dhiSNyasya (1) RsaM. 8/68 / 17. (2) RsaM. 9 / 10 / 2; sAsaM. (3) RsN.10|85|6; asaM. 14 / 1 / 7 SkRtam (SkRtA). (4) taisaM. 7/5/10. 21470.
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 812 vyavahArakANDam parito nRtyanti nRtyaM kurvanti / kIdRzyo dAsyaH, pado' yajJAdau dAsIputro nindhaH bahiSkAryazca nighnatIrdakSiNAnyAdAnbhUmau tADayantyaH / idaMmadhvityetaM RSayo vai sarasvatyAM satramAsata te kavaSamailUSaM zabdaM gaayntyH| taisA. somAdanayandAsyAH putraH kitavo'brAhmaNaH kathaM no balAyAnucaram / madhye'dIkSiSTati taM bahirdhanvodavahannatrainaM pipAsA balAya anucaraM sevakam / . zuma. hantu sarasvatyA udakaM mA pAditi sa bahirdhanvodAsyam dUhaLa: pipAsayA vitta etadaponaptrIyamapazyat trayo dAsA AJjanasya takmA balAsa AdahiH / / pradevatrA brahmaNe gAturetviti tenApAM priyaM dhAmo AJjanasya AJjanasAdhanasya dravyasya trayo rogA dAsAH pAgacchattamApo'nUdAyastaM sarasvatI samantaM paryadAsavad vshvrtinH| tAn anukrAmati / tkmaa| kRccha- dhAvat / jIvanaheturdhvarastakmazabdavAcyaH / balAsaH zArIraM balaM bhRgvaGgiraHprabhRtaya RSayaH kadAcitsarasvatyAmetaasyati kSipatIti balAsa: sNnipaataadiH| At anantaraM nAmakanadItIre satramAsata / dvAdazAhamArabhyoparitanaM ahiH srpH| tajanyavikAra ityarthaH / ete prANApahAriNo trayodazarAtrAdikaM bahuyajamAnakaM karma strmityucyte| rogAH AJjanaprabhAvena nivartanta ityrthH| asA. taduddizya tatra sthitavantaH satramanvatiSThannityarthaH / tadAnIM dAsAyA~ teSAM madhye kazcidilUSAkhyasya puruSasya putraH 'kaMvaSasatyamahaM gabhIraH kAvyena satyaM jAtenAsmi nAmako'vasthito'bhUt / te ca RSayastaM kavaSaM somjaatvedaaH| na me dAso nAryo mahitvA vrataM mImAya yaagaanniHsaaritvntH| teSAmabhiprAya ucyate / dAmyAyadahaM dhariSye // putra ityuktiradhikSepArthA / kitavo itakArastasmAda.. dAsA abhibhavanIyAH brAhmaNo'yam / IdRzo no'smAkaM ziSTAnAM madhye sthityA eka rajasa enA paro anyadastyenA para ekena kathaM dIkSAM kRtavAniti teSAmabhiprAyaH / taM kavarSa durNazaM cidAk / tat te vidvAn varuNa prabravImya- sarasvatItIrAdahiIre dhanva jalarahitAM bhUmi pratyudavadhovacasaH paNayo bhavantu nIcairdAsA upa sarpantu hannuddhRtavanto balAdapasAritavantaH / dhanvadeze balAbhUmim // tprerayitRNAmayamabhiprAyaH- atra jalavarjitadeza enaM dAsI tatkarmANi ca kavarSa pipAsA mArayatu sarasvatyA nadyAH pavitramudakamayaM urugUlAyA duhitA jAtA dAsyasiknyA / / pApiSTho mA pibatviti / sa ca kavaSo'tra sarasvatyA takman vyAla vi gada vyaGga bhUri yAvaya / bahirdaraM dhanva nirjalaM dezaM pratyudhaLa utkarSeNApasAritaH dAsI niSTakarImiccha tAM vajreNa samarpaya // pipAsayA vitto labdha AkrAntastatparihArArthametatya deva yadyat kRSNaH zakuna eha gatvA tsaran viSaktaM tretyAdikamaponaptRdevatAkaM sUktaM vedamadhye vicAryAbila AsasAda / yadvA dAsyAdrahastA samakta ulU- pazyat / tena sUktena japitenApAM jalAbhimAninInAM khalaM musalaM zumbhatApaH // devatAnAM priyaM sthAnamupAgacchat / taM cA'gatamApo yadasyAH palpUlanaM zakRd dAsI samasyati / devatA anUdAyannanugraheNotkarSoM yathA bhavati tathA tatoparUpaM jAyate tasmAdavyeSyadenasaH / / prAptavatyaH / tataH sarasvatI nadI taM kavarSa paryadhAvatparitaH (1) shusN.30|13; taibaa.3|4|7|1. (2) asN.4|9|8. pravAhavegena pravRttA AsIt / aibrAsA (3) asN.5|11|3. (4) asN.5|11|6. tesmAddhApyetarhi parisArakamityAcakSate yadenaM (5) asN.5|1318. (6) asN.5|22|6. sarasvatI samantaM parisasAra // (7) asN.12|3|13; kausuu.8|14. (8) asN.12|4|9. (1) aibraa.8|1. (2) aibrA.81. . "
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 813 yadyasminsthAne sarasvatI nadyenaM kavarSa samantaM sarvAsu dAsIsahasrANi dadAmi te brAhmaNopa mA'smin yajJe dikSu parisasAra tatsthAnameta_pyetasminnapi kAle tIrtha- hayasveti / vizeSAbhijJAH purANakartAraH parisArakamityetannAmnA yo'yamaGganAmako rAjoktaH so'yamalopAGgaH saMpUrNAvyavaharanti / aibrAsA. vayava ityarthaH / mahadasyAGgasauSThavam / sa kadAcite vA RSayo'bruvanvidurvA imaM devA upemaM tsvakIyAbhiSekakartaryudamayanAmake purohite svArtha yAgaM hvayAmahA iti tatheti tamupAhvayanta tamupahUyaitada- kurvANe sati taM pratyevamuvAca / he brAhmaNAsmiMstvadIthe ponaptrIyamakurvata pra devatrA brahmaNe gAturetviti // yajJe mAmupahvayasva samAhvAnaM kuru / ahamAgatya tvadIya te bhagvAdayaH parasparamidamavavannimaM kavarSa devAH yajJe dakSiNAsaMpUrtyarthe tubhyaM gajasahasrANi dAsIsahasrANi sarve'pi vidurve jAnantyevAto'sya kitavatvAdidoSo nAsti ca dadAmIti / seyaM bahudAnasaMpattiH sadabuddhizca mahAtasmAdimamasmatsamIpaM pratyAyAma iti vicArya tamupahaya bhiSekaprasAdalabdhA / ailAsA. tena dRSTametadaponaptRdevatAkaM pra devatretyAdi sUktamakurvata paricArakaH pryuktvntH| deza nAgasahasrANi dattvA''trayo'vacanuke / zUdrAH paricaritAraH zrAntaH pArikuTAnpraipsaddAnenAGgasya brAhmaNaH / / . atha yadyapaH zUdrANAM sa bhakSaH zUdrAMstena bhakSeNa aGgarAjasya purohito brAhmaNa Atreyo'vacatnukanAmajinviSyasi zUdrakalpaste prajAyAmAjaniSyate- deze gajasahasrANi dazasaMkhyAkAni dattvA dAnena zrAntaH 'nyasya preSyaH kAmotthApyo yathAkAMmavadhyo yadA san pArikuTAnparicArakAnprepsatpreSitavAn / he parivai kSatriyAya pApaM bhavati zadakalpo'sya prajAyA- cArakA yUyaM dttetyevmuktvaanityrthH| aibrAsA. mAjAyata izvaro hAsmAd dvitIyo vA tRtIyo vA yajJAdau dAsIputro nindyaH bahiSkAryazca zUdratAmabhyupaitoH sa zUdratayA jijyUSitaH / / mAdhyamAH sarasvatyAM satramAsata taddhApi kavaSo yadi te kSatriyasya kazcidRtvigapo jalabhakSamAhare- madhye niSasAda taM hema upoddosyA vai tvaM putrottadAnI sa jalAtmakaH zUdrANAM bhakSastena bhakSeNa zadrA- 'si na vayaM tvayA saha bhakSayiSyAma iti saha ngrINayiSyasi / tatastava saMtatau zadrasadRzaH putra utpa- kruddhaH pradravatsarasvatImetena sUktena tuSTAva taM heymdyte| zUdrazvAnyasyottamavarNatrayasya preSyaH preSaNIyo bhatyo nviyAya tata u heme nirAgA iva menire taM bhavati / tathA kAmotthApyo madhyarAtrAdau yadAkadA- hAnvAvRtyAcuRSa nasasta astu mA no / ciddina icchA bhavati tdaaniimymutthaapyte| tathA vai naH zreSTho'si yaM sveyamanvetIti taM ha jJapayAMtadIyaM kAmamicchAmanatikramya vadhyaH kupitena svAminA cakrustasya ha krodhaM vininyuH| tADayo bhavati / ete zUdraguNAH / kSatriyasya kadAci zUdrAH paricaritAraH tpApe sati zUdrasamAnaH putro jAyate / tasmAtkSatriyA dvipado nazcatuSpadaH / dhruvAnanapagAnkurviti danyaH putraH pautro vA zadratvaM prAptuM samartho bhavati / sa purastAtpratyazcamupagRhati / tasmAtpurastAtpratyazcaH putraH zUdratayA zUdravarNatayA dAsatvavRttyA jIvita pravRtto zUdrA avasyanti / sthavimata upagRhati / apratibhavati / aibrAsA. vAdina evainAna kurute / dAsIdAnam karmakarAH zUdrAH svAmya bhimukhAH svAminaH purastAt sa hovAcAlopAGgo daza nAgasahasrANi daza sarvadA avatiSThante aprativAdinaH uktakAriNaH / taisA.121013 (1) ainA...1. (2) aibA 3 / 3. ( / aibA.3 55. ) zAbA 133. (3) aibA.3114 (3) vA 33
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 814 vyavahArakANDam paricaryA nRtyakarma 'yo vai brAhmaNaM vA zaMsamAno'nu carati kSatriyaM vAyaM me dAsyatyayaM me gRhAn kariSyatIti yo vai taM vAdyena vA karmaNA vAbhirirAdhayiSati tasmai vai sa deyaM manyate'tha ya Aha kiM nu tvaM mamAsi yo me na dadAsItIzvara enaM dveSTorIzvaro nirvedaM gantostasmAnnopatiSThetaitadittvevaiSa etaM yAcate yadindve yajjuhoti tasmAnnopatiSTheta || atha yasmAdupaiva tiSTheta / uta vai yAcandAtAraM labhata'evoto bhartA bhArya nAnubudhyate sa yadaivAha bhAryo vai te'smi bibhRhi metyathainaM vedAthainaM bhAryaM manyate tasmAdupaiva tiSThedamittu samastaM yasmAdupatiSTheta / * te saMprapadyante / adhvaryuzca yajamAnazcAmIzca pratiprasthAtA connetAtha yo'nyaH paricaro bhavatyubhe dvArespidadhati rakSobhyo hyavibhayuH / dAsIdAnam u~davasAnIyAyA N sa~ sthitAyAm / catasrazca jAyA: kumArIM paJcamIM catvAri ca zatAnyanucarINAM yathA samuditaM dakSiNAM dadati / dAsyam sohaM bhagavate videhAndadAmi mAM cApi saha dAsyAyeti / paricaryA zUdrasya janmato dharmaH saM patta eva pratiSThAyA ekavizamasRjataM tamanuSTup chando'nvasRjyata na kAcana devatA zUdro manuSyastasmAcchUdra uta bahupazurayajJiyo videvo hi na hi taM kAcana devatA'nvasRjyata tasmAt pAdAvanejyannAti varddhate patto hi sRSTastasmAdekavizastomAnAM pratiSThA pratiSThAyA hi sRSTastasmAdanuSTubhaM chandA si nAnu vyUhanti / yasmAt videvaH tasmAcchUdraH pAdAvanejyaM traivarNi kAnAM pAdaprakSAlanarUpaM karmAtikramya na varddhate, etaditarazuzrUSopalakSaNaM dvijAtizuzrUSAtiriktaM kiJcidapi 'dharmaM nAnutiSThedityarthaH / tathA ca smaryate - 'zUdrasya dvijazuzrUSA paramo dharma ucyate / anyathA kurute kiJcidbhavetattasya niSphalamiti' / tAsA. dAsyo dhanam saM hovAca / deveSu vai gautama tadvareSu mAnuSANAM brUhIti / sa hovAca / vijJAyate hAsti hiraNyasthApAttaM go'azvAnAM dAsInAM pravarANAM paridhAnAnAM mA no bhavAnbahoranantasyAparyantasyAbhyavadAnyo bhUditi sa vai gautama tIrthenecchAsA'ityupaimyahaM bhavantamiti vAcA ha smaiva pUrva'upayanti // mA rAmAH sarathAH satUryA nahIdRzA lambhanIyA manuSyaiH / AbhirmatprattAbhiH paricArayakha naciketo maraNaM mAnuprAkSIH // (1) zatrA. 2 / 3 / 4 / 6-7. (2) zabrA. 4 / 3 / 5/9. (3) zabrA. 13 / 5 / 4 / 27. (4) zatrA. 14 / 7 / 2 / 30. (5) zatrA. 14 / 9 / 1 / 1-10. (6) kaDa. 1 / 1 / 25. dAsIdAnam * yaM kAmayetaikarAjaH syAnnAsya cakraM pratihanyetetyekavRSeNAbhiSiJcedabhiSektre dadyAd grAmavaraM sahasraM tadadhInazca bhavet / bhRtyaH prathamaM bhojanIya: dAsIzata bhRtyAtithizeSabhojI kAle dArAnupeyAt / dAsaH dAsI dhanam pravRtozvatarIratho dAsIniSko'tsyannaM pazyasi priyamatyannaM pazyati priyaM bhavatyasya brahmavarcasaM kule ya etamevamAtmAnaM vaizvAnaramupAste / go azvamiha mahimetyAcakSate hastihiraNyaM dAsabhArya kSetrANyAyatanAnIti // annArthaM paricaryA " zreSThini saMvazeyurapi vidviSANAH evamevaita cchreSThino vazeyAnnamannasyAnucaryAya kSamante // dAsaniruktiH dAso dasyaterupadAsayati karmANi / upadAsayati upakSapayati kRSyAdIni karmANi / dubhA. 2 / 17 (1) tAbA.6 / 1 / 11. (3) sAbA. 11316. (2) saabaa.3|5|3. (4) chAu. 5 / 13 / 2. chAu 7 / 24 / 2. (6) gobA. 2/5/9. (7) ni. 2 / 17
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 815 mabhA. *gautamaH kRtvA'nujJAtasya vA snAnam / ziSyavidhi: kRtvA datvetyarthaH, gurUpadiSTamartham / tena vA 'shissyshissttirvdhen| | alaM gurUdakSiNayA ityanujJAtasya snAnaM samAvRttiH / ziSyaziSTiH ziSyazAsanaM, avadhena vadhaM muktyA, nirbhartsanAdinA kartavyamityarthaH / adhikArAdeva siddha zUdrasya dAsyam ziSyagrahaNamanyasyApi zAsanIyasya bhAryA putrAderayameva paricaryA cottareSAm / dharma iti jJApanArtham / mabhA. paricaryA paricaraNaM zuzrapA uttareSAM trayANAM varNAazaktau rajjuveNuvidalAbhyAM tanubhyAm / nAm / cazabdAt kRSyAdi ca / sacchUdrasya zuzrUSA yadi bhartsanAdibhiH zAsitumazakyastato rajvA tanvA, itarasya kRSyAdiriti kecit / gautamasya tAvadayamabhitanunA veNuvidalena veti / dvandva nirdiSTayorapi vikalpo prAya:-yaH sacchUdrastenobhayamapyavirodhena kartavyaM, ita veNudalena veti mAnave darzanAt / tAbhyAM durbalA. reNa kRSyAdyaveti / itareSAmiti siddhe uttaragrahaNaM yo bhyAM tADayitvApi zAsanIyaH / gaumi. ya uttarastatratatra phalabhUyastvajJApanArtham / tathA ca anyena natrAjJA zAsyaH / Apastamba:--'pUrvasmin pUrvasmin varNe nizzreyasaM bhUyaH' anyena hastapAdAdinA krodhena natrAjJA daNDyaH / iti / mabhA. gauravArtha rAjagrahaNam / - mabhA. tebhyo vRttiM lipseta / dvAdaza varSANyekavede brahmacarya cret| yAn paricaret tebhya eva jIvanaM labdhumicchet / ekadamadhyeSyamANo dvAdazavarSANyabhihitarUpaM brahma evaM ca vRtyarthina eva paricaryA nAvazyaM sarvasyeti carya caret kuryAt / brahmacaryazabdena yamaniyamakalApa siddham / mabhA. ucyate / brhmaarthtvaat| mabhA. tetra pUrva pUrva paricaret / prati dvAdaza vaa| yathA yAjanAdhyApanapratigraheSu brAhmaNasya pratigraho prativedaM vA dvAdazavarSANi brahmacarya caret / mabhA. mukhyA vRttistathA zUdrasya paricaryA / tatrApi pUrvasmin sarveSu grahaNAntaM vaa| pUrvasmin varNe iti / gaumi. __sarveSu vedeSu yAvataiva kAlenAdhyayanamabhinivartayet ya cAryamAzrayIta bhartavyastena kSINo'pi / tAvantameva kAlaM brahmacarya caret tasya tadarthatvAt / yaM brAhmaNAdimAzrayeta paricaret tenAsau possnniiyH| sarvaprahaNaM yadyekamadhIyIta yadi vA dvau yadi vA sarvAni cazabdAdanArya svajAtIyamapi karmAntareNAryANAmeva parityevamartham / tathA ca manu:-'vedAnadhItya vedau vA vedaM caraNopadezAt / yaM cAzrayeteti vaktavye AryagrahaNaM vA'pi yathAkramam' iti / so'yamuktAvadherUlamarvAgvA samAnajAtIye'pi sAdhUnAM vizeSajJApanArtham / teneti apvaadH| niyamenAdhItaM vIryavadbhavatIti niymoktiH| tasyAvazyakartavyatAsUcanArtham / kSINo'pi vyAdhijarA mabhA. dyapahato'pItyarthaH / vidyAnte gururarthana nimantryaH / tena cottrH| vidyAsamAptI, na tu vratAnAM, gururAcAryaH arthena prayo- tena ca zUdreNottaro yamAzrayeta / evaM ca vRttikSINasya janena nimanvyaH praSTavyaH kiM gurvarthe karavANIti / mabhA. zUdrAzrayaNamapyastIti jJApayati / AzrayaNamadhyAtmasaM mabhA. * zrutismRtiSUktAH zidhyadharmAH varNAzramadharmakANDe saprapatra darzanamAtram / saMgrahISyante / tathA zUdravRttiviSayIti pacanAnyapi saprapajhaM / (1) gaudh.10|56-57; mabhA. gaumi.1057-58. varNAzramadharmakANDe saMgrahISyante / (2) gaudha.1059, gaumi. (3) godha.1060-624 (1)gaudh.2|42016mbhaa. gaumi.145.25, mamA. saumi.063-65 cAya-nAzrayIna (cAyanAzrayed ). vya.kA.103 mabhA.
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 816 tadartho'sya nicayaH syAt / tadarthaH uttarapoSaNArthaH asya zUdrasya nicayaH saMcayaH syAdbhavati / yasmAdityadhyAhartavyam / evaM cAsya anyAthIM dravyaparigrahaH pratiSiddho bhavati / hetuvacanamapi pUrvavadasAradravyeNa bharaNaM na bhavati, kintu svakuTumbAvirodhena sarvasvadAneneti / vyavahArakANDam mabhA. sarve cottarottaraM paricareyuH / sarve nikRSTAH adhikaM varNe zuzrUSeyuH / nanu ca zUdrasyoktatvAt brAhmaNasya cottarAbhAvAt kSatriyavaizyArthaH ArambhaH ato bahuvacanAnupapattiH paricareyuH sarva iti / ucyate - samAnajAtIyamapyadhikaguNaM hInaH paricarediti bahuvacanam / sarvazabdAdanulomAzvApi, anyathA varNAdhikArAnna bhavati iti / zUdrasyApi svajAtau guNAdhikaparicaraNArthazcakAraH / mabhA. ApastambaH zUdrasya dAsyam zuzrUSA zUdrasyetareSAM varNAnAm / yathA brAhmaNAdInAmupanayanAdayo dharmAH pradhAnabhUtAH tAdRzaM zUdrasya karmAha-zuzrUSeti / itareSAM brAhmaNAdInAM varNAnAM yA zuzrUSA sA zUdrasya paramo dharmaH / pUrvasmin pUrvasmin varNe niHzreyasaM bhUyaH / sarvaprakAraM kRtAyA api vaizyazuzrUSAyAH mAtrayA'pi kRtA kSatriyazuzrUSA bahutaraM phalaM sAdhayati / evaM kSatriyazuzrUSAyA brAhmaNazuzrUSA / u. dAsakarmakarANAM saMvibhAgaH (1) gaudha. 10 / 651 mabhA / gaumi. 10 / 68. (2) Agha. 1 / 9 / 7-8. (3) bhadha, 2 / 9 / 10-11. u. dAso bhUtvA yaH karma karoti sa dAsakarmakaraH taM AtmAdyuparodhenApi noparundhyAt / kiM punarAgatArtha taM noparundhyAditi / u. baudhAyanaH zUdreSu pUrveSAM paricaryA / adadhAdityeva / pUrveSAM brAhmaNAdInAm / paricaryA bauvi. zuzrUSA / vasiSThaH eteSAM paricaryA zUdrasya / niyatA vRttiH / viSNuH zUdrasya dAsyam zUdrasya dvijAtizuzrUSA / uttamavarNa dAsye niyojayan daNDaya: yestUttamavarNa dAsye niyojayati tasyottamaM - sAhaso daNDaH / asvatantrasya svAmIcchayA dAsatvaM prAtilomyenApi pratipAditaM mArkaNDeyapurANe harizcandropAkhyAne, ata eva kAtyAyanAdibhiH prAtilomyena dAsatvaniSedhe svatantrapada+ vyaka. 154 mupAttam / tyaktapravrajyasya dAsabhAvaH / dAsabhAryAyAzca dAsItvam / tyaktapravajyo rAjJo dAsyaM kuryAt / dAsena yA pariNItA sA dAsItvamApadyate / adhikAdhika dravyadAnAnmucyate / kauTilIyamarthazAstram dAsakalpa: daaskrmkrklpH| udaradAsavarjamArthaprANamaprApta ye nityA bhAktikAsteSAmanuparodhena saMvibhAgo vihitaH / + vira. vyakavat / (1) ye nityA bhAktikAH bhaktArhAH karmakarAdayaH teSAmuparodho yathA na bhavati tathA vaizvadevAnte abhyA gatebhyaH saMvibhAgaH kartavyaH / baudha. 1 / 10 / 5 (2) vasmR. 2 / 24-25. (3) vismR. 2 / 4. u. ( 4 ) vismR. 5 / 150 varNa (varNAn ) jayati ( jayet ); kAmamAtmAnaM bhAryA putraM voparundhyAnna tveva apa. 2 1833 vyaka. 1541 smRca. 1986 vira. 154 dAsakarmakaram / sAhaso (sAhasa); vici. 73; vyapra. 3233 vyama. 91 niyojayati (Sbhiyojayati); vitA. 636 varNa (varNAn ); setu. 165; samu.100. (5) vismR. 5151. (7) savi. 293. (6) savi. 294. (<)at.8122.
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA vyavahAraM zUdraM vikrayAdhAnaM nayataH svajanasya dvAdazapaNo daNDaH / vaizyaM dviguNaH / kSatriyaM triguNaH / brAhmaNaM caturguNaH / parajanasya pUrvamadhyamottamavadhA daNDAH tRzrotRRNAM ca / mlecchAnAmadoSaH prajAM vikretumAdhAtuM vA / na tvevAryasya dAsabhAvaH / athavAryamAdhAya kulabandhana AryANAmApadi niSkrayaM cAdhigamya bAlaM sAhAyyadAtAraM vA pUrva niSkrINIran / sakRdAtmAdhAtA niSpatitaH sIdet / dviranyenAhitakaH / sakRdubhau paraviSayAbhimukhau / vittApahAriNo vA dAsasyAryabhAvamapaharato Sirus: / niSpatitapretavyasaninAmAdhAtA mUlyaM bhajeta / pretaviNmUtrocchiSTagrAhaNamAhitasya nagnasnApanaM daNDaprepaNamatikramaNaM ca strINAM mUlyanAzakaram | dhAtrIparicArikArdhasItikopacArikANAM ca mokSakaram / siddhamupacArakasyAbhiprajAtasya apakramaNam / dhAtrI mAhitikAM vAkAmAM svavazAmadhigacchataH pUrvaH sAhasadaNDaH, paravazAM madhyamaH / kanyAmAhitikAM vA svayamanyena vA dUSayataH mUlyanAzaH zulkaM tadviguNaJca daNDaH / AtmavikrayiNa: prajAmAryAM vidyAt / AtmAdhigataM svAmi karmAviruddhaM labheta, pitryaM ca dAyam / mUlyena cAryatvaM gacchet / tenodaradAsAhitakau vyAkhyAtau / prakSepAnurUpacAsya niSkrayaH / daNDapraNItaH karmaNA daNDamupanayet / prANo vAhRtaH karma kAlAnurUpeNa mUlyAdhaina vA vimucyeta / gRhajAtadAyAgatalabdhakrItAnAmanyatamaM dAsanASTavarSaM vivandhumakAmaM nIce karmaNi videze dAsIM vA sagarbhAmaprativihitagarbhabharmaNyAM vikrayAdhAnaM nayataH pUrvaH sAhasadaNDaH kretRzrotRRNAM ca / dAsamanurUpeNa niSkrayeNAryamakurvato dvAdazapaNo daNDaH / saMrodhazvAkAraNAt / dAsadravyasya jJAtayo 817 dAyAdAH / teSAM abhAve svAmI / svAminaH svasyAM dAsyAM jAtaM samAtRkaM adAsaM vidyAt / gRhyA cet kuTumbArthacintanI, mAtA bhrAtA bhaginI cAsyAH adAsAH syuH / dAsaM dAsIM vA niSkrIya punarvikrayAdhAnaM nayato dvAdazapaNo daNDaH anyatra svayaMvAdibhyaH / iti dAsakalpaH / dAsakarmakarakalpa iti sUtram / dAsAH garbhadAsAH karmakarAH karSakagopAlAdayaH teSAM kalpaH AdhAnavikrayAdividhAnaM ucyate iti sUtrArtha: / 'patimatyA putravatyA ca striyA dAsAhitakAbhyAm' iti vivAdapadanibandhe manuSyANAmAdhAnamuktam / vikrItakrItAnuzaye ca vikraya uktaH / tatra ka AdhAtavyo vikretavyo vetyetadadhunAbhidhIyate / udaretyAdi / udaradAsavarja azananirupAyo'nnAcchAdanadAnena rakSyamANa udaradAsaH tadvarja, AryaprANaM AryajIvitam / tRzrotRRNAM ca kretRRNAM zUdrAdiM mUlyadAnena svIkurvatAM tatsAkSiNAM ca / ApatkalpamAha - athaveti / kulabandhane kulasya kRcchraprAptau, AryANAmApadi bahUnAmAryANAM vitta ca, Arya AdhAya ApannivRtyapekSitadhanagrahaNena dha AhitaM kRtvA na tu vikrIya, niSkrayaM cAdhigamya dhanikapratyarpaNIye dhane hastaprApte sati, bAlaM AhitapUrva kumAraM sAhAyyadAtAraM vA svayamAdhIbhAvena kRtopakAramabAlamapi vA pUrva niSkrINIran prathamaM dhanaM datvA pratyAnayeyuH zAntavipadAM tanniSkrayaNameva prathamAnuSTheyaM kRtyamityarthaH / sakRdAtmAdhAtA niSpatitaH sIdediti / dhanagrahaNena svayamevAtmAnamAdhiM kRtvA dhanikasakAzAt sakRdapasRtazcet punardhanikamupagantuM nArhet, sadya eva tadRNaM niryAtayecetyarthaH / dviriti / anyenAhitakaH, dviH, niSpatitaH sIdet / sakRditi / ubhau AtmAdhAtAnyAhitakazca sakRt paraviSayAbhimukhau paraviprayagAminau sIdetAmiti vipariNatasaMbandhaH | 1 pretaviNmUtrocchiSTagrAhaNamiti / Aditasya pretAdigrAddaNaM, strINAM AhitAnAM, nagnasnApanaM vivastrapuruSasnApanaM
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 818 vyavahArakANDam zrImU. tasya thA daNDapreSaNaM laguDatADanaM, atikramaNaM ca upabhogazca, bhImasena uvAcamUlyanAzakaram / dhAtrItyAdi / dhAtrI upamAtA pari- nAhaM kupye sUtaputrasya rAjanneSa satyaM dAsadharmaH cArikA zuzraSikA ardhasItikA karSakastrI upacArikA | pradiSTaH / / AstaraNavIjanAdyapacArakI etAsAmAhitAnAM, ca zUdastrayANAM varNAnAM paricArakaH dAso vA bhavati mokSakara arthAt pretaviNmUtrAdigrAhaNAdikam / siddha- / brAhmaNaH pracaredrekSaM kSatriyaH paripAlayet / miti / dAsyAH bhaktadAyI bhartA bhayaMstenaiva vetanena / vaizyo dhanArjanaM kuryAcchUdraH paricarecca tAna / / dAsIsvAminaH karma kurvANa upacArakaH upacArakasya, paricaryAtmakaM karma zUdrasyApi svabhAvajam // abhiprajAtasya dAsyAM prajAmutpAditavataH, apakramaNaM / zUdrasyApi hi yo dharmastaM vakSyAmi bhArata / apUrNe'pi kAle'pasaraNaM siddham / prajApatirhi varNAnAM dAsaM zadramakalpayat // / AtmavikrayiNa iti / tasya, prajAM AtmavikrayAt tasmAt zUdrasya varNAnAM paricayo vidhIyate / prAgutpannamapatyaM, Aryo vidyAd adAsI jAnIyAt / teSAM zuzrUSaNAccaiva mahatsukhamavApnuyAt // AtmAdhigatamityAdi / AtmavikrayI svAmikarmAvirodhe.. zUdra etAn paricarettrInvarNAnanupUrvazaH / nAtmanArjitaM dhanaM pitRdAyaM ca labheta / mUlyadAnena saMcayAMzca na kurvIta jAtu zUdraH kathaMcana / / dAsabhAvamokSaM ca pratipadyeta / tenodaradAsAhitako pApIyAn hi dhanaM labdhvA vaze kuyodgarIyasaH / vyAkhyAtAviti / tayorapyAtmAdhigatalAbhaH pitRdAyalAbha rAjJA vA samanujJAtaH kAmaM kurvIta dhArmikaH / / AryatvapratyApattizca bhavatItyarthaH / tasya vRttiM pravakSyAmi yacca tasyopajIvanam / mahAbhAratam avazyaM bharaNIyo hi varNAnAM zUdra ucyate / / dAsadharmAH chatraM veSTanamauzIramupAnadvyajanAni ca / karNa uvAca yAtayAmAni deyAni zUdrAya paricAriNe // trayaH kileme hyadhanA bhavanti dAsaH putrazcA- adhAryANi vizIrNAni vasanAni dvijAtibhiH / svatantrA ca nArI / dAsasya patnI tvadhanasya: zUdrAyaiva pradeyAni tasya dharmadhanaM hi tat / / hInezvarA dAsadhanaM ca sarvam / / yaM ca kazcid dvijAtInAM zUdraH zuzrUSurAvrajet / / pravizya rAjJaH parivAraM bhajasva tatte kArya / kalpyAM tena tu te prAhurvRttiM dharmavido janAH / / ziSTamAdizyate'tra / IzAstu sarve tava raajputri| deyaH piNDo'napatyAya bhartavyau vRddhadurbalau / bhavanti vai dhArtarASTrA na pArthAH // zUdreNa tu na hAtavyo bhartA kasyAMcidApadi / / anyaM vRNISva patimAzu bhAmini yasmAddAsyaM atirekeNa bhartavyo bhaa'drvyprikssye| na labhasi devanena / avAcyA vai patiSu kAmavRtti- na hi svamasti zUdrasya bhartRhAryadhano hi saH // nityaM dAsye viditaM tattavAstu / varNAnAM paricaryAdha trayANAM bharatarSabha / parAjito nakulo bhImaseno yudhiSThiraH sahadevA- varNazcaturthaH saMbhUtaH padbhayAM zUdro vinirmitaH / / rjunau ca / dAsIbhUtA tvaM hi vai yAjJaseni parAjitA- zUdro hyetAnparicarediti brahmAnuzAsanam / / ste patayo naiva santi / zUdrazcaturtho varNAnAM nAnAkarmasvavasthitaH / __ prayojanaM janmani kiM na manyate parAkramaM pauruSaM karma zUdre kRSirvaizye daNDanItizca rAjani / / caiva pArthaH / pAzcAlasya drapadasyAtmajAmimAM (1) bhA.217117. (2) bhaa.5:132|30. sabhAmadhye yo vyadevId glaheSu // (3) bhaa.6|42144, gItA.18144. (4) bhaa.12|60|27-37. (5) bhaa.12|72|5. (1)bhaa.2171|1-5. (6) bhaa.12172|8. (7) bhA.1219113-4.
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 819 mAnuSA mAnupAneva dAsabhAvena bhuJjate / anarhatA lokavIreNa tena dIvyAmyahaM zakune vadhabandhanirodhena kArayanti divAnizam / / phAlgunena / / vRttiH sakAzAdvarNabhyastribhyo hInasya shobhnaa| anarhatA rAjaputreNa tena dIvyAmyahaM bhImasenena prItyopanItA nirdiSTA dharmiSThAna kurute sadA / / rAjan / / vRttizcennAsti zUdrasya pitRpaitAmahI dhruvaa| ahaM viziSTaH sarveSAM bhrAtRNAM dayite sthitaH / na vRttiM parato mArgecchuzrUSAM tu prayojayet // kuryAmahaM jitaH karma svayamAtmanyupaplute / / ajijhairazaThakrodhairhavyakavyaprayoktabhiH / / tayaivaMvidhayA rAjana pAJcAlyA'haM sumadhyayA / zUdranirmArjanaM kAryamevaM dharmA na nazyati / / glahaMdIvyAmi cArvaGgapA draupadyA hanta saubl| yazca zuzrUSate zUdraH satataM niytendriyH| patnI dyUte deyA dAsI bhavati ato'nyathA manuSyendra svadharmAtparihIyate // ziSTA te damayantyekA sarvamanyajitaM mayA / damena zobhate vipraH kSatriyo vijayena tu| damayantyAH paNaH sAdhu vartatAM yadi manyase / dhanena vaizyaH zUdrastu nityaM dAkSyeNa zomate // yuddhajito dAsaH 'nityaM trayANAM varNAnAM zuzruSuH zUdra ucyate // 'jIvituM cecchase mUDha hetuM me gadataH zRNu / vANijyaM pAzupAlyaM ca tathA zilpopajIvanam / dAso'smIti tathA vAcyaM saMsatsu ca sabhAsu ca / zUdrasyApi vidhIyante yadA vRttirna jAyate // evaM te jIvitaM dadyAmeSa yuddhajito vidhiH / / pAdajAH pricaarkaaH| rAjAnaM cAbravIdbhImo draupadyAH kathyatAmiti / 'dvijAnAM paricaryA ca zUdrakarma narAdhipa / dAsabhAvaM gato hyeSa pANDUnAM pApacetanaH / / gate abrAhmaNaprajAputrabhrAtaraH AtmA patnI ca dAsA bhavanti manaH yudhiSThira uvAca vaizyazUdrA svakarmaNi pravartanIyau puraM janapado bhUmirabrAhmaNadhanaiH sh| vANijyaM kArayedvaizyaM kusIdaM kRSimeva ca / abrAhmaNAzca puruSA rAjacchiSTaM dhanaM mm| pazUnAM rakSaNaM caiva dAsyaM zadraM dvijanmanAm / / etadrAjan mama dhanaM tena dIvyAmyahaM tvayA // (1) iha kecid vyAcakSate / anicchantAvapi vaizyarAjapatrA ime rAjana zobhante yaivibhUSitAH / zUdrau balAdeva tAni karmANi kArayitavyau yata etayoH etanmama dhanaM rAjastena dIvyAmyahaM tvayA // svadharmo'yam / satyapi dRSTArthatve'dRSTArthatA vidyate niyamanakulo glaha evaiko viddhayetanmama taddhanam // vidhitvAt / evaM ca sati brAhmaNo'pi haThAtpratigrAha ayaM dharmAna sahadevo'nuzAsti loke hyasmina yitavya ityApatati / pratyakSadRSTatvAt nAyamukta iti paNDitAkhyAM gatazca / anarhatA rAjaputreNa tena cedatrApyeSa eva prtykssH| tadayuktam / satyAM dhanArthitAyAM dIvyAmyahaM cApriyavat priyeNa / / zAstrato niyamaH / na tu vidhinibandhanaiva pravRttiryatra svayaM (1) bhaa.12|262|38-39. (2) bhaa.121293|1-2. (3) bhaa.12|293|12. (4) bhaa.12|293|15. (5) bhaa.12|293|21. (6) bhaa.12|294|2. (7) bhaa.12|294|4. (8) bhaa.12|296|6. (1) bhaa.12|296|21. (10) bhaa.2|65|9. (11) bhaa.2065|11-12. (12) bhaa.2065|14. (13) maa.2065|17. * ayaM janapadabhUmyabrAhmaNadhanAbrAhmaNaprajAputrabhAtRNAM patnyAH Atmanazca deyAdeyatAvicAraH dattApradAnike abhyupetyAzuzraSAyAM cAnusaMdheyaH / (1) bhA.26523. (2) bhaa.2|6527. (3) bhaa.2|65|30. (4) bhaa.165|41. (5) bhA.31613. (6) bhaa.31272|10-11. (7) bhaa.3|272|16. (8) masmR.81410; vira.625 dAsyaM zUdraM (dAsya).
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 prayojakamasti na tatra vitheH prayoktRtvaM niyAmAMze tu vidhervyApAraH / sa cedRzo niyamaH / vaizyameva kArayedvANi jyamanyaM kurvANamasatyAmApadi daNDayet / evaM brAhmaNameva pratigrahaM tathA ca pratigrahasamartho'pi saMtoSaparatha svAdi tyAdyupapadyate / yadapi zrUyate'nicchato'pIti so'rthavAdaH / zudrameva dAsyamityevaM sarvatra niyamarUpatA draSTavyA / medhA. vyavahArakANDam (2) vANijyadhanaprayogakRSipazurakSaNAni dRSTAdRSTArtha tvAdvaizyaM zUdraM ca dvijanmanAM dAsyaM niyamena rAjA kAra - yet / akurvANI rAzA daNDadhI hopadezAt / gorA. (3) dAsyaM malocchiSTApanayanAdikarma / vi. (4) zUdraM dvijAnAM RNArthaM rAjA dAsyaM kArayet / bhAca Apadi pipI mAjhaNena svasthakarmaNA bhartI kSetriyaM caiva vaizyaM ca brAhmaNo vRttikarzito / vibhRyAdAnRzaMsyena khAni karmANi kArayet / / (1) vRtyA karitI brAhmaNo vibhRyAdbhaktadAnAdinA kSatriyavaizyayorbharaNaM kuryAdAnRzaMsyenAnukampayA svAni karmANi kArayet / brAhmaNasya yAni svAni samitkuzodakumbhAharaNAdIni athavA kSatriyavaizyayoryAni svAni kSatriyo grAmarakSAdau niyoktavyo vaizyaH svakRSipazu pAlpAdI, mahAdhano yo brAhmaNo mahAparicchadatha sAmadhyAM tasyaiSa vidhiH / svAni karmANIti vacanAt dAsvaM na kAravitavya garhitocchiSTamArjanAdi / +mecA (2) vRttikarzitAvitya dvitIyA pAzamantrakhadvitIyAvatkarmatvamAtravivakSayA prayuktA / evaM cAyamarthaH / vRttikarzitaM kSatriyaM vaizyaM ca dAsabhUtamakroryeNa karmANi kAra * mamu. gorAvat / + mani., vira. bhAca. mevaatirdvitiiy| (1) masmR. 8 / 411 rayet ( rayan ); apa. 2 / 183: vyaka. 154 karzitau (karSitam ); smRca. 1981 vira. 153 vyakavat; pamA. 342; vici. 72; vyapra. 318 rayeta ( rayan ); vyama. 91 svAni karmANi (svAmI karma tu); setu. 166; samu. 99. 9 (950). 2 wit. yan svAmI poSayediti / vRttikarzitAvitiya danagatyeva kSatriyavaizyayordAsatvAGgIkAraH kAryo na punaH sati saMbhave iti darzayati / svAnItivadan na saMbandhijana - karmANi kArayedityAha / karmANIti sAmAnyAbhidhAnena jaghanyakarmANyeva kArayitavyAnIti nAsti niyama iti sUcayati / vRtikarzito vibhRvAditi vadan AkAkSAnusAreNa kSatriyavaizyayordAsyaM kArayitavyam / na tu prabhutvamAtreNetyetadapi jJApayati / X smRca. 198 (2) brAhmaNaH kSatriyavaizyo bhRtyabhAvena pIDito karUyA svAmI karmANi rakSaNa kRSyAdIni kArayan grAsAcchAdanAdinA poSayet / evaM dhanavAnbrAhmaNaH tau upagatau avibhran rAjJA daNDanIya iti prakaraNasAmarthyAdgamyate / *mamu. (4) svAni karmANi kArayacatu dAsakarmANi tAni kArayato daNDavidhAnArtho'yamArambhaH / nanda. brAhmaNena saMskRtadvijA dAsye na niyojyAH dAsyaM tu kArayenmohAdvAhmaNaH saMskRtAn dvijaan| anicchataH prAbhavatyAdra hA daNDayaH zatAni SaT // (1) saMskRtA upanItAH / yadyapi dvijagrahaNAdevaitalabhyate tathApi traivarNika jAtyupalakSaNArtha mA vizAyIti / yo brAhmaNaH samAnajAtIyAndAsyaM pAdadhAvanocchiSTAvakaraNasaMmArjanAdirUpamanicrcchataH prabhavato bhAvaH prAbhavatyaM prabhutvaM, zaktyatizayayogato balAdinA yaH kArayati paT zatAni daNDyaH / lobhAdetat / dveSAdividhiko daNDyaH / zatrantasya bhavaterbhAvapratyaye prAbhavatyAditi x vyapra. smRcavat / * gorA. mamuvat, azuddhibAhulyAt noddhRtam / (1) mastu.8412 kArayenmohA (kAromA gorA. dAsyaM tu ( yo dAsyaM); apa. 2 183; vyaka. 154 prAbhavatyAdrA (prabhAvatvAdrA ); smRca. 198 daNDyaH (dApyaH); vi. prAbhavatyAdrA (prabhutvena rA); vira. 153 vyakavata ; pamA. 343 vatyA (batvA); vici 72 yenmo ( yanmo) prAbhavatyA prabhAvitvA): 182 modA (lomA) zeSaM maviyada vyapra. 319; vitA. 635 daNDyaH (dApyaH) zeSaM mavivat, krameNa kAtyAyanaH; setu. 166 vicivat samu. 99 smRcavat. 1 na. 2 kya.
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 821 rUpaM, prabhutveneti vacanAdgurorna doSaH / anicchata iti | gRhjaataadivissymityvirodhH| avyaka.150 vacanAdicchatAmalyo dnnddH| medhA. / (3) na svAmineti / yasmAdasau dhvajAhRtatvAdinA (2) dvijAniti vadan na daNDaH zUdraviSaye iti / dAsatvaM gataHsa tena tyaktaH svadAsyAbhAve'pi zUdro brAjhadarzayati / smRca.198 Nasya dAsyAnna vimucyate / tasmAddAsyaM zUdrasya sahajam / zUdro dAsyamevArhati kaH zUdratvajAtimiva dAsyamapanayati / adRSTArthamapyavazyaM kArayeddAsyaM krItamakrItameva vA / zUdreNa brAhmaNAdidvijazuzrUSA kartavyetyevaMparametat / dAsyAyaiva hi sRSTo'sau svayameva svayaMbhuvA // / anyathA vakSyamANadAsyakaraNaparigaNanamanarthakaM syAt / (1) krItamakrItaM bhaktAdyapanataM, vakSyamANasya vidheranu mamu. vAdo'yam / dAsyAyaivetyarthavAdaH / medhA. (4) iti mArkaNDeyapurANe harizcandravAkyaM taddAsa (2) zUdraM punarbhaktAdinA bhRtamabhRtaM vA dAsya' kAra- nindAparam / anyathA zUdreSu dAsyAttatkrayaNAdikaM na yet / xgorA. prasajyeteti / vici.68 (3) kSatriyaM caiva vaizyaM cetyAdi zlokatraye brAhmaNa saptavidhA dAsAH zabdasvarNikopalakSaNArthaH / nanda. dhvajAhato bhaktadAso gRhajaH krItadatrimau / ne svAminA nisRSTo'pi zUdro daasyaadvimucyte| paitRko daNDadAsazca saptaite dAsayonayaH / / nisargajaM hi tattasya kastasmAttadapohati // (1) dhvajagrahaNaM vAhanopalakSaNArtham / dhvajinI seno (1) yamAzritaH saptabhiH dAsayonibhistena nisRSTo'pi cyate / tata aahRtH| saMgrAme jitaH san daasiikRtH| kiM tanmakto'pi / kintu nisargajaM sahajaM jAtisahabhAvi- punaridaM kSatriyasya vacanam / yuddhe jitaH kSatriyo dAsIkastasmAcchUdrAttaddAsyamapohatyapanayati / yathA zUdrajAtirna bhavati / neti brUmaH / zUdrasyaiva prakRtatvAt / 'dAsyAyaiva tasyApanetuM zakyaivaM dAsyamapi / arthvaado'ym| hi sRSTo'sau' iti / svAminaM jitvA tadIyo dAsa yato vakSyati nimittavizeSe zUdrasya dAsyAnmokSam / AhRtaH AharturdAsyaM prtipdyte| nanu zUdrasya vizeSe medhA. Naiva dAsyamuktaM 'nisargajaM tattasya' iti / naivaM tathA (2) svAmiprasAdAdapi zUdrasya caturvargAbhyantarasya satyavyavasthA syAtkasyAsau dAsa iti na vijJAyeta / sarve jaghanyatamatakasya vA na dAsyavimokSa ityarthaH / evaM hi traivarNikAH svsvdaasaaH| pUrvAparanaravatazcAniyamoca prasAdamantareNa na paradAsyAdvimucyate iti zUdretara- 'vidhitvAttasya / nanu te sarve cottarottare paricareyuriti kSatriyAdInAmapi dAsyamasti / tadasat / anyaddAsya* maca. medhAvat / - mamu., maca. gorAvat / manyA paricaryA / nikRSTakarmakAritvamapyajJAtasya dAsyam / (1) masmR.81413 kha.,ga.,gha. pustakeSu, svayameva (brAhmanA- sarvasya preSitasyApratibandhaH / paricaryA tu zarIrasaMvAhanasya); apa.21183 svayameva (brAhmaNasya); vyaka.154; . marthadArAdirakSAdhikAraH / nAradena caitatprapaJcitam / bhaktasmRca.198vira.154; pamA.343 meva vA (meva ca); lAbhArtha dAsyaM pratipanno bhktdaasH| gahe jAto gahajo savi.296 hAsyaM (hAsaM) sRSTo'sau (sRSTaH sa) kAtyAyanaH; dAsyAmutpanno garbhadAsaH / krIto mUlyena svAminaH dhyapra.319 apavat ; vitA.635, setu.166; samu.10.. sakAzAt / dattrimaH prItyA'dRSTArthe vA dttH| kramAgataH (2) msmR.81414ap.2|182 nisR ('tis) ttadapo ___* vira. vyakavat / (saM vyapo); vyaka.150 nisU (visa) dvi (pra) kastasmAttada ___ (1) msmR.8|415 paitRko (paitriko); mitaa.2|182; (kastaM tasmAdvya); vira.146 vyakavat ; vici.68 vyaka ap.2|183 zca (stu) ptaite (ptaitA); pamA.337; smRci.60; vat : 73 nisRSTo'pi (visRSTo hi) gaMja (gatvaM) kastasmAttada vyapra.320; vyau.101, vitA.637; bAla.21134 (kavaM tasmAtya); setu.166 nisa (visa) dvi (pra) kastasmA dattri (kRtri); samu.100 bAlavat . sada (kathaM tasmAnya); samu.100. 1 kAstaraya dA. 2 syA.
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ bavahArakANDam paitrikH| atha gRhajasyAsya ca ko vizeSo gRhajastadIyA- (1) ete trayo'rjitadhanA apyadhanAH, svAmino yAmeva dAsyAM jAta itarastu kramAgataH / daNDadAso rAjJe dhanaM, yatkiJcitte dhanamarjayanti taddhanaM tasya svaM yasya te daNDaM dAtumazakto dAsIkriyate / 'karmaNA'pi samaM svatvamApannAH / bhAryAdhanaM bhartuH, pituH putrasya, svAmino kuryAt' ityadhamarNasyApi dAsyamicchanti tadayuktam / dAsasya / nanu ca yadyete nirdhanAH kathameSAM karmabhianyaddAsyamanyacca tatkarmakAritvam / na cAyaM daNDo radhikAraH / tatredaM nopapadyate / 'pitAputrau cedAhitAnI yenAntarbhavet / na ca dAsayonipuruSadhAraNamuktaM kevalaM syAtAM yebhyaH pitA dadyAttebhyaH putra iti' / dampatyokarmaNApIti / tathA dAsakarmA'pyasti / nanu ca dharmopa- rapi 'saha dharmazcaritavyaH' ! 'dharme cArthe ca kAme ca nAtinato'pi zUdro dAsa iSyate / tatra kathaM sapta dAsa. caritavyA tvayeti / yadi ca nirdhanA ko'nyo'rthe''tiyonyH| naiSa dossH| na tasyotpattikaM dAsatvamicchAdhIna- cAraH / zUdrasyApi pAkayajJaiH svayaM yajeteti nirdhanatve tvAddhAthino, na hi tasya dAnAdhAnakriyA yujyante virudhyate / svacchandazUdraviSayatvena virodho na bhavet / krItagRhajAdidAsavat / evaM hyuktaM, yathA yathA hi sad- asti tAvadAsAnAM svadhane svAmyaM yAsadhana miti vattamiti, tenaivaM avataitatpradarzitaM bhavati / na tasya nityaM vyapadizyate, na hyasati saMbandhe vyapadezaH / ajana ca dAsyaM kiM tarhi phalavizeSArthinaH, tatazcAnicchato na svatvaM nApAdayatIti vipratiSiddhaM, tasmAdviruddhamidaM, yatte dAsyamasti / ato yadi zUdro vidyamAnadhanaH svAtantryeNa samadhigacchanti na taMtra teSAM svAmitvam / yathA kazcid jIvebrAhmaNAdyanapAzrito na jAtu duSyet / medhA. yAdyasyA ahaM putraH sA na mama jananIti tAgetat / (2) sapta dhvajAhatatvAdIni dAsatvakAraNAni / asati vA strINAM svAmye 'patnyaivAnugamanaM kriyate' *gorA. 'patnI vai pAriNAhyasyeze' ityAdi zrutayo nirAlambanAH (3) yatta manunA 'dhvajAhRto bhaktadAso' ityAdinA syuH / atrocyate / pAratantryavidhAnametat / asatyAM saptavidhatvamuktaM taneSAM dAsatvapratipAdanArtha na tu pari bharturanujJAyAM na strIbhiH svAtantryeNa yatrakvaciddhanaM saMkhyArtham / mitaa.2|182 viniyoktavyam / evaM putradArayorapi draSTavyam / anye tu dhvajAhato yuddhajita iti kazcit / dhvaja manyante bhAryAputragrahaNaM dAsArtha tasya caitadvacanamuttarArtha, liGga tenAhRto vaDavAhRtAparanAmadAsIsaMbandhAdAsyaM prApta ' Apadi dAsadhanagrahaNe na vicikitsitavyaM bhartureva hi iti yAvaditi tu yuktam / bhaktadAso durbhikSyabhakta tatsvaM tathA hi-visrabdhamiti / *medhA. dAnena dAsIkRtaH / gRhajo dAsAjAtaH / datrimo dattaH (2) putrAdisAhacaryAnnAnena paramArthato nirdhanatvaM kenacit / paitRkaH pitRto dAyabhAgAdAgataH / daNDa- bhAryAyA gamyate / kiM tu dhanavyayAdAvasvAtantryamAtram / dAso daNDadeyasya zodhanArtha dAsyaM yAtaH / pravajyA- tena yasyaite tasyAnujJayA svadhanasyApi viniyogaM kuryavasito rAjJo dAsa ityevaMrUpo vaa| daNDArtha dAsyA dRNDadAsaH / dAsarUpA yonayo jaatyH| mavi. * gorA., mitA., smRca., mamu., dAta., maca., vyapra., (5) dhvajA gRhdaasii| vyapra.320 vyama.,vitA. eSu asvAmitvaM asvAtantryaparamityevaM medhAvadbhAvaH / .. . bhAryAputradAsA na dhanasvAmyamarhanti - 29smRca.281 traya... smRtAH (nirdhanAH sarva rava bhAryA putrazca dAsazca traya evAdhanAH smRtaaH| te) smRtiH; nupra.20; vyaniyara ye (tasyai); dAta.180 yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanama // . (-); byapra.415,542 masmRvat ; gyama.61 smRcavat ; vitA.508,643 masmRvat ; rAko.396 putrazca dAsazca *zeSa medhAvat / mamu., nanda., bhAca. gorAvat / (dAsazca putrazca); baal.2|134; vibha.44; samu.135 (1) msmR.8|416 yasyai (yasya); shaabhaa.6|1|12; smRcavat , kAtyAyanaH. zunI.41785.85, mitaa.2|49 (3); gaumi.28 .(pitA0). 2 hajadha. 3 naH. 4 nyA. 5'nati. 1 varNa. 2 tasyo. dA svadha. 7 tatteSAM. 8 mini. 9 tAsAMdha.
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 823 abhyupetyAzuzrUSA riti smRtivAkyasya tAtparyamavasayam / athavA nidhana- 'vaizyazUdrI prayatnena svAni karmANi kArayet / tvAbhidhAyakasmRtivAkyasya zilpAdiprAptadhanaviSayatvaM tau hi cyutau svakarmabhyaH kSobhayetAmidaM jagat // sheym| smRca.281 svakarma vyatikrAmantaH kSobhayeyurAkulIkurjagadatastAna (3) atra bhAryAputrayora dhanatyaprasaGgAdupanyAsaH / prayatnena svakarmANi kArayet / alpa evAtikrame bhAryAputradAsAHbhartu pitRsvAmiSu jIvatsvadhanAH ajIvatsu / bhUyasA daNDena yojanIyA vaizyA api / bandhanaM nAsti / sadhanAH smRtyantarAnuguNyAt yata evaM ttH| nanda. ' api dhanazakyaH svadharmaH / medhA. brAhmaNena zUdravyaM haraNIyam yAjJavalkyaH 'visrabdhaM brAhmaNaH zUdrAdravyopAdAnamAcaret / dAsyamakSikAraNAni na hi tasyAsti kiMcitsvaM bhartRhAyadhano hi sH|| balAhAsIkRtazcorairvikrItazcApi macyate / (1) atra kazcidAda dharmopagatazUdraviSayamidaM, svAmiprANaprado bhaktatyAgAttaniSkrayAdapi / / tadayuktaM, vizeSe pramANAbhAvAt / tasmAtsarvadAsaH (1) dAsthakAraNagaha jatvAdyabhAva balAra yo dAsIkRtaH, gadrastasyaiva pratigrAhyatvamucyate / vikhabdhaM niHzaGkaM zadradhanaM corairvAnyahaste dAsatvena vikrItaH sa moktavyaH / nAtra pratigrahIyAta pratiSiddhaM hi tadityepA zaGkA na ketudoSaprasaGgaH / yasyApi hi dAsatvakAraNamasti, so'pi kartavyA / yato na tasya. kiMcidA yasya nicayaH hi svAminaM prANasaMzayAt svaprANatyAga nizcayAvaSTambhena syAdityuktaM bhavati / bhatrI svAminA hriyate dhanemasya mokSayitvA dAsyAnmucyate / yastu bhAktaH bhaktadAsaH, sa etadevArjane tasya prayojanaM, svAmI 'gRhNAti, ato tattyAgAnniSkrayAdvA mucyte| apizabdAt svAmiprasAdAvisrabdhaM dravyopAdAnaM dravyagrahaNaM kuryAt / tenAnupa. diprigrhH|| vishv.2|186 nIyamAnamapi svacchandameva viniyuJjIta, sati prayojane (2) sAMpratamabhyupetyAzuzraghAkhyamaparaM vivAdapadamabhi etadyaktaM bhavati / avidyamAnadhanasya dAsAcchUdrAtprati dhAtumupakramate / dAsAntevAsinostu dharmavizeSa vaktamAhagRhNato na doSaH / medhA. / balAditi / balAt balAvaSTambhena yo dAsIkRtaH / (2) visrabdhamiti / nirvicikitsameva prakRtAddAsa- yazcorairapahatya vikrItaH / apizabdAdAhito dattazca sa zadrAddhanagrahaNaM kuryAdabrAhmaNaH / yatastasya kiMcidapi svaM mcyte| yadi svAmI na muJcati tarhi rAjJA mocyitvyH| nAsti / yasmAdbhagrAhyadhano'sau / evaM cApadi balA- cauravyAghrAyavaruddhasya svAminaH prANAnyaH pradadAti rakSa. dapi dAsAbrAhmaNo dhanaM gRhNanna rAjJA daNDanIya ityeva-tyasAvapi mocayitavyaH / tadidaM sarvadAsAnAM sAdhAraNaM marthametaducyate / mamu. dAsya nivRttikAraNam / bhaktadAsAdInAM prAtisvikamapi (3) visrabdhaM kRtavizvAsaM yathA syAttathA zUdrAtsapta- mokSakaraNamucyate / anAkAlabhRtabhaktadAsau bhaktasya vidhadAsAt dravyopAdAnaM dravyAdAnaM tadAcaret / tatra / tyAgAhAsabhAvAdArabhya svAmidravyaM yAvadupabhuktaM tAvahetuH 'bhartahAryadhano hi sa' iti / bhatrathamevAhArya jIve (1) masmR.81418vira.625; maca. brAhmaNo vA kArakakarmabhirityAdinoktaM dhanaM yasya sa ityarthaH / svAnIti kacitpAThaH. maca. (2) yaasmR.2|182, apu.257|33 ttaniSkrayA (niSkra. (4) visrabdhaM zudrapratigrahaH bhayarahitaH, brAhmaNastrai yaNA); vishv.2|186 bhaktatyAgAtta (bhAktastasyAgA); mitA. prnnikH| nanda. apa.tyAgA (styAgA); vyaka.152; smRca.200 pU.; vira. * gorA. mamuvat, azuddhibAhulyAnnoddhRtam / 148; pamA.346 pU.; vImi.; vyapra.321 pU.; vyau. (1) msmR.8|417. 102; vyama.92 pU.vitA.638; baal.2|134 (pR.183 1 (bhA0). 2 svAmI na. 3 nasya, na hIyate vi. pU.:184); samu.100. 5 nadra. 6 tenopa. 7 svagRhasthamiva. ste prayatnena svakarmabhyazcAvayedanalpa evA. mya. kA.104
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam itvA sucyate / AhitarNadAsau tu taniSkrayAdyadgRhItvA | kSatriyAdayaH / kSatriyasya vaizyazUdrA / vaizyasya zUdra ityasvAminA Ahito yacca datvA dhaninottamarNAnmocitastasya vamAnulomyena dAsabhAvo bhavati na prAtilomyena / niSkrayAtsavRddhikasya pratyarpaNAnmucyate / tadevaM gRhajAta- 'svadharmatyAginaH punaH parivrAjakasya prAtilomyenApi krItalabdhadAyaprAptAtmavikrayiNAM svAmiprANapradAnata- dAsatvamiSyata eva / *mitA. tprasAdarUpasAdhAraNakAraNavyatirekeNa mokSo nAsti / (3) varNAnAmiti pravajyAvasita iti ca braahmnnvishesskaarnnaanbhidhaanaat| mitA. bhinnaparam / ____ +vImi. (3) apikAreNa daasymoksshetukaarnnaantrsmuccyH|| antevAsividhiH *vImi. kRtazilpo'pi nivasetkRtakAlaM gurorgRhe| (4) mucyate, uktamocanahetumantareNaiva zIghraM moca- antevAsI gurupraaptbhojnsttphlprdH|| . nIya ityrthH| vyapra.321 (1) yatazcaitadevaM ata:-kRtazilpo'pIti / zilpadAsyamokSakAraNApavAdaH / Anulomyenaiva dAsyam / zikSaNArtha prtipnnshissybhaavo'ntevaasii| sa yadA paripravrajyAvasito rAjJo dAsa aamrnnaantikm| bhASyeyantaM kAlaM tvadgRhe mayA zilpavidyAzikSayA varNAnAmAnulomyena dAsyaM tu prtilomtH|| vastavyamityAste, antarAle'pi kRtavidyaH syAt , tadApi (1) evaM dAsyAnnirmocanaprAptAvayamapavAdaH-praba- hi kRtaM pAribhASikaM kAlaM gurogahe nivaset / guruNApi jyAvasita iti / pravrajya prati nivRtto rAjJo dAsaH ca tasya bhojanaparidhAnAdikaM deyam / yaccAsau zilpe. syAt / na cAtra svAmiprANarakSaNenApi mokssH| brAhmaNo- nArjayet , tadgurorevArpayedityavaseyam / vishv.2|188 'pi ca pravrajyAva sito rAjJo dAsa: syAt prAtilomye- (2) antevAsidharmAnAha- kRtazilpo'pIti / nApi / ato'nyatra tu varNAnAmAnulomyena dAsyam / yathA anvAsIte gurogahe kRtakAlaM varSacatuSTayamAyurvedAdi'mokSito mahatazcarNAdi'tyevamAdau na prAtilomyena zilpazikSArtha tvadgRhe vasAmIti yAvadaGgIkRtaM tAvapratyetavyam / smRtyantarAcca dAsatvanimittAni gRhajatvA- kAlaM vaset / yadyapi varSacatuSTayAdAgeva labdhApekSitadIni, dAsyanirmocanaprakArAzcAnveSyAH / sarvathA prAti- shilpvidyH| kathaM nivaset / guruprAptabhojanaH guroH lomyena dAsyAbhAva iti sthitam / yatra pAribhASika- sakAzAtprAtaM bhojanaM yena sa tathoktaH / tatphalapradaH mubhayoranumate dAsyamanyadvA tat tathaiva kartavyam / tasya zilpasya phalamAcAryAya pradadAtIti ttphlprdH| vishv.2|187 evaMbhUto vaset / xmitA. (2) pravrajyAvasitasya tu mokSo nAstItyAha--prava. (3) abhyupetyAzuzrUSAlakSaNavyavahArapadaviSayaM caitat / jyAvasita iti / pravrajyA sNnyaasstto'vsitHprcyutH| +apa. anabhyupagataprAyazcittazcedrAjJa eva dAso bhavati maraNameva nAradaH tahAsatvasyAnto'nyasminkAle na mokSo'sti / varNA . abhyupetyAzuzrUSApadaniruktiH pekSayA dAsyavyavasthAmAha-varNAnAmAnulomyeneti / / aMbha ya tu zuzrUSAM yastAM na pratipadyate / brAhmaNAdInAM varNAnAmAnulomyena dAsyam / bAhmaNasya / azuzrUSA'bhyupetyaitadvivAdapadamucyate / / * zeSaM mitAvat / * apa. mitaavt| + zeSaM mitaavt| 4 vImi. mitAvat / (1) yAsmR.21183, apu.257|34 kam (kaH); vizva. (1) yAsmR.21184; apu.25735 zilpo (ziSyo); 2 / 187; mitA. apa.apuvat ; smRca.199 apuvat , pU. vizva.21188 tkRtakA (tkRtaM kA); mitA.; apa.; smRca. pamA.344 pU. savi.293 pU. vImi. Ama (stvAma) kam / 196 vizvavat ; pamA.339; nRpra.24; vImiH; byapra. (kaH); vyapra.320 apuvat , pU.; vyau.102; byama.91 315; vitA.629, rAko.475; samu.98 vizvavat . pU. vitA.633, 637 apuvat , pU.samu.100 apuvat, pU. (2) nAsaM.6.1, naasmR.8|1 tu (ca); apu.353|17
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA (1) idAnIM gupAbhyupagamo navabheda ucyate / azupAbhyupetya vyavahArapadasya nAma lakSaNamAtra midamuddiSTamadhikAra loke'sminniti / (2) AjJAkaraNaM zuzrUpA tAmaGgIkRtya pazcAdyo na saMpAdayati tadvivAdapadamabhyupetyAzubhUpAkhyam / abhA.88 mitA. 21182 (3) va iti sAmAnpazabdokta ziSyAntevAsitakAdhi karmakRddAsArakhyapaJcavidhazuapakavazAtpaJcavidhatvamasya padasyAsiddhamiti na tena pRthagbhedo darzitaH / smRca.4 (4) manunA ca vetanApradAna evAsya vivAdapadasya kavAcidvivakSayA'ntarbhAvamabhipretya pRthaganabhidhAnAt / vImi. 2 / 182 zuzrUSakaH teSAM sAdhAraNadhamaMtha zuzrUSakaH paJcavidhaH zAstre dRSTo manISibhiH / caturvidhaH karmakarasteSAM dAsAkhipaJcakAH // atra zuzrUSakaH paJcakAro dRSTaH catuHprakAraH karmakarA / paJcadazaprakAro dAsa iti / "ziSyAntevAsibhRtakA caturthastvadhikarmakRt / te karmakarA jJeyA dAsAstu gRhajAdayaH // abhA.88 abhA.88 nAsvad mitA 2 / 182; apa. 2 / 184; vyaka. 1471 smRca.4; vira. 139; pamA. 334 nAsmRvat savi. 289 bRhaspati:; vImi. 2|182; vyapra.313; vyama.901 vitA. 625; rAkau . 44) (pAna) samu. 98. savi (1) nAsaM. 62 teSAM (zeSA); nAsmR. 812; abhA. 88; mitA. 21182 vidha: (vidhA:) kara: (karA :); apa. 2 / 184 da. 147 teSAM zeSa zera. 119 teSAM zeSa pAM. 125 nAva suyo. 10196 (-) mitAt vivi.64 nAvada 289 teSAM dAsAstri (zeSA dAsAstu); vyapra. 3136 paDa 102 dRSTo (pa) pU. bA.6156 kI 474 nAda bAla. 211246 setu. 156 te dAsAkhi ( zeSA dAsAstu ) zeSaM mitAvat samu. 98 kaH (kAH) vidha: (vidhA:) dRSTo (dRSTA) zerpA mitAvat; vica. 143 nAsaMvat. (2) nA.61 (zrotA ); nAstu. 811: abhA. 8 mitA. 2 / 182; apa. 2 / 184; vyaka. 147; smRca. 1956 vira. 140; pamA. 335; subo. 2 / 182 pU. 2 / 196 (=) 825 (1) atra ziSyazcAntevAsI ca bhRtakazvAdhikarmakRccaite catvAro'pi karmakarA uktAH / ye punaH paJcadaza dAsAstAngRhadAsIjAtamAdI uktvAgrataH savistaraM vapati / abhA.88 (2) ziSya vedavidyArthI antevAsI zilpazikSArthI / mUlyena yaH karma karoti sa bhRtakaH / karmakurvatAmadhiSThAtAdhikarmakRt / mitA. 2 / 182 (3) adhikarmakRt kuTumbavyApAre sthApitaH / itara icchAtaH karma pratipannAH, dAsAstu niyogato'svatantrAH / nAbhA. 6 / 3 sAmAnyamasvatantratvameSAmAhurmanISiNaH / jAtikarmakRtastUpako vizeSo vRttireva ca // (1) yeSAM ca zukakarma karadAsAnAM sarveSAmapi asvatantratvaM sAmAnyaM yastu vizeSaH sa jAtivazAdeSAM vRttizra karmAnusAriNI / iti zuzrUSakabhedaH / amA.88 (2) eSAM karmakarANAM dAsAnAM cAsvatantratvalakSaNaM dharma sAdhAraNamAhurmanISiNo manvAdayaH jAtikRtaH karmakRto vRttikRta vizeSaH ziSyAntevAsidAsAnAmevokka ityarthaH / smRca. 195 (3) dAsasya tukto vizeSa: ' gRhajAta' ityAdi / vRttidhokA ucchiSTama dAtavyaM jIgIni vasanAni ca' ityAdi / caturvidhAH karmakarAH / kamapi dvividhaM zubhamazubhaM ca / kasya zubhaM kasyAzubhamityuttareNa vizeSyate / nAbhA. 6 / 4 pU. vici. 64 nRpra. 24 pU. savi. 190-211 (-); vyapra. 3133 vyau . 1023 vitA. 626 stvadhi (zcAdhi); rAphI. 404 ete (rAdhe) bA. 211243 setu. 156 karmakRta (dharmakRt ) samu. 986 vica.141 vivya. 18. (1) nAsaM. 6 / 4; nAsmR. 814 stUkto ( zvokto); abhA 88 nAsmRvat; mitA. 2 / 182 kRta (kara); apa. 2 / 184 phUna (kara) reva ca (tastathA vyaka. 140 reya ca (tastathA); smRca. 195 vyakavat ; vira. 140 kRta (kara) reva ca (tastata:); pamA 335 tvameSA (tvaM teSA) jAti (jAta) zeSaM apavat ; vici. 64 pU.; nRpra. 24; savi. 291 (=); vyapra. 313 tvameSA (pa) 101 jAti... ko (jAtakarmakara prokto); vitA.626 mitAvat ; rAkau. 474 vyapravat ; bAla . 2 / 134 pU. samu. 98 vyakavat ; vica. 143 pU.
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 826 vyavahArakANDam ziSyavidhiH spssttaartho'dhyynvidhiH| abhA.88 A vidyAgrahaNAcchiSyaH zuzrUSetprayato gurum / / srotovaheva sarvatra vidyA nimnaanusaarinnii| tavRttigurudAreSu guruputre tathaiva ca // nimnavartI bhavettasmAttadarthI sarvadA guroH / / (1) yAvadvidyAgrahaNasamAptistAvacchiSyo guruM zuzrU- srotovahA nadI yathA sA nimnAnusAriNI tathA Sayet / gurupatnI guruputraM ca tadvadeveti / abhA.88 vidyApi / tasmAdyo vidyArthI tena sarvadA guroH praNatena (2) yAvad vidyAgrahaNaM tAvacchuaSeta prayatazca bhavitavyamiti / abhA.89 gurum / visarjanottarakAlamaniyamaH, dhArthI zubhaveta, anuzAsyazca guruNA na cednuvidhiiyte| na daNDyaH / prAk tu vineyo'zuzrUSan / gurudAreSu guru- avidhinAthavA baddhvA rajjvA veNudalena vA // putreSu ca tathaiva guruvRttiH| naabhaa.6|8 (1) yadi gurorAdezakArI na bhavati / tato brahmacArI credrekssmdhHshaayynlkRtH| guruNA anuzAsyaH shikssnniiyH| baddhvA rajjvA vaMzA. jaghanyazAyI sarveSAM pUrvotthAyI gurogahe / / vayavena vA aasphaalniiyH| avidhineti niSThuramityarthaH / (1) jaghanyazAyI pshcaacchaayii| zeSaM prasiddham / (2) avadhena tADanahetudaNDAdivyatirekeNa / / abhA.88 vira.272 (2) guptasandriyo bhikSAM cared yathoktam / adha:- bhRzaM na tADayedenaM nottamAGgena vakSasi / zAyyanalaGkRta iti pradarzanArtha, gandhamAlyavirAgavasana- anuzAsyAtha vizvAsyaH zAsyo rAjJAnyathA guruH|| chatropAnahAdirahitaH / eteSAmatikrame gurorazaktatve (1) kupitenApi guruNA na bhRzaM tADyaH ziSyaH / rAjJA vineya ityevamartha ihopanyAsaH AcAroktasya / uttamAGge na tADyo na vakSasi / tADito'pyanantarasarvagrahaNaM prakRtApekSam / prakRtAzca gurubhAryAputrAH / teSu mAzvAsyaH / yadi punaratikrodhAdadhikaM tADanaM guruH zayiteSu zayanazIlaH, dRSTArthametat / kadAcijAgratsu karoti / tadA sa gurureva ziSyeNa vidito rAjJA zAsyo kArya kiJcit bhavediti / tebhyazca pUrvotthAyI / eta- daNDanIya ityarthaH / abhA.89 dapi tathaiva dRSTArtham / nAbhA.69 (2) ananuvidhIyamAnamanuzAsadapi rajjvAdinA na nAsaMdiSTaH pratiSTheta tiSThedvA guruNA kacit / bhRzaM tADayet / naabhaa.6|13 saMdiSTaH pratikurvIta zaktazcedavicArayan // samAvRttazca gurave pradAya gurudakSiNAm / anAdiSTo na gacchenna tiSThet / yaccAdiSTastadavicAra- pratIyAtsvagRhAneSA ziSyavRttirudAhRtA / yana, yadi shktH| no cetsvarUpaM nivedayet / abhA.88 nAsma.12: abhA.89. yathAkAlamadhIyIta yAvanna vimanA guruH| (2) naasN.6|12 zAsya (ziSya) avi...dhvA (avadhe. AsIno'dho garoH pAvaM phalake vA smaahitH| nAthavA ziSyAn ; nAsmR.8113, abhA.89; apa.21222 (1) nAsaM.68 pet (pan); nAsmR.88; abhA.88; . svaya guruNA syazca guruNA (syo gurUNAM tu) avi ...dhvA (avadhenAtha vA ap.2|184; vyaka.147; smRca.195: vira.140: hanyAd); vira.272 zva (ssa) avidhi (avadhe) badhvA (tanyA). pamA.337, vici.64, nRpra.25, savi.290 tadattiH (3) naasN.6|13 uttarArdhe (anuziSya ca vizvAsyo (etacca); vyapra.314; vitA.627; rAko.475, seta. daNDyo rAzAnyathA guru:); naasmR.8|14; abhA.89 rAjJA 156; samu.98, vica.143. (rAjJo); ap.2|222 vakSa (cora) syAtha (sya ca); vira. (2) naasN.6|9; nAsmR.819; abhA.88 dvekSa (bhrekSya). 272 syAtha (syazca) rAzA (rAjJo); davi.231 syAtha (3)naasN.6|10 dvA guruNA (dApi guru) prati (karma) (sya ca); nRpra.25 viravat . cAra (lamba); nAsmR.8110, abhA.88 diSTaH (digdhaH). (4) naasN6|14; naasmR.8|15, abhA.89, ap.| (4) naasN.6|11 pArzve (kuceM); naasmR.8|11; abhA.88. 184 ttazca (ttastu); vyaka.147-148 smRca.155, vira.
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA (1) yadA ca ziSyaH samAvRtto bhavati samApta- 'zikSayantamaduSTaM ca yastvAcArya parityajet / vidyH| tadA gurave dakSiNAM dattvA gRhaM prati gacchediti / / balAdvAsayitavyaH syAdadhabandhau ca so'hati / / abhA.89 | (1) yastu ziSyo mahApAtakAdyaduSTaM guruM zikSayantaM (2) samAvRttazceti cazabdAt samApta vidyH| parityajedasautena guruNA blaadvaasyitvyH| vadhabandhau ca naabhaa.6|14 so'hati / abhA.89 antevAsividhiH (2) vAsayitavyaH syAdAcAryapArzva iti zeSaH / svazilpamicchannAhatu baandhvaanaamnujnyyaa| badho'tra tADanaM na prANacchedaH / aparAdhasyAlpatvAt / AcAryasya vasedante kAlaM kRtvA sunizcitam // smRca.196 (1) yazca zilpAdivijJAna vidyArthI bhavati sa kAlaM zikSito'pi kRtaM kAlamantavAsI samApnuyAt / nizcitamavadhiM kRtvA gurugRhe vase diti / abhA.89 tatra karma ca yatkuyodAcAryasyaiva tatphalam / / (2) kramAdantevA sividhirucyate-Atmano'bhimataM (1) yaH ziSyaH vinayakRtakAlaH prathamaM guroH zuzrUzilpaM nAnAprakAraM tasmAcchilpopAdhyAyasakAzAdAtuM Seta zilpataH, kRtaM kAlaM asau zikSito'pi niSpanno'pi prahItumicchan pitrAdibhiranujJAtastasyAnte vaseta tena samApti nayet / tatkAlamadhye yadantevAsI karma kuryAt saha kAlavyavasthAM kRtvA / tasya karmaNaH phalaM guroreva bhavati niHzeSaM na ziSyasya AcAryaH zikSayedenaM svagRhe dttbhojnm| kiMcit / abhA.90 na cAnyatkArayetkarma putravaccainamAcaret // (2) kRtaM kAlamAcAryasamIpasthiteravadhitvena pari. (1) AcAryazca tena antevA sinA tadeva zilpakarma bhASitaM kAlaM tatra samApanIye kAlazeSe pratidinamabhyAsokArayennAnyat , svagRhe dattabhojanaM zikSayet putrava- parame'pyAcAryasyArthalAbhArtha avazyamabhyastaM karma kAryam / tpazyenna karmakaravat / abhA.89 kAlazeSe gurugRha eva bhojnm| smRca.196 (2) evaM cAntevA sinA kaNAdikarmaphalArpaNamAtreNa (3) tatra yat karma kuyAcchikSitaH svazilpa nimina guruzuzrUSA kAryatyavaseyam / smRca.196 rAjJo'nyasmAdvA tannimittaM yallabhate / nAbhA.6118 140, nRpra.25 pU. savi.290; vyapra.314; vitA, (1) naasN.6|17 yastvA (ya A); naasmR.8|18 ca 627 setu.156-157,320; samu.98 apavat ; vica. yastvAcArya (ya AcArya saM); abhA.89 nAsmRvat ; mitA. 143 apavat . 2 / 184 duSTaM ca yastvA (saMduSTa ya A); ap.2|184 ; vyaka. (1) naasN.6|15; naasmR.8|16; abhA.89 cchannA 148; smRca.196; vira.141; pamA.339 bandhau (bandha); (cchedA); mitaa.2|184 kAlaM kRtvA (kRtvA kAlaM); ap.2| vici.65; nRpra.24 pamAvat ; viimi.2|184; vyapra. 184; vyaka.148 sva (sva) bRhaspatiH ; smRca.196; vira. 315; vyau.103 dhabandhI (dvadhaM bandha) zeSaM mitAvat ; 141 vyakavat ; pamA.338 sva (svaM) nnA (nvA); vici.64. vitA.629 ca yastvA (tu ya A); rAko.475, setu.157; 65 bRhaspatiH; savi.289-290; vyapra.315; vyau.103 samu.58; vivya.38 utta., bRhaspatiH. bAndhavA (brAhmaNA) zeSaM mitAvat vitA.629mitAvat ; setu. (2) naasN.6|18 naasmR.8|19; abhA.90; mitA. 157; samu.98; vica.144; vivya.38 bRhaspatiH. 20184; ap.2|184 pnayAt (payet); byaka.148 raphalam (2) naasN.6|16 gRhe (gRhAta ); naasmR.8|17; abhA. (ddhanam ) zeSaM apavat ; smRca.196 apavat ; vira.142 81 mitA.20184; apa. 20184; vyaka.148 bRhaspatiH; apavat ; pamA.339 apavat ; vici.65 apavat nRpra.25%, seca.196; vira.141 soja (jIva); pamA.338 vici. savi.290 kRtaM kAla (zrita kAma)pnuyAt (caret ) kAtyAyana:; 65; nRpra.25; savi.290 ; viimi.2|184 utta.; vyapra. vyapra.315 apavat ; vyau.103; vitA.629 kRtaM(kRti); 115; vyau.103, vitA.629, setu.157; samu.98; rAko.475 apavat ; setu.157 apavat ; samu.98 apavat ; vica.144 vigya.28 utta., bRhaspatiH. vimya.38 apavat , bRhaspatiH,
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 828 nyavahArakANDam gRhItazilpaH samaye kRtvAcArya pradakSiNam / uttamastvAyudhIyo'tra madhyamastu kRSIvalaH / zaktitazcAnumAnyainamantevAsI nivartate / / adhamo bhAravAhaH syAdityevaM trividho bhRtaH // zikSitazca ziSyaH saMpUritazilpakAlasamayastaM guru- AyudhaiH sevakaH uttamaH / karSako madhyamaH / adhamo manujJAM vAcya pradakSiNIkRtya ca gurugRhAnnivartate svagahaM bhAravAhaH kASThodakayavasadhAnyavahanAdipratyutpannapratipreyAditi / abhA.90 divasakarmakaraH / eSa trividho bhtH| naabhaa.6|21 vetanaM vA yadi kRtaM jJAtvA ziSyasya kauzalam / artheSvadhikRto yaH syAtkuTumbasya tathopari / antevAsI samAdadyAnna cAnyasya gRhe vaset // so'dhikarmakaro jJeyaH sa ca kauTumbikaH smRtH|| atha ziSyasya vijJAnakauzalaM dRSTvA guruNA tasya (1) sarveSu prabhRtakeSvadhikRta uparikRto'dhiSThAyaka kiMcidvetanaM jalpitaM bhavati / tataH ziSyastadAdadyAt / iti yAvat / arthe'dhikRta iti kecit paThanti / na cAnyagRhe vasediti / ityantevAsivRttam / iti nAra- tathA cAyamarthaH / artheSu kSetrahiraNyAdiSvadhikRtaH dIyadharmazAstra kalyANabhaTTakRtabhASye antevAsiprakaraNaM pAlakatvena niyukta iti / kuTumbasyoparItyatra kRta samAptam / abhA.90 ityadhyAhAryam / kuTumbasyoparikaraNamAyavyayakartatvena bhRtakavidhiH niyoga eva / . +smRca.197 bhRtakatrividho jJeya uttamo madhyamo'dhamaH / (2) tathAdhikarmakRtamAha-artheSviti / artheSu kAryeSu, zaktibhaktyanarUpA syAdeSAM karmAzrayA bhtiH|| anayordvayorapyadhikarmakarakauTumbikasaMjJe vyavahArAya / bhaktirupacAraH / karmAzrayA kaarynibndhnaa| vira.143 bira.143 (3) bRhaspatinApyasyApyarthabhRta evAntarbhAvaH kRtH| .......... nAradena tu sAmAnyavizeSabhAvena bhedena gaNanam / (1) naasN.6|19 zakti (zikSi) rtate (rtayet ); naasmR.8| vici.66 20 cArya (cArya) Nam (NAm ); abhA.90 tazilpaH (te zilpi) cArya (cArya) Nam (NAm ) mAnyai (manyai); mitA.21184 + gyapra. smRcaivat / zakti (zikSi); apa.21184; vyaka.148 nAsmRvat ; smRca. (1) naasN.6|21, naasmR.6|23 tyevaM (tyeSa); mitA. 196 cArya (cArya) tate (rtayet ); vira.142 cArya (cArya) 20182 vAhaH (vAhI); apa.20184; vyaka.149 mastvA mAnyai (manya); pamA.339; vici.65 cArya (cArya); (mo hyA) mastu (mazca) tyevaM (tyeSa); vira.143 nAsmRvat ; savi.290 hArItaH, viimi.2|184 mitAvat ; vyapra.315, pamA.336 tvAyudhIyo'tra (kAryakartA ca) vAhaH (vAhI); subo. vyau.103 cArya (cArya) zakti (zikSi); vitA.629 2196 (=) mitAvat vici.66 stvA (zcA) stu (zca) vyauvat ; setu.157,320 vicivat ; samu.98-99 cArya tyevaM (tyeSa); nRpra.25, savi.391) mitAvat ; vyapra. (cArya) rtate (rtayet). 316 (AyudhI tUttamaH prokto madhyamastu kRSIvalaH / bhAra(2) naasmR.8|21, abhA.90. vAho'dhamaH proktastathA ca gRhakarmakRt // ); vitA.631 mitA(3) naasN.6|20;naasmR.8|22, ap.2|184 utsa... vat; setu.158 vicivat ; samu.99 mitAvat ; vinya.38 maH (uttamAdhamamadhyamaH) bhaktya (tazcA) karmA (vatsA); vyaka.. vicivat , bRhaspatiH. 148; smRca.196 zaktibhaktya (bhRtyazaktya) utta.; (2) naasN.6|22, naasmR.8|24 so'dhi (so'pi); vira.143; pamA.340 bhRtakaH (bhRtyastu) bhaktya...deSAM apa.21184 atheM (saveM) zeSaM nAsmRvat ; vyaka.149, smRca. (bhaktAnusArAbhyAM teSAM); vici.66 utta...maH (utta- 197 arthe (sarve) karo (kRto); vira.143; pamA.340. mAdhamamadhyamAH) bhaktyanurUpA syAt (bhaktAnurUpatvAt); karo (kRto) sa ca (sa na); vici.66, nRpra.25 smRtaH(tathA); nRpra.25; vyapra.316; vitA.631; setu.158 utta- vyapra.316 smRcavat ; vyama.90 so'dhi (so'pi) zeSa ...maH (uttamAdhamamadhyamaH) rUpA syA (rUpatvA); samu.99 smRcavat ; vitA.631 smRcavat , krameNa vRhaspatiH; setu. smRcavat. 158% samu.99 arthe (sarve); vica.144.
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 829 bhUtAnAM dAsAnAM ca krameNa zubhAnyazubhAni ca kamANi (1) nigadavyAkhyAtau zlokau / azubhakarmabhedaH / bhUbhakarmakarA hyete catvAraH smudaahRtaaH| abhA.88 jadhanyakarmabhAjastu zeSA daasaastripnyckaaH|| (2) avaskaraH saMmArjitareNurAziH / zodhanazabdaH ziSyAdayo'dhikarmakarAntAH catvAraH shubhkrmkraaH| pratyekaM gRhadvArAdiSu caturva misaMbadhyate / ujjhanaM azubhakarmakarAH zeSA dAsAH paJcadazocyante / tyaagH| antato mUtrapurISavirAme lepanirmArjanArtha svaamiinaabhaa.6|23 cchayA svahastAdyarpaNam / smRca.197 karmApi dvividhaM jJeyamazubhaM zubhameva c| (3) aGgairhastAdibhirupasthAnaM saMvAhanaM taccAGgAnAazubhaM dAsakarmoktaM zubhaM karmakRtAM smRtama // meva, antataH smiiptH| vira.144 (1) karma zubhAzubhatayA dvividhaM dRSTam / tatra zubhaM (4) saMvAhanapAdodvartanAdinA svAmina iSTairaGgairupakarmakarANAmazubhaM dAsAnAmiti / abhA.88 sthAnaM hastAdibhiH / antata ityanyanna vaktavyaM kartavya- (2) karmakRtaH ziSyAdicatuSTayasya / vira.143 mityarthaH / nAbhA.67 gRhadvArAzucisthAnarathyAvaskarazodhanam / Anulomyenaiva dAsyam guhyAGgasparzanocchiSTaviNmUtragrahaNojjhanam // varNAnAM prAtilomyena dAsatvaM na vidhIyate / IcchataH svAminazcAGrupasthAnamathAntataH / svadharmatyAgino'nyatra dAravaddAsatA matA // azubhaM karma vijJeyaM zubhamanyadataH param / / (1) yathottamavarNa prati hInavarNA savarNA vA bhAryA (1) naasN.6|23; naasmR.8|25 hyate (stvate); apa. bhavati na punahIMnavaNe pratyuttamavarNA tathaiva dAso'pi 2 / 184; vyaka.149, smRca.197 pUvira.143:vici, bhavedityarthaH / smRca.198 66; setu.159 bRhaspatiH; samu.99; vica.144 bRhaspatiH. (2) svadharmaH svakIyAzramadharmaH svadharmatyAgino'nyatra (2) naasN.6|5 zubhaM ka (zeSaM ka) kRtAM (kRtaH); nAsmR. svadharmatyAginaM prityjyetyrthH| vira.152 85; abhA.88 kRtAM (kRta); mitA.21182; ap.2|183 (3) etacca pravrajyAva sito hInavarNasyApi dAso jJeya (prokta); vyaka.149 zeya (prokta) kRtAM (kRtaH); vira.143 bhavatItyabhidhAnaM kSatriyavaizyapravrajyAvasitaviSayaM na tu vyakavat ; pamA.335 kRtAM (kare); vici.66 jJeya (prokta) yi (prAkta) brAhmaNapravrajyAvasitaviSayam / tasya nirvAsyatvAbhica (vA) kRtAM (kara); savi.291(=) abhAvat ; vImi. dhAnena dAsatvAbhAvAt / 22182 utta.; vyapra.313; vitA.626, rAko.474; vyapra.317 setu.159 vyakavat , bRhaspatiH; samu.99 bhaM karma ...m paJcadaza dAsAH (bhamanyadudIritam ); vica.144 vyakavat, bRhaspatiH. gRhajAtastathA krIto labdho dAyAdupAgataH / ..(3) nAsaM.66; naasmR.8|6; abhA.88; mitA. anAkAlabhRtastadvadAhitaH svAminA ca yaH / / 2 / 182; ap.2|183 jjhanam (tkaram); byaka. svAGge); nRpra.25 iccha (iSTa); savi.291 (-) iccha 145; smRca.197; vira.144; pamA.335; vici.66; ...jai (iSTataH svAminAM svAgai); vImi.20182, vyapra. nRpra.25 grahaNojjhanam (gadazodhanam ); savi.291 (=) cchiSTa 313; vitA.626 athAnta (tathAnta); rAko.474; setu. (cchiSTa); vImi.20182; vyapra.313; vitA.626 jjhanam 159 zcAGga (svAGge) bRhaspatiH; samu.99 smRcavat ; (gatam);rAko.474 hyA (ptA);setu.159skara (kara) bRhaspatiH; vica.145 setuvat , bRhaspatiH . samu.99; vica.144-145 rathyAva (rathyopa)bRhaspatiH. (1) naasN.6|37; nAsmR.8139; mitaa.2|183; apa, (4) naasN.6|7 haccha (iSTa); nAsmR.87 iccha (iSTa) mathA 21183 dAsatvaM na (na dAsatva); vyaka.153, smRca.197; (mathos); abhA.88 iccha (iSTa) mathAntataH (mathonnatiH); mitA. vira.152; pamA.341, vici.72, candra 52, vImi. 2 / 182, ap.2|183; vyaka.1.49 iccha (iSTa); smRca. 2 / 183; vyapra.317; vyau.102, vyama.91 pU., rAko. 197 iccha (iSTa) bhamanyadataH (bhaM tu yadataH); vira.144 476; setu 165; samu.99, vivya.40 pAti (Ana). dataH (tataH); pamA.335, vici.66 iccha (gaccha) zcAoM (2)naasN.6|24 anAkAla (prazanAdi) dAhinaH (dAla);
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 830 vyavahArakANDa mokSito mahatazcarNAyuddhe prAptaH paNe jitH| kRtaH etAvatkAlaM tvaddAsa iti abhyupagamitaH / bhakta. tavAhamityupagataH pravrajyAvasitaH kRtaH // dAsaH sarvakAlaM bhaktArthameva dAsatvamabhyupagamya yaH bhaktadAsazca vijJeyastathaiva vddvaahRtH| prvissttH| vaDavAhRtaH vaDavA gRhadAsI tayAhRtaH tallomena vikretA cAtmanaH zAstre dAsAH paJcadaza smRtaaH|| tAmudvAhya dAsatvena prvissttH| ya AtmAnaM vikrINIte (1) gRhe dAsyAM jAto gahajAtaH / krIto mUlyena / asAvAtmavikretetyevaM paJcadaza prakArAH / labdhaH pratigrahAdinA / dAyAdupAgataH pitrAdidAsaH / +mitaa.2|182 anAkAlabhRto durbhikSe yo dAsatvAya maraNAdrakSitaH / (2) dyUtajita iti prakAzapArijAtau / AhitaH svAminA dhanagrahaNenAdhitAM nItaH / RNa *vyaka.150 mocanena dAsatvamabhyupagataH RNadAsaH / yuddhaprAptaH (3) gRhajAtaH svagRhadAsyAM jaatH| krIto mUlyena samare vijitya gRhItaH / paNe jitaH yadyasmin vaamyntraatpraaptH| labdhastata eva pratigrahAdinA praaptH| vivAde parAjito'haM tadA tvaddAso bhavAmIti pari- bhaktadAso bhakSitaM bhaktaM mUlyadvAreNa yAvatte dadAmi bhASya jitaH / tavAhamityupagataH 'tavAhaM dAsa' iti tAvadahaM te dAsa itybhyupgtH| baDavAbhRto vaDavA svayaM sNprtipnnH| pravrajyAvasitaH prvrjyaatshcyutH| gRhadAsImudvAhya tatsvAmyanumatyartha dAsatvena praviSTaH / sa habhAtastadA bhito lokesanA Atmano vikretA svayamevAtmano vikrayamAdyartha kRta182; ap.2|182 gRha (gRhe); byaka.149 anA (annA); vAn / *smRca.19: smRca.199; vira.144 vyakavat ; pamA.336 vyakavat; (4) durbhikSe'zanavasanAdinA bhato'zanAdibhataH / vici.67 vyakavat ; nRpra.25, savi.291 (-); vImi. kenacinimittena pravajyAyA apakrAntaH zAkyAdiH / 2 / 182 stadA (zcaiva A); vyapra.319 vImivat ; vyau. AzramAdapakrAntasya caNDAlatvAdasambhASya eva 1017 vyama.91; vitA.637; baal.2|134 setu. sH| baDavA dAsI aniyatapaskatvasAmAnyAt / 159 vyakavat ; samu.100; vica.145 vyakavat ; vivya. nAbhA. 38 vyakavat . dAsyAdamocyAH (1) naasN.6|25 pUrvArdhe (RNAcca mokSito'nalpAd yuddhaprAptaH paNe jitaH) vasitaH (pasRtaH); naasmR.8|27yuddhe prAptaH taMtra pUrvazcaturvargo dAsatvAnna vimucyate / (prApto yuddhAt ); mitaa.2|182 yuddhe (buddha); ap.2|182 prasAdAtsvAmino'nyatra dAsyameSAM kramAgatam // myaka.150, smRca.199; vira.144, pamA.336, atrAdyAnAM gRha jAtakrItalabdhadAyAgatAnAM caturthoM vici.67 vasi (vAsi); nRpra.25, savi.291(=)mitAvat ; dAsatvApagamaH svAmiprasAdavazAdeva nAnyathetyAhavImi.20182 mokSi (moci) zeSaM mitAvat ; vyapra.319; tatreti / smRca.199 gyau.101 mitAvat ; vyama.91; vitA.637; bAla.. ... za134 mitAvat ; setu.159; samu.100 mokSi (moci); + apa. mitAvat vyakavaJca / pamA., vira., vici., savi., vica.145, vivya.38. . vyapra., vyau. mitAvat / (2) naasN.6|26 hRtaH (bhRtaH); naasmR.8|28; mitA. *zeSa mitAvat / 20182 nAsaMvat ; ap.2|182; vyaka.150 nAsaMvat; (1) naasN.6|27; naasmR.8|29 svAmino (danino); smRca.199 nAsaMvat ; vira.144 hRtaH (kRtaH); ! apa.20182; vyaka.150 tatra (etat ) dAsa ...te (naiva pamA.336, vici.67 nAsaMvat ; nRpra.25, savi. dAsyAt pramucyate); smRca.199; vira.145 dAsa...te 291 (=); viimi.2|182; vyapra.319, byau.101 (naiva dAsyAt pramucyate); pamA.343 vici.68 dAsa(dAsya); myama.91; vitA.635, baal.2|134; setu.160 jJeya / savi.292, candra.47 na vi (naiva) vyAsaH; myapra.320% (kSepa) zeSa nAsaMvat ; samu.100 nAsaMvat ; vica.145 vyama.917 vitA.637, setu.1617 samu.100, vitra. nAsaMbata..viSya.38 nAsaMvat. 146, vivya.39 bargo (okto).
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 831 'vikrINIte svatantraH san ya AtmAnaM nraadhmH| zvapadena zunaH pAdasadRzataptAyasena rAjJo dAsyamasa jaghanyatamasteSAM so'pi dAsyAnna macyate // kurvatoH kSatriyavaizyayorapi nirvAsanamuktavidhinA kAryam / prsaadaatsvaamino'nytretytraanussjyte| ttshcaaymrthH| svadharma na tiSThatIti sAmAnyenaivAbhidhAnAt / AtmavikretApi gRhajAtAdivat svAmiprasAdAdanyato / smRca.200 dAsyAnna vimucyata iti / evaM ca gRha jAtAdayo'pyAtma dvAveva karmacaNDAlau loke drbhisskRtau| vikretRpaJcamAH svAmiprasAdAdanAkAlabhRtAdaya iva pravrajyopanivRttazca vRthApravrajitazca yaH / / dAsyAnmucyanta iti vacobhaGgayA darzitamiti mantavyam / tadrAjadAsetaraviSayam / rAjadAsasya bahiSkArAnupa smRca.199 patteH / evaM ca pravrajyAvasitetaradAsavimokSaH svAminaH rojJa eva tu dAsaH syAt pravrajyAvasito naraH / prasAdaprANarakSaNAbhyAM bhavatItyavagantavyam / na tasya pratimokSo'sti na vizuddhiH kathaJcana // smRca.200 (1) naro vipretaro'bhimataH / viprasya dAsyaprati dAsyamokSakAraNAni SedhAt / smRc.199| yazcaiSAM svAminaM kazcinmokSayetprANasaMzayAt / (2) na kenacidapi prakAreNa tasya mokSaH zuddhirvAsti, dAsatvAtsa vimucyeta putrabhAgaM labheta ca // nityadAso nityAzuddho'saMvyavahAryazca sprshnaadinaa| / eSAM paJcadazavidhadAsAnAM madhya ityarthaH / etacca naabhaa.6|33 svAminaH prasAdAtprANarakSaNAdvA dAsyApagamanaM pravajyAvapArivAjyaM gRhItvA tu yaH svadharme na tiSThati / sitetaraviSayam / smRca.199 zvapadenAGkayitvA tu rAjA zIghraM pravAsayet / / anAkAlabhato dAsyAnmucyate goyugaM dadat / / (1) naasN.6|35 NIte (jAti) sa jagha (sujagha); nAsmR. saMbhakSitaM yad durbhikSe na tacchudhyeta karmaNA / / 8137 (vikrINIte ya AtmAnaM svatantraH snnraadhmH| sa jaghanya- . - tarasteSAM naiva dAsyAt pramucyate // ); ap.2|182 narA (1) ap.2|183; smRca.200; savi.293 jyopani (naro') tamaste (tarazce); vyaka.150; smRca.199: vira. (jyApari) hArItaH; samu.100. 145, pamA.344, vici.68 san ya AtmAnaM (sannA- (2) nAsAvAra nAsTa smAnaM yo); savi.262, candra.47 ya AtmAnaM (svAtmAnaM (nmoc):2|182 yazcaiSAM (yo veSAM) mokSa (nmoca); ap.2|| yo) vyAsaH; vyapra.320, vyama.91; vitA.637, seta. 182vyaka.151. mokSa (nmoca);smRca.199 mitaa.2|182 1617 samu.100% vica.146 ya AtmAnaM (yadyAtmAnaM); vat ; vira.147;pamA.346 vyakavat ; vici.69 ca (saH); vigya.39 vicivat. / savi.292 pUrvArdhe (yo vaiSAM svAminaM kazci [nmocaye] gopA(2) nAsaM.633 vasito (pasUto) na vizuddhiH (vizu- yet prANasaMkaTAt ); candra.48 vyAvat ; vyapra.34 vyakavat : divA); naasmR.8|35 rAza pa (rAjJAme ) prati (vipra); apa. 310 mitaa.2|182 vat ; vyau.102 yazcai (tathai) bhAga 2 / 183; vyaka.150.151; smRva.199 na vizuddhiH / (lAbha) manuH; vyama.91 mitA. 2 / 182 vat, vitA. (nAtra zuddhiH); vira.146 tu (hi) prati (hi vi); pamA. 637 mitA. 20182 vt| baal.2|134 yazcaiSAM 344 tu (hi); vici.67 prati (hi vi); savi.293: / (yo vaiSAM); setu.163(-) vicivat ; samu.100 mitA. candra.47 tu (sa) mokSo (loko); vyapra.318:vitA.633: / 2 / 182 vat ; vica.147 vimu (pramu) ca (saH); vigya. setu.160 vicivat ; samu.100 smRcavat ; vica.145 / 39 mokSa (nmoca) sa vimu (parimu) ca (saH). vicivat ; vivya.39 vicivat . (3) naasN.6|29; naasmR.8|31 mitaa.2|182; apa. (3) smRca.199 yaH sva (yastu); pamA.345 tu rAjA / 2 / 182 kAla (kAle) yadubhikSe (ca yadurge) dhyeta (dhyati); vyaka. (te rAjA) nyA.218 dakSanAradau, byama.91 pArivAjya/151 anA (annA) uttarArdhe (bhakSita cApi yadUdha na taccha(parivrajyAM) dakSanAradau; vitA.633 pamAvat , dakSanAradau; | dhyati karmaNA); smRca.200 pU.; vira.147 anA (annA) samu.100. uttarArdhe (bhakSitaM cApi yadastu na tacchudhyati karmaNA); bha.kA.1.5
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 vyavahArakANDam - durbhikSe bhRtaH paJcamo goyugaM datvA mucyate / svAmi- saptama RnnaanmokssitH| sa RNaM vRddhiM ca dattvA mucyate / prasAdAnmokSo prANarakSaNAcceti sarveSAM sthite'nicchatyapi aSTamaH kRtakaH kRte kAle pUrNe mucyate / naabhaa.6|31 svAmini niyogato mokSahetava ucyante / hetau liG / tavAhamityupagato yuddhe prAptaH paNe jitaH / yasmAd durbhikSa upayukta na karmaNA pratidivasakRtena pratizIrSapradAnena mucyeraMstulyakarmaNA // zudhyati, prANA hi tena rakSitAH / tasmAd goyugaM dAta- tavAhamityupagatAdayastrayo dAsavizeSAstu svAbhini.' vyam / ' naabhaa.6|29 vAkhilavyApAranirvartakadAsAntarapradAnAdvimucyate / Ahito'pi dhanaM datvA svAmI yadyenamuddharet / smRca.200 athopagamayedenaM so'pi krItAdanantaraH // bhaktasyopekSaNAt sadyo bhaktadAsaH pramucyate / (1) AhitadAsastvAdhAtrA svagRhItaRNe pratyarpite nigrahAd vaDavAyAzca mucyate vaDavAbhRtaH // . styuttmrnndaasyaadvimucyte| smRca.200 (2) athopagamayediti / yasminnAhito dAsastameva dAsyAd vimucyate) lavyapa (lAbhyupa); naasmR.8|33, mitA. yadi grAhayettadAsau krItAdanantaraH krItAdavaziSTo bhavatI 2 / 182, apa.21182 tu (ca) tpramu (dvimu) kRta...mAt (kRtalabdhyuparamAt); vyaka.151 tamu (dvimu) vyapaga(nyupara); tyarthaH / vira.148 smRca.200; vira.147 vyakavat ; pamA.346 pUrvAdhaM vira.148 (3) SaSTha Adhatto yathAgRhItaM dhanaM datvA, prabhuryayenaM (svaparyAptamRNaM datvA tadRNAt sa vimucyate); vici.69 vyakamokSayed mucyeta dAsyAt / atha yadyetAvatA kAlena vat ; candra.49 pramu (dvimu) uttarArdhe (kRta kAlAyuparabhe kRta. noddharAmIti tataH praviSTo'yaM bhaviSyatItyAdhattaM kAlo vimucyate); vImi.2.183; patra.321 kRtako'pi taM kAlamatigamayet / so'pi krItadharmA krItasya yA gatiH / (kRto dAso); vyau.102(=); vyama.91 vyapravat ; vitA. sA tasya / 638-639 RNI dAsyAt (RNadAsaH) ko'pi - (dAso); RNaM tu sodayaM datvA RNI daasyaatprmcyte| baal.2|134 vyapa (vyaya); setu.162 vyakavat ; samu. kRtakAlavyapagamAtkRtako'pi vimcyte|| 100 pramu (dvimu); vica.147 vyakavat ; vivya.39 samuvat , pU., bRhaspatiH. pamA.345 anA (annA) yugaM (dayaM) saMbha (tadbha); vici.69 (1) naasN.6|32 yuddhe (yuddha) zArSapra (pUruSa): nAsmR. uttarArtha (bhakSitaM cApi yadurge tanna zudhyati karmaNA); savi. 8 / 34 yuddhe (dhvaja) paNe jitaH (paMNAjitaH) mucparana (mucyate); 293 pR., kAtyAyanaH candra.48 uttarAdhe (bhakSitaM cApi mitA.21182 yuddhe (yuddha); ap.2|182 yuddhe (dhvaja) yadarga na tacchudhyati karmaNA); viimi.2|183 yugaM (yaM); mucyeran (mucyate); vyaka.151 madhyeran (mucyate); smRca. dhyapra.3217 vyau.102, vyama.91 pa. vitA.638, 200%3 vira.147 vyakavat / panA.346, candra.49 bAla.2134setu.161(-) anA (annA) uttarAdhe vyakavat ; viimi.2|183 mitAvat ; vyapra.321 mitAvat ; (makSitaM cApi yadvastu tanna zudhyati karmaNA); samu. vyau.102 =); vyama.91 raMstulya (rannalpa); vitA.638 10. na tat (tattu); vica.146 (-) setuvat ; vivya.29 mitAvat ; baal.2|134 mitAvat ; setu.162 yuddhe uttarArdhe (bhakSitasyApi yadurge tanna zudhyati karmaNA). (raNe) zeSaM vyakavat ; samu.100, vica.147 setuvat ; (1) naasN.6|30 Ahito'pi (Adhatto'tha); nAsmR. vivya.39 (=) setuvat , bRhaspatiH.. // 32 so'pi (sa vi); mitaa.2|182 pU. ap.2|182, (2) naalN.6|34; naasmR.8|36 vAyAzca (vAnAM tu) bhRtaH jyaka.151 pU. smRca.200 pU. vira.147, pamA.345 (hRtaH); mitaa.2|182 pekSa (kSepa) yAzca (yAstu) bhRtaH (hRtaH); pU.: vici.69, candra.49 viimi.2|183 pU.; nyapra.321 ap.2|183 (= ) pekSa (kSepa) pramu (vimu) niya... zca (vaDa. pU., nyau.102 pU.; gyama.91 pU.; vitA.638 pU. vAyA nigrahega) bhUtaH (hataH); vyaka.151smRca.200 pekSa baal.2|134 pR., setu.162, samu.100 pU.; vica. (kSapa) yAzca (yAstu); vira.148 bhRtaH (kRtaH); pamA.345 346 pekSaNAtsadyo (kSapaNenaiva) yAzca (yAstu) bhRtaH (itaH); (3) naasN.6|31 pUrvAdhe (datvA tu sodayamRNamRNI vici.69-70, candra 49 pramu (vimu); viimi.2|183
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA (1) gRhadAsIlobhena dAsatvamApannastatsaMbhoga- tatsarva dAsyAmapi samAnanyAyatvAdyojanIyam / tyAgAdvimucyata iti / smRca.200 vyapra.322 (2) trayodazo bhaktadAsa uktH| saH bhaktasyApradAnAt dAsyamokSe ghaTasphoTavidhiH mucyate, bhaktArtha hi dAsatvamabhyupagataH / caturdazo vaDa- svaM dAsamicchedyaH kartumadAsaM prItamAnasaH / vaabhRtH| sa nigrahAddAsyA vAraNAnmucyate / naabhaa.6|34 skandhAdAdAya tasyAsau bhindyAtkumbhaM shaambhsaa|| caurApahRtavikrItA ye ca dAsIkRtA balAt / / sAkSatAbhiH sapuSpAbhimUrddhanyadbhiravAkiret / rAjJA mocayitavyAste dAsatvaM teSu neSyate // adAsa iti coktvA triH prAGmukhaM tamathotsRjet / / caurairapahRtya vikrItAH, vallabhaizca ye balAd dAsI- svadAsamadAsaM kartuM yadIcchati tuSTaH, tasya skandhAd kRtAH, rAjJA mocyaaH| tadoSAddhi te tAmavasthAM gtaaH| ghaTaM gRhItvAdbhiH pUrNa svayameva sahAdbhiH bhindyAd ghaTam / ata eva teSAM dAsatvaM nepyate / teviti vissysptmii| yat tvayA kartavyaM ahameva tat karomi na tvayA teSAM doSAbhAvAdanabhyupagamAcca / naabhaa.6|36 kRtena mama prayojanamastIti ghaTagrahaNena tAbhyAM khyApita tevAhamiti cAtmAnaM yo'svatantraH prayacchati / bhavati / naabhaa.6|40 na sa taM prApnuyAtkAmaM pUrvasvAmI labheta tam // tataH prabhRti vaktavyaH svAmyanugrahapAlitaH / (1) tavAhamityupagato dAsa ityuktaH pUrva, tat bhojyAnno'tha pratigrAhyo bhavatyabhimataH satAm / / svatantraviSayam / naabhaa.6|38 - (2) asvatantraH paradAsatvenAsvatantraH / kAma nUtana- (1) naasN.6|40 svaM (sva) yaH (yaM) syAsoM (syAtha); khAmidAsya kAmayamAnaM itaradAsIbhavantaM taM dAsaM pUrva- naasmR.8|42 svaM (sva); mitaa.2|182; apa.1183 khAmI gRhNIyAdityarthaH / evaM yadetaddAsamadhikRtyoktaM (= ); vyaka.152 syAsI (syAzu); smRca.201; vira. 149 vyakavat ; pamA.347 nAsmRvat ; vici 70 vyakapramu (sa mu yAzca (yAstu) bhRtaH (hataH); vyapra.321smRcavat / vat; savi.294 nAsmRvat ; viimi.2|183 vyakavat ; vyapra. jyau.102 yAzca (yAstu) bhRtaH (hRtaH); vyama.91 yAzca 322; vyau.102 nAsmRvat ; byama.92 nAsmRvat ; vitA. (yAsta); vitA.638-639 mitAvat ; baal.2|134 641-642, bAla.21134; setu.163 vyakavat ; samu. mitAvat ; setu.163 (); samu.100 smRcavat ; vica, 100, vivya.40 svaM (kha) zeSa vyakavat . 147 pekSaNAt (pekSayA); vivya.39( = )saMdarbheNa tu bRhaspatiH. (2) naasN.6|41 sAkSa (akSa) nyadbhira (nyenama); (1) naasN.6|36 cau (co) moca (mokSa); naasmR.8|38 naasmR.8|43; mitaa.2|182 iti coktvA (ityatha ktvA) nAsaMvat ; bhitA.20182 dAsatvaM teSu (dAsyaM teSu hi); apa. mathotsa (mavAsa); ap.2|183 (=) mathotsR (mavAsa); vyaka. 11829 vyaka.151 smRca.200 cArApaddata (cArApahata) 152 kiret (kiran); smRca.2017 vira.149 vyakabat ; vira.147; pamA.347; vici.68-69, savi.294 pamA.347 khaM tamatho (khamtu tatho); vici.70 vyakavat ; dAsIkRtA (dAsAhatA); candra.48 rAjJA (dAsyAta) teSu savi.294 mukhaM (mukhaH); viini.2|183 sa / (su) makhaM (tasya); vyapra.321; vyau.102 mitAvat ; vitA.638 (makhaH) zeSa vyakavat ; vyapra.327 vyau.103 matho s mitAvat ; setu.163; samu.100, vica.147. (mavAsa) zeSa vyakavat ; vyama.92; vitA.642 gitAvata; (2) naasN.6|38 pUrvAdhe (tabAsmIti ya AtmAnamarava- baal.2|134; setu.163.164 vyakavat ; samu.100; tantraH prayacchati); nAsmR. 8 / 40; vyaka.151 sa taM (sa tat); vivya.40 vyakavat . smRca.200 sa taM (sama); vira.147 miti cAtmAnaM (mityu- (3) naam.6|42 no'tha pratigrAyo (naH pratigRyazca) pagato); pamA.347 cAtmA (vAtmA); vici.68savi. satAm (ca sa:); yaka.152 naM 'tha (nazca); smRva 2017 294 kAtyAyanaH; candra.48 viravat ; vyapra.322; nyama. vira.149 vyakavat : panA.347: vidhi.70: mo 95 92, setu.162 tkAmaM (kAla) zeSaM viravat ; samu.100 bRhasatiH; vIni.21183; vyapra.322 'tha ('nya) pana. smRcavat ; vica.147 viravat . 92 setu.164 bhavatya (bhaveda); samu.100.
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 vyavahArakANDam (1) khAmyanugraheNa kaSTataradazApAkaraNarUpeNa pAlitaH zuzraSakacAturvidhyanimittAni nijasvarUpaM nItaH saMbhASaNAdiyogyo bhavati tadAnImeve. anekadhA te'bhihitA jAtikarmAnurupataH / tyarthaH / dAsImadAsI kartumicchato'pi samAnametadvidhA- vidyAvijJAnakAmArthanimittena cturvidhaaH|| nam / dAsamityatra liGgavacanayoruddezyavizeSaNayoraviva- ekaikaH punareteSAM kriyAbhedAtprapadyate // kSitatvAt / smRca.201 (1) bhatyA ityanuvRttau-anekadheti / vyaka.147 (2) tataH prabhRti svAmyanugrahapAlita iti saMjJayA (2) vedavidyA ziSyasya zuzraSakatve nimittaM zilpavaktavyaH / abhimataH puujyH| vira.149 vijJAnamantevAsinaH karmArthoM bhRtkaadeH| smRca.4 (3) ihAcAravacanamakaraNe nigahyakaraNArtham / 'vidyA trayI samAkhyAtA RgyajuHsAmalakSaNA / ___ naabhaa.6|42 tadartha guruzuzrUSAM prakuryAcchAstracoditAm / / bhAryAputradAsAnAM na dhanasvAmyam vijJAnamacyate zilpaM hemakupyAdisaMskRtiH / adhanAtraya evate bhAryA dAsastathA sutH| / nRtyAdikaM ca tacchikSan kuryAtkarma gurogRhe / / yat ta samadhigacchanti yasyaite tasya tad dhnm|| kaGkaNakaTakAdi nirmANaviSayaM nRttagItAdikaraNaviSayaM aniyatadezatvAcca bhAryAdInAmadhanA eva traya cakArAtstambhakumbhAdiracanAviSayaM ca vijJAnaM zilpa uktAH / na tairdhanatRSNayA bhartapitRkAryotsargaH kartavyo jJAnamucyate / tatprAptyarthamantevAsI gurogahe karmakaGkaNabhAyaryAdibhiH / yacca te svAmyarthamahApayanta kenacit kaTakAdikaM kuryAdityarthaH / anena hemakArAdijAtiprakAreNa labheran , svAmina etad dhanam / naabhaa.6|39 kRtaH kaGkaNakaTakAdikarmakRtazca vizeSo'ntevAsinAM bRhaspatiH drshitH| smRca.195 vetanAnapAkarmasvAmipAlavAdAbhyupetyAzuzrUSANAM / yo bhuGkte paradAsI tu sa jJeyo vanitAbhRtaH / samAnatvam karma tatsvAminaH kuryAdyathAnyo'rthabhUto nrH|| adeyAdikamAkhyAtaM bhatAnAmucyate vidhiH / azuzrUSAbhyupetyetatpadamAdI nigadyate // (1) vyaka.147; smRca.4 te'bhi (tvabhi); vira.140; vici.64 utta.; savi.282 utta., nAradaH; setu.156, zuzrUSAmabhyupetyA'zuzrUSoretatpadaM vivAdapadamityarthaH / samu.18 smRcavat . vici.63 (2) vyaka.147; smRca.4 kaH (ka) dAtprapadyate (damavetanasyAnapAkarma tadanu svaamipaalyoH| bhiyata); vira.140, savi.289 nAradaH; samu.98. kramazaH kathyate vAdo bhRtabhedatrayantvidam // (3) byaka.147; smRca.195; vira.140 codi bhato mUlyena tatkarmakaraH / idaM vivAdapadam / vira.139 (dezi); pamA.338 cchAstra (cca pra); vici.64 viravat / nRpa.25 pamAvat ; savi.289 nAradaH; vyapra.314 setu. (1) naasN.6|39 evaite (evoktA); naasmR.8|41 yasyete / 156 viravat ; samu.98. (yasya te) zeSaM nAsaMvat : Vulg. uttarArdhe (teSAM yatkiMcana- (4) vyaka.148 maku (marU) kSan (kSA); smRca.195 (nRttAdravyaM tatsvadravyaM prakIrtitam); vyaka.152 vira.149,vici. dikaM ca yatprAptuM karma kuryAdgurogRhe); vira.141 skU (sthi); 70:255 () pU.; candra.5 prathamapAdaH :50 bhAryA pamA.338 maku (marU) cchikSan (prApta); vici.64 nRpra.25 (patnI); setu.164 yatte (yaM te). pamAvat ; savi.289 cchizan (tprApta) nAradaH; vyapra.314 (2) vyaka.147; vira.139, vici.63 azuzrUSAbhyu paM (lpe) chickSan (prAptuM); vitA.629 (vijJAnamucyate karma (zuzrUSAmabhyu); setu.155 bhRtA (bhRtyA) pU. hemakupyAdisaMskRtim / nRtyAdikaM ca tatprAptuM karma kuryAdguro. (3) vyaka.147; vira.139, vici.63-64 nu (tha) guhe); setu.157; samu.98 smRcavat ; vica.144. dhyate (lapyate) do (dau); setu.156 nu (4) bhUta (bhRtaM); vinya. (5) vyaka.148 nitA (DavA) tat (cat); smRca.196; 38 vicivat , caturthapAdaM vinA, nAradaH. | vira.142thA anyo'rtha (thAnena); pamA.339 nitA (DavA) zeSa
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA bahudhA'rthabhRtaH proktastathA bhaagbhRto'prH| (1) bhAgamiti zeSaH / vira.143 hInamadhyottamatvaM ca sarveSAmeva coditam // (2) bhogabhRtasyApyarthabhRtavizeSatvAccatuSTvam / 'dinamAsArdhaSaNmAsatrimAsAbdabhRtastathA / vici.66 karma kuryAtpratijJAtaM labhate paribhASitam / / kAtyAyanaH (1) tatsvAmino dAsIsvAmina ityarthaH / arthabhatasya antevAsividhiH bahuvidhatvamarthAlpatvamahatvatAratamyena jJeyam / tattAratamyaM yastu na grAhayecchilpaM karmANyanyAni kArayet / ca bhRtyazaktyanusArataH pratyetavyam / smRca.196 prApnuyAtsAhasaM pUrva tasmAcchiSyo nivartate / / (2) bhAgabhato'tra krmphlaaNshbhtH| vira.142 zilpamazikSayataH svakIyAni ca kamANi kArayato arthabhatabhedAH guroH ziSyeNa tyAgo rAjJA ca prathamasAhaso 54 AyudhI cottamasteSAM madhyamaH sIravAhakaH / kArya ityarthaH / apa.6184 bhAravAho'dhamaH proktastathaiva gRhakarmakRt // brAhmaNetareSveva varNAnulomyena dAsyam sIravAhakaH karpakaH / yathaiva bhAravAho'dhamaH prokta- / svatantrasyAtmano dAnAddAsatvaM dAravabhRguH / stathaiva pAkakaraNAdyakhilagRhavyApArakRdadhamaH prokta triSu varNaSu vijJeyaM dAsyaM viprasya na kacit / / ityarthaH / kAlakRtastu bhRtyAnAM vizeSaH kAlAlpatva yathA bhartuH saMbhogAthai svazarIradAnAddAratvaM tathA mahatva nibndhnH| sa ca prAgeva dinamAsetyAdinokto'nu- svatantrasyAtmanaH parArthatvena dAnAddAsatvamiti bhRgurAsaMdheyaH / __ smRca.197 cAryoM manyate ityarthaH / anenAtyantapArArthyamAsAdya "dviprakAro bhAgabhUtaH kRSigojIvinAM smRtaH / zuzraSakA dAsAH, pArArthyamAtramAsAdya zuzrayakAstu jAtazasyAttathA kSIrAtsa labheta na saMzayaH // karmakarA iti bhedo'pyukta ityavagantavyam / viravat ; vici.65 nitA (DavA) rtha (nna); candra.46 rtha atyantapArArthaM tu teSAM bhavati yaistu svapuruSArthavRtti(3); nRpra.24 nitA (DavA); vyapra.316; vitA.631; nirodhena pArArthyamAzritaM evaMbhUtadAsatvaM brAhmaNetareSveva setu.158 nitA (DabA) nyo'rthabhRto (bhRtako); samu. 'triSu varNapu' iti tenaivAbhidhAnAt / anena dAsAnAM triSu vaNaSu iti te 99; vica.144 nitA (DavA) karma tat (tat karma) zeSaM vira- jAtito bheda uktaH / XsmRca.197 vat ; vinya.38 naH (ne) nyo'rthabhRto (nabhRtako). (1) vyaka.148 matvaM (mAnAM); smRca.196; vira. x vyapra. smRcavat / 142 rtha (na); pamA.339; vici.65 pU., nRpra.25; (bhoga); nRpra.25 kRSigojIvinAM (kRSiNA jIvinA); vyapra. gyapra.316 rtha (rthaka); vitA.631 pa.; setu.158 bhA (bho) 316 jIvi (bIji) nAradaH; vitA.631 sa labheta na pa.; samu.99 'paraH (naraH). saMzayaH (yo bhAgaM vai labheta saH); setu.158 vicivat ; samu. (2) vyaka.148 tri (di) bda (cca) smRca.196 bhate 99 pUrvAdhaM smRcavat , . uttarArdhe (jAtasasyAttathAkSIrAlabhante (bheta); vira.142 tri (dvi); pamA.340; nRpa.25 trimA- paribhASitam ); vivya.38 vicivat. sAbda (dvitrimAsa); byagra.316 bda (cca); vitA.631; (1) apa.21184; vyaka.148; smRca.196; vira. setu.158 tri (dvi) bhate (bheta); samu.99 smRcavat . 141; panA.338, savi.290, vyapra.315; samu.98. (3) vyaka.149 thaiva (thA ca); smRca.196 co (yo); (2) ap.2|183; vyaka.153 viprasya (vipre tu); vira.143 thaiva (thA ca); dAve.85; vyama.90 (AyUdhI smRca.197; vira.152 viprasya na kvacit (vipre na vidyate); tUttamaH prokto madhyamastu kRSIvala:) thaiva (thA ca); samu.99. pamA.340 pa.: 341 caturthapAdaH; dIka.49 utta.; vici. (4) ap.2|184; vyaka.149; smRca.196 ro (rA) 72 utta.; savi.295 utta.; candra.52 tribhu varNeSu (varNabhRtaH (bhRtAH) vinAM (vanaH); vira.143; pamA.3 40 vigojI- trayasya) utta.; vyapra.317; byama.90; vitA.633 utta.; vinA (paNo jIvitaH) sa labheta (labhate tu); vici.65 bhAga rAkI.475 pU. samu.99, vivya.40 utta. -----
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 836 vyavahArakANDam varNAnAmAnulomyena dAsyaM na pratilomataH / rAjanyavaizyazUdrANAM tyajatAM hi svatantratAm // svatantratAM tyajatAmatyantapArArthya bhajatAmityarthaH / pratilomata ityetatsvadharmaparityAgibhyo yatibhyo'nyatra draSTavyam / smRca. 197 brAhmaNetareSveva Apadi samavarNadAsyam varNe'pi vipraM tu dAsatvaM naiva kArayet / zIlAdhyayanasaMpannastadUnaM karma kAmataH // (1) zIlAdhyayanasaMpanno brAhmaNastadUnaM zIlAdhyayananyUnaM brAhmaNaM karma kArayet ityarthaH / vyaka. 154 (2) 'dAravaddAsate 'ti vacanAdviprasya savarNapratidAsatvamApadi prAptamivAbhAtIti buddhayA tanniSedhArthamAhasamavarNo'pIti / yasmAtparopakAraH kartavyaH tasmAdUnaM karma madhyamottamakarmavyatiriktamapi karma kAmato vetanamantareNa svecchayA parahitArthamaparaH kuryAditi / (3) zIlAdhyayanasaMpannaM brAhmaNaM na dhyayananyUnaM brAhmaNaM karma kArayet / +smRca.198 tadUnaM zIlAvira. 152 tatrApi nAzubhaM kiMcit prakurvIta dvijottamaH / brAhmaNasya hi dAsatvAnnRpatejo vihanyate || + byapra. smRcavat / (1) apa. 2 / 183; vyaka. 1531 smRca.197 varNAnA (varNakra); vira. 152; pamA. 3411 savi. 295 nArada: : 296 pU.; vyapra. 317 hi (ca); vyama. 91; vitA. 633 pU. : 808; samu. 99. (2) apa. 2 / 183 varNe (varNo ) panna: (pannaM); vyaka. 153154 kAmata: (kArayet ); smRca. 198 varNe (varNo ) panna: (panne); vira. 152 panna: (panna ) ; pamA. 342 sama... praM tu (asavarNe tu viprasya ) zIlA ( zrutA) panna: (panna ); daki. 49 pU.; vici. 72 varNe'pi vipraM tu (varNaM tu viprastu) pannaH (pannaM); savi. 295 'pi (tu) pU., nAradaH; vyapra. 318 samavarNe'pi (savarNo'pi hi ); vyama. 91 samavarNespi vipraM ( savarNe'pi tu vipre) panna: ( panne ) ; vitA. 634 samavarNe'pi (savarNo'pi tu ) tadUnaM (na hyUnaM) na: (nne); setu. 165 varNe'pi vipraM tu ( varNaM tu viprastu); samu. 99; vivya 40 varNe'pi vipraM tu (varNaM tu viprasya ). (3) apa. 2 / 183 hi (tu); vyaka. 154; smRca. 1981 vira. 152, pamA. 342 pU. vici.72; vyapra. 318 (1) tatrApi nAzubhaM viNmUtrazodhanAdikaM kAsye dityarthaH / vyaka. 154 (2) svakIyecchayA viziSTapuruSopakArArthaM tatkarma kurvannapi brAhmaNo nAzubhaM karma kuryAditi / + smRca. 198 kSetraviTzUdradharmastu samavarNa kadAcana / kArayeddAsakarmANi brAhmaNaM na bRhaspatiH / / (1) kSatraviTzUdradharmastviti kSatriyavaizyazUdrANAM tu samAnavarNAnAmapi sAvarNye'pi kadAciddAsasvAmibhAvo bhavet / brAhmaNaM tu samAnavarNa samAnaguNaM na kArayediti bRhaspatirmanyate ityartha iti pArijAtahalAyudha - svarasaH / kSatraviTzUdradharmastu brAhmaNo brAhmaNaM dAsakarmANi na kArayediti vijJAnezvarasvarasaH / sarvazcAyamartha upagrAhya eveti / * vyaka. 154 (2) atra ('brAhmaNasya hi dAsatvAt iti pUrvoktavAkyamantarbhAvya) vAkyatrayaM tatrAdyavAkyasya prAtilomyena dAsatve kArite kArayituste johAnirjAyata ityarthaH / dAsatvaM tu na saMkarajAtidharma iti dvitIya vAkyasyArthaH / dAsyavaddAsakarmANyapi sarvathA brAhmaNaM na kArayet iti samavarNo'pIti tRttIyavAkyasyArtha iti na kiMcitpunaruktamiva / smRca. 198 dAsakarmANi "viNmUtramArjanaM caiva nagnatvaparimardanam / prAyo dAsIsutAH kuryurgavAdigrahaNaM ca yat // nagnatvaparimardanaM paridhAvanaM nagnatve sati, parimardanaM saMvAhana miti pArijAtaH / vyaka. 149 + vyapra. smRcavat / * vivAdaratnAkare 'vijJAnezvara' ityatra 'lakSmIdhara' iti paThitam / zeSaM vyakavat / kiMcit (karma) pU.; vyama. 91 pU.; vitA. 634 pU. setu. 165; samu. 99. (1) vyaka. 154; smRca. 198 varNa (varNe); vira. 152; vici. 72; setu. 165; samu.99 smRcavat. (2) vyaka. 149 tronmA (trotsa); vira. 144; setu. 159 tronmArjanaM (trotsarjane).
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupaiyAzuzrUSA . amocyaM pravrajyAvasitadAsyam dAsadhanam pravrajyAvasitA yatra trayo varNA dvijAtayaH / dAsasya tu dhanaM yatsyAtsvAmI tasya prabhuH smRtaH / nirvAsaM kArayedvipraM dAsatvaM kSatraviT bhRguH // prasAdavikrayAdyattu na svAmI dhanamarhati / / (1) nirvAsaM kArayedrAjeti zeSaH / smRca.199 (1) svAmiprasAdAtsvavikrayAcca yalabdhaM dAsena (2) kSatraviT ksstriyvaishyau| vira.146 taddAsadhanaM svAmI nAhati / yatta prakAzaM svAminA pretrajyAvasito dAsaH moktavyazca na kenacit // dAse vikrItam / yadvA svavikraye dAsena mUlyatayA dAsyAmAryasaMtatI dAsyAH sAnvayo mokSaH labdham / yadvA prasAde svAminA dAsasya kRte dattaM svaMdAsI yastu saMgacchetprasUtA ca bhvetttH| tatra dAsadhane'pi na svAmI prabhuriti prakAzahalAyudhaavekSya bIja kAryA syAdadAsI sAnvayA tu saa|| kaamdhenupaarijaatprbhRtyH| 'prakAzavikrayAdyattu tatsvAmI (1) avekSya bIjaM svAminA tasyAM janitaM putram / dhanamahatIti kaizcitya ThitaM, tadapi prakAzavikrayAdyartha sAnvayA tatputrasahitA sA adAsI kAryA, idaM anya- dhanaM tatsvAmI dAsa evAhati na dAsaprabhostatra putrAbhAve / anyathA anya eva putrastadarthakriyAyA- prabhutvamiti, svarasakhaNDanenApi pratiprasavaparatayA / miti na sAnvayA'dAsI kAryA iti / evameva pAri. anyathA AnarthakyAdyavahAravirodhAccopekSyam / jaatprkaashau| +vyaka.152 *vyaka.152-153 (2) svakRtagarbhAdhAnamanusaMdhAya svAminA svadAsI (2) iti kAtyAyanena dAsadhanaprabhutve smRte'pi saMtAnasahitA dAsatvavimocaka vidhinA svakRtagAMdhAnA- dAsIdhane'pi svAminaH prabhutvaM smRtamiti mantavyam / derdAsatvaparihArArthamadAsitvena kAryA syAdityarthaH / smRca.201 xsmRca.201 dAsoDhA dAsA bhavati dAsenoDhA tvadAsI yA sA'pi dAsItvamApnuyAt / + vira., vImi. vyakavat / yasmAdbhato prabhustasyAH svAmyadhInaH prbhurytH|| x byapra. smRcavat / * vivAdaratnAkare. 'kaizcit ' ityatra 'lakSmIdheraNa' iti (1) ap.2|183bhRguH (nRpaH); vyaka.151 ( =);smRca. paThitam / zeSa byakavat / vici., vImi. vyakavat / 199; vira.146( = ) apavat ; pamA.645 yatra (ye tu) (1)ap.2|183 tasya (tatra) prasA...yattu (prakAzaM vikrayAce catraviTa bhRguH (kSatriyaM vizaH); vici.67 yatra (ye tu) zepaM tu); vyaka.152 tu dhanaM (hi dhanaM) tasya (tatra); smRca.201 apavat ; davi.271 ( 3 ) apavat ; savi.293; candra.47 pU.; vira.150 prasAda (prakAzaM) zeSa vyakavat ; vici.71; dAsa...bhUguH (kSatraviT ca tathA nRpaH); viimi.2|183() savi.295 smRtaH (mataH) pU.,nAradaH; candra.50 tasya (tatra) dAsa...bhRguH (dAsatvakSatravinnRpaH); vyapra.317; vyama.91 yattu (dhantu); vImi.21183 yattu (cantu); vyapra.322 pU. patraviTa (kSatriye); vitA.633, rAkau.476; setu.160, vyama.92 savivat, pU.; vitA.642 pU.; setu.164 162 apavat ; samu.100; vica.146 apavat , 'dAsyaM tasya (tatra) smRtaH (yataH); samu.100 pU., vivya.40. patravizau nRpaH' iti prAyazcittaviveke pAThaH, vivya.39 (2) apa.21183 'pi dAsItva (dAsAtsvatva) bhInaH biTa mRguH (vaizyayoH). (2) savi.293. abhu (dhInapati); vyaka.153 dAsItva (dAsatva) yasmAt ...(3) apa.21183 sva (svAM) vekSya (vIkSya); vyaka.152; (tasyAH ) prabhu (pati); smRca.201; vira.150 manuH, manu sUca.201 syAdadA (sthAnna dA); vira.148; vici.70 smRtau nopalabhyate; vici.71 (-) dAsItva (dAsatva) dhInaH kAryA syAdadAsI (kartavyA adAsI); candra.50 sva (svAM); (dhIna); smRci.60 uttarAdhe (dAsyA gRhIto dAsastu so'pi biimi.2|183 ttataH (tadA) zeSaM vidhivat ; vyapra.322 / dAso na saMzayaH) manuH; savi.294 tvadAsI yA (ca yA va (svAM); vyama.92 vyapravat ; vitA.642 vyapravat ; setu. | dAsI) yasmA (yasta); candra.51 vImi.21183 dAsItva samu.100 vimya.39, ca. (tu) zeSaM vicivat . (dAsatva); nyapra.322 prabhu (pati); vyama.92; vitA.6.1%
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ -838 vyavahArakANDam (1) dAsAtsatvamiti pAThe satvaM prANI, tadadAsyAH / varATikaiva na gRhyate tasya dAsoDhatvamaprayojakameva satyA voDhurdAsAccedavAptaM tadA taddAsasvAmino dAsatAM / kulAcAreNApavAdakena smRtyukterpvaadaat| tathA buvA yAtIti veditvymityrthH| ap.2|183 ' pariNayanena tathA svIkArAt / candra.51 (2) dAseneti yo yasya dAsastena tadadAsyapi (5) AdhunikAstu yadi prAganumati vinA dAsenoDhA pariNItA tasya dAsI bhavatItyarthaH / dAsapadena prathamena tadA gaurIvarATikAmAtramagrasvAmine dAtavyamuttarasapratiyogikadAsatvasyAbhidhAnAdadAsItyatrApi saiva svAminA, na tu dAsyAnutpattireva / *viimi.2|183 vyAkhyayA / tatrAdAsI dvividhA-kasyApi na dAsI, bAmaNIkulastrIdhAnyAdInAM vikrayadAsIkaraNAdau daNDaH . kasyaciddAsI vA, ubhayatrApi sAmAnyato'pyapekSaNIyAnu AdadyAdabrAhmaNI yastu vikrINIyAttathaiva ca / materanumatirapekSaNIyA / yadi tu no vyutpattyA kasyApi rAjJA tadakRtaM kArya daNDayAH syuH sarva eva te|| yA na dAsI, sA adAsItyabhimataM, tatrApi yA kasyApi kAmAttu saMzritAM yastu kuryAdAsI kulastriyam / dAsI, tasyAmapi sAmAnyato vizeSato vA svAmisvIkAreNa saMkrAmayeta vAnyatra daNDyastaccAkRtaM bhavet // dAsatyaktAyA UDhAyA vivAhayitRsvAmisvatvAspadatvaM kAmAdicchAtaH, yastvicchayopagatAmapi kulastriyaM / bhavitumarhatyeva, tacca nyAyAdvAkyagatyA veti na kazci- dAsIkuryAt anyasmai vA samarpayet, sa daNDaya ityrthH| sphalato vizeSaH / +vyaka.153 - vyakaH154 (3) arthAcca dAsoDhatvaM puurvsvaamidaasymokssheturuktH| bAladhAtrImadAsI ca dAsImiva bhunaktiH yH| ata eva tatprakaraNe vAkyamidaM, svAmyanumatyA ca paricArakapatnI ca prApnuyAtpUrvasAhasam // dAsakRtaM pramANamatastadvimativiSaye ceTikApariNayabanna "vikrozamAnAM yo bhaktAM dAsI vikretumicchati / pUrvasvAmitvatvahAniriti / xvici.71 anApadisthaH zaktaH sanprApnuyAdadvizataM damam / / (4) dAsapadamatra mukhyadAsaparaM, yasmAditi hetumanni gadena dAsoDhatvameva pUrvasvAmyasattve taddAsasvAmisvattve ___* svamataM vicivat / ca heturataH svAmisaMmatyapekSApi nAbhigamyate / adA (1) ap.2|183 vikrINIyAt (vikrINIta); byaka. 154; vira.154; vici.73, vyapra.323 apavat, syAstu svAmyeva nAsti svAmisaMmatyapekSatve vAkyameveda vyama.91; vitA.635, setu.166, samu.99; vigya. maprayojakaM syAt / svAmyananumatadAsakRteraprAmANikatvAta 41. svAmyananumataceTikApariNayavat yadi ca svAmyanumatya (2) ap.2|183 kuryAdAsI (dAsI kuryAt ); vyaka.154 pekSApi prayojikA tadA sAmAnyataH sA'pyastyeva dAsyA yeta vA (yedathA) zeSa apavat ; vira.154 yastu (yazca) vivAhasyAcArAgatatvAt / svAmisaMmati vinA vivAhi yate vA (yesathA) zeSaM apavat ; vici.73 pUrvArdhe (kAmAtAyAM krameNa pratimuNDaM gaurIvarATikA deyA na bhavati saMsRjatI yastu dAsI kuryAtkulastriyam ) mayeta (mayati); kintu vivAhitAmAtrasya, taddeyatAprayojakasya dezAcArasya vyapra.32 3 vA (cA); vyama.91, vitA.635, setu. tAvanmAtraviSayatvAt prakArAntarAbhAvAt, sAdhAraNa- 167 kAmAttu (kAmataH) mayeta (mayati) zeSa apavat / gaurIvarATikayA asAdhAraNadAsapariNaye gaurIvarATikA- samu.99. mAtra samAdheyam / na tu vivAhitApi sAdhAraNI bhavati. (3) ap.2|183 patnI ca (patnI vA) trImadAsI ca (trI mahAdAsIM); vyaka.155, vira.155 patnI ca (patnIM vA); taddAsoDhatvena dIyamAnatvAt / evamanyadAsasya svIyatva vici.73; byapra.323 viravat ; byama.91 madAsIM bhrameNa svArthena pariNayane boddhavyam / yasya kule gaurI. (madhAtrI); vitA.635 madAsI (madhAtrIM) patnI ca (patnIM vA) + + vira. vyakavat / x zeSaM vyakavat / tpUrva (sarva); setu.167:270 trImadAsI (nIM vadAsIM) setu.164-165 (-):320 krameNa bRhaspatiH; vica.147 | prathamapAda: samu.99. bata: (smRtaH), vivya.40. - (4) ap.2|183bhktaa (bhakta)vyaka.155bhaktrA (muktA);
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ abhyupetyAzuzrUSA 839 (1) bAladhAtrI bAlasya stanyadAnena poSaNaM kurvANAM | 'vizrabdhaM brAhmaNaH zUdrAdravyopAdAnamAcaret / adAsI nikSiptAM zaraNAgatAM vA, paricAraka: sevakaH, na hi tasyAsti kizcitsvaM hi sH|| vikrozamAnAM nAhaM vikretavyeti vadantIm / uzanA vyaka.155 dAsyAnarhAH (2) dvizataM paNAnAmiti zeSaH / bhaktAmityanena sapiNDazca na vipro nAnyayonayaH / duSTAyA vikrayaNe daNDAbhAva iti darzitam / dAsabhAvaM na te'hanti na ca vidyAdhiko dvijH|| vyapra.323 ayamarthaH-brAhmaNasya antyayonirna dAsaH vidyAdAsIsutadAsyavicAraH / daasiigmnvicaarH| dhikazca / evaM ksstriyaadeaahmnnH| samavaNe tu vidyAdhiko dAsIsatAzca ye jAtAstasyAH patyA pareNa vaa| na dAsaH antyayonirapi na dAsa iti dhyeyam / savi.296 utpAdako yadi svAmI na dAsAstasya sUnavaH / / anyadIyA tu yA dAsI na dAsyanyasya sA bhavet / parivrajyAvasitadaNDa: zulkaM datvA tu tAM gacchedadatvA daasymrhti|| / pArivAjyaM gRhItvA tu yaH svadharme na tiSThati / yastu zulkaM datvA dAsyAM apatyaM utpAditavAn tada- zvapadenAGkayitvA taM rAjA zIghraM pravAsayet // patyaM tasyaiva bIjaprAdhAnyAt / / zulkamadatvaiva gacchati kaNvaH apatyaM cotpannaM tadapatyaM dAsIsvAmina eveti bhAruci dAsyAnarhAH prabhRtaya AhuH / varadarAjastu dvayorityAha-'ato'patyaM / ajJAtayonayaH sarve naiva dAsA dvijanmanAm / dvayoriSTaM piturmAtuzca dharmataH' iti vadan / vidyAdhikaH sajAtazca sapiNDo guravo'pi ca // savi.295 mArkaNDeyapurANam nai devadAsyA gamane zulkado dAsatAM vrajet / prAtilomyena dAsyam na cecchulkaM tu bIjArthaM tadvIjaM kSetriNo bhavet // cANDAlenAnanujJAtaH pravekSye jvalanaM yadi / devalaH cANDAladAsatAM prApsye punaranyatra janmani / / ' putrabhAryAdAsazUdrANAM dhanasvAmyavicAraH mArkaNDeyapurANe cANDAladAsatAM prAptasya harizcapitaryuparate putrA vibhajeyurdhanaM pituH / ndrasya vAkyam / vira.145 asvAmyaM tu bhavedeSAM nirdoSe pitari sthitesh|| patyau jIvati nArINAM dAsAnAM svAmini sthite| (1) vyaka.152; vira.150 vici.71 setu.164, tadvanniyatamasvAmyaM sarvArtheSvabravInmanuH / / vibha.76 kiJcitsvaM (yatkiJcit ). (2) savi.296; samu.99 vipro... yaH (vipreSvantyayo nijaH) te'Inti (gacchanti).. * sthalAdinirdezaH dAyabhAge draSTavyaH / (3) ap.2|183 (zvapAdenAGkitaM taM tu rAjA zIghra vira.155 vyakavat ; vici.73, vyapra.323 monAM vivAsayet ); vyaka.151 zIghraM (sarva); vira.146 pade(pAde); (mANAM); vyama.91 dvizataM damam (tpUrvasAhasam ); vici.67, davi.271viravat ; candra.48 virabat ; nyapra. vitA.636; setu.167; samu.100 vyamavat ; vivya.41. 318 taM (tu) dakSanAradI; vyama.91 pArivAjyaM (parivrajyAM) (1) savi.295 dAsAstasya sUnavaH (dAsIM kArayetprabhuH) taM (tu) dakSanArado vitA.633 dakSanAradau; setu.161 tu yaH bahaspatiH, samu.101zca ye... syAH (stu dAsAH syuH jAtAH). svadharme na (yaH svadharma nAnu):163 yaH svadharme na (svadharma (2) savi.295 na dAsyanyasya (dAsyanyasya tu) vyAsaH, nAna); vica.146 setu.161 bat vivya.39. samu.101. (3) samu.101. (4) samu.99. (4) vyaka.152, vira.150 vici.71 setu.164. (5) vyaka.150 vira.146. pa, kA, 1.5
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 * vinatAyAH paNajitadAsyam / garuDasya mAtRdAsyAt dAsyaM ca / mahAbhAratam uccaiHzravA hi kiM varNo bhadre prabrUhi mA ciram // vyavahArakANDam vinatovAca zveta evAzvarAjo'yaM kiM vA tvaM manyase zubhe / brUhi varNa tvamapyasya tato'tra vipaNAvahe // kadrUruvAca -- kRSNavAmahaM manye hayamenaM zucismite / hi sArdhaM mayA dIvya dAsIbhAvAya bhAmini // sautiruvAca -- evaM te samayaM kRtvA dAsIbhAvAya vai mithaH / jagmatuH svagRhAneva zvo drakSyAva iti sma ha // tataste taM hayazreSThaM dadRzAte mahAjavam / zazAGkakiraNaprakhyaM kAlavAlamubhe tadA // nizAmya ca bahUnvAlAkRSNAnpucchasamAzritAn / viSaNNarUpAM vinatAM kadrUrdAsye nyayojayat // tataH sA vinatA tasminpaNitena parAjitA / abhavaduHkhasaMtaptA dAsIbhAvaM samAsthitA // sautiruvAca -- saM vicintyabravItpakSI mAtaraM vinatAM tadA / kiM kAraNaM mayA mAtaH kartavyaM sarpabhASitam // vinaMtovAcadAsIbhUtA'smi duryogAtsapatnyAH patagottama / * ayaM viSayaH mahAbhArate 13 / 21-29 ( kumbhakoNam), padmapurANe sRSTikhaNDe a. 44 ityatra ca samAgataH / (1) bhA. 1 / 2012-5. (2) bhA. 1 / 23 / 2-4, (3) bhA. 1127 / 12-16. paNaM vitathamAsthAya sarvairupadhinA kRtam || sautiruvAca tasmiMstu kathite mAtrA kAraNe gaganecaraH / uvAca vacanaM sarpAstena duHkhena dukhitaH // kimAhRtya viditvA vA kiM vA kRtveha pauruSam / dAsyAdvo vipramucyeyaM tathyaM vadata lelihAH // sautiruvAca - zrutvA tamabruvan sarpA AharAmRtamojasA / tato dAsyAdvipramokSo bhavitA tava khecara // brahmapurANam brahmovAcadAsatvamagamatpUrvaM nAgAnAM garuDaH khagaH / mAtRdAsyAttadA duHkhaparisaMtaptamAnasaH / kadAciccintayAmAsa rahaH sthitvA vinizvasan // garuDa uvAca - kasyAparAdhAnmAtastvaM piturvA mama vA'myataH / dAsItvamAptA vada tatkAraNaM mama pRcchataH // brahmovAca -- sA'bravItputramAtmIyamaruNasyAnujaM priyam // vinatovAca naiva kasyAparAdho'sti svAparAdho mayoditaH / yasyA vAkyaM viparyeti sA dAsI syAnmayoditam / / kacApi tathaivAhaM sA mayA saMyutA yayau / kadravA mamAbhavadvAdazchadmanA'haM tayA jitA // vidhirhi balavAMstAta kAM kAM ceSTAM na ceSTate / evaM dAsItvamagamaM kavAH kazyapanandana // yadA dAsI tu jAtA'haM dAso'bhUstvaM dvijanmaja // (1) brahmapu. 159/2, 6-10.
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ vetanAnapAkarma vedAH puruhUta bahubhirAhUta he vajrivo vajrayunktedra / kimiva / natyakAriNya : striyaH bhRtiM na bhutimiva / taM yathA niyamena prayacchanti tdvt| adhi pezAMsi vapate nRtUrivAporgute vakSa usreva | niyamena pradAnatAtparyAdbhutidRSTAntatvamaviruddham / RsA. barjaham // __ 'priyA cidyasya priyasAsa UtI sa tU dhanaM uSAH pezAMsi jagatsvAzliSTAni kRSNavarNAni tamAM- | kAriNe na prayaMsata / / syadhyAdhikyena vpte| tatra dRssttaantH| nariva / nUstUrvati | priyA, priyasya yasya somasya, yadvA priyANi kezena riktIkarotIti nRtuurnaapitH| sa yathA kezA- prayacchato yasya somasya, priyasAso'tyantaM priyatamA dhArA, niHzeSeNa chinatti evamuSA'pi andhakAraM samUlaM hina- | UtI Utyai rakSaNAya bhavanti / sa tu kSipramasmabhyaM dhanaM stItyarthaH / yadvA / nRtUriva nRtyantI yoSidiva / pezAMsi / | pra ya'sat prayacchatu / tatra dRssttaantH| kAriNe na bhUtakAya rUpanAmaitat / sarvairdarzanIyAni rUpANyuSA adhi vapate / | bhatiM yathA prayacchanti tadvat / RsA. svAtmanyadhikaM dhArayati / evaM prathamato'ndhakAraM svakiraNa- pre punAnAya vedhase somAya vaca udyatam / nirasya vakSaH svakIyamuraHpradezamaportute / tamasA'nA- | bhRtiM na bharA matibhirjujoSate // / bajaha payasa | punAnAya pravitreNa pUyamAnAya vedhase karmaNo vidhAtre utpattisthAnaM dohanasamaye usrA gauryathA'viSkaroti | matibhiH stutibhiH jujoSate prIyamANAya, yadvA matibhiH tadvat / RsA. | stotRbhiH saha jujoSate prINayitre somAyodyatamudyaktaM vezyAnidarzanam vacaH pra bhara / prakarSeNa saMpAdaya / abhiSTuhItyarthaH / tatra parA zubhrA ayAso yavyA sAdhAraNyeva maruto dRssttaantH| bhRtiM na yathA bhRtakA bhRtiM saMpAdayanti tadvat / mimikssuH|| RsA. - zubhrAH zobhanAlaGkArA ayAso'bhigantAro maruto vezyAgamakavacanAni yavyA mizraNazIlayA vidyutA parA mimikSuH / prakarSaNa brahmacArI ca {zcalI cIyete / siJcantyudakasaMstyAyam / sAdhAraNyeva / yathA loke sAdhA ambe ambike'mbAlike na mA nayati kshcn| raNyA striyA saMgatA yuvAno reto muJcanti tadvat / RsA. sasastyazvakaH subhadrikAM kAmpIlavAsinIm / / . bhRtinidarzanam vayaM ghA te apUryendra brahmANi vRtrahan / purUta (1) sN.9|97138, sAsaM.2708. mAsaH puruhUta vajrivo bhRtiM na pra bharAmasi / (2)sN.9|1031 sAsaM.11573. he indra vayaM gha khalu te tavApUrvyA nUtanAni brahmANi (3) kaasN.34|5. parivRDhAni stotrANi pra bharAmasi sNbhraamH| purUtamAso (4) shusN.23|18; taisN.7|4|19|1 ambike'mbAlika bahutamA vayamRtvigyajamAnarUpeNa vRtrahan vRtrasya hantaH (ambAlyambike) subhadrikAM (subhage) sinIm (sini): 7 / 4 / 19 / 2-3 nayati (yabhati); kAsaM.(azva.) 418; maisaM. (1) RsN.1192|4. 3 / 12 / 20 ambe ambike (ambyambike); taibaa.3|9|6|3 . (2) sN.1|167|4. taisN.7|4|19|1 vat ; shbaa.13|2|8|3; Apanau.2017, (3) RsN.8|66|11. 12 / 17,1814; kaashrii.2016|12.
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam he ambe he ambike he ambAlike, na mAM nayati azvaM mhaangnyuluukhlmtikraamnybrviit|| prati prApayati kazcana kazcidapi madagamanena ca / sssti|| yathA tava vanaspate niraghnanti tathaivati // sas svapne / ya anyAM parigRhya shete| kutsito'zvaH ashvkH|| ApastambaH akutsito'piiyeyaa kutsyte| kutsitA subhadrA subhdrikaa| kSetraparigrahItAinutthAtA bhAviphalaM dApyaH iyamapi irzyayA kutsyate / kAmpIlavAsinIm / kSetraM parigRhyotthAnAbhAvAtphalAbhAve yaH samRddhaH kAmpIlanagare hi subhagA surUpA vidagdhA vinItAzca sa bhAvi tdphaaryH| / striyo bhavanti / zuu. vaizyo vaizyavRttirvA parasya kSetra kRSyartha parigRhya IdAvatsarAyAtItvarImidvatsarAyAtiSkadvarI yadi utthAnaM kRSiviSayaM yatnaM na kuryAt , tadabhAvAcca vatsarAya vijajarAsaMvatsarAya paliknIm / - idAvatsarAya atItvarImatyantaM kulaTAM 'puMzcalI ttasmin bhoge yadbhAvi phalaM tadapahAryaH apahArayitavyaH / kulaTetvarI' / idvatsarAya atyatiSkadvarI atiskandati rAjJA kSetrasvAmine daapyH| u. sravati itytisskdvrii| vatsarAya vijarjarAM zithila- | nirdhanakSetraparigrahItA'nutthAtA taaddniiyH| pshupe'tideshH| zarIrAm / saMvatsarAya paliknI zvetakezAm / zuma.. avazinaH kInAzasya karmanyAse daNDatADanam / mAgadhaH puMzcalI kitavaH klIbo'zUdrA abrAhma tathA pazupasya / avarodhanaM cA'sya pazUnAm / NAste praajaaptyaaH| kInAzaH karSakaH / tasyA'vazinaH asvatantrasya mAgadhaH puMzcalI kitavaH klIbaH ete catvAro'pi nirdhanasya karmanyAse sa cet kRSikarma nyaset vicchizUdrabrAhmaNavyatiriktAH prjaaptidevtaaH| zuma. ndyAta tasya daNDena tADanaM kartavyaM sa daNDena nAsya dhenuH kalyANI nAnaDvAn sahate dhuram / taaddyitvyH| arthaabhaavaannaarthdnnddH| apara Aha / vijAniyaMtra brAhmaNo rAtri vasati pApayA / / avazI avazyaH avidheyaH yaH kSetra parigRhya zraddhA puMzcalI mitro mAgadho vijJAnaM vAso- avazinaH kInAzasya kRSikarma nyaset na svayaM haruSNISaM rAtrI kezA haritau pravartI kalmali- karyAta, tadA sa parigrAhako daNDena tADayitavya iti / mnniH| bhUtaM ca bhaviSyacca pariSkandau mano vipa- yadi vA avazina iti bahuvrIhiH / yasya kInAzasya thm| mAtarizvA ca pavamAnazca vipathavAhI vAtaH vazI svatantraH kSetravAnnAsti, sa yadi pUrvakRSTasya kSetrasya sArathI reSmA prtodH| kIrtizca yazazca puraHsarA- kRSikarma nyaset na kuryAt , tasya daNDatADanaM daNDa vainaM kIrtirgacchatyA yazo gacchati ya evaM ved| iti rAjapuruSasyopadezaH / pazupo gopAlaH tasyApi uSAH puMzcalI mantro mAgadho vijnyaanN0| karmanyAse pAlanasyA'karaNe daNDena tADanaM daNDaH / amAvAsyA ca paurNamAsI ca pariSkandau mno| ye cA'sya pazavo rakSaNAya samarpitAsteSAM cA'varodhanaIrA puMzcalI haso mAgadho vijnyaanN0| mapaharaNa kartavyamanyasya gopasya samarpaNIyA iti / u. ahazca rAtrI ca pariSkandau mno0|| "vidyutpuMzcalI stanayitnurmAgadho vijJAnaM0 / (1) asN.201136|6 asminsUkte mahAnagnI ' padaM zrutaM ca vizrutaM ca pariSkandau mno0| | navavAraM paThitamapi asmAbhirnidarzanArtha eka eva mantraH saMgRhItaH / / (1) shumaa.30|15; taibraa.3|4|11 tItvarI (paskadarI) (2) aadh.2|28|1; hidh.2|20. tiSkadvarI (tItvarI)... (2) shumaa.30|22; shukaa.34|22 (puMzcalI kitavaH / (3) aadh.2|28|2-4; hidh.2|20 gyaka.156 kitavo'zUdrAbrAhmaNAste prAjApatyAH). (3) asN.5|17|18. avazinaH (udasataH) (karmanyAse.):161-162 avazinaH (4) asN.15|2|5-8. (5) asN.15|2|13.14. (udvasataH) (karmanyAse0) avarodhanaM (anvekSaNa); vira.158 (6) asN.15|2|19-20. (7) asN.15|2|25-28. | avazinaH (udvasataH) (karmanyAse0) daNDa (daNDena) pazupasya
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ vetanAnapAkarma viSNuH 'cauryAdirabhipretaH / na punarbahvAzitvAdiH / smRca.204 bhRtakadoSasaMbandhI vidhiH / svAmidoSasaMbandhI vidhiH| bhUtakavinAze bhRtakaM vA tacchiSTaM vA rAje 'bhRtyo vetanaM gRhItvA yadi karma na karoti nivedayet / vetanAdviguNaM gRhNIyAt / rAjagrahaNAdrAjabhRtakaviSayametat / savi.304 bhatakazcApUrNe kAle bhRtiM tyajan sakalameva kauTilIyamarthazAstrama mUlyaM jahyAt / rAjJe ca paNazataM dadyAt / taddo __ karmakarakalpaH peNa yadrinazyeta tatsvAmine deyama. anyatra raaj-| kamekarasya kamesaMbandhamAsannA vidyH| yathAdevopaghAtAt / svAmI ceddhRtakamapUrNa kAle saMbhApitaM vetanaM labheta / karmakAlAnurUpamajahyAt tasya sarvameva mUlyaM dadyAt / paNazataM ca saMbhASitavetanam / . rAjJe'nyatra bhRtakadoSAt / karSakaH sasyAnAM, gopAlakaH sarpiSAM, vaidehakaH tasyeti caturthyarthe sssstthii| zeSa ityanuvRttau 'catu- paNyAnAmAtmanA vyavahRtAnAM,dazabhAgamasaMbhASitadhyarthe bahalaM chandasi' iti pANi nismaraNAt / doSo'tra vetano lbhet| saMbhASitavetanastu ythaasNbhaassitm| kAruzilpikuzIlavacikitsakavArajIvanapari(pazupAlasya); vici.74 avazinaH (udasata:) nyAse cArakAdirAzAkArikavargastu yathAnyastadvidhaH (nAze); setu.168 vyaka.156 vat . (1) savi.299. kuryAt / yathA vA kuzalAH kalpayeyuH tathA vetanaM (2) vismR.5|152-156 zvApUNe (zvApUrNa) mUlyaM jahyAt / labheta / sAkSipratyayameva syAt / sAkSiNAmabhAve (mUlyaM dadyAt ) (deyam 0) rAjadaivopa (daivopa) sarvameva (sarva) rAjJe- yataH karma tato'nuyuJjIta / va bhatakadoSAta rAjani / anyatra bhRtakadoSAn ); apa. vetanAdAne dazabandho daNDaH, SaTpaNo vaa| 2 / 194 yadvinazyet (yannazyet) rAjadaivopa (daivopa); vyaka. apavyayamAne dvAdazapaNo daNDaH paJcabandho vaa| 158 rAze ca (rAze) tatsvAmine (svAmine) ca rAje'nyatra nadIvegajvAlAstenavyAloparuddhaH sarvasvaputrabhRtakadoSAta (rAjanyanyatra bhRtadoSAt); smRca-203-204 | dArAtmadAnenArtastrAtAramAya nistIrNaH kuzala(bhRtakazcApUrNe ... mUlyaM jahyAt 0) rAze ca ... dadyAt (paNazataM pradiSTaM vetanaM dadyAt / tena sarvatrArtadAnAnuzayA rAze dadyAt) taddoSeNa + (ca) cebhdRtakamapUrNe (cebhdRtaM pUrNe) vyAkhyAtAH / bhRtakadoSAt (bhatadoSAt); vira.161 tyajan+svAmidoSa. labheta puMzcalI bhogaM saMgamasyopaliGganAt / viraheNa) rAze ca (rAze) bhatakadoSAt (daivAt ); vici.76 bhRti (karma) (taddoSeNa yadi ...ghAtAt 0) sarvameva (sakalameva) atiyAJcA tu jIyeta daumatyAvinayena vA // paNazataM ca rAze'nyatra (paNazataM rAjanyatra); savi.300 bhati karmakarakalpamAha ----karmakarasyeti / karSakagopAla(karma) rAkSe ca (rAze) tadoSeNa (svadoSeNa ca) tatsvA (svA) kAdeH karmakarasya, karmasaMbandhaM karmasvabhiyogaM, AsannA rAjadaivopa (devarAjopa) 'nyatra bhataka (dadyAt anyatra bhRta); vidyuH tadantikasthA bhUtvA upalabheran / yathAsaMbhASita vyapra.326 (bhatiM0) rAjadaivo (devo) rAze'nyatra (rAjanyanyatra); | paribhASitaprakAraM vetanaM labheta, krmkrH| asaMbhASitavyama.93 (bhati0) (taddo... ghAtAt0); vitA.649-650 vetanaM, karmakAlAnurUpaM karmaNaH tatkAlasya cAnuguNaM (cApUrNe kAle bhati0) sakalameva (sakala) nazyet (naSTaM) rAja labheta / kAruzilpItyAdi / kArvAdayaH SaT pratItAH devo (daivo) cedbhUtakam (ced ) sarvameva (sarva) rAze'nya ... tadAdiH, AzAkArikavargaH AzayA kArikA kriyA doSAt (rAjani); setu.170 cApUrNe (apUNe) bhUti (karma) yeSAM ta AzAkArikAH teSAM vargaH, yathAnyastadvidhaH mUlyaM jahyAt (mUlyaM dadyAt) sarvameva (sa kRtameva) ca rAjJe tajAtIyo'para iva kuryAt , karma / yathA vA kuzalAH (rAze); samu.102 (bhUti0) rAze ca paNazataM (paNazataM ca sa doSAnaviya tatkarmaguNavizeSajJAH kalpayeyuH sthApayeyuretAvaddeyamiti. bhRtiM (karma) (taddoSeNa ... doSAt0). (1) savi.304. (2) kau.3|13.
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tathA vetanaM labheta / sAkSipratyayameva syAditi, anyonya saMghena parihRtasyArdhadaNDaH / iti bhRtkaadhikaarH| vipratipattau sAkSipramANakameva vetanaM deyam / sAkSi manuH NAmabhAve, yataH karma tato'nuyuJjIta yatra tAdRzaM karma vetanAnapAkarmapratijJA kRtaM tatra kiyaddattamiti pRSTvA jAnIyAt / nadIvege- | ataHparaM pravakSyAmi vetanasyAnapakriyAm / / tyAdi / nadIvegAdibhizcaturbhirApatsthAnairuparuddhaH, ArttaH, / (1) vetanaM bhatistasyAnapakriyA / vetanena svakarma sarvasvaputradArAtmadAnena trAtAramAya 'yo mAM rakSati kurvatAM yo dharmaH sa idAnImucyata iti pratijJA / medhA. tasme sarvasvAdikaM dAsyAmi' iti pratijJayA rakSakamAhUya, (2) vetanaM karmamUlyam / tasyAnapakriyA bhRtyAyAnistIrNaH AhUtena rakSitaH, kuzalapradiSTaM nipuNa nirdiSTaM samarpaNam / samarpitasya vA parAvartanam / smRca.201 vetanaM dadyAt , rakSakAya / yathApratijJAtaM dAnaM nistaraNo- (3) ato'nantaraM bhaterasamarpaNAdikaM vakSyAmi |+mmu. ttarakAle'nuzayAnasya kartumanicchato'yaM vidhiH| lbheteti| bhRtakadoSasaMbandhI vidhiH puMzcalI bandhakI, bhogaM maithunabhRti, labheta, saGgamasya bhRto'naato na kuryAdyo dotkarma yathoditam / upaliGganAt cihna vibhAvanAt / atiyAJcA tu | | sa daNDyaH kRSNalAnyaSTau na deyaM cAsya vetanam / / atimAtrabhatiprArthinI tu puJcalI, jIyeta daNDayata / (1) uddiSTena mUlyenoddiSTa karma karoti sa iha bhUtodormatyAvinayena vA jIyeta durbuddhitvaprayuktena puruSakAma- 'bhipretaH / bhRtyakarmavizeSeNa svIkRto bhutaH / dehi me prAtikUlyAcaraNena ca daNDayeta zrImU. paJcarUpakANIdaM te karma kartA'smIyatA kAlenetyAbhASya . gRhItvA vetanaM karma akurvato bhRtakasya dvAdaza praviSTaH sa cetkarma na samApayati, kRSNalAni sauvarNA ni paNo daNDaH / saMrodhazcAkAraNAt / tAmrarajatayorvA karmasvarUpamanubandhAdi ca jJAtvA azaktaH kutsite karmaNi vyAdhau vyasane vA daNDyate / tAni ca rUpakANi vetanArtha kalpitAni na anuzayaM labheta, pareNa vA kArayitum / tasya labheta / yadyanArtA darpAnna karoti yathoditaM karma / / vyayakarmaNA labheta bhartA vA kArayitum / vyAdhyAdinA'pIDitasya darpAdakurvato bhatihAnirdaNDanaM nAnyastvayA kArayitavyo mayA vA nAnyasya ca / ataH sa evaM vaktuM na labhate / yAvanmayA karmAzaH kartavyaM ityavarodhe bharturakArayato bhRtakasyAkurvato kRtastadAnurUpyeNa dehIti / RtvijAmapyetaM daNDaM kecivA dvAdazapaNo daNDaH / karmaniSThApane bharturanyatra dicchanti svecchayA tyajatAM, tadayuktam / atra hi mahAgRhItavetano nAsakAmaH kuryAt / nanarthoM yajamAnasya sAmikRtye yajamAne'to daNDo upasthitamakArayataH kRtameva vidyAd ityA- ___ + gorA. azuddhibAhulyAnnoddhRtam / caaryaaH| (1) msmR.8|214 ataHparaM (ata urva); savi.49, neti kauTalyaH / kRtasya vetanaM, naakRtsyaasti| 297 syAnapa (syAnapA); vyapra.323; samu.101. sacedalpamapi kArayitvA na kArayeta, kRtameva (2) msmR.8|215, mitaa.2|198 bhRto (bhRtyo) cAsya asya vidyAt / dezakAlAtipAtanena karmaNAma- | (tasya); ap.2|193 bhRto (bhRtyo) cAsya (tacca); byaka. nyathAkaraNe vA nAsakAmaH kRtmnumnyet| saMbhA- 157 ditam (citam); smRca.203 'nA (nA) nyaSTau (naSTau); SitAdadhikakriyAyAM prayAsaM na moghaM kuryAt / vira.160:160 utta., bRhaspatiH, pamA.326 mitAvat / tena saGghabhRtA vyaakhyaataaH| teSAmAdhiH sapta- vici.75-76 'nA (nA) na kuryAco (yo na kuryAt ); savi. rAtramAsIt / tato'nyamupasthApayet / karmaniSpAkaM 299-300 thodi (theri) nyaSTau (naSTau); viimi.2|193 ca / na cAnivedya bhartuH saMghaH kazcit parihared, kuryAyo (yo kuryAt ); vyapra.326 cAsya (tasya); vyau. 89 mitAvat , nAradaH; vyama 92 kuryAyo (yaH kuryAt ) upanayed vA / tasyAtikrame caturviMzatipaNo daNDaH / nyaSTau (naSTau); vitA.648 bhato (bhatyo) zeSa bhyamavata: setu. (1) kau.3|14. 169 vicivat ; samu.102 smRcavat .
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ vetanAnapAkarma 845 mahAnatra yuktaH / yajamAnasya ca yannaSTaM tddaapniiyaaH|| kAritaM syAtsvAM bhRtiM datvA tadA tatsamamasau svasthaH dIkSopasaddevavrataiH zarIrApacaye samutthAtavyam / anyo| kArayitavyaH / athApi svAmI bayAna me kiMcitkartavyayaH zilpI kaMcana karmaNi pravartayati taDAgakhanane | mastIti / tatrApi kRtAnurUpeNa labhetaiva yathoktamArttaH / devasya gRhakaraNe'haM te samApayitA pravartasveti, pazcA medhA. cApasaret tena svAminaH kSayavyayAyAsAH sarve saMvo- | (2) yastvapagatavyAdhiH svastha eva vA AlasyAdinA DhavyAH / bhANDavAvaNignyAyena / eSa hi nyAyaH / svArabdhaM karmAlponaM na karoti pareNa vA na samApayati kAtyAyanena sarvatrAtidiSTaH / bhANDavAhakadoSeNa vaNijo tasmai vetanaM na deyamiti / mitaa.2|198 yadi dravyaM nazyettadbhANDavAhako vahet / 'yo vA'nyaH kasya- (3) yathoktaM yathApratizrutam / ap.2|193 citkarmaNi dhanamAbadhyArdhato nivartete'ti kAtyAyanIye sUtre (4) yathoktamArne svasthe vA yaH prakAra uktaH / dhanamAbadhyA''sajya dhanadhyayaM kArayitvA yadyarddhakRte mavi. nivarteta so'pi tadbahedityanuSaGgaH / evaM yo'pi pANmAsyaH (5) kiMcinmAtrA siddhau tu pUrvoktameva daNDaM varja sAMvatsaro vA yathopapAdakakarmakArI bhaktadAsastasyApyeSa bhavatItyAha sa eva-yathoktamArtta iti / svastho na eva nyAyaH / Aha ca nAradaH--karmAkurvanpratizrutya kArayediti vadan svasthe'pi svayaM kartRtva niyamo nAstIti kAryoM datvA bhRtiM balAt / bhRtiM gRhItvA'kurvANo darzayati / smRca.203 dviguNaM bhRtimAvahet // 'kAle'pUNe tyajan karma bhati- (6) kiMciccheSasyApi karmaNo vetanaM na deyam / mamu. nAzanamarhati // medhA. nirdoSo bhRtakaH tadvatanaM ca (2) tadalpadaNDatvAdbhAgAsiddhiviSayam / dAnaprati- Artastu kuryAtsvasthaH san yathAbhASitamAditaH / SedhAdattamapyadattaprAyatvAtpratyAharaNIyam / smRca.203 sudIrghasyApi kAlasya svaM labhetaiva vetanam / / (3) yatra vetanaM gahItaM karmArambhazca na tatrAha- (1) anArtasya daNDa ukto bhatiharaNaM ca / ArttabhRto'nAta iti / anAtaH karmAkaraNaheturAjadaivopa- syedAnImucyate-Arttastviti / AttoM yo bhayoI. ghaatrhitH| vira.160 kRtaM karma yadi hitvA gacchetsa svasthaH sanpunarAgatya (4) ardhanyUnakarmakaraNaviSayamiti madanaratne / yathoktamAdau tatkuryAt / bahanA'pi kAlena pIDayA vyapra.326 muktaH pratyAgataH kRtakarmazeSe labhetaiva vetanam / medhA. yathoktamAtaH sustho vA yastatkarma na kArayet / (2) yadA punarvyAdhAvapagate'ntaritadivasAnparigaNayya na tasya vetanaM deyamalponasyApi karmaNaH // pUrayati tadA labhata eva vetanam / mitaa.2|198 (1) athavA svAmI no vArayatyanena ca tatkarma x gorA., mamu., vira., maca., bhAca. medhAvat / * gorA., mavi., mamu., maca., nanda., bhAca. medhAvat / (1) msmR.8|216 sudIrgha (sa dIrgha) svaM (tat); mitA, (1) msmR.8|217 ga. pustake sustho (svastho) iti 2 / 198 sudIrgha (sa dIrgha); ap.2|193 svaM (sa); byaka. pAThaH, mitaa.2|198 sustho (svastho); ap.2|193 157 su (a) svaM labhetaiva (labhetaiva ca); smRca.203 svaM mitAvat ; byaka.157 mitAvat ; mavi. mitAvat; labhetaiva (labhetaiva ca); vira.160 Ata...sthaH (ArtaH kuryAsmRca.203, vira.160; pamA.326 sustho vA yastat tsususthaH) svaM labhetaiva (labhate ca sa); pamA.329 svaM (tat); (svastho vA yastu); vici.76; maca. mitAvat ; bImi.2 vici.76 tastu (rto'pi) svaM (sa); mRpra.25, candra.52 198mitAvat ; vyapra.326; vyau.81. mitAvat ; vyama.92 svaM labhetaiva (labhate sa tu); viimi.2|198 mitAvat ; vyapra. mitAvat vitA.648 sustho (svastho) malpona (malpenA); setu. 326 pamAvat ; vyaDa.89 mitAvat ; vyama.92, vitA. 169: samu.102 mitAvat ; vivya.41 bhAca.mitAvat. | 648 svaM labhetaiva (labhetaiva ca); setu.170 svasthaH (musthaH) spenaM. svaM (sa); samu.102.
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (3) sudIrghasyApi kAlasya dIrgheNApi kAlena kuryAdi- rvan dviguNAM bhRti svAmine dadyAt / yadA punarabhyupagataM tynvyH| - mavi. karma agahIte eva vetane tyajati tadA samaM yAvadvetana, (4) yastvArtaH svArtisamaye dhanAdyabhAvena na kArayati mabhyupagataM tAvaddApyo na dviguNam / yadvA'GgIkRtAM bhRti kiM tvArtyapagamAnantaraM svayaM karoti tatrAte dIrghakAlatayA datvA balAtkArayitavyaH / taizca bhUtyairupaskara upaskaraNaM kAlakSepe'pi bhRtyadoSAbhAvAdvetanamasau nirvivAdaM labhata lAGgalAdInAM pragrahayoktrAdikaM yathAzaktyA rakSaNIyamitaityAha-Artastviti / smRca.203 rathA kRssyaadinisspttynupptteH| mitA. eSa dharmo'khilenokto vetnaadaankrmnnH|| (3) dApya iti / svAmine dadyAt na tu rAjJe daNDa. ___ vetanAdAnakarmaNa iti vivAdapadasyAsya nAmadheya- mityarthaH / ... smRca.203 mevametattena na codyametat / kathaM vetanasyAdAnakarmoktaM (4) gRhItavetano bhtko'dhikrmkRcc| vImi. yAvatA dAnakarmApyuktaM 'tallabhetaiva vetanam' iti / AyudhIyabhAravAikAdidoSasambandhI vidhiH / tyAjakasvAmidoSanAmno hi yenakenacidanvitena saMbandhinA nAmatA na saMbandhI vidhiH| viruddhA / na hi yAvantaH tatrArthAste sarve pravartante / arAjadaivikaM naSTaM bhANDaM dApyastu vAhakaH / tathA cAmihotre yadyapyamiprajApatyohomastathApyagnihotra- prasthAnavighnakRccaiva pradApyo dviguNAM bhRtim // miti nAma pravartata eva / taduktaM tatraivaM sthUNA darze yA (1) zAThyenaiva ca arAjadaivikAdityAdi / ca samAnIcA syAditi / medhA. vizva.201 yAjJavalkyaH (2) AyudhIyabhAravAhako prtyaah-araajdaivik| karmatyAgibhRtakavidhiH / upaskararakSaNaM bhRtydhrmH| miti / na vidyate rAjadaivikaM yasya bhANDasya tattathoktam / gRhItavetanaH karma tyajan dviguNamAvahet / tadyadi prajJAhInatayA vAhakena nAzitaM tadA nAzAnusAreagRhIte samaM dApyo bhRtyai rakSya upaskaraH // NAsau tadbhANDaM dApanIyaH / yaH punaH vivAhAdyartha maGgala' (1) paribhASAprasaGgena svAmikarmakarayoH paribhASAnu- vati vAsare pratiSThamAnasya tatprasthAnaupayikaM karma prAgaGgIsArivyavahAravyabhicAre vinayaM vaktumAha-gRhItavetana kRtya tadAnIM na kariSyAmIti prasthAnavighnamAcarati iti / gRhItvA vetanaM karma tulyaM na kuryAt , tato gahIta- tadA'sau dviguNAM bhUtiM dApyaH / atyantotkarSahetukarmavetano dviguNamAvahed dadyAdityarthaH / agRhIte tu vetane nirodhAt / mitA. sama yAvat pAribhASika vetana dattvA kama kAya kArayi. (3) 'bhRtyai rakSya, upaskaraH' ityuktaM, tatrA'rakSaNe tavyam / sarvakarmakaraizcAptavetanairupaskaraH samarpito yaH karmaprAtikalye ca daNDamAha-arAjadaivikamiti / tukarmakaraNArtha, sa paalniiyH| vishv.2|197 zabdena rAjadaivikanaSTaM vyavacchinatti / prasthAnavighna (2) saMprati vetanasyAnapAkarmAkhyaM vyavahArapadaM kArI bhUtako bhRtyAntarAsaMbhave dviguNAM bhRti prakarSaNa prastUyate / tatra nirNayamAha-gRhItavetana iti / tADanAdinA'tizayapIDAkareNa prakAreNa dApyaH / evagahItaM vetanaM yenAsau svAGgIkRtaM karma tyajan aku kAreNa kAlAntare krmkaarnnvyvcchedH| cakAreNArdha mArge vilambAtizayakAriNaH samuccayaH / bImi. (1) masmR.81218gorA. eSa (evaM). (2) yaasmR.2|193; apu.257|43, vishv.2|197 (1) yaasmR.2|197; apu.257|47; vishv.2|201 dApyo (kArya) rakSya (pAlya); mitA. apa.vyaka.157; smRca. vikaM (vikAt) kaccaiva (kartA ca); mitA.; apa. 203 tRtIyapAdaH; vira.159 vahet (haret ); pamA.324 vikaM (vikAt); vyaka.158 apavat; vira.162 vikaM utta.; vici.75 mRtyai (bhUta), nRpra.25, vImi.; vyapra. (vakAt); pamA.328; smRci.20, savi.300 NAM 125 caturthapAda vinA; vyau.86; vitA.647, setu. bhUtim (NaM smRtam ); vImi.; vyapra.327 utta.; byama. 169 samu.101 vimya.41 viravat / 193 utta. vitA.650 utta. samu.102.
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ vetanAnapAkarma prakrAnte saptamaM bhAgaM caturtha pathi saMtyajan / pAzupAlyaM kRrSi vA yaH karoti tasya tadutpannopacaya bhRtimardhapathe sarvA pradApyastyAjako'pi ca // dazamabhAgabhAktvamityavaseyam / vishv.2|198 . (1) karmakaravacca svAmyapi-prakrAnta ityAdi / (2) bhRtimaparicchidya yaH karma kArayati taM pratyAhaprakrAntAdisaptamabhAgAdikrameNa tyAjakaH svAmyapi karma-dApyastviti / yastu svAmI vaNika gomI kSetriko vA karebhyo dApyaH / spaSTamanyat / vishv.2|202 aparicchinnavetanameva bhRtyaM karma kArayati tasmA (2) kiM ca / prakrAnte adhyavasite prasthAne svAGgIkRtaM dvANijyapazusasyalakSaNAtkarmago yallabdhaM tasya dazama karma yastyajati asau bhRteH saptamaM bhAgaM daapyH| nanva- bhAgaM bhutyAya mahIkSitA rAjA daapniiyH| mitA traiva viSaye prasthAnavinakRdityAdinA dviguNabhUtidAnamuktaM, (3) sasyadazamabhAgabhRtiriyamalpaprayAsasAdhyakRSaidAnIM saptamo bhAga iti virodhH| ucyte| bhRtyAntaro- kSetrakartaviSayam / bahvAyAsasAdhyakRpakSetrakartRviSaye tvAha pAdAnAvasarasaMbhave svAGgIkRtaM karma yastyajati tasya bRhaspatiH 'tribhAgaM paJcabhAgaM vA gRhNIyAtsIravAhakaH' saptamo bhAgaH / yastu prasthAnalagnasamaya eva tyajati tasya | iti / smRca.201-202 dviguNabhRtidAnamityavirodhaH / yaH punaH pathi prakrAnte (4) idaM tu sIravAhakaparam / vImi. gamane vartamAne sati karma tyajati sa bhRtezcaturtha bhAgaM 'dezaM kAlaM ca yo'tIyAllAbhaM kuryAca yo'nyathA / dApyaH / ardhapathe punaH sarvAM bhUtiM daapyH| yastu tyAjakaH tatra syAtsvAminazchando'dhikaM deyaM kRte'dhike / karmAtyajantaM tyAjayati svAmI pUrvoktapradezeSvasAvapi (1) yathA svAminA nirdiSTaH karmakaraH-dezaM pUrvoktasaptamabhAgAdikaM bhRtyAya dApanIyaH / etaccAvyAdhi- kAlamityAdi / svAmyuktadezakAlAdiviparyayeNAnyathA tAdiviSayam / *mitA. vA karmaNi kRte bhRtidAnaM prati svAminaH svecchA / ___ aparibhASitabhRtividhiH vinayAtirekAca karmakarairadhike karmaNi kRte svAminA dApyastu dazamaM bhAgaM vANijyapazusasyataH / svecchayaivAdhikaM deyamityavaseyam / vishv.2|199 anizcitya bhRtiM yastu kArayetsa mhiikssitaa|| (2) anAjJaptakAriNaM pratyAha-dezamiti / yastu (1) aparibhASya vetanaM karmaNi kRte yadyaparibhASi- bhRtyaH paNyavikrayAdhucitaM dezaM kAlaM ca paNyavikrayAdyatatvavyAjena svAmI na kiJcid dAtumicchet, tatra katha- kurvan do dinolavayettasminneva vA deze kAle ca lAbhamityapekSita Aha-dApyastviti / manyathA vyayAdyatizayasAdhyatayA hInaM karoti tasmin svayaM ca na dadyAditi zeSaH / aparibhASya vANijyaM bhRtake bhRtidAnaM prati svAminazchandaH icchA bhavet / yAva dicchati tAvaddadyAnna punaH sarvAmeva bhRtimityarthaH / yadA * smRca., vImi. mitAvat / punardezakAlAbhijJatayA adhiko lAbhaH kRtastadA pUrva(1) yaasmR.2|198; apu.25748; vishv.2|202 paricchinnAyA bhaterapi kimapi dhanamadhikaM svAminA tyajan (tyajet); mitA.; apa.; vyaka.158; smRca.204 bhatyAya dAtavyam / , +mitA. jako (jyako); vira.163, pamA.328; smRci.20; nRpra. 25, savi.300 sarvA (sarva); vImi. vyapra.327; vyau. * vira. mitAvat / + smRca., vira. mitAvat / 87 vizvavat ; vyama.93 pU.; vitA.650; samu.102. (1) yaasmR.2|195; apu.257|45 lAbhaM (karma) (2) yaasmR.2|194; apu.257|44; vishv.2|198 / syAt (tu); vishv.2|199 lAbha (karma); mitA.. kSitA (bhatA); mitA.; apa.pyastu (pyastad )Nijya (NijyA); apa.; vyaka.155 apuvat ; smRca.202, vira.157 vyaka.155 vizvavat / smRca.2017 vira.156 vizvavat ; apuvat ; pamA.323 tatra syAt (tadA tu); smRci. pamA.322; smRci.10 meM bhAga (mo bhAgo) kSitA (bhUtA); 20 kRte'dhike (adhikaM kRte); savi.298 'dhikaM (rikthaM); nRpra.25, savi.298, pImi.; vyapra.324, vyau.87; vImi.; vyapra.324; vyau.87, vitA.645, samu. gyama.92; vitA.644; samu.101. mya. kA. 107
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 848 vyavahArakANDam .. (3) AdyacakAreNa kretRvizeSAdikaM dvitIyacakAreNAmUlahAsaM samuccinoti / XvImi aneka mUlya sAdhyakarma vetanavidhiH 'yo yAvatkurute karma tAvattasya tu vetanam / ubhayorapyasAdhyaM cetsAdhye kuryAdyathAzrutam // (1) asamAptakarmatyAge tu vetanahAniprAptAvapavAdaH - yo yAvaditi / yathecchayetyarthaH / svAmyapi zATanA kArayan yathAkRtaM vetanaM dApyaH smRtyantarAnusArAt / vizva. 2200 (2) aneka bhRtyasAdhya karmaNi bhRtidAnaprakAramAhayo yAvaditi / yadA punarekameva karma niyatavetanamubhAbhyAM kriyamANaM ubhayorapyasAdhyaM cedyAdhyAdyabhi - : bhavAdubhAbhyAM, apizabdAdbahubhirapi yadi na parisamApitaM, tadA yo bhRtyo yAvatkarma karoti tAvattasmai tatkRtakarmAnusAreNa madhyasvakalpitaM vetanaM deyaM na punaH samam / na - cAvayavazaH karmaNi vetanasyAparibhASitatvAdadAnamiti * mantavyam / sAdhye tubhAbhyAM karmaNi nirvartite yathAzrutaM yAvatparibhASitaM tAvadubhAbhyAM deyaM na punaH pratyekaM kRtsnavetanaM nApi karmAnurUpaM parikalpya deyam / *mitA. (3) aneka purupairyatsAdhyaM karma, tatra ubhayorapyasAdhye karmAnurUpeNa vetanaM deyam / yatra tu svAmikarmakArayorubha yoranyatarasya vA sAdhyaM bhavati, tatra yathA taM yathAvihitaM vetanaM kAryamityarthaH / tadabhidhAnamatre / + vira. 157 nAradaH paribhASitA paribhASitavetanavidhiH bhRtAnAM vetanasyoko dAnAdAnavidhikramaH / vetanasyAnapAkarma tadvivAdapadaM smRtam // X zeSaM mitAvat / * smRca, vImi mitAvat / + pArijAtamataM mitAvat / (1) yAsmR. 2 / 196; apu. 257 / 46; vizva. 2 / 200 bhorapyAkuryAdvAkRtam) mitA apa (ca) sAcyaM zAkhaM yecchA. 155: smRca. - 20 2; vira. 157 rasAdhye (tsAdhyaM); pamA. 322; vici. 74 pU.; vyapra. 13 nRpra. 256 savi. 299 vImi. vizvad dhyama. 225 (1) asyArthaH / bhRtyAnAM vetanasya vakSyamANalokeruko dAnAdAnavidhikramo yatra vivAdapade tadvetanasyAnapAkarmetyucyate / mitA. 2 / 193 (2) bhRtyAnAM bhRtyartha karma kurvatAM vetanasya bhRterdAnAdAnavidhiH kramaH IdRzasya deyaM IdRzasyAdeyaM dattamapyevaMvidhAtpratyAdeyaM kvacit dviguNamAdeyamityAdyuktaM yatra vivAdapade tat vetanasya bhUteranapAkarma anapanayanamananurUpakaraNaM vA'tra vidyata iti vyutpattyA vetanAnapAkarmAkhyamityarthaH / anenaiva devAdisAdhya medAdasya padasyAnekavidhatvamuktam / + smRca.4 (3) vetanaM karma mUlyam / tasthAnapAkarma bhRtyAyA'samarpaNaM samarpitasya parAvartanaM vA / pamA. 321. eyAya vetanaM dadyAtkarmasvAmI yathAkramam / Adau madhye'vasAne vA karmaNoM yadvinizcitam // (1) tubhyamiyaddAsyAmIti yadvetanaM parimANato vinizvitaM tattridhA vibhajya karmaNa AdimadhyAnteSu dadyAdityarthaH / X smRca. 201 (2) yathAkRtaM yathApasthApitam / karmaNa AdI madhye avasAne vA AdI paJca madhye sapta, avasAne aSTAviMzatiriti krameNa iti pArijAtaH / vira. 156 X, vyapra. smRcavat / + nAbhA. smRcavat / (zva yaH ) ; mitA. 2 / 193 bhRtA (bhRtyA); apa. 2 / 193 mitAvat ; smRca. 4 bhRtA (bhRtyA) vidhi (vidhiH) vetana (vetana); vira. 156 syokto... maH (syoktirdAnAdhamanavikraye ); pamA. 321 smRci.206 nRpra. 25 bImi. 20191 mitAvat ; vyapra. 323; vyau 86; vyama. 92; vitA. 643 mitA rAkI 4796 setu. 167 zyoko smoktiH kramaH (ka) samu. 101 nAbada ; ; mitAvat. (1) nA.72 kamas (kRtam) | nAstu 93 (bhRtA); mitA. 2 / 193; apa. 2 193 nAsaMvat vyaka. 155 bhRtyA (bhRtA) kramam ( kRtam ) vA (ca); smRca. 201 yA (ca) vira. 156 kaman (kRtam) 'pasAne vA (virAme ca mA. 321vA () vidhi. 74 bhUlA (bhUtA) kama (kRtam) maMgo (maMNA) smRci. 20 nAsaMnada nRpra. 256 savi. 197 ); ; u.87; vitA. 646; setu. 168 sAdhyaM cetsAdhye smRcavat; vyapra. 323 (sAdhyatvAt sAdhyaM); samu. 101. nAsaMda rAkI 479 (2) nAsaM71 nAsmR. 113 apu. 15318 krama (maMga); samu. 101 ; vA (tu); vyaMu. 86; vitA. 644 setu. 150 kramam (kAma) maMgo cavidhya41 vivi vicivat.
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ betanAnapAkarma 849 (3) atikrame doSavivakSayA vidhistAvaducyate / tava | bhRtakadoSasaMbandhI vidhiH / svAmidoSe vibhiH / karma kariSyAmItyabhyupagamya pratigrahasadbhAve kArayitA karmAkurvan pratizrutya kAryoM dattvA bhatiM balAt / tasmai bhRtyAya yathAkRtamubhAbhyAM tathA bhRtiM dadyAt / bhRtiM gRhItvA'kurvANo dviguNAM bhRtimAvahet / / Adau vA pratyAyitazcet, karmaNo madhye vArdhakRte, ava- (1) pratizrutyetyetatprArambhasyApyupalakSaNam / sAne samApte vA yathA paribhASitam / karmaNo yad vini . smRca.203 zcitaM kamoddizyobhAbhyAmanumatam / naabhaa.7|2 (2) tava karma kariSyAmIti bhRtiM nizcitya prati bhRtAvanizcitAyAM tu dazabhAgamavApnuyuH / jJAyAkurvANo yathoktAM bhRtiM dattvA balAd bandhanA dinA lAbhagovIryasasyAnAM vaNiggopakRSIvalAH // kAryaH / NyantaH, kArayitavya ityarthaH / gRhItvA bhRtiM (1) dazabhAgaM dazamaM bhAgamityarthaH / govIrya pAlya- zAThayAdakurvANaH paribhavAdvA, dviguNAM bhRtimAvahet / mAnagavAdipazuprabhavaM payaHprabhRti avaapnuyuH| yathA- / daNDa ekaguNaH gRhIta itrH| nAbhA.75 krameNeti shessH| smRca.2.1 kAle'pUrNe tyajankarma bhRtena zamavApnuyAt / (2) vaNig lAbhasya dazabhAgaM labheta, gopo'pi svAmidoSAdapakrAman yAvatkRtamavApnuyAt // gayAM dazama, karSako'pyabIjasasyasya dazama, bIjaM samudA- (1) yastu kAlavizeSAdadhikaM karma pratijJayA yAt svAmine dattvA zeSaraya dazamaM, sarvatra vA mUladravyaM | pratijJAtakAlApUrtAveva karma tyajati taM pratyAhamuktvodayasya dazamaM bhAgam / nAbhA.713 kAle pUrNe tyajanniti / asminneva viSaye mahAupaskararakSaNaM bhRtyakarma - pAruSyakaraNAdisvAmidoSatastyajan bhRtyo yAvati kAle karmopakaraNaM caiSAM kriyAM prati yadAhitam / / karma tatkAlAnusAreNa kalpitaM vetanaM labhata ityAha AptabhAvena tadrakSyaM na hamyena kadAcana // -svaamiiti| .. smRca.203 eSAM karmasvAminAM karmopakaraNaM lAGgalAdikaM | (2) bhRterakhaNDAyAH, tena taddoSAtyAge kiyatyapi kRSyAdikriyAmuddizya yaddhRtyapAce nihitaM tattena sadA bhRtirna deyA / vira.161 niHzAThathena rkssymityrthH| smRca.202 (1) nAsaM.715; naasmR.9|5; vishv.2|197; medhA. (1) nAsaM.73 gamavA (gaM samA) vIrya (bIja); nAsmR. 8 / 215 guNAM (guNa); mitaa.2|193 pU.; ap.2| 9 / 3 nAsaMvat ; vyaka.155, smRca.201; vira.156; 193 kAryo (vAyoM); vyaka.157; smRca.203 pU.; pamA.321 lAbha (lAbha) vaNiggopa (vaNijo'ya); vici.74 | vira.159 datvA ('datvA) vahet (haret ); pamA.325 vahet bhAgamavA (maM bhAgamA); nRpra.25, savi.298 kAtyAyana; (pnuyAt ) vici.75 pU.; nRpra.25 pamAvat ; viimi.2|193 gyapra.324 lAbha (lAbha); vyau.87 vyapravat ; vitA.644 pU.; vyapra.325; vyau.87 pU.; vyama.92 pamAvat ; vitA. lAbhagovIrya (lAbhaM gobIja); setu.167 lAbha (lAbhe) zeSaM 647 pamAvat ; setu.169 pU.; samu.101. vicivat ; samu.101 vinya.41 vicivat . (2) nAsaM.77 bhaternA (bhatinA) uttarArdhe (svAmidoSAdapa(2) naasN.7|4 yadAhi (yadarpi) uttarArdhe (AptabhAvena krAmed yAvat kRtakamAlabhet); medhaa.8|215 bhRte...t kurvIta na jihmena samAcaret); naasmR.9|4 (kriyopakaraNaM (bhUtinAzanamarhati) pU.; ap.2|194 bhaternA (bhatinA); vyaka. caiSAM kriyAM yat pratyudAhRtam / tatsvabhAvena kurvIta na jijhena 157 smRca.203; vira.161 dapakrAman (dakaraNe) tkRta samAcaret // ); vishv.2|197 yadAhi (yadarpi) uttarAdhe (bRti); pamA.326 viravat ; vici.76 dapa (dapA); (AptamAvena tatpAlyaM na jihyena kathaJcana); vyaka.156 caiSAM smRci.20 utta.; nRpra.25, savi.300, candra.53; (teSAM); smRca.202; vira.158 kadAcana (kathaJcana); pamA. viimi.2|193 utta.; vyapra.326, vitA.648 svAmi 324 caiSAM (teSAM) yadAhi (yathAhi); napra.25 uttarArthe (Atma- (rogI) yAvatkRta (tAvatkAla); setu.170, samu.102; bhASena yatkuryAt na jaimyena kadAcana);savi.299 samu.101. | viSya.41 pU.
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 vyavahArakANDam sadoSasvAmisaMbandhI vidhiH / sadoSavAhakavidhizva / anayanbhATayitvA tu bhANDavAnyAnavAhane / dApyo bhRticaturbhAgaM sarvAmardhapathe tyajan // (1) bhATayitvA bhATake gRhItvA, bhANDavAn svAmI, yAnavAhane azvAdivRSAdirUpe / vyaka. 159 (2) bhATakagRhItena yAnAdinA bhANDanetAraM pratyAhaanayanniti / yAnaM zakaTAdi / vAhanamazvAdi / te bhATayitvA prApaNAdikAryopAdhikaparikrayaM kRtvA sahAyArtha parikrItaM yadyapi na gRhNAti tathApi bhRticaturbhAgaM mUlyacaturthAMzaM dApya ityarthaH / ardhapathe ca sarvadApanavacanAttato nyUnapathe bhATakAhRtayAnAni tyajan tribhAgadvibhAgakalpanayA dApya ityUhyam / * smRca. 205 (3) etAvad dadAmIti nAdayitvA dezAntaramuddizyAnayan bhANDaM svAmI zakaTaM balIvarda vA paricchinnAyA bhUtezvaturbhAgaM dApyaH / ardhapathe mRtyaM tyajan svAmI sarvo svaparibhASitAM bhRtiM dApyaH / nAbhA 7 / 6 | anayan vAhako'pyevaM bhRtihAnimavApnuyAt / dviguNAM tu bhRtiM dApyaH prasthAne vighnamAcaran // (1) vAhako bhATakagrahItA / vyaka. 159 (2) vighnAcaraNamaGgIkRtakarmAkaraNamevAtra vivakSitam / na punarAsedhAdikam / smRca. 204 (3) vahanArthaM bhRto vAhako'pi yadi na nayed bhRtiSaDbhAgaM dApyaH / gRhItvA bhRrti prasthAnakAle vighnamA * vyapra. smRcavat / (1) nAsaM. 7 6 bhATa (nAda) bhANDavAn (bhANDaM vA); na smR. 97 sarvA (sama): Vulg. (adadatkArayitvA tu daNDadhAnyAdikaM dhanam ); apa. 2 / 198 tyajan (tyajet ); vyaka. 159 sarvA (sarva); smRca. 205; vira. 164 tica (tezva) sarvA (sarva); pamA. 330 tica (tezca); candra. 53 viravat vyapra. 328; vyau. 87-88 bhATa (bhANDa) dApyo (yathA); byama.93 bhANDavAn (bhANDaM ca ); vitA. 652 bhATa (bhAra) tica (tezva); samu. 102 vyakavat . ( 2 ) nAsaM. 7/9; nAsmR. 918: Vulg. ( anayaMzcApi taddezaM bhRtihAnimavAmuyAt ); apa. 2 / 198 pU.; vyaka. 159;smRca.204 utta.; vira. 164 nimavA (niM samA) pU.; pamA, 330 pU.; candra. 54 pU.; vyapra. 327 utta; sasu. 102. caran abhipretavelAyAM nopatiSTheta cedityarthaH / dviguNAM bhRtiM dApyaH / nAbhA. 719 bhRtiSaDbhAgamAbhASya pathi yugyakRtaM tyajan / adadatkArayitvA tu sodayAM bhRtimAvahet // (1) yadIyairazvabalIvardAdibhiryugyaM bhANDaM nIyate sa yugyabhRtaH / taM prati voDhavyadravyaSaDbhAgaM bhRtitvenA''bhASya na dadAti taM ca tyajati tadA sodayAM bhRtiM tasmai svAmI dadyAdityarthaH / apa. 2 / 198 (2) yo bhRtimAbhASya gacchAmIti pratijJAya pathi paNyaM bhRtabhANDAdi tyajet / asAdhutvAt bhRteH SaDbhAgaM dApya iti prathamakhaNDArtha: / svAmyadabhRtye vrajati pathi bhRtimadadatsodayAM bhRtimAvahediti dvitIyakhaNDArthaH / vyaka. 159 (3) viziSTamadhvAnamuddizyaitAvatIM bhRtiM dadAmIti yad yugyAdivAhanArthaM kRtaM bhRtako yadi mArga Arabdhe gantuM kenacid bhAgena taM tyajet tasyA bhRteH SaDbhAgaM dApyaH / adadat kArayitvA karma bhUtiM na dadAti ced, evamityAbhASyetyetadapekSyate, savRddhikAM bhRtiM dApyaH / nAbhA. 7/8 bhANDaM vyasanamAgacchedyadi vAhakadoSataH / dApyo yattatra naSTaM syAddaivarAjakRtAdRte // (1) bhANDaM bhRtakavyApAryamANaM dravyaM, vyasanaM vighaTanaM, vAhakadoSataH bhRtakajanadoSataH / vira. 162 (2) vAhakadoSeNa sadApratyavekSaNa pramAdAdinA vyasanamAgacched vipadyeta / nAbhA. 7 / 10 (1) nAsaM. 7/8 so... vahet. (karmaivaM sodayAM bhRtim ); nAsmR. 9/6 bhASya pathi ( dadyAtpaNyaM); apa. 2 198 kRtaM tyajan (bhRtaM tyajet ); vyaka. 159 yugyakRtaM ( paNyaM bhRtaM) dayAM (dayaM) vahe (hare); vira. 164 yugyakRtaM (yugmaM pari). (2) nAsaM. 7 / 10 naSTaM syAd ( nazyettu); nAsmR. 9/9 dApyo yattatra naSTaM ( sa dApyo yatpraNaSTaM); mitA. 2 / 197 nAsaMvat; vyaka. 158 yattatra ( yatra tu ); smRca. 203 nAsaMvat vira. 162; pamA. 327; smRci. 20 nAsavat ; nRpra. 25 nAsaMvat ; candra.53 tatra (datra); vyapra. 127 deva (deva); vyau.87 nAsaMvat vitta. 1106 samu. 102. nAsaMvat,
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ vetanAnapAkarma paNyastrIvidhi: nAbhA. 7/20 zulkaM gRhItvA paNyastrI cchantI dviguNaM vdet| anicchan zulka dAtA'pi zuru khaanimvaapnuyaat| vezyA (bhANDaM ?) hATaM gRhItvA taM necchantI tacchulkaM dviguNamAvahet / vyAdhitA sazramA vyA rAjakarmaparAyaNA / AmantritA ca nAgacchedavAcyA vaDavA smRtA // avAcyA nirdopA / vaDavA paNyastrI / vyaka. 160 aprayacchaMstathA zulkamanubhUya pumAn striyam / akrameNa tu saMgacched ghAtadantanakhAdibhiH // yonayaH samAkAbhirvA'pi vAsayet / zulkaM so'STaguNaM dApyo vinayaM tAvadeva tu // (1) nA. 720 naM. (stA) pU. nAsmR. 218 gu milA. 2292 zukradAtA (da -zulko); apa. 2 / 1983 vyaka. 1601 smRca.206; vira. 1666 pamA. 3333 vici. 78; smRci. 27 mitAvat ; nRpra. 25 pU. savi . 300; vyapra. 330; vyau 88 dAtA'pi dAtu 138-139 k... strI (gRhItavetanA bevA) zerpA mitAvat; vitA. 654 zulkaM (mUlyaM) manuH : 811 mitAvat ; setu. 1023 sAmu. 1026 vizya.42 dAtA'pi (dasyApi ). (2) mitA. 2 / 292 ca ( cet) vAcyA (daNDyA); apa 198 mA (a) karma (dharma) vAyA (bArA) smRtiH vyaka 160; smRca. 206 dhitA sazramA ( ghinA saMbhramA) vAcyA (vAkyA) smRtyantaram ; vira. 166 karma (dharma) ca (tu) smRti: ; pamA 333 sazramA ( saMbhramA) smRti:; vici. 78 smRtiH; savi. 300-301 prabhAvat, bRhaspatiH; vyapra. 330 bRhaspatiH 402 mitAvat; vyau.88 bRhaspatiH : 138 divitA.654spatiH 810 mitAvat setu. 102 mRtiH vimpa42) rat (3) nAlaM. 7 / 20 stathA ( stadA) pU.; nAsmR. 9 / 18 nAsaMdamitA 21291 a... che (AkrameNa ca gacchan) apa. 2198 gacched (gacchan / vyaka. 160 yAta (vAtaM) | (-); ca. 106 akrameNa tu ( matikrameNa ) vira. 166 tu saM... danta (ca saMgacchan ghAtayaMstu); pamA. 333 danta (vedvA); savi . 301 ; vyapra. 330; vyau. 89; vitA.811 mAn) ...cche saMga) samu. 102 (ca). (4) nAsaM. 7 21 yaH samAkrAmeda (kramate yastu ); zukaM . 851 (1) akrameNa kAmazAstroktavidhyatikrameNa / aponI mukhAdI samAkrAmet maithunaM kuryAt / bahubhirvA / - sayet AtmArtha bhATayitvA bahubhiH puruSaipojayet / vyaka. 160 (2) zulkaM dattvA praviSTo'nicchayAmayonI anyasmin pradeze zuklotsarga balAt kuryAd anuguNaM tacchulkaM nAmA. 7 / 21 dApyaH / 'vezyAH pradhAnA yAstava kAmukAstadgRhopitAH / tatsamuttheSu kAryeSu nirNayaM saMzaye viduH // pradhAnA iti strIliGganirdeza ArpaH, tatsamuttheSu hotikAmukasaMvandheSu saMzaye vezyAkAmukaviprati pattije / vyaka. 160 bhUmigRhabhANDeSu bhAvavibha perabhUmau gRhaM kRtvA stomaM davA vasettu yaH / sa tadgRhItvA nirgacchetRNakASTheSTakAdikam // (1) stomaM vAsamUlyam | vyaka. 160 sos (zulkama) nayaM tA (nayastA ) tu (ca) ; nAsmR. 9/19yaH (vA ); mitA. 2 292 yaH samAkrAmet ( vAsbhigaccheyo) zulkaM sos (zulkama); apa. 2 1986 vyaka. 160 (=); smRca.206 vAsaveda (sAdhanaiH) vira. 166 (-); pamA. 333 'pi (vi) sos (tva) : vici 78 matsyapurANam ; savi. 301; vyapra. 330; vyau.89; vitA. 654 utta., krameNa bRhaspatiH 811 mitAt setu. 172 matsyapurAgam samu. 103 smRcavat; vivya. 42 matsyapurANam . ; (1) mitA. 2 / 292; apa. 2 / 1983 vyaka. 160; smRca. 206 yA vastra (vetana) vira. 1673 pamA. 234 sucavat vidhi.79 smRcavat nRpa. 276 savi. 301 smRcavat; vyapra. 330; vyau. 891 vitA. 811; setu. 1726 samu. 103 smRcavat. (2) nAsaM. 7 / 22 parabhUmau (parA jire) tRNa.., kam (tyaktvA sabai supoSita) nAssu. 920 parabhUmau ( parAjire ) apa. ); 2 198; vyaka. 1601 smRca. 205; vira. 1686 pamA. 321 kASTakAdikam (kASThAni peSTakAm) bici 79 dayA ( kRtvA); nRpra. 27 tRNa... kam (tyaktvA sarvamupoSitaH); savi. 301 hArItaH ; vyapra. 3291 vyau 88; vyama. 93; vitA. 3533 setu. 103 kAMDa (kASTaSTi) samu. 102. datvA |
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (2) parasya gRhAGgaNe gRhaM kRtvA hATaM dattvA vased / (1) stomena bhATakena ghRtatailAdidravyAntaraprApaNArtha yaH, sa tad gRhItvA gRhopakaraNaM nirgacchet pUrNe smye| yAni mRnmayAni bhANDAni tAni stomavAhIni, tAni gahopakaraNaM dAdi / tyaktvA sarve bhANDaM hitvA pUrNabhATakakAlAni tatsvAminamupAnayet / teSAM madhye niSkAmet / mudhoSitaH (bhANDe ? hATe) na vinoSitaH / yattadavalepAdbhagnaM pradhvastaM vA tatstomagrahIturAbhavet / tasya tadeva dAnaM vAsanimittam / naabhaa.7|22 netareNa taddeyamityarthaH / etacca saMplavAdanyatra / saMplave tu stomAdvinA vasitvA tu prbhuumaavnishcitH| / bhANDasvAmine bhagnAdibhANDamUlyaM deyam / saMplavo dravyA nirgacchaMstRNakASThAni na gahIyAt kathaMcana // / ntareNA''sphAlanam / xap.2|198 yonyeva tRNakASThAni tviSTakA vinivezitAH / (2) stomo vetanaM, saMplavo rAjadaivikam / tena rAjavinirgacchaMstu tatsarva bhUmisvAmini vedayet // | daivikamantareNa vighaTitaM zakaTAdi grahItureva samAdheyaM (1) nivedayellAbhayetprApayediti yAvat / lAbhArthasya | syAditi pUrNakAlaM tatsvAmine smrpnniiymityrthH| vide rUpamidam / vyaka.161 +vira.169 (2) svAmini svAmine vedyennivedyedityrthH| ani bRhaspatiH zcita iti vadaMstRNakASThAdigrahaNAgrahaNaparibhASAvihIna sIravAhakabhAgavidhiH . viSayametaditi darzayati / paribhASitaviSaye tu yathA | 'tribhAgaM paJcabhAgaM vA gahIyAt siirvaahkH|| paribhASA kRtA tathaiva sa tadgRhItvA nirgacchediti vyavasthitavikalpazcAyam / smRca.202 mUlagrahavyatiriktaviSayamityAcArAvirodhAya kalpanIyam / / bhaktAcchAdabhRtaH sIrAdbhAgaM gRhIta paJcamam / zambhustu tadgRhItvetyasya gRhaM gRhItvA gRhopakaraNaM gRhI. jAtasasyAstribhAgaM tu pragRhNIyAdathAbhRtaH // sveti yAvaditi vyAkhyAnaM kRtavAn / tattaNakASThAdikamityAdinA viruddhmityupekssnniiym| smRca.205 4 smRca., pamA., vyapra.apavat / stomavAhIni bhANDAni puurnnkaalaanyupaanyet| + vici., cadra. viravat / grahIturAbhavedbhagnaM naSTaM cAnyatra saMptavAt // 2 / 198 nAsaMvat, vRddhamanu, vyaka.161, smRca.205; + vyapra. smRcavat / * nAbhA. azuddhatvAnnoddhRtam / vira.169 kAlAnyupAna (kAlaMtu pAla); pamA.322 bhave (1) naasmR.9|21 stomAdvi (stomaM vi) zcitaH (cchataH) (vahe) cAnya (vAnya); vini.79 lAnyu (le'pyu) cAnya kathaM (kadA); ap.2|198 stomAdinA (stomAdinA); vyaka. (vAnya); savi.301 naye (vahe) bhave (vahe) vAt (vaH); 161 vasi (yuSi) para...taH (paraM bhAvaM niyacchata:); smRca. candra.54 pUrNakAlAnyu (kRtakAryANyu) turA (turvA); byapra. 205 ThAni (chAdi); vira.168 smRcavat ; pamA.331 329; vyau.88 kAlA (pAnA) setu.173 lAnyu (le'pyu); smRcavat ; vici.79 stomAdvi (stomaM vi) zcita: samu.102. (gchataH) cchaMstRNa (cchattRNa); savi.301 zcitaH (cchataH) | (1) ap.2|194; vyaka.156, smRca.202, vira. dhAni (chAdi) hArotaH, vyapra.3 29; nvau.88 yAt (ta); | 157; pamA.322, vici.74; nRpra.25, savi.298) gyama.93 apavat, pU., sayu.102 vasi (buSi) chAni / vImi.21194; vyapra.324; byama.92; vitA.644 (chAdi); vinya.42 vicivat . | setu.168; samu.101. (2) ap.2|198 zitAH (zitA); vyaka.161 bhUmi- (2) apa.22194; vyaka.156 yAdathA (topadhA); smRca. svAmini (bhUsvAmini ni); smRca.205 apavat ; vira.168 202; vira.158 rAdbhA (rabhA) zeSaM vyakavat ; pamA.322 vyakavat ; pamA.331 savi.301-302 tvi...tAH (iSTakA | syAt (syo) yAda (yAtta); vici.74 bhRtaH sIrAd (nabhUvA nivezitA) hArItaH, vyapra.329; vyau.88 vyama.93, sIrI) bhyAtri (syatri) zeSa vyakavat ; savi.298 bhaktA vitA.653 svAmini (svAmI ni); samu.102. (vastrA) sIrA (sArarA) dathA (dtho)| bImi.194 gRhIta (3) naasN.7|23 cAnya (vAnya); naasmR.9|22; apa. (bhuJjIta) pU.; vyapra.324; vyama.92; vitA.644 setu.
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ |pyaa / vetanAnapAkarma (1) upadhayA vyApAraphalena zasyAdinA bhRtH,| pratizrutya na kuryAdyaH sa kAryaH syaadvlaadpi| tena bhaktAcchAdanabhRtAdanya ityarthaH / nAradIyaM ca sa cenna kuryAttatkarma prApnuyAdvizataM damam / / dazamAMzakalpanaM sIravAhaketarabhatakaviSayam / svAmidoSasaMbandhI vidhiH / *vyaka.156 neyuktaH sanbhRtako vidadhAti yat / (2) kathamatra vyavasthetyapekSite sa evAha-bhakte. tadarthamazubhaM karma svAmI tatrAparAdhmayAt // ti / azanAcchAdanAbhyAM bhRtaH kRSIvalo lAGla- (1) tadartha svAmyartha, azubhaM cauryAdi, svAmI vikRSTakSetrajAtasasyAtpaJcamaM bhAgaM gRhNIyAt / tAbhyAma. tatrAparAdhnuyAt svAmina eva tatra doSo na tu bhRtakasye. bhRtastu tRtIyaM bhAgamityarthaH / athavA yatra iyaddAsyAmIti | tyarthaH / vyaka.158 paribhASAyA abhAvastatra manUktaM (8 / 157) draSTavyam / (2) azubhaM karma sImollaGghanAdyanyAyena kSetrakarSa +smRca.220 NAdikaM svAmyanujJayA bhRtyenAzubhakarmakaraNe svAmino bhRtakadoSasaMbandhI vidhiH daNDa iti vaktumidamuktam / smRca.204 bhRtakastu na kurvIta svAminaH zAThyamaNvapi / kRte karmaNi yaH svAmI na dadyAdvetanaM bhRte / bhRtihAnimavApnoti tato vAdaH pravartate // rAjJA dApayitavyaH syAdvinayaM cAnurUpataH / / - tataH zAThyakaraNAdvivAdaH svAminA sahAsakhyapra. kAtyAyanaH vartane tatra parAjito bhRtakaH zAThyAnusArA tihAnimavA- sadoSabhRtakasadoSavAhakasadoSasvAmisaMbandhI vidhiH pnotiityrthH| 'smRca.202 karmArambhaM tu yaH kRtyA siddhiM naiva tu kArayet / gRhItavetanaH karma na karoti yadA bhRtaH / balAtkArayitavyo'sau akurvan daNDamarhati // samarthazceddama dApyo dviguNaM tacca vetanam // 'vighnayan vAhako dApyaH prasthAne dviguNAM bhRtim / / (1) samarthazcenna karotIti sNbndhH| vyaka.157 / . x vastutaH vRddhamanoridaM vacanam / (2)damaM zaktyaparAdhAnusAreNa rAjJe dadyAt / gRhItaM (1) vira.160 ttatkarma ...m (ddocca bhRtaH karma yathoca vetanaM dvaiguNyena svAmine dadyAdityarthaH / ditam );candra.52 zataM (guNaM); byapra.325 vRddhamanusmRca.202 vRhaspatI;setu.169. (2) ap.2|197; vyaka.158; smRca.204 yat * vici. vyakavat / (yaH); ghira.162; vici.76-77; davi.85, savi. 301 smRcavat / + pamA., savi. smRcakt / candra.53, vyapra.329 smRcavat / 168 vicivat ; samu.101, vivya.41 bhRtaH sIrAt vyau.88 smRcavat ; vyama.93 smRcavat ; setu.170%, (nabhRtsIrI) syAtri (sya dvi) zeSa vyakavat . samu.101 smRcavat ; vivya.42 tatrAparAdhnu (tatpunarAma). (1) ap.2|193; vyaka.156-157; smRca. (3) ap.2|198 bhRte (bhRteH); byaka.159; smRca. 202 vira.159; pamA.324 minaH (minA) nimavA 204; vira.165 apavat pamA.332, vici.77 apa vat ; vyapra.330 dvinaya (vetana); vyaGa.88 vyapravat / (ni samA) tato (tadA); savi.299 vAdaH (hAniH); vyama.93 vyapravat ; vitA.652 vyapravat ; setu.320 samu.101. apavat samu.102. - (2) ap.2|193; vyaka.157; smRca.202, vira. (4) ap.2|193 'sau (syAd ) nAradaH vyaka.157 159; pamA.324 vici.75; smRci.20; nRpra.25) | siddhi (sarva) tu kA (ca kA); smRca.203, vira.160 siddhiM savi.299 tavetanaH (tvA vetanaM) nAradaH, candra.52 (sarva) pamA.325 viravat ; savi.299; vyapra.325; yadA bhRtaH (kadAcana) tacca (tatra); vyapra.325; vitA. | vitA.648 siddhiM (siddha); samu.101. 647 tacca (tatra); setu.169; samu.101, vivya.41 (5) smRca.203 NAM bhRtim (NaM bhRtam ); pamA.327, zced (stu). | vyapra.327 vighnayan (vighnaM yo); samu.102 smRcavat .
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ yadA ca pathi tadbhANDamAsidhyeta hriyeta vaa| / hastyazvagokharoSTrAdIn gRhItvA bhATakena yaH / yAvAnadhvA gatastena prApnuyAttAvato bhRtim // nApayetkRtakRtyaH san tAvaddApyaH sa bhATakam // zaulkikAdInAmAsedhena pratibaddhabhANDasvAmiviSaye rAjAdyapahRtabhANDasvAmiviSaye cAha--yadeti / - gRhabhUmibhATakavidhiH smRca204 snehena tu ciraM labdhvA mandiraM kurute tu yaH / tyajetpathi sahAyaM yaH zrAntaM rogArtameva vaa|| nirgacchatastasya dAru dattastomasya nAnyathA / prApnuyAtsAhasaM pUrva grAme vyahamapAlayan // tasya parabhUmau mandirakarturnirgacchatastatsthAnaM parityajya 'yaH svAmI grAme vyahamapAlyaiva suzrAntaM rogAta vA gacchato yaddA dikaM mandirarUpeNa sthitaM tadbhATake datte bhRtakaM tyajetsa rAjJA daNDya ityrthH| vyaka.159 taddAtureva no cedbhUsvAmina evetyrthH| smRca.206 .. gRhApaNabhANDahastyazvAdibhATakavidhiH - vRddhamanuH havAryApaNAdIni gRhItvA bhATakena yH| aparibhASitA bhatiH / sdossbhRtkvidhiH| upaskaranAza saMbandhI svAmine nArpayedyAvattAvaddApyaH sa bhATakam // vidhiH| (1) vArizabdenAtra tadAdhArapAtraM maNikAdikaM samudrayAnakuzalA dezakAlArthadarzinaH / lkssyte| nArpayetkRtakRtyaH sanniti zeSaH / niyaccheyu tiM yAM tu sA syAtprAgakRtA yadi / / __ smRca.205 pratizrutya na kuryAdyaH sa kAryaH syAdbalAdapi / (2) vAri parakhAnitaM pratiSThitamiha vivakSitam / sa cenna kuryAttakarma prApnuyAdvizataM damam / / vira.168 dvizataM kArSApaNadvizatam / pamA.325 premAdAnAzitaM dApyaH samaM dviohanAzitam / (1) ap.2|198 NDamAsidhyeta (NDaM niSidhyata) navA na tu dApyo hRtaM caurairdagdhamUDhaM jalena vA // (nadhva) vato (vatI) vRddhamanuH; byaka.159 hiya (kriye)prApnu (1) vyaka.161; smRca.205 kRtyaH san tAvad yAnAvato (tAvatI labhate); smRca.204 ca (tu) vato (vatI); (kRtyArthaH sa tu); vira.169; pamA.330 nArpa (nirya) tAvadA vira.164 yadA (yathA) prApnuyAttAvato (tAvato labhate); tA (tAvatA lamata) (strIvadA); candra.54 nArpa (apa) san tAvadApyaH (ca yAvapamA.329 yadA (yathA); vici.77, candra.54 ca (tu) yAt ); vyapra.328 vyau.28; vyama.93, vitA.653; *stena (stasya); vyapra.328 bhUtim (dhanam ); vyau.87 setu.173, samu.102 smRcavat ; vivya.42 kharoSTrAdIn yAvAna (evama) zeSa vyapravat ; vyama.93 pamAvat ; vitA. / (kharAdIni). 650 tA bhAtam (tA bhAtaH satu.171 1dA (pa) prA (2) ap.2|198 tu ciraM (sthaNDilaM); vyaka.161(-) yAttAvato (tAvato labhate); samu.102 ca (tu) ttAvato labdhvA (bhuktvA) dAru (dAtuH); smRca.206 labdhvA (kAla); (ttAvatI). vira.168 (=) labdhvA (bhuktvA ); savi.302 hArItaH; (2) ap.2|198 vyaka.156 zrAntaM (Atai) vA (ca); samu.102 smRcavat . smaca.204; vira.165, pamA.332 vA (ca); vici. (3) ap.2|194 vyaka.160 zalA (zalAn) darzi 77 prApnu (Apnu); smRci.20 pamAvat ; vyapra.329; (vedi) sA syAt (tasya); vira.158, vici.75 darzi vyau.88 pamAvat ; vyama.93 pathi (tpazya); vitA.651 (vedi); vyapra.324; vitA.645 yAM (yA); setu.168 setu.171 vicivat ; samu.102, vivya.42. vicivat ; vivya.41 vicivat . (3) ap.2|198; vyaka.161; smRca.205; vira. (4) ap.2|193; vyaka.157; smRca.203; pamA. 168 pyaH sa (pyastu); pamA.331 mine (mino); vici. 325, vici.75 utta.; vyapra.325 vRddhamanubRhaspatI; 79.pamAvat ; vyapra.328 setu.173, samu.102, vivya. vitA.648 zataM (guNa) utta.; samu.102. 42:thAvat (ttattu) / (5) ap.2|197 droha (rmoha); vyaka.158; smRca.
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ vetanAnapAkarma 855 pramAdAnnAzitamanavadhAnAnnAzitaM samameva dadyAdroha matsyapurANam nAzitaM tIvraprahArAdinA nAzitaM tadvirdApyo dviguNa mUlyamAdAya yo vidyAM zilpaM vA na prayacchati / dadyAdityarthaH / bhRtyadoSAbhAve yadanyata eva naSTaM tanna | daNDyaH sa mUlyaM sakalaM dharmajJena mahIbhRtA / deya mityAha sa eva-na tu dApya iti / UDhaM nItam / gRhItvA vetanaM vezyA lobhAdanyatra gacchati / smRca.203 tAM damaM dApayeddadyAditarasyApi bhATakam / / yaH karmakAle saMprApte na kuryAdvighnamAcaret / anUDhasya bhujaGgasya bhATakaM zulka, tacca dviguNam / uddhRtyAnyastu kAryaH syAtsa dApyo dviguNAM bhRtim / / vira.166 vAhanakarmaNi sadoSasvAmisaMbandhI vidhiH anyamuddizya vezyAM yo nayedanyasya kAraNAt / paMthi vikrIya tadbhANDaM vaNigbhRtyaM tyajedyadi / tasya daNDo bhavedrAjJaH suvarNasya ca mASakam / / atha tasyApi deyaM syAtera labheta saH // nItvA bhogaM na yo dadyAdApyo dviguNavetanam / agatasyApi yaavdgntvymgtsyaapi| vyaka.159 rAjJazca dviguNaM daNDaM tathA dharmo na hIyate // yo bhATayitvA zakaTaM nItvA cAnyatra gacchati / jatAmekAM sarve te dviguNaM dhanam / bhATaM na dadyAddApyaH syAdanUDhasyApi bhATakam // tasyai dadyuH pRthak rAjJe daNDaM ca dviguNaM param / / (1) bhATa bhATakam / kAryopAdhikaparikrayamUlyamiti atra dviguNo damo daNDaH, sa ca striyai rAje ca, yAvat / arUDhasyApi akRtopakArasyApi zakaTAderbhA- dviguNo daNDo'tra sphuTa eva / vira.167 TakaM dApya ityrthH| smRca.205 (2) zakaTamiti vAhyamAtropalakSaNam / anUDhasyApi 652-653; setu.173 cAnyatra (anyatra pra) hApyaH avAhitasyApi / syAda (dApyo'sAva); samu.102 ramRcavat ; vivya.42 vira.169 | dApyaH syAda (hApyo ' sAva). 203; vira.162, pamA.327; vivi.76; savi.30. (1) ap.2|198 bhRtA (kSitA); vyaka.159 apavat / utta., kAtyAyanaH; candra.53 vA (ca) utta. vyapra.327; vira,163 sa mUlyaM (sa mUlaM); vici.77 smRci.20; vyama.93, setu.170% samu.102, vibya.41 ta dApyo davi.114; setu.1717 vivya.42. (taddApyo). (2) ap.2|198 dama (dhana) ditara (danUDha); vyaka. (1) ap.2|198 uddhRtyA (tadavRttos); vyaka.158 160, smRca.206; vira.166 tAM....rasyA (bhATa ne udhdRtyA (tadbhatyos); vira.163 pamA.327; setu.171 dadyAddApyA syAdanUDhasyA); pamA.334; savi.301 ditara meM kuyAdinamA (kAryavighnaM samA) udhdtyA ...syAt (uddhA. (duttara) bhATa (bhANDa); vyapra.330; vyau.89; vitA.654, 'nyasya kAryasya). samu.103. (2) ap.2|198; vyaka.159 atha (aga); smRca. (3) ap.2|198; vyaka.160; vira.167; vici. 204 manuH; vira.164 vyakavat ; pamA.329; vici.77 / 78 vezyAM yo (yo vezyAM) ca (d); vyapra.330; vyau. vyakavat ; smRci.20 atha (Aga) ra (ratha); candra.54 / 89; vitA.655 vezyAM yo (yo vezyAM) mASakam (mASakaH); atha (Aga); byapra.328; vyama.93, setu.171 atha (aga) setu.172 vezyAM yo (yo vezyA). bheta (mettu); samu.102 manuH (4) ap.2|198; vyaka.160 hApyo (daNDyo ) daNDaM (3) ap.2|198 pU.; vyaka.161; smRca.205 nUDha tathA (daNDamevaM); vira.167 vyakavat ; vici.78, vyapra. (rUDha); vira.169 cAnya (vAnya); pamA.330 bhATa... syApi / 330; vyau.82; vitA.655, setu.172. (bhANDaM na dadyAtparato dApyaH syAtso'pi); vici.79 cAnya (5) ap.2|198dhnm (damam) tasyai dayuH (dA:pRthak ); (nAnya) dApyaH syAda (dApyo'sAva); smRci.21 pR., vyaka.160 dhanam (damam ) tasyai (saMpra); vira.167 vrajatA manuH candra.54 hApyaH rayAda (dApyo'sAva) bhATakam (bhujatA) zeSa vyakavat ; vici.78 tasyai (tasyA); vyapra. (vetanam ); vyapra.328 viravat ; vyau.88 manuH; vitA. | 330 te (tat); vyau.89 vyapravat ; setu.172 vyakavat . vya. kA.108
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 zukranItiH bhRtiprakArAH vyavahArakANDam kAryamAnA kAlamAnA kAryakAlamitistridhA / bhRtiruktA tu tadvijJaiH sA deyA bhASitA yathA // ayaM bhArastvayA tatra sthApyastvetAvatIM bhRtim / dAsyAmi kAryamAnA sA kIrtitA tannidezakaiH // vatsare vatsare vA'pi mAsi mAsi dine dine / (1) zunI. 2 / 385 - 391. etAvatIM bhRtiM te'haM dAsyAmIti ca kAlikA / / etAvatA kAryamidaM kAlenApi tvayA kRtam / bhRtimetAvatIM dAsye kAryakAlamitA ca sAM // na kuryAd bhRtilopaM tu tathA bhRtivilambanam / avazyapoSyabharaNA bhRtirmadhyA prakIrtitA // paripoSyA bhRtiH zreSThA samAnnAcchAdanArthikA / bhavedekasya bharaNaM yayA sA hInasaMjJikA / yathA yathA tu guNavAn bhRtakastadbhutistathA //
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ * saMvidhatikramaH jana RsA. vedAH he oSadhayaH vo yuSmAkaM madhye'nyauSadhiranyAmoSamukhyasya mahakAriNAM ca saMvit iSTA dhimavatu / prApnotu / avatiratra gatyarthaH / tathAnyAnyasyAH tvaM soma pitRbhiH saMvidAno'nu dyAvApRthivI | smiipmupaavt| upagacchata / evaM yAH santi kSityAmoSaA tatantha // dhayaH tAH sarvAH saMvidAnAH parasparamaikamatyaM prAptAH satya idaM he soma tvaM pitRbhiH saha saMvidAnaHsaMgacchamAnaH dyAvA- | me madIyaM vacaH prArthanAlakSaNaM vacanaM prAvata prarakSata / pRthivI dyAvApRthivyAvanvA tatantha / krameNa vistArayasi / RsA. yuddhe sahakAriNAM saMvit iSTA dampatyoH saMvit iSTA brahmaNAgniH saMvidAno rakSohA baadhtaamitH|| anyamU Su tvaM yamyanya u tvAM pari dhvajAte brahmaNA mantreNa saha saMvidAna aikamatyaM prApto rakSohA libujeva vRkSam / tasya vA tvaM mana icchA sa vA | rakSasAM hantAgnirito'smAtsthAnAdrAkSasAdikaM bAdhatAM tavAdhA kRNuSva saMvidaM subhadrAm / / hinastu / - RsA. yamaH punarapyAha / he yami tvamanyamu anyaM puruSameva su ___ dAne sahakAriNAM saMvit iSTA suSTa pariSvaja / anya u anyo'pi puruSastvAM pari vjaate| prajApatirmahyametA rarANo vizvardevaiH pitRbhiH tatra dRSTAntaH / libujeva vRkSaM yathA vallI gADhaM vRkSaM pari. | saMvidAnaH / / pvajate tadvat / tathA sati / vAzabdaH smuccye| tvaM tasya ca prajApatirvidhAtA mahyaM stotra etA gA rarANa: prayapuruSasya manaH iccha kAmaya / tasya tvaM vazavartinI bhave- cchan / vizvaiH savairdevaiH pitubhizca saMvidAna aikamatyaM tyrthH| sa ca puruSaH tava mana icchatu / adhAtha paraspara RsA. vazavarttitvAnantaraM tvaM tena saha subhadrAM sukalyANI saMvidaM / sarvakAryeSu samAnAnAM gaNAnAM saMvit iSTA parasparasaMbhogasukhasaMvittiM kRNuSva / kuruSva / RsA. saM gacchadhvaM saM vadadhvaM saM vo manAMsi jAnatAm / samAnAnAM saMvit iSTA devA bhAgaM yathA pUrve saMjAnAnA upAsate // anyA vo anyAmavatvanyAnyasyA upAvata / | he stotAraH yUyaM saM gacchadhvaM, saMgatAH saMbhUtA bhavata / tAH savoH saMvidAnA idaM me prAvatA vcH|| tathA saMvadadhvaM saha vadata / parasparaM virodhaM parityajyai kavidhameva vAkyaM brUteti yAvat / vo yuSmAkaM manAMsi - * 'saMzAnaM' 'saMjAnAnaH' 'saMvit' 'saMvidAnaH' iti maisN.2|7|13, 4 / 14 / 6; shumaa.12|88; taibaa.2|8| padAni sarveSu vedeSu abhIkSNaM paThitAni digdarzanArthamevAtra kati 48; kausU.338. cit saMgRhItAni iti mantavyam / (1) sN.10|162|1; asN.20196|117 shaagR.1|| (1) sN.8|48|13, taisN.2|6|12|2; kaasN.17|| 2112; mAgR. 2 / 1812; Rgvi. 4 / 17 / 17 vRde. 865. 19, 21314 maisN.4|10|6, shumaa.19|54; aibaa.3| (2) RsaM. 10 / 169 / 4; taisaM. 74 / 17 / 2, kAsaM. 32 / 1 tebaa.2|6|16|17 aashrii.2|19|22, 5 / 19 / 1 / (azva.) 416. zAzrI. 3 / 16 / 4, 8 / 4 / 2. (3) saM. 10 / 1912; maisaM. 226 saM vadadhvaM (saMjA(2) sN.10|10|14; asN.18|1|16 ni.11||34. nidhvaM ); asaM. 6 / 6 / 1 saM gacchadhvaM saM vadadhvaM (saM jAnIdhvaM(3) sN.10|97|14; taisN.4|2|6|3 kaasN.16|13; saM pRcyadhvaM); taibaa.2|4|4|4. gtH|
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 vyavahArakANDam saM jAnatAm / samAnamekarUpamevArthamavagacchantu / yathA pUrve purAtanA devAH saMjAnAnA aikamatyaM prAptA havirbhAgamupAsate yathAsvaM svIkurvanti tathA yUyamapi vaimatyaM parityajya dhanaM svIkuruteti zeSaH / RsA. samAno mantraH samitiH samAnI samAnaM manaH saha cittameSAm / samAnaM mantramabhi mantraye vaH samAnena vo haviSA juhomi // " eSAmekasminkarmaNi saha pravRttAnAmRtvijAM stotRRNAM vA mantraH stutiH zastrAdyAtmakA guptabhASaNaM vA samAna ekavidho'stu / tathA samiti: prAptirapi samAnyekarUpA'stu / tathA mano mananasAdhanamantaHkaraNaM caiSAM samAnamekavidhamapyastu / cittaM vicArajaM jJAnaM tathA saha sahitaM parasparasyaikArthenaikIbhUtamastu / ahaM ca vo yuSmAkaM samAnamekavidhaM mantramabhi mntrye| aikavidhyAya saMskaromi / tathA vo yuSmAkaM svabhUtena samAnena sAdhAraNena haviSA carupuroDAzAdinAshaM juhomi / semAnI va AkUtiH samAnA hRdayAni vaH / vo mano yathA vaH susahAsati // samAnamastu he RtvigyajamAnAH vo yuSmAkamAkUtiH saMkalpo'dhyavasAyaH samAnyekavidho'stu / tathA vo yuSmAkaM hRdayAni samAnAnyekavidhAni santu / tathA vo yuSmAkaM mano'ntaH karaNaM samAnamastu / yathA vo yuSmAkaM susaha zobhanaM sAhityamasati bhavati tathA samAnamastvityanvayaH / RsA. saMvidaH sAdhAraNaliGgAni RsA. 'saMvicca me / grAmeSu svakIyaparakIyANAM sAMvat iSTA saMjJAnaM no divA pazoH saMjJAnaM naktamarvataH / saMjJAnaM naH svebhyaH saMjJAnamaraNebhyaH saMjJAnamazvinA yuvamihAsmAsu niyacchatam / araNAH pratikUlAH puruSAH, saMjJAnaM aikamatyaM, niyacchataM sthApayatam / asA. saMvidA zreSThaH svaSu kAryaH devA vai na samajAnata te caturdhA - vyudakrAmannagbhirvasubhissomo rudrairindro marudbhirvaruNa AdityaistAnbRhaspatiratravIdyAjayAni vassaM vai jJAsyadhva iti / tava gRhe yAjayAnItIndramabravIttava vai zreSThayAya saMjJAsyanta iti / ...... tAnindrasya gRhe'yAjayattato vai te samajAnata ta indrasyaiva zraiSThavAya samajAnata | ye svA na saMjAnI rastAnetayA yAjayet / yaM kAmayetAyaM zreSThaH syAditi tasya gRhe sameva jAnata etA evainaM devatA bhAgasaiSA dheyamabhi saMjAnAnAH saMjJApayanti / saMjJAnI nAmeSTirasameva jAnate / saMvidaH sAdhAraNaliGgAni saMjJAnamastu me'munA / me mamAmunA devadattAdinA saMjJAnaM saGgataM jJAnaM astu / iSTena mama prItirastu / amunA saha me saMjJAnaM saMgatamastu / zubha. saMjJAnamasi kAmadharaNaM mayi te kAmadharaNaM saMjJAnAya smarakArIm / bhUyAt / kulasaMviSTA (1) RsN.10|191|3; maisN.2|226 mana: (vrata) *yena devA na viyanti no ca vidviSate mithaH / tat kRNmo brahma vo gRhe saMjJAnaM puruSebhyaH // mantramabhi mantraye vaH (kratumabhimantrayadhvaM ); asaM. 6 / 64 / 2 manaH (vrata) (samAnena vo haviSA juhomi samAnaM ceto abhisaMvizadhvam); taibrA. 2 / 4 / 4|56 zAgR. 5/9/4. kasaM. 28186 (2) RsaM. 10 / 192 / 4; maisaM. 2 2 6 samAnI va AkUti: (samAnA vA AkUtAni); asaM. 6 | 64 | 3 ; taibrA. 2|4|4|11 AgR. 3 / 5 / 8; vismR. 21/14. (3) taisaM. 4 | 2|4|11 kAsaM. 16/113 kasaM. 25/2 maisaM. 27/11; zumA. 12/46; taiyA. 1 2 / 1 / 17; zatrA. 7|1|118; mAzrau. 6 / 1156 kAzrau. 1711 / 4; ApazrI. 5/9/6. (1) taisaM. 4 / 7 / 3 / 1; kAsaM. 18186 maisaM. 18186 zumA 18 7. (2) kAsaM. 10 / 12; maisaM. 22226 mihAsmAsu (middAsmabhyaM); maashrau.5|1|109. (3) kAsaM. 113. (4) zumA. 26 / 1; zukA. 28/2. (5) zumA. 30 / 16 taiyA. 3 / 4 / 116. (6) bhasaM. 3 / 30 / 4.
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvidhyatikramaH 859 yena brahmaNA devA indrAdayaH na viyanti vimatiM na | yadvA manaH karma / parakIyaM manaH saMyojayAmaH / cikitvA prApnavanti / no ca naiva ca mithaH parasparaM vidviSate, vidveSaM / jJAtvA / saMgatakAryakAriNo bhavAma / yadvA pUrva manasA na kurvate / tat saMjJAnaM samAnajJAnanimittaM aikamatyA- saMgatiruktA / idAnI nizcayAtmakajJAnena saMgatiH prArthyate pAdakaM brahma mantrAtmakaM sAMmanasyaM yaH yuSmAkaM gRhe puru / cikitvA cikitvanA jnyaanenetyrthH| saM jAnAmahai ityanuSebhyaH tadartha, kRNmaH kurmH| asA. SaGgaH / sveSAM pareSAM ca manasA jJAnena ca saMgatA bhavAsamAnI prapA saha vo'nnabhAgaH samAne yoktre | metyrthH| kiM ca daivyena devasaMbandhinA devatAviSayeNa saha vo yunajmi / samyaJco'gniM saparyatArA nAbhi manasA mA yuSmahi mA viyuktA bhUma / api ca bahule mivAbhitaH // vinihte| kauTilye nimitte ghoSAH vaimanasya nibandhanAH he sAMmanasyakAmAH vaH yuSmAkaM samAnI ekA prapA / zabdAH mA utsthuH utthitA mA bhUvan / yadvA bahule tamasi pAnIyazAlA bhavatu / annabhAgazca sahaiva bhavatu / tadathe rAtrAvityarthaH / tathA ahani ahni vAsare Agate ca ahaM vaH yuSmAn samAne yoktre ekasmin bandhane snehapAze indrasya iSuH azaniH azanirUpA marmabhedinI parakIyA saha yunajmi saha badhnAmi / samyaJcaH saMgatAH ekaphalA- vAka mA paptat asmAsu mA patatu / ahorAtropalakSiteSu rthino bhUtvA samAnajJAnAH santaH agniM saparyata pUjayata / sarveSu divaseSva pi vaimanasya nibandhanAH pareSAM vAcaH kathamiva sthitA iti tatrAha-arA nAbhimiva asmAsu mA patantu kintu anukUlA eva bhavantu ityarthaH / abhitaH / abhito vartamAnA arAH / evamekaM agniM asA. abhito vartamAnAH pricrtetyrthH| asA. brAhmaNeSu saMvit iSTA grAmeSu svakIyaparakIyANAM saMvit iSTA 'soma rAjantsaMjJAnamA vapaibhyaH subrAhmaNA yatame saMjJAnaM naH svebhiH saMjJAnamaraNebhiH / tvopsiidaan|| saMjJAnamazvinA yuvamihAsmAsu ni yacchatam // he rAjan soma ebhyaH bhoktRbhyo brAhmaNebhyaH saMjJAnaM svebhiH svakIya puruSaiH naH asmAkaM saMjJAnaM saMgataM Avapa nidhehi / yatame yajjAtIyAH subrAhmaNAH bhRgvaGgizAnaM aikamatyaM bhavatviti shessH| tathA araNebhiH araNaiH rovidaH tvA tvAM upasIdAn upasannA bhavanti / aramaNaiH anukalaM avadadbhiH / pratikUlaiH puruSaiH / yadvA 'saMvidA deyam / arAtibhiH saha saMjJAnaM samAnajJAnaM bhavatu / he azvinA viSNuH azvinau yuvaM yuvA iha asminviSaye, iha idAnIM vA, / AzvanA yuva yuvA iha AramAnyaSaSa, 29 39AnA pA, samayAnapAkarmalakSaNam / saMvillaGghanagaNadravyaharaNadaNDaH / asmAsu saMjJAnaM samAnajJAnaM svIyaiH paraizca saha aikamatyaM ___ bahubhiH sAdhubhirmahAjanarakSaNArtha kRtA saMvit ni yacchataM niyamayatam / sthaapytmityrthH| asA. samayaH / asyAnyathAkaraNaM samayAnapAkarma / "saM jAnAmahai manasA saM cikitvA mA yuSmahi gaNadravyasyApahartA vivaasyH| manasA daivyena / mA ghoSA ut sthurbahule vini tatsaMvidaM yazca laGghayet / hate paptadindrasyAhanyAgate // zaGkhalikhitau manasA anyadIyena saM jAnAmahai samAnajJAnA bhavAma / yAM vinopadravo duSpariharo dharmakArya ca dussAdhaM sA pAribhASikI dharmakriyA / tadanapA(1) asN.3|30|6. karaNaM samayAnapAkaraNa miti / (2) saM. (khila) 10 / 19112, kaasN.10|12; maisN.2|2|6, asN.7|54|1; taibaa.2|4|4|6; kosU. (1) asN.11|1|26. (2) taiaa.7|11|3. 9 / 2, 12 / 5. (3) savi.328. (4) vismR.5|162. (3) asN.7|54|2. (5) vismR.5|163. (6) savi.328.
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 860 vyavahArakANDam gaNazreNisamUhanArtha jAtAnAM sthirIkaraNarUpasya samayasyAnapAkarma - anullaGghanaM yattatsamayAnapAkarma / viruddhalakSaNayA darzAdivatsamayAnapAkarmAkhyaM vivAdapadam / saMvidyatikrama ityetasyaiva nAmAntaram / pASaNDapUgAH zreNinaigamAnAM saMghAH / samUhastu brAhmaNAnAM saMhatiH / vrAtaH AyudhadharANAM vratatiH / savi. 56 mahAbhAratam vinApi rAzA lokasamayaH prajArakSakaH rAjakAH prajAH pUrva vinezuriti naH zrutam / parasparaM bhakSayanto matsyA iva jale kRzAn // sametya tAstatazcakruH samayAniti naH zrutam / vAkzUro daNDaparuSo yazca syAtpArajAyikaH // yavanaH samayaM bhindyAttyAjyA nastAdRzA iti / vizvAsArthaM ca sarveSAM varNAnAmavizeSataH / tAstathA samayaM kRtvA samayenAvatasthire || rAjA prajayA nirmita: sahitAstAstadA jagmurasukhArtAH pitAmaham / anIzvarA vinazyAmo bhagavannIzvaraM diza || yaM pUjayema saMbhUya yazca naH pratipAlayet / tato manuM vyAdideza manurnAbhinananda tAH // manuruvAca -- bibhemi karmaNaH pApAdrAjyaM hi bhRzaduSkaram / vizeSato manuSyeSu midhyAvRtteSu nityadA || bhISma uvAca - tamabruvan prajA mA bhaiH kartRneno gamiSyati / pazUnAmadhipaJcAzat hiraNyasya tathaiva ca // dhAnyasya dazamaM bhAgaM dAsyAmaH kozavardhanam / kanyAM zulke cArurUpAM vivAheSUdyatAsu ca // mukhena zastrapatreNa ye manuSyAH pradhAnataH / bhavantaM te'nuyAsyanti mahendramiva devatAH / / sa tvaM jAtabalo rAjan duSpradharSaH pratApavAn / sukha dhAsyasi naH sarvAn kubera iva nairRtAn // yaM ca dharmaM cariSyanti prajA rAjJA surakSitA: / caturtha tasya dharmasya tvatsaMsthaM vai bhaviSyati / / (1) bhA. 12 / 67 / 17 39. tena dharmeNa mahatA sukhaM lbdhen bhAvitaH / pAhyasmAn sarvato rAjandevAniva zatakratuH // vijayAya hi niryAhi pratapatramivAniva / mAnaM vidhama zatrUNAM dharmaM janaya naH sadA // sa niryayau mahAtejA balena mahatA vRtaH / mahAbhijana saMpannastejasA prajvalanniva / / tasya dRSTvA mahatvaM te mahendrasyeva devatAH / apatatrasire sarve svadharme ca dadurmanaH / / tato mahIM pariyayau parjanya iva vRSTimAn / zamayan sarvataH pApAn svakarmasu ca yojayan // evaM ye bhUtimiccheyuH pRthivyAM mAnavAH kacit / kuryU rAjAnamevAgre prajAnugrahakAraNAt // namasyeva taM bhaktyA ziSyA iva guruM sadA / devA iva ca devendraM tatra rAjAnamantike // satkRtaM svajaneneha paro'pi bahu manyate / svajanena tvavajJAtaM pare paribhavantyuta / rAjJaH paraiH paribhavaH sarveSAmasukhAvahaH / tasmAcchatraM ca patraM ca vAsAMsyAbharaNAni ca // bhojanAnyatha pAnAni rAjJe dadyurgRhANi ca / AsanAni ca zayyAzca sarvopakaraNAni ca // goptA tasmAdudurAdharSaH smitapUrvAbhibhASitA / AbhASitazca madhuraM pratyA bhASeta mAnavAn // kRtajJo dRDhabhaktiH syAt saMvibhAgI jitendriyaH / IkSita: prativakSeta mRdu valgu ca suSThu ca // saMghaH aikamatyenaivAvatiSThate 'bhedAdvinAzaH saMghAnAM saMghamukhyo'si kezava / yathA tvAM prApya notsIdedayaM saMghastathA kuru ! | nAnyatra buddhikSAntibhyAM nAnyatrendriyanigrahAt / nAnyatra dhanasaMtyAgAdguNaH prAjJe'vatiSThate // dhanyaM yazasyamAyuSyaM svapakSodbhAvanaM sadA / jJAtInAmavinAzaH syAdyathA kRSNa tathA kuru // AyatyAM ca tadAtve ca na te'styaviditaM prabho / SADguNyasya vidhAnena yAtrA yAnavidhau tathA // yAdavAH kukurA bhojAH sarve cAndhakavRSNayaH / (1) bhA. 128 1 / 25-31,
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvivyatikramaH vayAsaktA mahAbAho lokA lokezvarAzca ye // upAsante hi tvabuddhimRSayazcApi mAdhava / tvaM guruH sarvabhUtAnAM jAnISe tvaM parAM gatim // tvAmAsAdya yaduzreSThamedhante yAdavAH sukham // gaNarakSaNarIti: gaNAnAM vRttimicchAmi zrotuM matimatAM vara / yathA gaNAH pravardhante na bhidyante ca bhArata / azva vijinIvante suhRdaH prApnuvanti ca // bhedamUla vinAzo hi gaNAnAmupalakSaye / mantrasaMvaraNaM duHkhaM bahUnAmiti me matiH // etadicchAmyahaM zrotuM nikhilena paraMtapa / yathA ca te na bhidyeraMstacca me vada pArthiva || bhISma uvAca gaNAnAM ca kulAnAM ca rAjJAM bharatasattama / vairasaMdIpanAvetau lobhAmarSo narAdhipa / arat hi vRNute tato'marpamanantaram / tau kSayavyayasaMyuktAvanyonyaM ca vinAzinau || cAramantrabalAdAnaiH sAmadAnavibhedanaiH / kSayavyayabhayopAyaiH prakarSantItaretaram // tatrAdAnena bhidyante gaNAH saMghAtavRttayaH / bhinnA vimanasaH sarve gacchantyarivazaM bhayAt // bhede NA vinazyarhi bhinnAstu sujayAH paraiH / tasmAtsaMghAta yogena prayateran gaNAH sadA // arthAcaivAdhigamyate saMghAtavalapauruSaiH / hyAca maitrIM kurvanti teSu saMghAtavRttiSu // jJAnavRddhAH prazaMsanti zuzrUSantaH parasparam / vinivRttAbhisaMdhAnAH sukhamedhanti sarvazaH // affair vyavahArAMzca sthApayantazca zAstrataH / thAvatpratipazyanto vivardhante gaNottamAH / / putrAn bhrAtRn nigRhNanto vinayantazca tAnsadA / faatain pragRhNanto vivardhante gaNottamAH // cAramantravidhAneSu kozasaMnicayeSu ca / nityayuktA mahAbAho vardhante sarvato gaNAH // prAjJAn zUrAna mahotsAhAn karmasu sthirapaurupAn / mAnayantaH sadA yuktA vivardhante gaNA nRpa // (1) mA.12210716-32. 861 dravyavantazca zUrAzca zastrajJAH zAstrapAragAH / kRcchrAsvApatsu saMmUDhAn gaNAH saMtArayanti te // krodho bhedo bhayaM daNDaH karSaNaM nigraho vadhaH / nayatyarivazaM sadyo gaNAn bharatasattama // tasmAnmAnayitavyAste gaNamukhyAH pradhAnataH / lokayAtrA samAyattA bhUyasI teSu pArthiva / / mantraguptiH pradhAneSu cArazcAmitrakarSaNa / na gaNAH kRtsnazo mantraM zrotumarhanti bhArata // gaNamukhyaistu saMbhUya kArya gaNahitaM mithaH // pRthaggaNasya bhinnasya vitatasya tato'nyathA / arthAH pratyavasIdanti tathA'narthA bhavanti ca // teSAmanyonyabhinnAnAM svazaktimanutiSThatAm / nigrahaH paNDitaiH kAryaH kSiprameva pradhAnataH // kuleSu kalahA jAtAH kulavRddhairupekSitAH gotrasya nAzaM kurvanti gaNabhedasya kArakam // AbhyantaraM bhayaM rakSyamasAraM bAhyato bhayam / AbhyantaraM bhayaM rAjan sadyo mUlAni kRntati // akasmAtkrodhamohAbhyAM lobhAdvA'pi svabhAvajAt / anyonyaM nAbhibhASante tatparAbhavalakSaNam // jAtyA ca sadRzAH sarve kulena sadRzAstathA / na codyogena buddhayA vA rupadravyeNa vA punaH // bhedAcaiva pradAnAcca nAmyante ripubhirgaNAH / tasmAtsaMghAtamevAhurgaNAnAM zaraNaM mahat // kauTilIyamarthazAstram samudAyakarma samayaH / samudAyArthabhAyyAdikarmaNi anaMzado'nadhikArI / sarvahitAdezapAlanam / traiSThyaniyamaH saMghe / ukta samayasyAtidezaH dezajAtisaMgheSu / samayasyAnapAkarma / karSakasya grAmamabhyupetyA - kurvato grAma evAtyayaM haret / karmAkaraNe karmavetanAda dviguNaM, hiraNyAdAne pratyaMzadviguNaM bhakSyapeyAdAne ca prahavaNeSu dviguNamaMzaM dadyAt / prekSAyAmanaMzadaH sasvajano na prekSeta / pracchannazravaNekSaNe ca sarvahite ca karmaNi nigraheNa dviguNamaMzaM dadyAt / (1) ko. 3110.
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 863 vyavahArakANDam sarvahitamekasya bruvataH kuryurAjJAm / akaraNe | tmakaH, daNDa: / upahantRSu viziSTaH sAkSAd ghAtakaiSu pUrvokta eva daNDaH sAtizayaH / dvAdazapaNo daNDaH / taM cetsaMbhUya vA hanyuH pRthageSAmaparAdhadviguNeo daNDaH / upahantRSu viziSTaH / brAhmaNatazcaiSAM jyaiSThayaM nimabhyeta / prahavaNeSu caiSAM brAhmaNe nAkAmAH kuryuH / azaM ca labheran / tena dezajAtikulasaMghAnAM samayasyAnapAkarma vyAkhyAtam / rAjA dezahitAn setUn kurvatAM pathi saMkramAn / grAmazobhAzca rakSAzca teSAM priyahitaM caret // samayasthAnapAkarmeti sUtram / bahubhiH saMbhUya kalyamAnA vyavasthA samayaH tasya anapAkarma atyAgaH tadihocyata iti sUtrArthaH / uddezakrameNAsya prakaraNasya vyAkhyAnasaMgatiH / karSakasyeti / kRSIvalasya, grAmamabhyupetyAkurvataH grAmajanasamudAyakAryamaGgIkRtyAnanutiSThataH, grAma eva, atvayaM daNDaM haret, na tu rAjA / daNDavidhimAha--karmAkaraNa iti / karmaNaH samudAyakAryasya akaraNe, karmavetanAd AtmalabhyAd vetanabhAgAd, dviguNaM daNDaM dadyAt / hiraNyAdAne samudAyakAryArthe sarvairhiraNye dIyamAne sati svayaM hiraNyasya adAne, pratyaMzadviguNaM ekaikadeyasya hiraNyAMzasya dviguNaM daNDaM dadyAt / bhakSyapaiyAdAne ca prahavaNeSu goSThIbhojanAdiSu bhakSyapeyayorAtmadeyayoradAne ca dviguNamaMzaM daNDaM dadyAt / prekSAyAmiti / kuzIlavanaTanartakAdikarmaNi, anaMzadaH svadeyamaMzamadadAnaH, sasvajano na prekSeta svayaM nekSeta svajanamapi nekSayet / pracchannazravaNekSaNe ca pracchannaM sthitvA gItAdyAkarNane nATyAdyavalokane ca, dviguNamaMza svadeyAMzadviguNaM daNDaM dadyAt / sarvahite ca karmaNi, nigraheNa pratibandhAcaraNena dviguNamaMzaM svadezadviguNaM daNDaM dadyAt / sarvahitamiti / sarvajanAnukUlaM bruvataH ekasya AzAM ekasyApi niyogavacanaM kuryuranutiSTheyuH arthAdanye sAmayikAH / akaraNe dvAdazapaNo daNDaH / taM cediti / veti pakSAntare / taM sarvahitavaktAraM saMbhUya hanyuzced, matsaravazAdanye sAmayikA ityArtham / pRthak pratyekaM, eSAM hantRRNAm / aparAdha - dviguNaH akaraNAparAdhoktadaNDa dviguNazcaturviMzatipaNA brAhmaNatazceti / eSAM sAmayikAnAM brAhmaNato brAhmaNAt prabhRti, jyaiSThayaM niyamyeta alaGghayavacanatvalakSaNaM jyeSThatvaM vyavasthApyeta / prahavaNeSviti / prItibhojanAdiSu, eSAM sAmayikAnAM madhye, brAhmaNe viSaye, nAkAmAH kuryuH aMzaM ca labheran avijJAtatadabhiprAyA aMza na kalpayeyuH azaM ca labheran / satyAM tadicchAyAmityarthaH / teneti / tena yathoktena samayAnapAkarmanyAyena, dezajAtikulasaMghAnAM dezIyajanasaMghasya jAtIyajanasaMghasya kulIyajanasaMghasya cetyeteSAM samayasyAnapAkarma, vyAkhyAtaM zrImU. uktaprAyam / saMghavRttam 'saMghalAbho daNDamitralAbhAnAmuttamaH / saMghA hi saMhatatvAdavRSyAH pareSAm / tAnanuguNAn bhuJjIta sAmadAnAbhyAm / viguNAn bhedadaNDAbhyAm / kAmbojasurASTra kSatriyazreNyAdayo vArtAzastropajIvinaH / licchivikatrajika mallamadraka kukurakurupAJcAlAdayo rAjazabdopajIvinaH / sarveSAmannAH satriNaH saMghAnAM parasparanyaGgadveSavairakalahasthAnAnyupalabhya kramAbhinItaM bhedamupacArayeyuH - 'asau tvA vijalpati' iti / evamubhayataH baddharoSANAM vidyA zilpadyUtavaihArikeSvAcAryavyaJjanA bAlakalahAnutpAdayeyuH / vezazauNDikeSu vA pratilomaprazaMsAbhiH saMghamukhyamanuSyANAM tIkSNAH kalahAnutpAdayeyuH / kRtyapakSopagraheNa vA / kumArakAn viziSTacchandikayA hInacchandikAnutsAhayeyuH / viziSTAnAM caikapAtraM vivAhaM hInebhyo vArayeyuH / hInAn vA viziSThairekapAtre vivAhe vA yojayeyuH / avahInAn vA tulyabhAvopagamane kulataH pauruSataH sthAnaviparyAsato vA vyavahAramavasthitaM vA pratilomasthApanena nizAmayeyuH / vivAdapadeSu vA dravyapazumanuSyAbhighAtena rAtrau tIkSNAH kalahAnutpAdayeyuH / sarveSu ca kalahasthAneSu hInapakSaM rAjA kozadaNDAbhyAmupagRhya prati(1) kau. 11 / 1.
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvidhyatikramaH 863 pakSavadhe yojayet, bhinnAnapavAhayed vA / ekadeze | apahartAraM rAtrau tIkSNena ghAtayet / svayaM vA rasena / samastAn vA nivezya bhUmau caiSAM paJcakulI tataH prakAzayet-'amunA me priyo hataH' iti / dazakalI vA kaNyAM nivezayeta / ekasthA hi jAtakAmaM vA siddhavyaJjanaH sAMvanani kIbhiroSadhIzastragrahaNasamarthAH syuH / samavAye caiSAmatyayaM bhissaMvAsya rasenAtisaMdhAyApagacchet / tasminnasthApayet / rAjazabdibhiravaruddhamavakSiptaM vA kulya- ' pakrAnte satriNaH paraprayogamabhizaMseyuH-'ADhyamabhijAtaM rAjaputratve sthApayet / kArtAntikAdi- vidhavA gUDhAjIvA yogastriyo vA dAyanikSezvAsya vargo rAjalakSaNyatAM saMgheSu prakAzayet / pArtha vivadamAnAssaMghamukhyAnunmAdayeyuH' iti / saMghamukhyAMzca dharmiSThAnapajapeta-'svadharmamamaSya aditikauzikastriyo nartakIgAyanA vA pratiparAjJaH putre bhrAtari vA pratipadyadhvam ' iti / nAn gUDhavezmasu rAtrisamAgamapraviSTAMstIkSNA pratipanneSu kRtyapakSopagrahArthamartha daNDaM ca pressyet| hanyurbadhvA hareyuvI / satrI vA strIlolupaM saMghavikramakAle zauNDikavyaJjanAH putradArapretApa- mukhya prarUpayet- 'amuSmin grAme daridrakuladezena 'naiSecanikam' iti madanarasayuktAn mapasRtaM; tasya strI rAjAharhA, gRhANainAm ' iti / madyakumbhAna zatazaH prayaccheyuH / caityadaivatadvAra- gRhItAyAmadhamAsAntaraM siddhavyaJcano dUSyaH saMgharakSAsthAneSu ca satriNaH samayakarmanikSepaM sahi- mukhyamadhye prakrozet- 'asau me mukhyAM bhAyoM raNyAbhijJAnamudrANi hiraNyabhAjanAni ca prarUpa- snuSAM bhaginIM duhitaraM vA'dhicarati' iti / taM yeyuH, dRzyamAneSu ca saMgheSu 'rAjakIyAH' ityA- cetsaMgho nigRhNIyAt , rAjainamupagRhya viguNeSu vikravedayeyuH / athAvaskandaM dadyAt / saMghAnAM vA mayet / anigRhIte siddhavyaJjanaM hi rAtrau tIkSNAH vAhanahiraNyakAlike gRhItvA saMghamukhyAya pra. pravAsayeyuH / tatastadvayaJjanAH prakrozeyu:--'asau khyAtaM dravyaM prayacchet / tadeSAM yAcite 'dattamamuSmai brahmahA brAhmaNIjArazca' iti / mukhyAya' iti brUyAt / etena skandhAvArA- kAtontikavyaJjano vA kanyAmanyena vRtAmaTavIbhedo vyAkhyAtaH / nyasya prarUpayet 'amuSya kanyA rAjapatnI saMghamukhyaputramAtmasaMbhAvitaM vA satrI grAhayet rAjaprasavinI ca bhaviSyati ; sarvasvena prasaddha -- 'amucya rAjJaH putrastvaM zatrabhayAdiha nyasto- vainAM labhasva' iti / alabhyamAnAyAM parapakSa'si' iti / pratipannaM rAjA kozadaNDAbhyAM upagRhya bhuddharSayet / labdhAyAM siddhaH klhH| saMgheSu vikramayet / avAptArthastamapi prvaasyet| bhikSukI vA priyabhAyeM mukhyaM brUyAt-'asau bandhakIpoSakAH plavakanaTanartakasaubhikA vA te mukhyo yauvanotsikto bhAryAyAM mAM prAhiNot , praNihitAH strIbhiH paramarUpayauvanAbhiH saMghamu- tasyAhaM bhayAllekhyamAbharaNaM gRhItvAgatAsmi, khyAnunmAdayeyuH / jAtakAmAnAmanyatamasya pratyayaM nirdoSA te bhAryA, gUDhamasmin pratikartavyamahamapi kRtvA'nyatra gamanena prasabhaharaNena vA kalahAnu- tAvat pratipatsyAmi' iti / evamAdiSu kalahatpAdayeyuH / kalahe tIkSNAH karma kuryu:-'hato'- sthAneSu svayamutpanne vA kalahe tIkSNairutpAdite yamitthaM kAmukaH' iti / vA hInapakSaM rAjA kozadaNDAbhyAmupagRhya viguNeSu sivAntara mamAlamattRtva satI dinadezyaharohara bhUyAt -- asau mAM mukhyastvayi jAtakAmAM saMgheSvevamekarAjo varteta / saMghAzcApyevamekabAdhate; tasmin jIvati neha sthAsyAmi' iti rAjAdetebhyo'tisaMdhAnebhyo rakSayeyuH / pAtamasya prayojayet / saMghamukhyazca saMgheSu nyAyavRttihitaH priyaH / prasahyApahRtA vA upavanAnte krIDAgRhe vA dAnto yuktajanastiSThetsarvacittAnuvartakaH / / ma. kA. 109
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 864 manuH grAmadezasaMgha saMvilaGghane daNDavidhiH vyavahArakANDem ata UrdhvaM pravakSyAmi dharma samayabhedinAm // (1) samayaH saMvit saMketaH idaM mayA bhavatAmanumate nizcitaM kartavyamityabhyupagamaH / taM bhindanti vyatikrAmanti te samaya bhedinaH / 'saMvidazca vyatikramaH' iti yaduddiSTaM tadidAnImucyate / pUrveNArdhena pUrvaprakaraNopasaMhAro'pareNa yathoddiSTaprakaraNAntarasUcanam / maca. medhA. (2) anantaraM samayavyatikramakAriNAM daNDAdivyavasthAM vakSyAmi / gorA. (3) samayabhedinAM idamasmAbhiH parihartavyaM iti nizcayakAriNAm / yo grAmadezasaMghAnAM kRtvA satyena saMvidam / visaMvadennaro lobhAttaM rASTrAdvipravAsayet // (1) zAlAsamudAyoM grAmastannivAsino manuSyA gRhyante / teSAmeva saMvidaH saMbhavAt / evaM grAmasamudAyo dezaH, saMghaH ekadharmAnugatAnAM nAnAdezavAsinAM nAnAjAtIyAnAmapi prANinAM samUhaH / yathA bhikSUNAM saMgho vaNijAM saMghazrAturvidyAnAM saMgha iti / grAmAdInAM yatkArya yathA pAragrAmikairgrAmo no'pahataprAyaH asmAkIne gopracAre gAMzcArayanti udakaM ca bhittvA nayanti / tadyadi vo mataM tava etadeSAM kartuM na dadme / evaM naH pratibandhatAM yadi taiH saha daNDAdaNDirbhavati rAjakule vA vyavahArastatra sarve vayamekakAryA no cedupekSA he / tatra : saMvadate bADham / kimiti prAktanI grAmasthitistairvyatikramyetyevaM protsAhya; visaMvadedbalAttaireva saha saGgaccheta sveSu vA nAbhyantaraH syAtsa rAjJA svarASTrAnnirvAsayitavyo niSkAsayitavyaH / svaviSaye'sya vastuM na deyam / evaM vaNiGThabrAhmaNAdikArye IdRze kRtasaMvittinA nAtikramitavyam / yatkAryaM grAmAdyupakArakaM zAstrAcAraprasiddhaM (1) msmR8|218. (2) masmR. 8 / 219; mitA. 2 / 187; apa. 2 187; yaka. 165; smRca. 226; vira. 1823 pamA. 357;davi. 267; savi. 329; vImi . 2 187; vyapra. 335; vyau. 92; vitA. 660; samu. 111 kAtyAyanaH. 1 deza. 2 varSAM. 3 mAha. 4 ye. 5 vittena. purarASTravirodhi tatsaMvidyatikrame daNDo'yam / lobhAditi svenopakAragandhena paragrAmaNIkRtenAsvAtantryaM lobhaH ajJAnAsu visaMvadamAnasyAnyaH kalpaH / X medhA. (2) anubandhAlpatve tu - yo grAmeti / mitA. 2 / 187 (3) yastu mukhyaH zapathena svamArge sthApayitumazakyastatroktaM manunA - yI grAmeti / satyena zapathenetyarthaH / smRca. 226 maca. (4) vipravAsayeddaNDapuraHsaram / brAhmaNasya na daNDaH kevalaM grAmatyAga iti / 'nigRhya dApayedenaM samayavyabhicAriNam / catuHsuvarNAn SagniSkAMcchatamAnaM ca rAjatam // (1) nigRhyAvaSTabhya pIDayitvA kAlalAbhamakArayitvA daNDyaH / catvAri suvarNAni yeSAM niSkANAM parimANaM te catuHsuvarNA niSkAH / yadyapi 'catuHsuvarNiko niSka' ityatroktaM tathApi zAstrAntare 'sASTaM zataM suvarNAnAM niSka mAhurmahAdhiyaH' ityevamAdiparimANAntaraM pazyan vizinaSTi saMjJAkAraNasAmarthyAdeva labhyata iti cet padyagranthatvAnna doSaH / anye tu sahArthe bahuvrIhiM kRtvA trIn daNDAnAhuH / caturbhiH suvarNaiH saha SaSNiSkAn daNDanIyo daza niSkAH pratipAditA bhavanti / bahuvrIhi-siddhyarthe sahArthe kathaMcinmatvartho yojitavyaH / na hi citrAbhirgobhiH sahitazcitragurdevadatta iti bhavati / ete ca trayo daNDA yadvA tribhireka iti kAryApekSayA yojanaM, nirvAsanadaiNDena vikalpyate daNDo'yam / *meghA. (2) manupratipAditadaNDAnAM nirvAsanacatuHsuvarNaSaniSkazatamAnAnAM caturNAmanyatamo jAtizaktyAdyapekSayA x gorA, mabi., mamu. medhAvat / + apa, savi., vImi. mitAvat / * gorA, mamu., vira., maca. medhAvadbhAvaH : (1) masmR. 8 | 220 denaM (ccainaM ); mitA. 2 / 187 niSkAn (rNa niSkaM ); apa. 2 / 187 masmRvat ; vyaka. 165 masmRvat ; smRca. 226 mitAvat; vira. 1821 pamA. 357; nRpra. 301 davi. 217; savi. 329 mitAvat ; vImi. 2 187 ca (tu) zeSaM mitAvat; vyapra. 335; vyau. 92 mitAvat; vitA. 660 mitAvat samu. 112 mitAvada, kAtyAyanaH. 1 SkA. 2. yadi ca 3 daNDo na.
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvidvyatikramaH 865. kalpanIyaH / *mitaa.2|187 | vidhAvaudAsInyamapyastItyavagamyate / yadA cAdhA: (3) atrApi catvAro dezanirvAsanAdayo daNDA |rmiko rAjA daNDavidhau udAsInastadA grAmAdaya eva aparAdhAnusAreNa vyavasthApyAH / ap.2|187 | daNDavidhiM kuryuH 'nisRSTArthA hi te smRtA' ityuktatvAt / (4) caturbhiH suvarNairyo niSkastAn SaTpalAnItyarthaH / amukhyAnAM tu samayavyabhicAriNAmauddhatyAnusAreNa daNDa:etacca dInArAdiniSkavyavacchedArtha vizeSaNam / zata kalpanIyaH / mAnamekam / mavi. smRca.226 (5) atha cainaM saMvidvyatikramakAriNaM nibodhya caturaH suvarNAn SaniSkAn pratyekaM catu:suvarNaparimitAn rAjataM ca zatamAnaM viMzatyadhikaraktikAzatatrayaparimANaM trayametadviSayalAghava gauravApekSayA samanvitaM vyastaM vA rAjA daNDaM dApayet / mamu. (6) tathA paJcasauvarNiko niSka iti ca yatpari mANAntaraM tadvyavacchedArtham / (7) yattu kazcideteSAM caturNA daNDAnAM krameNa bAhmaNAdicaturvarNaviSayatvamityAha / tadajJAnavilasitam / etAdRzavyavasthAyAM pramANAbhAvAt / brAhmaNasya pravAsanaM kSatriyAdInAM catuHsuvarNAdidaNDa ityasyAnucitatvAcca / _Xvyapra. 335 | ..evaM daNDavidhiM kuryAddhArmikaH pRthivIpatiH / prAmajAtisamUheSu samayavyabhicAriNAm // (1) jAtisamUheSu ca nAnAjAtIyAnAM samAnajAtIyAnAM vA saMgheSu tadviSayo vyabhicAro yeSAmityarthaH / prakaraNopasaMhAraH / medhA. (2) dharmapradhAno rAjA grAmeSu brAhmaNAdiSu vyatimiNaM etaddaNDavidhAnamanutiSThet / + gorA. (3) suvarNaniSkazatamAnazabdAH prAgdivyaprakaraNe vyAkhyAtAH / atra trayo'rthadaNDA daNDyAnAmarthasattA musAreNa vyavasthApanIyAH / nirvAsanaM tu nirbandhiviSaye yavasthApanIyam / dhArmikagrahaNAdadhArmikasya daNDa yAjJavalkyaH traividyavidhau varNAzramadharmasaMviddharmarAjakRtadharmarakSaNAdhikRta brAhmaNaniyuktiH rAjA kRtvA pure sthAnaM brAhmaNAn nyasya tatra tu / traividyaM vRttimadbrUyAtsvadharmaH pAlyatAmiti // (1) pAribhASikasya cAnanyathAkaraNaprasaGgena bhUyaH samayAnapAkaraNArthaM samUhakriyAmupodghAtatvenAha - rAjevira. 183ti / yaduktaM - ' tatra durgANi kurvIta janakozAtmavRddhaye ' iti, tadguNavidhAnAyaivAyamArambhaH / rAjA kRtvA pure durge sthAnaM sthalIM bhAvikAlasaMrakSaNArthaM brAhmaNAn nyasya samudAyatvenAvasthApya traividyaM RgyajuH sAmapAragaM sadAcArabrAhmaNAtmakaM vRttimat kRtvA brUyAt svadharmaH pAlyatAmiti / vartanaheturvRttiH, tadyuktaM vRttimad grAmagRha - kSetrAkSayanidhyAdisthApitamartha dattvetyarthaH / svadharmo varNAzramadharmasthityavyabhicAraH, rAzazcAnyathApravRttAvupadezena sanmArgAvatAraNam / spaSTamanyat / vizva. 2 / 189 (2) saMprati saMvidyatikramaH kathyate / tadupakramArthaM kiMcidAha-- rAjA svapure durgAdau sthAnaM dhavalagRhAdikaM kRtvA tatra brAhmaNAn nyasya sthApayitvA tadbrAhmaNajAtaM traividyaM vedatrayasaMpannaM vRttimadbhUhiraNyAdisaMpannaM ca kRtvA svadharmo varNAzramanimitta: zrutismRtivihito bhavadbhiranuSThIyatAmiti tAn brAhmaNAn brUyAt / + mitA. (3) saMvidyatikramalakSaNasya vyavahArapadasyopayo * vyaka., pamA, vyau mitAvat / X zeSaM mitAvat / + mamu., maca. gorAvat / (1) masmR. 8/221 ka., kha., dha. pustakeSu evaM (etat ) iti pAThaH, ga. pustake tu evaM (etaM ) iti pAThaH; vyaka. 165 evaM (e); smRca. 226; vira. 182 daNDa (dharmya); pamA. 358; mc.2|221 vyakavat ; vyapra. 335 daNDa (dharma); samu. 112 kAtyAyanaH. + vira., pamA, savi. mitAvat / (1) yAsmR. 2 / 185; apu. 257 36; vizva. 2 1896 mitA.; apa. traividyaM (traividyAn); vyaka. 164 apavat ; smRca. 222 nnyasya tatra (numatena ); vira. 177 kRtvA (hRtvA) zeSaM bhapavat ; pamA. 348 apavat ; nRpra. 30 pure (pura); savi. 328 pAlyatAmiti (paripAlyatAm ); vImi ; vyapra. 331 brAhmaNAn ( brAhmaNyaM); vitA. 656 vyapravat ; rAkau.477; samu. 110 apavata,
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam minamartha tAvadAha-rAjA kRtvA pure sthAnamiti / / dharmavacanaM na rAjAntarakRtatvAt pAlanIyam / kiM tarhi rAjA nijanagare sthAnaM sthIyate yatra viziSTaniveza- | dharmAnuguNyena dharmata evetybhipraayH| tathA ca nAradaH nAdyupete bhUbhAge tatsthAnaM vRttimatkuTumbanirvAhasamartha. samUhadharmAnupasaMharannAha 'doSavat karaNaM ydi'ti| sthAvarajaGgamadhanopetaM nirmAya tathA brAhmaNAMstraividyAna vishv.2|190 gyajuHsAmarUpavidyAtrayopetAMstatra sthAne nyasya nivezya / (2) evaM niyuktaistairyatkarma kartavyaM tadAha-nijayathArha gahavRttyAdi dattvA svadharmoM varNAzramAdidharmaH | dharmAvirodheneti / zrautasmArtadharmAnupamardaina samayAnniSpanno pAlyatAM kriyatAmiti tAnbrAhmaNAnyAt / kecitpaThanti yo dharmo gopracArodakarakSaNadevagRhapAlanAdirUpaH sotraividyaM vRttimaditi / tadA traividyaM vRttimacca yathA tathA 'pi yatnena pAlanIyaH / tathA ca rAjJA nijadharmAvirodhenaiva kuryaadityrthH| tisRNAmRgAdividyAnAM smaahaarstraividym| | yaHsAmayiko dharmo 'yAvatpathikaM bhojanaM deyamasmadarAtisthAnasya ca tadviziSTatA tyuktbraahmnnvttyaa| evaM maNDalaM turaGgAdayo na prasthApanIyA' ityevaMrUpaH so'pi ca brAhmaNasamUharacanAbhidhAnAtsaMketasamayakriyA saMviccha- rkssnniiyH| . +mitA. bdavAcyA kartavyetyarthAduktaM bhavati / na hi tAM vinA (3) brAhmaNAH sthAne rAjJA nivezanIyA ityuktaM samUhabAdhAzcaurAdayo nirAkatu zakyA iSTApUrtakriyAdi- taistu niviSTairyatkArya tadAha-nijadharmAvirodheneti / dharmAzca saMpAdayitum / apa. nijena vakIyena zrautAdidharmeNAviruddho yo'pi gaNopa(4) tuzabdena vRttiparikalpanaM vinA vyavasthA yogI sa sAmayikaH samayAdi nirvatto dharmaH / ythaavyvcchidyte| +vImi. vyAdhyAdyupadravasamaye pratikSetraM pratigRha vA dhanametAvad 5) brAhmaNAnA samUhA brAhmaNyam / brAhmaNamANava- gRhayajJAdizAntika siddhaye deyam / yathA vA sarvairjanavADavAdyat' iti sUtreNa yat / vidyA vedAH tisRNAM padaiH svavyApAraparihAreNAmutra sthAnavizeSa AgantabyaM vidyAnAM samAhArastrividyam / trividyamadhIte iti yo nAgacchettasyAyaM daNDa iti / yadvA sabhAprapAdevatraividyam / vyapra.331 kulataDAgAdInAM jIrNAnAmuddhAro dInAnAthAdInAM ca 'nijadharmAvirodhena yastu sAmayiko bhvet| saMskAro yajJabhikSAdinimittaM ca dAnaM sAdhAraNadhanenAnayA so'pi yatnena saMrakSyo dharmo rAjakRtazca yH|| / vyavasthayaitatkartavyamiti / yazca rAjJA samarthadharmaH kRto (1) zRtismRtyukto nijadharmaH, tadavirodhenArthAdyanu- | yo yuSmAsvadhikaM paThati vetti vA tasyaitAvatI pUjA guNaH tadanuguNo vA yo'pi sAmayikaH svaparibhASA- kAryetyAdi / sa ubhayavidho'pi yatnataH paripAlyaH / kRto bhavet yathoktamadhyakAhUtAnAgamanadaNDAdikaH, so. . apa, 'pi rAjJA prayatnena samyag rakSaNIyaH / kiJca dharmo rAja- (4) sAmayikaH samudAyibhinivRtto dharmaH / kRtazca yaH yathaiva svanivezitasthAne, tathaiva rAjAntarakRta smRca.224 sthAnAntareSvapi - brahmazAlAnivezayAtrotsavAdikaH / / (5) sAmayikaH samUhayogakSemArtha mAsaM rAjopasthAnaM tathA ca nAradaH 'yo dharma iti'| dharmo rAjakRta ityatra puna- kaarymityaadiruupH| mAsaM zAntiH karaNIyetyAdirUpo rAjakRto dhrmH| xvira.181 + zeSa mitAvat / (6) tuzabdena nijadharmaviruddhasya sAmayikasya (1) yAsmR.21186, apu.257|37 vishv.2|190; mitA.; apa.; vyaka.164; smRca.224; vira.18.1; rakSaNaM vyavacchinatti / apizabdena bRhaspatyAyuktapamA.349; vici.84 rakSyo (rakSet); nRpra.30; davi. rAjatadIyapuruSavyavasthApitAtiriktasamayabandhaM samucci271, savi.329, vImi. sAma- (sAmA); vyapra.331, 333, vyau.90; byama.94; vitA.657; rAko.477; + pamA., vyapra., vyau, mitAvat / samu.111, vibya.43 yastu (yazca).. x vici, viravat /
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMviLyatikramaH noti / cakAreNa rAjAdhikRtaM smuccinoti| vImi. | nRpe vikhyApya gaNenocchedyA ityarthaH / samUhAzaktI saMvilaGghanagaNadravyaharaNadaNDaH tasya daNDo rAjJA vidheyH| vyapra.335 gaMNadravyaM haredyastu saMvidaM laGghayecca yaH / samUhahitavAdivacanAkaraNe daNDaH sarvasvaharaNaM kRtvA taM rASdAdvipravAsayet // - kartavyaM vacanaM sarvaiH samUhahitavAdinAm / (1) pAlanavyAjena-gaNadravyamiti / yo gaNadravyaM - yastatra viparItaH syAtsa dApyaH prathamaM dmm|| hared , dharmAvirodhinI saMvidaM paribhASAM samuhakRtA laGgha- (1) nanvayaM bhinnAbhiprAyapuruSAdhInatvAt samUhadharmoM yet, tamapahRtya sarvakhaM rASTrAda rAjA vipravAsayet / duHzliSTa eva / maivam / kAryApekSayakAbhiprAyatvopapatteH / taccApahatya samahAyaivArpayeta / na tu svayaM gRhNIyAt / / kiMca-kartavyaM vacanaM sarveH samUhahitavAdinaH / samu. kRtveti vacanAt kartava rAjA na grahIteti gamyate / dAyino'nyasya vA / 'yastatra viparItaH syAtsa dApyaH svAyambhuve'pyevamamiprAyaH pratiSedhaH-'na jAtu brAhmaNa- prathamaM damam // rAjJA samUhAyavetyarthaH / mahatA hi prayamiti / ataH samUhArpaNamanavadyam / evamanyatrApi samU- nena rAjJA samUhadharmaH pAlanIyaH dharmAbhivRddhayA samUhAthai daNDadAnAdi yojyam / vishv.2|191 hasya rAjopakAritvAt / vishv.2|192 (2) evaM samayadharmaH paripAlanIya ityuktvA td-| (2) idaM ca taiH kartavyamityAha-kartavyaM vacanaM tikramAdau daNDamAha-gaNadravyamiti / yaH punargaNasya savairiti / gaNinAM madhye ye samUhahitavAdanazIlAstaprAmAdijanasamUhasya saMbandhi sAdhAraNaM dravyamayaharati / dUcanamitarairgaNAnAmantargatairanusaraNIyam / anyathA daNDa saMvitsamayastAM samahakRtAM rAjakRtAM vA yo laGghayeda- ityAha -yastatra viparIta iti / yastu gaNinAM madhye tikAmettadIyaM sarva dhanamapahatya svarASTAdvipravAsayenni-samUha hitavAdivacanapratibandhakArI sa rAjJA prathamakAsayet / ayaM ca daNDo'nubandhAdyattizaye drssttvyH| sAhasaM daNDanIyaH / mitA. (3) yastu hitavAdinAM pratikUlaH syAtsa samUhena (3) yastu mukhyaH svamArge rAjJA'pi sthApayituma- prathamasAhasaM daNDyaH / +apa. zakyastatroktaM yAjJavalkyena-gaNadravyamiti / rAjJeti (4) rAjavyavasthApita iva grAmAdisamUhavAdivyavazeSaH / evaMvidhadaNDaprayoge tasyaiva sAmarthyAdyadA samUha- sthApito'pyoM na laGghanIya ityAha- kartavyamiti / syApi kathaMcitsAmarthyamasti tadA prakRtatvAt gaNa samUhahitaM setubandhanakAritvAdikaM vadatAM kartavyamiti syaiva daNDaprayogakartRtvamavagantavyam / smRca.226 bruvatAM vacanaM tatsarvaireva saMpAdanIyam / yastu tatra vipa (4) mukhyAnAmaparAdhavizeSe daNDavizeSamAha-gaNa- rItaH pratikUlaH syAt sa prathamasAhasaM damaM dApyaH / dravyamiti / mukhyadaNDane samUhasyaivAdhikAraH / ata vImi. eva kAtyAyana:-'sAhasI bhedakArI ca gaNadravyavinA __samUhAdhikRtA rAcA satkAryAH zakaH / ucchedyAH sarva evaite vikhyApyaiva nRpe bhRguH // samUhakArya AyAtAnkRtakAryAn visarjayet / sadAnamAnasatkAraiH pUjayitvA mahIpatiH // * apa., vira., savi., vImi., vyama. mitAvat / (1) yaasmR.2|187; apu.257:38; vizva 2 / 1917 + smRca. apavat / mitaa.2|187:2|32 pU.; apa.; vyaka.165 yecca (yettu); (1) yAsmR.20188; apu.257|39; vishv.2|192 smRca.226, vira.183 yecca (yetta) haraNaM (grahaNaM); pamA.. vAdinAm (vAdinaH); mitA. apa.; vyaka.164; smRca. 355 vyakavat ; vici.84 vyakavat nRpra.30; davi. 224; vira.179; pamA.354; vici.83 sarvaiH (teSAM); 268; savi.329, vImi.; vyapra.335; nyau.21(=) pU.: nRpra.30; davi.267 utta.; vImi. vyapra.334; vyau. 92 vyakavata vyama.94 vitA.19 (=)pU.:659-660, 91 utta.92; vitA.657 rAko.478 samu.111 utta. rAko.477 samu.111. (2) yaasmR.2|189; vishv.2|193, mitA.. mitA.
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 vyavahArakANDam (1) yatazcaitadevaM, ataH-samUhakArya ityAdi / kSipraM dravyaikatvena vibhAgAsaMbhavAnmUlyadAnAyogAcca duHzlikAryAntayaNi parihApyApIti zeSaH / nanu ca para-STataivetyalaM prasaGgena / vishv.2|193 svatvApattiparyantavAd dAnasya samahinAM ca pratyekaM (2) rAjJA cetthaM gaNiSu vartanIyamityAha-samUhasvatvAyogyatvAd vyatiriktasvatvApattikSamasamUhalakSaNatvA- kArya iti / samUhakAryanivRtyartha svapArzva prAptAn gaNino bhAvAt samUhadrAnamanupapannameva / ata eva ca gaNadravyaM / nirvartitAtmIyaprayojanAn dAnamAnasatkAraiH sa rAjA prArthyamAnA vaktAro bhavanti nedamadyApyasmadIyaM bhava- paritoSya visarjayet / +mitA. sIti / tathA cavijAmapi na pariSadaM pratyutsarga iSyate / samUhAdhikRtena labdhaM samUhAyaiva deyaM, anyathA daNDaH / ato'yamutsargamAtre gauNo dAnavyapadeza iti kecit / samUhakAryaprahito yallabheta tadarpayet / tathA ca sati tu samUhadravyaharaNe na doSaH syAd , iSyate ekAdazaguNaM dApyo yadyasau nArpayetsva yam / / . ca, daNDadarzanAt / ato vaktavyametat / tatrAnye (1) samUhadattApahAriNaM pratyAha-samUhakAryeti / paNDitammanyAH pASaNDAdiva 'dRSTaprayojanAnyeva daNDAdi- samahakAryArtha mahAjanaiH prerito rAjapAve yaddhiraNyavastrAvacanAnI'ti varNayanti / tathApi ca dharmArthaH samUha- dikaM labhate tadaprArthita eva mahAjanebhyo nivedayet / dAnAdivyavahAro'nAlambana eva syAt / atrocyate / anyathA labdhAdekAdazaguNaM daNDaM dApanIyaH / xmitA. satyaM samudAyinAM svtvaabhaavH| samudAyasya tu svatva- (2) yallabheta samUhamAnyatvanimitteneti zeSaH / saMbandhaH kena vAryate / yattu vyatiriktaH samudAyo netyu- svakIyasevAdhyayanAdinimittena tu labdhasya prAtisvikakam / tathaiva tat / samudAyina evaikakAryAvacchedene- tvena samudAye'rpaNavidhyayogAt / samUhakAryapratihitetaretarApekSAH samudAyatAM pratipadyante / zakyate caivamekai- nArpitaM ca sarve samahinaH samavibhAgena vibhajya gRhNIyuH / kasyetaretarApekSasya svatvasaMbandha iti vaktum / na caivaM smRca.227 bhUtAnAM dAnacodanA nAsti / gavAdInAmavibhakta kIdRzAH samUhakAryacintakA bhaveyuH / / dakSiNAvacanAd anyatra bahUnAmapi dAnasaMbandha iti | dharmajJAH zucayo'lubdhA bhaveyuH kAryacintakAH / gamyate / brAhmaNAya ca dAnaM coditam / na ca sApekSa- kartavyaM vacanaM teSAM samUhahitavAdinAm // vena deyamiti / na ceyaM svatvAbhimAnabhrAntiH, bAdhA- (1) zAstranibandhanatvAcca samahasthiteH-vedajJAH nupalambhAt / tatraitat syAt / sarvasamudAyasaMnidhAne zucayo'lubdhA bhaveyuH kAryacintakAH / smRtyantarAccatukathaM dAnopapattiriti / tadapyasat / grahItRNAmitare- SSaSTayAdisaMkhyAyuktAH / kartavyaM vacanamiti / sarveH tarApekSANAmeva svatvayogAt samayasAmarthyAccaviMgyaja- samudAyibhiriti shessH| vishv.2|195 mAnAnAmiva zarIrendriyamanaHsAdhAraNyAt pravasadyAja- (2) evaMprakArAzca kAryacintakAH kAryA ityAhamAnavacca samayabalena manaHsAnnidhyAcchAstracoditatvAcca + apa., vImi., mitAvat / 4 apa. mitaavt| samUhasthitetratvigyajamAnasAmyameva / yattu samudAyinAma- * vImi. smRcavat / nAtmIyatvAbhidhAnam / tannarapekSyAbhiprAyam / vibhAga- (1) yaasmR.2|190; apu.257140 bheta ta (bhettatta); vidhAnAcatvijAM pariSadaM pratyutsagoM nyAyAnapekSatve'pya- vishv.2|194; mitA. ghasau (dhasmai); apa.; vyaka.166 vyAhata eva / ye tu samadAyidAnAsaMbhavAd RtvijAM smRca.227; vira.186, pamA.358 mitAvat vici. dakSiNAvibhAgaM manyante teSAmazvo dakSiNetyevamAdau 85; nRpra.30; vImi.kArya (kArya); vyapra.337 vImivat vyau.92; vitA.657 vImivat, krameNa bRhaspatiH; samuH 112. . thapa vyaka.166smRca.227, vira.186, pamA. | (2) yaasmR.2|191; apu.257|41 dharma (veda); 358, savi.331; vImi.; vyapra.337; nyau.92 | vishv.2|195 apuvat ; mitA.; apa. apuvat ; vImiH vitA.657 krameNa bRhaspatiH; samu.112. | vitA.657; samu.111.
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvivyatikramaH dharmajJAH zucayo'lubdhA bhaveyuriti / zrautasmArtadharmazA | bhedaM dharmavyavasthAM nRpo rakSet bAhyAbhyantarazaucayuktAH artheSvalubdhAH kAryavicArakAH kartavyAH / teSAM vacanamitaraiH kAryamityetadAdarArthe punarvacanam / mitA. (3) evaMvidhAH samUhakAryANAM sAdhakabAdhakavicArAH syuH / vedajJatvAdiviziSTAnAM kAryacintakatvaM vidhIyate, anyadanUdyate / apa. (4) eteSAM samUhahitaSAdinAM vacanamakaraNe daNDaprasaktyA'vazyaM sarvaiH kartavyamityarthaH / bImi. ukta vidyasaMvidvidheH zreNyAdAvatidezaH 'zreNinaigamapASaNDigaNAnAmapyayaM vidhiH / bhedaM caiSAM nRpo rakSetpUrvavRttiM ca pAlayet // (1) yo'yaM brAhmaNAnAM samUha vidhiruktaH - zreNinaigamapASaNDIti / karmakarAdizilpisamUhaH zreNiH / sArthavAhAdisamUho naigamaH / guggulikAdisamudAyaH pASaNDAH / vaNiksamUho rANaH, hastyArohAdisamUha ityanye / pUgAdilakSaNArtho vA gaNazabdaH / tathA ca nAradaH - pASaNDanaigamazreNIti / kiMca bhedazcaiSAmanyonyaM samudAyinAM vA rAjJA rakSaNIyaH / cazabdAdanyasaMghAtarAjAdivirodhivyavahArazca / tathA ca nAradaH - 'pratikUlaM ca yaditi / pUrvakalpitAM ca dharmAvirodhinIM vRttiM pAlayet / cazabdAt svayaM ca vardhayedityabhiprAyaH / vizva. 2 / 196 (2) idAnIM traividyAnAM pratipAditaM dharma zreNyAdiSvatidizannAha -- zreNinaigamapAkhaNDIti / ekapaNyazilpopajIvinaH zreNayaH / naigamAH ye vedasyAptaprANI - tatvena prAmANyamicchanti pAzupatAdayaH / pAkhaNDino ye vedasya prAmANyameva necchanti / nagnAH saugatAdayaH / gaNo vrAtaH / AyudhIyAdInAmekakarmopajIvinAm / eSa caturvidhAnAmapyayameva vidhiH / yo 'nijadharmAvirodhenetyAdinA pratipAditaH / eteSAM ca zreNyAdInAM (1) yAsmR. 2 / 1923 apu. 257 / 42; vizva. 2 / 196; mitA.; apa. SaM (SA); vyaka. 164 pASaNDi (pAkhaNDa); vira. 189. pASaNDi (pASaNDa); savi. 330 zreNi (zreNI); vImi ; *yapra.337 vRttiM ca (vRttaM ca); vitA. 660 pUrvavRttiM (pUrvA vRtti); rAkau . 478; samu. 111 viravat. Tara pUrvopAttAM vRttiM ca pAlayet / mitA. (3) ekajAtiniviSTAnAM samAna vRttyupajIvinAM samUhaH zreNiryathA rajaka zreNiriti / saha dezAntaravaNijyArthe ye nAnAjAtIyA adhigacchanti te naigamA avaidikAH pravrajyAsthitAH pASANDino, brAhmaNebhyo'nye samAnajIvikA iha gaNAH, eSAmapyayameva dharmaH yo nijadharmAvirodhenetyevamAdAyuktaH / tathA zreNyAdInAM parasparabhedaM matibhedaM nRpo rakSennivArayet / prAktanIM ca teSAM vRttiM pAlayet / apa. (4) zreNayaH samAnakarmakarAH kAravaH, naigamAH nAnApaurasamUhAH, pAkhaNDAH pravrajyAvasitAH, gaNo brAhmaNasamUhaH / * vyaka. 164 (5) pAkhaNDino vedaprAmANyAnabhyupagantAraH / AdyacakAreNa prAguktAnAM brAhmaNAnAM samuccayaH / dvitIyacakAreNA'vRttInAM vRttiM kalpayediti samuccIyate / vImi nAradaH samayAnapAkarmalakSaNam pASaNDanaigamAdInAM sthitiH samaya ucyate / samayasyAnapAkarma tad vivAdapadaM smRtam // (1) tasya ca lakSaNaM nAradena vyatirekamukhena darzitaMpAkhaNDIti / pAribhASikadharmeNa vyavasthAnaM samayaH tasyAnapAkarmAvyatikramaH paripAlanaM tadyatikramyamANaM vivAdapadaM bhavatItyarthaH / #mitaa.2|185 (2) pASaNDAH kSapaNAdayaH / naigamAH sArthikA vaNijaH / Adizabdena traividyabrAhmaNasamUha zreNipUgavAtagaNagulmagrAmadezAdayo gRhyante / XsmRca. 5 (3) pApaNDAstrayavAhyAH / naigamAH paurAH / vira. 177 (4) naigamA vaNijaH prakRtaya ityanye / teSAM pUrva * pamA, vyapra., vyau mitAvat / x zeSaM mitAvat / (1) nAsaM. 111 ; nAsmR. 13 / 1 SaNDa (SaNDi); apu. 253 / 22; mitA. 21185 SaNDa (khaNDi); vyaka. 1633 smRca. 5; vira. 177; pamA. 348; nRpra. 303 savi. 328; vyapra. 331; vyau.89; vyama. 93; vitA. 656 mitAvat: samu. 110.
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDama kRtA vartamAnairvA saMhatya kRtA sthitiH smyH| mityasti smyH| janapade tu kvacidvikretRhaste dazabandha nAbhA.1111 / grahaNaM kArya kaciketRhaste ityAdiko'styanekavidhaH : (5) pAkhaNDinaH vedamArgavirodhino vANijyAdi smyH| janapade tathetyatra tathAzabdo'nuktagrAmaghoSapurAkarAH / naigmaastdvirodhinH| vyama.93 | dInAM pradarzanArthaH / tatra na gopracArasthAne khAtavyamityApApaNDanaigamazreNyAdInAM samayaH rAjJA rakSaNIyaH diko'sti grAme samayaH / AbhIrastrIpuruSavyabhicAre pASaNDanaigamazreNIpUgabAtagaNAdiSu / na daNDa ityAdiko'sti ghoSe smyH| pare tu vinaivArthAsaMrakSetsamayaM rAjA durge janapade tathA / paNamADhyAdInyathAzaktiparipAlayadbhirbandigrAhakAdayo ni| (1) naigamazcAtra brAhmaNasamUhaH / pUgo grAmeyakAdi- hantavyA ityAdayaH samayAH santi / tadetatsamayajAtaM samUhaH / zastrakartasamUho vraatH| vishv.2|196 | yathA na bhrazyate na ca vyativartate tathA rAjA kuryAdi. (2) pUgo vaNigAdisamUhaH / vAto nAnAyudhadhara- ( tyarthaH / smRca.223 samUhaH / Adizabdena vRddhagulmavargA ucynte| (4) pUgo nAnAjAtIyAniyatavRttisamUha ityanye / +vyaka.164 +vira.180 (3) pASaNDA vedoktaliGgadhArivyatiriktAH sarve (5) athavA naigamA AptapraNItatvena vedpraamaannylingginH| teSu maThAdihitAcaraNAdyAH samayAH santi / micchanti ye pAzupatAdayaH / . xpamA.352 naigamAH sArthakavaNikprabhRtayaH / teSu sakaJcukasaMdezahara- (6) Adipadena saMghAdisaMgrahaH, tatrArhatasaugatAdipuruSatiraskAriNo daNDyA ityevamAdayo bahavaH samayAH samahaH saMghaH, cANDAlAdisamaho gulmaH, anuktasamudAyo kyinte| zreNaya: ekazilpopajIvinaH kuvindaadyH| vargaH / davi.267 tAsu idamanayaiva zreNyA vikrayamityAdikAH samayAH santi yo dharmaH karma yaccaiSAmupasthAnavidhizca yaH / pUgA hastyazvArohakAdayaH / bAtagaNazabdau kAtyAyanena yaccaiSAM vRttyupAdAnamanumanyeta tat tathA / vyAkhyAtau 'nAnAyudhadharA vAtA' ityAdi / tatra (1) dharmo jnaavnaadikH| karma vrataM paryuSitapUge vAte cAnyonyamRtsRjya samare na gantavyami- bhikSATanAdikam / upasthAnavidhiH samudAyikAryArthapaTahAtyAdayaH santi samayAH / gaNe tu 'paJcame'hni paJcame ! didhvanimAkarNya maNDapAdau melanaM pratyupAdAnaM / vA'nde karNavedhaH kartavya' ityevamAdirasti samayaH / jIvanAya tApasaveSAdiparigrahaH / eSAM pASaNDAdInAgaNAdicityatrAdizabdena brahmapurImahAjanaH prigRhiitH| mityrthH| smRca.225 tatra gurudakSiNAdyarthamAgato mAnanIya ityaadismyo'sti| (2) dharmaH paarmprikaacaarH| karma jIvanAnukUloturge taM dhAnyAdikaM gRhItvA'nyatra yAsyato na tadvikreya- citavyApAraH / vRttyupAdAnamupAdIyamAnA vRttiH / vira.180 + vici. vyakabat / (3) vRttizca vaNigAdInAM vANijyahastyArohaNAdi / (1) naasN.11|2, naasmR.13|2 SaNDa (paNDi); vizva. . nAbhA.103 22196 zreNI (zreNi); byaka.164; smRca.223, vira. 180 vizvavat ; pamA.351 vizvavat, vici.83 vizvavat; * nAbhA., vyapra., vyau. smRcavat / + zeSa vyakavat / mRna.30 gaNA (samA); davi.266, vyapra.332, vyau. ____zeSa smRcavat / pamA. smRcavat / 917vyama.94 SaNDa (khaNDi) zreNI (zreNi) tathA (dhu ca); (1)nAsaM.113 nAsmR.1313, vishv.2|190vyk. bAla.2:192 SaNDa (SaNDi) zreNI (zreNi); samu.111 164, smRca.225 vRtyu (pratyu); vira.1800 pamA. vigya.43.. 356, vyapra.336, bAla.21192 yacceSAM (yatteSAM); .1 abhicaraNAdyAH iti mAdhavIvapAThaH samu.111. 2 sArthikA vaNigprabhRtayaH iti mAdhavIyapAThaH 1jAvatvAdiH iti mAdhavIyapATha:
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvivyatikramaH rAzA pASaNDAdInAM kIdRzaH samayaH niraakrnniiyH| . (1) ityAdikAn virodhAn nRpaH pratikuryAt / te ca gaNAH kathaM niyamyAH / vishv.2|196 pratikalaM ca yada rAjJaH prakRtyavamataM ca yata / / (2) mithaH saMghAtakaraNaM upasthAna vidheH pUrva pRthaka bAdhakaM ca yadarthAnAM tat tebhyo vinivartayet // pRthagavAntarastomakaraNam / ahite kalahAdau parasparo (1) pratikUlaM ca yadrAjJaH / yathA--'yasya rAjJa- patApo raajkiiyaashryennaanyonymrthhrnnaadikH| / stvi'ti / evaM ca sArthakAdizUdrakartRkaM traivarNikapaurA _ +smRca.226 dInAM vivAde dharmavivecanAdikaM 'pratikUlaM ca yadrAjJa' (3) mithaH saMghAtakaraNaM prakRtisaMghAtapratikUlAvAntaraityasyodAharaNamiti mantavyam / prakRtyA svabhAvata | melakakaraNam / ahetau bhayAdihetumantareNa, parasparopaevAyamatamavajJAtaM yadyathA pASaNDAdiSu tAmbUlabhakSaNA- | ghAtaM parasparAniSTakaraNam / xvira.185 dikaM yaccArthAnAM bAdhanaM rasavAdAdikaM tattebhyaH sakA. (4) ahiteca kalahAdau zastradhAraNam / nAbhA.115 zAdrAjA vinivartayet / +smRca.225-226 pRthaggaNAMstu ye bhinyuste vineyA vishesstH| (2) arthAnAM bAdhakaM dyUtAdikam / vira.186 / AvaheyubhayaM ghoraM vyAdhivatte dhupekSitAH / / (3) pUrvasyApavAdaH / rAjJo'niSTaM, yathA pararASTra (1) gaNagrahaNamatra samUhamAtraparam / na punaH kulanIyamAnaM dravyaM rAjA yad necchatIti jJAtaM na tanneyaM | samUharUpavizeSaparam / tena pASaNDAdAvapi bhedakA ye te mahodayamapi / prakRtInAmavamatamaniSTaM ca telakotthApa- rAjJA vizeSato vineyAH / vizeSagrahaNAcchArIreNApi nAdi / 'prakRtyAvamatamiti pAThe svabhAvato bIbhatsaM | daNDena vineyAH / . smRca.225 yena kRtena lajate / arthAnAM bAdhakaM prekSaNamahA- | (2) vibhindanti rAjJo doSakathanena parastutyA ca / vyyotsvaadi| tat tebhyo nivartayet ye evamAdyAcaranti nAbhA.116 te vAryAH sAntvenaiva / nAbhA.1114 doSavatkaraNaM yat syAdanAmnAyaprakalpitam / / . 'mithaH saMghAtakaraNamahite zastradhAraNam / pravRttamapi tad rAjA zreyaskAmo nivartayet // parasparopaghAtaM ca teSAM rAjA na marSayetA (1) tathA ca nAradaH samUhadharmAnupasaMharannAha-doSa+ pamA., vyapra. smRcavat / vditi| vishv.2|190 -- etadvacanaM parAzaramAdhave nopalabdha, vyAkhyAgranthastu samupa (2) pAramparyaprasiddha yanna bhavati / vyaka.166 lbhyte| (3) lobhAdidoSavatkAraNakaM zrutismRtiviruddhaM vidha- (1) naasN.11||4; nAsmR.124 prati (nAnu) zaH (jA); vAdau vezyAtvAdikaM pASaNDAdibhiH prakalpitaM pravRttavizva.2196 mataM (saraM); ap.2|187; byaka.166, mapi rAjA nivrtyedityrthH| . . ..smRca.226 smRca.225 zaH (jhA) tyava (tyAva) dhakaM (dhana); vira.185, pamA.356 pU., vyapra.337 samu.111 tyava (tyAva) bAdhaka + pamA. smRcavat / 4 davi. viravet / / (sAdharma)... * pamA., vyapra. smRcavat / (2) nAsaM.1915 ghAtaM (tApa); nAsmR.1315 hite (hita); (2) naasN.11|6 NAMstu ye (NAn ye vi); nAsmR.1316 vishv.2|196 ghAtaM (tApaM) teSAM...yet (tebhyo rAjA stu (zca); vyaka.165 NAMstu (NAzca) vyAdhivatta (bAdhante te); nivartayet); ap.2|187 hite (hetoH); byaka.165-166 smRca.225; vira.183 NAMstu (NAzca); nRpra.30 vineyAM krameNa bRhaspatiH; smRca.226 ghAtaM (tApaM) na marSayet (niyamyA); davi.268 pU.; byapra.336; samu.111. (nivartayeta) vira.185 hite (hetau); davi.266; samu.111; (2) nAsaM.117; naasmR.13|7 vishv.2|190; apa. na marpayet (nivartayet). 2 / 187 kara (tkAra) kalli (varti); vyaka.166 pU. smRca. 1 AdhikArikazUdakartRkaM iti maadhviiypaatthH| 226 kara (tkAra) nAmnAya (dhunA ca); vira.186; pamA. 1 caurAdInAM iti vyavahAraprakAze / 356, vyapra.337 samu.111 smRcavat, pR. . vya. kA. 110
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (4) doSavatkaraNamaniSTaphalA kRtiH, anAmnAyapraka-| (3) bhuktabhAvyAstu na vishrutkraaH| ... lpitaM AgamAprasiddhaM, tebhyaH pASaNDAdibhyaH / xpamA. 349 vira.186 (4) muktabhAvyA muktamutsRSTaM bhAvyaM bhUmyAdiphalaM (5) pravRttamapi kAlAnukAlaM kriyamANaM zreyaskAmo yAsa tA ityrthH| vyama.94 nopekSeta nivartayet / nAbhA.1117 'nityaM naimittikaM kAmyaM zAntikaM pauSTikaM tathA / . bRhaspatiH paurANAM karma kuryuste saMdigdhe nirNayaM tathA / / aiSA hi svAmibhRtyAnAM vai kriyA prikiirtitaa| paurANAM puravAsinAmityarthaH / evaM rAjaniyuktasamudAyasaMvidvidhAnamadhunA samAsena nibodhata // .. vizeSasya kAryavizeSa uktaH / vyapra.332 vedavidyAvido viprAn shrotriyaangnihotrinnH| grAmaNigaNAnAM ca saMketaH smykriyaa| AhRtya sthApayettatra teSAM vRttiM prakalpayet // bAdhAkAle tu sA kAryA dharmakArye tathaiva ca // tatra rAjadhAnyAM AryanivAsArhatayA kRte sthAna (1) gaNAnAM cetyatra cazabdaH pASaNDAdInAM smuccityrthH| smRca.222 yArthaH / evaM caaymrthH| grAmazreNIgaNapASaNDanaigamAdInAM anAcchedyakarAstebhyo prddyaadgRhbhuumyH|| kSudropadravakAle jIrNoddhArAdidharmakArye ca yAM paribhASitamuktabhAvyAzca nRpatirlekhayitvA svazAsane // samayakriyAM vinA upadravo duSparihAraH dharmakArya ca (1) teSAM vRttiM prakalpayedityetasyArthaH svenaiva vivR- duHsAdhaM sA pAribhASikI samayakriyA yena yenopAdhinA ta:-anAcchedyakarA ityaadi| anAcchedyakarAH agrAhya- grAmAdizabdAbhilapyajAtyA kRtA tattadupAdhyupahitaH kraaH| agrAhyarAjabhAgadheyakA iti yAvat / eta- | | kaayeNti| - smRca.222 duktaM bhavati / AgAminRpatibhiragrAhyakarAH svena / (2) grAmo grAmavAsisamUhaH / zreNiH samAnajAtIyavisRSTakarAzca gRhabhUmIH pradadyAditi / svazAsane lekhana- kavRttikArasamUhaH / gaNo braahmnnsmuuhH| bAdhA caurA.. prakAro lekhyprkrnnokto'nusNdheyH| evaM prakalpita- dipIDA / dharmakArye sbhaaprpaadisNskaare| vira.179 vRttizAli AryavRndaM svadharmAnuSThAnaniSThaM kartu rAjA prArtha- | cATacorabhaye bAdhA sarvasAdhAraNI smRtaa| yet / ..xsmRca.222 tatropazamanaM kArya sarvenaikena kenacit // .. (2) gRhabhUmaya iti dvitIyArthe prathamA ArSatvAt smaadheyaa| muktbhaavyaastyktraajdeyaaH| vira.178 ___x zeSa smRcavat / (1) apa.20185; vyaka.163, smRca.222vira. - x vyapra. smRcavat / 178 nirNayaM tathA ('rthe ca nirNayam ); pamA.349 viravat / (1) vira.177. dIka.50; nRpra.30; vyapra.332; vyau.90 Na (Na); (2) ap.2|185; vyaka.163; smRca.222, vira.. vitA.657 gdhe (gdha); samu.110 ::: 178. Aha (satka); pamA.348 yAna (yAMzcA); dIka.49 / (2) ap.2|185 nAM ca (thaM tu) taH (ta); vyaka.163 bedavidyA (rAjA veda), nUpra.30, vyapra.3317 vyau.90% smRca.222 Ni (NI); vira.178; pamA.350 smRcavat / yama.94, bAla.21185 hRtya (hUya); saMmu.110. vici.82 taH (ta); mRpra.30; viimi.2|186 grAma (pUrga) (3) ap.2|185bhyo (pA) mayaH (mikA) mukta (muktA) taH (ta); vyapra.332, vyau.90, vitA.656 tathaiva va meM (naiH); vyaka.163; smRca.222 pra (na); vira.178 (kathaMcana); samu.110, vivya.43 taH (ta). .. bhyo (SAM); pamA.349 mu (bha); nUna.30 mukta (muktA) ne - (3) apa.21185 bhaye (bhayaM) NI (NA); jyaka.163 (namnya pra.331mayaH (mikAH) muktabhA (yuktA bha) ne(nam); cATa (vadhe) NI (NA) trIpaza (trApi ga); smRca.222, vira. yau.90 vyA (vya) ne (nam); gyama.94, bAla.20185 178 cA (vA) vainaiM (vaM lo); pamA.350 cA (vA) maiMne babAda (deyA) samu.11... (veNai); vici.83 cA (vA) zama (gama) naH30 cA (vA);
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvivyatikramaH cATo vRkaH / upazamanamupazamanArAnaM samaya iti yAvat / samayasvarUpanirUpaNArtha dvitrAH samayAH pradarzya nte / avarSeNopadrave pratikSetraM pratigRhaM vA etAvaddhanaM grahayajJAdizAntika siddhaye deyamityekaH samayaH / tathA coropadrave pratigRhamekako dakSaH zastrapANirekatrAgantavya iti / tathA rAjopadrave rAjadarzanArthaM pratigRha mekaikaH zreSTha Agantavya iti / smRca. 222 - 223 sabhAprapA devagRhataDAgArAma saMskRtiH / tathAsnAthadaridrANAM saMskAro yajanakriyA || kulAyananirodhaJca kAryamasmAbhiraMzataH / likhitaM patre dharmyA sA samayakriyA || pAlanIyA samastaistu yaH samartho visaMvadet / sarvasvaharaNaM daNDastasya nirvAsanaM purAt // ... sabhA janAzrayo maNDapaH / prapA pAnIyazAlikA | ArAma upvnm| saMskRti: jIrNoddhAraH / saMskAra upanayanAdikaH pretadahanAdizca / yajanakriyA somayAgAdikartre dAnam / kulAyanaM durbhikSAdipIDitayUthAgamanam / tasminsati yatsaMvidhAnaM vidheyaM tadeva tacchandenoktam / nirodho nirodhanam / durbhikSApagamaparyantaM kulAyanadhAraNamiti yAvat / asmAbhirgrAmAdizabda vyapra. 332 dhA (dhAH) NI ( NAH ) tA (tAH ) ; vyau. 90 cATa (cAra) vaineM (veM ne); vitA. 656 bhaye (bhayaM) NI (NA) vA (tA:) pU.; samu. 110; viSya. 43. ..(1) apa. 2 / 186 gA (kA) yaja (yoja); vyaka. 164 gRha (tAdi) skR (sthi); smRca.223 DAgA (TAkA); vira. 1816 pamA. 350 gRha (gRha); vyapra. 332 smRcavat ; vyau 90 smRcavat ; vitA. 656; samu. 111 smRcavat. .. (2) vyaka. 165 utta.; smRca. 223 dhazca (dhaM ca) li (le); vira. 181 yana (yanaM ) patre ( samyak ); pamA. 350 yana (yanaM) caitat (vevaM) tre (traM); vyapra. 332; vyau 90; vitA. 656 kulAyana nirodhazca (kulyAnayanarodhaM ca ) patre (tatra); samu. 111 dhazva (dhaM ca), (3) apa. 2 / 186 yA (yAH) stai ( ); vyaka. 1653 smRca. 226 prathamapAdaM vinA; vira. 181 yA (yA : ) ; pamA. 351 vici.84; davi. 268; vyapra. 332 stu yaH (stairthaH); vyau.90 stu yaH samartho (stairyaH samaM samu. 112. 802 pravRttinimittabhUtopAdhizAlibhiH aMzato gRhakSetra puruSAdiprayuktyA saMgRhItadhanena madhyakatvena sthitena dhanena vA samarthaiH samudAyibhiriti zeSaH / smRca. 223 taMtra bhedamupekSAM vA yaH kazcitkurute naraH / catuHsuvarNAH SaniSkA daNDastasya vidhIyate // suvarNacatuSTayaniSkayoH zaktyAditAratamyAnusAreNa guNavadaguNavadviSayatvena vA vyavasthA matavyA / vyapra. 336 'kozena lekhyakriyayA madhyasthairvA parasparam / vizvAsaM prathamaM kRtvA kuryuH kAryANyanantaram // kozena devatAsnAnodakapAnena / lekhyakriyayA samayapatreNa / madhyasthaiH parasparaM samayAtikramAbhAvAya kozAdibhirvizvAsamutpAdya sAmayikakAryANi kartavyAnIti / vyapra. 33.3 vidveSiNo vyasaninaH zAlInAlasabhIravaH / lubdhAtivRddhabAlAca na kAryAH kAryacintakAH // (1) zAlInA lajjAzIlAH / (2) zAlIno'pragalbhaH / zucayo vedadharmajJAH dakSA dAntAH kulodbhavAH / sarvakAryapravINAzca kartavyAzca mahattamAH // smRca. 224 vira. 179 (1) apa. 2 / 186 daNDastasya (tasya daNDo); vyaka. 165 uttarArdhe (catuH suvarge SaSTiM vA tasya daNDo vidhIyate); vira. 182; vici.84; davi. 268; vyapra. 336 rNA: (NaM) zeSaM apavat; vitA. 661 NI: (rNa) kAH (SkaH ) zeSaM apavada ; samu. 112 rNAH (Na) SkAH (SkaM ) zeSaM- apavat * (2) apa. 2 / 185; vyaka. 163 zena (ze tu); smRca. 223 prathamaM kRtvA kuryuH (paramaM kuryuH kRtvA); vira. 178 na lekhya (Na lekha); pamA. 3533 vici.836 nRpra. 30 vA (ca); vyapra 333; vyau. 91; samu. 111: vivya 43 kAryA (karmA). (3) apa. 2 / 185; vyaka. 163-164; smRca.224 lasa (rasa); vira. 179; pamA. 353 lubdhAtivRddha ( vRddhA lubdhAzca); nRpra. 30; vyapra. 334; vyau. 91; samu. 111. (4) apa. 2 / 185 vyAzca (vyAstu ); vyaka. 164: smRca. 224; vira. 179 kSA dA (kSAH kSA) rya (yeM); pamA. 353 apavat ; vici. 83 dakSA dAntAH (dAntA dakSAH) zca (stu); ca); nRpra. 306 davi. 267 apavat ; vyapra. 334, vyau. 91 samu. 111 apavat; vivya.43 vicivat..
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 'dvau trayaH paJca vA kAryAH samUhahitavAdinaH / / 'taiH kRtaM yatsvadharmeNa nigrahAnugrahaM nRnnaam| : kartavyaM vacanaM teSAM praamshrennignnaadibhiH|| | tadrAjJA'pyanumantavyaM nisRSTArthA hi te smRtaaH|| / samudAyibhirvicitramatimadbhiraparimitaizca samyagasamya- (1) adhyakSA mahattamAH / vAgdamaM ghigdama vApara ktvamaikamatyena kAryasya nizcetumazakyamiti matvA taiH rAdhAnusAreNa / vAgvizramamitipAThe vAgvizramo'saMbhAra dvitrAH paJca vA kAryacintakAH kAryA iti| smRca.224 SyatA / parityAgo'saMvyavahAryatA / nisRSTArthA anujJAtayastu sAdhAraNaM hiMsyAkSipettraividyameva vaa| kaaryaaH| - ap.2|187 saMdhikriyAM vihanyAcca sa nirvAsyastataH puraat|| | (2) vAgdamaH pApiSTho'sItyAdi bharsanam / dhigdamo * sAdhAraNaM daNDAdidravyaM daNDyAdeH sAhAyyakaraNAdinA ghigiti kutsanam / parityAgo'GkakaraNaM nirvAsanaM vA nAzayedityarthaH / kSipedAkSipet / tataH purAtsamudAya- etadarthadaNDAderapyupalakSaNArtham / nigrahAnugrahamiti sthAnAt / atravidyAkSepetu vAkpAraNyapade daNDo vkssyte| sAmAnyataH punarabhidhAnAt / smRca.225 samudAyimAtrasya marmoddhATakAdau nirvAsanaM dnnddH| | (3) nisRSTArthAH sNdissttkRtyaaH| vira.184 smRca.225 bAdhAM kuryadaikasya saMbhUtA dveSasaMyutAH / . aruntudaH sUcakazca bhedakRssAhasI tthaa| rAjJA tu vinivAryAste shaasyaashcaivaanubndhtH|| zreNipUganRpadveSTA kSipraM nirvAsyate ttH|| ... (1) anubandhaH aagrhH| .. ap.2|187 aruntudo marmoddhATakaH / sUcakaH pizunaH / bhedaka- (2) anubandhato nibandhAnusAreNa / smRca.225 tsamUhiSu vimatikRt / tataH smuuhsthaanaannirvaasyte| (3) samUhinAmapyadharmeNa dveSAdinA kAryakaraNe daNDasamUheneti zeSaH / na ca vAcyaM samUhasya daNDane'nadhi- mAha-bAdhAM kuryuriti / anubandhataH nigrahatArakArAtsamUheneti zeSa ityetadayuktamiti / yata Aha sa | tamyAnusAreNa / vyapra.335 eva 'kulazreNigaNAdhyakSAH' iti / smRca.225 mukhyaiH saha samUhAnAM visaMvAdo yadA bhavet / .. kulazreNigaNAdhyakSAH purdurgnivaasinH| tadA vicArayedrAjA svamArge sthApayeJca tAn // vAgdhigdamaM parityAgaM prakuryuH pApakarmiNAm // ..vyapra, smRcavat / .. . x vyapra. smRcavat / 225 maM (mau) mi (ma); vira.184;pamA.356 kula (pura) / (1) ap.2|191 vyaka.164, smRca.224 vira. karmiNAm (kAriNaH); savi.329 Ni (NI) karmi (kAri); 179; pamA.354 vici.83, davi.267; vyapra.334, vyapra.316 kula (pUga) damaM (daNDa) karmi (kAri); samu.111 vyau.917 vitA.657; samu.111, vivya.43 samUha | maM (mau) karmi (kAri). (saMsakta). (1) ap.2|187 yat (ca) zA (zo); byaka.165utta.; / (2) ap.2|187 saMdhi (saMvit) tataH purAt (purAttataH); | smRca.225 tsva (cca); vira.184; pamA.356, savi. vyaka.165 saMdhi (saMvit ) cca (tu) smRca.225 saMdhi | 329 taM yat (tau yau) grahaM (grahau); vyapra.336, samu.111. (saMdhi); vira.183 vyakavat ; pamA.354 vyakavat ; savi. (2)apa.21187 dai(de)tu (te) ste (stu) bandhataH (vandhina); 129.saMdhi (sAkSi) sa nirvAsyastataH (kSipraM nirvAsyate); | vyaka.165 kasya (vAsya) bhUtA dveSa (bhRtA vipra) tu (te) ste myapra.335, vyau.91; vitA.661; samu.111... / (stu) bandhataH (bandhinaH); smRca.225 dai (de) tu vi (sAtvA) .(3) ap.2|187 dveSTA (diSTaH); vyaka.165; smRca. ste (stu); vira.184tu (te) ste (stu) bandhataH (bandhinaH); pamA. 225 apava; vira.184. tataH (puraH); pamA.355 tataH 355tu vinivAryAste (saveM gRhItArthAH); uyapra.335; vyau. (tadA); vici.85, davi.268 tataH (purAt); saviH329 91ndhataH (ndhitAH); vitA.661 samu.111 tu vi (jJAtvA) deSTA (viT cet ); vyapra.336 apavat ; vivA.661 apaH | ste (stu). vatse tuH324. zreNipUga (zreNIpuro); samu.111 apavat. : (3) ap.2|187; byaka.165; smRca,226 tAn (4) apa.21187 karmi (kAri); vyaka.165 smRca. (yat); vira.184 mArge (dharma); pamA.355, nRpra.33
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMviddhyatikramaH 875 samUhiSu yatsamUhena kartumazakyaM mukhyAnAmauddhatya- (2) ekapuruSasya paNmAsanirvAhAya paryAptaM kuTunivAraNAdikaM tadapi rAjA kuryAt / tathA ca bRha- mbasya vaikasya mAsanirvAhAya paryApta labdhaM ceniHsvAspatiH- mukhyairiti / smRca.226 dibhyo deyamiti taatpryaarthH| smRca.227 saMbhUyaikamatiM kRtvA rAjabhAgaM haranti ye| (3) AturAdanyo rogI, halAyudhena tu Atura ityatra te tadaSTaguNa dApyA vaNijazca palAyinaH // akara iti paThitaM, akaro hastazUnya iti ca ' (1) rAjabhAvyaM harantIti caturthapAdenAnuSaJjanIyaH / vyAkhyAtam / saMtAnikAdiSvityanena pUrvoktavyati smRca.227 riktagaNazreNyAdikartavyabuddhiviSayaparigrahaH / (2) rAjabhAvyaM rAjJe deyam / davi.269 vira.187 tato labheta yatkiMcit sarveSAmeva tatsamam / yataH prAptaM rakSitaM vA gaNArthe vA RNaM kRtam / pANmAsikaM mAsikaM vA vibhaktavyaM ythaaNshtH|| rAjaprasAdalabdhaM vA sarveSAmeva tatsamam // (1) evaM vibhajya grahaNamatucchadravyaviSayam / tuccha- / (1) tasyAyamarthaH / samUhakAryArtha prahitairyatsImAdravyaM tu labdhaM niHsvAdibhyaH samUhena deym| ' vivAdAvadhika kSetrArAmAdikaM dharmAdhikaraNe nyAyataH smRca.227 prApta parairapahriyamANaM vA rakSitaM tathA samUhaprayojanArtha(2) rAjAdhikAre bRhaspatiH-tata iti / pANmAsi- mupAttamRNaM samUhakRtAnukUlyAdijanitarAjaprasAdalabdha kAdipadamupalakSaNArtham / vira.186 vA yattadetatsarva sarveSAM samUhAnA samaM jJeyamiti / / deyaM vA niHsvavRddhAndhastrIbAlAturarogiSu / smRca.227 sAMtAnikAdiSu tathA dharma eSa snaatnH|| (2) samUhAkAreNa nagarAdikaM pravizya tadAkAra (1) yadi samahaprahitairlabdhaM vibhajyamAnaM mAsaprabhRti vicchede sati prAtisvikalabdhamapyavibhaktAjitadhanavatsASaNmAsAn yAvadgANinAM nirvAhasamartha bhavati, tadA yathA- dhaarnnmityrthH|.. . .. savi.331 bhAga vibhajanIyam / alpaM cenniHsvAdibhyaH pradeyam / kAtyAyanaH ___ ap.2|190 samhAnAM tu yo dharmastena dharmeNa te sdaa|| savi.330 visaM (saMvi) sumantaH samu.111 utta., nAradaH. prakuyuH sarvakamANi svadharmeSu vyavasthitAH // (1) apa.21187 mati (tama) gaM (vyaM); vyaka.166; sAmayika nijadhAnatikrameNa samUhakAryANi susamudAsmRca.226 gaM (vya); vira.185 ti (taM) vaNija (vineyA); yinaH kuryurityrthH| / smRca.224 vici.85 ti (taM) jazca (ja:pra); davi.269 tadaSTa (taddaza); avirodhena dharmasya nirgataM rAjazAsanam / savi.33 0 matiM (tame) rAjabhAga (gaNadravyaM) uttarArdhe (eta- tasyaivAcaraNaM pUrva kartavyaM tu nRpAjJayA / daSTAdazaguNaM vaNijazca palAyinaH); setu.324 jazca (ja: pra); samu.112 smRcavat. xvyapra. smRcavat / . ... .... (2) apa.21190; vyaka.166; smRca.227 me (bhye); (1) ap.2|190 taiH (tnaiH) RNaM (paNaM); byaka.166 vira.186 bhe (bhye) NmAsi (pramASi); pamA.358 bhe (bhye) smRca.227; vira.187 vA gaNArthe (ca gaNArtha) RNaM kRtam mAsikaM vA (vatsaraM vA); vici.86 pU. savi.330 pANmA- (prakalpitam ); savi.330 taM vA (taM ca) kAtyAyanaH; vyapra. sikaM mAsikaM vA (pANmAsaM mAsikaM vA'pi); vyapra.337 338 vA sa (ca sa); vyau.92 NaM kRtam (Ne kRte) vA smRcavata ; vyau.92 smRcavata; vitA.661 pU. samu.112. sarveSAmeva tatsamam (ca gaNakRtamRNaM tathA); vitA.662 3 (tha); / (3) ap.2|190; vyaka.166, smRca.227; vira. samu.112 RNaM kRtam (prakalpitam ). 186 vA niHsva (bAliza) sAM (saM) dharma eSa (eSa dharmaH); (2) vyaka.164 tu (ca); smRca.224 vira.180 pamA.359: vA niHsva (badhira); savi.330 ndha (ta); vyapra. karmANi (kAryANi); nRpra.30 vyatra.333, vyau:51.) 338, vyaGa.92, vitA.662 pU. samu.112... (3) vyaka.164; smRca.224; vira.1816 dIka.61)
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 806 vyavahArakANDam - dharmasya zrautasmArtAdidharmamArgasya / nirgataM nirmita katvAdikaM nRpe vikhyApya gaNenocchedyA iti / mityarthaH / rAjazAsanaM rAjJA'nuziSTo dharmastasyaiva zrauta - smArta mArgAvirodhena vihitasyaiva / yaH punaH zrautasmArtamArgavirodhena rAjJA nirmito dharmaH yathA'smAbhirdattasya gRhakSetrAderAdhivikrayadAnAdikaM na kAryamiti tasyAcaraNaM na kartavyamityevakArakaraNAt gamyate / kathamatra zrautasmArtamArgavirodhaH / ucyate / dravyArjana vidhinA'rjitasya dravyasya yatheSTaviniyogaH kArya ityayamapi zrautasmArtamArga eva tadvirodhastatrAstyevetyalaM pratyudAharaNasamarthana nibandhanena / smRca. 224 rAjJA pravartitAn dharmAnyo naro nAnupAlayet / -gaH sa pApo daNDyazca lopayan rAjazAsanam // tacchrautasmArta mArgAviruddharAjapravartitadharmaviSayaM iti mantavyam / smRca. 224 yuktiyuktaM ca yo hanyAdvakturyo'navakAzadaH / ayuktaM caiva yo brUyAtsa dApyaH pUrvasAhasam // sAhasI bhedakArI ca gaNadravyavinAzakaH / ucchedyAH sarva evaite vikhyApyaivaM nRpe bhRguH // kecinnRpe bhRguriti paThanti / tadA'yamarthaH / sAhasi bRhaspatiH; vyapra. 334 nirgataM (nirjita); vyau. 91 vyapravat ; samu. 111. (1) vyaka. 164; smRca. 224 zA (ja) dharmAnyo ( etAnyo ); vira. 181 garhya : (grAhyaH); vici. 84,260261; davi. 27 2; vyapra. 334; vyau . 916 setu. 290 garhya : sa (gazca) : 324 varti (tiSThi) zca (stu); samu. 111 smRcavat ; viSya. 43. (2) apa. 2 188 yuktiyuktaM ca ( yuktiyuktaM tu) tsa dApyaH (sprApnuyAt); vyaka. 164 tsa dApyaH (tprApnuyAt ); smRca. 225; vira. 179 vyakavat ; pamA. 354 dvakturyo (dyaH kAryA ); vici. 83 caiva (tatra) zeSaM vyakavat davi. 267; vyapra. 334-335 ca yo ( vaco ) zadaH (zataH); vyau. 91 pUrva (sarva) zeSaM vyapravat setu. 324 apavat ; samu. 111. (1) apa. 2 / 1873 vyaka. 165: smRca. 226 nRpe (nRpaiH); vira. 183 smRcavat ; vici . 841 vyapra. 335 pyaivaM (yaiva); samu. 112 smRcavat. smRca. 226. aikapAtre'tha paGktyAM vA saMbhoktA yena yo bhavet / akurvastattathA daNDyastasya doSamadarzayan // bhojanavirodhinaM doSamadarzayan tattathA akurvANo daNDyaH | vira. 185 gaNamuddizya yatkiMcit kRtvarNa bhakSitaM bhavet / AtmArtha viniyuktaM vA deyaM taireva tadbhavet // (1) taireva samUhakArya prahitaireva tadRNaM pratideyaM bhayaM tItyarthaH / paribhASitapAtheyAnarpaNe'pi taiH kRtamRNaM gaNena na deyaM evakArakaraNAt / kintu pAtheyameva deyam / smRca. 227 (2) gaNamuddizya gaNaprayojanamabhsareNaiva gaNaprayojanamabhidhAya RNaM kRtvA saMghakRtaRNameva yaiH kaizcidbhakSitaM taireva taddeyaM na saMghenetyarthaH / vira. 187 gaNAnAM zreNivargANAM gatAH syurye tu madhyatAm / prAktanasya dhanarNasya samAMzAH sarva eva te / (1) ye punaH samudAyaM prasAdya tadantarbhAvamApannA ye ca samudAya kSobhAdinA tato bahirbhAvaM tAnpratyAha (1) apa. 2 / 187 'tha paGktyAM vA (ca vA paGktyA) stattathA (staM tathA); vyaka. 166; vira. 185paGktyAM (paGktyAM); vici.85 tathA ( tadA); davi. 215; savi. 330 saMbhoktA ( na bhoktA) kuvaistattathA ( kurvansa tathA ); setu. 324 paGkkSyAM vA (vA paGktyAM ) stattathA (stu tadA; samu. 1117tha (sa) stattathA (stu tathA); viSya. 43 pAtre'tha (pAtreNa) (akurvaistattathA (akurvantaM tadA ).. (2) apa. 2 / 190 yatkiMcit ( yaH kaizcit ); vyaka. 166; smRca. 227; vira. 1873 pamA. 359 vici.86 ; savi.. 331 kRtvarNa (tvRNaM); vyapra. 3383 vyau. 926 setu. 324; samu.112. (3) ap.2|190 madhyatAm (madhyataH ); smRca. 227 gaNAnAM zreNi (gaNinAM zilpi ); pamA. 359 nasya dhanarNasya (nasyAdhamarNasya ) zeSaM vici.866 vyapra. 338 ye tu (rye'pi ); vyau. 92 vyamavada samu. 112 smRcavat. smRcavat ; vyaka. 166 vira. 1873
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvidhyatikramaH kod sa eva-gaNinAmiti / +smRca.227 | kriyetipadaM bhojyAdibhiH pratyekamabhisaMbadhyate / bhojyaM (2) arvAgapi ye sarvasaMmatyA gaNAdimadhyapraviSTAste- modakAdi / vaibhAjyaM dhAnyAdi / pragatastvaMzabhAga 'pi sarve pUrvadhanasya RNasya ca bhAgino bhavantItyarthaH / na tu, pragataH nijaprayojanamAtreNa gaNAdibhyo bahirbhUtaH vira.188 nAMzabhAgityarthaH / vira.188 tathaiva bhojyavaibhAjyadAnadharmakriyAsu ca / smRtyantaram samUhasthoM'zabhAgI syAtpragatastvaMzabhAg na tu // zaMvakezairvIjyamAnaM brAhmaNaM jhuptazekharam / +pamA., vyapra. smRcavat / digvastraM gamayedrAjA duSTaM samayalacinam / / (1) ap.2|190 (tathaiva bhojyaM vaibhAjyaM dhanaM dharmakiyAsu ca); vyaka.126, smRca.227 vaibhAjya (vaibhAvya) su vyapra.338vyau.92 vaibhAjya (vaibhAvyaM) pragata (dAgata) na ca (diSu) sthoM (sthe); vira.180 pamA.360 bhojyavaibhAjya tu (bhavet); samu.112 vaibhAjya (vaibhAnyaM) dAna (dAtuM). (bhojanairbhAgyaM) bhAga na tu (bhAgabhAk); vici.86 dAna (dAsa); | (1) samu.111.
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH vikrIyAsaMpradAnam vedAH - alpamUlyena vikrayottaraM samayAbhAve'nuzayo na kAryaH bhUyasA vasnamacaratkanIyo'vikrIto akAniSaM punaryan / sa bhUyasA kanIyo nArirecIdInA dakSA vi duhanti pra vANam // atra Rgdvaye saMpradAyavidbhiH pUrvAcAryaiH kecit zlokAH paThyante / te eva likhyante / 'alpaM yaH parihAti mUlyaM paNyena bhUyasA / sa kretAraM punargacchanna vikrItastvayaM mayA // iti bruvankAmayate punarmUlyasya pUraNam / sa vikretA punarmUlyaM bhUyasA na prapUrayet // hInaM na labhate vastraM yadA vikrItavAnpurA / yathAsamayameva syAttayorna punaranyathA // ayaM vikraya eveti samayazvet kRto bhavet / atha mUlyArthametatsyAdvicAryaiva tu nirNayaH // ityevaM samayo'kAri tadA mUlyaM prapUryate / tasmAdAdau mayA kAryaH samayo'treti cintayan // vAmadevo vazIkRtya zakraM stotreNa bhUyasA / vikrINan samayaM cakra indraM ka imamityRci / atazca Rca ekArtho bhUyasA vastramityayam' iti / ayamarthaH pratipAdyate kazcit bhUyasA bhUmnA paNyena dravyeNa kanIyaH alpataraM vastraM vasu mUlyaM dhanaM, acarat prApnoti / punaryan kretAraM punargacchan sa vikretA'yamartho mayA avikrItaH iti bruvan akAniSaM mUlyapUrti kAmayate / vyatyayena uttamapuruSaH / sa vikretA bhUyasA dhanena kanIyaH alpataraM mUlyaM nArirecat kretuH sakAzAnna riktIkaroti / na labhata ityarthaH / dInAH asamarthAH dakSAH samarthAzca vANaM vacanaM vipra duhanti yathoktaM krayakAle tathaiva labhante / ke imaM dazabhirmamendraM krINAti dhenubhiH / yadA vRtrANi jaGghanadathainaM me punardadat // RsA. (1) RsN.4|24|9. (2) RsaM. 4 14 10. mama madIyaM imaM svabhUtaM indraM dhenubhiH prINayitrIbhiH dazabhiH dazasaMkhyAkAbhiH stutibhiH kaH krINAti krayaM karoti / tadAnIM he kretAro yuSmAkaM madhye evamapi samayaH kriyate / yadA ayamindraH vRtrANi tvadIyAn zatrUn jaGghanat hanyAt atha anantarameva enaM indraM me mahyaM punardadat punardadyAt / RsA. viSNuH gRhItamUlye'nuzaye daNDaH gRhItamUlyaM yaH paNyaM kreturnaiva dadyAttasyAsau sodayaM dApyaH / rAjJA ca paNazataM daNDyaH / gRhItaM mUlyaM vikretrA yasya paNyasya tadgRhItamUlyaM tasya tasmai tre iti yAvat / asau gRhItamUlyasya vikrayAnuzayAbhAve'pyanarpakaH / smRca.218 ardhavazAdadhikaM cetkretAraM pratyarpaNakAle prApayet / kauTilIyamarthazAstram vikrIyA saMpradAnam * vikrItakrItAnuzayaH / vikrIya paNyamaprayacchato dvAdazapaNo daNDaH anyatra doSopanipAtAviSahyebhyaH / paNyadoSo doSaH / rAjacorAgnyudakabAdha upanipAtaH / bahuguNahInamArtakRtaM vAviSahyam / vaidehakAnAmekarAtramanuzayaH / karSakANAM trirAtram / gorakSakANAM paJcarAtram / vyAmizrANAM uttamAnAM ca varNAnAM vRttivikraye saptarAtram / (1) vismR. 5 / 126-127 yaH paNyaM (paNyaM yaH); apa. 2 / 2543 vyaka. 1673 smRca.218 yaH (yat); vira. 1906 pamA. 367 ca ( cApi ); dIka. 53 tasyAsau (sa tasmai ca (tu); vici. 87 lyaM (syaH); vImi. 2 257 turnaiva (turvai); vyapra. 343 tasyAsau ( ttattasya); setu. 179 raMya ( lyo) tasyAsau (tasmai); khamu. 106, vigya. 43 syaM (lyo) naiva (rna). (2) savi. 1100 (3) kau. 3 / 15.
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH AtipAtikAnAM paNyAnAmanyatrAvikrayamitya- deyaH / vivAhAnAM tviti / trayANAM pUrveSAM varNAnAM virodhenAnuzayo deyaH / tasyAtikrame caturviMzati- brAhmaNakSatriyavaizyAnAM, vivAhAnAM vivAhaviSaye, paNo daNDaH, paNyadazabhAgo vaa| pANigrahaNAsiddhamupAvartanaM pANigrahaNenAvaruddhaM pANikrItvAnuzayaH grahaNAvadhikaM kanyApratyAharaNaM bhavati / pANigrahaNAt krItvA paNyamapratigRhNato dvAdazapaNo daNDaH, siddha miti pAThe pANigrahaNamavadhIkRtyeti lyablope anyatra doSopanipAtAviSahyebhyaH / samAnazvAnu- paJcamI / zUdrANAM ca, prakarmaNaH yonikSatimavadhIkRtya, zayaH vikreturanuzayena / upAvartanaM bhavati / vRttapANigrahaNayorapIti / tathAvivAhe'nuzayaH / bhatayorapi strIpuMsayoH, doSamaupazAyika upazAyikAvivAhAnAM tu trayANAM pUrveSAM varNAnAM pANi- saMbaddhaM doSaM yonikSatiklaibyAdirUpaM dRSTvA sAkSAtkRtya, grahaNAsiddhamupAvartanam / zUdrANAM ca prakarmaNaH / siddhamupAvartanam / na tvevAbhiprajAtayoriti / janitaprajayovRttapANigrahaNayorapi doSamaupazAyikaM dRSTvA rupAvartanaM nAstyeva / kanyAdoSamityAdi / SaNNavatiH siddhamapAvartanam / na tvevaabhiprjaatyoH| pnnnnvtipnnH| zulkastrIdhanapratidAnaM ca zulkastrIdhanayo kanyAdoSamaupazAyikamanAkhyAya prayacchataH gahItayoH pratyarpaNa ca / varayiturvetyAdi / vindataH SaNNavatirdaNDaH zulkastrIdhanapratidAnaM c|| prinnytH| dvipadacatuSpadAnAM tviti / teSAM, kuSThavyAdhitA. varayiturvA varadoSamamAkhyAya vindato dviguNaH zucInAm, utsAhasvAsthyazucInAmAkhyAne utsAhazulkastrIdhananAzazca / svasthazucitvakathane, dvAdazapaNo daNDaH / A dvipadacatuSpadeSu anuzayaH tripakSAditIti / pakSatrayAvadhikamityevaM catuSpadAnAdvipada catuSpadAnAM tu kuSThavyAdhitAzucInAma- mupAvartanam / A saMvatsarAditi saMvatsarAvadhikatsAhasvAsthyazucInAmAkhyAne dvAdazapaNo daNDaH / mityevaM, manuSyANAmupAvartanam / tAvatA hItyAdi / ___ A tripakSAditi catuSpadAnAmupAvartanam , zaucAzauce duSTatvamaduSTatvaM ca / zrImU. A saMvatsarAditi manuSyANAm / tAvatA hi kanyopadhiH vivAhe kAlena zakyaM zaucAzauce jJAtumiti / kanyAmanyAM darzayitvA'nyAM prayacchataH zatyo dAtA pratigrahItA ca syAtAM nopahatau yathA / / daNDastulyAyAM, hInAyAM dviguNaH / dAne kraye vAnuzayaM tathA kuyuH sabhAsadaH // kanyAmanyAmityAdi / tulyAyAM sajAtIyAyAM satyAm / vikrItakItAnuzaya iti sUtram / mUlyagrahaNena dattaM hInAyAM hInajAtIyAyAM satyAm / zrImU. vikrItaM mUlyadAnena gRhItaM krItaM tayoranuzayo visaMvAdo manuH 'bhidhIyata iti sUtrArthaH / krayavikrayavidhiradhyakSapracAre / krayavikrayAnuzaye parIkSAkAla: pratipAditaH / tadviSayo'nuzayo'nuzayadaNDa zvAnuktA krItvA vikrIya vA kiMcidyasyehAnuzayo bhavet / vihAbhidhIyate / doSAdIn vyAcaSTe-paNyadoSo so'nta dezAhAttadravyaM dadyAccaivAdadIta vA // doSa ityAdi / bahuguNahInaM bahuguNAM mUlyahAni prAptam / (1) kau. 4112. AtaMkRtaM asvasthamAnasakRtam / vRttivikraye sva (2) msmR.8|222; vizva.2.181 kiMcid (dravya) caivA (copA); mitaa.2|177 ta vA (ta ca); ap.2|258 hatti jIvikAhetubhatabhamivikraye / AtipAtikAnAmiti / (he ta); vyaka.167 apavat smRca.219 cidya (ca ya) vAdadIta kAlaparivAsAsahAnAM sadyovikrayANAM, paNyAnAM vA (va dadAti ca); vira.190 apavat ; pamA.364; subo.2| puSpakSIrAdInAm, anyatrAvikreyamiti parivAsadoSAta 254prathamapAdaM vinA ratna.104 vici.88 apavat candra. tathAvidhaM paNyamanyatra vikretumahe na bhavedityetat 58 kiMcid (paNyaM) hAtta (he ta); viimi.2|177 candravat: pAlocya, avirodhena tattatpaNyarakSAnukUlyena, anushyo| 2 / 257 apavat ; vyapra.341; vyau.93, vitA.613 tha. kA. 111
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 vyavahArakANDam mamu. (1) yatta svAyaMbhuvaM 'krItvetyAdi' tat parIkSya krIte / malyaM deyaM ketuH / medhA. draSTavyam / vishv.2||181 (3) taduktalohAdivyatiriktopabhogAvinazvaragRhakSetra(2) yadravyaM pracurakrayavikrayaM vyavahArakAle ca yAnazayanAsanAdi viSayam / sarva caitadaparIkSitakrItagacchati na nazyati mulyatazca nApacIyate traputAmrabhANDA- | viSayam / xmitA.21177 di sthirArdha tAhazasyAnupabhuktasya dazAhamadhye AdAna- (4) kiMcidvyaM vinazvararUpaM sthirAdhaiM bhUmitAmrapratyarpaNe / yattu viralakretukaM kaizciddevayAtrotsavAdau paTTAdi / vikrIyate aniyatArtha ca tasya tadaharaparervA / phala- (5) anuzayo'karaNamatiH pazcAttApa itynye| kusumAdau tu tatkSaNa evAnuzayaH pazcAttApaH / krItvA vira.191 yasyAnuzayo na mamaitadupayujyate sa dazAhamadhye dadyAt / parIkSAkAlottaramanuzaye daNDaH vikretA pratIpaM gRhNIyAt / vikreturanuzaye AdadIta / pareNa tu dazAhasya na dadyAnnApi dApayet / na mayA sAdhu kRtaM yadvikrItamiti / tadA kretA tasmai AdadAno dadaccaiva rAjJA daNDayaH zatAni SaT // pratipAdayitavyaH / ekasthAnabAsinAM caiSa kAlo dezA- (1) dazAhAtparato na / kretA jAtAnuzayazcApi ntaravAsinA tAtkAlikI pratinivRttiH / kecidgobhUmyA- vikretA yadi rAjani vivadetAM tau tataH SaT zatAni diviSayaM vidhimimamicchanti / na vastrAdau / smRtyantare dnnddyau| na dadyAditi nAyamadRSTArthaH pratiSedhaH / kiM hi vANipaNye'nyo vidhirAmnAyate / evaM nAradaH paThati | tarhi jJAyate sthitiriidRshii| anicchan kretA dazAhAdUrva 'krItvA masyena yaH paNyaM duSkrItamiti manyate / vikretuH na tyAjanIyo nApi vikretA grAhayitavyaH / atazca pratideyaM tattasminnevAyavikSatam // iti / dvitIye'ti yadi sAnobhayecchAyAM dAnAdAne syAtAM tatra na kazcibadattA mUlyAtyaMzAMzamAvahet / dviguNaM tattatIye'hni doSaH / ____ +medhA. parataH ketureva tat // vikrayAthai yadadravyaM tatpaNya, yadi. (2) upabhogenAvinazvareSu sthirArdheSvanuzayakAlAtikrIya tadutpannena dravyAntarakrayAdinA puruSo vyavaharati / krameNAnuzayaM, kurvato manUkto daNDo drssttvyH| jIvikAdhanamarjayituM tathA paNabhUmau prasAritamaprasAritaM *mitaa.2|258 ca bhavati vaNijAM, tatreha paNyagrahaNAtkazcidvizeSo viva- (3) dazAhasya pareNeti bIjaviSayam / vastravAhyaratnakSitaH / itarathA krItvA malyena ityetAvadupekSyam / dohyapuruSastrISu ekapaJcasaptazyahamAsArdhamAsAnAmavadhInAM kaH punarasau vizeSaH? ucyate, yatkrItamapi paNyatvamaja- smRtyantara uktatvAt / nA smRtyantare uktatvAt / nAdadIta vikrItaM vastvAdAtuM na hadvANagbhiH vikrIyate. tarhi viRyArthameva krINanti yateta / zatAni paNAnAma / mavi. vaNijAmitaretarakrINatAM vikrINAnAM ca nAradIyo vidhi (4) vAstavAnuzayakAraNasadbhAvaviSayametaddAnAdAnaM ranyeSAM mAnava iti kecit / kiM punaratra yuktam / mUlyadala smRca.219 paNyadharmAdervyavasthA vA'nusaraNIyA / tathA cAzvAnAM gorA., mamu., maca., bhAca. padArthAH medhAvat / . balasaMcAro hastinAmakuzArohaNaM vikrayavibhAvaka mityA- x bira., pamA., vyapra. mitAvat / dinA vyavahArasteSu paNyeSu siddho bhavati / avikSata + mamu., maca., nanda. medhAvat / * pamA. mitAvat / mavinaSThamupanidhyAdau vastrAderyAvannAtra nAzastAvato mUlya (1) msmR.8|2 23 kha. pustake NDyaH (NDyau); vizva. 2 / 185 rAjJA daNDyaH (daDyo rAjJA); mitaa.2|258 apa. mupanidhAtre dIyate, dravyaM tu gRhNAtIha tvISannAze'pi sarve 22258 nApi (nna ca) daNDyaH (dApyaH); vyaka.167 nApi mitAva rAko.472, baal.2|254 apavat , prathamapAdaM (naiva); smRca.219; vira.191 nApi (naiva); pamA.364; vinA; setu.321 apavat ; samu.107 vinya.44 hAtta rasna.104; vici.88 ma (nA) nApi (naiva); viimi.2|177 (heta) vA (dA A). vicivat vyapra.341, vyaDa.94 zA (zo): 96; vitA. 3 kema (1) tuka.. 613 setu.321 viravat ; samu.100 vivya.44 viravada.
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH 881 (5) dazAhagrahaNaM parIkSAkAlasya pUrvoktasyopakSala- | iyantaM kAlamityevamAdyantardazAhamanuzaye nivartyate / Nam / sarvametadaparibhASaNe / paribhASaNe tu tadanusAre. RtvijAM tu varaNaM vivAha iva kanyAnAM saMvide dazAjaiva pratidAnatadabhAvAdikaM mantavyam / vyapra.341 hAdUrva pravartitavyamasmin zAstre sti| medhA. syAccaturviMzatipaNo daNDastasya vyatikrame / vivAhe kanyopadhiviSaye'nuzayaH paNasya dazame bhAge dApyaH syAdatipAtini // anyAM ceddarzayitvA'nyA voDhuH kanyA pradIyate / krItvA vikrIya vA pnnymgRhnnnndtstthaa| ubhe ta ekazulkena vahedityabravInmanuH // paNAndvAdaza dApyazca manuSyANAM ca vatsarAn / (1) vikrayaprakAratvAcchulkadeyAyAH kanyAyA paNAndvAdaza dApyaH syAtpratibodhe na cedbhavet / / asminnavadhau dharma ucyate / zulkakAle rUpavatI darzayitvA pazUnAmapyanAkhyAne tripadAdarpaNaM bhavet / / gRhItazulko yasya rUpahInAM dadAti vayohInAM guNahInAM paNyAnuzayadharmasyAnyatra vetanAdiSvatidezaH vA tasyobhe'pi zulkadenaikena zulkena hartavye / kanyAyasminyasminkRte kArye yasyehAnuzayo bhavet / nAmevAyaM dharmaH / gavAzvAdidravyANAM tvasminvyatikratamanena vidhAnena dharmya pathi nivezayet // me'nyo vidhirvakSyate / _ +medhA. na kevalaM vaNi jAM paNyadharmo'yaM dshaahiko'nushyH| kiM (2) pradIyate zulkenAneneti unmattAdidoSavatyapi tarhi / vetanasaMvidavRddhiprayogAdipa, yasmin yasminniti prathamaM doSakathane daNDo nAsti nApi nivRttiH / etaca vIpsayA'zeSakAryaparigraho'nena vidhAnena dAzAhikena dravyAntare'pi draSTavyaM nyAyasAmyAt kanyApadasyopalakSaNa. vidhinA / dharmAdanapeto dharmyaH panthA mArgaH / nivezaye- tvAt / . mavi. sthApayedrAjA / atidezo'yaM kRte kArya iti / prakrAnte (3) ArSeyAdi vivAheSu kanyAyAH zulka prAptamanUdya punaH sarveNa sarva nivRtteH / tatra hyanuzayo bhavet / sa ca tatra vizeSamAha- anyAM cediti / maca. nirUpite sthApite vA'ntare'nuzayo dazApratIkSaNam / nonmattAyA na kuSTinyA na ca yA spRSTamaithunA / ddhayartha dhanaM nItamRtvik ca vRto vetanaM ca pUrva doSAnabhikhyApya pradAtA daNDamahati // yaddattaM kRtasamaye virodha Arabdhastatra nAyaM dharma iti (1) unmattAdidoSAnkathayitvA dadato daNDo kecit / na hi kRtamakRtaM bhavati / etacca na kRtaM nAstIti pratiSedhadvAreNAkathayato daNDamAha / na kevalaM nivRttamucyate / na prakrAntam / na hyayaM 'AdikarmaNi zulke deyAyA anyasyA api brAhmAdivivAhena kH| na hi mukhyArthatyAge kAraNamasti / yatta kRtaM vivaahyissymaannaayaaH| dattA'pyadattA bhavati daNDazca / nAkRtaM bhavatIti kRtamapi tatsAdhyakAryapratiSedhAdakRta- 'prApnuyAccaurakilbiSamiti jAnAnasya / ajAnataH SaTmeva / yathA bhuktaM vAntamiti laukikeSvapi padArtheSu zataM prakRtatvAt / unmattAyAH kuSThinyA ye kuSThonmAdAzAstrAvaseyavyavasthA / keSu zAstrata eva nivRttyanivRttI dayaH yA ca spaSTamaithunA tasyAzca yo doSo maithunasparzastAvijJeye / athApi vRttAH padArthAstathApi pratyAharaNaM ndoSAnpUrva vAkpradAne'bhikhyApya prakAzyaitaddoSA kanyevidhIyate / niSpanne'pi dhanaprayoge svasthAnanIteSvapi tyevamuktvA dadato nAsti daNDa iti padayojanA / medhA. rUpakeSu pratyAnayanaM kartavyamanyatarAnuzayAt / kSayavyayAH zAstradharmeNa nIteSu voDhavyAH / tathA ca gRhItamAtreSu x gorA., mavi., smRca., mamu., vira., candra., maca., mAsikI vRddhi micchanti / yatraivaM bandha eSa bhoktavya nanda. eSu atidezavyAkhyAnaM medhAvat / / + gorA., mamu., nanda., bhAca. medhAvat / (1) msmR.8|223 ityasyopariSTAdete prakSiptazlokAH / (1) msmR.8|204; nanda.udvahediti pAThaH. (2) msmR.8|228 mye (meM); vyaka.167 masmRvat; (2) msmR.8|205 kha. pustake ttAyA (ttayA); bhAca. smRca.219, vira.191, vici.88; candra.58 tama (tada); | abhi (avi). setu.184; samu.107, vivya.44. 1 zulkAdeyoM yatkanyA. 2Naka. 3 dAnenAkhyA.
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 882. vyavahArakANDam (2) daNDaM, 'yastu doSavatImiti vakSyati / yadi rAjAnaM jJApayedabhirUpatamA kanyA madIyA prArthya xgorA. | mAnA'nena tasyAmabhilASa evamuktaM atha parAjitaM yastu doSavatI kanyAmanAkhyAya prayacchati / tatra prAptakAlAyAM yadyevamuktaM tadA parAjitasyAyaM daNDaH / tasya kuryAnnRpo daNDaM svayaM SaNNavatiM paNAn // +medhA. : (1) yA kanyA doSairyuktA sA ca dAtrA varAya (2) akanyA neyaM strI kiM tu klIbamiti / mavi. nAkhyAyate na prakAzyata evameva dIyate, tatra dAturdaNDo kanyAviSayAnuzayamaryAdA saptapadI vidite rAjJA kaaryH| svayaMgrahaNamAdarArtham / kanyA- | pANigrahaNikA mantrAH kanyAsveva pratiSThitAH / doSAzca dharmaprajAsAmarthya vighAtahetavaH, kSayo vyAdhimaithuna- nAkanyAsu kacinnaNAM luptadharmakriyA hi taaH|| saMbandhazca / nonmattAyA ityetatprakaraNokto daNDo'yaM vaa| (1) pANigrahaNaM vivAho dArakarma / mantrANAM tatra medhA. | vidyamAnatvAtsa cAgnimayakSatetyetAbhyAM saMbandhenAsA ... (2) yastviti / pUrvoktakanyAvikrayaviSayadaNDasAmA- | vidhAhe prAgakartatvaM darzayati / paramArthatastu vivAhavidhI nyasya vizeSoktiriyamatra / tasya saMgatisaMbhavAt / kuryAt kanyAmupayacchediti vihitaM tAdRzamevArtha mantrA abhidaNDam / arthAtkanyAmapi pratipAdayet pUrvakRtazulkaM vadanti / na punamantreSu kanyAzabdazravaNAtkanyAnAM varo na dadyAt / mavi. vivAhaH mantrANAmavidhAyakatvAt / eSa evArthastadvi(3) anushyprsNgenaittknyaagtmucyte| *mamu. | parItapratiSedhamukhena dRDhIkriyate / nAkanyAsu kacinna (4) anupakrAntamapi krayavikrayasAdharmyAtkanyApradAna- NAm / na kasyAMcidvedazAkhAyAM manuSyANAmakanyAviSayaM vivAdamAha-yastu doSavatImiti / svayaM kanyA viSayo vivAhaH zrataH / luptakriyAH yAsAM dharme'mihotrAbharnAdi bhiranivedito'pi / nanda. dAvapatyotpAdana vidhau cAdhikAro nAstyatastA na akanyeti tu yaH kanyAM brUyAdveSeNa maanvH|| vivAhyAH / ataH kanyAmakanyeti vadanmahatA daNDena sa zataM prApnuyAddaNDa tasyA doSamadarzayan // yojanIya iti pUrvazlokAdanantaramucyate / aprAptamaithunA (1) akanyA vRttamaithunasaMbandheti yo vadettaM ca doSaM | strI kanyocyate / medhA. na bhAvayettadA zataM kArSApaNaM daNDyaH / anye manyante' | (2) akanyA tu yadi mA vastutaH syAttadA tyAjyailpatvAddaNDasya mahatvAccAkrozasyeti karaNasya ca padArtha- vetyupapAdayati-pANigrahaNikA iti / kanyAsveva kanyAviparyaye'sattvena darzanAdakanyeti zabdasvarUpaM vivakSi- viSayAH / evaM nAkanyAsu klIveSu / mavi. tm| akanyeyamityetenaiva zabdenAkrozettasya zataM dnnddH| (3) yuktazvAsyAkanyeti vAdino daNDo yasmAt kaH punaratra vizeSaH ? ucyte| sa idaM vAdI pucchayate | paannigrheti| 'aryamaNaM nu devaM kanyA agnimayakSata' ityekathamiyamakanyeti / sa cedayAnnirlajA nRzaMsA'zlIla-vamAdayo vaivAhikA manuSyANAM mantrAH kanyAzabdazravavAdinI naiSa kanyAnAM dharmaH / etacca na sAdhayettadA'yaM NAtkanyAsveva vyvsthitaaH| nAkanyAviSaye / kacicchAstre daNDaH kanyAguNa niSedha ukte sati / athavA kanyAzabdaM dharmavivAha siddhaye vyavasthitAH asamavetArthatvAt / prathamavayovacanamAzritya parokSe prArthayamAnasya yAtki yamAnasya brUyAtki | ata evAha / tAH kSatayonamo vaivAhikamantraiH saMskriyatAvanAsau kanyA atisvalpA vRddhA vA, tatra kanyA dattA | mANA api yasmAdapagatadharmavivAhAdizAlinyo bhavanti / x zeSaM medhAvat / mamu., maca. gorAvat / nAsau dhayoM vivAha ityarthaH / na tu kSatayonervevAhika* zeSaM medhAvat / mantrahomAdi niSedhakamidam / 'yA garbhiNI saMskriyate' - (1) msmR.8|224; baal.2|289; samu.119,157 + gorA., mama., maca., nanda. medhAtitheH prathamakalpavat / ya prayacchati (yopapAdayet). (1)msmR.8|226;mbhaa.28|18puu.baal. 20289. (2) masmR.81225; samu.157. 1 muktvA . .
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH tathA 'voDhuH kanyAsamudbhavam' iti kSatayonerapi manunaiva bivAhasaMskArasya vakSyamANatvAt / devalena tu 'gAndha +mamu. vivAdeSu punarvaivAhiko vidhiH / kartavyazca tribhivarNaiH samayenAgnisAkSikaH' // iti gAndharveSu vivAheSu homamantrAdividhiruktaH / gAndharvazcopagamanapUrvako'pi bhavati / tasya kSatriyaviSaye sudharmatvaM manunoktam / ataH sAmAnyavizeSanyAyAditaraviSayo'yaM kSatayonivivAhasyAdharmatvopadezaH / pANigrahaNikA mantrA niyataM dAralakSaNam / teSAM niSThA tu vijJeyA vidvadbhiH saptame pade // (1) dArA bhAryA tasyA lakSaNaM nimittaM vivAhamantrAstaistatra prayuktairvivAhAkhyaH saMskAro nirvartate / dvijA tInAM punarmantrAH / tatra zUdrasya dAraprasaGgo, na hi tasya mantrAH santi mantravarja sarvA'nyetikartavyatA'sti / ato vivAhAkhyasaMskAropalakSaNaM mantrAsteSAM mantrANAM niSThA samAptiH saptame pade vijJeyA lAjAhomamabhinirvartya triHpradakSiNamamiva saptapadAni strI prakramyate ' epa ekapadI bhava' ityAdi yAvat 'sakhA saptapadI bhaveti / tasminprakrAnte kanyAyAH pade kanyApitu durvA 'nuzayo nAsti / unmAdavatyapi bhAryaiva / na tyAjyA | maithunavatyAstu naivAsau vivAhaH / satyapi lAjAhomAdAvitikartavyatAsvarUpe na bhAryA sA / atastatra dravyAntaravadanuzayaH / yathA ca zUdrakartRkeNAdhAnena nAhavanIyo bhavati / sapiNDAyAzca kRte'pyagnisaMskAre na vivAhasvarUpatvaM, tatra tu prasiddham - 'saMskArakaraNAdeva prAyazcitIyate pumAn' / kanyA cAnyasyApyavivAhyA, vasiSThavacanAt / yadi prajanavighAtarogagRhItAmUDhA na tyajati kA tarhi gatiH / satyadhikAre anyAmudvAhayiSyati / sadyastvapriyavAdinItivat / kRte tu jAtaputrAyAmAdhAne yadi yo vyAdhiH syAttathApi nainAmadhivindedadhivedanimittAnAM parigaNanAt / tatrApi yadi 'kAmatastu pravRttAnAm' ityetatprayojakamiSyate na nivArayAmastenaiva + maca. mamuvadbhAvaH / * mamu., maca., bhAca. eSu rapRSTamaithunakanyAviSaye'nirNayaH / (1) masmR. 8 / 227; bAla. 2 / 127. * saMkSepataH kanyAnAM dharmo yathA'nyeSAM dravyANAM dazAhAdUrdhvamapi sAmnA pratyarpaNaM, naivaM kanyAnAM kRtavivAhAnAM zulkadeyAnAmapi prAvivAhAdravyAntaradharmaH / yA tu dharmAya dIyate tasyA naivAnuzaya iti vacanAt / tatrApi 'dattA - mapi haretkanyAM jyAyAMzcevara Avrajet' ityastyevApahAra A saptamapadAt / saptame tu pade dAnAnivRttergavAdidravyadAnavannAstyapahAraH / athaivaM kenacitkasmaici dvavidattAyAM na tayoranyonyecchayA'nuzayo dAnAdAne, dAnasya tadAnImeva nivRttatvAt / pratigRhItaM ceddAtre punaH prayacchettaddAnAntarameva tatsyAnna pUrvadAna nivRttiH / evaM saguNayoH kanyAvarayornAnyonyecchayA tyAgo'sti prAgapi vivAhAt / vivAhe kRte doSavatyA api nAsti tyAgaH kanyAyAH / spRSTamaithunA yA kanyaiva na bhavatyato'sau tyajyate / kanyAyA yato vivAho vihito vivAhazcopabhogasthAnIyo yathA paribhuktaM vastramantardazAhamapi naiva vikretre'rpyate tathaiva kanyA kRtavivAhA / punazcAyamartho nirNeSyate ' sakRtkanyA pradIyata' ityatrAntare / +medhA. ( 2 ) pANigrahaNikA mantrA niyatamiti / vavAhikA mantrAH nizcitaM bhAryAtve nimittaM taiH prayuktairbhAryA bhavati teSAM punarmantrANAM sakhA saptapadI bhaveti mantreNa kanyAyAH saptame pade datte sati zAstrajJaiH samAptiboddhavyaiva ca / saptamAtpadAdarvAgakanyAttva parijJAne'nuzaye sa tyajennordhva, kAnInasahoDha gUDhotpannAnAM zAstre voDhuH putradarzanAt / gorA. (3) kiMca saptapadIgamanAtprAgdoSadarzane kanyAyA azuskAyA api tyAga ityupapAdayati - pANigrahaNikA iti / dAralakSaNaM dArahetuH / niSThA anivartamAnocitA samAptiH / mavi. yAjJavalkyaH gRhItamUlyapaNyavikretranuzayaH gRhItamUlyaM yaH paNyaM kretunaiva prayacchati / sodayaM tasya dApyo'sau diglAbhaM vA digAgate // + nanda. medhAvadbhAvaH / (1) yAsmR. 2 / 254; apu. 258 / 44; vizva. 2 / 260 digA (dizAM ); mitA; apa. smRca. 218 yaH (yat) caturtha. pAdaM vinA; pamA. 365 ratna. 104; nRpra. 29 yaH paNyaM
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) krayavikrayaprasaMgAt vikrIyAsaMpradAnamidAnI- paNyaM vikretA kretre daapyitvyH| ayaM ca krItapaNyasamarpaNa. mAha-gRhItamUlyamiti / yadi dattvAnyathAmUlyaM kretA niyamo'nuzayAbhAve draSTavyaH / sati svanuzaye 'krItvA paNyaM na gRhNIyAt, tadA ketureva dossH| anyathA tu vikrIya vA kiMcidi' tyAdi manUktaM veditavyam / viketurevetybhipraayH| vishv.2|260 ...+mitA. (2) prAsaGgika parisamApyAdhunA vikrIyAsaMpradAnaM / (3) yasya paNyasya mUlyaM vikretrA gRhItaM tadgRhItamUlya prakramyate / tatsvarUpaM ca nAradenAbhihitam / tatra vikreya- tadyo vikretA kreturna samarpayati sa tatpaNyaM tannibandhanena draSyasya carAcarabhedena dvaividhyamabhidhAya punaH SaD- sodayamudayena dhanalAbhena sahitaM keturpayet / yadi vidhatvaM tenaiva pratyapAdi / etatSaTprakArakamapi paNyaM vikrI- punarvikretuM digantare paNyaM nItaM tadA tatra digantare yAsaMprayacchato daNDamAha- gRhItamalyamiti / gRhItaM tasya vikrItasya paNyasya yo lAbho bhavati, tena sahitaM mUlyaM yasya paNyasya vikretrA tadgRhItamUlyaM tadyadi vikretA tattasya deyam / na (sa) copacaya ucyate / atrodayo prArthayamAnAya svadezavaNije kretre na samarpayati, tacca (na) diglAbharUpaH / kiM tu sarvA mUlyasya vRddhiH / paNyaM yadi krayakAle bahumUlyaM satkAlAntare'lpamUlyenaiva paNyasya ca tatkAla vikraye yo lAbhastenobhayena sahitaM labhyate, tadA'rghahAsakRto ya udayo vRddhiH paNyasya paNyaM deyam / vikrIyAnuzayAbhAve paNyamaprayacchata etat / sthAvarajaGgamAtmakasya tena sahitaM paNyaM vikretA kretre . .. apa. dApanIyaH / yadA mUlyahrAsakRtaH paNyasyodayo nAsti (4) arghahAsavRddhigrahaNAbhAvAttatsAmyaviSayamidaM kintu krayakAle yAvadeva yato malyasyeyatpaNyamiti vacanamiti gmyte| sodayamityAderayamarthaH / adIyamAnapratipannaM tAvadeva, tadA tatpaNyamAdAya tasmindeze paNyasya yAvatI vRddhiH 'nikSepaM vRddhizeSaM ca krayavikrayavikrINAnasya yo lAbhastenodayena sahitaM dvikaM trikami- meva ca / yAcyamAnamadattaM cedvardhate paJcakaM zatam / / tyAdipratipAditavRddhirUpodayena vA sahitaM keturvAJchA- iti akRtavRddhiprakaraNoktaM parimANataH kalpate tatsahitaM vazAddApanIyaH / yathAha nAradaH-'arghazcedatra hIyeta paNyaM dApya iti ardhasAmye paNyopacayarUpodayAsaMbhavAdevaM sodayaM paNyamAvahet / sthAninAmeSa niyamo diglAbhaM | vyAkhyA kRtaa| *smRca.218 digvicAriNAmiti // yadA tvarghamahattvena paNyasya nyUna- __ apradatte paNye duSTe vikreturhAniH bhAvastadA tasminpaNye vastragRhAdike ya upabhogastadA- rAjadaivopaghAtena paNye dossmupaagte| cchAdanasukhanivAsAdirUpo vikretustatsahitaM paNyamasau hAnirvikreturevAsau yAcitasyAprayacchataH // dApyaH / yathAha nAradaH - 'vikrIya paNyaM mUlyena yaH (1) gRhItamUlye tu-rAjadevopaghAteneti / mamedaM keturna prycchti| sthAvarasya kSaye dApyo jaGgamasya kriyA- paNyamarpayetyevaM yAcitasyApyanarpayato yastatrApacayaH phlmi'ti| vikreturupabhogaH kSaya ucyte| ketRsaMbandhitvena kSIyamANatvAt / na punaH kuddypaatssyghaataadiruupH| tasya ___+ pamA., vyapra., vyau. mitAvat / * savi. smRcavat / (1) yaasmR.2|256; apu.258|46 Samu (pa 3); vizva. tu 'upahanyeta vA paNyaM dahyetApahriyeta vaa| vikretureva 2261; mitA.; apa. Nye doSamu (NyadoSa u); byaka.168 sonoM vikrIyAsaMprayacchataH // ityatroktatvAt / yadA apavat / smRca.219 apavat ; vira.192 yAci (yAti) zeSaM tvasau kretA dezAntarAtpaNyagrahaNArthamAgatastadA tatpaNya apavat ; pamA.368 rana.105, vici.87 apavat ; nRpra. mAdAya dezAntare vikrINAnasya yo lAbhastena sahitaM 29 rAjadaivo (daivarAjo); savi.311 nirvi (nizca); candra. 58 Nye doSa (NyanAza); vImi. Samu (Sa u); vyapra.344; (yadvyaM); savi.310 yaH (yat) ketu. (krItaM nai); vImiH vyau.95; vyama.95, vitA.619 dai (de); rAkau.480% myapra.343, vyaDa.95; byama.95 vA (ca); vitA.618 setu.180 Nye doSamupAgate (NyadoSa upasthite); samu.107 ko.480 samu.106 vA (ca). vivya.43 (-) apavata.
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH 885 sa vikreturevetyuktam / yadi tu rAjakRtAd vyAsedhAd / NIyAd , aduSTamiti vA kRtvA duSTamapi, tasya dravyadaivikAdvA parjanyAdidoSAt paNyaM doSavat syAt, tatra yA malyAda dviguNo daNDaH / ketuzca dravyamalyaM vA pratyamUlyahAniH, sA vikreturevetyvseym| vishv.2|261 rpaNIyam / spaSTamanyat / vishv.2|262 (2) api ca / yadA punaH kretrA prArthyamAnamapi (2) kiMca / yaH punarvinaivAnuzayamekasya haste paNyaM vikretA na samarpayati, ajAtAnuzayo'pi, tacca vikrItaM punaranyasya haste vikrINIte, sadoSaM vA paNyaM rAjadaivikenopahataM bhavati, tadA'sau hAnirvikretureva / pracchAditadoSaM vikrINIte, tadA tatpaNyamUlyAviato'nyadaduSTaM paNyaM vinaSTasadRzaM kretre deyam / mitA. gaNo damo veditavyaH / sarvazcAyaM vidhidattamUlye paNye (3) tena grAhakasya tuSTaye paNyAntaraM mUlyaM vA pratya- draSTavyaH / adattamalye punaH paNye vAGamAtrakraye ketUvikrepaNIyam / - apa. trorneyamakAriNaH samayAhate pravRttau nivRttI vA na ketaryagRhNati anyatra vikreyam kshciddossH| mitA. 'vikrItamapi vikreya pUrvakretaryagRhNati / (3) cakArAdviguNameva mUlyaM kretuH pratyarpaNIyam / hAnizcetkretRdoSeNa Rtureva hi sA bhavet / / *apa. (1) kiMca / yadA punarjAtAnuzayaH kretA paNyaM na (4) nAradastvasyArthaH zlokadvayena badan vizeSamajivakSati tadA vikrItamapi paNyamanyatra vikreyam / pyAha-nidoSaM drshyitvetyaadinaa| smRca.219 yadA punarvikretrA dIyamAnaM kretA na gRhNAti, tacca paNyaM (5) buddhipUrvaviSayametat / vyapra.345 rAjadaivikenopahataM, tadA keturevAsau hAnirbhavet / paNyA satyakAravyavasthAtikrame daNDaH grahaNarUpeNa ketRdoSeNa nAzitatvAt / mitA. satyaGkArakRtaM dravyaM dvigaNaM pratidApayet // (2) tasya malyaM na prtyrpnniiymityrthH| apa. (1) AdhiprasaGgAdanyaducyate- satyaGkArakRtamiti / anyahaste ca vikrItaM duSTaM vaa'dussttvdydi| krayavikrayAdivyavasthA nirvAhAya yadaGgulIyakAdi paravikrINIte damastatra mUlyAttu dviguNo bhavet // haste kRtaM tadyavasthAtikrame dviguNaM dAtavyam / tatrApi (1) kretrA tUtsaMkalitameva hi-anyahaste viti / yenAGagulIyakAdyarpitaM sa eva cedyavasthAtivartI tena yastvanyatra kretrA tUtsaMkalitameva vikrItamapi punarvikrI- tadeva dAtavyam / itarazcedyavasthAtivartI tadA tadevA ---- gulIyakAdi dviguNaM prtidaapyediti| mitA. * zeSaM mitAvat / x pamA., vyapra. mitAvat / (2) satyaGkAraH satyApanaM kRtasya krayasya satyA. (1) yaasmR.2|255; apu.258|45 pUrva (pUrve); mitA.: karaNamiti yAvat / 'klIve satyApanaM satyaGkAraH satyAkRtiH apa.; vyaka.168; smRca.219 pU.; vira.194; pamA striyAm'ityamarakoSAbhidhAnAt / satyaGkArAya kRtaM sama369 va (va); ratna.105; vici.89 va (4); nRpra.29; rpitaM satyArakrataM krayaM satyaM karta yadikretahaste kRta. candra.59 zcet (zca); vImi.; vyapra.344; vyau.95; mizrA vyapra.346 vyama.95 utta.; vitA.619 candravat ; setu.181; . samu.107 hi (tu). (2) yaasmR.2|257; apu.258|47 duSTaM (dRSTaM) mUlyAttu / yAna * zeSa mitAvat / / (tanmUlyAta) vishv.2|262 ca (tu) NIte (yate) mUlyAtta vyAkhyAnavistara: RNAdAne (pU.645) draSTavyaH / (tanmUlyAt); mitA.; apa. tu(zca); vyaka.168 NIte (yate); (1) yaasmR.2|61, bhpu.255|21, vizva.2063; smRca.219 No (NaM); vira.196 NIte (yate) masta (manta) mitA.; apa. dApa (pAda) : 2 / 257 nAradaH; vyaka. No (Na); vImi. vyakavat ; vyapra.345 statra (stasya); 168; smRca.220; vira.193 apavat ; pamA.3713 vyau.95 mUlyAttu ( tanmUlyAt); vitA.622 ste ca ratna.105, vici.89 apavat; savi.312, vyapra.346 // (stena); samu 107. | vyau.96 ra (2); vitA.623, vivya,44.
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 886 vyavahArakANDam nAradaH kuGkumAdi / meyaM bAlyAdi / kriyayA vAhadohAdirUpavikrIyAsaMpradAnaniruktiH yopalakSitamazvamahiSyAdi / rUpataH paNyAGganAdi / zriyA 'vikrIya paNyaM mUlyena keturyanna pradIyate / dIptyA marakatapadmarAgAdIti / mitaa.2|254 vikrIyAsaMpradAnaM tadvivAdapadamucyate / / (2) zriyA dhanena grAmArAmAdi / -ap.2|254 paNyavikrayArtha mUlyaM gRhNAti paNyaM ca na dadAtIti | (3) kriyayA zilpavizeSAdAbharaNAdi / naabhaa.9|3 vivAdapadamanenoktam / ap.2|254 vikreturanuzaye sthAvarajaGgamabhedena dApanabhedaH paNyaniruktiH 'vikrIya paNyaM mUlyena keturyo na prayacchati / loke'smin dvividhaM dravyaM jaGgamaM sthAvaraM tthaa| sthAvarasya kSayaM dApyo jaGgamasya kriyAphalam // krayavikrayadharmeSu sarva tatpaNyamucyate // (1) vikreturupabhogaH kSaya ucyate / ketRsaMbandhitvena loke yad dravyaM jaGgamaM hastyazvamanuSyAdi, sthAvaraM kSIyamANatvAt / na punaH kuDyapAtasya ghaataadiruupH| tasya kSetrahiraNyagRhAdi, sarva tat paNyamucyate / yatra paNyasaMza- tu 'upahanyeta vA paNyamityatroktatvAt / +mitA.2254 bdanaM karoti tatraitasya sthAvarajaGgamAkhyasya grahaNaM / (2) sthAvarasya kSayamiti sthAvaraviSayaM, kreturupadraSTavyam / naabhaa.9|2 bhogakSayaM dApya ityarthaH / kriyA bhAravAhanAdikA / paNyasya SaDvidhadAnAdAnavidhiH phalaM kssiiraadi| apa.2254 paiDvidhastasya tu budhairdAnAdAnavidhiH smRtaH / (3) sthAvarasya grAmakSetrAdeH / jaGgamasya gvaashvaadeH| gaNimaM talima meyaM kriyayA rUpataH shriyaa| kSayaH sasyAdyupaghAtenopakSayaH / kriyA vaahndohnaadikaa| (1) gaNitaM kramukaphalAdi / tulitaM kanakakastUrI- phalaM kSIrAdi / ... vyaka.167 (4) krayakAlApekSayA dApanakAle'rghavRddhAvetad(1) naasN.5|1diiyte (yacchati); naasmR.11|1 turya(ve ya); draSTavyam / xsmRca.217 bhpu.253|20 turyanna pra (tre yacca na); mitA.21254; (5) mUlyaM gRhItvA keturyaH paNyaM na dadAti yaavbhp.2|254; vyaka.167; smRca.4; vira.189; pamA. 365 nAsmRvat, ratna.104; nRpra.29 pU. savi.309(=); | tkAlaM tAvatkAla kRtaM bhojanavastrAderbhujyamAnasya yAvAn viimi.2|254, vyapra.342 vyau.94 vyama.95, | kSayaH tAvAn dApyaH, yadi bhujyate / yadi na, sarvathA vitA.618, rAko.480, setu.178 ryanna (o na) dIyeta tAvatkAlamabhuktatvAd bhogasya ca dAtumazakyatvAd (yacchati); samu.106. bhujyamAnasya kSayalabdhena'vyaM ca bhuktameva bhavatIti (2)naasN.9|2 jaGgamaM sthAvaraM (sthAvaraM jaGgama); naasmR.11|| : vyaka., smRca., vira., pamA., savi., vyapra, vyau. 2; mitaa.2|254 dravyaM (paNyaM) pU.; ap.2|254 nAsaMvat ; mitaavt| - zeSaM mitAvat / vyaka.167 ghu(tu) zeSa nAsaMvat ; smRca.4; vira.189 nAsaM- | * vyAkhyAnavistaraH 'gRhItamUlyaM' iti yAjJavalkyavacane bApamA.365 nAsavata ratna.104pU., nRpra.29, davi.98 / (pR. 883) draSTavyaH / + pamA., vyapra. mitAvat smRcavacca / dhameM (dharmya); savi.309) nAsaMvat / vyapra.342 mitAvat , | (1) naasN.9|4 keturyo (yaH kretuH); nAsmR.1914 turyo pU. gyau.94 pU.vitA.618 mitAvat, pU., baal.2|254 (tre yo) sya kSa (syoda); mitaa.2|254 kSayaM (kSaye) zeSa nAsaMvat ghu (tu) zeSa mitaavt| setu.178 nAsaMvat / samu.106. | ap.2|254 vye (le) yoM na (ryanna); vyaka.167, smRca. (3) naasN.1|3 dhiH smRtaH (dhikramaH); nAsmR.113 | 217 rasya (raMsa) masya (maM sa); vira.190; pamA.367 turyo mitA.21254 maM (taM); bhp.2|254; vyaka.167 maM (ta); | (tre yat) sya kSa (syoda); ratna 104, vici.86, nRpra.29; smRca.4 vira.189 tu (ca); pamA.365, ratna.104, savi.309 (=) lye (le) keturyo (yaH ketu:): 310 tRtIyatRpra.29 pU., davi.98 utta.; savi.309 (=) tu (vi) pAdaH, candra.57 viimi.2|257 nAsaMvat / vyapra.342, maM (taM); byapra.342, vyau.94; vitA 618 maM (taM); jyau.95 nAsaMvat / vitA.619 nAsaMvat .. setu.174, bAla.2254 pU. samu.106. samu.106, vivya.43.
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH jaGgamasya yAvatkAlaM tatkarmanimitta mUlyaM dApyaM tacca kuGkumA? vartate / tenAryeNa tadeva dadAmIti tatra drvym| naabhaa.9|4 gatasya paJjapalo'rtho jAtaH / tatra dazapalArpaNaiva arghahAnau dApanaprakAraH sthAyicaraketRbhede paNyaM daapyH| . +nAbhA.95 arghazcedapahIyeta sodayaM paNyamAvahet / (3) arvAk cedapacIyeteti kalpatarau pAThaH / sthAyinAmeSa niyamo diglAbho digvicAriNAma arvAka vikrItasya ke samarpaNAtpUrva apacIyeta hIna(1) krayakAlagRhItena mUlyena yAvatpaNyamarpaNakAle- | mUlyaM bhavet / ___vyapra.342 'rghahrAsavazAt sAbhyadhikaM labhyate tatsodayaM tadAvahet - apradatte paNye duSTe vikretu niH kretAraM prApayet kretre dadyAditi yAvat / dezAntare hRtvA upahanyeta vA paNyaM dahyetApahriyeta vA / / vikretuM ye krINanti taditare kretAraH sthAyinaH tadviSayo- vikretureva so'nartho vikrIyAsaMprayacchataH / / 'yaM 'sthAvaraM sakSayaM dApya' ityAdivacanokto niyama (1) vikrIyAsaMprayacchato yadvikrItaM paNyaM svapArzva evaM ityarthaH / kathaM tIsthAyinAM niyama ityapekSite sa eva sthitaM tasya daivAdivazAnnAze tattulyaM paNyaM ketra vikretrA 'diglAbho digvicAriNAm' iti / yatpaNyaM yasmindi- deyamiti vacobhaGgayA nArada aah-uphnyeteti|.. gantare vikretuM krItaM tatpaNyaM tasmindigantare vikrINA smRca.219 nasya yo lAbhastena sahitaM deyamityarthaH / smRca.218 ___ (2) upahanyeta dUSyeta / nAbhA.9/6, (2) athavAnenAryeNa paNyaM dadAmIti dhanino mUlyaM vikrayopadhau daNDaH . gRhItvA paNye gRhIte'rghahAniH syAt, pUrvoktenArpaNa 'nirdoSaM darzayitvA tu sadoSaM yaH prayacchati / sodayaM paNyaM dadyAt / tadyathA-dInArasya paJcapalaM mUlyaM tadviguNaM dApyo vinayaM tAvadeva tu / / kRtvA kuGkumaM dadAmIti dravyaM gRhItvA kuGkume gRhIte nirdoSa kuGkumAdi paNyaM darzayitvA tadarpaNa dravyaM paJcapale vartamAne tasminkAle adadad dInArasya paJcapala- gRhItvA sadoSaM klinnamanyadravyamizraM vA dadAti, sa dvaye jAte paJcapalenaivArpaNa savRddhikaM dadyAt / sthAni- mUlyaM dviguNaM dApyaH, vinayaM ca tatparimANam / dharmo'yam / digvicAriNAM tatratyenArpaNa dadAmIti dravye nAbhA.97 gRhIte tatra tatrArghAd yathAbhASitAddhAniH syAt, tenaivA- + prathamakalpaH smRcavat / -zeSa smRcavat / gheNa sodayaM paNyaM daapyH| tadyathA-kAzmIreSu dazapala: (1)naasN.9|6 naasmR.11|6pnnyN (dravyaM);mitA.2254 * mitA. vyAkhyAnaM 'gRhItamUlyam' iti yAjJavalkyavacane ap.2|254;vyk.167-168smRc.219, vira.1921 (pR.884) draSTavyam / pamA.368ratna.105, vici.87; nRpra.29; savi.311 x vira., savi., vyapra. smRcavadbhAvaH / (%D); vyapra.344; vyau. 95 pahi (psu kSa) taH (ti), - (1) nAsaM 9 / 5 vahet (bhavet ) yi (ni); nAsmR.1115 vitA.619, setu.180 yAsaM (yAMzaM); samu.107, vivya ho (cI); mitaa.2|254 dapa (datra) bho di (bhadi) yi (ni); 43 nathA (thA hi). ap.2|254 nAsmRvat vyaka.167 ghazce (ccei) hI (cI); | (2) nAsa.917 sadASa yaH (yaH sadASa) (2) naasN.9|7 sadoSaM yaH (yaH sadoSa) tad (sa) patu | (va ca); nAsmR.1117 tad (tu) va tu (va ca); mitA. ratna.104 vici.86 rghazca (ccei) vahe (hare); nRpra.29 21257 mUlyaM tad (sa mUlyAt ) nayaM (nayaH); vyaka.168 tad depa (dava) paNya (paNa) yi (ni) lAbho (bhAgo) riNAm (riNam ); (tu); smRca.219; vira.192 tad (tu) pamA.369 va tuM savi.310 bho (bhaM) utta.; candra.57 ardhazca (arvAka ce) (va ca); ratna.105, nRpra.29mUlyaM(so'pi); savi.3 11(3) bahe (hare); vImi.20257 rghazcedapa ((ccedeva); vyapra.342. sadoSaM yaH (yaH sadoSaM); candra.59 tad (sa) va tu (va hi); 343 dapa (dava, bho (bhaM); vitA.618 yi (ni) zeSaM vyapra- vyapra.345; vyau.95 mUlyaM tad (sa mUlyAt):96, vitAH bat / setu.178 rgha zvedapa (cceidava) vahe (hare) ri (ra); 620 mUlyaM tad (sa mUlya); setu.180 tad (tu); samu. samu.106. 107 tad (sa). bhya. kA. 112
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ TaTe thAhaste vikrI yo'nyasmai saMprayacchati / 'so'pi tadviguNaM dApyo vinayaM tAvadeva tu / buddhipUrvakaviSayametat / daNDadApyadravyayoratimahasvAt / abuddhipUrvake parAvartanameva / smR. 219 yaH padmarAgAdyA dInArAdi hiraNmayam / 'muktAvidrumazaGkhAdyAH praduSTAH svAmigAminaH || * dIyamAnaM na gRhNAti krItvA paNyaM ca yaH krayI / vikrINAnastadanyatra vikretA nAparAdhnuyAt // krayI jAtAnuzaya iti zeSaH / ketuH krItvA'grahage vikretRsamadoSa: * dIyamAnaM na gRhNAti krItaM paNyaM ca yaH krayI / sa evAsya bhavaidoSo vikreturyo'prayacchataH // 'aprayacchato vikreturyo doSaH sa evAsya bhavedityanvayaH / kreturdoSAbhidhAnasya phalaM paNyamUlyaM kretre vikretrA na pratyarpaNIyamiti / dIyamAnamiti vadan adIyamAnamagRhNato X pamI. smRcavat / smRca.219 (1) nAvaM. 9 / 8 smai saM (haste) tu (ca); nAsmR. 11 / 8 ste vikrIya (stavikrItaM) tAvadeva tu (caiva rAjani); mitAmiti 3 / 257 tathA'nyahaste (anyahaste ca ) saM (tat) so'pi (dravyaM) NaM (go); apra. 2 / 257 tathA'nyahaste (anyahaste tu) ya yo (taM yo) saM (tat) so'pi (dravyaM); vyaka. 1683 smRca. 219 saM (tat); vira. 193 smRcavat pamA. 369 tathAnyahaste (anyahaste ca ) yo'nyasmai saM (tathAnyasmai); ratna 105 vici.89 tathAnyahaste (anyahaste tu) yo' (a) saM (yaH); nRpra. 20 smai saM (haste) tAvadeva tu (ca tathaiva ca ); vImi . 2 / 257 tathAnyahaste (anya. istetu) saM (tat) sospi (dravyaM); vyapra. 345 smRcavat ; u. 95 vitA. 620 vImivat setu. 180 tathA'nyahaste (yo'nyahaste tu) yo' (a) saM (tat) bRhaspatiH; samu. 107. (2) nAsmR. 2|34; abhA. 26. (3) nAMsaM. 9 9 krItvA paNyaM ca yaH (paNyaM krItaM hi yat ); vAsmR. 1.19 vA (taM); vyaka. 168; smRca. 219; vira. 1946 rana. 105; savi. 311-312 tvA (taM) NAnaH (taM ca) kAtyAyana; vyapra.344 nAsmRvat; uyama, 95, vitA. 620 ca (tu); setu. 18 1 ( = ) NAnaH (NIta); samuM. 107; vivya.44. (4) apa. 2 / 255; vyaka. 168 sa e (yaMtra ) yoMs (ryaH); smRca.2 19; pamA 369; vici.87 (= ) taM (ta) caM (tu); nRpra. 29 ryo (va); savi. 3113 candra.59 taM (svA); byapra.344; samu.107; viSaya. 44 ( = ). vyavahArakANDam na mUlyahAniriti darzayati / yatra vikretrA meM yAcitaM, na ca krayI dIyamAnA grAhakaH, upAgatazca paNyadoSaH, tatra dvayoH samA hAniH kalpyA krayAnantaramagrahaNazaithilyena dvayorapyaparAdhasAmyAt / . smRca. 219 adattamUlye samayAdhInA vyavasthA dattamUlyasya paNyasya vidhireSa prakIrtitaH / adatte'nyatra samayAnna vikreturatikramaH // (1) uttarArdhasyAyamarthaH / adattamUlye paNye ca vAGmAtreNa kraye kRte na parAvartitavyamityevamAdisamayA. bhAve sati pravRttau vA nivRttau vA na kazciddoSa iti / smRcaM. 220 (2) anyatra samayAnmAsAdinA mUlyadAnavyavasthAM vinA | vira. 194 vANijyaM lAbhamUlakamathApi RjumArgeNa kartavyam 'lAbhArthaM vaNijAM sarvapaNyeSu krayavikrayaH / . sa ca lAbho'rghamAsAdya mahAnbhavati vA naM vA / / (1) avyavasthitArthe vizeSamAha sa eva lAbhArthaviraM. 195 (2) vaNijAM krayavikrayaH sarvo'tirikta lAbhArtha: 1 sa ca lAbho'rdhavazAnmahAn bhavati kadAcit kadAci dalpaH, kadAcinnaiva I nAbhI. 9/11 tasmAddeze ca kAle ca prakrametArdhavidvaNik / na jaina pravarteta zreyAneSa vaNikpathaH // / (1) nAsaM. 9 | 10 ( adattamUlye vikrIte na vikreturatikramaH ); nAsmR. 11 1 0 Sa (vaM); mitA. 2257 tikrama: (vikrayaH); vyaka. 168; smRca. 220; vira. 1946 mA 370; ratna. 105; vici.87 vikre (cakre); savi. 312 rati (rapi) nRpra. 29 mitAvata; candra. 58 na vi (nna tu) ra (ri); vImi. 2 / 257 mitAvat vyapra. 3453 vyau. 95 - mitAvat : 96 vyama. 95; vitA. 623 setu. 179 vicivat; samu. 107. (2) nAsaM. 9 / 11 thaM (tha) va (:); nAsmR. 11 / 11 (); vyaka. 1683 vira. 1956 vici 90 6 (); savi 312 nAsaMvat, vyAsaH setu. 181 nAsmRvat samu. 109 nAsaMvat, bRhaspatiH. (3) nAsaM. 9 / 12 ( tasmAddeze ca kAle ca vaNiga prakalpa yet) je (ji); nAsmR. 11 / 12 (trasmAddeze ca kAle ca vaNigardha samAzrayat) jaina ( jiAM ca); vyaka. 168; 'vira. 195
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH . vyAsaH , mUlyamavyavasthApya krIte dezakAlAnusAreNa vyavasthA- | aprApte'rthe kriyAkAre kRte naiva pradApayet / / pako vaNik prakrameta anurUpaM mUlyaM prakalpayet, na evaM dharmo dazAhAttu parato'nuzayo na tu // jaihona na. kuTilatayA pravarteta, ucita mUlyaM na khaNDa- (1) yastu vikrayAnuzayAdanarpakaH, yazca krayAnuzayAna yedityarthaH / vira.195 / ittamUlyasya paNyasyAgrAhakaH to pratyAha krItvA - bRhaspatiH prAptamiti / adUSitaM jalAdineti shessH| arthakriyAkAlo ..paNyaniruktiH / sadoSapaNyavikraye daNDaH / dohyAdipaNyasya dohnkaalH| tasminnaprApte satyagrahaNe samAsenauditastveSa samayAcAranizcayaH / .. adAne vA kRte'pi naiva dazamaM matyabhAgaM pradApayet / krayavikrayasaMjAto vivAdaH zrUyatAmayam // kiM tu tamadatvaiva ca khadravyamApnuyAt / evamukto jaGgamaM sthAvaraM caiva dravye dve samudAhRte / / dharmo dazAhAtmAgarthakriyAkAlAvaM veditavyaH / dazAdAkrayakAle paNyazabda ubhayorapi ca smRtaH // tparatastvanuzayo na kartavyaH / anuzayakAlasyAtItatvAdijJAtvA sadoSaM yaH paNyaM vikrINIte vicakSaNaH / tyabhiprAyaH / vAstavasyAnuzayakAraNasyAbhAve prAgukto tadeva dviguNaM dApyastatsamaM vinayaM tathA // dhrmH| +smRca.218 vikrINIta doSamanuktveti shessH| vira.192 (2) prApta svavazatAM nItam / svavazatAmanIte tu ....... viketuryAyo'nuzayaH sa eva vizeSamAha-aprApta'rtha iti / kriyAkAre mattommattena vikrItaM hInamUlyaM bhayena vaa| sAkSilekhyAdau / svavazatAmagatasya krItasyApi agrahaasvatantreNa mUDhena tyAjyaM tasya punarbhavet // / Nena muulyaaddshbhaagdaanmityrthH| vira.191-192 kAtyAyanaH kraye vikraye vA'nuzaya daNDaH, parIkSAkAlazca / | anuzayavyAvRtyartha madhyasthavyavasthA / satyakAre 'nuzayo na kAryaH / phrItvA prAptaM na gRhNIyAdyo na dadyAdadUSitam / parArtha ditsitaM dravyaM tathaivAdhikriyAdiSu / sa mUlyAddazabhAgantu dattvA svaM dravyamApnuyAt // madhyasthasthApitaM kAryamanyathA na prasiddhathati / / I (rtha); vici.90, nRpra.29 prakrametArghavidvaNik satyaGkAraM ca yo datvA yathAkAlaM na dRzyate / / (vaNiga nirUpayet ); savi.313 pUrvAdhaH nAsaMvat, vyAsaH; paNyaM bhavennisRSTaM taddIyamAnamagRhataH // setu.181; samu.109 parvAdhaH nAsaMvat, bRhaspatiH.. _ + pamA,, savi., vyapra. smRcavat / (1) vira.189, setu.178 nizcayaH (nirNayaH) jA (zA). 191; pamA.367 ratna.105; vici.88, savi.310 (2) vira.189. bhAgaM tu (maM bhAga) svaM dra (svadra); vyapra.343, setu.179) : (3). vyaka.168 te vi (tAvi); smRca.220 yaH (yat); | samu.106 smRcavat ; vivya.44. vira.192 te vi (tAvi); pamA.370ya : paNyaM (paNyaM yo); | (1) vyaka.167 smRca.218 the (tha) re (le) hAtu (he ratna,195; vici.89.90 NIte (NAtya); candra.59; vyapra. tu); vira.192, pamA.367 kriyAkAre (kRcchkAle) vici. 345 de (dai); vyama.95 vyakavat , yAjJavalkyaH ; setu.180 88; savi.310 re (le) hAttu (he tu); vyapra.343 theM (4) vicivataHsamu 107 vivya.44 zAtvA (krItvA) NIte (NAtya). (kAla)| re (le) vaM (gha); setu.179 te (taM); samu.106 re (le) - (4)vyaka.168 bhavet (haret); smRca.220; vira.193 | (2) samu.107. vyakavada; pamA.370, ratna.105; vici.89 vA (ca) bhavet | (3) vyaka.168, smRca.220; vira.194 datvA (heret); savi.312 mUDhe (mugdhe) kAtyAyanaH; candra.59 | (dadyAt) taddIya (tu dIya); pamA.370 NyaM bhavenni (Nyameva vidhivat piimi.2|258 yena vA (venna vA) Dhena (lyena) | ni) ratna.105, savi.312 paNyaM bhavennisRSTaM tat (paNyabhAbhavat (haret ); vyapra.345, vyau.96; vyama.95 lyaM bha | vena dRSTaM tu); vyapra.345; vyau.96datvA (dadyAta); vitA. (sthena) yAzavalkya : setu.180 vyakavat ; samu.107. 623, setu.181 datvA (dadyAt) dRzya (gRhya) nisa (5) vyaka.167 smRca.218 svaM dra (svadra); vira. | (dvisa); samu.107.. .....)
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) phretRdoSavazena krayAsiddhau vAha vyAsaH- | paNyaM dIyamAnamagRhNataH tanisRSTaM tyaktameva bhaveta. satyaGkAramiti / nisRSTaM bhavedusRSTaM bhvedityrthH| atra vikretre, tena tadravyaM na kretrA vikretuH pArzva grAhyapaNyasyotsargaH satyaGkAradravyotsargAnto'bhimataH / anyathA | mityrthH| vira.194 vAmAtraRyakartataulye vikretuH satyaMkAragrAhakatA na smRtyantaram sthAt / atrApi vikrItamapi vikreyamityuktamanusaMdheyam / dazAhAtparato'nuzayo na kAryaH smRca.220 zAhe samatikrAnte AdhiH sidhytisthriikRtH| (2) yaH kretA krayaNArtha satyaGkAradravyaM dadyAt tasya krItaM kSetrAdikaM caiva svIkArasya pradarzanAt // pamA, smRcavat / (1) samu.1070 krItvAnuzayaH viSNuH natA atra tu parivRttyanuzaya iti prakaraNabhedaH / krItvA.... krIte Rturanuzaye ketuhAniH 'nuzaya iti samAkhyA tu parivRttivinimayayorapi kItamakrINato yA hAniH sA Rtureva syAt / / lakSaNayetyAha bhaaruciH| savi.314.315 vinimayaparivRttiniruktiH tayoH svatvakAraNatvaM ca parivRttivinimayau krayavat / sajAtIyayordravyayovinimayaH / vijAtIyayostu ___krayeNa tulyaM vartate krayavat / yathA krayaH svatvApAdakaH privRttiH| tathA parivRttivinimayAviti vaterarthaH / ayamarthaHna ca parivRttaH kraya evAntarbhAva iti vAcyaM, kraye | 'svAmI rikthakrayasaMvibhAge'tyAdi gautamasUtraM niyamArthatu mUlyaM trivarSaphalaM, parivRttau tu svatastulyameva / yadyapi | miti vinimayaparivRttyoH RyAntatayA vAcanikadAnArikthakrayAdigautamasUtre parivRttivinimayayoH parigaNanA- ntatayA vA svatvApAdakatvamiti viSNusmRtestAtparya varNabhAvAt svatvahetutA nAstIti pratibhAti, tathApi tila- yanti bhArucyasahAyaprabhRtayaH / vijJAnayogivaradarAjakrayasya niSiddhatvAt pratigrahasyAtiduSTatvAt tilAn prabhRtayastu 'sapta vittAgamA dhA' iti saptasaMkhyAyA datvA vrIhyAdigrahaNasthale vinimayaparivRttyoriva svatvA- ayogavyavacchedaparatvAdvinimayaparivRttyorapi pRthak pAdakatvamiti lokprsiddhiH| yattu 'AdhiH praNazyed | svatvApAdakatvamiti viSNusmRterartha ityAhuH / gautamasUtraM dviguNa' ityAdau tilavinimayavaddhanadvaiguNyaM svatvApAdakaM tu purastAdyAkhyAsyate / parivRttivinimayayoH svarUpamAha na bhavati / api tu krayAntaparyavasAnAtsvatvApAdaka- sa eva-'vijAtIyayordravyayorekaM gRhItvA ekasya pradAnaM mityuktam / tattu vinimayasya svatvApAdakatvaM nAstItyevaM- parivRttiH / sajAtIyayordravyayorvinimaya' iti / nanu paraM na bhavati / kiMtu tasmin sthale krayAntaparyavasAnA- tilAn datvA tilagrahaNameva vinimayaH; sa ca na saMdvAcikAdAnAntatayA vA svatvApAdakatvaM; anyatra tu gacchate / prayojanAbhAvAditi cennaivaM, tilAn datvA tilavinimayAdau vinimayaparivRtyorapi krayAdInAmiva kAlavyavadhAnena tilagrahaNaM vinimaya iti| yadvA tilAnAM svatvApAdakatvaM lokaprasiddha nApahrotuM zakyamityAha | bIjatvArhANAM bIjatvena saMpAdanArtha tailajananasamarthastilaiH bhaaruciH| vastutastu-vinimayaparivRttyoH pAribhASikyoH | saha vinimaya iti na kAcit ksstiH| yadyapi suvarNAdikaM paribhASayA tayorvAcanikadAnarUpeNa svatvahetutvasiddhi- mulyaM datvA kSetragRhAdi paNyaM gRhyate / tathApi sA na parirastyevetyuktaM tatraiva / pUrvasminprakaraNe vikrIyAsaMpradA- vRttiH| mUlyAtsakAzAtphalAdhikyAt / 'trivarSamUlaphalakaM (1) vismR.5|128. (2) savi.314.. / (1) savi.318.
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikayAnuzayaH 891 keyamiti' viSNusmaraNAt / yAvatA malyena pheyaM kSetra parivRttihInakrayapratibandhakrayoktalAbhAdipu vyavasthA / kacita tanmalyaM varSatrayAdAgeva yAti cetkeyamiti parivartanA . parivRtteH parAvartanam dvijAtIyAdhikye mUlyAdhikye mUlyasamaya (?) eva abdAnmaNyAdivinimayaH praavrtte| bhavati / vinimayastu tathaiveti teSAM prsprbhedH| tathaivArdhAdhikena mizritA privrtnaa| . savi.318-319 ardhAdhikadravyeNeti zeSaH / ratnahIrAdimizritadravyaM keyasvarUpaM, krIte upadhinAnuzaye daNDavidhiH datvA yatkiJciddhAnyAdikaM hayAdikaM vA gRhNAti sA sthAvarajaGgamAtmakaM kreyamucyate / privrtnaa| - savi.320 'trivarSamUlaphalakaM kreyam / / hInakrayaparivRttyoAvartanam / lAbhAbyAjAntaramutpAdayati sa daNDyaH / hInakrayo nAbhAlpadravyeNAdhika kSetrAdeH krayaH / pari- apazakunato'pi vikretA svakrItaM duSkrItaM manyate vRttirapyalpadravyasyAdhikadravyeNa privRttiH| etaccAzAtadA krayaH parAvartate / yadA bahudoSatvaM jJAtvA hiraNya- parivRttivinimayaviSayaM veditavyam / rucikraye tu svarucyA svalpamalyena krINAti na tatra duSkrItaM manyata iti na svatva nivRttiH parasvatvApattizca saMkalpamAtrAdityuktaM tatra parAvartate krayaH / yadA krItvA'pyanyatra tato'- prAk / atazca kiMcidapi dravyaM mUlye praviSTaM cekreyaM pyadhikalAme apazakunAdivyAjamutpAdayati tadA vyava- sthAvaraM jaGgamaM ca ketureva na tu vikretuH: kiM tvara ziSTaM hAro na parAvartyaH / api tu daNDyaH / savi.316 | dravyaM dAtavyaM grahItavyaM ca / savi.322 vastrANAmupabhoge'nuzaye kAla: kartavyatA ca svalpamapi dravyaM kreyaM vyApnoti / .. . sakRddhautasya nAze mUlyA iSTamabhAgo hIyate / anuzayate kretA, pratibandho vikretureva / dvitasya nAze pAdahAniH / triautasya nAze tRtI- . ayaM pratibandhakrayaH sthAvare nAsti / savi.321 yAMzahAniH / catutasya nAze ardhamUlyaM hIyate / pratibandhakrayo nAsti sthaavre| paJcame ardhAdaSTamabhAgahAniH / SaSThe tvicchAto na tattu pUgAdyArAmasthAvaraviSayamityeke / apare tu shaastrtH| phalitavrIhyAdikSetraviSayamiti / anye tu sAdhAraNakSetra- pazuzakaTAnAmanuzaye'vadhiH vissymityaahuH| . savi.322 anasAM dohyAnAM balIbardAdivAhyAnAM sImolla- uktalAbhe AjJAyAM na nirodhaH / bane na parAvRttiH / jJAtyAdikRta iti shessH| savi.323 __ ayamarthaH--samIpagrAmasthAnAM dUragrAmasthAnAmapi manuH grAmAntare krItAnAM zakaTagomahiSAdInAM tadgrAmasImo avikreyapaNyam laGghane vyavahArasyAparAvRttiH / sImolaGghanAtprAgeva nAnyadanyena saMsRSTarUpaM vikrayamarhati / zakaTAdiparIkSaNaM tataH paraM nAstIti / na sAvadyaM na ca nyUnaM na dUre na tirohitam / / savi.317-318 (1) savi.320. (2) savi.321.:..: dravyavizeSe mUlyaniyamaH (3) savi.321. (4) savi.322. .... caturtho bhAgo lAbhaH / paJcamo bhAgassatyaH (5) savi.322.. (6) savi.323... : kuGkumAdau / (7) msmR.8|203 ka., kha., gha.pustakeSu sAvayaM (cAsAraM) dUre na (dUreNa) iti pAThaH; smRca.2 22; vira.199 sRSTa (1) savi.321. (2) savi.319. (sRSTaM); pamA.371 danyena (danya) sAvayaM (cAsAraM); vici. .. (3) savi.316. (4) savi.317.. 92, savi.317 sRSTarUpaM (sRSTaM virUpaM); setu-1843. (5) savi.317.. (6) savi.318....... vivya.45 vikraya (vikretu) dUre na (dUreNa). ..... .
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) asvAmivikrayaprasaGgenAnyo'pi vikraye dharma hAt tad dravyaM dadyAccopAdadIta vA' / / iti, tat parIkSya ucyate / nAnyat kuGkumAdidravyaM kudravyeNa tadAbhAsena krIte draSTavyam / dazAhAdikrameNa bIjAdInAM kramazaH kusumbhAdinA saMsRSTaM vikreyam / yacca sAvA cirakAlaM parIkSAkAlAH / dazAho bIjAnAM godhUmAdInAm / ekAhabhANDe'vasthitatvAt prAptavibhAvaM jIrNamajIrNAbhAsaM zvAyasaH / ayograhaNaM sarvatAmrAdilakSaNArtham / evaM vastrAdi na ca nyUnaM tulaamaanaadinaa| dUrasthitaM ca, vAhyAdiSvapi yojyam / vAhyaM balIvAdayaH / ratnAni prAme mama vidyante vAsAMsi guDAdi vA dravyaM, tirohitaM marakatAdIni / striyo dAsyAdyAH dohyaM gavAdi pumAMso sthagitaM vastrAdinA'ntarhitaM yasya vA svarUpaM kenacid- dAsAdayaH / - vishv.2|181 dravyarAgeNAntardhIyate purANaM navavatpratibhAti tattirohitaM | (2) atha krItAnuzayaH kthyte| bIjaM vrIhyAdibIjam / na vikretavyam / idaM dravyamIdRzaM ca pradarya ayo lohAdi / vAhyo bliivrdaadiH| ratnaM muktApravAlAvikrayaH kartavyaH / anyathAkRtastu na kRto dazA- dikam / strI dAsI / dohyaM mahiSyAdi / pumAn dAsaH / eSAM hAdRrdhvamapi pratyarpaNe na dossH| anyasya daNDasyehA- bIjAdInAM yathAkrameNa dazAhAdhikaH parIkSAkAlo vijnyeyH| nAmnAtatvAdupadhAbhirityeSa eva daNDaH, prakaraNabhedena parIkSyamANe ca bIjAdau yadyasamyaktvabudhyA'nuzayo paThitatvAt / asvAmivikrayadaNDa ityanye / +medhA. bhavati tadA dazAhAbhyantara eva krayanivRttina punarUz2a (2) nAnyadanyena vijAtIyena saMsRSTaM rUpaM nANakaM mityupadezaprayojanam / sarve caitadaparIkSitakrItaviSayam / vikrayamahati vikrItamapi nivartyamityarthaH / rUpapadaM yatpunaH parIzya na punaH pratyarpaNIyamiti samayaM kRtvA vikrItamAtropalakSaNam / mavi. krItaM tadvikretre na pratyarpaNIyam / .. mitA. (3) manustu krItvAnuzayAnutpatyartha katipayapaNyAnAM (3) mAsazabdAtprAktano'haHzabdo dazAdizabdaiH vikrayAnahatvamAha-nAnyaditi / smRca.222 pratyekamabhisaMbadhyate / . +apa. (4) rUpaM paNyam / vira.199 anuzayakAraNAbhAve'nuzaye daNDavidhiH ... yAjJavalkyaH kSayaM vRddhiM ca vaNijA pnnyaanaamvijaantaa| . - krIte dravyabhedena parIkSAkAla: anuzayAvadhirUpa: krItvA nAnuzayaH kAryaH kurvan ssddbhaagdnnddbhaak|| dazaikapazcasaptAhamAsatryahArdhamAsikam / (1) idAnIM krayavikrayAnuzayasya viSayaM pradarzayatibIjAyovAhyaratnastrIdohyapuMsAM priikssnnm|| kSayaM vaddhiM ceti / candragatyAdivazena paNyAnAmargha... (1) asvAmivikrayo niruupitH| svAmivikraye ca | hAnirvaddhirvA bhavati / taccaivaM vijAnatA vaNijA kSayaM -dazaikapaJcetyAdi / parIkSAkAlAcordhva krItaM vikrItaM vRddhiM vA nirUpyAvirodhe sati krItvA vikrIya vA nAnuvA syAd yat tadanupahatam / yattu svAyambhuvaM-'krItvA zayaH kAryaH / kurvato vA paMNyamUlyaSaDbhAgo raajdnnddH| vikrIya vA dravyaM yasyehAnuzayo bhavet / so'ntardazA- spaSTamanyat / vishv.2|263 +gorA., mamu. medhAtitheranyapakSavat / * zeSaM medhAvat / * agnau suvarNamakSINaM ityAdayazcatvAraH zlokAH kSayavRddhi- ___* vira., vImi. mitAvat / + zeSaM mitAvat / nirUpakAH (yAsmR.21178-181) steyaprakaraNe draSTavyAH. (1) yAsmR.21258; apu.258148; vishv.2| (1)yAsmR.21177; apu.257|28 parI (pratI); vizva. | 263 nAma (nAM tu); mitA.; apa vyaka.169 211817 mitA... apa.21177 : 2258: prathama- vaNijA (vaNijAM); smRca.2217 vira.198' kItvA (kretrA) pAda; vira.197 mAsavyahArtha (cyahamAsArtha); subo. zeSaM vyakavat ; pamA.362, ratna.103 vici.91 mavi 177 utta. vici.90; candra.60 mAsikam (mAsakam ); (mabhi) zeSa vyakavat ; candra.60 nAma (nAM ca) zeSaM vyakavat ; vIsi.20177 saptAha (saptAha); vyau.93 saptAha (saptAha) vImi.; vyapra.341 kSayaM......NijA (vRddhiM kSayaM vA mAsikam (mAsakam ), rAkI.472, setu. 182, samu. vaNijA); vyau.94 vyapravat : 96 vANaz2A (vANijya) vitA. 108 vinya.44 sikam (sike), / / 624; setu.183 mavi (mabhi); samu.109.
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) vikrayAnuzayo'bhihitaH / krItAnuzayasvarUpaM tu prAk prapaJcitaM / adhunA tadubhayasAdhAraNaM dharmamAhakSayamiti / parIkSitakrItapaNyAnAM krayottarakAlaM krayakAlaparimANato'kRtAM vRddhimapazyatA phetrA anuzayo na kAryaH / vikretrA ca mahArghanibandhanaM paNyakSayamapazyatA nAnuzayitavyam / vRddhikSayaparijJAne punaH kretuvikretroranuzayo bhavatIti vyatirekAduktaM bhavati / anuzayakAlAvadhistu nAradenoktaH / aparIkSitakrayavikraye punaH paNyavaiguNyaniyandhanAnuzayAvadhiH 'dazaikapaJcasaptAhe' tyAdinA darzita eva / tadanayA vAcoyuktyA vRddhikSayaparijJAnasyAnuzayakAraNatvamavagamyate / yathA paNyaparIkSAvidhipApagdo rANAmanuzayakAraNatyam ataH paNyadoSatadvRddhikSayakAraNatritayAbhAve'nuzayakAlAbhyantare'pi yadyanu zayaM karoti tadA paNyaSaDbhAgaM daNDanIyaH / anuzaya kAdbhAve'pyanuzayakAlAtikrameNAnuzayaM kurvato'pya yameva daNDaH upabhogenAvinazvareSu sthiraapaissynushy| kAlAtikrameNAnuzayaM kurvato manUkto daNDo draSTavyaH / xmitA krayavikrayAnuzayaH nAradaH phItAnuyaniruktiH kItvA mUlyena yaH paNyaM kretA na bahu manyate / krItAnuzaya ityetadvivAdapadamucyate // (1) na bahu manyate na parAmarSapUrvakamiti manyata ityarthaH / (1) nAsaM. 1012 yaH (yat) tasminnevAhrayavi ( tatraivAhavinAra. 122 yaH (yat) apu. 15221 mUlyena (rAmU) meghA.212 mI (hati manyate); mitA. 2 177, 2 258 nAsmRvat apa. 2 / 2583 vyaka. 169 duSkrItaM (duH krItaM) vikSa (vIkSi); smRca. 221; vira.196 vyakavat pamA. 363; dIka. 53 vyakavat; ratna. 1023 vici. 11H paye (yo drayaM nRpra. 293 savi. 317 yaH (yat) vikSa (vIkSi) kAtyAyanaH; vImi. 2 / 177 vicivat; vyapra. 340 nAsmRvat vyau. 933 vyama. 95 vyakavat ; tA.612.612 duSkI (kI) rAkI. 4726 setu. 182, 321-322 samu. 1096 vivya. 45 ketuH (ketu) vikSa (vekSi) zeSaM vicivat . (2) nAsaM. 2012 (ta) nA. 12.1 pa (bareca meghA.8222 matA. 2 / 107, 2 / 2586 apa. 2 / 258 vahet (haret) tu tR (tattR); vyaka) 169 mAvahet (mApnuyAt) tu tu (tat); smRca. 221; vira. 196 vyakavat ; pamA. 363 tat (ca); dIka. 53 nAsmRvat; 1 x pamA, vyapra. mitAvat / 25311 vA. 20100161 (1) nAlaM. 101 yaH (yat) krItA ( krItvA ) ; nAsmR. 12/13 ratna. 1033 vici. 91 nAsmRvat; nRpra. 29 mAvahet (mAhat) savi. 217 trizAMzamAnadeva (vaMzAzamAhareva ) kAtyAyanaH; candra.60 nAsmRvat vImi 2 / 177 nAsmRvat vyapra. 341 nAsaMvat ; vyaDa. 93; vyama 95 apavat ; vitA. 6133 rAkau. 4723 setu. 322 apavat samu . 1096 viSya. 45 nAsmRvata. 893 yazabdaH parivRttivinimayayorupalakSakaH / tatrApyanuzayasya tulyatvAt / savi. 314 smRca.4 (2) pUrvasmin prakaraNe vikrItasya parAvRttiH atra tu krItasyeti saMgatiH / na cAsya pUrvatrAntarbhAvaH, krIta vigatatvena nivipayatvAtparAH / nanu krayavikra podhakathA parasparApekSatvAdhikaM pa yuktamiti cet; satyam | 'dazAho'nuzayaH kraya' ityatra 5 kItA (kravA); smRca. 4 nAsaMvat vira.196 vyakavat ; pramA. 360; rasta. 102; saci. 314 (-) nAsaMvat vImi. 2|177; vyapra.3 38; vyau . 93; vyama. 94 vitA.612 ka. 4723 setu. 181 kretA (krItaM); samu. 108 nAsaMvat. pratidAnAvadhi krItvA mUlyena yaH paNyaM duSkItaM manyate krayI / vikretuH pratideyaM tattasminnevAhrayavitam // dvitIye'hi dadattA mUlyAtriMzAMzamAvahet / dviguNaM tu tRtIye'hi parataH kretureva tat / / ( 1 ) etacca bIjavyatiriktopabhogAdivinazvaravastuviSayam / bIjAdikraye punaranya evaM pratyarpaNavidhirityAha / - darzaketyAdi / mitA. 23177 (2) etaccAparIkSitapaNyaviSayam / apa. 2258 (3) yo duSkrItaM jAtamiti kSayAdikaM jAnan dRDhaM manyate tena duSkrItaM pratideyamiti saMbandhaH | avikSataM avikRtaM vikRtaM cedvaikRtyasamAdhAnArtha madhyasthajanakalpita
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam dravyasahitameva krayadine'pi pratideyaM dviguNaM paJcadazAMzaM 'dvipadAmardhamAsaM tu puMsAM tadviguNaM striyaaH| paratastRtIyasyAhnaH parataH ketureva tatkrItvA'nuzayaM kSayA- dazAhaH sarvabIjAnAmekAho lohavAsasAm / / dikaM jAnannapi na kuryaadityrthH| apazakunato'nuzaye (1) vyahAkrayadinamArabhyeti zeSaH / evaM paJcAhAkRte'pi yadi kretA zakunAbhizastadA nAradenoktaM kArya dAvapi zeSo drssttvyH| atra vikretuH pratideyamityAdinyAyasAmyAt / 'duSkrItaM manyata' iti sAmAnyenoktezca vidhidarzanAt 'vyahAddohyam'ityAdiparIkSaNaM krItadohyAdiapazakunato'pi kretA duSkrItaM manyata eva / yatra tu dravyaviSayamiti gmyte| dvipadAM puMsAM dAsAnAmibahudoSatvena jJAtvA'pi paNyaM svalpamUlyena krINAti tatra tyarthaH / tadviguNaM mAsamiti yAvat / striyAH dAsIduSkrItaM manyata iti na krayaH praavrtte| smRca.221 janasya / +smRca.221 (4) mUlyAtriMzAMzaM mUlyAdadhikaM triMzattamabhAga- (2) parIkSya krINIyAdityuktam / priikssnnsyaavdhimityrthH| . vira.196 rucyate / jyahAda dohyAnAM gavAdInAm / tAvatA kAlena .. parIkSya krIte'nubhayo na kArya: sArAsAratA jJAtuM shkyaa| paJcAhAda vAhyAnAM azvAdInAM 'kretA paNya parIkSeta prAksvayaM gunndosstH| | parIkSaNam / muktAdInAM saptAhAd jJAyate vizeSaH kRtri: parIkSyAbhimataM krItaM vikreturna bhvetpunH|| maadiH| puMsAmardhamAsa, tAvatA kAlena zIlAdiyite / - krItvA'nuzayo mA bhUditi svayaM kretA prAgeva krayA- mAsena striyAH gUDhapracAratvAdetAvatA . kadAcit tpaNyaM guNADhyaM duSTaM vetyavadhAraNArtha priikssetetyrthH| jJAyate / dazAhAd bIjAnAmupahatAnupahatatvaM jJAyate / smRca.220 lohAnAM ayaAdInAM vastrAdInAM ca darzanAdeva Rye parIkSAkAlo dravyabhedena jJAyate, nathApi divasena sujJAtaM bhavati / nAbhA.1016 dhyahAdohya parIkSeta pazcAhAdvAhyameva tu / (3) pUrvodAhRta carmakASThe'tyAdi vyAsavacanena muktAvanapravAlAnAM saptAhaM syAtparIkSaNam // bhakSaNAdyartha gRhItAnAM dhAnyAdInAM sadyaH parIkSaNA.. bhidhAnAt sarvabIjAnAmityatra bIjazabdovApAdyarthagRhIta(1) naasN.10|4 ne (rnA); naasmR.12|4 bhitA. dhaanyprH| vyapra.339 2 / 177(-); ap.2|258 kSyA (kSA); vyaka.169 apavat; ___ samayamaGgIkRtya krIte vastre nAnuzayaH kArya: smRca.220; vira.198 apavat ; pamA.360 apavat ; paribhuktaM tu yadvAsaH kliSTarUpaM malImasam / ratna.103; vici.91 apavat ; nRpra.29, savi.315; sadoSamapi tatkrItaM vikreturna bhvetpunH|| candra.60 apavat, vyapra.339-340% vyau.93-94 apavat ; vitA.616, rAko.473, setu.183; samu. ___ + vyapra. smRcavat / ' 108 vivya.45 prAk (tat) kSyA (kSA) punaH (tataH). (1) naasN.10|6 tu (syAt) zAhaH (zAha) kAho (kaahN)| ... (2) nAsaM.105 tu (ca); naasmR.12|5 muktAvatra nAsmR.1216 mAsaM tu (mAsaH syAt); vyaka.169; smRca. (maNimuktA) ptAhaM (ptAhaH); vyaka.169; smRca.221 hAvA- 221 zAhaH (zAha) kAho (kAha); vira.199; pamA.361 ameva tu (hAddmahameva vA); vira.199 tu (ca) vajra (ratna) tAI tu (syAt) zAhaH (zAhAt) kAho (kAhAt) krameNa (mAhAt); pamA.361 muktAvajra (maNimuktA) ptAhaM (ptAhAt) vyAsa: ratna.103 vici.90 vyAsanAradau; smRci.21 krameNa myAsaH rana.103, vici.90 kSeta (kSyeta) tu (ca) pU., nRpra.29, savi.316 smRcavat, kAtyAyanaH; kyAsanAradau; smRci.21 vicivat ; nRpra.29, savi. vyapra.339 zAhaH (zAha); byau.93, bhyama.94 tu 316 vyahAd (vyaha) kAtyAyanaH, vyapra.339; vyau.93, (ca) zeSaM smRcavat / vitA.615 mAsaM (mAsAta) guNaM vyama.94, vitA.615 sAiM (sAhaH); setu.182 tu (ca) (guNAt); setu.182 pU., 183 utta., nyAsanAradI; samu. sAhaM (sAhAt) gyAsanAradau; samu.108 vyahAd (vyaha) 108 smRcavat ; vigya.44 loha (lauha). pazcAhAd (paJcAI); vinya.44 vicivat. (2) nAsaM.107 kiSTa (kinna) tatkrItaM (vikrItaM)
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH 895 (1) parAvRtya samayamaGgIkRtya krItaM yadi sadoSaM bhavati / dikaM jAnIyAdityarthaH / yattu na jAnAti taM pratyAha tadapi vikreturna bhavati / duSkItatve'pi samayasya balI- yAjJavalkyaH -kSayaM vRddhiM ca vaNijA paNyAnAmayastvAt / evamuktavizeSazAstrAviSayakrItvAnuzaye kraya- vijAnatA / krItvA nAnuzayaH kAryaH kurvan SaDbhAgaparAvRttiprakAro'pi vikrIyAnuzayaprasaMgataH pUrvasminpade- daNDabhAk' // anuzayaH pazcAttApaH / sa cApacayAdikama'smAbhirdarzitaH / sa ihApyanusaMdheyaH / smRca.222 vijAnatA vaNijA krItvA vRthA na kAryaH / daurmatyApatteH / (2) sadoSamapi jJAtvati shessH| etatta jJAtadoSakrIta- / 'krItvA nAnuzayaM kuryAdvaNik paNyavicakSaNaH' ityuktavasvantare'pi draSTavyaM nyAyataulyAt / vir.200| nissedhaatikrmaaptteshc| ata evAnuzayaM kurvannasau mUlya (3) paribhuktaM mRditaM, na bhogamAtreNa / malinaM SaDbhAgadaNDabhAk bhavatItyantyapAdena daNDAbhidhAnaM upasadoSamapi chidrAdisahitamapi na tat pratidAtavyam / pannam / nanu vijAnatA'pyanuzayo na kaaryH| niSedha tathAbhUtasya jJAtvA krItatvAt / tathAbhUtaM ca vikrINAti sadbhAvAt / satyam / kiM tvapavAdabalAskriyate / sa cApana parIkSata eveti nAsti / nAbhA.107 vAdo'nuzayAttasya pratipAdanasya pratipAdanaM kurvatA nArakSetre vikrIte vikretranuzayAvadhiH denaarthaaddrshitH| smRca.221 'vikrIte tvAjJayA kSetre kSetriNo'nuzayo yadi / (2) upsNhaaro'ym| krItvA virUpakaM krItamiti datvA samastaM tanmUlyamA tribhogAtsamApnuyAt // nAnuzayaM kuryaat| vaNig vicakSaNaH tathA parIkSya krINIyAd anuzayakAraNAbhAve'nuzayo vyarthaH . | yathA pazcAttApo na bhavati / dAnagrahaNayozca paNyAnA kSayaM krItvA nAnuzayaM kuryAdvaNika paNyavicakSaNaH / vRddhiM ca jAnIyAt / tathA tatra na vaJcyate / paNyAnAmAgarma kSayaM vRddhiM ca jAnIyAtpaNyAnAmAgamaM tathA // ca / adRzyamAnavizeSasyApi janmabhUbhyA vizeSaparicchedo (1) nAradastu krItvAnuzayAnutpattyartha krayAtprAk bhavati / atropadezaphalaM yathoktAkaraNe dnnddH| jJAtavyamAha-kSayaM vRddhiM ceti / azvAdipaNyAnAmata naabhaa.10|16 Urdhvamapacayo vRddhirvA bhaviSyatIti dezakAlAdivazAt vRhaspatiH jAnIyAt / kulInatvAdizAnArthamutpAdakaM janmabhUmyA parIkSya keyam na (nA); naasmR.12|7 bhuktaM tu (bhuktaM ca); vyaka.170 tata parIkSeta svayaM paNyamanyeSAM ca pradarzayet / (yat); smRca.222; vira.200 vyakavat pamA.364 parIkSitaM bahumataM gRhItvA na punastyajet / / nAsmRvat ; rasta.104 vici.91; nRpra.29; savi.316 anyeSAM paNyaguNadoSavidAmiti shessH| bahumataM krItakAtyAyanaH, candra.61 kiSTa (krapta) tat (yat); vImi.20177 miti zeSaH / smRca.220 punaH (ttataH) zeSa nAsmRvat ; vyapra.341 kliSTa (kRSNa); vyau. parIkSAkAlapUrvamevAnuzayaH kAryaH 94 vyapravat ; vyama.95 vyapravat ; vitA.616 vyapravat / ato'rvAk paNyadoSastu yadi saMjAyate kacit / setu.182, samu.109, vivya.45 tat (yat) tpunaH (ttataH). vikretuH pratideyaM tatkretA mulyamavApnuyAt // (1) samu.110. (2) naasN.10|16 paNya (paNye) kSayaM vRddhiM ca (kSayavRddhI (1) ap.2|258; vyaka.169, smRca.220; vira. ca); naasmR.12|16 kSayaM vRddhiM ca (vRddhikSayauM tu); vyaka. 198; pamA.360 utta.; rakhna.102, vici.91 gRhItvA 169 nAmAgarma tathA (nAM yasya yAdRzI); smRca.221; vira. (kretA ca); smRci.21 kAtyAyanaH; savi.315, bImi. 198 vyakavat ; pamA.362 utta.; ratna.103 vici.91 2 / 177; vyapra.339 paNya (krIta); vyau.93 paNya (krIta) dhyakavat nRpra.30, savi.316 gama (gati) utta., hArItaH; gRhItvA (mahItA); vitA.613 paNya (kIta)gRhItvA (mahItA); dhyapra.340:341 utta.; vyau.94; samu.109 jAnI... setu.183 samu.108, vivya.45 darza (kAza) gRhItvA tathA (jAnAnaH paNyAnAM yasya yAdRzam ) kAzyapaH, vivya. (gRhItaM). 45vyakavat. (2) vyaka.169, smRca.221 krameNa nAradaH, vira. bhya. kA. 113
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 896 vyavahArakANDam (1) ato'rvAk vyahAderabhyantara ityarthaH / saMjAyata | yonayaH kAraNAni / atra eteSAM jJAtisAmantaityanena jJAnataH siddhiruktA na vstunisspttiH| parIkSAyA dhanikAnAM AjJAkaye uktalAbhakraye ca pravezo nAsti / jJAnataH siddhihetutvAdyadItyuktam / smRca.221 | yathAha viSNuH-uktalAbhe AjJAyAM na nirodha iti / (2) nAradoktakrameNa parikSAkAlamuktvA bRhaspatiH- jJAtyAdikRta iti shessH| AjJAkrayoktalAbhakrayayoH svarUpaM ata iti| vira.199 | sumantunA darzitam-mUlyasyeti / savi.323 kraye mUlyanizcayaH mUlyaM datvA'dhikaM nyUna mUlyasyAnucitaM smRtam / tadartha dravyapaJcAMzaM tryaMzaM ca kramazo vinaa|| krayasiddhe(ddhi) stu naiva syAdvatsarANAM zatairapi / tribhissiddhaH krayo lAbhaH caturtho'zo na pnycmH|| atra jJAtyAdipravezo'styeva / rucikrayatvAt / sthAvarakrayavidhiH savi.326 preSTavyAH saMnidhisthAzcet kretrA jnyaatyaadyssmRtaaH| maittamUDhAnabhijJAtabhItairvinimayaH kRtaH / anyathA cetkRtaM karma jJAtIcchAM darzayettataH // yaccAnucitamUlyaM syAt tatsarvaM vinivartate // 'tatkarma jJAtInevAnusaratItyarthaH' iti bhaaruciH| atra vinimayaparivRttyoH krayadharmAnatidizati haariitH| savi.322 . savi.326 *tripakSAdathavA mAsatritayAttadavApnuyAt // vikrayeSu ca sarveSu kUpavRkSAdi lekhayet / tatra kAlaniyamamAha sa eva-tripakSAditi / jalamArgAdi yatkiMcidanyaizcaiva bRhaspatiH // jJAtiriti zeSaH / savi.322 'kSetrAApetaM paripakkasasyam / jJAtyAdipratyayenaiva sthAvarakraya iSyate / vRkSaM phalaM vA'pyupabhogayogyam // anyathA cetkrayo na syAdudaNDazcApi tyobhvet|| kUpaM taTAkaM gRhamunnataM c| jJAtisAmantadhanikAH kraye grAmAdvahirgatAH / (krIte) kretre ca vikreturidaM vadanti / / nAhanti te pratikroSTuM krAnte pakSatraye kraye // eSu krayapatreSu AlikhiteSu vikreturbhavantItyarthaH / yaH kazcidvazcakasteSAM vijJAtaH kryvikrye| savi.326 zapathaiH sa vizodhyaH syAtsarvavAdeSvayaM vidhiH // sodarAzca sapiNDAzca sodakAzca sagotriNaH / kAtyAyanaH bhUkraye parIkSAkAla: sAmantA dhanikA grAhyAH saptaite yonayo mtaaH|| bhUmerdazAho'nuzayaH keturvikretureva ca / 199; pamA.361 saMjA (saMzA) krameNa vyAsa: dIka.49; dvAdazAhaH sapiNDAnAmapi cAlpamataH param / / ratna.103; vici.90, savi.316 pamAvat, kAtyAyanaH; vyapra.339 krameNa nAradaH, vyau.93 tat (ta) nAradaH, vyama. 94; setu.182 pamAvat ; samu.108 pamAvat. (1) savi.326; samu.110 pUrvAdhaM (mUlyAtpAdAdhika (1) samu.109. / nyUna mUlyaM tvanucitaM smRtam ). - (2) savi.322 samu.111 smRtAH (tadA). (2) savi.326 hArItaH; samu.110 zAta (zArta) (3) savi.322; samu.111 ttadavA (ttu tadA). | vartate (vartayet). (4) savi.243 na syAddaNDazcApi tayorbhavet (yaH / (3) savi.326 samu.109 danyaiH (danyat). syAdanyagrAma tripakSakam ); samu.111 tyAdi (lyAthi) sthAvara (4) savi.326; samu.109 kSetrAyu (kSIrAda) ketre ca (smAraka). / (krIte'pi). (5) samu.111. (6) savi.318. (5)pamA.364 pUrvArdhe (bhUmerdazAha vikreturAyastake tureva ca); (7) savi.323, samu.111 grAyAH (mAmaH) yonayo ratna.103 pU. vyapra.339 pU.; vyama.94 ho (3) ca (vA) (bhUkaye). pU. vitA.615 pU. samu.108 ca (vA) : ().
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ kayavikrayAnuzayaH cA bhUmehakSetrAdirUpAyAH / anuzayaH parAvartanayogyaH / (1) anuzayakAlAdUrdhvametat / ap.2|258. kAla: parIkSAkAla iti yAvat / tyapra.339 / (2) anuzayakAlAdUrdhvamanuzaye satyetadvacanamityaH yogyakAle krItaM sadoSaM dRSTaM pratideyam parAdityamatiH / sA tvayuktA 'parato'nuzayo na tu' avijJAtaM tu yattItaM duSThaM pazcAdvibhAvitam / ityuktatvAt / anvsthaaprsNgaacc| smRca.218 krItaM tatsvAmine deyaM paNyaM kAle'nyathA na tu|| (3) hastamupAgate svavazamAgate / etena sa mUlyA avijJAtaM parIkSAzaithilyAt tattvato'parijJAtam / kAle dazamaM bahediti pUrvoktaM vavazAnItadravyaviSayam / yasya dravyasya yAvAnparIkSAkAla uktastasminnityarthaH / vira,197 anyathA tatkAlAtyaye duSTatayA vibhAvitamapi krItaM (4) atra malyadazamabhAgadAnaM yadupabhujyamAnamapi na tatsvAmine deym| evaM nirguNatvena vibhAvitamapi na nazyati bhUmyAdikaM tadviSaya, upabhogavinazvara. krItaM tatsvAmine deyam / dudhgrhsyaanushyhetumtprtvaat| bIjAdiviSayaM SaDbhAgadAnamiti vyavasthA jJeyA / nanu smRca.221 vijJAnatA'pyanuzayo na kAryaH 'krItvA nAnuzayaM kuryAt' nidoSakraye'nuzaye daNDaH iti niSedhasadbhAvAditi cet, satyam / apavAdasya krItvA cAnuzayAtpaNyaM tyajeddohyAdi yo nrH| / sattvAt / sa cApavAdo darzita;- 'krItvA mUlyena' aduSTameva kAle tu sa mUlyAddazamaM vahet // iti| vyapra.340 (1) kAle'nuzayakAle paramArthataH paNyamaduSTameva sAdhAraNakraye ekasyAdhikAramaryAdA duSTabuddhayA tyajenna gRhnniiyaadityrthH| smRca.218 sAdhAraNaM tu yatkrItaM naiko dadyAnnarAdhamaH / (2) kAle dravyArpaNakAle, idamapyaparIkSitakrIte / / nAdadyAnna ca gRhNIyAdvikrI yAca na caiva hi // . vira.197 mUlyanizcayaH krItvA gacchannanuzayaM krayI hastamupAgate / dravyaM svaM paJcadhA kRtvA tribhAgo mUlyamucyate / SaDbhAgaM tatra mUlyasya dattvA krItaM tyjeddhRguH|| lAbhazcaturtho bhAgaH syAt paJcamaH stymucyte|| ettkungkumvaannijyvissym| savi.318 (1) vyaka.169, smRca.221 paNyaM kAle'nyathA mUlya niyAmakaH / krayaparivartanayoH svarUpam / (kAle cedanyathA); vira. 199; pamA.361; ratna.103; nai sAmantairna tadgrAmastasya mUlyaM niyamyate / vici.90-91; smRci.21, nRpra.30; savi.316 idamasyeti yatkretA vikretrA saha saMvadet // nAradaH; viimi.2|177 vyapra.340; vyau.93-94; AtmIyasya vijAtIyadravyamAdAya cAnyataH / vyama.94; vitA.616 krItaM ta (duSTaM ta); setu.182 (=) krayo'rthasya parityAgaH sAmye tu parivartanA / / yatkrItaM (tatkIta); samu.108-109 smRcavata; vivya.45(=). niyamyata iti / kiM tu rAjJaiveti zeSaH / na (2) ap.2|258 cA (sA); vyaka.169 cA (tva); tadgrAmINairiti teSAM te paNyAdInAm / grAmo smRca.218 cAnuzayAt ('nuzayavAn ); vira.197 cA (vA); ratna.103, vici.92; savi.311 (=) cA ('nya); 2 / 177 smRcavat ; vyapra.340 dRguH (nnaraH); vyau.94 candra.61 aduSTa (adRSTa) vahe (hare); viimi.2|177; vyapra. zayaM (zaye) kayI (kraye) tatra (tasya)dbhagu: (nnaraH); vitA.616 340 hyAdi yo (pAdRte) duSTa (juSTa); vyau.94 vyapravat ; | mupA (mupa) zeSaM vyapravat ; setu.322 gate (gatam); samu. vitA.616 duSTa (juSTa) utta.; setu.183 vahe (hare): 322 108 smRcavat ; vivya.45 gate (gatam ) tatra (tasya). vahe (hare); samu.107 smRcavat , vivya.45 setuvat . (1) savi.317 samu.109 yatkrItaM (yatkSetra) smRtyantaram. (3) ap.2|258 krayI (kraye); vyaka.169 krayI (kraya) (2) savi.318; samu.109 satyam (satya u). gate (gatam); smRca.218 bhRguH (budhaH); vira.197; ratna. (3) savi.318 samu.109. 103 vici.12 gate (gatam); candra.61 nna (tya);vImi. (4) samu.109.
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakApaDam prAmasthapuruSAH / idamiti / etadeva vikrItasya kSetrasya | 'hInamUlyaM tu tatsarva kRtamapyakRtaM bhavet / mUlyamiti / savi.318 / uktAdalpatare hIne kraye naiva pradudhyati / / sthAvarakrayoktalAbharucikrayavidhiH, mUlyavyavasthA tenApyaMzena hIyeta mUlyataH kraya vikrye| anuzayavyavasthA ca kRtamapyakRtaM prAhuranye dharmavido jnaaH|| jJAtyAdInananujJApya samIpasthAna (tandri) hInamalyaM sarvathA pratyAvartanIyamAha sa eva-samAH ninditAn / zatamiti / savi.325 krayavikrayadharmo'pi bhUmernAstIti nirNayaH // tulyayoH kSetrayormUlyaM vaiSamye kAraNaM vinaa| palAyite tu karade karapratibhuvA saha / / SaNmAsAdvatsarAccApi hInamUlyaM nivartate / / karArtha karadakSetra vikrINIyuH sbhaasdH|| arvAk pakSAtripakSAcca paNmAsAdvatsarAdapi / pratidAne vyavasthApya kAlaM pUrva savRddhikam / hInamUlyaM tu vijJeyaM tata Urdhva nivartate // asyedaM krayamityuktvA yattu nirdizyate purA // bhUhanimUlyA gAvazca parasvaM ca nivartate / dhanikasya tadA tatsvaM uktalAbhe bhaviSyati // pazcAMzavyaMzahAnau ca viparItaM prazasyate // ardhAdhike krayassiddhayeduktalAbho dazA (dida) mUlyAtsvalpapradAne'pi krayasiddhiH kRtA bhavet / dhikaH / cakravRddhathA pradAtavyaM deyaM tatsamayAhate / / a (va) pakrayastribhA (bho) gena sadya eva etAvatA kAlena dAsyAmIti samayAdate yAcya rucikrayaH // mAnamadattaM cakravRddhayA vardhate / samayakaraNe tasmin kAle 'sidhyate vAciko'pyAdhiH sthAvareSu dshaavdikH| pUrvadattazeSaM deyam / tasminnapi kAle yAcyamAnaM na dattaM jaGgameSu dvAdazAbdAdaktalAbho'pi sidhyati / / ceccakravRdhdyA vardhata eveti dhyeyam / savi.327 samavetaistu sAmantairabhijJaiH pApabhIrubhiH / , yAcyamAnamadattaM cecakravRddhayA pravardhate / / kSetrArAmagRhAdInAM dvipadAM ca catuSpadAm // jJAtisAmantadhanikAH krameNa krayahetavaH / kalpitaM mUlyamityAhuH bhAgaM kRtvA tadaSTadhA / tatrAsannatarAH pUrva sapiNDAzca kraye matAH // ekabhAgAtiriktaM vA hInaM vA'nucitaM smRtm| catuHsAmantasAnnidhye prAcyavAnpazcimaM aset / taddhInamUlyamanucitamUlyaM vetyabhidhIyata ityarthaH / athodIcyaH pazcimo'tha sarvAbhAve tu dakSiNaH // savi.325 svagrAme dazarAtraM syAdanyagrAme tripakSakam / / samAH zatamatIte'pi sarva tdvinivrtte| rASTrAntareSu SaNmAsaM bhASAbhede tu vatsaram // krayavikrayaNe kreyaM yanmUlyaM dharmato'rhati / / jJAtisAmantadhanikAn samIpasthAnaninditAn / tetyai pazcame SaSThe saptameM'ze'STame'pi vaa| ananujJApya kartArau tatsamaM daNDamarhataH // hIno (ne) yadi vinirvRtte krayavikrayaNe sati / jJAtyAdipratyayenaiva sthAvarakraya iSyate / (1) savi.322. parivRttau kRSau dAne tathAsau neSyate budhaiH / / (2) savi.324 samu.110 yAjJavalkyaH . (3) samu.109. (1) savi.325.326; samu.110 vyAsaH. (4) savi.326; samu.110 ruci (krayaH). (2) savi.326 samu.110 tenA (kenA) vyAsaH. (5) samu.110. (3) samu.110. (6) savi.325, samu.110. (4) savi.327; samu.11. lyAtsvalpa (lyasyAlpa). (7) savi.325; samu.110 hInaM (nyUna). deyaM (ziSTaM). (8) savi.325; samu.11. uttarArdhe vyAsaH. (5) samu.110. (6) samu.110. (7) samu.110. (9) savi.325; samu.110 vyAsaH, | (8) savi. 322-323; samu.111. (9) samu.111.
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH vyAsaH prajApatiH dravyavizeSeSu parIkSAkAlAH anuzayAvadhizca sthAvarakrayavidhiH, mUlyavyavasthApakavicArazca carmakASTheSTakAsUtradhAnyAsavarasasya ca / 'saMvibhAge vinimaye kSetrayorubhayorapi / vasukupyahiraNyAnAM sadya eva parIkSaNam // anusmRtikRtA tAbhyAM kAryasiddhirbhaviSyati // vasuzabdo'tra yadyapyarthamAtravAcI tathA'pyatra maNigAndharvavINAnAM nArINAM mUlyakalpanA / govalIvardanyAyAcA divyatiriktArthaparaH / kupyaM tu nRpAjJayA''paNasthAnAM gobhUmyorubhayecchayA / hemarUpyavyatiriktaM trapusIsAdikaM jJeyam / tathA ca mUlya nirNaye prajApatiH-saMvibhAga iti / gAndharvA hemarUpye prastutyAmarasiMhenoktam tAbhyAM yadanyat hyaaH| gozabdo mhinnyaadyplksskH| savi.318 tatkuSyam' iti / evaM carmAdikamatyantAsthayA parIkSyam / jJAtisAmantadhanikAnanujJApya samIpagAn / parIkSya krItasya doSadarzane'pi tyAgAyogAt / smRca.220 / krayavikrayaNe kuryAcchrAvayitvA tu sAkSiNaH / / hemarUpyAmbararasAH parIkSyA divasena tu / / sarvatra sthAvarakraye jJAtisAmantAdyanumatyA bhAvyam / AtmIyasya vijAtIyadravyamAdAya cAnyataH / savi.322 kayo mUlyasya saMtyAgaH svatvahetuH parasparam // sumantu: parivRttissajAtIya dravye vinimayaH smRtaH / ___ kraye tattulyakriyAsu cAnuzayAvadhiH vaiSamye'vakrayaH prokto mizre vinimayaH smRtaH // "saMdhizca parivRttizca vibhAgazca samA yadi / tatrApyasadRzairanyai namUlyairvimizritaiH / A dazAhAnnivArasyavaiSamye navavatsarAt / / kurvantyaupAdhikaM cAnye paNyAnAM parivartanam // sAmyapakSe sAmAnyataH prAptadazAhAnnivRttiH / ardhAdhikye krayaH sidhyeddadyAddhInaM krayI dhanam / vaiSamye sati navavarSAcaM nivRttirnAstItyevamarthamuktA / A dazAhAnnivartyaH syAtkrayo vikraya eva ca / / na ca krayasyaiva dazAhAnuzayo na parivRttyAderiti saMdhizca parivRttizca vibhAgazca samo ydi| vAcyam / 'dazAho'nuzayaH kraya' iti krayazabdasya A dazAhAnnivAH syurvaiSamye navavatsarAt / / tulyAnAmarthakriyANAmupalakSakatvAt / savi.320 aSTamAMzAdhikanyUnAnmUlyAtsAmantakalpiAt / krayasiddhiH tasyaivAnucitatvena krayasyAnuzayo dvayoH // kraya evaM bhavennyUne viparItau samAvubhau / / bhUmerdazAho'nuzayaH keturvikretureva ca / ayamarthaH-ardhAnnyUne same vA krayaH parAvartate / tAtkAlikAstu sAmantAstakAlA dhnikaastthaa| 'ardhAdhike krayassiddhathe'diti smRteH| parivRttivinimayau tAtkAlikAH sapiNDAzca vedanIyAH kraye mtaaH|| tu viparItau viSamau parAvartate / na samo, sAmye parA (1) vyaka.169 vasu (vastra); smRca.220 sya ca (sya vRttyayogAt / AdazAhAnnivartanta iti sarvasamAnatvenautu); vira.198 carma (tRNa) vasu (vastra); pamA.361 vasu. tsargikatvAt / dazAhasyAnuzayakAlatvAt / tadvaddhInakuSya (vastrarUpya); ratna.102 kupya (kuDya); vici.90 vasu | krayaH parivRttizca parAvatyete / savi.320 ku (vastraka); smRci.21 vyakavat ; savi.315 dhAnyAsavarasasya ca (dhAnyasya panasasya tu); candra.61 viravat vyapra. (1) savi.318; samu.109-110 anusmRti (anu339; vyau.93, vitA.615, setu.182 carma (tRNa) | syUtiH) bRhaspatiH. ekA (STikA) nyAsavarasa (nyasarvarasa) vasu (vastra); samu.108 | vivya. 44 dhAnyAsava (dhAnyasya ca) vasu (vastra). (2) savi.318; samu.109 pUrvArdhe (maNibhAzvAzvatarINA(2) samu.108. (3) samu.109. (4) samu.110. mAgamairmUlyakalpanA) yecchayA (yozca yA) bRhaspatiH. (5) savi.323, samu.111 tAtkAlikAstu (tatkAli. (3) savi.322. kAratu) tathA (smRtAH). (4) savi.320. (5) savi.320. . . .
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam mASamAtramapi dravyaM keturvikretari sthitam / / bhAradvAjaH vyApnoti sakalAM bhUmi kAyamalpaM viSaM yathA / __ pratibandhakrayabhUkrayAzAkrayoktalAbhAdividhiH na caitadvacanaM pratibandhakaviSayam / tatprakaraNe pratibandhaH kraye kRtvA vikretranuzayo yadi . apAThAt / bhUmiviSayatvAt / pratibandhakakrayaviSayaM na kretre sa dApyastadravyaM dviguNaM damamarhati // bhavatIti bhArucyAdibhirvyAkhyAtatvAt / varadarAjo'pye- AjJAdhista krayazcaiva kare daNDo vidhIyate / vamevAha tena svalpadravyapradAne'pi krayasiddhirastyeveti ubhAvanyatra na syAtAmiti dharmavido viduH / / vadan / savi.321 anyatra na syAtAmiti---AhvAne'pi nAgatA arthadattamadattaM tu krymaahurvkrym| ityrthH| savi.324 avakrayo nivarteta yadi kAle na dIyate // kiJcicca dravyamAdAya kAle dAsyAmi te kacit / nanvarthadattasya cAdattasya cAvakrayatvAtkathaM svalpa- no cenmUlabhidaM tyakta kedArasyeti yaH krayaH / dravyapradAne krysiddhiH| ucyte| avakrayo'pi sidhyatyeva; | sa uktalAbha ityuktaM uktakAle'pyanarpaNAt / / yadi saMkalpitakAle mUlyaM dIyate, anyathA na sidhyatI- ___ atazca AjJAkrayoktalAbhakrayayoH aupAdhikasvatvAt tyabhisaMdhAyAha sa eva-arthadattamiti / savi.321 / jJAtyAdInAM tatrAnavakAza ityanusaMdheyam / anena bhUkrayavidhiH nyAyena jJAyate krayAntagopyAdhiprabhRtisaMkarAdhikrayeSu jJAtyAdInananujJApya samIpasthAna (nindi) tandri- sopAdhikakhatvAt jJAtyAdikRto nirodho nAstyeveti tAn / mantavyam / kecittu saMkarAdiSu jJAtyAdipratyayena bhAvyakrayavikrayakartArau tatsama daNDamarhataH // mityaahuH| savi.324 samIpasthAnityekagrAmavAsinAM grahaNam / savi.322 uktalAbhAtsaMgRhItA ca bhUmiH / athodIcyaH pazcimo'pi sarvAbhAve (ta)'pi uktalAbhAdvAdazAbdopabhuktaH // dakSiNaH / svatvaM gacchedAgatena krmenn| catuHsAmantasAnnidhye prAcI digblvttraa| tulyaM sadbhistadbhavet saMmatena // udIcI ca pratIcI ca sarvAbhAve tu dakSiNA / / tribhogenAjJayA krIta uktalAbho dazAbdikaH / sAmantAnpratyAha sumantuH-atheti / savi.323 avakrayastribhogena sadyaH sidhyehaNakrayaH // mUlyasya pAdamadha vA mUla (mUlya) mAjJAkraye jJAtisAmantadhanikAH krmaadbhmiprigrhaaH| (smR) sthitam / tataH sakulyAssarveSAmabhAve tvanyajAtayaH / / mUlyaM tadAptamakhilaM datvA kSetraM samApnuyAt / anyagrAmottamaNebhyo vaiSyate bhuumivikryH| AtribhogAttataH ketuH parato dRDhatAmiyAt // svagrAmiNAM tadAbhAve (?) RNe tUbhayamiSyate // . AjJAkrayoktalAbhakrayayoH svarUpaM sumantunA darzi- pUrvAhve'bhyudite sUrye grAmamadhye catuSpathe / tam-mUlyasyeti / savi.323 zrAvaNAM zrAvayedvidvAn jJAtisAmantasaMnidhau / mUlyaM yathAvadAdAya kaye sarva tu darzayet // (1) savi.321 samu.110 smRtyantaram. (1) savi.321-322. (2) savi.321 samu.110 smRtyantaram . (2) savi.324; samu.73 vido viduH (vinizcayaH) (3) savi.322. vyAsaH. (4) savi.323. (3) savi.324(=); samu.109. (5) savi.323, samu.110 maI (stvadha) tadApta / (4) samu.110. (taddatta) kSetraM sa (svaM kSetra)yAjJavalkyaH . / (5) samu.111. (6) samu.111.
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ krayavikrayAnuzayaH 901 jAtUkarNiH (1) tatrApi grAmAnumatiH 'pratigrahaH prakAzaH syAt bhUkaye sAmantAdividhiH sthAvarasya vizeSata' iti smaraNAt vyavahAraprakAzanArthacatuHsAmantasAnnidhye prAcI digblvttraa| mevApekSyate na puna mAnumatyA vinA vyvhaaraasiddhiH| udIcI ca pratIcI ca sarvAbhAve tu dakSiNA // sAmantAnumatistu sImAvipratipattinirAsAya / zAtidAyAsamAnasalilAH pazcAtsaMsaktAzca tataH param / dAnumatestu prayojanamuktameva 'hiraNyodakadAneneti / tato'pi bAndhavAH pazcAttatsaMsaktAstataH param / / 'sthAvare vikrayo nAsti kuryAdAdhimanuzaye ti sthAvarasya na cettadvyavadhIyeta nadIsrotaHpathAdibhiH / / vikrayapratiSedhAt / 'bhUmi yaH pratigRhNAti yazca bhUmi paJcAdhyAyI prayacchati / ubhau tau puNyakarmANau niyatau svrggaaminau| jJAtisAmantadhanikAHkraye tAtkAlikAH smRtaaH| iti dAnaprazaMsAdarzanAcca / vikraye'pi kartavye sahiradazAhAdyAstu te sarve keturvikretureva vA // / NyamudakaM datvA dAnarUpeNa sthAvaravikraya kuyodityrthH| vRddhakAtyAyana: xmitaa.2|114 parivartanakrayoktalAbhAdi vicAra: krayasiddhizca / (2) etaddharmaSaTkamadhye jnyaatisaamntsNnidhiraavshykH| ardhAdhikena dravyeNa mizritA privrtnaa| 'jJAtyAdipratyayenaiva sthAvarakraya iSyata' ityAdivacanAnu. kraya eva bhavedUne viparIte samAvubhau / (sArA) rodhAt / pUrvAhnagrAmamadhyayostu na niyamaH / tatra koTyantaraM vidyAt mRgarUpamanuSyavat / / hiraNyodakadAneneti tu niyato dharmaH, bhUkrayasya saMdhizca parivRttizca viSamA vA tribhogataH / / niSiddhatvAt / atazcaitaddharmaSaTkaM sati saMbhave aGgIAjJayA'pi krayazcApi dazAbdaM vinivateyet ||ktevymev / asabhave tu bhUkraye jJAtisAmantasanidhAtribhogataH tripuruSataH / sa ca barSamadhye yadyAsIt nAtmakadharmatrayamavazyamaGgIkartavyamiti bhArucerabhiprAyaH / tadatyantavaiSamyaviSayam / AjJAkrayasamAnayogakSematvokteH AdhunikAnAM varadarAjaprabhRtInAmapi sNmtmett| vijJAnakvacitparivRttirapi parivartanIyetyAha vissnnuH-advaaditi| yoginastu na sNmtm| yathAha vijJAnayogI--pUrvAhna savi.320 / ityanena dAnakAla uktaH / jJAtItyetat vibhaktAvibhauktalAbhakrayaM cApi dazAbdaM vinivartayet / ktatvanizcayArthamuktaM padam / sAmantapadaM tu gRhakSetrAdInAM jaGgameSu dvAdazAbdamuktalAbhaH paraM sthiraH / / parasparaM saMkIrNatvaphalAbhiprAyam / hiraNyodakadAnenetyAdi smRtyantaram bhUkrayasya niSiddhatvAditi sarvametaddharmaSaTakaM na niyataM krayasiddhiH svatvasya laukikatvAditi tanna sahante bhArucyAdayaH / aSTamAMzAdhikanyUnAnmUlyAtsAmantakalpitAt / svatvasya laukikatve'pi bhUkrayasya niSiddhatvAt taddAnAGgakrayasiddhistu naiva syAdvatsarANAM zatairapi / / tayA dharmapaJcakasya niyatatvamiti / etadeva (spaSTIkRtaM mataM) krayayogyA nigaditA vikraye purataH sthitAH / samyaGmatam / savi.324-325 nAhanti te pratikoSTaM sNkraantaastdhontre|| svagrAmajJAtisAmantadAyAdAnumatena ca / hiraNyodakadAnena SaDabhigacchati medinI / / x mA., vici., vyapra., vitA. mitAvat / 176; savi.245 pUrvAdhe (pUrvAle grAmamadhye ca zAti(1) samu.111. (2) samu.111. (3) samu.109. / sAmantasannidhau): 324 ca (tu) candra.58(-)svagrA...mta (4) savi.320; samu.110 yA 'pi (yAdhiH) dazAbdaM venivartayet (nivAH parikIrtitAH). (grAmasAmantaputrAdi) ca (vA) SaDbhi....dinI (bhUmirgacchati (5) samu.110. (6) samu.110. (7) samu.111. | sakSayam ); vyapra.459 ca (vA); vitA.290 kAtIyam : (8) mitA.2114 pamA.564,vici.252, dAta, samu.94.
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmipAlavivAdaH vedAH svAmipazupAla tatkartavyatAliGgAni upa te stomAn pazupA ivAkaram / he rudra stomAn stutirUpAnmantrAn te tubhyamupAkaraM upAkaromi samarpayAmi / tatra dRSTAntaH / pazupA iva / yathA pazUnAM pAlayitA gopaH prAtaHkAle svasmai samarpitAn pazUn sAyaMkAle svAmibhya: pratyarpayati evaM tvatsa - kAzAllabdhAn stutirUpAnmantrAn stutisAdhanatayA tubhyaM pratyarpayAmItyarthaH / pravIrAya pra tavase turAyAjA yUtheva pazurakSirastam / RsA. RsA. zrIrAya vikrAntAya vividhaM zatrUNAmIrakAya vA marugAya prAja / he stotaH stutiM pragamaya / tathA tavase line turAya kSipragamanAya ca tasmai gaNAya prAja / tatra dRSTAntaH / pazurakSiH pazupAlako yUtheva / sa yathA goyUthAni sAyaMkAle'staM gRhaM zIghraM gamayati tadvat zIghraM stutiM prerayetyarthaH / punaretA nivartantAmasmin puSyantu gopatau / etA enA Izyo gAva Apo vA punarni vartantAm, bhUyo bhUyo mAM pratyAgacchantu / Agatya ca gopatau dhenUnAM apAM pAlake mayi puSyantu puSThA bhavantu / yenniyAnaM nyayanaM saMjJAnaM yatparAyaNam / AvartanaM nivartanaM yo gopA api taM huve // RsA. niyAnaM goSThAkhyaM sthAnaM yat astIti zeSaH / yaccha yogAt tacchabdo'dhyAhartavyaH / huve iti kriyApadaM sarvatrAnuSajyate / tatsthAnaM huve AhvayAmi / gosahitaM goSThaM prArthaye ityarthaH / nyayanam / niyamena gRhaM prati prAptilakSaNaM gamanaM yadasti tadapi prArthaye / nivartanam / bane caritvA gRhaM prati yadAgamanamasti tadapi prArthaye / ast gopA gavAM pAlako'sti tamapi huve prArthaye / sA. zAzrau. 9 / 26 / 3. (2) RsaM. 6 / 49 / 12. (1) RsaM. 10 / 19 / 3. (4) RsaM. 10 / 19 / 4. (1) RsaM. 1 / 114/9; Azrau. 4 / 11 / 6; ye udAnavyayanaM ya udAnaparAyaNam / AvartanaM nivartanamapi gopA ni vartatAm // yo gopA gopAlo vyayanaM naSTAnAM gavAmanveSaNArtha vividhaM gamanamudAnaT vyApnoti anubhavati / yaH parAyaNaM parAgamanaM udAnad vyApnoti / vanaM prati gavAM cara NAya gamanamityarthaH / yazcAvartanaM vanacAriNIbhirgobhiH saha pravartanamanubhavati / yo'pi gopA nivartanaM gobhiH saha vanAdgRhaM prati nirgamanamanubhavati / so'pi gopAlo ni vartatAm / gobhiH saha vanAd gRhaM prati kSemeNAgacchatu / RsA. ya prayutA aryo akSantA apazyaM sahagopAzcarantIH / havA idaryo abhitaH samAyankiyadAsu svapatizchandayAte // gAvo dhenavaH prayutAH prakarSeNa mizritAH paraspareNa saha bhUtA yadRSTijanitayavAdighAsamakSan / adanti / bhakSayanti / aryaH sarvasya svAmyahaM tA gA apazyam / pazyAmi / kIdRzIH / sahagopAH pazupAlakena sahitAzcarantIrghAsaM bhakSayantIH / evaMbhUtAstAH parayA prItyA pazyAmItyarthaH / kiMca. havA vAhana dohanArthamAhvAnArhA gAvo arthaH / dvitIyArthe prathamA / aye svAminaM pratyabhitaH sarvataH samAyan / ekIbhUyAgacchanti / AgatA svAsu goSu svapatiH svAnAM gavAM svAmI kiyatkSIraM chandayAte / dogdhuM kAmayate / madarthe dogdhItyarthaH / RsA. mI vasstena Izata mAghazaMsaH / pari vo rudrasya hetirvRNaktu / dhruvA asmingopatau syAta bavhIryajamAnasya pazUn pAhi / yajamAnasya pazupA asi / (1) RsaM. 10 / 19 / 5; asaM. 6 77/2. (2) RsaM. 10 / 27/8. (3) taisaM. 1 / 1 / 1 ( yajamAnasya pazupA asi0 ); kAsaM. 1 / 1; kasaM. 11 taisaMvat; maisaM. 11111 ( pari vo.......... (0) zeSaM taisaMvat zu. 1 / 1 maisaMvat mAzrau. 1 / 1 / 1.
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmipAlavivAda: mI vastena Izata mAghazaMsa ityAziSamevAzAste / pari vo rudrasya hetirvRNaktviti rudrameva pazubhiH parivRNaktyadhAtukossya rudraH pazUn bhavati yasyaivaM viduSo yacaivaM vidvAn haviSe gAH prArpayati dhruvA asmin gopatau syAteti hatyevainA bahvIriti bhUmAnamevainA gamayati yajamAnasya pazUn pAhIti yajamAnasya pazUnAM gopIthAya / pratIcIM zAkhAmupagUhati tasmAdgrAmyAH pazavaH sAyamAraNyAD grAmamAyanti / yatparAcImupagUhedaraNye hIyeran / mI vaH stena Izata mAgha sA ityAziSamevA - zAste dhruvA asmin gopatau syAta bahvIriti praiva janayati / zuddhA apaH suprapANe pibantIH / iti punAtyevainAH / rudrasya hetiH pari vo vRNaktu / iti rudrAdevainAstrayante / pUSA vaH parasyA aditiH tvayA indro vosdhyakSo'naSTAH punareta / iti trayo vA ime lokA ebhya evainA lokebhyaH punarAvartayati / yajamAnasya pazUn pAhIti yajamAnasyaiva pazUnAM gopIthAyAhiMsAyai / pratIcI zAkhAmupagUhati tasmAddyAmyAH pazavaH sAyamaraNyAdugrAmamAyanti pratyaJca enaM pazavo bhavanti ya eva~ veda | mau vastena Izata mAghaza~sa ityAha guptyai / rudrasya hetiH pari vo vRNaktvityAha / rudrAdevainAstrA yate / dhruvA asmin gopatau syAta bahvIrityAha / dhruvA evAsmin bahvIH karoti / yajamAnasya pazUn pAhItyAha / pazUnAM gopIthAya / tasmAtsAyaM pazava upasamAvartante / pazupAlaprakArAH armebhyo hastipaM javAyAzvapaM puSTayai gopAlaM vIryAyAvipAlaM tejase'japAlam / (1) kAsaM . 30 / 10 kasaM. 46 18 gopIthAya + ( vasoH pavitramasi zatadhAraM vasUnAM pavitramasi sahasradhAra miti / vasUnAM mA etadbhAgadheyaM yatpavitram / tebhya evainatkaroti / ). - (1) maisaM. 4 / 1. (3) taibrA. 3 / 2 / 1 / 5. (4) zu. 30 / 116 taibrA. 3 | 4|119. vya. kA. 114 903 gopAlAMzcAvipAlAMzca sahvayitvA uvAca / gautamaH zasyarakSaNam / tadarthaM pazudaNDavidhiH / pazupIDite svAmidoSaH / pazubhirupahate sasyAdau yasya pazavastasya daNDo vakSya XmabhA. mANaH / paulasaMyukte tu tasmin / pAlAnvite pAla eva daNDabhAgityarthaH / tuzabdaH pAlena kArite daNDabhUyastvajJApanArthaH / bhUyastvamapi dviguNaM, 'pAlakArite dviguNo daNDaH' iti smRtyantaradarza nAt / XmabhA. kSetre nAvRte pAlakSetrikayoH / (1) pAlasyAyatna karaNAditarasyApi vRterakaraNAt tAvardhamadhaM dadyAtAmityarthaH / XmabhA. (2) dIrghakAlaM pazutaH sasyapIDana iti zeSaH / kSetrikaH kSetrakArI / tasya vRtimakurvato rAjabhAgavinAzanibandhano doSaH / tatazca so'pi doSAnusAreNa daNDya ityabhiprAyaH / sapAla pazusvAminastu doSastadabhAve pAlakasyaiva vijJeyo bhRtyAparAdhanibandhanatvAt svAmyaparAdhasya evaM ca yatra pAlasya dopo na vidyate tatra sa pAlapazusvAmino'pi doSAbhAvAdvinaSTadhAnyAdimUlyaM kSetrikAya svAminA na deyamiti mantavyam / vipAlapazusvAminA'pi na deyam / pazorvyatikrame'pi pAlasyeva tasyApyaparihArya - tayA vyatikramAbhAvAdata eva daNDayatvamapi pAlakavat tasyAsminvipraye veditavyam / ata evAsya kSetrikeNApi zado na yAcyam / smRca. 209 x gaumi, mabhAvat / (1) zatrA.4/1/5/4. (2) gaudha. 12 / 16; mabhA gaumi . 12 / 16; smRca. 209 pIDite svAmi (pIDane svAmini); rata. 108; vitA. 674 pIDite (pIDane); samu. 103 smRcavat . (3) gaudh.12|17; mabhA gaumi. 12 / 17 smRca. 209 vitA. 674 (pAlAsaMyukta); samu. 103. (4) gaudha. 12/18; medhA . 8 | 2401 mabhA ; gaumi 12/18 smRca.209 samu.103.
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ mabhA. 904 vyavahArakANDam paJca mASA gaviM / SaDuekhare / ashvmhissyordsh| yadi pazupaH pazUnavarudhya pAlayituM gRhItvA samayaajAviSu dvau dvau| | sthAne visRjyopekSayA mArayet nAzayedvA / nAzanaM (1) mASAH paJca gopIDite sasyAdau dnnddH| dvandvaika- corAdibhirapaharaNam / sa svAmibhyaH pazUnavasRjet vadbhAvaH / uSTrakhare tUpahantari pratyekaM SaNmASA daNDaH / pratyarpayet pazvabhAve mUlyam / liGgamavivakSitam / azve mahiSe ca pratyekaM daza mASA premAdAdaraNye pazanutsRSTAn dRSTA grAmamAnIya dnnddH| ajeSu aviSu copasaMhantRSu dvau dvau maassau| svAmibhyo'vasRjet / saMbhUya carantIti bahuvacanam / pratyajaM pratyavikaM dvau dvau yadi svAminaH pramAdAdaraNye pazUnutsRjeyuH vinA daNDaH / gaumi. | pAlakena tatastAn dRSTvA grAmamAnIya svAmibhyaH (2) bahuvacanaM vatsanivRtyartham / tatpUrvatrApi drssttvym| arpayet / kaH ? yastatra rakSakatvena rAjJA niyuktH| u. dvau dvau mASau daNDaH / ante vIpsAbhidhAnaM pUrve'bhyanu- punaH pramAde sakRdavarudhya / SaGgAthai, itarathA saMdehaH syAditi / punaH pramAdAdutsRSTeSu sakRdavarudhya svAmibhyosarvavinAze zadaH / 'vasRjet / (1) sarvavinAze, prarohaNasAmarthe yAvadvinAzitaM taita Urdhva na sUkSet / tAvanniSpattimavekSya, kSetrasvAmine zadaH phalaM deyam / tato dvitIyAt prayogAdUcaM 'grAmamAnIye'tyAdi rAjJazvAnurUpo dnnddH| mabhA. yaduktaM tanna sUkSet nAdriyeta tasmin viSaye upekSeta / u. (2) zada iti bhAgAbhidhAnAt / +gaumi. _ viSNuH ApastambaH *divA pazUnAM vRkAdyupaghAte pAle tvanAyati "hitvA vrajamAdinaH krshyetpshuun| pAladoSaH / vinaSThapazumUlyaM ca svAmine dadyAt / ye pazavo vraje goSThe niruddhAstaM vraja hitvA AdinaH sasyA- anAyati upaghAtanivAraNAyAnAgacchatItyarthaH / upaderbhakSayitAro bhavanti, tAn karzayet bandhanAdinA kRzAn ghAtazcAtra prANAntiko vivakSito na punrupdrvleshH| kuryAt / kaH 1 yadbhakSitaM tadvAn , rAjapuruSo vA / u. smRca.208 nA'tipAtayet / . nA'tinirodhaM kuryAt na tADayedveti / (1) aadh.2|28|8; hidhH3|20 (dRSTvA0), vira.348 ....... -- pAlasya svAminazca vivAdaH hidhavat davi.275 hidhavat / avarudhya pazumAraNe nAzane vA svAmibhyo- (2) aadh.2|289) hiMdha.12. vira.344 davi.275. 'vsRjet| (3) aadh.2|28|10| hidh.2|20; vira.348 sUkSeta +zeSa mbhaavt| * ApastambIyasvAmipAlavivAdaH vetanA (sRjyeta); davi.275 viravat.. mapAkarmaprakaraNe (pR. 842) draSTavyaH, tatprakaraNAcchettumazakya. svaatttraivoddhRtH| (4) vismR.5|136-137; vyaka.162 pAle...doSaH (1) gaudh.12|19-22 medhaa.8||241 (dazamahiSI (pAlenApAlite pAlakadoSaH) vinaSTapazu (vinaya. ca); smRca.. bajAviSu dI), mabhA; gomi.12|19-22; vyaka.100% 208 yati (yAti); vira.174; ratna.107; candra.56 vira.235 mASA (mASAn ) paDuSTakhare (SaDuSTe) viSu (vike); (pazUnAM dine vRkAdyupadhAte yadi pAlo na tatra yAti tadA vici.105 viravat ; davi.283; setu.198 (paJcamASAn naSTapazumUlyaM gavAghantaraM vA patyanusoraNa dadyAt); nyA. gavi paDuSTeSu mahinyA daza ajAvike dve). 348 pAla - (pAlaka) pazumUlyaM ca (pazUnAM mUlyaM); vyau. (2) gaudh.12|23; mabhA. gaumi.12|23. 97 pAla (pAlaka) mUlyaM ca (mUlyaM); vitA.666 (pAlaka(3) aadh.2|28|5: hidh.2|20.(4) aadh.2|28|6| doSe vinaSTaM pazumUlyaM svAmine dadyAt ); setu.176 (pAla. * hidh.2|20. (5) aadh.2|2817 hidha.2020. / doSavinaSTapazumUlyaM ca svAmine dadyAta); samu.103.
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ khAmipAlavivAdaH 909 ananujJAto dugdhaM duhan paJcaviMzatikArSA- zaGkhaH zaGkhalikhitau ca / paNAn dnnddyH| / mArgakSetre vRtiH kAryA yAmuTro nAvalokayet / paMzuSu vinaSTeSu tadvAlazRGgAdidarzanAt shudhyti| nAzvazUkarAvantaraM vindetAm / ___zasyarakSaNam / tadartha pazudaNDavidhiH / rotrau carantI gauH paJca mASAn / divA trIn paMthi grAme vivItAnte na doSo'nAvRte cAlpa muhUrte mASaM grAse tvadaNDaH / kAlam / (1) etadapratyakSacArakaviSayam / 'pratyakSacArakANAM utsRSTavRSabhasUtikAnAM ca / tu cauradaNDaH smRto budhaiH' iti nAradasmaraNAt / grAse :: mahiSI cetsasyanAzaM kuryAttatpAlastvaSTau mASAn tvadaNDa ityasyAyamarthaH / mahiSyAdibhiH parasasyeSu daNDayaH / apAlAyAH svAmI / azvastUSTro gardabho vaa| kavalamAtrabhakSaNe kathaMcitkRte pAlasya svAmino vA gauzcettadardham / tadardhamajAvikam / bhakSayitvopa svalpo'pi daNDo nAstIti / smRca.212 viSTeSu dviguNam / . (2) carantI yAvatsauhityaM bhakSayantI tena sauhityasarvatra svAmine vinaSTasasyamUlyaM ca / paryantaM bhakSayantI trInmASAn , muhUrta carantI mASamekaM (1) vismR.5|138 to dugdhaM duhan (tAM duhan ); vyaka. | daNDyA, grAme tvadaNDaH grAmasImakSetrAdAvadaNDa evetyarthaH / 162 (paJca0); vira.174 tikA (tiM kA) (daNDyaH0); mASo'tra kArSApaNasya viMzatitamo. bhaagH| vira.234 vici.82. sarveSAmeva vatsAnAM mASa, mahiSI daza, kharoSTra (2) savi.304. SoDaza, ajAvikaM cturH| (3) vismR.5|146-148; vyaka.100 smRca.209, chAgavRSabhA anidezAhA gAvaH zasyApabAdhe na (2) anAvRte cAlpakAlam (hyalpakAlakam ) vira.231 cAlpa | dnnddmvaapnuyuH| (vAlpa); pamA.380 (pathi grAmaprAnte ca na doSo'lpakAlam ); ____ vRSabhazabdena bIjasektapitrotsRSTavRSabhayorgrahaNam / rala.108 vici.103, davi.278; candra.67 (anAvRte. chAgazabdo'pi tAdRzachAgapara eva / vira.240 'pyalpakAlam); viimi.2|163 grAme (grAma) nAvRte cAlpa kSudrapazavaH sarvathA anivAryAH, azvataragaja(nyavRte dhAnyakAlam ); vyapra.350 grAme (grAma) (anAvRte.) cA (a); vyau.29 pathi (pazu) zeSaM vyapravat ; vitA.673 / vAjinazcAdaNDayAH avazyAH shnairpvaaryaaH| vyapravat / setu.197; samu.103 vyapravat. (1) vira.233. (2) ap.2|160 rantI (ratAM); (4) vismR.5|149. vyaka.100; smRca.212; vira.234 se (me); pamA. * (5)vismR.5|139-144 ; ap.2|160paal:(paalkH) 382 grAse tvadaNDaH (daNDaM grAse); ratna.109, vici. apAlA (apAlakA) vikam(vika ukto daNDaH) (bhakSa ... guNam); 104 se tvadaNDaH (me tvadaNDyAH ); davi.284; vyapra. smRca.211 nAzaM (ghAta) tatpAla (pAla) lAyAH (lAyAM) 351; vyau.99 te mAgha (rtamAtra); vitA.677 (mASAn0); (azvastU...dviguNam); vira.236 apAlA (apAlakA) bhakSa | setu.198 se (me); samu.104 zaMkhaH, vivya.49. (dakSa); ratna.109,111, vici.106 (apAlakAyAsta- | (3) ap.2|160 tsAnAM (tso) STaM (STo); vyaka. svAmI sapAlAyAstu pAlakaH); davi.283, candra.67 (apA-100 smRca.211 (sarveSA...mASa0); vira.235, lAyAntu tatsvAmI sapAlAyAntu pAlakaH); vitA.677 nAzaM | vici.105 (mahiSI...caturaH0); davi.283 setu.198 (vighAtaM) tatpAla (pAla) (azvastUSTo...dviguNam 0) : 681 | SaM (paH) (mahiSI...caturaH0); samu.104 zaMkhaH. (mahiSya maSTau mASAn daNDamuktvA'zva uSTro gardabho vA); setu. (4) vyaka.101, vira.240. 200 vicivat ; samu.104 smRcavat . (5) byaka.101; vira.241, ratna.111 (kSudra... (6) vismR.5|145; vyaka.101; vira.237 mUlyaM / 'nivAryAH0); vici.108 (kSudrapazavo'vazyAzvataragaja. (mUla); vici.106, davi.279; candra.68 ne (no) naSTa | vAjinazca) etAvadeva; mitA.680 (azvataragajavAjinazcA(naSTasya); setu.199. daNDyAH ); setu.201 (anivAryAH0) (avazyAH...vAryAH0).
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 906 oratiokANDam azvataro'zvAyAM rAsabhAdutpannaH, avazyAH zIghraM nivArayitumazakyAH / prakAzapArijAtayostu avadhyA iti paThitvA atADyA iti vyAkhyAtam / vira. 241 kauTilIyamarthazAstram pazukRtakSetra patha hiMsA stambhaiH samantato grAmAddhanuzzatA pakRSTamupasAlaM kArayet / pazupracArArthaM vivItamAlavanenopajIvayeyuH / vivItaM bhakSayitvApasRtAnAmuSTramahiSANAM pAdikaM rUpaM gRhNIyuH / gavAzvakharANAM cArdha - pAdikam / kSudrapazUnAM SoDazabhAgikam / bhakSayitvA niSaNNAnAmeta eva dviguNA daNDAH / parivasatAM cturgunnaaH| grAma devavRSA vA anirdazAhA vA dhenurukSANo govRSAzcAdaNDyAH / sasyabhakSaNe sastropaghAtaM niSpattitaH parisaMkhyAya dviguNaM dApa yet / svAminazcAnivedya cArayato dvAdazapago daNDaH / pramuJcatazcaturviMzatipaNaH / pAlinAmardhadaNDaH / tadeva SaNDabhakSaNe kuryAt / vATabhede dviguNaH / vezmakhalavalayagatAnAM ca dhAnyAnAM bhakSaNe / hiMsApratIkAraM kuryAt / abhayavanamRgAH parigRhItA vA bhakSayantaH svAmino nivedya yathA'vadhyAstathA pratiSeddhavyAH / pazavo razmipratodAbhyAM vArayitavyAH / teSA manyathA hiMsAyAM daNDapAruSyadaNDAH / prArthayamAnA dRSTAparAdhA vA sarvopAyairniyantavyAH / iti kSetra patha hiMsA / stambhairiti / stambhaiH zilAmayairdArumayairvA, samantataHsamantAt, grAmAt, samantagrAmAditi pAThe grAmaparyanta - dezAdityarthaH, dhanuzzatApakRSTaM dhanuzzataviprakRSTam, upasAlaM upaprAkAraM, kArayet / pazvityAdi / pazupracArArtha, pazusaMcArakhAdanArtha, vivIta mAlavanena vivItaM tRNastambajalayuktaM sthalaM mAlamunnatabhUtalaM vanaM prasiddhaM etairvisRSTaiH, upajIvayeyuH arthAd grAmajanAn / (1) kau. 3110. vivItamiti / tad bhakSayitvA apasRtAnAM uSTramahiSANAM, pAdikaM rUpaM pAdapaNaM, gRhNIyuH vivI tAdhyakSAH / gavAzvakharANAM ca ardhapAdikaM rUpaM paNASTAMzaM gRhNIyuH / kSudrapazUnAM SoDazabhAgikaM rUpaM paNaSoDazabhAgaM gRhNIyuH / bhakSayitvA niSaNNAnAmiti / bhakSayitvA anapasUlya vivIta evopaviSTAnAM uSTrAdInAM eta evaM dviguNA daNDAH yathoktA eva pAdapaNAdayo dviguNIbhUtA daNDAH bhavanti / parivasatAM, rAtrau tatraiva saMvizatAM, caturguNAH daNDAH / bhakSaNAdau keSAJcit pazUnAmadaNDamAhagrAmadevavRSA veti 1 grAmavRSabhAH devaSRSabhAzca, anirdazAhA dhenu anatikrAntadazAhA prasUtA gauzva, ukSANaH vRddhavRSabhAH, govRSAzca sektArazca, adaNDayAH / sasyabhakSaNa ityAdi / uSTramahiSAdibhiH sasye bhakSite sati, sasyopaghAtaM bhakSitakSetraikadezasaJjAtaM sasyavinAza, niSpattitaH parisaMkhyAya kRtsna kSetraniSpadyamAnaphalaparyAlocanayA paricchedya, dviguNaM tadviguNaM daNDaM dApayet svAmine / svAminazcAnivedya cArayata iti / vivItAdhyakSama vijJApya pazUn vivIte cArayataH tatsvAmina: dvAdazapaNo daNDa: / athavA avijJApyaiva svAmine pracAraNaM pazUn upakSetraM niyantrya cArayataH, dvAdazapaNo daNDaH nAzitasasyaphaledviguNadaNDAtirekeNa / pramuJcataH niryantraNaM pazUn visRjya cArayataH, caturviMzatipaNaH daNDaH bhakSitadviguNadaNDAtirekeNa / pAlinAM kSetrapAlakAnAM, ardhadaNDaH pramoktRdaNDasyArdhe daNDo bhavati / 'uSTramahiSAdInAM bAlatve' iti bhASoktyanurodhe tu bAlAnAmiti paThanIyam / tadeva SaNDabhakSaNe kuryAditi / sasyabhakSaNoktameva) daNDavidhAnaM kadalIvArtAkorvArukAdivana bhakSaNe'nutiSThet / vATabhede dviguNa iti / vRtiM bhitvA kSetrAdipraveze pUrvoktadviguNo daNDaH / vezmetyAdi / vezmakhalavalayagatAnAM, vezma gRhaM khalaM dhAnyapavanasthAnaM valayaM rAzi : tadgatAnAM, dhAnyAnAM bhakSaNe ca dviguNo daNDaH / hiMsApratIkAraM kuryAditi / bhakSaNanimittasya dhAnyAdinAzasya niSkrayaM kuryAt, sarvatra / abhayavanamRgAH parigRhItA vetyAdi / abhayavana
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmipAlavivAdaH 907 - manuH cAriNo mRgAH, gRhyamRgAzca, bhakSayantaH svAmino nivedya, | doSa udvandhanAdimRtAnA, tadgRhe svAmigRhe yadi yathA avadhyAstathA pratiSeddhavyAH avadhena vAraNIyA pAlena pravezitA bhavanti, anyathA cettu yadi rAtrAvapi ityrthH| . . pAlena na pravezitA araNya eva vartante, tadA pAlo pazava iti / te, razmipratodAbhyAM vArayitavyAH rajju-doSabhAk syAt / etaduktaM bhavati / pAlahastagatA votrAbhyAM dehe tADanena prtisseddhvyaaH| teSAM pazUnAm, gAvo yadA kSetre kasyacitsasyaM bhakSayanti kenacidvA anyathA prakArAntareNa, hiMsAyAM, daNDapAruSyadaNDAH hanyante tadrA pAlasya | atha pAlena samarpitAstadA daNDapAruSyasya ye daNDA vakSyante ta eva daNDA bhvnti| svAminaH / ayogakSeme yogakSemazabdaH prayukto prArthayamAnAH vArakaM pratiyudhyamAnAH, dRSTAparAdhA vA pUrva- lakSaNayA / yathA'ndhe cakSuSmAniti / medhA. hiMsitajanA vA, pazavaH, sarvopAyaiH bandhanAbarodhanAdibhiH, (2) yogakSeme pazUnAmaprAptAnAM prApaNaM prAptarakSaNaM c| niyantaThayAH damayitvA yArayitavyAH / iti kSetrapatha . mavi. hiMseti / vyAkhyAteti shessH| tadevaM vAstukaM parisamA- (3)vktvytaa'praadhH| yogo yavasapAnIyAdidAnarUpaH pitm| zrImU. kSemo'niSTa nivaarnnruupH| nanda. gopaH kSIrabhRto yastu sa duhyAddazato varAm / ... .. svAmipAlavAdapratijJA / paalbhRtiH| gosvAmyanumate bhRtyaH sA syAtpAle'bhRte bhRtiH|| pazapa svAminAM caiva pAlAnAM ca vytikrme| (1) ko'sau yogkssemH| ataH prapaJcayati-gopa vivAdaM saMpravakSyAmi yathAvaddharmatattvataH // iti / gAH pAti gopaH gopAlakaH / sa kadAciH * gavAdipazuviSaye vyatikrame svAminAM pAlAnAM ca dbhaktAdinA bhriyate kadAcitkSIreNa / tatra kSIrabhRto gopAlAdInAM yo vivAdo gaustvayA me nAzitA tAM me dazabhyo varAM zreSThAM avarAM vA / saMhitA* dehIti, pAlo'pi vipratipadyate madIyo dopo nAbhava- yAmakAraprazleSAdrakSAyAmanurUpakatA / yasya nAnyadannaM dityatra vAdapade yaddharmatattvaM, yAdazI vyavasthA, tAM sa ekasyA goH kSIramAdadyAt dazataH / anayA kalpatathAvanipuNato vakSyAmItyavadhAnArthaH piNDIkRtaprakaraNopa nayA nyUnAdhikarakSaNe bhatiH kalpayitavyA / evaM nyaasH| .. medhA. dohyAdohyadhenuvatsatarIdamyavatsakAdicAraNe kacit divA vaktavyatA pAle rAtrau svAmini tdgdde| tribhAgaH kSIrasya kvaciccaturbhAgaH svAmibhiH yogakSeme'nyathA cettu pAlo vaktavyatAmiyAt / / kalpayitavyaH / diGmAtrapradarzanArthazloko'yam / deza- (1) divA pazUnAM yogakSeme doSa utpanne 'naSTaM vyavasthA tvAzrayaNIyA / bhRtiM nirUpayiSyAmIti grAmavinaSTam' ityAdike vakSyamANe pAle vaktavyatA gopAle yadi gAvastyaktA bhavanti na tena svaaminmnkutsniiytaa| tena sa doSo nivoDhavyaH / rAtrau svAmini nujJApya dazamI gaudohyeti / bhaktabhRto'pi kSIreNa x gorA., mamu., maca. medhAvat / (1) msmR.8|229; byaka.161 vyatikrame (yathAvidhi); (1) msmR.8|231, medhA. varAm (varAn); apa. bira-170 vyakavat ; pamA.372, ratna.106, vyapra.346) 2 / 164 mate (mato); vyaka.161; smRca.207 mate (mato) vyau.96, vitA.663; setu.174 vyakavat / samu.103. | spAle' (prAga); vira.170, pamA.373, ratna.106; (2) msmR.8|230; ap.2|164 kSeme (kSemo); vira. vici.80 kSIrabhRto (kSIrabhRtiH, savi.302 dazato varAm 171 kSeme'nyathA cettu (kSemAvanyathA cet ); vici.81 pAle (dazataH parAm ) pU.; vyapra.347 smRcavat ; vyau.97 (gope) kSeme'nyathA cettu (kSemAnyathAtve tu) nAradaH; smRci. gopaH (gavAM) yastu (yaH syAt) myanumate (myanubhRto) tpAle' 21 kSame'nyathA cettu (kSemAnyathAtve tu); candra.55 smRcivat; (prAga); vitA.663 gopaH (gavAM) zeSa smRcavat ; setu. setu.175 viravat ; samu.103, vivya.46 kSeme (kSemo) 174 vidhivat ; samu.103, vivya.46 vicivat . . netta (cetsyAva), 1 varAn zreSThAn avarAnvA. 2 pAlana, . .
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ : vyavahArakANDam 908 vinimeya iti buddhayA duhIta, tannivRttyarthamuktaM gosvAmyanumata iti / svAmino'numatimantareNa pravartamAno daNDyaH / sAinantaroktA, abhRte bhaktAdinA, bhRtirbhavet / kSIrabhRto vA eSA bhRtiH / bhRtyo bharaNArtha na dharmAya pravRtto gorakSAyAm / athavA svecchayA dazamyA goH kSIramAdadAnavoraH asmiMstvanujJAte bhRtistasyeyamiti na doSaH / atrApi svAmino'nanumatyA doSa eveti cetsatyaM kalpyA kAciddaNDamAtrA / na cauro bhavati / asmiMstu cauro nikSepahArI vA syAt / ayaM zloka Adau vaktavyaH alo'nantaraH kvacitpaThyate / medhA syAt / (2) kSIraM duhyAditi ca tattatpazuvikAropayogo palakSaNam / tena meSAdAvUrNAdigrahaNe'pi tatpAlakasyAyaM bhAgakrama ityAha-sA syAditi / + mavi : (3) akSIrapazUnAM tu bhRtiH kSIramUlyataH kalpanIyA / dravyAntareNAbhRtapAlaka viSaye kSIrabhRte yA proktA bhRtiH saiva bhavatItyAha sa eva sA syAtprAgabhRte bhRtiH iti / smRca. 207 niSTaM vinaSTaM kRmibhiH vahataM viSame mRtam / hInaM puruSakAreNa pradadyAt pAla eva tu // * naSTaM dRSTipathAdapetaM na jJAyate kva gatam / vinaSTaM kRmibhiH, ArohakanAmAnaH kRmayo gavAM prajanavartmanA - Snupravizya nAzayanti / zvahataM, pradarzanArthametat / tena gomAyuvyAghrAdihatAnAme naiva sthitiH / viSame vadarIzilAdisaMkaTAdau mRtaM pradadyAtpAla eva / x gorA, mamu., vira., maca. medhAvat / + zeSaM medhAvat / * vyapra. smRcavat / (1) sasmR. 8 2326 mitA. 2 / 164 vinaSTaM (jagdhaM ca ); apa. 2 / 165 tu (tat); vyaka. 162 pAla (gopa) manunAradau; smRca. 207; vira.173zvataM (vagrastaM) pAla (gopa) manunAradau; pamA. 3 74; ratna.106; vici 81 pAla (gopa) tu (ca); smRci.21; savi. 303; candra. 56 vahataM (gRhItaM ) pAla (gopa) tu (tat); vyapra.3471 vyau 97; vitA. 665 bhitAvat; setu. 176 vicitrat; samu. 103 nitAvat; vivya 46 zvahataM (prahataM) tu (ca). 1 mayasyeti. hInaM puruSakAreNa, puruSakAraH puruSavyApAraH pAlasya tatra saMnidhAnAt vRkanivAraNe daNDAdinA pravRttiH tenApetam / yadi vyApriyamANo vyAghrAdernivAraNe naiva samarthaH, sahasaiva votpatya kazcit pazurvegena zvabhraM gacchedanugacchatA'pi na zakyaH pratyAvartayituM, na pAche doSaH / + sedhA. 'vighuSya tu hRtaM caiaurairna pAlo dAtumarhati / yadi deze ca kAle ca svAminaH svasya zaMsati // (1) vighuSya AghuSya pahAyudghoSeNa caurairhRtaM paizu pAlo na dApyate / vighoSaNaM ca pAlasyAzaktyupalakSaNArtham / yadi bahavazvorAH prasahya ca muSNanti tadA pAlo mucyate / so'pi yadi prAptakAlaM tasyAmeva svAmI velAyAM svAminaH kathayati / deze, yatra saMnihitaH kathaMcitjJAtastatra, athavA nivAsadeze svAminaH tatra yadyasAvasaMnihito'pi bhavati tathApi tatsthAnIyo bhavati yo rAjAnamadhikAriNaM vA jJApayitvA corAnamidravati / svasyeti rAjanivRttyartham / sva svAmI svadravyamokSaNe yatnaM kurute na tathA pAlajJApito rAjA / duSkarA ca rAjajJApanA pAlasya / atha muSitvA gateSu jJApayeddudeva / medhA. (2) vighuSya prakAzya balAditi yAvat / deze samIpadeze kAle divasAdau vA zaMsati, dUradezaviSama-: kAlAdau tvakathane'pyadoSa ityarthaH / ma. (3) vighuSyeti caurANAM bahutvaprabalatvakathanaparam / mamu. + gorA, mavi., mamu., vira., bhAca. meghAvat / (1) masmR. 8 | 233; mitA. 2 / 164 vighuSya (vikramya); apa. 2 164 pAlo dAtumarhati (pAlastatra kilbiSI); vyaka. 162 mitAvat, manunAradau; smRca 207; vira. 1721 - vighuSya (vimena ) pAlo (gopo ); panA. 374; ratna. 107; vici. 81 svasya ( tacca) zeSaM mitAvat ; smRvi. 21 vighuSya (vidviSA); nRpra. 27 pU. savi. 303 Sya tu hRtaM (pyopahRtaM); candra: 55 vighuSya tu (saprakAzaM ) svasya ( tasya); vImi. 2 / 164 mitAvat, manunAradau; vyapra. 347; vyau . 97; vitA. 667; setu. 175; samu 103 vivya . 46. 1 ( puruSakAra: 0 ) 2 dghoSaNam 3 pazuH 4 kathaM vijJAta,
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmipAlavivAdaH kau~ carma ca vAlAMzca basti snAyuM ca rocnaam| na prathamapAta eva hate, asmizcAntare satyamokSaNe'hatapazusvAmiSu dadyAttu mRteSvaGgAni darzayet // tvAnna ca pAla AyAti mokSayituM, anAyatyanAgacchati (1) AyuSaH kSayAnmRteSu pazuSu svAminaH pAle, yattatra prasahya balenAbhibhUya vRko hanyAtpAlasya karNAdyarpaNIyam / gorocanAM gavAM zaGgeSu cUrNa bhavati / sa doSaH / svAmino dApayitavyaH / prAyazcittaM caret / bastiraGgavizeSaH / aGkAH karNAdayaH svAmivizeSajJAnArtha | gormahattvAdgomAyunA na zakyate saMrodhdumityajAvike cihnAni / tAnapi darzayet / evaM pAlasya shuddhiH| ityucyate / na punastadrUpamatazca bAlAnAM govatsAnAmeSa aGkadarzanena hi pratyabhijJA bhavatyayaM sa pshuriti| -medhA. | eva nyaayH| xmedhA. (2) eteSAmanyatamaM dadyAt / zaGgANi ca darzaye- (2) gavAdestu vyAghAdereva bhayaM tatraca pAlasya diti viklpH| . mavi. rakSaNAzakterna doSaH / / mavi. (3) kaNauM cetyAdinA mRtapazorasAdhAraNa cihnAnyu- (3) vRkagrahaNaM vyAghrAdInAmapyupalakSaNArtham / nanda. palakSyante / vira.175 tAsAM cedavaruddhAnAM carantInAM mitho vane / ajAvike tu saMruddhe vRkaiH pAle tvanAyati / yAmutplutya vRko hanyAnna pAlastatra kilni yAM prasahya vRko hanyAtpAle tatkilbiSaM bhvet|| (1) ajAvikapUrvazloke jAtyapekSaM dvivacanam / (1) ajA cAvikA cAjAvike / avirevAvikai pazuzakunidvandvatvAdvibhASitaikavadbhAvaH / iha tu tAsAmiti DakA / ete vRkaiH zagAlaprabhRtibhiH saMruddha avaSTabdhe, vyaktyapekSo bahuvacane parAmarzaH / avaruddhAnAM mitha ekatra pradeze sthApitAnAM saMhatIbhUtAnAM digbhyo vidigbhyazca x gorA., mamu. medhAvat / niruddhagamanAnAM vane carantInAM dRSTigocarANAM yadi (1) masmR.81234 uttarArdhe (pazuSu svAminAM dadyAnmRte kutazcana kuJjAsaMcAraNotpatanAnukrameNa niSkramya pekSidhvaGkAni darzayet); gorA. jhAni (kAMzca) vAlAMzca (lomAMzca); mitaa.2|164 yet (yan ); vyaka.163 snAyuM vad vRko hanyAnna pAlo doSabhAk / azakyaM hyanekavRkSaca rocanAm (snAyunirocanam ) miSu (mini); mavi. vaGgAni kSupazaravallIgahanaM vanaM nirvivarIkartuM chidrAnusAriNazca (zaGgANi); smRca.208 snAyu ca (snAyuni) dhvajAni darza vRkAH / mithograhaNAccAtidUraviprakRSTAsu vadhe doSa eva / bet (vAbhidarzane); vira.175 basti snAyuM ca (bastyasthi pAlahastagatAH pazavastadupekSAyAM yadi doSamApnuyuH sa lAya) miSu (mini) tu (ca); pamA.376 basti ... nAmpAlenaiva samAdheya iti siddhe eSa prapaJcaH sukhaavbodhaarthH| (bastyasthisnAyurocanam) pazusvAmiSu (pazuSu svAminAM) (tu0): _ +medhA. 177 vasti ...nAm (zRGgalAyvasthirocanam ) smRtyantaram ratna. (2) mitho vane vanagahane / nanda. 107smRci.21basti...nAm (bastisnAyunirocanam ); vyapra. zasyarakSaNam / tadarthaM pazudaNDavidhiH / 148 baGgAni darzayet (pvakAbhidarzanAt ); vyau.98 vyapra- dhanuHzataM parINAho grAmasya syAtsamantataH / bat ; vyama.96 basti (basti) snAyuM (snAyu) baGgAni darzayet zamyApAtAtrayo vA'pi triguNo nagarasya tu / / (vakAbhidarzane); vitA.668 basti (basti) (pazuSu svAminAM x gorA., mamu., maca., bhAca. medhAvat / pradhAnmRteSvaGgAni darzayet ); setu.178 snAyuM ca rocanAm | + gorA., mamu., maca. medhAvat / (mAyUni rocanAH) mighu (mini) tu (ca) va (tva); samu.1.03 | (1) msmR.8|236; apa.21165 yAmutplutya (yAmupetya) mAyuM ca (snAyUni)SvaGgAni darzayet (vakAbhidarzane). vyaka.163 manunArado smRca.208 apavat ; vira.175; . (2) msmR.||235; gorA. vike tu (vikaSu); apa. | pamA.376; ratna.107; candra.57 muplutya (mutpatya) utta.; 2 / 165. yAM (yat); vyaka.16.2.163 manunAradau; smRca. vyapra.349 candravat ; samu.103 apavat . 108 vira.175, pamA.376 rana.107, nRpra. (2) msmR.8|237 NAho (hAro); medhA. masmRvat ; 17.yati (padi); smRci.21 tkisviSaM (dviSayaM); savi.304; | ap.2|167 zataM. parINAho (zataparIhAro); nyaka. dhyapra.348; vyau.98, setu.177; samu.103. 1 tyA. 2 (pakSivad 0).
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 910 vyavahArakANDam 1) caturhastaM dhanusteSAM shtm| catvAri hastazatAni / / kaNTakazAkhAdInAM prAkAravinyAsaH pazupravezavAraNArthaH samantatazcatasUSu dikSu grAmasya parIhAraH krtvyH|| kSetrArAmAdInAM vRtirucyate / yA kvacitpArNiketi prasiddhA anupsasasyA bhUmiH pazUnAM sukhapracArAthoM kartavyA / | vAraNA vRtiH tasyA unnatiriyatI kartavyA yayoSTro zamyA daNDayaSTiH, sA bAhuvegena preritA yatra patati | nAvalokayati / kibhiyaM dvitIyA tRtIyArthe yAmuSTa iti / tataH pradezAdudatya punaH pAtayitavyA yAvatristasya | neti bramaH / kathaM tarhi vRtimuSTo na pazyati / mahotseparimANo vA zamyApAtaH parIhAraH / triguNo nagarasya / dhAyA dvitIyapArzvasyAdarzanAdadRSTaiva vRtiH| chidraM ca grAmanagare prasiddhe / zamyAyAH pAtAH preritAyA | vivaramAvArayetsarva sthagayet / zvasUkaramukhena yadanuvegasaMskArakSayabhUmisthAnAni / _ +medhA. | gamyate tanmukhaparimANam / tathA kuryAdyathA zvamukhaM na - (2) dhanurhastacatuSkaM taccatuHzataM mahAgrAmasya mAti / tanmukhAdapyalpachidramityarthaH / tathA kRtAyAM parINAho veSTanena tyAjyA bhUmiH / parIhAra iti | vRtau / xmedhA. kvacitpAThaH / zamyApAtAH kSiptAH zamyA yAvati te | paMthi kSetre parivRte prAmAntIye'tha vA punaH / trayastatriguNo dezaH kSudragrAmasya / etayoIyosvaiguNyaM sapAlaH zatadaNDA) vipAlaM vArayetpazum / / nagarasya bRhattvakSudratvApekSayA vikalpena / mavi. . (1) parivRte pathi kSetre grAmasamIpavartimi ca parItaMtrAparivRtaM dhAnyaM vihiMsyuH pazavo ydi| hAramadhyagate / antazabdaH samIpavacanaH / yadi bhakSayena tatra praNayeddaNDaM nRpatiH pazurakSiNAm // tpazuH sapAlazca syAtsaMnihite pAle, pAlaH zatadaNDArhaH (1) tatra parIhArasthAne kSetraM na kartavyam / atha pazordaNDAsaMbhavAt / pAle'saMnihite'pi gRhAdau kAryakRtaM kasmAdvatirna kRtA / ataH kSetriNa evAparAdhyanti / vyagratayA / pAlaH prasiddho na punastatproSito vAriko na pazupAlAH / na hi pAla ekaikaM pazuM hastabandhena rUpakamAtravetanaH / vipAlAH pazavo vArayitavyA daNDAnetuM zaknoti / na ca pazUnAmanyo nirgamo'sti / medhA. | dinA, na tu daNDanIyAH / vipAlAzcotsRSTavaSAdayaH / (2) dhAnyamiti pazubhakSyopalakSaNam / mavi. anyeSAM tu vipAlAnAM svAmino daNDaH / athavA aparivRtiM ca tatra kurvIta yAmuSTro nAvalokayet / vRta iti prazleSaH / kSetrasaMbandhAcca gamyamAnaH kSetrasvAmI chidraM ca pUrayetsarva zvasUkaramukhAnugam // sapAla ityanyapadArthatayA'bhisaMbadhyate / sahapAlena kSetre ko daNDayaH / ubhau daNDyau / pAlaH kSetrikazca / + gorA., mamu., maca., nanda., bhAca, medhAvat / 99; maMmu. masmRvat ; vira.231zamyA (samyA) tu (ca); kSetrikastAvatkila kimiti pathi kSetre vRtiM na kRta. ratna.108 pU. vici.103 zamyApAtA (saMpAtAstu); vAn / pAlenApi vRtau cAsatyAM kiM kSetra khAdayitavyam / davi.278 maca.masmRvat vyama.96 masmRvat, pa.. vitA.670 pU., baal.2|167 msmRvt| setu.197 x gorA., mavi., mamu., maca., nanda., bhAca. medhAvat / zamyApAtAH (saMpAtAstu) tu (ca); samu.103 samanta (paraMta) tri (tatra pra) pUra (vAra); gomi.12|18 pU.; smRca.209 utta. (di); vivya.49 zamyApAtAH (saMpAtAstu) tri (dvi) tu (ca). vitA.670; samu.103. (1) msmR.8|238 mitaa.2|162 tatrA (yatrA); vyaka. (1) msmR.8|240 ka., kha , gha. pustakeSu vipAlaM (vipAlAn) 11 smRca.210 vira.231, pamA.380, ratna.108% pazum (pazana ) iti pAThaH : ga. pustake vAra (cAra) iti vici.103; smRci.22 krameNa nAradaH, viimi.2|163 pAThaH; ap.2|162 ntIye (nte yo), mavi. vAra (cAra); mitAvat ; vyapra.350; vyau.99; vitA.670, setu. vyaka.100% smRca.210, vira.232 vAra (dhAra), pamA. 197; samu.104. 378 pAlaM (pAlAn ) pazum (pazUn) davi.284; vyapra.349 (2) msmR.8|239 ca tatra (tatra pra) nAva (na vi) pUra | vyau.98 vAra (pAla); vitA.670-671; samu.104.. (vAra); mitA.21162 ca pUra(nivAra); ap.2|162 ca tatra | 1 (sthagayet 0), 2 (pAle0). 3 gRhe yadA nApyasau / 4 1 vegasaMskArakSayo bhUmau sthAnAdi. rUpamAtracetanaH ..
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 911 svAmipAlavivAdaH vipAlaM pramAdAyUthacyutaM vArayet / tathA ca gautamaH | (2) pazubhakSitaM phalaM pAlena pazusvAminA vA dAta'pathi kSetre'nAvRte pAlakSetrikayoH' iti / medhA. | vyam / ' +gorA. :- (2) pathi parivRte tathA kSetre tathA grAmAntIye | (3) anyeSu kSetreSu vRtirahiteSu gopracAradezavyatiprAguktanAmAntaraparINAhe ca parivRte / grAmapadaM nagara- | rikteSu / - nanda. syApyupalakSaNam / sapAlaH pazuH zataM paNAn daNDayaH / anirdazAhAM gAM sUtAM vRSAn devapazuMstathA / pazordaNDaH pAlasyaivArthAt / vipAlAn devAdipazUn svaya. sapAlAnvA vipAlAmvA na dnnddyaanmnurbrviit|| meva kSetrasvAmI vArayet / mavi. atrApavAdaH-anirdazAhAmiti / gograhaNAnmahiSyA. (3) vRtimatikramya grAsAdadhikasasyaghAtisapAlapazuH diSu doSaH / vRSAH ukSANaH, devapazavo devayAgArtha kArSApaNazatadaNDAstitpazupAlakaH zatadaNDanaM daNDanIya yajamAnena klpitaaH| pratyAsannayAgA athaveSTakAdikaTaiti yAvat / / smRca.210 sthApitA hariharAdInAM pratikRtayo devA ucyante / teSAM 'kSetreSvanyeSu tu pazuH sapAdaM paNamarhati / | pazavaH tAnuddizya kenacidutsRSTAH / tadA hyasya devAnAM sarvatra tu sado deyaH kSetrikasyeti dhAraNA // | pazUnAM ca svasvAmisaMbandhasya saMbhavAt puruSasvAmibhAva* (1) pathikSetragrAmAntIyebhyo'nyAni kSetrANi | syAsaMbhavAt , devAyatanamaNDanAnAM caiSa dhrmH| na tu tadbhakSaNe sapAdapaNo dnnddH| nanu cAtra svalpena daNDena | tatpAlakairvAhadohAdyartha ye devagRheSu dhAryante / yataH bhavitavyaM dUrakSetrAt saMnihite kSetre / yatta panthAna- | pAlakA eva teSAM devAnAmarthe viniyuJjate / atastatra matikramya kSetraM bahinAmikaM ca tatra mahAn daNDo pAlakA eva svAminaH / ato yuktaH svAmivatAmanyeSAM yuktaH / kimiti gavAM pAlo gantaM tatra dadAti / naiSa / yo dharmaH sa tatra, AyatanamaNDanAstu aparigRhItA avyadoSaH / yadyatra mahAdaNDo nocyeta tadA pratyahaM praveza- vadhAnena devapazuzuddhimutpAdayanti / vRSotsargAdividhAno. nirgamairgavAM bhakSayantInAM grAmAntakSetrANyutsIdeyuH / / | sRSTA vRSAH kaizcitparigRhyante / tataH sapAlA atha daNDAttu mahato bibhyato yatnena rakSanti / anyatra gAH taNa- cAparigahItAstato vipAlA ubhyessaamdnnddH| medhA. vizeSArthe kathaMcinnayati svalpo daNDaH / atrApi vipA- etadvidhAnamAtiSTheddhArmikaH pRthivIpatiH / lAnAM vAraNameva / sarvatra kSetrasvAmino gataphaila deyam / svAminAM ca pazUnAM ca pAlAnAM ca vyatikrame / / kuzalaiH ca parimANe kalpite / kSetramasyAstIti (1) subodho'yaM shlokH| vrIhyAditvAThaka / iti dhAraNaiSa nizcaya ityarthaH / sarvatra- (2) pazubhiH sasyabhakSaNena svAminAM pAlAnAM cApagrahaNAca vipAle'pi pazau kSetrikasya gatalAbhaH / / rAdhe devapazvAdisasyabhakSaNe dharmapradhAno rAjA etat yadyapi pazuzabdaH sAmAnyazabdo mahiSyajAvyuSTragardabhA pUrvoktaM kartavyamanutiSThet / / ... gorA. diSu vartate tathApi smRtyantaradarzanAdgoSvayaM daNDa iti + mamu. gorAvat / manyate / tathA ca gautamaH 'daza mahiSISvajAviSu | (1) masmR.8242; apa.20163 sapAlA (apAlA) na dvAvi'tyAdyanyatra klpnaa| daNDyA (adaNDyA); byaka.101; smRca.212 sapAlAnvA vi medhA. (apAlAnvA sa); vira.239; pamA.383, ratna.111; . x gorA., mamu., maca., nanda. medhAvat / vici.107 vA vi (gata) na daNDyA (adaNDyA ); davi, (1) msmR.8|241, gorA. tu sado deyaH (tvazitaM / 279,281, candra.68; vyapra.352 na daNDyA (adaNDyA); deyaM); ap.2|160 paNa (daNDa) kastheti (kAyeti); vyaka. vyau.10. apavat ; setu.201 na daNDyA (adaNDyA ), 100%, smRca.209 pR., vira.234 pU., ratna.108 baal.2|163 nyapravat ; samu.105 smRcavat . . paM. vici.104; vitA.674 pAdaM (pAda); setu.198 tu 5 (pAsa) satu.198 tu (2) msmR.8|244 vyaka.163, smRca.212, vira. (ca) sado deyaH (sa doSaH syAta); samu.104. . 176; ratna.111, vyapra.353; vyau.1017 samu.105. 1 vAhimAmaM 2 SArthA. 3 phaladeye. 4 (ca+te). 1 sya saM. 2 matha. mya. kA. 115 medhA.
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 912 vyavahArakANDam mitA. yAjJavalkyaH (1) rAjanyaniveditasya pUrvoktam / Avedane punaH pAlasya svAminazca vivAdaH / pAlabhRtizca / pAladoSeti / pAladoSAdatra vinAzaH saMvRtta ityevaM yathApitAn pazUna gopaH sAyaM prtyrpyettthaa| | rAjanyAvedite'rdhatrayodazapaNo daNDaH pAlasya / svalpApramAdamRtanaSTAMzca pradApyaH kRtavetanaH / / zaGkAyAM ca vidhIyate ityuktam / vishv.2|169 (1) ayaM ca svaamipaalyornyonyniymH-ytheti| (2) kiMca / pAladoSeNaiva pazuvinAze ardhAdhikatrayoparicchinnavetano dattavetano vA gopaH prAtaryathArpitAn sAyaM / dazapaNaM daNDaM pAlo dApyaH / svAminazca dravyaM vinaSTapratyarpayet / arpaNavacanAccAsamarpitapraNAze nAparAdhaH, gopa- pazumalyaM madhyasthakalpitam / daNDaparimANArthaH zlokovacanaM ca pazUnityupakramAt sarvapazupAlopalakSaNArtham / 'nyatpUrvoktameva / pramAdenopekSayA mRtAH pranaSTA vA ye pazavaH te ca pAlenaiva (3) doSAnmaraNe caurAdiharaNe vA pazUnAM pAlasya ardhdeyaaH| vishv.2|168 paNastrayodazaH paNo'rdhAdhikadvAdazapaNamito daNDaH sva(2) vyavahArapadAnAM parasparahetuhetumadbhAvAbhAvAt grAhyo rAjJA vidhIyate / AdyacakAreNa zvabhinna nipati'teSAmAdyamRNAdAnam' ityAdipAThakramo na vivakSita iti tAdisaMgrahaH / tuzabdena balAtkAreNa gRhItvA cauravyutkrameNa svAmipAlavivAdo'bhidhIyate / idAnIM gopaM vyAghrAdikaM svAmine kathayituH pAlasya daNDAdikaM vyavapratyupadizyate-yathArpitAniti / gosvAminA prAta:- chinatti / vImi. kAle gaNayitvA yathA samarpitAH pazavastathaiva sAyaMkAle gopracArakaraNam / dvijasya tRNaidhaHpuSpeSvadhikAraH / gopo gosvAmine pazUn vigaNayya pratyarpayet / pramAdena grAmecchayA gopracAro bhUmI rAjavazena vaa| svAparAdhena mRtAnnaSTAMzca pazUn kRtavetanaH kalpitavetano dvijastRNaidhaHpuSpANi sarvataH sarvadA haret // gopa: svAmine daapyH| mitA. (1) spaSTArthaH zlokaH / vizva.21170 (3) yathA vraNAdirahitAH saMkhyAvizeSaviziSTAzca / (2) grAmecchayA grAmyajanecchayA bhUmyalpatvamahamUlyadvAreNa prdaapyH| bImi. vApekSayA rAjecchayA vA gopracAraH kartavyaH / gavAdInAM pAladoSavinAze tu pAle daNDo vidhIyate / pracAraNArtha kiyAnapi bhUbhAgo'kRSTaH parikalpanIya ardhatrayodazapaNaH svAmino dravyameva ca // ityarthaH / dvijastRNendhanAdyabhAve gaMvAgnidevatArtha tRNa kASThakusumAni sarvataH svavada nivArita Aharet / phalAni (1) yaasmR.2|164; apu.257|15; vishv.2|168; tvaparivRtAdeva / mitA. mitA.; apa.; smRca.207; vira.171 mRta (hRta); pamA. 372 pU., 374 utta.; rana.106 pU.; vici.80-81 | vitA.666 apavat / setu.176 ardha (adhai) NaH (NAH); yathA (athA) mRta (hRta); smRci.21 viravat ; savi.303 | samu.103 NaH (gAH) zeSa smRcavat. viravat ; candra.55 viravat ; vImi. tathA (tadA); vyapra. (1) yAsmR.2166; apu.257|17 bhUmI (bhUmi); 346-347; vyau.96.97 TAM (TA) pyaH (pyAH) naH (ne); vishv.2|170.caaro (cAra) Naidha:(Naidha) sarvadA (svavadA); mitA. vitA.665, setu.175 viravat ; samu.103, vivya.46 | apa. bhUmI (bhUmi) sarvadA (samupA); vyaka.99 vA (ca); vira. sAyaM prakha (sAyamapya) mRta (hRta) pradApyaH (sa dApyaH). 230 cAro (cAra) vA (ca) pU.; pamA.377 rAjavazena (2) yaasmR.2|165; apu.257116; vishv.2|169 | (rAjecchayA'pi) pU.; ratna.107 pU., vici.103 pU.; mo dravya (ne dhana); mitA.; apa. no (ne); vyaka.160; | davi.277 viravat , pR.; maca.8339 grAme (grAmye) sarvadA smRca.208 doSa (doSAd) no (ne); vira.173 NaH (NAH) | (svavadA); vImi. sarvadA (svavadA); vyapra.349 grAme (grAmye) ca (tu); pamA.375, ratna.107 vici.82 NaH (NAH); pU. vyau.98 mamI (bhUmi) pa.; vitA.668 vImivat ; smRci.21 NaH (NAH) no (ne); candra.56 pAle (pAla) | rAko.467, setu.196 bhUmI (bhUmi) vA (ca) pU.; samu. megha ca (meva tu) zeSa smRdhivat ; vImi. pavi (pAdi); vyapra. 103 bhUmI (bhUmi) pU. : 151 NaidhaH (Naidha) sarvataH sarva 148 apavat ; vyaGa.97 smRcivat vyama.95 apavat) (sarvadA svava) utta.; vivya 48 pU.
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmipAlavivAdaH dhenuH zataM parINAho grAmakSetrAntaraM bhavet / dve zate kharvaTasya syAnnagarasya catuHzatam // (1) grAmanagarobhayadharmayuktaM karpaTam / spaSTamanyat / vizva. 2 / 171 (2) idamaparaM gavAdInAM sthAnAsanasaukaryArthamucyate - dhanuH zatamiti / grAmakSetrayorantaraM dhanuH zataparimitaM parIgAhaH / sarvato dizaM anuptasasyaM kAryam / kharvaTasya pracura kaNTakasaMtAnasya grAmasya dve zate parINAhaH / nagarasya bahujanasaMkIrNasya dhanuSAM catuHzataparimitamantaraM kAryam / mitA. zasyarakSaNam / tadarthaM pazudaNDavidhiH / mAnau tu mahiSI sasyaghAtasya kAriNI / - daNDanIyA tadarthaM tu gaustadardhamajAvikam // (1) yadi tu pazupAlAparAdhAt svAmyaparAdhAdvA pazavaH sasyopaghAtaM kuryuH, tatra katham / tatrApi hi - mASAnaSTau iti / kArSApaNaviMzatibhAgo mASaH / spaSTamanyat / vizva. 2 / 163 (2) parasasya vinAzakAriNI mahiSI aSTau mASAndaNDanIyA / gaustadardha caturo mASAn / ajA meSAzca mASadvayaM daNDanIyAH / mahiSyAdInAM dhanasaMbandhAbhAvAttatsvAmI puruSo lakSyate / * tAmrikapaNasya viMzatitamo bhAgaH / 'mAtro viMzatimo bhAgaH paNasya parikIrtitaH' iti nAradasmaraNAt / etaccA jJAnaviSayam / jJAnapUrve tu 'paNasya pAdau dvau gAM tu dviguNaM mahiSIM tathA / tathA'jAvikavatsAnAM pAdo mASazcAtra (1) yAsmR. 2 / 167; apu. 257 / 18 vizva. 2 / 171 kharva (karSa); mitA.; apa. NAho (hAro); vira. 230 kharva ( karva); pamA. 377 grAma (grAme); ratna. 108; vici. 103; davi 277; vImi ; vyapra. 349 dve (dvi); vyau. 98 ntaraM ( dikaM ); vyama. 96 grAmakSetrA (grAmAddyAmA); vitA. 669; setu. 1966 samu. 103; vivya.48 dhanuH (bhUmi:). (2) yAsmR. 2 / 159; apu. 257 101 vizva. 2 / 163; mitA.; apa; vyaka. 1001 smRca.2116 vira. 235; pamA. 380; ratna. 109; smRci. 211 savi. 182 ( ) (ba) kAriNI (kAkiNIm ) ; maca. 8 / 241; vImi ; vyapra. 350; vyau 99; vyama. 96; vitA. 676; samu. 104 ghAta (nAza), 913 daNDaH prakIrtitaH' || iti smRtyantaroktaM draSTavyam / mitA. (3) atrAparAdhAnusAreNa daNDanAthe tAmrikamASo grAhyaH / na punaH sauvaNoM rAjato vA / tAmrikazca kArSApaNasya SoDazabhAgo bhavati / yaistvanurUpadaNDanAthai 'bhASo viMzatimo bhAgaH paNasya parikIrtitaH' iti nAradenoktamASaH svIkRtaH / teSAM 'saMkhyA razmirajomUlA manunA samudAhRtA / kArSApaNAntA sA divye niyojyA vinaye tathA // iti vArhaspatyavacanavirodho durvAraH / manunodAhRtamASAsvIkArAttAmrikamApasya tu manunoktasya svIkAre na kenApi virodha ityalaM parapakSayuktAyukta cintayA / yattu manunoktaM 'sapAdaM paNa marhati' iti tatsvAmimatipUrvapazuvyatikramaviSayaM, yAjJavalkyavacanaM tvabuddhipUrvaviSayamiti na tayorvirodhaH / yattu viSNunoktaM 'mahiSI cetsasyaghAtaM kuryAtpAlasvaSTau mASAndaNDyaH / apAlAyAM svAmI' iti tadasamUlasasyanAzaviSayam / anyataradaNDasyAlpAparAdha evaM yuktatvAt / yattu zaMkhalikhitAbhyAmuktaM 'mahiSI daza' iti tannAradoktamASAbhiprAyam / tathAtve phalatastAmrikASTamASAtmaka eva daNDo bhaviSyati tena na 'mASAnaSTAvi'ti yAjJavalkyavacanena virodhaH / na ca ' saMkhyA razmItyAdi bArhaspatyavacanena / yacca tAbhyAmevoktaM 'kharoSTraM SoDaza ajAvikaM catura' iti tadbhakSayitvopaviSTakharAdiviSayam / yattu kAtyAyanenoktaM 'dApayetpaNapAdaM gAM dvau pAdau mahiSIM tathA ' iti, yacca nAradena 'gAva: pAdaM pradaNDayAstu mahiSyo dviguNaM tataH' tattAmrikamApasvIkArapakSe phalataH samAnatvAdaviruddhameva / nAradoktapakSe tu paraM virodhaH / ata eva sa ca pakSo nAsmAkamiti sarvamaviruddham / bhakSayitvopaviSTAnAM yathoktAdviguNo damaH / samameSAM vivIte'pi kharoSTraM mahiSIsamam // smRca.211 (1) yAsmR. 2 / 1603 apu. 257 / 11 yathoktAdviguNo ( dviguNo vasatAM ) vivIte'pi (vidhIyeta ); vizva. 2 / 164 yathoktAdviguNo ( dviguNo'vasatAM ); mitA; apa; vyaka. 100; smRca. 211 meSAM (metAM ) te'pi (tasthe); vira. 235 STaM (STa); pamA. 380; ratna. 109; smRci. 22 ( = ) tvopa (tvA pra) pU.; savi.492 viravat nAradaH; maca. 8 / 241; vImi ; vyapra
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahaurakANDam (1) upahatya prapalAyatAmevam / yadi tu tatraivo. | (1) rAjadaNDavacca-yAvaditi / vizva.2165 pavizeyuH, sata:--bhakSayitvopaviSTAnAmiti / bhakSa- / (2) parasasya vinAze gosvAmino daNDa uktaH idAnIM yitvopaviSTAnAmayasatAM pUrvoktadviguNo daNDaH kaaryH| kSetrasvAmine phalamapyasau dApanIya ityAha-yAvatsasyaghasatAM tu caturguNaH smRtyantarAt / yaccaitat kSetropaghAte | miti / sasyagrahaNaM kSetropacayopalakSaNArtha yasmin nirUpita, tadeSAM mahiSyAdInAM vivIte'pi 'sama, kSetre yAvatpalAla dhAnyAdikaM gavAdibhivinAzita tathaivetyarthaH / vivIte ca gopracArakSetre khrossttN| tAvatkSetraphalametAvati kSetre etAvadbhavatIti sAmantaiH mahiSIsamam / evaM pIDAnusArAddhastyAdiSvapi daNDa- parikalpitaM tatkSetravAmine gomI dApanIyaH / gopastu klpnaa| vishv.2|164 tADanIya eva na phalaM dApanIyaH / gopasya tADanaM (2) aparAdhAtizayena kvaciddaNDadvaiguNyamAha pUrvoktadhanadaNDasahitameva pAladoSeNa sasyanAze -bhakSayitvopaviSTAnAmiti / yadi pazavaH parakSetre sasyaM draSTavyam / 'yA naSTA pAladoSeNa gaustu bhakSayitvA tatraivAnivAritAH zerate tadA yathoktAddaNDAd sasyAni nAzayet / na tatra gominAM daNDaH pAlastaM dviguNo daNDo veditadhyaH / savatsAnAM punarbhakSayitvo- daNDamahatIti vacanAt / gomI punaH svAparAdhena paviSTAnAM yathoktAccaturguNo daNDo veditavyaH / sasyanAze pUrvoktaM daNDamevAhati na tADanam / phaladAnaM 'vatsAnAM dviguNaH proktaH savatsAnAM caturguNa' iti punaH sarvatra gosvAmina eva / tatphalapuSTamahiNyAdikSIrevacanAt / kSetrAntare pazvantare cAtidezamAha - NopabhogadvAreNa tatkSetraphalabhAgittvAt / gavAdibhakSitAvasamameSAmiti / vivItaH pracuratRNakASTho rakSyamANaH ziSTaM palAlAdikaM gosvAminaiva grahItavyam / madhyasthaparigRhIto bhUpradezaH / tadupaghAte'pItarakSetradaNDena samaM | kalpitamUlyadAnena krItaprAyatvAt / mitA. daNDameSAM mahiNyAdInAM vidyAt / - kharAzca uSSTrAzca | (3) gomI gosvAmI / apa. kharoSTaM tanmahiSIsamam / mahiSI yatra yAdazena paMthi grAmavivItAnte kSetre doSo na vidyate / daNDena * daNDayate tatra / tAdRzenaiva daNDena akAmataH kAmacAre cauravaddaNDamarhati // .. kharoSTamapi pratyekaM daNDanIyam / sasyoparodhakatvena (1) atrApavAdaH-pathIti / akAmataH iti kharoSTayoH pratyekaM mahiSItulyatvAddaNDasya cAparAdhAnusA- chedaH / grAmAnte vivItAnte vA yat kSetraM tatra pramAdAdaritvAtkharoSTamiti samAhAro na vivkssitH| mitA. vatIrNeSu mahiSyAdiSu naapraadhH| abhiprAyAvataraNe (3) vidhItaM pracuratRNaM gavAdicaraNasthAnaM pareNa tyAha-kAmakAra iti / pAlaH svAmI vA / yadvobhAvapi / rakSyamANam / . .. .vImi. vizva.21166 yAvatsasyaM vinazyettu tAvatsyAtkSetriNaH phalam / (2) kSetravizeSe apavAdamAha-pathIti / pathi gopastADavastu gomI tu pUrvoktaM daNDamarhati / / stAGyastu (stvAdyastu) tu (syAt ); mc.8|241 pUrvArdha 350; vyau.99; vyama.96 viravat ; vitA.676 vira- | vizvavat ; vImi. tAvat...lam (kSetrI tAvatphalaM labhet) stu vat ; rAko.466; samu.104.105. (zca); vyama.96; vitA.674; roko.466; samu.104. (1) yaasmR.2|161; apu.25712 (yAvatsasya vinaSTaM (1) yaasmR.2|162, apu.257|13, vishv.2|166 tu tAvatkSetrI phalaM labhet / pAlastADyo'tha gosvAmI pUrvoktaM | tAnte (tAnta) cAre (kAre); mitA. apa.; vyaka.100 smRca. daNDamarhati // ); vishv.2|165 nazye ... lam (nazyeta tAva- / 210 grAma (grAma); vira.232 smRcavat ; ratna.108 kSetrI phalaM labhet ) gopa ...stu (pAlastAvyata) pUrvoktaM (pUrva- vici.104 davi.279, savi.492 (-) smRcavat ; vad ); mitA.; apa. pUrvArdha vizvavat , gopa...stu (pAlastA- candra.67 grAma (mAme) cAre (tastu); vImiH vitA.673, Dyo'tha); smRca.210 utta. vira.237 triNaH (triNAM) gopa rAko.467, setu.197 smRcavat ; samu.104 vigya.49 (pAla); ratna.109, savi.492 (= ) nazyettu (nAzyeta) | vivI (parI),
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ khAmipAlavivAdaH prAmasamIpavartini kSetre grAmavivItasamIpavartini ca kSetre | (1) atha nAradAbhiprAyataH prAcInapadazeSabhUtasya akAmato gobhirbhakSite gopagominoIyorapyadoSaH / / svAmipAlavivAdAsyapadasya vidhirucyate / manormatyA tu doSAbhAvapratipAdanaM ca daNDAbhAvArtha vinaSTasasya | kraya vikrayAnuzayAkhyapadAnantaraM svatantratayA'sya padasyomUlyadAnapratiSedhArtha ca / kAmacAre kAmatazcAraNe | ddezAttadanantarameva taduddezakramAdvaktavyam / nAradIyoddezacauravat caurasya yAdRzo daNDastAdRzaM daNDamarhati / kramAnusAriNazca vayamiyanavadyamihAbhidhAnam / etaccAnAvRtakSetraviSayam / pratisaMvatsaraM vatsatarI samatikrAntavatsatvAvasthA gauH mahokSotsRSTapazavaH suutikaagntukaadyH| bhRtiH pAlake pAlyamAnagozatavazAdeyA bhavati / zatApAlo yeSAM na te mocyA daivraajpriplutaaH|| dadhike tu vatsatarIsthAne savatsA gauraSTame'hani saMdohazca (1) uktagrAmasamIpAdivyatirekeNApi -mahozotsR- bhavatItyarthaH / saMdohaH srvdohH| yadAha bRhaspatiH 'tathA Teti / pAlo yeSAM daivarAjapariplutaH, te mocyA iti dhenubhRtaH kSIraM labheta hyaSTame'khilam' iti / vyavahitakalpanA / spaSTamanyat / vishv.2|167 etena zambhUktaM dhenusNdohyonerpekssyenn bhRtitve nirasta (2) pazuvizeSe'pi daNDAbhAvamAha-mahozotsRSTeti / mityupekSaNIyam / anayA dizA zatadvizatasaMkhyAto mahAMzvAsAvukSA ca mahokSo vRSaH sektaa| utsRSTapazavaH nyUnAdhikasaMkhyAnAM gavAM mahiSyAdipazvantarANAM ca vRSotsargAdividhAnena devatoddezena vA tyaktAH / sUtikA bhRtIyattA kalpanIyA / paribhASitabhRtivizeSAbhAvaprasUtA anirdazAhA / AgantukaH svayUthAtparibhraSTo viSayametat / +smRca.206.207 deshaantraagtH| ete mocyAH parasasyabhakSaNe'pi na (2) vatsatarI dvihAyanI gauH| vira.170 daNDyAH / yeSAM ca pAlo na vidyate te'pi daivarAjapariplutAH (3) bRhaspatirapi tathA dhenubhRtaH kSIraM labhate daivarAjopahatAH sasyavinAzakAriNo na daNDyAH / hyaSTame'khilam' iti / dhenubhRtaH dhenvA bhRtaH dvizataAdizabdagrahaNAddhastyazvAdayo gRhynte| te coshnsoktaaH| pAlaka ityarthaH / tathA ca saMdoho dhenvA samuccIyate na atrotsRSTapazUnAmasvAmikatvena daNDyatvAsaMbhavAt dRSTA- vatsataryeti mdnrtne| kalpatarau tu dhenubhRto gopAla ntArthamupAdAnam / yathotsRSTapazavo na daNDayA evaM | iti vyAkhyAtam / tena vatsataryApi samuccIyata iti * mahovAdaya iti / vyapra.346-47 nArada: pAlasya svAminazca vivAdaH pAlabhRtiH upAnayegA gopAya pratyahaM rajanIkSaye / gavAM zatAdvatsatarI dhenuH syAdvizatAbhRtiH / / cIrNAH pItAzca tA gopaH sAyAhne samupAnayet / / pratisaMvatsaraM gope saMdohazcASTame'hani // ___+ pamA., savi. smRcavat / (1) yaasmR.2|163, apu.257|14 kAdayaH (kA ca / tsaraM (tsare); smRca.2.07 tAdRtiH (te bhRtiH); vira.170;. gauH) na (tu); vishv.2|167 ntukAdayaH (ntukI ca gAH) na pamA.373 nAsaMvat ; ratna.106vici.80 vyakavat ; (ca) plutAH (plutaH); mitA. apa. na (ca) devarAja (rAja- smRci.22; nRpra.27 savi.302 smRcavat ; vyapra.346 deva); vyaka.101; vira.239 na (ca); pamA 383, ratna. smRcavat ; vyau.96 smRcavat ; vitA.663 smRcavat ; setu. 111, vici.107; smRci.22 na (tu); candra.68 na 174; samu.103 smRcavat ; vinya.46 zatAdvatsa (zataM (tu) plu (da); vImi.pAlo (pAlA) na (tu) daivarAja (rAjadeva); | vatsa) zeSa smRcavat . vyapra.352 mocyA (mokSyA); vyau.100; vitA.680; (1) naasN.7|12; naasmR.9|11 yegA gopAya (yati yA setu.200% samu.105 pAlo (pAlA) na (tu); vivya.49. gopa:); vyaka.162, smRca.207 rajanI (rajani) cIrNAH (2) nAsaM.711 hazcASTa (ho vASTa); naasmR.9|10 pI (samarpi); vira.171 gA (dAM); pamA.372 gopAya mitaa.2|164 dRtiH (bhRtiH); ap.2|164; vyaka.161 (gopAla:) gopaH (gAvaH); rasna.106; vici.80 viravat / mitA. gamyate /
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 916 (1) gograhaNaM pazUpalakSaNArtham / smRca. 207 (2) gopasamIpaM nIlA svAmI gopAyApayed divase divase praatH| tataH sa gopaH cIrNAH tRptAH pItodakAH sApAne pratyAnIya svAmine samarpayet / nAbhA. 7/12 'vighuSya tu hRtaM corairna pAlo dAtumarhati / yadi deze ca kAle ca svAminaH svastha shNsti0|| kuMmi poravyAghrabhavAddarIzvabhrAca pAlayet / vyAyacchecchaktitaH krozet svAmine vA nivedayet // smRca. 208 vyAyacchet vyasananirAsAya yateta / svAmeovyasanaM gopo vyAyacchettatra zaktitaH / azaktastUrNamAgatya svAmine tannivedayet // avyAyacchannavikrozan svAmine cAnivedayan / voDhumarhati gopastAM vinayaM caiva rAjani // * vyAkhyAsaMgrahaH manau (pR. 908 ) ityatra draSTavyaH / savi. 102 dvA gopAya (gopAla) cINa: pI (samarpi vyapra. 346 viravat; vyau. 96 dvA 'dvAM) gopaH (bhUya:); vitA. 663-664 viravat setu. 174 gopAya (gopAla); samu. 103 cINa: pI (samarpi). (1) nAsaM. 0118, (nAmA ghopA' iti myAgyaH pAThaH); nAsmR. 9 | 16vya tu (dhyApa) naH svasya (nazcApi); vyaka. 162 puSya (vi) manunArado vira. 102 viSuva (vighnena ) pAlo (gopo) manunAradau; vici.81 vighuSya (krimya) va (ta) manunAradI vIni. 2165 - va manunAradI setu. 105 manunArada vigya. 46 vidhya (vizva), " azAni gausa gacche (2) smRca. 2086 pamA 375 vA (tu); samu. 103. (2) nA. 712 mA nAsTa. 112 syAcce... gopI (sAce gasya (gamya); apa. 2 / 165; vyaka. 1623 smRca. 208 tanni (tAni); vira. 173; ratna. 106; nRpra. 27; candra. 56 taMtra zaktitaH (vatra zaktiH / yama 148 gavya (gamva) vyau 97; vitA. 665 tatra zaktitaH (zaktitaH svayam ) gatya (gamya); samu. 103 smRcavat . (4) nAsaM. 7 14 stAM (staM) rAjani ( rAjataH ) ; nAsmR. 9 | 13 caiva ( cApi ); vyaka. 162 cA (vA); smRca. 208 vyakavat ; vira. 173 vyakavat pamA 3756 ratna. 1073 vici.81; candra.56 cA (vA) yan (yet stAM (staM); ) vira. 173 (1) boddhuM dAtuM to gAm / (2) coraharaNAdI yathAzakti pratIkAramakurvana micAvateti janatAyAmavikrozan svAmine cAnivedayan udAsIno gopaH tad dravyaM svAmine dAtumarhati / rAjJazca daNDamodAsInyAdanumataM tasya bhavatIti nAmA. 7 14 naSTaM vinaSTaM kRmibhiH vahataM viSame mRtam / hInaM puruSakAreNa pradadyAt gopa eva ca / / ajAviketu saMruddhe vRkaiH pAle vanAyati / yAM prasA ko hanyAtpAle tatkilviSaM bhavet | tAsAM cedavarudvAnAM carantInAM mitho bane / yAmutplutya vRko hanyAnna pAlastatra kilvissii*|| anena sarvapAlAnAM vivAdaH samudAhRtaH / mRteSu ca vizuddhiH svAdvAlazRGgAdidarzanAt / / zasyarakSaNam / tadarthaM pazudaNDavidhi: / grAmopAnte ca yatkSetraM vivItAnte mahApathe / anAvRtaM cetannAze na pAlasya vyatikramaH // * vyAkhyAsaMgrahaH manau (pR. 908 909) ityatra draSTavyaH / vAni. 2 / 165 gopastAM (doSaM taM); vyapra. 348 stAM (staM); vyau 97 vyakavat ; vitA. 665 voDhu (dAtu) zeSaM candrasetu. 176 (vica) samu. 102 vya vivya.46 cA (mA) s (staM). (1) nAvaM. 715 prada... gopAyanipAtaveda); nAsmR 914.... (pAnipAta) vyaka. 162 manunAradI vira. 173 (gha) ca (tu) manunAradI setu. 106 manunAradI (2) nA. 716 saMtAyAM (ba) nAsmR 9 / 15 tu saM (tathA); vyaka. 162 163 manunAradau; vira. 175 manunAradI setu. 170 manunAradI (3) nAsaM. 7 17 tAsAM cedra ( tAsAmana ) yAmutplutya (162 ce (ceni manunAradI vira. 175 manunAradau; savi 304 plutya (petya). (4) nA. 719 anena tena catu ( syAtpAla syAGkA); nAsmR. 9 / 17; apa. 2 / 165; vyaka. 1630 vira. 1756 2.107 vici.82 ca (tu) smRci. 11 brahmapurANam ; candra. 57 samudAhRtaH (saMprakIrtitaH); vyapra. 348 zuddhi: (zuddha:) utta, vyAsaH vyau 97 utta., vyAsaH; setu. 177; samu. 103. (5) nA. 1235pAla (gopa): nAra. 24/40
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 917 vAmipAlavivAdaH (1) mahApatha iti vadannaparihAryamArgagAmino vyati- (1) tatpunaH prarohayogyamUlAvazeSabhakSaNaviSayam / kramAbhAvaM darzayati / atraarthaaddnnddaabhaavo'pyuktH|| mitaa.2|159 smRca.210 (2) atra rAjatasya mASasya mASazabdenAbhidhAnaM / (2) vivIto gavAdiviniyogArtha rakSitayavaso bhakSayitvopaviSTasavatsaviSayatvaM ca mantavyam / 'vasatAM bhUpradezaH, tasyAnte samIpe / vira.231 dviguNaH proktaH savatsAnAM caturguNaH' iti smRteH samAutkramya tu vRtiM yaH syAtsasyaghAto gvaadibhiH| nArthatvamevaM satyasya vacanasya bhaviSyati / dakSiNApathe pAlaH zAsyo bhavettatra na cecchaktyA nivaaryet|| SoDazatAmrikamASANAmekasya ca rAjatamASasya tulyamUla vRtimutkramya gomahiSyAdibhiH sasyaghAte pAlaH | tvAt / athavA atrApi tAmrikamASasyaivAbhidhAnamastu / zAsanIyaH, zaktaH san na vArayeccet / utkramyeti vaca- tathApi muhuurtmaatrbhkssnnvissytvaadvirodhH| nAd vRtyakaraNe na dossH| sa cecchakta iti vacanAdazaktI smRca.211-212 na dossH| ___ naabhaa.12|25 gAvaH pAdaM pradApyAstu mahiSyo dviguNaM tataH / paMthi kSetre vatiH kAryA yAmuTo nAvalokayet / ajAvike savatse tu mASo daNDaH paraH smRtaH // na laGghayet pazunAzvo na bhindyAd yAM ca suukrH| sennAnAM dviguNo daNDo vasatAM tu caturguNaH / yAmuSTo nAvalokayet atItya / pshuaaNgaadiH| pratyakSacArakA gAM tu cauradaNDaH smRto budhaiH / / dRDhatvAcca sUkaro yAM na bhindyAt / a ___ sannAnAM zasyabhakSaNazrAntAnAM vasatAM tatraiva caritvA syAcet tAM bhaGktvA laGayitvA vA sasyabhakSaNe na nItarAtrINAm / tadetadapratyakSacArakAbhiprAyam / pratyakSapAlagominau dnnddyau| naabhaa.12|36 / cArakAH kSetriNAM samakSa eva balena caarkaaH| mASaM gAM dApayeddaNDaM dvau mASau mahiSIM tthaa| vira.236 tathAjAvikavatsAnAM daNDaH syAdardhamASikaH / / yo naSTA pAladoSeNa gaustu sasyAni nAzayet / na tatra gomino daNDaH pAlastaM daNDamahati // (vRte); apa.20162 ca (ta) pathe (pathi); vyaka.100; smRca. 210; vira.231 mahApathe (ca yatpunaH); pamA.379, ratna. savatse tu) mASi (mASa); mitaa.2|159 smRca.211 daNDaH / 108; candra.67 ca (pu) vi...pathe (viparIte ca yatsunaH); (damaH) SikaH (pakam ); pamA.381 mahiSI (mahiSa); ratna. vitA.672) samu.103. 109, savi.491-492 dApa (daNDa) mASi (mASa); vImi. (1) naalN.12|25 yaH syAt (yatra) zAsyo (daNDyo ) | 20159; vyapra.351; vyau.99; vitA.676 tathA...ka na cecchaktyA ni (sa cecchakto na); naasmR.14|28 yaH (ajAvikasa) mASi (mASa); samu.105 mASi (mASa). svAt (yatra); ap.2|162; vyaka.100 cchaktyA (cchakto); | (1) aa.2|160; vyaka.100; smRca.211 pradAsmRca.210; vira.232 cchaktyA (cchakto); pamA.379 pyAstu (pradaNDyAstu) pU.; vira.236 pradApyAstu (pranAsmRvat ; ratna.108; vyapra.349 viravat ; vyau.99 tu / daNDyAH syuH) samu.105 smRcavat . vRti yaH (vRtiM yasya) zeSaM viravat ; vitA.671 viravat ; / (2) naasN.12|30 sannA...satAM (proktaH sa dviguNaH sanne samu.103. vasantyAM) smRto budhaiH (mmRtastathA); naasmR.14|14 guNo (2) naasN.12|36; naasmR.14|41 nAzvo (vazcio); apa. daNDo (guNaH prokto) budhaiH (nRNAm ); ap.2|160 tu catu 2 / 162, vyaka.100 pU.; smRca.209 bhindyA...raH (ca (ca catu); vyaka.100; smRva.212 utta.; vira.236 bhindyAcca sUkaraiH); vira.233 yAM ca (yAM tu); pamA.378 apavat ; ratna.111 utta.; vici.105, davi.384; nAsmRvat ; vitA.670 yAM ca (yacca) utta., kAtyAyanaH; vitA.679; setu:199; samu.105. samu.10 3 bhindyAd yAM ca (ca bhinyAcca). (3) naasN.12|31 naSTA (naSTA:) gau...yet (gAvaH " (3) naasN.12|28 tathA...nAM (ajAvike ca vatse ca) kSetrasamAzritAH) pAlarataM (pAlastad ); naasmR.14|35 naSTA mApi (mASa); naasmR.14||31 tathA ...nAM (ajAvike (naSTAH) gau ... yet (gAvaH kSetraM yadApnuyuH) mino (minAM);
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 918 vyavahArakANDam saMmUlasasyaghAte tu tatsvAmI praapnuyaatsdm|| (1) bhakSitaM dhAnyaM bhakSitadhAnyAnurUpaM gavatra yava vadhena gopo mucyeta daNDaM svAmini pAtayet // sam, etacca yavasadAnaM vivItacaraNapakSe / atra caikasmi___ azeSasasyanAze sarvasmin bhakSita kSetrasvAmI bhakSitaM napyaparAdhe parasparaviruddhazasyadaNDadAnabodhakAnAM dinadhAnyaM labheta gosvAmisakAzAt / tADayitvA pAlo rAtrikAmAkAmakRtAdivyavasthayA virodhaH prihrnniiyH| mocyaH / daNDaM ca rAjakule gosvAmI daapyH| vira.238 naabhaa.12|26 / (2) gavatraM dhaanystmbH| gomI gosvAmI tena gobhista bhakSitaM sasyaM yo naraH prtiyaacte| gavatraM dhAnyaM vA kSetriNe deymityrthH| .. sAmantAnumataM deyaM dhAnyaM yattatra vApitam // vici.106 gavatraM gobhinA deyaM dhAnyaM vai karSakAya c| rAjagrAhagRhIto vA vajrAzanihato'pi vaa| .evaM hi vinayaH prokto gavAM sasyAvamardane // atha sarpaNa vA daSTo vRkSAdvA patito bhavet / / mitaa.2|161 mino (minAM); vyaka.100 yA naSTA (naSTA vyAghrAdibhihato vA'pi vyAdhibhirvA'pyupadrutaH / yA); smRca.210 gau ..ni (gauH kSetraM tu vi) gomino na tatra doSaH pAlasya na ca doSo'sti gominAma // daNDaH (svAmino doSaH); vira.236-237 gau...ni (gauH (1) AturapazuviSaye tu bahusasyanAze'pyevamevAkSetra tu vi) gomi (svAmi) pAlasta (pAlastad ); ratna, daNDa iti doSAbhAvAbhidhAnamukhenAha- rAjagrAheti / 108 gomi (svAmi); davi.282, viimi.2|161(3); vivA.674. yA naSTA (naSTA thA) gA....ni (gAH kSatravi ) (tatkRSakasya tu) pU. naasmR.14||39 gavatraM (gAvastu) deyaM gomi (svAmi); samu.104 gomi (svAmi) daNDaH (doSaH) (deyA) vai...ca (tatkarSikasya tu) gavA...ne (gopaiH sasyApAlastaM (pAlastad). vapAtanAt); mitaa.2|161 gavatraM gominA (palAlaM gomino) (1) naasN.12|26 ghAte (nAze) prApnuyAtsadam (dhAnya kAya ca (kasya tu) pU.; ap.2|161 gavatraM (gojagdhaM) kAya ca mApnuyAt ) gopo (pAlo); naasmR.14|29 prApnuyAtsadam / (kasya tu); vyaka.101; vira.238 gomi (svAmi) pU.; (samamApnuyAt ) gopo (pAlo); vyaka.100 prApnuyAt sadam vici.106 vai (vA); davi.279; vitA.674 mitAvat , (zadamavApnuyAt); smRca.210 ghAte (nAze); vira.237 pU. setu.199; samu.104 minA (mine) zeSaM mitAvat, prApnuyAtsadam (daNDamApnuyAt) gopo (pAlo) pamA.384 pU.; vivya.49 minA (mine). dhAte (nAze) sadam (zatam ); ratna.109; vici.105 ghAte (1) naasN.12|32 vRkSA...vet (niryagrAt patito'pi vA); (nAze) prApnuyAtsadam (zadamApnuyAt ); davi.285; vyatra. naasmR.14|36 vA daSTo (daSTo vA) ap.2|163; vyaka. 352 smRcavat ; vyau.100 smRcavat ; vitA.675 smRca. 101 smRca.212 grAha (graha); vira.239grAha (graha) vajrAza bat ; setu.199 pAte (nAze) prApnuyAtsadam (daNDamApnuyAt) (vajrAgni); pamA.382 grAha (graha) atha (api); rana.109; gopo (pAlo); samu.104 smRcavat ; vivya.49 vidhivat . vici.107 to vA (to'pi); davi.280, vyapra.351; (2) naasN.12|33-34 sasyaM (dhAnyaM) yAcate vyau.99-100 smRcavat ; vitA.679 grAha (gRha); setu. (mArgati) sAma...deyaM (sAmantasya zado deyo); naasmR.| 200 grAhaM (pAla) to vA (to'pi); samu.105 grAha 14 / 38 sasya (dhAnyaM) mataM (mata) vApi (bhakSi); mitA. (graha) vRkSAd (zvabhre). 2 / 161, apa.26161 yattatra (yatra tu); vyaka.100 smRca.210 deyaM (jJeyaM); vira.238 yattatra vApi (yatra tu (2) naasN.12|33 doSaH...ca (pAladoSaH syAnnaiva) utta.; makSi); pamA.385 mataM (mate) vApi (bhakSi); rana.108 naasmR.14|37; apa.21163 doSo (daNDo); vyaka.1013 vici.106 vApi (nAzi); smRci.22, davi.279; smRca.212; vira.239 nAm (naH); pamA.382, ratna. vyapra.352; vyau.100, vitA.674; setu.199 stu 109, vici.107 gominAm (gomatAm ); davi.2817 (zca) vApi (nAzi); samu.104; vivya.49 mataM (mate) candra.67 ca (vA) zeSaM vicivat ; vyapra.351, vyau. yattatra vApi (yasya tu bhakSi). . 100; vitA.679 nyAdhi (nyAdhyAdhi); setu.200 vici. / (3) naasN.12|34 gominA (gomine) vai karSakAya ca | vat ; samu.105.
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmipAlavivAdaH 919 AturANAmanivAryatvAditi shessH| smRca.212 | sAyaM samarpayet sarva yathA prAtaH samarpitam / / (2) 'pAlo daNDaya' ityuktam / tasyApavAdaH / kRmicauravyAghrabhayAharIzvabhrAcca pAlayet / mAhagRhIto vA pAlaH, vajrapIDito vA stanayitnu- vyAyacchecchaktitaH krozetsvAmine vA nivedayet // zabdena mohitaH, azanipIDito divyenAgninA hataH, darI kandarA, zvabhraM gataH, vyAyacchetkRmyAgrupadravebhyaH saNa vA daSTaH, parvatApAd 'vRkSA (grA) di'tyanyaH | zaktito rakSAM kuryAt, krozet uccaiH parAn zrAvayet / pAThaH, patito bhagnaH, etaiH kAraNairapratyavekSitA gAMco vira.172 makSayeyuH, na tatra pAladoSaH nApi gominaH, pAle samarpi sasyarakSaNam / tadartha pshudnnddvidhiH|| tattvAt pAladoSasyAparijJAnAcaH paale'pysvtntrtvaat| | sasyAnnivArayegAstu cIrNe doSo dvayorbhavet / naabhaa.12|32 svAmI zadadama dApyaH pAlastADanamarhati / / gauH prasUtA dazAhAttu mahokSo vaajikunyjraaH|| (1) zado damazceti zadadamaM ityasya vigrahaH / tadidaM nivAryAH syuH prayatnena teSAM svAmI na daNDabhAk // samUlasasyanAzaviSayam / tatra punaH prarohAbhAvenAparAdhA. adaNDyA hastino'zvAzca prajApAlA hi te mtaaH| dhikyAt svAmino'pi daNDAhatvAt / smRca.210 adaNDyA''gantukI gauzca sUtikA vA'bhi- (2) cIrNa bhakSite dvayoH pAlasvAminoH sadaM bhakSita sasyAnurUpaM phalaM svAmino deyaM damaM daNDaM rAjJe / svAmipAlasamakSaviSayametat / .. vira.237 'proktaM tu chinnanAsAyAM vasantyAM tu cturgunnm|| kAtyAyanaH / vRhaspatiH ajAteSveva sasyeSu kuryAdAvaraNaM mahat / 'pAlasya bhRtiH / pAlasya svAminazca vivAdaH / duHkhena hi nivAryante labdhasvAdurasA mRgAH // tathA dhenubhRtaH kSIraM labheta hyaSTame'khilam // gavAM nirgacchatAM grAmAtkazcitkSetre pramAdataH / grasetpravizya sasyAni tadoSaH svAmipAlayoH / / 61) naasN.12|27 mahokSo vAji (mahokSAjAvi) vAryAH yAvatsasyaM vinazyettu tAvaddeyaM ca gominA / syuH (vAryAstu); naasmR.14|30 hAttu (haM ca) arAH (arau); kArya saMpratipatyA vA svAmikarSakagominAm / apa.2016.3. hAttu (he tu); byaka.101; smRca.212 hAttu (hAntaM) rAH (raiH) vAryAH syuH (vAryAstu); vira.240 hAttu ___(1) smRca.207 (yathA...rpitam); savi.303 smRca(hantu) kSo (kSA) nivAryAH syuH (vinivAryAH); pamA.382 vat ; samu.103. nAsmRvat ; ratna.111, davi.281 teSAM svAmI (svAmI (2) vyaka.162; vira.172; ratna.106, vici. teSAM) zeSaM viravat ; vyapra.351 kSo (kSA); vyau.100 kSo | 81 vyAya (Aya); vyapra.347; vyau.97 cca (tta); vitA. (kSA) vAryAH (rdhAryAH); vitA.680 hAttu (hantu) vAryAH / 665; setu.176, vivya:46. pU. (ryAH); samu.105 hAttu (hAntaM) vAryAH syuH (vAryAstu). (3) vyaka.100 smRca.210 vira.237 zada (sadaM) ..(2) naasN.12|19 matAH (smRtAH). ss gantukI (garbhiNI) krameNa nAradaH pamA.384 po dvayoH (padvayaM) zada (zata); ratna. vA'mi (cAti); maass.14|32; ratna.111 utta.. 109; vyapra.352, vyau.100 vitA.674 dama (3) naasmR.14||33. (damo). (4) ap.2|164 bheta jhaSTa (bhate daza); vyaka.161, | (4) ap.2|162; vyaka.100, smRca.209 na hi smRca.207 bheta (metAm ); vira.170 tathA (para); pamA. (neha) svAdu (svAda); vira.233 na hi (neha) bdhasvAdu 373tathA (tayA) ta kha (taivA)pU. ratna.106, vici.80 bheta | (bdhAsvAda); ratna.108 pU. vyapra.349 hi (vi); vyau. (bhate); savi.302 ta kha (tAsyA); vyapra.346 vicivat ;/ 98 vyapravat ; vitA.670 pU. samu.103. vitA.663. (5) samu.103. ma. kA. 116
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 920 vyavahArakANDam dIpayetpaNapAdaM gAM dvau pAdau mahiSIM tthaa| / aMdaNDyA hastino'zvAzca prajApAlA hi te smRtaaH| tathA'jAvikavatsAnAM pAdo daNDaH prakIrtitaH / / adaNDayAH kANakuNThAzca vRSazca kRtalakSaNaH // aMdhamottamamadhyAnAM pazUnAM caiva tADane / (1) kANaH ekaakssH| kUTaH ekazaGgaH / kRtalakSaNa: svAmI tu vivadedyatra tatra daNDaM prakalpayet / / prataptAyasena kRtalAJchanaH / asyAsvAmikatvAt / svAmi. kSetrArAmavivIteSu gRheSu pazurAjiSu / daNDabhAve'pi sasyarakSaNArtha kadAcitkRtalakSaNAnAM pAle grahaNaM tatpraviSTAnAM tADanaM ca bRhaspatiH / / kRte na tasya daNDabhAgitvaM teSAM durnivAratvAditi vaktuM vyAsaH 'vRSazca kRtalakSaNa' ityuktm| smRca.212 pAlasya svAminazca vivAda: (2) kuNThaH khajaH, atra kANakuNThazabdAbhyAmatyapAlagrahe grAmaghAte tathA rASTasya viplve| |ntAsamartha ucyate / vRSazca kRtalakSaNaH trishuulaadyngkitH| yatpranaSTaM hRtaM vA syAnna pAlastatra kilbissii|| vira.240 vyAsastvadApyatvaM nirdoSatvAbhidhAnAdamihitaM bhavatI- adaNDayA mRtavatsA ca khaJjA rogavatI kazA / / tyabhisaMdhAya nirdoSatvameva pAlakasya kacidAha-pAla- adaNDayAgantukA yA gauH sUtikA caaticaarinnii| graha iti| smRca.207 adaNDyAzcotsave gAvaH zrAddhakAle tathaiva ca // uzanA sasyarakSaNam / tadartha pshudnnddvidhiH| candra.67 dhAnya (kSetra) nAznanti tri (na cAznanti); dayapra. gobhirvinAzitaM dhAnyaM yo naraH pratiyAcate / 353; vyau.101; byama.96; vitA.681, setu. 199-200 viravat ; samu.103, vivya.49 viravat . pitarastasya nAznanti nAnanti tridivaukasaH / / (1) mitaa.2|163 'zvAzca (hyazvAH) daNDyAH (daNDyau ) (1) smRca.211 pU.; vira.235; vici.105, davi. kuNThAH (kubjau) vRSazca (ye zazvat) NaH (NAH); ap.2|163 283 pU.; vImi.21159; setu.198; samu.104 pU. vRSazca (pRthakca) NaH (NAH); vyaka.100-101 smRca.212 (2) apa.2:163 tatra daNDaM pra (daNDaM tatra vi); vyaka. 'zvAzca (hyazvAH) kuNThA (kUTA); vira.240, ratna.111, 101 adhamo (prathamo); smRca.209 tatra daNDaM (daNDaM tatra); vici.107 davi.281 daNDyA (damyA)kuNThA(kuNTha); candra. vira.241; vici.108; davi.280, vitA.671 ne | 68 lA hi te smR (lahite ra) kuNThA (kubjA); viimi.2|163 (nam) tatra daNDaM (daNDaM tatra); setu.202; samu.103. | pU., smRtyantaram ; byapra.351-352 'zvAzca (bazvA:) kuNThA __ (3) vyaka.101 smRca.208 rAji (kAdi) ca (vA); (kUTA) pa (pA) NaH (NAH); byau.100 vyapravat ; vitA. vira.241 rAji (vATi); vici.108davi.28. rAji 68. 'zvAzca (hyazvAH) kuNThAzca vRSazca (kUdAzca tathA ca) (pAti); vitA.671 rAji (pAdi); setu.102; samu. NaH (NAH); rAko.467, setu:201 kuNThA (kubjA) 103 ca (vA). samu.104 kuNThA (kuTA); vivya.104 'zvAzca (bazvAH) pU. (4) ap.2|164 gre (grA) plave (bhrame) na pAlastatra (pAla- (2)pamA.384; byapra.352 khajA (saMjJa); vyaDa, statra na); vyaka.162, smRca.207 plave (bhrame); vira.172 | 100 khajA (saMjJA); samu.104 khajA (rAjA). ma (grA); pamA.374 lasta (leSva) SI (pam); ratna.107; | (3) mitA.2163 kA yA gauH (kI gauzca) cAticA (vA. vici.817 smRci.21 tathA rASTrasya viplave (rASTasya viplave | 'bhisA); apa.163 cAticA (cA'bhisA) zeSaM mitAvat tathA) ha (ma); savi.303 plave (bhrame); candra.55 ya (grA) | vyaka.101, smRca.212 (adaNDyAgantukI gozca prastA vipla (saMpla); vitA.667 plave (bhrame); setu.176; samu. hyabhicAriNI); vira.240, pamA.384 apavat ; ratna.111 103 plave (bhrame). utta, vici.107-108 cAti (vyabhi); davi.281 cAti (5) ap.2|161 smRca.209; vira.232 tridi (ca. | (cAbhi) pU.; vyapra.352-353 apavat vyau.100; vyama. di); pamA.385, dIka.47 viravat / ratna.111; vici. 96 utta. vitA.681 utta. setu.101 yA gauH (gauzva) 106 viravat ; davi,279 yAcate (lipsate) tri (ca); cAti (vyabhi); samu.104 smRcavat.
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmipAlavivAdaH (1) AgantukI anabhyastasthAnA / abhicAriNI pracuratADanAt svayUthAbhigAminI / evaM kAlavizeSe tenaiva gomAtraviSaye daNDAbhAvo darzitaH / smRca. 212 (2) aticAriNI atyantamAraNazIlA / pArijAte tu abhisAriNIti paThitvA vRSasyantIti vivRtam / vira. 241 smRtyantaram pAlakArite dviguNo daNDaH / ne taMtra svAmino doSaH pAle sati catuSpadAm / apAle svAmino doSaH sasyaghAte smRto budhaiH // paNasya pAdau dvau gAM tu dviguNaM mahiSIM tathA tathA'jAvikavatsAnAM pAdo daNDaH prakIrtitaH // brahmapurANam pAlasya svAminazca vivAdaH gRhItamUlyo gopAlo gAstyaktvA nirjane vane / prAmacArI nRpairvadhyaH zalAkIva vanecaraH // (1) mabhA. 12 / 17. (2) samu. 103. (3) mitA. 2 / 159 tu (tat); smRca. 211 tu (tat) (pI) pAdo daNDaH prakIrtitaH (daNDaH syAdardhamASakaH ) ; pamA. 381; ratna. 109; vyapra. 351; vyau. 99; vitA. 677 pIM (pI); samu. 104. (4) vyaka. 162 gAstya ( tAMstya); vira. 174 gAstya (gAM tya); ratna. 107; vici. 82 kIva vane (kI vanago); vyapra. 921 'gopAlahasta saMsthA gaustadoSAnpriyate yadi / tadA sa eva daNDayaH syAcchulkaM dApyastu gopateH // yA rogAdidoSeNa mriyate gaurgRhe kacit / tadA sa gopatirdaNDayo datvA gopAlavetanam // gAM jAtarogAM, zalAkIveti zalAkI zirAvaidyAdiH sa yathA svapratikartavyaM svAminaM tyaktvA svecchayA vanagAmI daNDyaH, tathAyamapItyarthaH / yadA rogAdIti, yadA pratIkArasamarthe gopatau tamapratikurvati rogAdinA vinaSTA gaustadAsau rAjJA daNDyo gopasya vetanaM dApayitavya vira. 174 ityarthaH / bhASyakAra: sasyarakSaNam / tadarthaM pazudaNDavidhiH / sauvarNairmASakaiH saMkhyA daNDakarmasu zasyate / pazUnAM sasyacaraNe mASairanyaizca rAjataiH // 347 kIva (kI ca) zeSaM vyakavat vyAsaH; vyau 97 vyAsaH; setu. 177; vivya46 gAratya (gAM tya ) zeSaM vicivat. (1) vyaka. 162 NDyaH syAt (NDyastu ) ; vira. 174; ratna. 107; vitA. 667 pUrvArdhe (gRhItamUlyA vyaktA gaustaddoSAmriyate yadA) stu (zva). (2) vyaka. 162; vira. 174; ratna. 167; vici.82 yadA (yadi); smRci. 21; candra. 56 rdaNDyo (dapyo) datvA (dadyAt ); setu. 177. (3) vira. 234; vici. 104 zca (stu); davi. 29 zasyate ( kathyate ) zca (stu); vImi. 2 / 159 vicivat ; setu. 198 vicivat.
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 000 vedAH kSetramiti: 'kSetramiva vi mamustejanena ekaM pAtramRbhavo samairat / jehamAnam / Rbhavo jehamAnaM homakriyAM prati prayatamAnamekama sahAyaM pAtra pAnasAdhanaM tvaSTrA nirmitaM camasaM mAnadaNDena kSetramiva bhUmimiva, tejanena tIkSNena zastreNa camasacatuSTrayarUpeNa kartuM vi mamuH / vizeSeNa mAnaM kRtavantaH / RsA. anasvatI ArtanA ceti dvividhA urvarA saM hi zardho na mArutaM tuviSvaNiramasvatIpUrva - rAsviSTanirArtanAsviSTaniH / sa hi sa eva stutyatayA prasiddha evAgnistuviSvaNiH / tuvIti bahunAma uru tuvIti tannAmasu pAThAt / bahusvaniH prabhUtadhvaniyukto vartate / atyantajvalitest vAyusaMparkAt bhugibhugiti dhvanirutpadyate / jvalatItyarthaH / dhvanane dRSTAntaH / mArutaM zardho na marutsaMbandhi balamiva marutAM samUhoM yathA dhvanayati tathetyarthaH / kutreti / taducyate / aprasvatISu khananaprokSaNAdikarmopetAsu / ana iti karmanAma ano daMsa iti tannAmasu pAThAt / urvarAsUruvaruNayuktAsu zreSThAsu vedibhUmiSu / kIdRzo - 'yam / iSTaniryaSTavyaH / auNAdiko'nik tuDAgamazca / kiMcArtanAsu / ArtAnkarotyArtayati / ArtayantItyArtanAH pRtanAH / tAsu / NyAsazrantho yuc / vRSAditvAdAdyudAttatvam / tAsAM jayAyeSTanireSTavyo yaSTavyo vA RsA. * vedeSu kSetramAnakSetraprakArakSetrasvatva se nukUpa kulyAdiviSayINi vacanAni atrodhdRtApekSayA bahUni santi kevalaM dikpradarzanAthai katicitsaMgRhItAni / (1) RsaM. 1110/5. (2) RsaM. 1 / 127/6. kSetraM hiraNyaM pazavazca dhanam hi kSetraM puru candraM vividvAnAditsakhibhyazvarathaM yo'yamindro mahi mahat kSetra kedArAdi puru prabhUtaM candraM hiraNyaM ca vividvAn arthibhyaH sakhibhyo'smabhyaM lambhayan / Adit anantaraM carathaM carAtmakaM gavAdikaM ca samairat samyak prairayat / dattavAnityarthaH / RsA. kSetre svAmyam mAni trINi viSTapA tAnIndra vi rohaya / zirastatasyorvarAmAdidaM ma upodare / / . indreNa kiM kAmayase taddAsyAmItyuktA sA varamanayA prArthayate / he indra imAni trINi viSTapAni sthAnAni santi / tAni trINi sthAnAni vi rohaya / utpAdaya / kAni tAni / tatasya mama pitU romavarjitaM ziraH / khalatimityarthaH / takhApa- gamaya / romazaM kurvItyarthaH / urvarAM tasyoparaM kSetra sarvasasyADhyaM kuru / AdanantaraM me mamopodara upodarasya samIpe yadidaM sthAnam / guhyamityarthaH / tacca tvagdoSe satyasaMjAtaromakam / tadapi tvagdoSaparihAreNa romayuktaM kuru / etAni trINi sthAnAni / eSo'rthaH zAkhyAyanake prapaJcenoktaH / tAmabravIdapALe kiM kAmayasIti / sAbravIdimAni trINi viSTapeti khalatirdAsyai pitA sa taM hAkhalatiM cakArorvarA hAsya na jajJe so jajJa upasthe hAsyai romANi nAsustAnyu ha jajJira ityasyottarA bhUyase nivarcanAyAsau ca yA na iti / asau ca yA na urvarAdimAM tanvaM mama / atha tatasya yacchiraH sarvA tA romazA kRdhi // uktamevArthamanayA vivRNoti / no'smAkaM pituryA sA RsA. (1) RsaM. 3 / 31 / 15. (3) RsaM. 819116. 2) saM. 8 / 9115.
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAda: urvarA yadidamUSaraM kSetramasti / AdanantaraM mamemAM tanva- baratrasthApanaM ceti / atrocyte| vayamavatamavarTa sinycaamhai| midaM tvagdoSaduSTaM guhyasthAnam / atho athApi ca kIdRzamavaTam / udriNamuddAvavantaM suSekaM suSu sektuM tatasya tAtasya yacchiro. romavarjitamasti / etAni sarvA zakyaM anupakSitamanupakSINaM kadAcidudakopakSayarahitam / sarvANi tAnImAni trINi sthAnAni romazA romazAni - RsA. kRdhi / kuru| ..... - RsA. iSkRtAhAvamavataM suvaratraM suSecanaM / kRSikarma, vApIkUlyAdikutrimAkRtrimajalasthAnAni ca .. udriNaM siJce akSitam // yunakta sIrA vi yugA tanudhvaM kRte yonau vapa- iSkRtAhAvaM saMskRtAhAvamavatamavaTaM droNaM siJce / teha bIjama / girA ca zraSTiH sabharA asanno secayAmi / punaH kIdRzamavaTam / suvaranaM zobhanavaratronedIya itmRNyaH pakkameyAt // petaM suSecanaM zobhanodakasekopetaM. udriNamudrAvavantaM - he sakhAyaH yUyaM vIrA sIrANi yunakta / yujhdhvamana- akSitamakSINam / ...... .: RsA. hudbhiH saha / tadartha yugA yugAni vi tanudhvam / vistAra- prINItAzvAna hitaM jayAtha svastivAhaM rathamitkayadhvam / kRte ca yonAviha sItAyAM bIjaM grAmyamAraNyaM Nudhvam / ca vapata / nidhatta / tilamASatrIhyAdikaM grAmyasaptakaM droNAhAvamavatamazmacakramasatrakrozaM - - siJcatA veNuzyAmAkanIvArAdikamAraNyabIjasaptakaM ca kRSTAkRSTa. nRpANam // yornivapatetyarthaH / sapta grAmyAH kRSTe saptAraNyA akRSTa he RvijaH yUyamazvAn vyApanazIlAnbalIvardAnprINIta / ityApastambaH / tathA no'smAkaM girA stutyA prazastyA ucitaghAsodakAdipradAnena prINayata / yathA kSetrakarSaNAya saMhAsmAkaM zruSTiranaM sabharAH sabharamasat / bhavati / prabhavanti tathA kurutetyarthaH / tathA kRtvA hitaM bhavatu / tathA nedIya idantikameva sRNyaH / suunnirngkushH| cayanAyocitaM karSaNaM jayAtha / jayatha / saMpAdayatha / azavadako lvitrH| pakkaM stambameyAt / Abhi- tathA rathaM cayanAkhyaM halAkhyaM vA svastivAhamit mukhyena gcchtu| .. . RsA. sukhasya vAhakameva kRNudhvam / kurudhvam / tadartha sIrA yuJjanti kavayo yugA vi tanvate pRthak / droNAhAvam / Ahvayantyatra pAnArtha balIvardAnityAhAvo * dhIrA deveSu sumnayA // | jalAdhAraH pAtravizeSaH / sa ca droNamayo dvamamaya kavayo medhAvina RtvijaH sIrA sIrANi karSaNasAdhanAni AhAvo yasya tAdazamavatamavaTavanimnabhUtamazmacakraM yuJjanti / yojayanti / yugA yugAnyapi pRthak parasparaM vi vyAptakramaNamazmamayacakraM vAMsatrakozaM aMsatraM kavacaM tanvate / bhinnapradezAni kurvanti / kIdRzAH kavayaH / yathA kAyaM rakSati tadvadudakasya kozaM kozasthAnIyaM deveSu viSaye dhIrA dhiimntH| kimartham / sumnayA / sumnamiti nRpANaM nRNAM karmanetRNAM pAnayogyamIdRzamavataM siJcana sukhanAma / sukhecchayA / athavA / dhIrA dhImanto deveSu / he RtvijaH / evamRtvikslutirveti pksse| sUktasya vaizvasumnayA sumnena / deveSu sukhaM bhUyAditi / RsA. devapakSa evaM yojnaa| prINIta prINayatAzvAn / snAnapAna'nirAhAvAnkRNotana saM varatrA dadhAtana / yogyAnnaiH saMgrAmayogyAnkurutetyarthaH / hitaM jyaath| siJcAmahA avatamudriNaM vayaM sussekmnupkssitm|| hitamiti kriyAvizeSaNam / kathaM jayatha / bandhusuhRdabhyo he sakhAyaH AhAvAn / AhUyante pAnArtha gAvo. yathA hitaM bhavati tathA jayatha saMgrAmam / svastivAham / 'tretyAhAvA nipAnAni / atraucityAdagnicayanapradeza vastItyavinAzanAma / avinAzavAhanaM rathamidrathaM ca karSaNArthagopAnasAdhanagumamayapAnapAtrANyucyante / tAnA- kRNudhvam / iditi cArthe / azvarathaM ca dRDhaM kRtvA hAvAn niSkRNotana / niSkuruta / kimarthamAhAvakaraNa saMgrAmabhami gatvA droNAhAvamityAdIni dvitIyAntAni (1) sN.10|101|3. (2) sN.10|101|4. (3) sN.10|10115. . (1) sN.10|1016. (2).saM.1061017,
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 924 kUpAkhya saMgrAmavizeSANAni siJcatetyanena saMbadhyante / droNo dumamayaH sa eva ratha AhAva AhAvasthAnIyo yasya saMgrAmasya tam / avatam / kUpanAmaitat / kUpaM saMgrAmAkhyam / azmacakraM kUpaprAntanibaddhAzma - sadRzapraharaNAyudhavantam / asanAni vA kSepaNAni vA cakrAkhyAyudhavizeSA yasmin tam / vyAptacaraNavantaM vyAptakramaNavantaM vA / cakraM cakatervA caratervA krAmate rveti niruktam / aMsatrakozaM aMsatrANi dhanUMSi kavacAni ca kozasthAnIyAni yasmin taM siJcata / nRpANaM yasmin yoddhAra udakavatpIyante mAryante tam ! IdRzaM kUpasadRzaM saMgrAmaM siJcata he asmadIyA yoddhAraH / sUktasya vaizvadevatvAddhe sainikA vizveSAM devAnAM prasAdena srvmettkurutetyrthH| evaM nirAhAvAnityAdiSu kUparUpavyAjena saMgrAmavarNanamavagantavyam / RsA. yA Apo divyA uta vA sravanti khanitrimA uta vA yAH svayaMjAH / samudrAthI yAH zucayaH pAvakAstA Apo devIriha mAmavantu // / - yA Apo divyA antarikSabhavAH santi / uta vApi ca yA Apo nadyAdigatAH satyaH sravanti gacchanti yAzca khanitrimAH khananena nivRttAH / uta vApi ca yAH svayaMjAH svayameva prAdurbhavantyaH samudrArthAH / samudra evArthI gantavyo yAsAM tAH samudrArthAH / zucayo dIptiyuktAH pAvakAH zodhayitryazca bhavanti / tA Apo mAmavantviti / Apo na sindhumabhi yatsamakSarantsomAsa indraM kulyA iva hRdam / RsA. yadyadA somAsaH somA indramabhi samakSaran abhikSaranti / abhigacchantItyarthaH / tatra dRSTAntau darzayati / Apo na yathApaH sindhuM samudramabhisaMcaranti / kulyA iva yathA ca kulyA hRdamabhisaMkSaranti tadvadityarthaH / RsA. kSetravAda liGgam agnaye yaviSThAya puroDAzamaSTAkapAlaM nirvapet / spardhamAnaH kSetre vA sajAteSu vA / ... jayate / (1) RsaM. 7 49 / 2. (2) RsaM. 1014317. (3.) tailaM, 2223 // 1. setu liGgam samudravitatAva paryAvartete jaThareva pAdAH / tayoH pazyanto ati yantyanyamapazyantaH setunA'ti yamyanyam // tatra prathamamantreNa samudradvayarUpatva mahorAtradvayarUpatvaM cA''ropya pUtabhRdAghavanIyau stUyete / dvau samudrau vitatau vistIrNAvajUryAvajINa kadAcidapyazudhyantau / tAdRzAvetau paryAyeNA''vartete / tatra dRSTAntaH- jaTharA samudrasyodare pAdA iva yathA pAdasadRzA UrmayaH samudramadhye paryAyeNA''vartante prathamameka Agacchati pazcAdapara iti tathA pUtabhRtkadAcidupayujyate kadAcidAghavanIya iti paryAyaH / tau samudrAtmakau pUtabhRdAdhavanIyau punarahorAtrarUpau vartete tayormadhye'nyamaharAtmakaM janAH pazyanto'tiyanti uttaranti / athAnyaM rAtrirUpamapazyanto janAH setusadRzena naurUpeNa sAdhanenAtiyanti / taisA. devIrApo apAM napAdityAha yadvo medhyaM yajJiya devaM tadvo mA'va kramiSamiti vAvaitadAhAcchinnaM tantuM pRthivyA anu geSamityAha setumeva kRtvA - 'tyeti // AkramaNameva tatsetuM yajamAnaH kurute // karSakasIrapatyorbhedaH / kulapA vrAjapatiM prati dhanamarpayanti / indra AsItsIrapatiH zatakratuH kInAza' AsanmarutaH sudAnavaH / pari tvAsate nidhibhiH sakhAyaH kulapA na vrAjapatiM carantam // pRthI vainyaH kRSikarmapravarttayitA setuH kSetrasvAmyaM ca Fi pRthI vainyo'dhok tAM kRSiM ca sasyaM cAdhok // te kRSiM ca sasyaM ca manuSyA upajIvanti kRSTa rAdhirupajIvanIyo bhavati ya evaM veda / saM seturvidharaNa eSAM lokAnAmasaMbhedAya // goavamiha mahimetyAcakSate hastihiraNyaM (2) taisaM. 6 / 149. (1) tasaM. 3 2 2 1 (3) tasaM. 6 / 5 / 3 / 3. (5) asaM. 7 / 75 / 2 (4) asaM. 6 / 3014. (6) asaM. 8 / 13 / 11-12. (7) zabrA. 14 / 7 / 2 / 24; bRu. 4/4/22 sa (eSa) - (8) chAu. 7 / 24 / 2.
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH dAsabhArya kSetrANyAyatanAnIti // _ atha ya AtmA sa seturvidhRtireSAM lokAnAmasaMbhedAya // vasiSThaH pathi gRhAdikRte ca anukuuldeshvyvsthaa| sImAvAde kriyAvidhiH / mArgakSetrayorvisarge tathA parivartanena taruNagRheSvarthAntareSu tripAdamAtram* gRhakSetra virodhe sAmantapratyayaH / sAmantavirodhe lekhyapratyayaH / pratyabhilekhyavirodhe grAmanagaravRddhazreNIpratyayaH / XsmRca. 236 nasya nyAyyam / 'sImAvivAde maraNAntikA jayavyavasthA / tattu viSayAnantareNa rAjJA viSayAntarasthasya rAjJaH sImAvivAde yuddhasAdhyaviSaye kecana traividyavRddhAH vivadamAnarAjadvayamanumAnya tatsImAparijJAtAraM kukUladhAraNAdiniyamena nayeyuH / yadA satya (tasya) bhaGgaH sa tu hantavyaM iti tadviSayaH / tatprakArazca anekasmRtisiddhaH saMgRhya kiMciducyate / rAjJoH sImAnimitte vivadamAnayormadhyasthairAgatya tatsImA nirNayArtha tatparijJAtupuruSaM yaM kaMcana samAhUya tamena nayanena sAJjanaM anyena niraJjanamekena kezabhAgena zikhAvantamanyena visrastakezamekena pAdena sopAnatkamanyena nirupAnatkaM dhRtakaupInaM baddhamaunaM kRtvA viSNuH mAgadidUSaNe daNDavidhiH paithyudyAnodakasamIpeSvazucyutkarAvityAge paNa- AmakukUlamadhye jalaM nikSipya tanmadhye gaNezamarcayitvA tatkukUle dikpAlAdyAvAhanaM divyamAtRkoktaM vidhAya zatam / taccApAsya / daNDya ityanuvRttau viSNuH - pathIti / vira. 222 varuNapUjAM kRtvA dharaNIvarAhamAvAhya 'uddhRtAsI' ti sImA daNDavidhiH mantreNa pUjayitvA'pazcAllokaM nayet / pazcAdbhAgaM na sImA bhettAramuttamasAhasaM daNDayitvA punaH lokitavAn apazcAllokaH / tasminnekAdazapadacaGkramaNaiH sImAM kArayet / sImAmunnayati sati kukUlajalazoSo vA kukUlabhaGgo vA yadi syAttaM tathaivAnuyAyinaH pratyarthino hanyuH / atra sAdyaskI jayaparAjayavyavasthA / na cAtra tripakSapratI - kSaNamiti / savi. 337 tatra sImA bhettAramityasya sImAmullaGghya karSakamityartho 'dhyavaseyaH / sImApradeze punaH karSaNAdyakaraNameva punaH sImAkaraNam / tadyathA bhavati tathA rAjayate te'pi punaH mAM kArayedityasyArthaH / uttamasAhasAbhidhAnamasImAdikramaviSayam / samagrasImAtikramaviSaye tvAhatuH zaMkhalikhita 'sImAvyatikrame'STasAhasam' iti / daNDa iti shessH| daNDAdhikyAtsamagrasImAtikramaviSayatvamasya vaca * pAThazuddhi: 'mArgakSetre' ityAdi zaMkhavAkyAnusAreNa draSTavyA / (1) chAu. 81411. (2) vasmR. 16 / 8-11 (kha) taruNagRhe (RNa grahe ) (sAmantapratyayaH 0 ) sAmantavirodhe + (spi) zreNI (zreNi). (3) vismR. 5 / 105-106 dhvazu... tyAge (zucikArI) pAsya (pAsyAt); vyaka. 98; vira. 2223 vici. 99 dhvazucyu (dhvasthivyu) taccApAsya ( tacca prAsyet ); davi. 297 zu (azu) pAsya (pAsyeta ); setu.192 vicivat . (4) vismR. 5 / 167 sImAM + (liGgAnvitA ); vyaka. 98; smRca. 2363 vira. 223; ratna. 117; vyapra. 366; Da. 110; vitA. 7086 samu.116. zaGkhaH zaGkhalikhitau ca sImAvivAde kriyAvidhiH 925 gRhakSetrayorvirodhe sAmantapratyayaH, sAmantavirodha abhilekhyapratyayaH, abhilekhya virodhe grAmanagaravRddhazreNipratyayaH, grAmanagaravRddhazreNivirodhe dazavarSa bhuktAnubhuktamamyatra rAjaviprasvAt / sAmantavirodhe sAmantAnAM parasparavimatau abhilekhyaM likhitaM dazavarSabhuktAnubhuktaM dazavarSANi nirantaraM bhuktaM pramANaM taccAnyatra rAz2aviprasvAnnRpatibrAhmaNasva bhUtadravyAt / vira. 208 X vyapra. smRcavat / (1) savi. 337. (2) vyaka. 172; smRca. 233 (gRha... sAmantapratyaya: 0 ) (abhi0) varSa... svAt (varSA bhuktiranyatra rAjaviplavAt ); vira. 208; vyapra. 361 (sAmantavirodhe lekhyapratyayaH ) etAvadeva; samu. 115 smRcavat, zaMkha:..
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 926 vyavahArakANDam pali gRhAdikRte ca anukUladezavyavasthA sAhasasya gurudaNDasvAt / bhayapradarzanenAjJAnena vAM __ mArgakSetre pathi visargo rAjamArgarathaparivartanaM aparaharaNe kRte tu manunA uktaM gRhaM taDAgamArAma pUrvamaryAdAsthApanaM toraNagRharathyAntareSu tripadaM kSetraM vA bhISayA haran / zatAni paJca daNDavaH devarojAyataneSu ythessttm| syAdajJAnAdvizataM damam // yatta zaMkhalikhitAbhyAmArge yatkSetra tatra pathi sthite visargaH tyAgaH pathi- muktaM 'kSetrodakApaharaNe'STazatam' iti / daNDa iti kAnAM gacchatAM, tena sa panthA nAvaroddhavya ityarthaH / zeSaH / tadetad balAtkAreNa sodakazAlyAdikSetrApaharaNe rAjamArge rathaparivartanaM yAvatA dezena rathaparivRttiH draSTavyam / evamapahriyamANakSetrAdibhUyastvApekSayA daNDAsyAcAvAndezaH rAjamArge tyAjya ityarthaH / pUrvamaryAdA- dhikyamUddham / smRca.236 sthApanaM yAvatI pauraiH pUrvamaryAdA pUrvasImA kRtA tasyAH kauTilIyamarthazAstram : sthApanam / toraNagRharathyAntareSu tripadaM toraNagRharathyA gRhavAstukam samIpe padatrayaparimitaM dezaM tyajedityarthaH / +vira.221 vAstukam / sAmantapratyayA vaastuvivaadaaH| / sImAbhedAdau daNDavidhiH gRhaM kSetramArAmaH setubandhastaTAkamAdhAro vA kSetramaryAdAbhede aSTazataM sImAtikramaNe aSTa- vAstuH / / sahasraM kSetrodakAharaNe aSTazatam / karNakIlAyasasaMbandho'nugRhaM setuH| yathAsetuH yastu yAjJavalkIye sImAliGgavinAze prathamasAhasa bhogaM vezma kArayet / . ... uktaH sa gRhasImAliGgavinAzaviSayaH / dnnddaalptvaat| __abhUtaM vA parakuDyAdapakramya dvAvaratnI tripadI kSetrasImAliGgavinAzaviSaye tvaparAdhAdhikyAmuNDAdhikya- pAde bandhaM kaaryet| .. mAhatuH zaMkhalikhitau kSetramaryAdAbhede'STazatam' iti / avaskaraM bhramamudapAnaM vA na gRhocitamanyatra daNDa iti zeSaH / evaM grAmAdisImAliGgavinAze daNDA anyatra sUtikAkUpAdA nirdshaahaaditi| tasyAtidhikyamUhyam / uktavidhinA daNDayitvA punargahAdInAM krame pUrvaH sAhasadaNDaH / sImAliGgAni kArayediti cohyam / yatta yAjJavalkIye tenendhanAvaghAtanakRtaM kalyANakRtyeSvAcAmokSetrApaharaNe madhyamasAhasa uktaH sa tu balAdapahAraviSaya- dakamAgAzca vyaakhyaataaH| zcatvAriMzadadhikapaJcazatakArSApaNAdhikatayA madhyama - ___tripadIpratikrAntamadhyardhamaratniM vA pravezya gADhaprasRtamudakamArga prasravaNaprapAtaM vA kArayet / ' + vyaka, viravat / vyaka. vyAkhyAnaM truTitatvAnnodhdatam / tasyAtikrame catuSpaJcAzatpaNo dnnddH| (1) vyaka.98 rAja...vartanaM (rAjamArge rathasya parivartana); smRca.235 (rAja...theSTam ); vira.220-221 ekapadIpratikrAntamaratni 'vA cakricatuSpadaratna.117; vyapra.365 mArgaratha (mArge rathasya) pUrva ...... | sthAnamagniSThaM udArasthAnaM rocanI kuTTanI vA dham / ); vyau.109 kSetre (kSetra) zeSa vyapravat ; vitA.705 kArayet / tasyAtikrame caturviMzatipaNo daNDaH / mArga...vasanaM (mArgaH kSetre patho visargo rAjamArga rathasya pari- sarvavAstukayoH prAkSiptakayovA zAlayoH kiSkuvartanAM) (pUrva...STam0); samu.116 smRcavat , zaGkhaH. rantarikA tripadI vA / tayozcaturaGgulaM nIprAntaraM (2) vyaka.98; smRca.236 tikramaNe (vyatikrame) saha samArUDhakaM vA / kiSkumAtramANidvAramantarikAyAM (sAha) kAha (kApaha); vira.223, pamA.404 (sImAvya- khaNDaphullArthamasaMpAtaM kArayet / prakAzArthamalpatikrame tvaSTasahasram); vici.100 tikramaNe (vyatikrame) | mUrdhva vAtAyanaM kArayet / saMbhUya vA gRhasvAmino dakA (daka) zaGkhaH, vyapra.366 ; vyau.110; vitA.708 tikramaNe aSTa (vyatikrame tvaSTa) kAha (kApaha); setu.193-194 yatheSTaM kArayeyuraniSTaM vArayeyuH / . kramaNe (krame) samu.116 kSetra (grAmadvaya) tikramaNe (vyati. __ vAnalaTyAzcordhvamAvAryabhAga kaTapracchannamavakrame) kAha (kApaha) raNe + (taduparodhe vA) zaGkhaH. (1) kau.38.
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 927 marzabhittiM vA kArayed varSabAdhabhayAt / tasyAti- pUrvakRtatathAvidhasetvabhAve Aha-abhUtaM veti / krame pUrvaH sAhasadaNDaH / / apUrva,parakuDyAt parakIyagRhakuDyAd apakramya apasRtya, pratilomadvAravAtAyanabAdhAyAM ca, anyatra | dvau aratnI tripadI vA pAde bandhaM kArayet dvihastamAnaM raajmaargrthyaabhyH| padatrayamAnaM vA kuDyamUle nemibandhaM kArayet , svbhuubhau| khAtasopAnapraNAlInizreNyavaskarabhAgairbahi- avaskaramiti / malamUtravisargasthAnaM, bhramaM jalanirgabaMdhAyAM bhoganigrahe ca / madvAram , udapAnaM vA kUpaM vA, gRhocitaM , anyatra parakuDyamudakenopadhnato dvAdazapaNo daNDaH / tadyogyapradezAdanyasmin pradeze paragRhabAdhotpAdahetau, mUtrapurISopaghAte dviguNaH / na kArayet / tatrApavAdaH-anyatra sUtikAkUpAt , praNAlImokSo varSati, anyathA dvAdazapaNo | sUtikAsnAnodakapatanArtho gartaH sUtikAkUpaH taM tu yatheSTe daNDaH / . deze kArayedityarthaH kutaH, A nirdazAhAd A pratiSiddhasya ca vstH| nirasyatazcAvakrayaNaM, dazAhAtikramAt / tadanantaraM taM zodhayitvA zuddhamRdA anyatra paarussysteysaahssNgrhnnmithyaabhogebhyH| pUrayet / tasyAtikrama iti / uktAvaskarAdividhyullaGghane, svayamabhiprasthito varSAvakrayazeSaM dadyAt / pUrvaH saahsdnnddH| sAmAnye vezmani sAhAyyamaprayacchataH sAmAnya- teneti / tena sUtikoktakalpena, kalyANakRtyeSu muparundhato bhogaM ca gRhe dvAdazapaNo daNDaH / upanayanavivAhAdimaGgalakAryeSu, indhanAvaghAtanakRtaM, vinAzayatastadviguNaH / edhaHkASThavidAraNaprayuktaM vidhAnaM, AcAmodakamArgAzca kosstthkaanggnnvrjaanaamgnikuttttnshaalyoH| nissrAvajalamArgAzca, vyAkhyAtA uktpraayaaH| AvivRtAnAM ca sarveSAM sAmAnyo bhoga iSyate // kalyANakRtyasamApti yatheSTe deze teSAM krnnmnumtmityrthH| vAstukamiti sUtram / gRhArAmakSetrAdi sthAvarajAtaM | bhramavidhimAha -tripadItyAdi / tripadIpratikrAntaM vAstu tatsaMbaddhaM vAstukam / taducyata iti suutraarthH| parakIyakuDyAt padatrayadUrApakrAntaM, adhyardhamarani vA gRhArAmakSetrAdInAM vibhaktAnAmapi nityasamupazliSTAva- pravezya sArdhahastaM vA parakuDyAdapakramya svabhUmyantaH sthAyitvAt tatra vivAdAH saMbhavantIti tannirNayArthamidaM pravezitaM, gADhaprasRtaM nirargalamalodakaprasaraM, udakamArga prkrnnmdhyaayaistribhirvitnyte| tatra prathame gRhavAstukaM, dIrghikAkAraM, kArayet / prasravaNaprapAtaM vA kArayet sarva dvitIye vAstuvikrayaH, tRtIye viviitkssetrpthhiNsaa| malinajalapravAhapatanasthAnaM ca tathAbhUtaM kArayet |tsyaati sAmantapratyayA vAstuvivAdA iti / vAsturgahArAmA- krama iti / uktavidhilaGghane catuSpaJcAzatpaNo daNDaH / dirvakSyamANaH tadvivAdAH, sAmantapratyayAH sAmanto'nantara- ekapadItyAdi / ekapadIpratikrAntaM parakuDyAdekavAstuH ttprmaannkaaH| vAstupadArthamAha-gRhamiti / padadUrApakrAntaM, arani vA ekahastadUraM vA gRha; kSetra kedArAdi, ArAma upavanaM, setubandhaH sImA- pratikrAntamityAthai, cakricatuSpadasthAnaM cakristhAnaM bandhaH puSpaphalavATapaNDamUlavApAdirvA, taTAkaM padmAkaraH, ajabalIvardasthAnaM catuSpadasthAnaM gajAdisthAnaM ca, AdhAro vA udakabandho vA, vaastuH| amiSThaM cullIm, udaJjarasthAnaM udaJjaraM mahajalapAtraM karNetyAdi / karNeSu koTiSu kIlAH nikhAtAH sthUNAH tannivezasthAnaM, rocanakarmayantraM, kuTTanI vA ulUkhalaM ca, karNakIlAsteSu AyasasaMbandhaH AyasAnAM ayomaya- kArayet / tasya cakristhAnAdividheH, atikrame, catusUtrANAM saMbandhaH samyagAvandhanaM karNakIlAyasasaMbandhaH | viMzatipaNo dnnddH| tallakSaNaH, amugRhaM, setuH sImAbandhaH, sthAyidravyAnta- sarvavAstukayoriti / ukteSu sarveSu vAstuSu gRhacakicatupAlaiH kArya iti shessH| yathAsetubhoga setvantargatabhU- padasthAnAdiSu madhye vAstukayoyoH zAlayoH, prAkSipta'vistArAnatikrameNa, vezma sadma, kArayet / kayoH parasparasaMnikRSTayoH prAptayoH, kikutripadI vA dhya. kA. 117
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam antarikA sASTAGgulahastamAnaM padatrayamAnaM vA anta- / 'iyantaM kAlaM tvayA zuzraSamANena madantike vastavyamiti rAlaM kartavyam / tayoH zAlayoH, caturagulaM, nIprAntaraM vAmiparibhASite kAle'tIte sati 'ita Urva mA paTalaprAntAntarAlaM, kAryam / samArUDhakaM vA parasparo. vase'ti niSiddhasyApi vAsamamuJcato'vakrItasya, paryArUDhaM vA tat kArya gahapatyoranujJAyAm / kiSkumAtra- dvAdazapaNo daNDa iti vartate / nirsytshcaavkrynnmiti| miti / sASTAGgulahastaparimANaM, ANidvAraM kSudradvAraM, | mUlyadAnapUrva zuzraSusvIkaraNaM yAvatparibhASitakAlAnanu. antarikA kArayet , kimartha, khaNDaphullArtha sphuTita- vartanena madhye tyajato'vakretuzca, dvAdazapaNo daNDaH / saMskArArtha, kathaMbhUtaM, asaMpAtaM asukarajanagatAgatam / tatrApavAdaH-anyatra pAruSyasteyasAhasasaMgrahaNamithyAprakAzArthamiti / prakAzalAbhAya, alpaM, UrdhvaM, vAtA. bhogebhya iti / pAruSyaM vAgdaNDapAruSyaM, steyaM caurya, yanaM gavAkSaM, kArayet / saMbhUya veti / samAnacchandI- sAhasaM prasabhakarma, saMgrahaNaM strIsaMgrahaNaM, mithyAbhogaH / bhUya vA, gRhasvAminaH yatheSTaM svAmirucitaprakAraM, kAra- dehasaMskArAdyakaraNam / eSAM saMbhave klaptakAlapUrteH yeyuH, arthAd antarikAdivAtAyanAntamuktamanuktaM ca prAk tyajato na doSa ityarthaH / svayamabhiprasthita iti / yatkiJcit / aniSTaM anabhimataM, vaaryeyuH| klaptakAlamakhilamanuSitvA yathecchamapasUto'vakrItaH; vAnalaTyAzcordhvamiti / vAnalaTI gRhavaraNDakaH tasyA varSAvakrayazeSaM klaptavatsarazeSamUlyaM, dadyAt / Urdhvam, AvAryabhAgaM avacchAdanIyaM bhAgaM, kaTa- sAmAnya iti| ubhayasAdhAraNe, vezmani, sAhAyya, . pracchannaM kaTaistRNa vizeSairAcchAditaM, kArayet / avamarza- aprayacchataH akurvataH, sAmAnyaM, gahe bhoga, upabhoga mitti vA alpabhittiM ca, kaTapracchannAM kArayet / kasmAt uparundhato nigalatazca, dvAdazapaNo daNDaH / vinAzayataH, varSabAdhabhayAt dRSTipIDAparihArArtham / tasyAtikame tadadviguNaH caturviMzatipaNo daNDaH / ukta vidherananuSThAne, pUrvaH saahsdnnddH| prAnte zlokamAha-koSThakAGgaNavarjAnAmiti / koSThakaM pratilomadvAravAtAyanabAdhAyAM ceti / pratilomena gRhadvAram, aGgaNaM ajiraM, baje avaskarasthAna, dvAreNa paragRhajanapratikUlena dvAreNa vAtAyanena ca paro- varcAnAmiti kvacit. pAThaH ityeteSAm, agnikuTTanapadravotpAdane, pUrvaH sAhasadaNDa iti vartate / tatrApa- | zAlayoH agnizAlA mahAnasaH kuTTanazAlA ulUkhalazAlA vAdaH-anyatra rAjamArgarathyAbhya iti / rAjamArga- tayoH, sarveSAM ca, vivRtAnAM anAvRtadezAnAM, bhogaH, rathyAbhimukhyena dvAravAtAyanayoH karaNe tu satyAmapi para- sAmAnyaH sAdhAraNaH, iSyate / zrImU. bAdhAyAM na doSa ityrthH| vAstuvikrayaH ___ khaatetyaadi| khAtaM gartAdi, sopAnaM ArohaNaM, jJAtisAmantadhanikAH krameNa bhUmiparigrahAn praNAlI jalanirgamapathaH, nizreNiradhirohaNI, avaskaraH kretamabhyAbhaveyuH / tato'nye baayaaH| malamUtravisargasthAnaM, eteSAM bhAgaiH etatkaraNArthamapahRtaiH | sAmantacatvAriMzatkulyA gRhapratimukhe vezma bhamibhAgaH, bahirvAdhAyAM bahirjanapIDane, bhoganigrahe ca zrAvayeyuH / sAmantagrAmavRddheSu kSetramArAma setuparasya bhUmyupabhogapratibandhe ca, pUrvaH sAhasadaNDa ityev| bandhaM taTAkamAdhAraM vA maryAdAsu ythaasetubhogm| .. parakulyamiti / parakIyAM bhitti, udakena jalAva- 'anenArpaNa kaH kretA' iMti trirAghuSitamavyAhataM sekena upannatA, dvAdazapaNo daNDaH / mUtrapurISopaghAte para- kretAM kretaM labheta / kuDyasya mUtrapurISAbhyAmupaghAte, dviguNaH caturviMzati- spardhayA vA mUlyavardhane mUlyavRddhiH sazulkA paNo daNDaH / praNAlImokSo varSatIti / parjanye varSati sati kozaM gaccheta / vikrayapratikoSTA zulkaM dadyAt / praNAlIdvAreNodakamokSaH kartavyaH / anyathA amokSaNe | asvAmipratikoze caturviMzatipaNo daNDaH / bhavRSTiSu praNAlImokSaNe vA, dvAdazapaNo daNDaH / .: bhavakrItaviSayamAha-pratiSiddhasya ca vasata iti / / (1) kau.3|9.
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ "sImAvivAdaH 929 saptarAtrAdUrdhvamanabhisarataH pratikruSTo vikrINIta / | dvizatapaNaH, daNDaH / anyatra catuSpadAdiviSaye, catuH pratiSThAtikrame vAstuni dvizato daNDaH anyatra viMzatipaNo daNDaH / iti vAstuvikrayaH vyAkhyAta iti caturviMzatipaNo daNDaH / iti vAstuvikrayaH / | zeSaH / gatAdhyAye vAstoH SaTra prakArA uktAH / tatra prAdhA- sImAvivAdaH / kssetrvivaadH| mryaadaasthaapnm| nyena nesibandhaprasravaNaprapAtaparasparAntarAlAni cakicatu- sImavivAdaM grAmayorubhayoH sAmantA paJcagrAmI padasthAnAdikaM cAbhihitam / gRhAdInAM vikrayAdikaM / dazagrAmI vA setubhiH sthAvaraiH kRtrimaivI kuryAt / tvsminndhyaaye'bhidhiiyte| ___karSakagopAlavRddhakAH pUrvabhuktikA vA, abAhyAH - jJAtItyAdi / zAtisAmantadhanikAH zAtirdAyAdaH | setUnAmabhijJA bahava eko vA nirdizya sImasetUna sAmanto nikaTagRhavAsI dhanikaH RNaprayoktA ete, viparItaveSAH sImAnaM nayeyuH / uddiSTAnAM setUkrameNa pUrvAbhAve para * iti paripATyA, bhUmiparigrahAn , nAmadarzane sahasradaNDaH / tadeva nIte sImApahAriNAM gRhAdIn , ketuM, abhyAbhaveyuH ahe yuH, abhyAvahe yuriti setucchidAM ca kuryAt / vA pAThaH lbhernnityrthH| tataH teSAmabhAve, anye baahyaaH| pranaSTasetubhoga vA sImAnaM rAjA yathopakAraM abhyAbhaveyuH / vibhajet / sAmantetyAdi / sAmantacatvAriMzatkulyAH naikaTikaiH kSetravivAda sAmantagrAmavRddhAH kuryuH / teSAM dvaidhIcatvAriMzatA gRhibhiH sametAH, gRhapratimukhe gRhasyAgre, bhAve yato bahavaH zucayo'numatA vA tato niyavezma zrAvayeyuH 'vikreSyAmahe'' iti pratikrozeyuH / ccheyuH / madhyaM vA gRhNIyuH / tadubhayaM paroktaM vAstu sAmantagrAmavRddheviti / teSu zRNvatsu, kSetram, ArAmaM rAjA haret pranaSTasvAmikaM ca / yathopakAraM vA setubandhaM, taTAkam, AdhAraM vA alpasarazca, maryAdAsu vibhjet| tattatsImAsu sthitvA, yathAsetubhogaM 'ime'sya sImA- prasahyAdAne vAstuni steyadaNDaH / kAraNAbandhAH etAvAn bhoga' iti ca yathAsthitasetubhogani- dAne prayAsamAjIvaM ca parisaMkhyAya bandhaM dadyAt / dezayuktaM, zrAvayeyurityanuSajyate / aneneti , anenArpaNa maryAdApaharaNe pUrvaH saahsdnnddH| maryAdAbhede 'keH ketA' iti, triH vAratrayam, AdhuSitaM uddhRSya caturviMzatipaNaH / zrAvitaM, gRhAdikam, avyAhata jJAtyAdyapratiSiddha, kretA, tena tapovanavivItamahApathazmazAnadevakulaketuM labheta mUlyadAnena svIkartumarhet / yajanapuNyasthAnavivAdA vyAkhyAtAH / iti ___ spardhayA vA mUlyavardhana iti / RtRsaMgharSeNa nimi- | maryAdAsthApanam / ttena mUlyasya vikretRnirdiSTApekSayAdhikyasaMbhave, mUlya- sImAvivAdamAha-sImavivAdamityAdi / dvayorAvRddhiH sazulkA kozaM gacchet mUlyavRddhathaMzaH zulkasahitaH mayoH sImAvyatikramavivAde prasakte, sAmantA samIparAjabhANDAgAraM prApnuyAt / vikrayapratikoSTA vikraye vartinI, paJcagrAmI dazagrAmI vA arthAt tatsthA vyavamUlyavardhayitA, zulkaM dadyAt / / hArajJAH samudetya girinadIvipinAdibhiH sthAvaraiH setu___ asvAmipratikroza ityaadi| bhUmyanadhikAriNaH prati bhistuSAGgArabhasmAdibhizca kRtrimaiH kuryAt nirNayet / krozatazcaturviMzatipaNo dnnddH| saptarAtrAdUrdhvamiti / karSakagopAlavRddhakA ityAdi / sAmantagrAmAbhAve kRSipratikruzya krayavyavahArazuddhayartha vyavahArasthAnamana bhi- karmiNo vRddhagopAlakAH, pUrvabhoktAro vA sImAnaM nirNagacchan pratikoSTA AsaptarAtraM prtiikssnniiyH| tata urva, yeyuH / avAhyAstadantardezavAsinaH naSTasImAsetuviSayApratikruSTo vikrINIta, anyasmai / pratikruSTAtikrame prati- visaMvAdijJAnazAlino bahavo lubdhakAdaya teSveka eva vA, kruSTakRte'tikrame pratikoSTAramanAdRtya tadanyasmai vikraye sImAsetUn nirdizya amukapradezaH pUrvasImetyaGgalyA kriyamANe iti yAvat, vAstuni dvizataH vAstuviSaye padizya sImAnaM nayeyuH samarthayeyuH drshyeyuH| vipirItaveSA
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 930 vyavahArakANDam kuryAt / ityavAhyAnAM vizeSaNaM, sImAnayanakAle viparItaM veSaM rakta bAdhAbAdhikam / vastramAlyAdidhAraNarUpaM jyAdiveSaM te dhaaryeyurityrthH| sarva eva vivAdAH sAmantapratyayAH / vivItasImAkhyAtRRNAM jyAdiveSadhAraNaM tatsamudAcArasiddhaM sthalakedAraSaNDakhalavezmavAhanakoSThAnAM pUrva pUrvadraSTavyam / uddiSTAnAmiti / nirdiSTAnAM setUnAM, | mAbAdhaM saheta / adarzane pradarzanAbhAve, sahasradaNDaH sahasrapaNo daNDaH, brahmasomAraNyadevayajanapuNyasthAnavarjAH sthlnirdessttH| tadeveti / nIte setau yathAnirdiSTe pradarzanena | prdeshaaH| niNIte sati, sImApahAriNAM, setucchidAM ca,sImAsthita- AdhAraparivAhakedAropabhogaiH parakSetrakRSTabIjavRkSabhaJjakAnAM ca, tadeva daNDavidhAnaM sahasrapaNalakSaNaM | hiMsAyAM yathopaghAtaM mUlyaM dadyuH / kedArArAma setubandhAnAM parasparahiMsAyAM hiMsAdviguNo daNDaH / pranaSTasetubhogaM vetyAdi / atyantAvijJAtasetuM atya- pazcAnniviSThamadharataTAkaM noparitaTAkasya kedArantAvizAtabhuktiM ca, sImAnaM kSetrAdipradeza, rAjA, mudakenAplAvayet / upari niviSTaM nAdharayathopakAraM upakArAnuguNyena, vibhajet / | taTAkasya pUrAnAvaM vArayed anyatra trivarSAparata kSetravivAdamAha-kSetretyAdi / kSetravivAda, sAmanta- karmaNaH / tasyAtikrame pUrvaH sAhasadaNDastaTAkagrAmavRddhAH, kuryuH nirNayeyuH / teSAM dvaidhIbhAve pakSabhede | vAmanaM ca / sati, yato bahavaH zucayo'numatA vA yasmin pakSe bahavaH / paJcavarSoparatakarmaNaH setubandhasya svAmyaM lupyepraviSTAste ca . bAhyAbhyantarazaucasaMpannAH lokasamatAzca, | tAnyatrApadbhayaH / tato niyaccheyuH tena pakSeNa nirnnyeyuH| madhyaM vA gRhNIyuH / taTAkasetubandhAnAM navapravartane pAzcavarSika: samaM pakSaM vA gRhItvA vibhajya nirNayeyuH / tadubhayaM parihAraH / bhanotsRSTAnAM cAturvarSikaH / samupAparoktamiti / cedityadhyAhartavyaM bahupakSAnusAranirNayaH rUDhAnAM traivarSikaH / sthalasya dvaivarSikaH / svAtmAdhAne samapakSAnusAranirNayazcetyubhayaM vivAdibhyAM pratiSiddhaM vikraye c| . cet, vAstu vivAdaviSayabhUtaM kSetra, rAjA haret svayaM | khAtaprAvRttimanadInibandhAyatanataTAkakedArAgRhNIyAt / pranaSTasvAmikaM ca apagatasvAmikaM ca | rAmapaNDavApAnAM sasyavarNabhAgottarikaM , anyebhyo vAstu rAjA haret / yathopakAraM vA, vibhajet apagata- | vA yathopakAraM ddyH| svAmidAyagrahaNArhebhyo vibhajya vA dadyAt / prakrayAvakrayAdhibhAgabhoganisaSTopabhoktArazcaiSAM prasahyAdAna iti / balAd gRhIte sati vAstuni, pratikuryuH / apratIkAre hInadviguNo daNDaH / steyadaNDaH cauryavihito daNDo grahItuH / kAraNAdAne setubhyo muJcatastoyamavAre SaTpaNo damaH / prayAsamityAdi / RNAdikAraNavazAd gRhIte vAstuni vAre vA toyamanyeSAM pramAdenoparundhataH // kSetrasaMskArArthe prayuktaM kAyAdyAyAsaM kSetrasamutthaM phalaM ca sarva eveti / sarva eva vivAdAH, sAmantapratyayAH mUlyataH parigaNayya, bandhaM dadyAt taddhane RNadhanAdu- anantaravAstunimittAH / tattvaM ca vAstuSu paraspareNa dricyamAne dRSTe tamadhikamaMzaM bhUsvAmine prayacchet / parasparasya yadA pIDotpAdastadaiva tannivAraNAya vivAdAnAM maryAdApaharaNe ubhayabhUmyoH sImApahAre, pUrvaH sAhasa- pravartanAt / tatra dvayoranyatarasyAvazyapIDanIyatvaprAptau daNDaH / maryAdAmede sImAyA ekadezApahAreNa bheda- niyamamAha-vivItasthaletyAdi / vivItaM pravRddhatRNakaraNe, cturviNshtipnnH| stambo gavAdipracAradeza: sthalaM lUnApanItatRNastambA uktaM gRhAdisImAvivAdavidhAnaM tapovanAdisaptaka- | pariSkRtA bhUmiH kedAraH kSetraM SaNDaH kadalyAdivanaM khalaM viSayeSvapi vivAdeSu yojanIyamityAha-tenetyAdi / iti | dhAnyapavanasthAnaM vezma prasiddhaM vAhanakoSThaH gavAzvAdi: maryAdAsthApanamiti / vyAkhyAtam / zrImU. | sthAnaM eSAM saptAnAM madhye, pUrva pUrva kartR, AbAdhaM
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH uttarottaranimittAM pIDAM, saheta / | dhAyatanaM nadIsetubandhAzrayaM tatpravartitakulyopaneyajalaM, ...brahmasomAraNyadevayajanapuNyasthAnavarjA iti / brahmA- taTAkaM lakSaNayA taTAkopaneyajalaM, kedArArAmau pratIto, raNyaM somAraNyaM devasthAnaM yajanasthAnaM puNyasthAnaM ca varja- SaNDavApaH kadalyAdivApasthAnaM ityeteSAM madhye, anyatamaH yitvA sarve bhUbhAgAH sthalapradezAH kSetrayogyAH pradezAH miti zeSaH, sasyavarNabhAgottarikaM dayaH sasyavarNottarika veditavyAH / sasyavarNAdhikyayuktaM bhAgottarikaM bhAgAdhikyayuktaM ca AdhAraparivAhakedAropabhogairityAdi / jalAdhArakhAtena | yathA bhavati tathA dadyuH, arthAt adhikasasyavarNa niSpAtato jalaparivahanadIrghikAracanayA sthalIkedArIkaraNena dakAyAdhikabhAgadAyakAya ca kRSyarthe / anyebhyo vA ca parakIyakedAroptadhAnyabIjopaghAte upaghAtAnusAreNa | avyasanibhyaH karmaNyebhyaH, yathopakAraM dadyuH yathAphalodhAnyamUlyaM ddyuH| kedArArAmasetubandhAnAM prsprhiNsaayaaN| dayabhAgadAnaparibhASayA ddyuH| ... hiMsAdviguNa upahataphaladviguNaH, dnnddH| prakrayAvakrayAdhibhAgabhoganisRSTopabhoktAra iti / prkryopshcaannivissttmiti| uttarakAlotpannaM adharataTAkaM, pabhoktAraH kSetrAdikaM krItvA bhoktAraH, avakrayopauparitaTAkasya pUrvotpannasya, kedAraM udakena nAplAva- | bhoktAra: 'phalite'phalite vA kSetrAdau phalametAvat pratiyet nApUrayet / upariniviSTamiti / uparitaTAkaM pazcA- niyataM svAmine dAsyAmI'ti saMvidA kSetrAdisvIkAro niviSTaM adharataTAkasya' pUrvasiddhasya, pUrAnAvaM pravAha- 'vakrayastadupabhoktAraH, AdhyupabhoktAraH praNayagRhItasuti, na vArayet / anyatra trivarSoparatakarmaNa iti / / bhoktAraH, bhAgabhogopabhoktAraH upalabdhasya phalasyaitAvAn taccedadharataTAkaM varSatrayaparityaktajalapAyanasAdhyakRSikarma bhAgo deya iti saMvidA bhoktAraH, nisRSTopabhoktAraH bhavet, tadA parAsrAvavAraNe na doSa ityrthH| tasyAtikrame yathAdattabhAgagrahaNaparibhASayopabhoktArazca, eSAM taTAkA. uktavidherlaGghane, pUrvaH sAhasadaNDaH, taTAkavAmanaM ca dInAM, pratikuryuH upaghAtapratividhAnaM kuryH| apratIkAre jalanirgamanena taTAkazUnyIkaraNaM ca dnnddH| pratIkArAkaraNe, hInadviguNo daNDaH / paJcavarSoparatakarmaNa iti| paJcavarSIpekSitasya, setu- adhyAyaprAnte zlokamAha-setubhya iti| avAre bandhasya, svAmyaM khAmitvaM svAmino lupyeta nazyet , | Atmano'paryAye, setubhyastaTAkAdibhyaH, toyaM muJcataH anyatrApadbhaya iti / paracakrAdyApatsu tUpekSitasya svAmitvaM kSetrAdikaM pAyayataH, SaTpaNo damaH daNDaH / anyeSAM na hIyeta / vAre paryAye, pramAdena ajJAnena, toyaM uparundhato vA taTAkasetubandhAnAmiti / teSAM, navapravartane nUtana- | anyakSetrajalapAyana pratibadhnatazca, SaTpaNo damaH / zrImU. nirmANe, pAJcavarSikaH paJcavarSavyApI, parihAraH karamokSaH, | udakamArganirodhe sasyAdihiMsane ca daNDaHkAryaH / bhanotsRSTAnAmiti / mahAjalapravAhAdyupahatoparata- karmodakamArgamucitaM rundhataH kurvato'nucitaM karmaNAM, navapravartane nUtanakRSipravartane, cAturvarSikaH pari daNDaH / haarH| samupArUDhAnAmiti / tRNastambavanAdicchedanonmUla- setukUpapuNyasthAnacaityadevAyatanAni ca paranAdinA navakSetrIkRtAnAM sthalAnAM navapravartane, traivarSikaH | bhUmau nivezayataH pUrvAnuvRttaM dharmasetumAdhAnaM vikraya parihAraH / sthlsyeti| svata eva tRNastambAdizUnyatayA | vA nayato vA nAyayato vA madhyamaH sAhasadaNDaH sukarasaMskArasya bhUpradezasya, navapravartane, dvaivarSikaH, zrotaNAmuttamaH anyatra bhagnotsaSTAt / / parihAraH / svAtmAdhAne vikraye ceti / AdhIkaraNe | svAmyabhAve prAmAH puNyazIlA vA pratikuyuH / vikrayaNe caiSAM svAtmA navapravartaka eva, prabhuriti shessH| pathipramANaM durganiveze vyAkhyAtam / kSudrasvAmyAdhAna iti vA paatthH| pazumanuSyapathaM rundhato dvAdazapaNo dnnddH| mahAkhAtaprAvRttimetyAdi / khAtaprAvRttimaM khanana kRpapeyajalam , nadyAyatanaM nadyAzrayaM nadIpeyajalaM, niba
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ hArakANDam svAmyabhAva iti / pravartaka tatputrAdyabhAve, grAmAH grAmavAstavyAH, puNyazIlA vA grAmAvAstavyA api pratikuryuH saMskuryuH, arthAd bhagnaM setvAdikam / pathihiMsAM vaktuM tatpramANaM durganivezoktaM smArayati - pathipramANamityAdi / kSudrapazu manuSyapathamiti / kSudrapazumArga manuSyamArga ca durganivezoktaM, rundhataH, dvAdazapaNo daNDaH / mahApazupathaM gavAzvAdimArga, rundhataH, catuviMzatipaNaH / hastikSetrapathaM rundhataH catuSpaJcAzatpaNaH / setuvanapathaM rundhataH SaTchataH / zmazAnagrAmapathaM rundhato dvizataH / droNamukhapathaM rundhataH paJcazataH / sthAnIyarASTravivItapathaM sthAnIyaM prasiddhaM rASTravivIte samAhartRsamudayaprasthApanokte teSAM panthAnaM, rundhataH, sAhasraH / atikarSaNe caiSAmiti / atikarSaNa mapakarSaNaM nyUnIkaraNa uktAnAM pathAmekadezApaharaNena pramANato nyUnIkaraNe, daNDacaturthAH pUrvoktadaNDacaturbhAgAH, daNDAH / karSaNe pathiSu kRSikaraNe, pUrvoktAH daNDAH / SER pazupartha caturviMzatipaNaH / hastikSetrapatha catuSpavAzatpaNaH / setuvanapathaM SaTchataH / zmazAnagrAmapathaM dvizataH / droNamukhapathaM paJcazataH / sthAnIyarASTravivItapathaM sAhasraH / atikarSaNe caiSAM daNDacaturthA daNDAH / karSaNe pUrvoktAH / kSetrikasyAkSipataH kSetramupavAsasya vA tyajato dvAdaNDaH anyatra doSopanipAtA viSahyebhyaH / karadAH karadeSvAdhAnaM vikrayaM vA kuryuH, brahmadeyikA brahmadekeiSu / anyathA pUrvaH sAhasadaNDaH, karadasya vAkaradagrAmaM pravizataH / karadaM tu pravizataH sarvadravyeSu prAkAmyaM syAd anyatrAgArAt / tadapyasmai dadyAt / anAdeyamakRSato'nyaH varSAyupabhujya prayAsaniSkrayeNa dadyAt / akaradAH paratra vasanto bhogamupajIvayeyuH / grAmArthena prAmikaM vrajantaM upavAsAH paryAyebAnugaccheyuH / ananugacchantaH paNArdhapaNikaM yojanaM dadyuH 1 grAmikasya grAmAdastenapAradArikaM nirasyata caturviMzatipaNo daNDaH grAmasyottamaH / nirastasya pravezo hyadhigamena vyAkhyAtaH / atha vAstukasya tRtIyAdhyAya Arabhyate / pUrvAdhyAye sImAdinirNayaH kSetrAdInAmuktaH / udakamArganirodhe sasyAdihiMsane ca daNDavidhirihocyate / karmodakamArgamiti / kRSyarthajalamArgam, ucitaM pUrvAnuvRttaM, rundhataH, anucitaM kurvato vA navaM pravartayato vA, pUrvaH sAhasadaNDaH / * setukUpapuNyasthAna caityadevAyatanAni ceti / selvAdIni paJca, parabhUmau, nivezayataH sRjataH, pUrvAnuvRttaM dharmasetumAdhAnaM vikrayaM vA nayato nAyayato vA pUrvapuruSaidharmArthe visRSTaM setukUpataTAkAdikaM AdhIkurvato vikrINAnasya tatputrAdestatprayojakasya vA, madhyamaH sAhasadaNDaH / zrotRRNAM tatsAkSiNAM uttamaH sAhasaH / tatrApavAdaH - anyatra bhagnotsRSTAt, upahatAsaMskRtopekSita setvAdivyatirekeNa / kSetrikasyeti / bIjakAle, kSetraM akSipataH karSakAyAnarpayataH, kSetrikasya kSetrasvAminaH, tyajata upavAsasya vA kRSimabhyupetya bIjAtrApakAle kSetraM muJcataH karSakasya vA, dvAdazapaNo daNDaH / anyatra doSopanipAtAviSahyebhya iti / doSaH kSetradotraH upanipAto rAjacorAdyupadravaH avihyaM mahArogAdi eteSu nimitteSu kSetratyAgo na doSAya / karadA iti / karadAyakAH, karadeMSu AdhAnaM vikrayaM vA kuryuH, na tvakaradeSvityarthaH / brahmadeyikAH, brahmadAyakA ityapi pAThaH, brahmadeyaM brahmadAyo vA karamokSitaM brAhmaNabhogyaM kSetrAdikamucyate tathAvidhabhUmisvAminaH, brahmadeyikeSu AdhAnaM vikrayaM vA kuryuH, na tvatathAbhUteSu / anyathA uktavidhyatikrameNAdhAnavikrayakaraNe, pUrvaH sAhasadaNDaH / AhitavikrItakSetrasvIkarturdaNDamAha--karadasya vetyAdi / karadaM tviti / karadaM grAmaM pravizataH karadasya, sarvadravyeSu dhAnyacatuSyadAdiSu, prAkAmyaM svAcchandyaM svAmitvaM, syAt, anyatrAgArAt vikretRgRhavarjam / tadapi asmai dadyAt kSetra vikretA yadi gRhamapi vikretumicchet tadA kSetrakretre eva tad vikrINIyAt / anAdeyamiti / saMskRtaM grAhyaphalatvAdAdeyaM tadbhinna
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 933 manAdeyamasaMskRtaM kSetram, akRSataH saMskaraNAzaktatvAda- parimANamiyattAparicchedanamiti yAvat / jyeSThe mAsi karSayataH svAminaH, anyaH svAminiyuktaH, paJcavarSANi | nayennirNayaH kartavyaH / mAsa vizeSeNa nirNayakaraNe hetumAha upabhujya, prayAsaniSkrayeNa dadyAt kUpataTAkAdikhananArtha saMprakAzeSu setuSu / setavaH sImAliGgAni vakSyamANAni vyayamAtmakRtaM gRhItvA pratyarpayet kSetram / loSThapASANAdiviziSTajAtIyasImA grAhyA, tuNaguJjAdIni akaradA iti / akaradA brahmadeyikAdayaH, paratra prAgasmAtkAlAt utthiteSu tRNeSu loSThapASANayoranyaprAmAntare, vasantaH bhogaM upajIveyuH kSetrabhogamAtraM | syAzca bhUmena vizeSo lkssyte| pASANalakSitAyAM yadA gRhNIyuH, hiraNyakaradaNDaM tu rAjA gRhNIyAditi tatra tRNAni na jAyante tadA sA sImeti nizcIyate / bhaassaattiikaa| evaM ballIsthAnAdiSvapi / prAgvasantAdvAsantike dAhe grAmArtheneti / grAmakAryavazena, grAmikaM grAmamukhyaM, vizeSo na (2) lkssyte| hetvabhidhAnAcca / yasmindeze yadA vrajantaM dezAntaraM gacchanta, upavAsAH upajIvya grAma vyajyante tato mAsAtkAlaharaNaM kartuM na deyamanyadA tu vasantaH karSakAH, paryAyeNa dhAravyavasthayA, anugccheyuH| liGgajJAnArtha kAlApekSA'pi bhavatItyetAvatphalaM jyeSThaananugacchantaH paNArdhapaNikaM yojanaM dadyuH ekaikasya grahaNe / medhA, gantavyAdhvayojanasyaitAvaditi vyavasthayA deyaM dravyamiha (2) dvayo mamaryAdAviSayAyAM vipratipattau utpayojanaM tata sArdhapaNAtmakaM grAmikAya dyH| nAyAM jyeSThe mAsi grISme tApasaMzuSkataNatvAtprakaTIbhUteSa grAmikasyeti / grAmamukhyasya, grAmAda, astenapAra- sImAliGgeSu rAjA sImAM nishcinuyaat| gorA. dArikaM steyena paradAraratatvena vA doSeNAyuktaM, nirasyataH (3) grAmagrahaNaM kSetrAderupalakSaNArtham / smRca.232 bahiSkurvataH, caturviMzatipaNo daNDaH / grAmasya / prakAzAprakAzasImAcihnavidhi: grAmavAsisamudAyasya bahiSkurvataH, uttamaH saahsdnnddH| 'sImAvRkSAMstu kurvIta nyagrodhAzvatthakiMzukAn / nirastasyeti / grAmAniSkAsitasya / corapAradAri- zAlmalIsAlatAlAMzca kSIriNazcaiva pAdapAn / / kAdeH, pravezaH punAmAbhigamanaM, hizabdastuzabdArthe, (1) pAdapA vRkSAH / kSIriNo'rkodumbaraprabhRtayaH / adhigamena vyAkhyAtaH paragRhAbhigamanoktena daNDena ete ca cirasthAyitvAt sImAdeza eva ropayitavyA na samAnadaNDa ityrthH| grAmamadhye, sImAdezAdanyatra kriyamANA na nizcAyakAH manuH syuH| . . . medhA. sImAnizcayakAla: / (2) nyagrodho vaTaH, kiMzukaH palAzaH / smRca.228 'sImAM prati samutpanne vivAde graamyordvyoH| gulmAnveNUMzca vividhAn zamIvallIsthalAni ca / jyeSThe mAsi nayetsImAM suprakAzeSu setuSu // / zarAna kubjakagulmAMzca tathA sImA na nazyati / / . (1) sImAM prati vivAde sImAnimitte lakSaNetthaMbhUteti prateH karmapravacanIyatvAt dvitIyA, nimittamapi lakSaNa __ (1) msmR.8||246 stu (zca) lI (lIn ); mitA. miti zakyate vaktum / sImA maryAdA grAmAdInAM vibhAga | 21159; vyaka.170; smRca.228 lI (lIn ); vira. 202; pamA.387; ratna.112; vici.93; smRci.22% (1) msmR.8|245 kha. pustake supra (saMpra); apa.21151 . nRpra.31, vyapra.354 smRcavat ; vyau.104 vitA.685%; yessImAM (yedetAM); byaka.170 yetsImA (yedenA) su (sa); rAkau,463, setu.184; samu.113; vivya.46 pU. smRca.232, vira.201 vyakavatapamA.396 mAsi (2) msmR.8|247; mitaa.2|151 kubja (kuja) tathA (mAse) su (sa); ratna.115, vici.92.93 vyakavat ; (yathA); vyaka.170, vira.202 nveNaM (nanyAM); ratna.112; smRci.22 su (sa); savi.337 jyeSThe (jyeSTha); vyapra.361- vici.93 tathA (yathA); smRci.22; vyau.104 zarAn 20: seta.184 vyakavata :sama.115: vidhya 46 vyaka- 1 mAsavizeSanirNaye hetumAha. 2 lAdanatthiteSa. bat bhAca. vyakavat. 3 zAyante. 4 nAdeya. 5 liGgAzA.
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 934 vyavahArakANDam (1) saMhataprakANDA vIrudho gulmAni / veNava | zatahastA tu vApikA / puSkariNyastadardhe tu yAvaddhanu:AragvadhAdayaH / bahutvAcca vividhagrahaNam / valyo zatadvayam // taDAgo'STazataH proktaH sarastu caturasrakam // vratatayaH dIrghAGakurAstRNajAtayaH / sthalA kRtrimA ityadhikasaMkhyAvacchedArtham / / maca. sazADavalAdipiNDikA / kubjakasya gulmatvAtpRthagupa- upacchannAni cAnyAni sImAliGgAni kArayet / deza AdarArthaH / evaM sImA na kadAcinnazyati / sImAjJAne nRNAM vIkSya nityaM loke viparyayam // anyathA taM pradeza kazcitkarSaNena nAzayet / gulmAdI- (1) anyAni pracchannAni karISAdIni bhavanti / nAmupadezaH pradarzanArtho na prisNkhyaarthH| medhA. kArayedrAjA navagrAmasaniveze kRte nirNayArtham / +medhA. (2) gulmAnprakANDarahitAnveNUMzca pracurakaNTakatvAlpa- / (2) sImAparijJAne sarvadA loke janAnAM bhrAntiM kaNTakatvAdibhedena nAnAprakArAnsImAvRkSAnvallIlatAH dRSTvA'dRSTAni guhyAni vakSyamANAni sImAcihnAni sthAnAni kRtrimonnatabhUbhAgAn zarAn kubjakagulmAMzca kArayet / gorA. pracurAlpabhogatvenAdarArtha pRthanirdiSTAnsImAliGgabhUtA- .(3) upacchannAni mRnmadhyanihitAni / mavi. nkuryAt / evaM kRte sImA na nazyati / mamu. azmano'sthIni govAlAMstaSAnbhasmakapAlikAH / taDAgAnyudapAnAni vApyaH prasravaNAni ca / karISamiSTakAGgArAMzcharkarA vAlukAstathA // sImAsaMdhiSu kAryANi devatAyatanAni ca // yAni caivaMprakArANi kAlAdbhamina bhakSayet / (1) mahAmbhAMsi taDAgAni / vApyaH puSkariNyaH / tAni saMdhiSu sImAyAmaprakAzAni kArayeta // udapAnAni kUpaprabhRtIni / prasravaNAnyudakasyandA ISa- --------- + upalabdhamudritapustakeSu ayaM granthaH 'taDAgAnyudapAnAni' tsavadudakA bhUpradezAH / devatAyatanAni yakSagRhAdIni / - iti zlokavyAkhyAne pramAdAt saMgRhItaH / etAni prakAzakAni / na hyetAni svalpenAyAsena nAza (8) msmR.8|249; mitA.21151; vyaka.170 nityaM yituM zakyante / nAzyamAneSu ca mahAnpratyavAyo bhavati / loke vati / loke (loke nityaM); smRca.228 nityaM loke (loke nitya); sarvasya codakArthino devatAdarzanArthinazca tatra saMnidhA- vira.203 vyakavat vici.93 upa (bhUmi) zeSa vyakavat nAt sujJAtazca sAkSiNAM sImAsaMdhirbhavati / medhA. smRci.22, savi.333 cchannA (cihnA) zeSa vyakavat ; : (2) taDAgAni puSkariNyaH / udapAnAni kuupaaH| vyau.105, rAko.463; setu.185 vicivat ; samu. vApyaH kSudrapuSkariNyaH / prasravaNAni bRhatkhAtAni / 113 smRcavat ... mavi. (2) masmR.8250; mitA.22151 rAzcharka (razarka); (3) eteSu sImAnirNayAya vikhyApya kRteSUdakAdya- vyaka.171 vAlA...kAH (bAlIstathA bhasmakapAlikAm) rAM rthajanA api zrutiparaMparayA cirakAle'pi sAkSiNo ... stathA (razarkarAzmakapAlikAH) vira.203 kAstathA (kAzca bhavanti / ha); rana.112, vici.93 stuSAn (stathA) zeSaM viravat / (4) tatra dezasImni taDAgaH kAryaH / grAmasIni smRci.22 viimi.2|251 stuSAn (stathA); vyapra.354 mitAvat , bRhaspatiH vyau.105, rAko.463; setu. vApI / kSetrasImni kUpaH / gRhasImAyAM prasravaNam / jalasaMcaraNArthamarthato vyavasthA / tatra 'paJcAzadbhirbhavetkUpaH 185 vicivat ; samu.113. (3) msmR.8|251mitaa.2|151, smRca.228 (setu); vitA.685 pU. setu.184-185 vividhAn (bahudhA) saMdhi (siddhi) mAyA...ni (mAyAH prakAzAni ca); vira. tathA yathA) nazyati (hanyate); samu.113 zarAn (kAzAn ). 203 yAma (yA a); ratna.112, vici.93 viravat ; (1)msmR.8|248 mitaa.2|151; vyaka.170;vira. smRci.22; viimi.2|151 viravat ; byapra.354 utta., 202, vici.93, smRci.22; vyau.104.105 | bRhaspatiH; vyau.105 zAni (zyAni); vitA.687, vitA.685 NAni ca (NAstathA); setu.185; samu.113. rAko.463 setu.185 viravat ; samu.113 viravat . . 1 (sthalA0) 1 yam.
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 935 (1) karISaM zuSkaM gomayam / aGgArA agnidagdhAH | athavA yayoAmayoH pradezAntare sa evodakAgamo kASThAvayavAH / pASANAH kaThinA mRdaH shrkraaH| kapA- vibhAgahetuH pradezAntare ca vipratipattistatra likA kalazaikadezaH / khadirasArakAlAjanAdyAni | sa eva pramANam / athavA mahAgrAmaviSayametat / zarkarAditulyAni / kaivaMprakAratA ata Aha, kAlAd | nadyAH pAra eko'vAra eko grAmastatra na pArAvAribhibhUmirna bhakSayet / bhUmerbhakSaNamupamayA svarUpApAdanam / rvaktavyaM 'asmadIyA bhUmiratrApi vidyata' iti / yadi yathA bhakSitaM bhedena nopalabhyate tadvadbhumisAdApannamiva nAmAnyatarazUnyatvAdatikramya na dattamapi, tathApi na tAdRzaM kuryAt / medhA. bhogaH pramANaM vibhAgaH hetuH svalpe'pahAre (1) / (2) pASANAsthigovAlatuSabhasmakharparikAzuSkago medhA. mayapakkeSTakAGgArahapatkaNikAsikatA anyAnyapyevaMvidhAni (2) vivadamAnayomiyoH prAguktairetairuktacihna khadirasArikAkAlAjanAdIni tAni grAmasaMdhiSu praccha- rAjA sImAmunnayet vasatoH punaravicchinnayA bhuktyA nAni sthApayet / XgorA. | sImA nirNayo na tu tripuruSAdikatayA / tasyAdhiH sImeti 'vizeSeNa prakAze tu palAzakiMzuko matau / / paryudastatvAt / grAmadvayasaMdhisthanadyAdipravAheNa ca sImAvivAde kriyaavidhiH| cihnasAkSisAmantamaulavanacAriNAM | pArAvAragrAmayoH sImAM nizcinuyAt / mamu. pUrvapUrvAbhAve uttarottaraM prAmANyam / yadi saMzaya eva syAlliGgAnAmapi drshne| aitaili.nayetsImAM rAjA vivadamAnayoH / sAkSipratyaya eva syAtsImAvAdavinirNayaH / / pUrvabhuktyA ca satatamudakasyAgamena c| kathaM punarliGgeSu satsu sNshyH| yAni tAvatpraccha (1) ubhayoAmayoH zUnyatve linggairnirnnyH| vasatoH / nnAni tAni yadi kenacitkathaMcidAgamya pracchannamanyatra pUrvabhuktyA satatamavicchinnayA'smaryamANAvadhikayA, | nIyerannaiva nizcayaH syAt / ye'pi prakAzyA nyagrodhAdayana hi tripuruSabhogena, sa hyatra pratiSiddhaprAmANyaH ste'pi na sImAyAmeva rohantyanyatrApi jAyante tataH 'AdhiH sImA' ityatra, saMbhavati hi tatropekSA bahu- saMdeha AbhAsatvAt / yatra punariyaM saMbhAvanA nAsti. sAdhAraNyAtsImAyAH, ye tu tatra sImazabdaM paThanti teSAM tatra pramANameva liGgAni / sAkSipratyayaH sAkSihetukaH / bhukteH siddhameva prAmANyam / liGgAnAM prAmANya- sAkSiNaH pratyayo yatreti / vinizcayaH tattvAdhigamaH saMzasyoktatvAtpramANAntara nivRttirAzaMkyeteti punarucyate / yitaliGge aline vA sImAvivAde sAkSihetuko nirNaya ko'yamudakAgamaH praamaannyenocyte| yathA'nyAni liGgAni | iti tAtparyam / xmedhA. navasaMniveze kriyante tadvadevodakapravAho'pi kartavyaH / 4 vyAkhyAnAntarANi medhAvat / x mamu. gorAvat / (1) msmR.8|253 kha. nirNa (nizca); mitA.20152 ** gorA. azuddhisaMdehAnnoddhRtam / utta.; ap.2|151 eva syA (evAramA) sImAvAdavi (1) vira.203. (dvivAde sIma); vyaka.171 sImA...rNayaH (dvivAde sIma. (2) msmR.8|252; mitaa.2|151 pU. vyaka.171 nizcayaH); smRca.229 rNayaH (zcaye); vira.205 vyakavat / badamAnayoH (vadatAM nRNAm ) ktyA ca (ktyA'pi); smRca.229 pamA.388; ratna.113; vici.93 vyakavat , bRhaspatiH pU. vira.204 vadamAnayoH (vadatAM nRNAm ); pamA.388; nRpra.31 rNayaH (rNaye); savi.333 smRcavat ; viimiH2|152 ratna.111 pU.; vici.93 na ca (na vA); smRci.22 pU.; eva syA (evAsI) rNayaH (rNaye) utta.; vyapra.355, vitA. nRpra.31 pU., savi.332pU.; vyapra.355; vyau.105 690; baal.2|152 pU.; setu.186 vAdavinirNaya : (vAde pU.: vitA.690 pU.; rAko.463 pU. setu.186 viravat ; vinizcayaH); samu.114 smRcavata ; vivya.47 bRhaspatiH. samu.114. 1 nadyA apara eko vA vAra ekagrAmastatra. 2 pAravAriNo. 1 svarUpopAdAnam. 3 dAtustamapi. nya. kA. 118
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 936 vyavahArakANDam grAmeyakakulAnAM ca samakSaM sIgni sAkSiNaH / praSTavyAH sImaliGgAni tayozcaiva vivAdinoH // (1) saMpAta puruSako grAmastathApi dvau vivA dinau dvayogramayobhavatastayoH samakSamanyeSAM ca prameyakakulAnAM ca grAmINapuruSasamUhAnAM samakSaM sImni sAkSiNaH praSTavyAH / sAkSipraznakAle sarvairgrAmINairdattavyavahArakairapi saMnihitairbhavitavyaM nArthipratyarthinoranyataro vaktuM labhate / evaM vivAde kimete saMnidhIyante athavA ye'nye sAmantebhyo grAmebhyaH kecidvRddhatamAH sAkSye samuddiSTAstadUgrAmINairanyaiH saMnihitaiH bhaktivyam / yatastai vRddhebhyaH zrutaM bhavati tatsamartha pRcchapamAnA na viparyanti vRddhAH / sImAliGgAni yatra liGgAnyubhayathA, tatra vRddhebhyasthAni nizritya sImni nizrayaH / asatsu liGgeSu sImanyeva sAkSyaM pRcchayate kA'tra sImeti / X medhA. (2) kulAnAM viprANAM ceti vA / maca. / te pRSTAstu yathA zrUyuH samastAH sImni nizcayam nivIyAttathA sImAM sarvAstAMcaiva nAmataH // te sAkSiNo yathA vAhaNaM nizcayaM brUyuH samastAH sarva / 'dvaidhe eva na punarvAkyamedoktI nyAyaH 'ye ca bahUnA X vyAkhyAnAntarANi medhAvat / " (1) massu. 81154 ka. ga. pa. pustakeSu grAme (mAmI) milA. 2152 nAM ca (nAM tu ) apa. 21151 meya (mINa) nAM ca (nAM tu sIkha (sIma); vyaka. 171 nAM ca (nAndra) sIni (sIma); sva. 211 vira.205 sIni (sIma); pamA 392 masmRvat; ratna. 114; smRci. 23; vyapra. 358 mitAt; vyau.106 yakakulAnAM ca ( SvekakulAnAM tu ); bitA 693 kAMca (nAndra) sI (sIma) zakI. 462; samu. 114 vyakavat. (2) massu. 8/255] milA. 2 / 152 nizca (nirga): apa20151] sama... niba (sAmantAH sImanirNa) uttarA (tathA tAM ca nivabhIyAtsamastAM tAMzca sAkSiNaH); vyaka. 171 samastAH sIna sAmantAH sIma) uttarArdhe ( tathA taM ca nibabhI yAtu sAmantAMstAMzca nAmataH); vira. 206 vyakavat; pamA. 392 razna. nRpra. nizca ra. 1141 smRci 22 sIkha (sIma) nR. 21 ni (nirNa) vyapra. 358 mitAvat; vyau. 106 mitAvat; vitA. 692 niz (nirNa) ni... mAM (tAca ninIbAda) setu. 187 pUrvArdha apavat samu. 114 mitAvat. miti / nivanIyAt patrake likhet / tatra sAkSiNadha nAmavibhAge ne sAkSimAtreNa / *medhA. sAkSyabhAve tu catvAro grAmAH sImAntavAsinaH / sImAvinirNayaM kuryuH prayatA rAjasaMnidhau // (1) grAmasAmantAH sImAntavAsinaH praSTavyAH / teSAM vacane nizcayaM kuryAt / prayatA sAkSidharmeNa nAntareNa / rAjasaMnidhAviti zlokapUraNam / na tu sAmantAH svecchayA rAjayannizcinvanti / meghA. (2) tadgrAmadvayasya vivAdIbhUtasya sAkSiNo'bhAve catasRSu dikSu sImAntavAsinaH catvAro grAmyAH sAkSidharmeNa rAjasamacaM sImAnirNayaM kuryuH / gorA. (3) tatra ca sAkSiNAM nirNetRtvaM mukhyaM tadabhAve sAmantAnAm taduktaM sAdhyeti / mitA. 21152 sAmantAnAmabhAve tu maulAnAM sImasAkSiNAm / imAnapyanuyuJjIta puruSAnvanagocarAn // (1) sAmantAnAM maulAnAmiti vizeSaNavizeSyabhAvaH stutyarthaH / prAyapratiSThAnakAle bhavA utpattisahabhuvo maulA ucyante / te ca sAmantA nityAH / nityasaMnihitatvAtteSAmadhyabhAvaH kathaMcitsannatyAttadA kA gatiH / tademAnapi vakSyamANAn pRcchet / athavA * vyAkhyAnAntarANi medhAvat / X vyAkhyAnAntarANi medhAvat gorAvacca / (1) massu. 8258 sImAnta (sAmanta ) gorA. tu (ca) grAmAH (grAmza ); mitA. 2152 apa. 11513 vya 171; smRca.229 grAmAH (grAma) sImAvi (sImAyA); vira. vici. 94 206 tu (ca); pabhA. 388 masmRvat; ratna. 1133 / tu (ca) mAmA (grAma) nRpra 21 sImAvi (sImAyA) prayatA (majA vA savi. 224 (pa) bRhaspatiH yImi 2 / 152 vizvad vyapra. 355 masmRvat ; vyau 105 sImAvi (sImAyA ) kAtyAyanaH bitA. 6116 ko 4626 (ca) zeSaM vyavat samu. 114 vyauvat. 186-1879 (2) ma. 8 / 259 sIma (sIkha) gorA. imAnapyanu ( itarAnapi ); vyaka. 172; smRca. 230; vira. 209; pamA. 290 rana 122 vici. 14 . 210 savi. 2141 nRpra. vyapra. 357 masmRvat; vitA. 691-692 masmRvat ; bAla. 2151 pU. setu. 187) samu. 114. 1 (na0), 2 ducchanna.
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ mavi. sImAvivAdaH 937 maulA anubhAvinaH, sAmantA vyAkhyAtAH, vyvhrtvyaaH| karmopayujyate / mUlakhAnakAH mUlaM vRkSAdeH khanayanti maulAnAM pUrvoktAnAM abhAve sAmantAH pramANam / tada- | sthUlakAzAdeH / vyAlagrAhAH sarpagrAhiNaH jIvikAtha bhAve vanagocarInanuyuJjIta nipuNataH pRcchet / +medhA. te'pi sAstaM taM pradezamanvicchantyataH teSAmapi pAri (2) sAmantAnAmabhAve tathA maulAnAM mUlabhUtAnAM grAmikairbahubhiH saMbandhaH / uJchavRttayo'pi daridrA anekasAkSiNAmabhAve / imAn vakSyamANAn / etacca vana- | grAmaparyaTanena yAtrAmAtraM nirvartayanti anyAMzca phalasamIpagrAmaviSayam / mavi. kusumendhnaarthinH| medhA. (3) sAmantAdInAmanugrAhakamaulAdInAM sImasAkSiNAM (2) uJchavRttIn dvijAn, anyAMzca zabarAdIn / cAbhAve imAnasabhyAnapi vakSyamANAnpuruSAnanuyuJjIta sImAliGgAni pRcchedityrthH| smRca.230 / 'te pRSTAstu yathA brUyuH sImAsaMdhiSu lakSaNam / (4) grAma nirmANakAlAdArabhya maulAnAM puruSakrameNa tattathA sthApayedrAjA dharmeNa grAmayodvayoH // tadgrAmasthAnAm / shaanaam| mamu. te dharmeNa pRSTA iti yojanA / sImAzca tAH saMdha(5) vanagocarANAM grahaNaM sImAsaM nihitadezakarSakA- | yazca sImAsaMdhayaH / grAmadvayasaMyogaH sNdhiH| sa ca NAmasattve vijJeyam / vyapra.357 sImaiva / lakSaNaM jJApakam / medhA. (6) sAmantAnAM abhAve tu maulAH mUle bhavA maulAH kSetrakUpataDAgAnAmArAmasya gRhasya ca / teSAM sImni sAkSiNAM abhAve imAn vanagocarAn api sAmantapratyayo jJeyaH siimaasetuvinirnnyH|| sAkSye niyuJjIta pRcchet / bhAca. | (1) ArAma udyAnabhUmiH zAkavATazca saamntprmaannvyaadhaaNshchaakunikaangopaankaivrtaanmuulkhaankaan|| kstttvnishcyH| vyAdhAdinivRttyarthamidamucyate / sImAvyAlagrAhAnuJchavRttInanyAMzca vanagocarAn // setuH sImAbandhaH / sImAvibhAvanArtha ya Abadhyate (1) ete hi aMgrAmavAsinastatra vanAni ca bhrAmya sthaapyte| xmedhA. nti / grAmamadhyena gacchanta: kadAcittavRttaM vidyuste hi tena (2) kUpasya sImA kUpasya paritastyAjyo yo dezapathA gacchanto vivAdAspadaM pradezaM pUrva kAMzcitpuruSAnkRSato stasya sImA / evaM tddaagaadau| sAmantapratyayaH sAmantAH dRSTvA pRccheyuH / ko'yaM grAmo yo bhavadbhiH kRSyata iti / samantavAsinaH taddhetukaH sImAnirNaya iti zeSaH / tathA evamAdinA saMbhavati pUrvAnubhavaH / vyAdhA mRgayA sImAsu ye setavasteSAmapi sImAnirNaye kartavye / mavi. jIvinaH / teSAmapi vanAbhraSTamRgamanudhAvatAM bhavati sAkSiNAM sImAnirNaye dharmavizeSa: grAmasaMbandhaH / evaM zAkunikAH zakunibandhajIvinaH / 'zirobhiste gRhItvorvI svagviNo raktavAsasaH / tadanveSaNe ye sarvAnyAmAnAgocarayanti / gopA gavAM sukRtaiH zApitAH svaiH svaineyeyuste samaJjasam / / tRNavizeSajJAnAya tatra tatra paribhrAmyanti / kaivartA dAzAstaDAgakhananAdijIvinastatra tatra gacchanti kAsmAkInaM * gorA., mamu., maca. medhAvat / xmamu., maca., nanda., bhAca, medhAvata / + gorA., mamu., maca., nanda. medhAvat / (1) msmR.8|261; vyaka.172 stu (ca); smRca. (1) msmR.8|260 gocarAn (cAriNaH); mitaa.2|151 231; vira.210; vici.94 rAko.464; setu.187 khAna (khAta); vyaka.172 anyAMzca (labhyAMzca); smRca.230; stu (zca) saMthiSu (saMbandhi); samu.114.. . vira.209 anyA (zUnyAM); pamA.391 ratna.113, vici. (2) msmR.8|262; vyaka.97 setu (saMdhi); vira.218 94 smRci.22-23 mitAvat ; nRpra.31, savi.334 vyakavat ; vici.97 vyakavat ; smRci.23 rNayaH (rNaye); khAna (hIna); viimi.2|151 mitAvat ; vyapra.357; vyau. setu.190 vyakavat ; samu.115. 104 vitA.692, setu.187 mitAvat (=)samu.114, (3) msmR.8|256 mitaa.2|152, apa.20152 1 rAnviniyu. 2 grAma. 1(mUlakhAnakAH0).
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 938 vyavahArakANDam (1) mUnoMrvI pRthvI mRlloSTakAn gRhItvA sAkSiNaH (1)pramANAntaraliGgebhyo'nyathAsaMbhavadbhayaH pratyayitasragviNo yathAsaMbhavaM mAlyadharA raktavarNakusumadharA rakta- tarapuruSebhyo mithyAtve'vadhArite pratyekaM dvizato dnnddH| vAsaso lohitAcchAdanAH yadyapi zuklasya varNAntarApAda- ekaikasya sAkSitvAtsAkSiNAM ca daNDyatvAt , na hi ne'pi raJjirvartate bhUyAMstu lohite prayogo rakto gau- vyAsajya vadanti sAkSyam / satyapradhAnAH sAkSiNaH satyalohita iti / bhayasaJjananArtha caitat , lohitavAsasazca pAkSiNaH pUyante anRtAbhidhAnena pApena na saMbadhyanta sazUkA bhavanti / 'yadasmAkaM sukRtaM kiMcidarjitamasti iti / yathoktena yAthAtathyena / na hi zabdAtmakasya taniSphalamastviti' vAcyante / svaiH svairiti vIpsayA vcnsyaatraavsrH| pramANAntarasaMvAdamAtramanena lakSyate / vizeSanAmabhiH sukRtaM taM kathayeyuH / tatkanyAdAnaM tIrtha- athavA yathAzAstramuktena satyeneti yAvat / zAstre hi snAnaM cetyAdi / samaJjasaM kriyAvizeSaNam / satyAdana-! satyaM vaktavyamityevamuktamato yathoktena satyenetyuktaM petaRjurdhArmiko yo mArgastena nayeyuH / samaMjasamRju spaSTa- bhavati / medhA. mityeko'rthH| satyavyavahArazca spaSTa ityuktaM samaMjasa- (2) yathoktena 'zirobhiste gahItvovIm' ityAdimiti / noktamArgAnatikrameNa / nayantaH sImAcakramaNaM kurvaannaaH| (2) nayayuArAta bahuvacana dvayonirAsAtha nakasya / satyasAkSiNaH satyabhUtasImAnubhavazAlinaH / pUyante pApena 'ekazcaditi nAradenaikasyAbhyanujJAnAt / mitaa.2|152 na saMbandhyante / viparItaM nayantaH pUrvasImAtikramaNa (3) etacca vAstupuruSarUpamiti tadrUpadhAribhiH sImA- cakramaNaM kurvANAH kArSApaNAnAM dvizataM dApyA ityarthaH / nayanamuktam / mavi. viparItanayanaM tu cakramaNAnantarakSaNamArabhya sArdhamAsA(4) samaJjasaM samyak nirnnyeyuH| smRca.231 bhyantare devarAjakRtavyasanadarzane veditavyam / (5) sukRtaiH yadasmAkaM sukRtaM tanniSphalaM syAdi. smRca.233-234 tyevaMprakArairiti kecit / vastutastu 'satyena zApayedvipraM' sAmantAzcenmRSA brUyuH setau vivadatAM nRNAm / ityatroktaH, anyathA svaiH svaiH ityanupapattiH / 4maca. sarve pRthakpRthak daNDyA rAjJA madhyamasAhasam / / sAkSiNAM mRSAkaraNe daNDaH (1) pUrvebhyaH sAmantAnAmadhiko daNDaH / pRthakpRthayathoktena nayantaste pUyante satyasAkSiNaH / / gitynuvaadH| uktatvAnnyAyasya / kSetrAdiprAtivezyA viparItaM nayantastu dApyAH syurdvizataM damam // | avazyaM jJAtAro bhavanti / pretyAsattitaH eSAM daNDa +gorA., mamu. medhAvat / " bhAca. macavat / mahattvam / sAmantAnAM tu parakIyasImAvedanaM nAvazyamiti 'su (sva); vyaka.173 No (no); smRca. 231 yuste (yustA); dvizato damo'nuvartyaH / tena grAmasImAyAM draSTaNAM sAmavira.210 No (no); pamA.393 rana.114 vici.94 ntAnAM ca dvizataH / ye tu sAmantazabdamAzritya grAmanayeyuste (yuste tu); smRci.23 viravat ; nRpra.31; savi. kSetrAdisImayoH sAmantatvAttulyadaNDatvamAhuste nyAya335 te gRhItvovI (svaigRhItAgni) yuste (yustA); vImi. virodhaadupekssnniiyaaH| +medhA. 2 / 152 vicivat ; vyapra.359; vyau.106; vitA.695 (2) sImAcihnanimittaM vivadamAnAnAM manuSyANAM yuste (yustAM) sam (sAm); rAko.462; setu.187 nayeyuste (yuste'pi); samu.115smRcavat . | yadi sAmantA dezavAsino mithyA yustadA te sarve pratyeka (1) msmR.8|257; mitA.2153; vyaka.173 syuH (d); smRca.233; vira.211pamA.398 vyakavat , kAtyA - * gorA., mavi., mamu., maca., nanda. medhaavdbhaavH| / yanaH; ratna.114; vici.95, smRci.23 dvizataM (dazamaM); + gorA. medhAvat / nRpra.32 yantastu (ye naiva); vyapra.360, vyau.106 yantaste (1) msmR.8|263, vyaka.173, vira.211; vici. (yeyuste) pUya (stUya) damam (dama:); byama.97 vyakavat ; vitA. | 95; setu.322 tau (tuM); samu.115. 196/ setu.322 vyakavat ; samu.116 stu (ste). 1 tyayitara. 2 pratyAsottarataH (1).......
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 939 rAzA madhyamasAhasaM daNDanIyAH / evaM cAsAmantarUpANAM nimittopalakSaNArtham / asyaivaitanizcitamityevaM jAnato ghUrvoktadvizato damo jnyeyH| mam. harataH paJcazato daNDaH / madhyamasAhase prakRte paJcazata.. pramANAntareNAnizcaye rAjA nirNetA grahaNaM nimittabhede nyUnAdhikadaNDArtham / pUrve enAM 'sImAyAmaviSahyAyAM svayaM rAjaiva dharmavit / saMkhyAmavivakSitAM manyante / tena vyavahAraM lekhayAmi pradizedbhamimekeSAmupakArAditi sthitiH // rAjJA daNDayAmi caurairdoSayAmIti bhayapradarzanena harati - (1) aviSahyA nizcetumazakyA / liGgasAkSyabhAvAt / tasya daNDaH, nimittAntare tu klpyH| medhA. rAjaiva svecchayA bhUmiM pradizeddadyAt / iyaM vo bhUmiriyaM (2) bhISayA bhayopadarzanena haran tatsImAM laGghava iti / dharmavitpakSapAto naiva kasyacitkartavya iti / yan / bhISayeti jJAnapUrvakatvopalakSaNam / mavi. etadAha upakArAddhetoH / yayA sImayA dvAvapi grAmau (3) ajJAnAd bhraantyaadinaa| vira.222 samopakArau bhavataH tena yadi nyUnA'pi kasyacidbhUmiH (4) sa cedvipraH syAddaNDA) na vadhAIH etadartham / syAtkSetra cetsuguNaM bahUtpattikaM tadapekSaH pradezaH / maca, tyablope paJcamI / upakAramapekSya / athavaikeSAM pradize - mArgAdidUSaNe daNDavidhiH . . . dapareSAmanizcitAmapaharet / yadi vivAdigrAmastAM sImAM jedrAjamArga ystvmedhymnaapdi| yAvadvaktuM na zaknuyAditare ca zaktAstadanyebhyaH pradi. | sa dvau kArSApaNau dadyAdamedhyaM cAzu zodhayet / / zet / evamAtmano bahUnAM ca grAmINAnAmupakRtaM bhavati / rAjamArge grAmanagare rathyAyAmamedhyaM mUtrapurISaM samu. medhA. tsRjedanyato vA''nIya caNDAlAdinikSipet / anA(2) grAmadvayasya madhyavartinI bhUmiM yeSAmeva grAmI- | padi ApadvegenAtyarthamuktaM bhavati / caNDAlAdemalyaM NAnAM tayA bhamyA upakAro bhavati teSAmeva deyeti | datvA'pAsayetsvayaM vaa'nyaasNbhve| ..medhA. maryAdA / ___ +gorA. ApadgatastathA vRddho garbhiNI bAla eva vaa| (3) yadA tasyAM bhamAvanyatarasyopakArAtizayo dRzyate / paribhASaNamarhanti tacca zodhyamiti sthitiH / / tadA tasyaiva grAmasya sakalA bhaH samarpaNIyA / yathAha (1) ApadgataH pUrvoktaH / vRddhAdayo ye bahirgAmaM manuH-sImAyAmiti / mitaa.2|153 nirgantumazaktAste gRhyante,zoNitamapi kartumityAzaGkayante(4) vivAdasamAtesteSAM mahAnupakAraH syAt / maca. 'medhyamapi vyapadeSTaM, na punarevaM kartavyam / punaH karaNe gRhAdyAharaNe daNDaH rAjato mahAnpratyavAyo bhavati / krodhagarbhamIdRzavacanaM gRhaM taDAgamArAmaM kSetraM vA bhISayA haran / paribhASaNaM tacca zodhyamiti rAjJa upadezaH / yadyutsraSTAro zatAni paJca daNDayaH syAdajJAnAdvizato dmH|| (1) msmR.9|282; ap.2|154; vyaka.98 smRca. (1) kSetrAdiprasaGgAdidamacyate bibhISAgrahaNaM haraNa 235 dvau (dvi) Nau (Na); vira.221; pamA.401, ratna.117% + mamu. gorAvat / 4 mavi., smRca., vira. mitAvat / vici.98-99; davi.297 nApadi (lAdikam) dadyAda (1) msmR.8|265 meke (mete); mitA.21153; apa. | (daNDayos); vyapra.365, vyau.109 padi (gapi); vyama.97; 2 / 153 pradi (pravi); smRca.232 apavat ; vira.216 hyA vitA.706-707 samu (matvo); setu.192; samu.116. (ghA); pamA-396, ratna.115, vyapra.361; vyama.97 (2) msmR.9|283 tastathA vRddho (to'thavA vRddhA); apa. jaiva (jA ca) pradi (prAdi); vitA.700; samu.115 apavat . 21154 tacca (na tu); byaka.98 smRca.235, vira. (2) msmR.8|264; mitaa.2|155; apa.21155; | 222; pamA.402 tastathA (to'thavA) dhya (bhya); ratna.117; smRca.236 to damaH (taM damam ); vira.222 haran (vahan); vici.99, vyapra.365 ddho (ddhA) vA (ca); vyau.109 pamA.403, ratna.117 vici.99; vyapra.366; vyau. ddho (ddhA); vitA.707 vA (ca); setu.192 garbhi (gurvi) * 107,117; vyama.98; vitA.709, setu.193 zato / cca (ccA); samu.116. (guNo); samu.117 smRcavat. 1 tasyAM daNDo nimittAntarAnukalpaH.
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 vyavahArakANDam na jJAyante tathA ca rathyA cnnddaalaadibhirpaasniiyaa| 'grAmaH palAyita' iti ythaa| sAmantagrahaNaM ca tatsaM medhA. saktAdyapalakSaNArtham / sthavirA vRddhaaH| AdigrahaNena . (2) vyAdhitavRddhagArbhaNIbAlA na daNDanIyAH kiMtu mauloddhRtayorgrahaNam / gopAH gocaarkaaH| sImAkRSANAH te punaH kiM kRtamiti pribhaassnniiyaaH| taccAmedhyaM zodha- siimaasNnihitkssetrkrsskaaH| sarve ca vanagocarAH vananIyA iti shaastrmryaadaa| mamu. cAriNo vyaadhaadyH| xmitA. yAjJavalkyaH (3) kSetrasya sthAvarasya / / apa. kSetrasImAvivAde sAmantagopakarSakavanacAriNaH cikSapradarzanadvArA nayeyurete sImAnaM sthalAGgAratuSadrumaiH / pratyAyakAH setuvalmIkanimnAsthicaityAdyairupalakSitAm / / sImno vivAde kSetrasya sAmantAH sthavirAdayaH / / (1) nRpabrAhmaNAdhiSThitAzca-nayeyurityAdi / tupAGgAgopAH sImAkRSANAzca sarve ca vngocraaH|| rAdIni pracchannacihnAni / nimnasthaladrumAdIni prakA (1) kSetrAdInAM pRthaktvenAvasthitAnAM saMdehApAkaraNa- | zAni / etaiH sImAntaM praNayeyuH prakarSeNedaM sImAntaM muktam / kSetrAdInAmeva tu sImAvAde kathaM syAditi / cihnaH saMpAdayeyuH / spaSTamanyat / vishv.2|155 ucyate-sImna iti / sImno maryAdAyA vivAde sNshye| (2) sthalamunnato bhUpradezaH / aGgAro'nerucchiSTam / vivAdIbhUtakSetrasya sAmantAH sarvataH samIpakSetriNaH | tuSA dhAnyatvacaH / drumA nyagrodhAdayaH / seturjalapravAhasthavirA gaNAzca samUhAni cAturvedyAdIni, teSAmapi hi bandhaH / caityaM paassaannaadibndhH| Adizabdena veNuvAlusImAjJAtRtvAt / yathAha bRhaspatiH-'rAjA kSetra kAdInAM grahaNam / etAni ca prakAzAprakAzabhedena dvidatvA cAturvaidyavaNigvArikasarvagrAmINatanmahattarasvAmi- prakArANi / etaiH prakAzAprakAzarUpairliGgaiH sAmantAdipradapuruSAdhiSThitaM paricchindyAt / zAsanaM vA kuryAditi / zitaiH sImAM prati vivadamAnayoH sImAnirNayaM kuryAato gaNAH sImAvivAde pramANam / kiJca gopAH mitA. gopagrahaNaM sarvapazupAlopalakSaNArtham / tathAnye sImnaH | (3) caityaH saMpratipannakSetradvayasvAmikalpito liGgakRSANaH vRddhahAlikAH / sarve ca vanagocarAH vyAdha- vizeSaH / / apa shaakunikaadyH| vishv.2|154 (4) caityo graamoplksskvRkssH| vImi. - (2) grAmadvayasaMbandhinaH kSetrasya sImno vivAde tathaika- sAmantasAkSisaMkhyA, sImAvivAde dharmavizeSazca grAmAntarvatikSetramaryAdAvivAde ca sAmantAdayaH sthalA sAmantA vA samagrAmAzcatvAro'STau dazApi vaa| nArAdibhiH pUrvakRtaiH sImAlakSaNairupalakSitAM cihnitAM raktasragvasanAH sImAM nayeyuH kSitidhAriNaH / / sImAM nayeyuH nizcinuyuH / sImA kSetrAdimaryAdA / sA caturvidhA / janapadasImA grAmasImA kSetrasImA gRhasImA x vImi. mitAvat / ceti / sA ca yathAsaMbhavaM paJcalakSaNA / samantAdbhavAH * zeSaM mitAvat / . sAmantAH / catasUSu dizvanantaragrAmAdayaste ca pratisImaM | (1) yAsmR.21151, apu.257|2 naye (praNe) sthalA (sthalA); vishv.2|155 te (tai:) naM (nta) tAm (tam ); mitA. vyavasthitAH / grAmAdizabdena tatsthAH puruSA lakSyante / apa. pamA.3917 smRci.22, vImi. sthalA (sthUlA) tAm - (1) yaasmR.2|150; apu.257|1 kRSANAzca (karSiNo / (tam ); vyau.104 te (taiH) tAm (tam); vitA.688% ye); vishv.2|154 dayaH (gaNAH) sImAkRSANAzca (sInaH | rAkau.461 pU. samu.114. kRSANo'nye); mitA. NAzca (NA ye); apa. sarve ca (ye cAnye); (2) yaasmR.2|152 apu.257.3 STau (8) dhAri (cAri); pamA.391 mitAvat ; smRci.22 kSetrasya (kSetre syAt); vizva.20156 pi (tha); mitA; apa. sama (samA); byaka. nRpra.31, vImi.; vyau.104, vitA.687-688 rAko. | 1717 smRca.2317 mmu.8|256 utta.; vira.206 Tau 461 samu.114. | (4); pamA.393, ratna.113 pU. nRpra.317 mc.8|256 draajaa|
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 941 (1) samA apkssptitaaH| samAzca te grAmAzca sama- sAkSiNAM mRSAkaraNe dnnddH| pramANAntareNAnizcaye rAjA ninnetaa| grAmAH / vAzabdazcazabdArthe / pUrvoktAHkSetrasAmantAdayaH anRte tu pRthak daNDayA rAjJA madhyamasAhasam / samagrAmAH sAmantAzca / eSAM madhye catvAro'STau, athavA abhAve jJAtRcihnAnAM rAjA sImnaH pravartitA / / daza / athaveti smRtyantaroktakalpArthaH / trayo dvAveko (1) ete ca sImApraNetAraH-anRte tu pRthagiti / veti / te ca raktasragvasanAH kSitidhAriNo bhUtvA nyeyuH| tuzabdo nizcayArthaH / uktacihnavyabhicArAccihnAntararaktakaravIrAdipuSpamAlinaH raktavAsasazca / kSitiM mRdaM darzanAdvA spaSTIkRte'nRtavAditve rAjJA madhyamasAhasa mUrdhni kuryuH / avizeSAbhidhAne'pi caitad dvijaatiinaamev| paJcakArSApaNazatAnyekaikazo daNDyAH / rAjavacanaM tatsamakSaM zUdrANAM tu yathAha bRhaspatiH-'yadi zUdro netA syAt sImAnayanaM yathA syAt / yadA pracchannaprakAzAni taM klaibyenAlaGkAreNAlaGkRtya zavabhasmanA mukhaM vilipyA- jJAnacihnAni na syuH, tadA rAjA pravartitA yadRcchayA gneyasya pazoH zoNitenorasi paJcAGgulAni kRtvA grIvA- sImAkAraka ityrthH| vishv.2|157 yAmAntrANi pratimucya savyena pANinA sImAloSTaM mUrdhni (2) yadA tvamISAmuktasAkSyavacasAM tripakSAbhyantare dhArayediti / atra cAmeyaH pshushchaagH| raktakarpaTa- rogAdi dRzyate athavA prativAdi nirdiSTAbhyadhikasaMkhyAvasanAdiH klaibyo'lngkaarH| spaSTamanyat / vishv.2|156 guNasAkSyantaraviruddhavacanatA tadA te mRSAbhASitayA (2) yadA punazcihnAni na santi vidyamAnAni vA daNDanIyAstadAha-anRte viti / anRte mithyAvA. liGgAliGgatayA saMdigdhAni tadA nirNayopAyamAha dane nimittabhate sati sarve sAmantAH pratyekaM madhyamasAha -sAmantA iti / sAmantAH pUrvoktalakSaNAH / sena catvAriMzadadhikena paNapaJcazatena daNDanIyAH / samagrAmAzcatvAro'STau dazApi vetyevaM samasaMkhyAH pratyA- sAmantaviSayatA cAsya sAkSimaulAdInAM smRtyantare sannagrAmINAH / raktasragviNo raktAmbaradharA mUrtyAropita- | daNDAntaravidhAnAdavagamyate / 'anRte tu pRthak daNDyA' kSitikhaNDAH sImAnaM nayeyuH pradarzayeyuH / sAmantA. veti / ityetaddaNDavidhAnamajJAnaviSayam / jJAnaviSaye sAkSyA. vikalpAbhidhAnaM smRtyantaroktasAkSyabhiprAyam / tatra ca dInAM kAtyAyanena daNDAntaravidhAnAt / evamazAnAsAkSiNAM nirNetRtvaM mukhyaM, tadabhAve sAmantAnAm / tadabhAve dinA'nRtavadane sAkSyAdIn daNDayitvA punaH sImAtatsaMsaktAdInAM nirNetRtvam / sAmantAdyabhAve maulAdayo vicAraH pravartayitavyaH / yadA punaH sAmantaprabhRtayo graahyaaH| teSAmabhAve sAmantamaulavRddhodhdatAdayaH / jJAtArazcihnAni ca na santi tadA kathaM nirNaya ityata +mitA. Aha-abhAve jJAtRcihnAnAmiti / jJAtaNAM sAmantA. (3) yatra na santi sImanirNayasamAMH sAkSiNaH, | dInAM liGgAdInAM ca vRkSAdInAmabhAve rAjaiva sImnaH sAmantAzca naiva zaknuvanti liGgAni pradarzayituM, tatra pravartitA pravartayitA / antarbhAvito'tra NyarthaH / grAmakiM kAryamityapekSita Aha-sAmantA veti / vivAda- dvayamadhyavartinIM vivAdAspadIbhatAM bhuvaM samaM pravibhajya viSayIbhUtasya prAmAdeH samantAtsarvato vartamAnA grAmA- | asyeyaM bhUrasyeyamityubhayoH samarpya tanmadhye sImAlidayo grAmAdisthAH puruSAH sAmantAste ca samAH sama- | GgAni kuryAt / saMkhyAkAH / catvAro'STau dazApi vA / anena dvayoH + apa., vImi. mitAvat / SaNNAM ca vyaavRttiH| xapa. (1) yaasmR.2|153, apu.257|4 vartitA (vartakaH); vishv.2|157 zAta (jJAna); mitA. apa. apuvat : pamA. + vImi. mitAvat / 395 utta:; ratna.115 utta.; nRpra.32 vartitA (yacchati) x smRca. apavat / utta.; savi.491 pU., vImi.; vyapra.360 pR., 361 caturthapAdaH, vImi. vyapra.356, vyau.105, vyama.96, / utta.; vyau.106 pU., 107 utta.; byama.97 utta.; vitA. vitA.691 pU., 695, setu.187( 3 )viravat samu.115. | 699 utta. samu.115; bhaac.8|265 caturthapAdaH, +mitA.
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam kSetrasImAvAdavidheranyatra ArAmAdizvatidezaH (1) uktamayAMdakSetrAdInAM ce-maryAdAyA ityAdi / ArAmAyatanagrAmanipAnodyAnavezmasu / sAhasadaNDA iti zeSaH / maryAdAmede prathamasAhasaH sArdhaeSa eva vidhijJeyo varSAmbupravahAdiSu // dvizatam / kSetraharaNe tUttamasAhasaH sAzItiH pnnsaahsrH| (1) asatyAmapyatadbhAvAzaGkAyAmasyAH smRteAya. sImAtikramaNe madhyamaH / vishv.2|159 mUlatAM darzayitumatidezamAha--ArAmeti / ArAmaH puSpa- (2) sImAnirNayamuktvA tatprasaMgena mryaadaaprbhedphlopcyheturbhuubhaagH| AyatanaM nivezanaM palAlakUTAdyartha nAdau daNDamAha-maryAdAyA iti / anekakSetravyavacchevibhakto bhprdeshH|graamH prsiddhH| grAmagrahaNaM ca nagarAdhe- | dikA sAdhAraNA bhUrmaryAdA tasyAH prakarSaNa bhedane, palakSaNArtham / nipAnaM pAnIyasthAnaM vApIkUpaprabhRtikam / / sImAtikramaNe sImAnamatiladhya karSaNe, kSetrasya ca udyAnaM krIDAvanam / vezma gRham / eteSvArAmAdiSva- | bhayAdipradarzanena haraNe, yathAkrameNa adhamottamamadhyamayameva sAmantasAkSyAdilakSaNo vidhiqhatavyaH / tathA prava- sAhasA daNDA veditvyaaH| kSetragrahaNaM cAtra gRhArAmASaNodbhatajalapravAheSu anayorgahayormadhyena jalaughaH prava- grupalakSagArtham / yadA punaH svIyabhrAntyA kSetrAdikahati anayorvetyevaMprakAre vivAde AdigrahaNAt prAsAdA- mapaharati tadA dvizato damo veditvyH| *mitA. diSvapi prAcIna eva vidhirveditvyH| mitA. parakSetrAnapaharaNApavAdaH (2) AyatanaM devaalyH| xapa. ne niSedhyo'lpabAdhastu setuH kalyANakArakaH / (3) nipAnaM kUpAkRSTapAnIyopalakSitanimnabhUbhAgaH / parabhUmi haran kUpaH svalpakSetro bhuudkH|| vira.218 (1) sarvathA ca parakSetrAdyanapaharaNaprAptAvAha-na niSesImAbhedAdau daNDavidhiH dhya iti / khAta udakapravAhasya pravRttasya mArgAntarapravamaryAdAyAH prabhede tu sImAtikramaNe tthaa| | rtanaM setuH / kulyetyarthaH / kSetramadhyena kSetrAntaraprasecanAkSetrasya haraNe daNDA adhamottamamadhyamAH / / | yAnIyamAno yadyalpopadhAtaH kRtsnasya niSpattibAhulyAca kalyANakArakaH, 'tataH kSetrasvAminA na nivaarnniiyH| * vImi. mitAvat / x zeSaM mitAvat / tathA caitadAgopAlaM prasiddhameva-'parabhUmi haret kUpaH (1) yaasmR.2|154; apu.257|5 vahAdiSu (vaheSu ca); svalpakSetro bahudakaH' iti / svalpakSetramadhyena kssetraantrvishv.2|158 apuvat ; mitA.; apa.; vyaka.98 ; vira. | 218 ratna.114; vici.97, nupra.32, vImi ; vyapra. prasecanArtha nIyamAnAbhiH kulyAbhiH parakIyAM bhUmi 358; vyau.107 vezmasu (karmasu); vitA.692 uttarArdhe tu haret kUpa iti / ataH pravAdAdidamavagacchAmaH seturna kAtyAyanaH; setu.190; samu.115, vivya.47. pratiSedhya iti / ydvaasyaanyo'rthH| yasya kSetre svalpa (2) yaasmR.2|155; apu.257|6 de tu (deSu) sImAti- doSo bahUdakaH khanyamAnaH kUpaH syAt , tasyAsau khanyakramaNe (kSetrasya haraNe) kSetra ... daNDA (maryAdAyAzca daNDyAH syuH); mAno rAjopakArakatvena kSetrasvAmino bhUmi harediti / vizva.20159 tu sImAtikramaNe (ca kSetrasya haraNe) uttarArdhe vishv.2|160 (sImAtikramaNe daNDo hyadhamottamamadhyamAH); mitA. tu (ca); * apa., vImi. mitAvat / apaH; vyaka.97; smRca.236; vira.223; pamA.402 (1) yAsmR.20156; apu.25717, vizva.21160 mitAvat ; ratna.117; vici.100 tikramaNe (yAH kAmaNe) haran (haret ); mitA.; apa.; vyaka.99 smRca.237 haran (kSetrasya haraNe daNDyA madhyamottamasAhasam); nRpra.32, savi. | (pariharan); vira.224; pamA.405, ratna.198; savi. 491 (3) tu (ca) daNDA (daNDa:); vImi.; vyapra.365, 339-340 Sedhyo (Siddho) stu (zva) (parabhUmau haretkUpa vyau.107,109; byama.98; vitA.708 tu (ca) daNDA svalpakSatre bahUdakam ); candra.64 stu (zcet ); vImi. (daNDayA); rAkau.464 baal.2|25 utt.:2|150 prathama- ghedhyo (Sedho); vyapra.366; vyau.110 pU., 111 utta.; pAdaH setu.193 (kSetrasya haraNe daNDo madhyamottamasAhasam); vyama.98 tro (tre) zeSaM vizvavat vitA.710, rAko. samu.116. | 464; samu.117.
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 943 (2) yaH punaH parakSetra setukapAdikaM prArthanayA'rtha- / tAtparyam / na punaranivedane setvAdivazAdutpannaparakSetradAnena vA labdhAnujJo nirmAtumicchati tanniSedhataH kSetra- phala nirUpaNe vacanavaiyarthyaprasaGgAt / na hi sevAdisvAmina eva daNDa ityAha-na niSedhya iti / parakIyAM pravartanamAtreNa paraH parakSetraphalabhoktRtAM pratipadyate / bhamimapaharan nAzayannapi seturjalapravAhabandhaHkSetrasvAminA yena tannivAraNArtha vacanamarthavadbhavet / kecitta setvAdina pratiSedhyaH, sa cedISatpIDAkaro bahupakArakazca bhvti| nirmANotpannadRSTAdRSTaphalabhoktRnirUpaNArtha vacanametaditi kapazcAlpakSetravyApitvenAlpabAdho bahadakatvena kalyANa- | vadanti / yadatra yuktaM tadagrAhyama / evamevAnivedya jI kArakazcAto bahUdako naiva nivAraNIyaH / kRpagrahaNaM ca dvAre kRte'pi boddhavyam / smRca.237 vApIpuSkariNyAdyupalakSaNArtham / yadA punarasau sarvakSetra, . karSakeNAGgIkRtakSetrakaraNatyAge vidhiH vartitayA bahubAdho nadyAdisamIpakSetravartitayA vAlyopa- phAlAhatamapi kSetraM yo na kuryAnna kArayet / / kArakastadA'sau niSedhya ityarthAduktaM bhavati / +mitA. | sa pradApyaH kRSTaphalaM kSetramanyena kArayeta / / ... uktApahAraH svAminivedanapUrvaka eva yuktaH (1) yattu svAminArpitaM kSetraM karSako halAGkitaM kRtvA svAmine yo'nivedyaiva kSetre setuM pravartayet / krodhAdinA na kuryAt / na kArayedvA / tatra kathamityautpanne svAmino bhogastadabhAve mahIpateH // pekSita aah-phaalaahtmiti| vizva.21162 (1) evaJca sati kSetrasvAmyananujJayApi setupravRtti- | (2) kSetrasvAminA seturna pratiSedhya ityuktamidAnIM prasaktAvAha-svAmina iti / . vishv.2|161 tasyaiva prasaktAnuprasaktyA kvacidvidhyantaramAha-phAlA (2)kSetrasvAminaM pratyupadiSTamidAnI setoH pravartayitAraM hatamiti / yaH punaH kSetrasvAmipArzve ahamidaM kSetra pratyAha-svAmina iti / kSetrasvAminamanabhyupagamya, tada- kRSAmIti aGgIkRtya pazcAdutsRjati na cAnyena karSabhAve rAjAnaM vA, yaH parakSetra setuM pravartayatyasau phalabhAG yati tacca kSetraM yadyapi phAlAhataM ISaddhalena vidAritaM na na bhavatyapi tu tadutpanne phale kSetrasvAmino bhogastadabhAve | samyagbIjavApAI tathApi tasya kRSTasya phalaM yAvattarAjJaH / tasmAtprArthanayA arthadAnena vA kSetrasvAminaM trotpattyaha~ sAmantAdikalpitaM tAvadasau karSako dApa tadabhAve rAjAnaM vA'nujJApyaiva parakSetra setuH pravartanIya niiyH| tacca kSetraM pUrvakarSakAdAcchidyAnyena kArayet / iti taatpryaarthH| xmitA. +mitA. (3) sa tasya phalopabhogaM dRSTamadRSTaM vA na labhate / / (3) zadaH kSetrasya phalaM, akRSTasya kSetrasya zado. apa. | 'kRSTazadaH / akRSTe'pi kSetre taM pradApya kSetramanyasyA(4) tasya sati saMbhave kSetrasvAminaM tadabhAve rAjAnaM | yedityarthaH / Xapa. vA'nujJApyaiva pareNa parakSetre sevAdiH pravartanIya ityatra ___ + vImi. mitAvat / - smRca., vira. apavat / + apa., vImi. mitAvat / x vImi. mitAvat / (1) yaasmR.2|158, apu.257|9 pyaH kRSTa (pyo'kRSTa); (1) yaasmR.2|157; apu.25718 varta (kalpa); vizva. vishv.2|162 sa...phalaM (taM pradApyAkRSTazadaM); mitA. yona 21161 apuvat ; bhitA. apa. yo'ni ('vini); vyaka. | kuryAt(na kuryAdyo); apa. vizvavat ; vyaka.99 vizvavat ; smRca. 99; smRca.237; vira.224 svAmine (svAmino); pamA. 238 vizvavat ; vira.228-229 pyaH kRSTaphalaM (pyo'kRSTasadaM); 406, ratna.118 vici.100 mine yo' (mino hya); nRpra. pamA.407 mitAvat ; ratna.118, dIka.47 viravat , 32; savi.340 mine (mino) varta (kalpa) utpa...bhoga | halAhatamiti kvacitpAThaH; nRpra.32; savi.3 41; candra.66 (tatsvAminoM bhogalAbha); candra.6.4 mine (mino) yet (te); | sa...phalaM (taM pradApyAkRSTadarma)vImi. vyapra.368 sa pradApyaH vImi.; vyapra.367; vyau.107 yo (vA): 111; vyama. (taM pradApyA); vyau.107 phAlAhata (phalAhita) yo na kuryAt 98vitA.710, rAko.465, setu.324 viravat (na kuryAyo) sa...kRSTa (saMpradApyaH kRSi); vitA.714; samu.117. | rAko.465; samu.117. nya. kA. 119
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 944 vyavahArakANDam iti| nAradaH prakAzAprakAzaliGgasAkSisAmantakarSakagopAdibhiH sImAnirNayaH kSetrajavivAda niruktiH prakAzairaprakAzaizca liGgaissImAM nayennRpaH / / 'setukedAramaryAdAvikRSTAkRSTanizcayaH / arthipratyarthinoryatra sAkSyAdipratyayaineyet // kSetrAdhikAro yatra syAdvivAdaH kSetrajastu saH // / prakAzairvyagrodhAzvattharkizukAdivRkSalatAtRNagulmasetu (1) asyArthaH-setukedArAdimaryAdAdaratvasaMnihitatva- valmIkakulyAdibhirliGgaiH aprakAzaiH karISAsthyaGgAranizcaye kartavye kSetraviSayo vivAdo'sau kSetraja ucyate zarkarAbhiH bhUmau gUDhaM nikssiptairlinggaiH| savi.332 vyaka.170 kSetrasImAvirodhe tu sAmantebhyo vinizcayaH / (2) setuH jalapravAhabandhaH / kedAraH kSudrasetubhiH nagarapAmagaNino ye ca vRddhatamA narAH // kalpito dezaH kSetramAnaM vaa| maryAdA kSetrAdisImA / sImAliGgatA iti shessH| smRca.230 vikRSTo lAGgalAdinonedito dezaH / akRSTaH khilo | grAmasImAsu ca bahirye syastakRSijIvinaH / dezaH / teSAM nizcayAH kSetrAdhikArAH kSetraviSayA yatra gopAH zAkunikA vyAdhA ye cAnye vngocraaH|| bhaveyuH sa kSetrajo vivAda ityrthH| smRca.5 evaM sAmantAyuddhRtaparyanteSvapyutkRSTAnAM abhAve (3) kedAramaryAdA kedArasImA, vikRSTaM khilaM sadutkRSTaM, nikRSTAnAmanuyojanamapyUhyam / anuyojana satyAnRtajanyaakRSTaM prahataM sdkRssttm| vira.201 puNyapApapratipAdakamanvAdivacanairyathArthakathanaparAn kRtvA (4) tatra mnvaadyuktsiimaashbdsyoplkssnntvmbhiprety| prastutArthapraznakaraNam / tAni ca vacanAni sAkSyanuyojanakSetrajo vivAdapada ityuditazca / vidhiprakaraNoktAnyanusaMdheyAni / sAkSipraznavidhipaJcavidhA sImA prakaraNoktazapathaiH zApitA evaM sAmantAdayo vinirNayaM dhvajinI matsyinI caiva naidhAnI bhyvrjitaa| bruuyuH| smRca.230-231 rAjazAsananItA ca sImA paJcavidhA smRtA / / samunnayeyuste sImAM lakSaNairupalakSitAm / dhvajinI vRkSAdilakSitA / vRkSAdInAM prakAzatvena tuSAGgArakapAlaizca kUpairAyatanairdumaiH // dhvajatulyatvAt / matsyinI slilvtii| matsyazabdasya tAni lakSAgAnyucyante--tuSAzcAGgArAzca kapAlAni svAdhArajalalakSakatvAt / naidhAnI nikhaattussaanggaaraadimtii| ca / teSAM kumbhAstuSAdibhiH pUrNAH kumbhAH saMdhiSu teSAM nikhAtatvena nidhAnatulyatvAt / bhayavarjitA arthi- pUrvanihitAH tairabhijJAnaiH, iha tuSAH, ihAGgArAH, asmin pratyarthiparasparasaMpratipattinirmitA / rAjazAsananItA jJAtR- pradeze kapAlAnItyevaM pratijJAya pUrve tathA darzayanto cihnAbhAve rAjecchayA nirmitaa| mitaa.2|151 (1) savi.332. ___* apa., smRca., vira., ratna., vyapra., mitAvat / (2) naasN.12|2; nAsmR.142 rodhe tu (vAdeSu); apa. (1) naasN.12|1 yaH (yAH) ro (rA) syAt (syuH) tu 2 / 151 nAsmRvat ; vyaka.172, smRca.230 utta.; vira. saH (sa tu); naasmR.14|1 yaH (ye) yatra (yastu); apu. 208 savi.334 ddhatamA (ddhodhatA) rAH (raH) utta. vyapra. 253 / 23 yaH (yAH) ro (rA) syAt (syuH); vyaka.170 yaH 357 utta.; samu.114 utta. (ye); smRca.5 tu saH (smRtaH) zeSaM nAsaMvat ; vir.201| (3) naasN.12|3 pAH (pa) kA (ka); naasmR.14|3gocraaH zcayaH (rNaye); ratna.111, gyapra.353; vyau.103; vitA. (jIvinaH) zeSaM nAsaMvat ; ap.2|151 pR.; vyaka.172, 683, samu.113 smRcavat. smRca.230, vira.209; pamA.391 syustat (ca syuH) ratna. . (2) msmR.8|265 ityatra prakSiptazloko'yam ; mitaa.2|| 113, vyapra.358; vitA.692 stat (stu); samu.114. 151 ap.2|151 vyaka.96 matsyinI (saMdhinI); smRca. (4) naasN.12|4 laizca (lAnAM) kUpai (kumbha); nAsmR. 5, vira.214; pamA.385, ratna.112 pU.; smRci.22 | 14 / 4; vyaka. 172 te sImAM (sImAnaM) laizca (lAsthi); vira. paJca (evaM); nRpra.31; gyapra.354; vyau.103; pitA. | 210 vyakavat ; samu.114 pUrvArSe (sImAyA nirNaya 644 rAko.461; samu.113. kuryuAmayorubhayorapi).
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 945 nayeyuH / Ayatanairdumaizca pratijJAtaiH iha devakulamAsId / viSaya ityavirodhaH / mitA.20152 iha vRkSa iti / naabhaa.12|4 (2) eko na sImAM nayet, pratyayito'pi / yato abhijJAnaizca valmIkaiH sthlnimnonntaadibhiH| bahuSveSA sImAparicchedakriyA smRtA / samyak kriyA caivaM kedArArAmamArgazca purANaiH setubhistathA // bhavati / daNDavRddhistvanyathAkaraNe / bahubhiH kartavyatve abhijJAnazca yairabhijJAyate sImA tairvalmIkAdibhiH, hetumAha-gurutvAdasya dharmasyeti / 'sarve bhUmyanRte hantIiha valmIka AsIt, iha sthalam , iha nimnam, iha tyAdinA anyathA pramAdAt karaNe pratyavAyabahutvAd gartam, ihonnataH pradezaH, ete saMdhiSvAsannAH, teSAM caitAni bahubhiH kRtAyAM sukRtaM bhvtiiti| naabhaa.12|9 liGgAni iti / tathA kedAraizca iha kedArA Asan ekazcedunnayet sImAM sopavAsaH samunnayet / amuSya prAmasya, teSAmete AbhAsA iti / mArgazca aya- raktamAlyAmbaradharaH kSitimAropya mUrdhani // matra mArga AsId grAmakAla iti / purANaizca setubhiH mRSoktau daNDavidhiH iha seturAsIdamuSya grAmasya, tasyaitacihnamiti / etai- atha cedanRtaM brUyuH sAmantAH sImanirNaye / nyeyuH| tathA sunItaM bhavati / naabhaa.12|5 sarve pRthaka pRthak daNDayA rAjJA mdhymsaahsm|| 'nimnagApahRtotsRSTanaSTacihnAsu bhUmiSu / sAmantAtparato ye syustatsaMsaktA mRSoditaiH / tatpradezAnumAnaizca pramANairbhogadarzanaiH // saMsaktasaktasaktAstu vineyAH pUrvasAhasam / / nimnagayA nadyA apahRtenApaharaNenotsRSTAni svasthA- zeSAzcedanRtaM brUyurniyuktA bhUmikarmaNi / nAtpracyutAni naSTAni vA liGgAni yAsu maryAdAbhamiSu pratyekaM tu jaghanyAste vineyAH puurvsaahsm|| tatra tatpradezAnumAnAdutsRSTanaSTacidvAnAM prAcInapradezAnu- tasaMsaktAdivanagocarAntAnAM anRtavAditve tu nArada mAnAt prAmAdArabhya sahasradaNDaparimitaM kSetramasya grAmasya Aha-zeSAzcediti / zeSAH sAmantebhyo'vaziSTAstapazcime bhAge ityevaMvidhAtpramANAdvA pratyarthisamakSamavi- saMsaktAstebhyo jaghanyAH sNsktsNsktaaH| pratipannAyA asmArtakAlopalakSitabhuktervA nizcinuyuH / smRca.233 mitaa.2|152 (1) naasN.12|10; naasmR.14|10 sa: samunnayet (sAH * naikaH samunnayetsImAM naraH pratyayavAnapi / samAhitaH); mitaa.2|152 kSitimAropya (bhUmimAdAya); gurutvAdasya kAryasya kriyaiSA bahuSu sthitA // ap.2|152 pR.; vyaka.173; vira.221; vici.94; (1) ekasya niSedhaH sa ubhayAnumatadharmavidyatirikta- smRci.23 zcedunna (zcaiva na); raena.114; nRpra.31 mitAvat; vyapra.359 mitAvat ; vyau.106 utta.; vitA.696 (1) naasN.12|5 kaiH (ka) rAma (gAra); nAsmR.1415 mitAvat ; setu.188. nai (tai) kaiH (ka); vyaka.172 mArga (sA.); vira.210. (2) nAsaM.1217 sIma (tadi); nAsmR.1417 sIma. - (2) naasN.12|6 naizca (nAcca); naasmR.14|6 nAsaMvat / nirNaye (tadvinizcaye); mitA.2153; smRca.233; pamA, mitaa.2|152 naizca (nAcca) *bhoM (NAgo) naiH (nAt ); apa. 397; ratna.114; nRpra.32; vyapra.360; byau.106; 21151 tsR (nma); vyaka.171; vira.205; pamA.304 vyama.95, vitA.698, rAko.464 (-) sam (sAH); mitAvata: ratna.112; nRpra.31, vyapra.355; vyau.1.6, sama.115. samu.115 mitAvat , bRhaspatiH. (3) pamA.397; samu.115. (3) naasN.12|9 kArya (dharma) sthi (smR); naasmR.14|9% (4) mitaa.2|153; ap.1|153 uttarArdhe (jaghanyAste'pi mitaa.2|152, ap.2|152; byaka.173; smRca.231, pratyekaM vineyAH pUrvasAhasam); vyaka.173 apavat; smRca. vira.211; pamA.394 rana.114; vici.94; smRci. 233; vira.212 apavat ; ratna.115, savi.491 23, nRpra.31, rAkau.463 manuH savi.335, vyapra. yAjJavalkyaH; vyapra.360; vyau.106, vitA.698; '355; vyama.96 vitA.696; setu.188; samu.115. samu.115..
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 946 vyavahArakANDam mobuddhAdayastvanye daNDanIyAH pRthak pRthk| vineyAH prathamenaiva sAhasenAnRte sthitAH // (1) Adizabdena gopazAkunikavyAdhavanagocarANAM grahaNam / yadyapi zAkunikAdInAM pAparatatvAliGgapradarzana, evopayogo na sAkSAtsImAnirNaye tathApi liGgadarzana evaM mRSAbhASitvasaMvAdaNDa vidhAnamupapadyata eva / mitA. 2 / 153 (2) gaNavRddhAdaya ityatrAdizabdena grAmanagaramauladosImAkarSakavanagocarAH saMgRhItAH / smRca. 232 itara pramANAbhAve rAjA nirNetA yadA tu na syurjJAtAraH sImAyA na ca lakSaNam / tadA rAjA dvayoH sImAmunnavediSTataH svayam || iSTataH icchAtaityarthaH / smRca. 232 kSetrasImAvAdasya gRhodyAnAdAvatidezaH anenaiva gRhodyAnanipAnAvatanAdiSu / vivAdavidhirAkhyAtastathA grAmAntareSu ca // etenaiva vidhinAkhyAto "devakulagRhodyAna nipAnamArgagopracArAdyavaceH paricchedo vivAde / naamaa.12|12 (1) nAvaM. 120 mIla (Ni) mAyA (gayA) naiva (na syuH); nAsmR. 1418 maula ( gaNa ) NDanIyA: (NDaM dApyA:) naiva na syuH) milA. 2152 nIyA: a. 20153 maula ( gaNa ) sthitA: (tathA); vyaka. 173 maula (gaNa) NDanIyA: (NDaM dadyuH); smRca. 233 maula (gaNa); vira. 212 maula ( gaNa ) nye (theM) NDanIyA: (NDaM dadyuH) ; pamA 397 NDanIyAH dApyAH nAnRte (navya) vi.492 mIla (mIna) nIyAH : (gatyA) yAjJavalkyaH vyapra. 360 stva (zvA; upau 106 miti 1983 samu. 115 mitAya. " (2) nAsaM. 19111 (a) (bare) nAsmR. 24/11 dAtu (di ca) yA na ca (yAzca na ); apa. 2 / 153 tu (ca); smRca. 2326 vira. 216 yA (yAM); pamA. 395 yA na ca (pAna). 1150 vici. 15-96 yA (vA) smRci. 13 nR. 22 bImi. 20151 yA (va) munayeditaH (ve tat ); vyapra. 361 tu (ca); vitA. 700 STataH (cchayA); setu. 189 na syu: ( syurna) Tata: (cchayA); samu. 115. (3) nAsaM. 12 / 12; nAsmR. 14 / 12 ane (ete). sImAvRkSaje svAmitvavidhi: sImAmadhye tu jAtAnAM vRkSANAM kSetrayordvayoH / phalapuSpaM ca sAmAnyaM kSetrasvAmiSu nirdizet // amyakSetropajAtAnAM zAkhAsvanyatra saMsthitAH / svAsti vijAnIyAdanyakSetravinirgatAH // mArgarodhaniSedhaH avaskarasthalazvabhrabhramasyandanikAdibhiH / catuSpatharasthAnaracyA mArgAnna ropavet // avaskaro viSThAgRhAdizodhanArthe pAMzunicaya iti hariharAdayaH, sthalaM vedikA, zvabhro garttaH, bhramo jalanirgamamArgaH syandanikA paTalaprAntaH / AdizabdenAnyadapi tAdRzam / rathyAmArge rAjamArgaH, rathyA catvara iti kalpataruH / vira. 220 rodhayanti tu ye mohAdvalAdvA'pi kathaMcana / ' daNDavetAdRzAn rAjA sAhasenottamena ca // setutAdividhi setustu dvividho jJeyaH kheyo vandhyastathaiva ca / toyapravartanAtyo bandhyaH syAttannivartanAt // " (2) nAsmR. 14114. (2) nA. 14321 (2) nAvaM. 1212 ama (mArga) roSa (vRSa): nAsmR14/15; vyaka. 98 ganna (gaM na ); smRca. 235 rathyA (rAja) utta.; vira. 220 rgAnna (gaMna); pamA. 401 smRcavat; ratna. 117; savi. 339 rathyA (rAja) ganna (gaM na) utta; vyapra. 364 smRcavat vyau.108 smRcavat ; vyama. 97 smRcavat; vitA. 705 smRcavada; setu. 191 sura (theSvava ); samu. 116. (4) nAsmR. 14/16. (5) nA. 1215 kheo vandhya (samyo bacca) (toSapra vartane sanyavayaH syAd vinivartane nAssu. 14128 (ghaH proktaH);mitA. 2 / 156 stu (zca ); apa. 2 / 157 bandhya (badhya) tanni (dvini); vyaka. 99 tanni (dvini); smRca. 237 kheyo ( khanyo) zeSaM vyakavat vira. 226 dho jJeyaH (dhaH proktaH ) tanni (dvini) parivartanAdityapi pATha: pamA. 406; ratna. 1986 nRpra. 32 stu (zca) bandhya (badhya); vyau. 107; stu (zca) navina bitA. 711 kI. 464 stu (tha) vo bandhyaH (kSepo bandhaH) zeSaM nAsmRvat setu. 323 stu (zca) gha) svAna (soyA) samu. 117 (sanyo) bandhya (kantha)
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 947 - kSetrasthitAdhikodakanirgamanArtha khAtvA yaH kriyate / mRte tu svAmini punastadvaMzye vA'pi mAnave / setuH sa khanyaH / AgatodakadhAraNArtha mRdAdibhiryatra rAjAnamAmantrya tataH kuryAtsetupravartanam / / jalapravAho badhyate sa setubandhya ityarthaH / (1) yadA tvanyanirmitaM setuM bhedanAdinA naSTaM svayaM smRca.237 saMskaroti tadA pUrvasvAminaM tadvaMzyaM nRpaM vA pRSTvaiva nAntareNodakaM sasyaM nAzazcAtyudake sati / saMskuryAt / ythaah-puurveti| mitaa.2|156 ya evAnudake doSaH sa evAtyudake bhavet / / (2) purANasetumutsRSTaM bhinnaM vA svAminama (na) udakena vinA sasyaM nAsti / atyudakena ca nAzaH nujJApya yaH saMskuryAt, na tasya tatphalaM bhavati / sasyasya / ato'nudakAtyudakayostulyo doSaH / anudake | pUrvasvAmina eva / yadi dharmArtha kuryAt, na tu phalArtham / / 'nArambhAdalpaH kssyH| atyudake prayAsabhUyastvam / / pUrvasetumutsannaM dRSTArtha yadi kazciccikIrSati, sa svAminaM tasmAt setustathA. kAryoM yathobhayaM na bhavati / pRSTvA, mRte vA tasmiMstadvaMzyaM putrAdi, sadabhAve rAjA naabhaa.12|16 namanujJApya kuryAt / tatastatphalabhAk syAt / parakSetrasya madhye tu seturna pratiSidhyate / naabhaa.12|17-18 mahAguNo'lpabAdhazced vRddhiriSTA kSaye sati // ato'nyathA klezabhAk syaanmRgvyaadhaanudrshnaat| asyArthaH-anyakSetre anyena kriyamANaH seturyadi iSavastasya nazyanti yo viddhamanuvidhyati / / bahUpakArakaraH kSetrasvAminazcAlpabAdhAkarastadA nAsau (1) avamarzanaM nidarzanam / smRca.237 nivartyaH / yato'lpopakSaye satyapi vRddhiH zasyAdyupacaya- (2) ato'nyathAnanujJApya kurvataH klezamAtra phalam / lakSaNA sarvasyeSTA bhavati / +vyaka.98 mRgavyAdhadRSTAntena / yaH pUrvamanyena viddhaM pazcAd pUrvapravRttamutsannamapRthvA svAminaM tu yH| vidhyati, iSavastasya nazyanti zramazca vyarthaH, tathA setuM pravartayetkazcinna sa tatphalabhAgbhavet // vyartha bandhanaM zramazvArthahAnizca / ato naivaM kartavyam / ata eva gamyate na daNDya iti / naabhaa.12|19 . + smRca., vira. vyakavat / dhairmArtha kArito yena taDAgaH siimyordvyoH| , (1).naasN.12|16 zazcA (zo'pya) ke sati (kena tu) tanmRttikAnusAreNa aMzo deyastayodvayoH // (yAvAnanudake doSastAvAnatyudake smRtaH); naasmR.14|19 nAzazvAtyudake sati (nazyedabhyudakena tu) tyu (bhyu) bhavet (smRtaH); grAme sasIni vikrIte sajale sapathe'pi vaa| ap.2|157; vyaka.99; smRca.237 nuda (tyuda) vAtyu paurohityaM grAmadevo dvayornAzo na jAyate // (vAnu); vira.226 sati (bhavet); ratna.118; vitA.711 | (1) naasN.12|18 tu (vA) vA (cA) ku...nam (prakuryAtsetuviravat ; baal.2|156; samu.117. karma tat); naasmR.14|21 vaMzye (dAMzye) uttarArdhaM nAsaMvat ; (2) naasN.12|14 bAdha (doSa); naasmR.14|17 zced | mitaa.2|156; apa.21157 vA (cA); vyaka.99; smRca. (zca); vyaka.98; smRca.237 nAsaMvat ; vira.224; pamA. | 237 vA (cA); vira.225; pamA.406 uttarArdha nAsaMvat ; 405 vidhya (badhya); ratna.118; vici.100; savi.339; | ratna.118, savi.340 tu ('pi) vA (cA) yAjJavalkyaH ; vyapra.367 nAsaMvat ; vyama.98 nAsaMvat ; vitA.710 | | vyapra.367; vyau.107 vA (cA) ve (vaH) (rAjAnamathavA. setuH (kUpo) bAdha (doSa); setu.323; samu.117. mantrya kuryAtsetupravartanAm ); vitA.711; samu.117 (3) naasN.12|17; naasmR.14|20 vRtta (varta); mitA. | vA (cA). 21156; ap.2|157 vyaka.98; smRca.237; vira. (2) naasN.12|19 dhAnu (dhani); naasmR.14|22; 225 tsa (cchi) varta (kalpa); pamA.406, ratna.118; ap.2|157; vyaka.99; smRca.237 nuda (vama); vira. savi.340 varta (kalpa); vyapra.367; vyau.107; vyama. | 225 nuda (rthada); ratna.118; vyapra.367 dhAnu (dhani); 98 kazcit (yastu); vitA.711 vyamavat ; rAko.464 tsa | samu.117 nuda (vada). (cchi); samu.117 tsa (tpa). / (3) smRci.23. (4) smRci.16.
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 948 vyavahArakANDam vApIkUpataDAgAdau sAkSiNI jlvaahikaa| (1) khilaM duSkarSa kSetram / apa.21158 pUrva hyadhikRtA yA ca saiva prAmANikI matA // (2) khilopacAraH khilabhaJjanArtho vyayaH / tasya kRSTAkRSTavidhiH | iyattAvadhAraNaM khilabhUtakSetrakAThinyatAratamyAyatamiti / khAtakhAtasya kedAramAhuH zalyavato mRgam / smRca.238 iSavastasya nazyanti yo viddhamanuvidhyati / (3) tadaSTabhAgopacayAdiH khilbhnggH|naabhaa.12|21 khilabhaGgasya bhUmiM prasAdhitavata: kedAramAhuH / vyAkhyAtametat pUrvam / ayaM tu vizeSaH-tatra yo'nyastatra karSati sa tatphalaM na lbhte| kSayavyayAbhyAM ca | khilaviSayaM khilabhaGga nimittakSayaM dattvetyuktam / iha kRSyayujyate / yathA zalyavataH prathamaM vyadhurmagamAhuH, pazcAd mANaviSayaM bIjAdyupakSayaM dattveti / naabhaa.12|38-39 vidhyata iSunAzaH zramayogazca ttheti| naabhaa.12|37 taidaSTabhAgApacayAdyAvatsapta gatAH smaaH| azaktapretanaSTeSu kssetrikessvnivaaritH| samApte tvaSTame varSe bhuktaM kSetraM labheta sH|| kSetraM ced vikRSet kazcidaznuvIta sa tatphalam // (1) yadi kSetrapatiLayaM na dadAti tadA karSako- (1) azaktAH kSetrakaraNasAmarthya vikalAH, pretAH | 'STamaM bhAgaM tasmai dadyAt / yadi cASTavarSaparyantamapi varyAtAH, naSTAH kutra gatA iti cirkaalmvijnyaataaH| kSetrabhogaM karoti, tadA vyayAdAne'pi tatsarva kSetramutpattikSetrikAH kSetrasvAminaH / etaduktaM bhavati / parakSetratve'pi sahita kSetrapatereveti halAyudhapArijAtau / prakAza-' khilabhUtabhUviSaye kartuH phalabhogo na jAtu phaladaNDa- kAreNa tu tato'STame varSe svAmina ityevaM vivRtam / dApana miti prasaGgAt / smRca.238 vira.227 (2) kSetrikeSvazakteSu (mRteSu) naSTeSu vA rAjakulA (2) khilabhaGgaM kRtvA kRSati, yadi svAmyAgacchet, dibhayAd, avRttyA vA kena cidapyanivAritaH kRSi- tatkSatramaSTabhAgApacayAdupAcatasya aSTabhAgAdA kAle yaH kRSet tasya tatphalaM bhavati / parakSetratve'pi / dvitIye dvAvaSTabhAgau evamupacitAdaSTabhAgAdArabhya sapta rAjJazcaivamarthalAbhaH kuTumbavRddhizca / anyathobhayaM na samAH saMvatsarAstulyamatItAH saptame varSe'STabhAgena syAt / naabhaa.12|20 saMprApte'STame varSe svaM kSetra labheta svAmI / naabhaa.12|22 'vikRSyamANe kSetre tu kSetrikaH punarAvrajet / / 'saMvatsareNArdhakhilaM khilaM syAvatsaraitribhiH / khilopacAraM tatsarva datvA kSetramavApnuyAt / / paJcavarSAvasanaM tu kSetraM syATavIsamam // (1) smRci.32. (2) naasN.12|37. savi.340 tu (ca) khi (zi) kAtyAyanaH; candra.65 vici. (3) naasN.12|20:12|38puu.; naasmR.14|23, apa. vat ; vyapra.369; vitA.714; setu.195 Ne (Na:) tu (Su); 21158 va (pa); byaka.99, smRca.238 daznavIta samu.117kSetramavA (svaM kSetramA); vivya.48 setavat . (dApnuyAttu); vira.226 Sva (Su); pamA.408; ratna.119, (1) naasN.12|22 gA (go) gatAH samAH (samA gatAH) vici.101 savi.340 zakta (zaktaH) tri (tra) kAtyAyanaH; samA (saMprA); naasmR.14|25 samA (saMprA); ap.2|158 candra.65 danuvIta sa tatphalam (sa tu tatphalamaznute); vyapra. sapta (daSTa); vira.227 gApacayAd (gapracayA); savi.340 368 vitA.714 danuvIta sa (tsa labhaitaiva); setu.195; taM (kta) kAtyAyanaH; candra.66 yAd (ya); setu.195 gApasamu.117 smRcavat . cayAd (gaprabhutA) tva (cA) samA (saMprA); samu.118 kta (kta). (4) naasN.12|21 tu (cet) kSetramavA (svaM kSetramA): (2) naasN.12|23 kSetraM syAda (syAtkSetrama); naasmR.14|26 12 / 38-39 tu (cet) khilo (bIjA) kSetramavA (svaM kSetramA); | syAd (tad ) kSetraM svAda (syAtkSetrama); apa 2 / 158; vyaka. naasmR.14|24 tu (cet) kSetramavA (svakSetramA); ap.2|158 | 99, smRca.238, vira.228; pamA.409, ratna.119 vyaka.99, smRca.238 kSetramavA (svaM kSetramA); vira. vici.101 tu (ca); savi.340 visannaM tu (rSo'vasAnaM 227 vi (ni); pamA.409 (kRSyamANeSu kSetreSu kSetikaH | tat); candra.66, vyapra.369; vitA.715, setu.194 punarAvrajet ); ratna.119, vici.101 Ne (Na) tu (pu); | tu (ca); samu.118.
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 949 sImAvivAdaH (1) saMvatsaropekSitaM kSetramardhakhilaM ISaduSkarSa bhvti| svamApnuyAt / itarasyApi bIjAdyupayuktaM dadyAt / trivatsaropekSitaM tu khilaM syAdaduSkarSa bhavet / paJcavarSo- evamabhayoranagrahAjanapadasya vRddhirbhvti| naabhaa.12|39 pekSitaM punaH aTavIsamaM syAt / atyantaduSkarSa vRddhe janapade rAjJo dharmaH kozazca vardhate / bhvedityrthH| smRca.238 hIyate hIyamAne tu vRddhihetumataH zrayet / (2) aTavIsame'pi khiloktatyAgakAlabhAgagrahaNa bRhaspatiH krameNa nyUnAdhikatyAgakAlabhAgagrahaNavyavasthA UhyA / sImAvAdapratijJA atra ca khileSu caturthAdisaptanyUnasaMkhyAdibhAgagraha- krayavikrayAnuzaye vidhireSa pradarzitaH / Nasya sarvasiddhatayA aSTamabhAgadAnaM prAcInamiti khila. grAmakSetragRhAdInAM sImAvAdaM nibodhata / / evetyaahuH| vira.228 gRhAdInAmityatrAdizabdena nagaradezau svIkriyete (3) tasya (khilopacArasya) iyattAvadhAraNArtha tatrApi sImAvAdasadbhAvAt / - smRca.232 vicAramAha-saMvatsareNeti / pamA.409 rAjJA sasAkSikaM sapatraM vA kSetraM deyam (4) 'khilopacAra'mityuktaM, tad vizeSyate / rAjA kSetraM datvA cAturvaidyavaNigvArikasarvasaMvatsarotsRSTamakRSTaM kRSyamANamardhakhilam / tatra catu. | grAmINatanmahattarasvAmipuruSAdhiSThitaM paribhAMgopacayAdArabhya , tRtIye pAdonaM, caturthe svaM kSetra cchindyAt / zAsanaM vA kuryAt / mApnoti / khilamityuktaM trivarSotsRSTam / tatrokto | grAmagRhakSetrAdipravezakAle prakAzAprakAzacihnAni sasAkSikANi vidhiH / paJcavarSotsRSTamaTavIsama' rAjAdhInaM bhavati / kAryANi aTavyAM rAjAnamanujJApya ya AkrAmati tasya tad | *nivezakAle kartavyaH sImAbandhavinizcayaH / bhavati / naabhaa.12|23 | prakAzopAMzuciraizca lakSitaH saMzayApahaH / / "kSetraM tripuruSaM yasya gRhaM vA syAt krmaagtm| (1) nivezo grAmAdipravezArambhaH / sImAbandhaH rAjaprasAdAdanyatra na tadbhogaH paraM nayet / / sImAyA nibandhanaM niyAmakam / upAMzu (zva) prakAzam / gRhaM kSetraM ca dRSTe dve vAsahetU kuTumbinAm / ap.2|151 * tasmAtte notikSapedrAjA taddhi mUlaM kuTumbinAm // (2) vinizcIyate sImAbandho yena sa vinizcayaH (1) gRhakSetrayoH karAdinA traipuruSikasaMbhoge sati pASANAdimayaH sthuulguddkH| sImAbandhazcAsau vinizcayazca rAjaprasAdAdvinA na tadbhoktRpuruSasakAzAttayo gacchedaH sImAbandhavinizcayaH / sImAniyAmakaH sthUlaguDaka ityrthH| karaNIya ityarthaH / vira.228 etaduktaM bhavati / grAmAdipravezakAle tatsImAniyAmaka(2) kSetraM gRhaM vA tripuruSaM bhujyamAnaM rAjA sthUlaguDakaH prakAzaguptaliGgopetaH sImAsaMdhau sthApanIya prasanno yadi dadyAt, na tatra vaktavyam , anyathA tasya iti / smRca.228 bhogaH parasya na dAtavyaH / sa evopacitadAnena bhunyjiitetyrthH| naabhaa.12|24 (1) naasN.12|40; jaasmR.14|43 tu (ca); vyaka. ___ bIjAdi dattvA svamApnuyAdityuktaM, tatra kAraNamAha 91, vira.228. (2) byaka.170 pradarzitaH (udAhRtaH); smRca.232 gRhaM kSetraM ca kuTumbinAM vAsaheturyasmAt , tasmAt / utta.; vira.201; setu.184 pradarzitaH (prakIrtitaH); (1) naasN.12|24 yasya (yatra); naasmR.14|27 yasya samu.114 utta. (yatsyAta); ap.2|158; vyaka.99, vira.228 raM (rAn). (3) vishv.2|154. (2) naasN.12|39 dRSTe dve (vizeyaM) tU (tuH) pU.; nAsmR. (4) ap.2|150 (-); vyaka.170 bandha (vidhi); 14 / 42 haM kSetraM (hakSetra); vyaka.99 pU., vira,228 dRSTe | smRca.227 vira.202 zcayaH (rNayaH); ratna.112, savi. (vastU) norikSa (nAkSi). 332 viravat ; samu.113 bhRguH.
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 950 vyavahArakANDam (3) nivezakAle graamaadinirmaannkaale| prakAza- | shaantaamyH| zarkarAH pASANavatkaThinA mRdaH / kapAcikairvRkSAdibhiH / upAMzucihnaH kriissessttkaadibhiH| . likAH pavaghaTAvayavAnAmavayavAH / kArpAsAsthIni vira.202 kaasibiijaani| smRca.228 vApIkUpataDAgAni caityaaraamsuraalyaaH| . praikSipya kumbheSvetAni sImAnteSu nidhApayet / sthalanimnanadIsrotaH zaragulmanagAdayaH / / tataH pogaNDabAlAnAM prayatnena pradarzayet // vApI pusskrinnii| caityamiSTakAdyairviracitaM sthaNDi. nidhApayet gartAbhyantareSu kumbhI nidhAya mRdbhiH lam / sthalamunnato dezaH / nimnaM pridhaa| zarAH prcchaadyet| smRca.228 tRnnvishessaaH| gulmAH kandazUnyAH krviirprkaaraaH| vArdhakye ca zizUnAM te darzayeyustathaiva c| nagAH vRkSAH / nagAdaya ityatrAdizabdena veNuvallI- evaM paramparAjJAne sImAbhrAntina jAyate // . valmIkavarmapurAtanasatvAdInAM smRtyantaroktAnAM grhnnm| | te'pi ca pogaNDabAlAH kAlena vArddhakyamApannAH smRca.228 zizUnAM kiMcitprabuddhAnAM svajJAtijJApitAni sImAprakAzacihnAnyetAni sImAyAM kaaryetsdaa| liGgAni yatnena pradarzayeyuH / evamavicchinnA jJAtunihitAni tathAnyAni yAni bhUmirna bhkssyet|| paramparA bahutarakAlAtyaye'pi sImAbhrAntyanutpattyartha nihitAni sImAyAM nihitAni kArayet yAni bhUmirna | kaaryetyrthH| - smRca.229 bhakSayet na nAzayet na mRttikAtvaM nayediti yAvat / sImAnirNaye sAkSiNaH ke kIdRzAzca vira.203 AgamaM ca pramANaM ca bhogakAlaM ca nAma ca / kairiissaasthitussaanggaarshrkraashmkpaalikaaH| bhUbhAgalakSaNaM caiva ye viduste'tra sAkSiNaH / / sikateSTakagovAlakAsAsthIni bhasma ca // AgamaH svatvApAdakaH krayAdiH / pramANaM daNDA karISaM zuSkagomayam / asthIni pazvAdInAm / dinA parikalpitaM parimANaM yadA tUktadvividhasAkSyabhAvatuSA vrIhyAditvacaH / aGgArAH dagdhakASThAvayavAH stadA sAmantapradarzitaliGgairnirNayet / smRca.229 - (1) ap.2|150 vApIkUpa (kUpavApI) taDAgA (taDAkA) pU., vyaka.170 gulmanagAdayaH (gulmAzmarAjayaH); smRca. (1) ap.2|150; vyaka.142 kumbhe (bhANDe) pradarza 228 taDAgA (taTAkA); vira.203 vApIkUpa (kUpavApI) (prakAza) manuH; smRca. 228 pU., 229 utta.; mmu.8|250 gusmanagAdayaH (gulmAzmarAzayaH); pamA.387; rana.112; pU.; vira.204; pamA.387 pU., 388 utta.; ratna.112; vici.93 gAni (gAdi) gulmanagAdayaH (gulmAzmarAzayaH); savi.333 pUrvArdhe (etAni kumbhe nikSipya sImAnteSu nikhAnRSa.31 gAni (gAdi) sthalanimna (sthalaM nimnaM); savi.332 nayet); vyapra.355; vyama.96 pU.; vitA.687 prakSi nagA (latA) zeSaM smRcavat , smRtiH; vyapra.354 sthalanimna | (nikSi) pU., manuH; setu.186; samu.113 pU., 114 utta., (sthalaM nimnaM); samu.113 smRcavat , bhRguH. bAlA (pAlA) pUrvArdhastu bhRgorityuktam. (2) apa.2.150 vyaka.170, smRca.228 pU.: vira. (2) ap.2|150kye(ke); vyaka.171 manuH smRca.229 203, pamA.387 pU.; ratna.112; nRpra.31 pR.; savi. kye ca (kyena); vira.204; pamA.388 kye (ke) jJAne (zAte); 333 pU., smRtiH, vyapra.354; samu.113 nihitAni ratna.112; savi.333 kye ca (kena); vyapra.355 apavat; (nidheyAni) bhRguH. setu.186 apavat ; samu.114 smRcavat . - (3) ap.2|150 kArpA (karpA); vyaka.171. SAsthituSA (3) mitA.20152; smRca.229 bhoga (bhoga); pamA. (SamiSTakA) manuH; smRca.228; vira.204; pamA.387; | 392 bhogakAlaM (bhogaM kAma); ratna.113; nRpra.31bhoga (bhAga); ratna.112; savi.333 rAzma (rAsthi) smRtiH; vyapra.355, savi.333; vyapra.355; vyau.105 bhoga (bhAga); vitA. vyama.96 vitA.687 likAH (likA) manuH; setu.186 690; prakA.49 bhoga (bhogaM) ste'tra (ste'pi); samu.114 kApI (kAsI); samu.113 bhRguH. smRcavat.
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAda: gRhakSetravivAdeSu sAmantebhyo vinirNayaH / nagara grAmagaNino ye ca vRddhatamA narAH // "kInAzazilpibhRtakA gopavyAdhoJchajIvinaH / mUlakhAnakakaivarttakulyA bhedakabAdhakAH // kInAza: kRSIvalaH, uJchajIvinaH mUlazasyAvaziSTamaJjarIjIvinaH / te'pi paryaTanazIlatvAtprAyaH sImajJA iti / evaM zilpabhRtakAdiSu cohyam / vira. 209 tadutpannastu sAmantA ye'nye dezAntarasthitAH / maustu te samuddiSTAH praSTavyAH kAryanirNaye // aduSTAste tu yadbrUyuH saMdigdhau samavRttayaH / tatpramANaM tu kartavyamevaM dharmo na hIyate // zapathaiH zApitAH svaiH svairbrayuH sImAvinirNayam darzayeyuzca liGgAni tatpramANamiti sthitiH // (1) nidhAnAni nihitAni tuSAGgArAdIni sImaliGgAni / apa. 2 / 151 | (2) svaiH 'satyena zApayedvipraM kSatriyaM vAhanAyudhaiH' / ityAdinA uktavyavasthAnatikrameNetyarthaH / X smRca. 231 sImAjJApanavidhiH cirvinA sAdhureko'pyubhayasaMmataH / raktamAlyAmbaradharo mRdamAdAya mUrdhani / 'satyatrataH sopavAsaH sImAM saMdarzayennaraH // / x vira. apavat smRcavacca / (1) vira. 209 (2) vira. 209. (3) vyaka. 174; vira. 213. (4) vyaka. 174 gdhau samavRttayaH (gdha samadRSTayaH); vira. 213. (5) apa. 2 / 151 sImAvinirNayam (sIni vinizcayam) zca liGgAni (nidhAnAni ); vyaka. 172 brUyuH (kuryuH) zeSaM apavat ; smRca.23.1 sthitiH (smRtiH); vira. 210 vyakavat ; pamA. 192 zapathaiH zApitAH (zApitAH zapathaiH); ratna. 114; savi. 335 svaiH svaiH (caiva) sthiti : (sthitam ); vyapra. 359; vitA. 693 zca (stri); samu. 114. (6) apa. 2 / 152 sImAM saM ( sImAntaM ); vyaka. 173 zAcihnavinA sAdhuH (jJAticihnavinAze tu ); smRca. 231. apavat ; vira. 211 jJAtRcihnavinA sAMdhu: (jJAtRcihnAvinAze naM) pamA. 393 sImAM saM (sImAnaM ); ratna. 114; vici. bya. kA. 120 951 jJAtRcihnarvinA jJAtRRNAM cihnAnAM cAbhAva ityarthaH / etaduktaM bhavati / sAkSyAdivanagocarAntAnAM sImAjJAtRRNAM prakAzopAMzuliGgAnAM cAbhAve yaH kazciduktavizeSaNaviziSTo naraH sImAvitsImAntamuktavidhinA caGkramamANo darzayediti / smRca. 231 yadi zUdro netA syAt taM laivyenAlaGkAreNAlaGkRtya zavabhasmanA mukhaM vilipyAgneyasya pazo: zoNitenorasi paJcAGgulAni kRtvA grISAyAmAntrANi pratimucya savyena pANinA sImAloSTaM mUrdhni dhArayet / atra cAgneyaH pazuzchAgaH / raktakarpaTavasanAdiH vizva. 2 / 156 klaibyo'laGkAraH / sarvasminsthAvare vAde vidhireSa prakIrtitaH // kSetragRhagrAmAdau rAjakRtaH nadIkRtazca svAmisaMbandhaH anyagrAmAtsamAhRtya dattAsnyasya yadA mahI / mahAnadyA'thavA rAjJA kathaM tatra vicAraNA // dyotsRSTA rAjadattA yasya tasyaiva sA mahI / anyathA na bhavellAbho narANAM rAjadaivikaH // 94 zAtRcihnavinA sAdhuH (zAtRvihnavinAze tu) prathamArtha:; savi. 335 apavat; vyapra. 359 saMda (tAM da); vyama. 96 pamAvat; vitA. 696 apavan; bAla. 2 / 152 virvt| setu. 188 dhAtRcihairvinA sAdhuH (jJAtucihnavinAze ca ) prathamArtha: tRtIyArdhazca; samu. 115 mRda (bhUmi) prathamArdhadvayam . (1) vizva. 2 / 156. (2) apa. 2 / 154; smRca. 233; savi. 3383 vyapra. 358 sarvasmin (sarvatra); vitA. 693 vyprvt| samu. 115. (3) apa. 2 / 150 pU.; vyaka. 97 tsamAhRtya (tsamAzritya); smRca.234; vira.2163 pamA. 3986 ratna. 116; vici. (96; nRpra. 32; savi. 338; vImi . 2 153; vyapra. 362; vitA. 700 dattAnyasya (dattA yasya); setu. 1896 samu. 116; vivya.47. vyaka. 97 (4) apa. 2 / 150 na bhave ( tu bhave) utta; vyAsaH; smRca.234; vira. 217 daivi (daiva); pamA. 398 viravat ; ratna. 115; vici. 96 nRpra. 321 savi. 3381 candra. 62 daivika: (daivakam ); vImi. 2 153 daivikaH (daivataH); vyapra. 362; vittA. 700 nyathA + (tu); setu. 189 natho (yo) sA + (vA) daivi (deva); samu. 116.3
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 952 vyavahArakANDam kSayodayau jIvanaM ca daivarAjavazAnnRNAma / / 'kSetraM sazasyamallaGadhya bhUmizchinnA yadA bhavet / tasmAtsarveSu kAryeSu tatkRtaM na vicAlayet // nadIsrotaHpravAheNa pUrvasvAmI labheta tAm / / tatkRtaM daivarAjakRtam / yadyapi daivazabdo bhAgyamA- (1) tAM sasasyAM bhUmi chedanAdUrdhvamapi pUrvasvAmI caSTe tathApi nadIkRtaM daivakRtamityucyate / bhAgyasyaiva mUla- yAvaduptasasyaphalaprAptistAvallabhata ityarthaH / phalalAbhAkAraNatvAt / smRca.234 dUce tu prAcInavacanatulyaviSayataiva / smRca.234 grAmayorubhayoryatra maryAdA kalpitA nadI / (2) yatra tu nadI kSetrAdikaM samuladhya yAti tatra kSayodayena cAlpA sA cAlayandaNDamahati // pUrvagrAmasyaiva sA bhuumirityrthH| vira.217 kurute dAnaharaNaM bhAgyAbhAgyavazAnnRNAm / / yA rAjJA krodhalobhena chalanyAyena vA hRtA / ekatra kUlapAtaM tu bhUmeranyatra saMsthitim / / pradattAnyasya tuSTena na sA siddhimavApnuyAt / / nadI tIre prakurute tasya tAM na vicAlayet // pramANarahitAM bhUmi bhuJjato yasya yA htaa| (1) tIre nadI prakuruta ityanvayaH tasya nadIvazAlabdha- guNAdhikAya vA dattA tasya tAM na vicAlayeta / / bhUmikasya tAM nadIkRtabhUmisaMsthitiM pUrvasvAmI na vicAla- / pramANarahitAM bhUmi bhuJjataH svatve likhitAdipramANayedityarthaH / etadanuptasasyattIraviSayam / smRca.234 rahitAM bhUmi bhuJjata ityarthaH / . smRca.234 (2) yatra nadIkUlapAtaH krameNa grAmAntarabhUmi grAmA- nivezakAlAdArabhya gRhavAryApaNAdikama / .. nvare nivezayati tatra vicAlanaM na kAryam / / yena yAvadyathA bhuktaM tasya tanna vicAlayet / / vira.217 (1) grAmAdipravezakAlAdArabhya gRhAdikaM tatsvAminA (1) ap,2|150 kArye (kAle); vyaka.97 pU.; smRca, * prabhA., ratna., vyapra. sTacakra / 234; vira.217 cAla (cAra); pamA.398, ratna.115; (1) ap.2|150 pUrva (kSetra); vyaka.97 kSetra sazasya vici.96 deva (deva) tasmA (yasmA); nRpra.32, savi.318; (kSetrazasyaM sa) vyAsaH; smRca. 234; vira.217; pamA. vIbhi.20153; vyapra.362; vitA.700; setu.189 399 kSetra sazasya (kSetra zasyaM sa) bheta (bheca); ratna.116; devarAja (rAjadeva) tasmA (yasmA) cAla (cAra); samu.116 vici.96 sazasya (samasta); nRpra.32; savi.338 manuH; vivya.47. vImi.21153 sazasya (samasta) chinnA (visthA) nadI (tadA); (2) ap.2|150; vyaka.97 utta.; smRca.234 pU.; vyapra.362; vitA.701; setu.190 vicivat ; samu. vira.217 cAlA (taulyA); pamA.398 pa.; rana.116 pU. 116; vivya.47 vicivat . vici.96 sA (sI); nRpra.32; viini.2|153 vidhivat ; (2) apa.21150 chalanyA (balAnyA); vyaka.97 krodha vyapra.362 pU., vitA.700 pR., setu.189 tA (kA) (kAma) vyAsaH; smRca,234 hRtA. (kRtA); vira. 217; cAlpA sA (cAnyAsAM); samu.116 pU. pamA.399 chala (chalA); ratna.116; vici.96. nRpra. (3) ap.2|150, smRca.234; pamA.398, ratna. / 32 chalanyAyena (chalenAnyena); savi.339; candra.62 na 116, vyapra.362; vitA.700; samu.116. sA (sApi); vyapra.363 tuSTe (duSTe); vitA.701 vyapravat ; (4) ap.2|150 tIre (tIra) tasya tA (tasyatA) sthitim setu.189 smRcavat ; samu.116;vya.47 pamAvat . (sthitiH); vyaka.97 apavat ; smRca.234sthitim (sthitam ); (3) ap.2|150 kAya vA dattA karaya dattA vA) na vi vira.217 tra kUlapAtaM tu (kUlanipAtastu) tIra pra(tIreSu) tAM (naiva); vyaka.97 vyAsa:: smRca.234; pira.217 dattA na (tanna); pamA.399, ratna.116, vici.96 smRcbt|| (deyA, pamA.399, ratna.116, vici.96 tA bhUmi (ta napra.32 kUlapAtaM (jalapAtra); savi.338 apavat , nAradaH; hyarthe) yA (vA); vyapra.363 bhujato (bhuAno) yA (ve); viimi.2|153, vyapra.362 tIre (tIraM); vitA.700 pAtaM vitA.70 1; setu.189 yA (4) zeSa vicivat ; samu.116 (pAte) sthitim (sthitau); setu.189 nadI tIre tIre nadI); yA (); vivya.47 vicivat. samu.116, vivya.47 smRcavada , / (4) ap.2|154; vyaka.97 tanna vicAlayet (tatraiva /
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 953 yena yAvatpracArabhUmyAdyupetaM tathA yasyAM dizi dvArAdi- (2) evaM nivezakAle kalpitaM gavAkSAdikaM prAtimadabhuktaM tasya tanna vicAlayet / prAtivezyAdijana vezyAniSTakAryapi na kenaciccAlanIyamityAha sa evaityarthaH / nivezakAlAdArabhyeti badan kAlAntarAdArabhya | vAtAyana miti / niryaho gRghoNA, vedikA dArupariSkRtA bhuktaM vipratipannaM cedvicAlayediti darzayati / caturasrA vishraantibhuuH| catasRNAM zAlAnAM samAhArazcatuH ___ +smRca.234 | zAlam / etacca tRNagRhopalakSagArthamuktam / tasmAdRSTayu(2) sUrasenasamayAdArabhya ciraM yena gRhAdikaM bhuktaM | dakanipAtaH syndnikaaH| atrApi madhye niviSTAnAM tasya tathA rakSaNIyam / candra.63 | vicAlanaM pUrvavadarthAduktam / +smRca.235 vAtAyanaM praNAlIzca tathA niyuuhvedikaaH| (3) praNAlI jalanirgamamArgaH, niho nAgadantakaH, catuHzAlasyandanikAH prAGniviSTA na caalyet|| vedikA pratolyAdisaMskRtA unnatA bhUmiH / +vira.219 (1) vAtAyanaM gannAkSaH / kASThAdimayo jalanirgamo. (4) vedikA rathyAdipradeze saMskRtonnatA bhUmiH / pAyaH praNAlI / niryaho dvAra nirgamaH kASThavizeSaH / ratna.116 gRhayoNIti yAvat / vedikA prAGganA(NA)dibhUH / catuH / (5) nivyUho vAranirgatakASThavizeSa iti kRtyakalpa zAlaM caturdAraM gRham / syandanikA paTalaprAntaH / tarau / nirvyaho gRhakoNa iti smRticandrikAyAm / ap.2|154 vyapra.363 paragRhapIDAparihAraH + ratna., vyapra. smRcavat / varcaHsthAnaM vahnicayaM gartocchiSTAmbusecanam / * pamA., ratna., vyapra. apavat smRcavaca / atyArAtparakuDayasya na kartavyaM kadAcana // cAlayet ); smRca.234; vira. 219; pamA 399; rasta. (1) atyArAdaranidvayamavihAyetyarthaH / smRya.235 116, vici.97; mRpra.32; savi.339; candra.63 veza (2) varcaHsthAnaM mUtrapurIpotsargasthAnaM, vahnicayaM (deza) vA (kA) tanna (tAnna); vImi. 2154; vyapra.363; agnisthAnaM, kvacit vahnisthAnaM vA / vahnigRhamiti pAThaH, vyau.107 manu; vyama.97 vAryA (dvArA) manuH; vitA. sa tu sugama eva, atyArAdatisamIpe / vira.219-220 7.02.703 vyamavat ; setu.190 vAryApa (bAhyAGga); samu. ____ lokamArgapIDAparihAraH 116; vivya.47 dyathA (ttathA) cAla (cAra). yonyAyAnti janA yena pazavazcAnivAritAH / (1) apa.2154 yanaM (yana) lIzca (lIstu); vyaka.97 taducyate saMsaraNaM na roddhavyaM tu kenacit // praNAlIzca (praNAlyazca); smRca.234 lIzca (lI ca) zAla | (zAlaM); vira.219 yanaM (yanAH) zAla (zAlaM) nikAH (nikAM) + zeSa apavat / TA (STAM); pamA.400 zAla (zAla) nikA: (nikAM) STA (STAM); (1) ap.2|154 cayaM (mayaM); vyaka.98smRca 235; ratna.116 vici.97 yanaM (yana:) lIzca (lyazca) nivi vira.219 (-) mbu (di); pamA.400 kadA (kathaM); ratna, (nirdi); nRpra.32 yanaM (yanaH) lIzca (lI ca); savi.339 116, vici.98 cayaM (carya) mbu (nu) na kartavyaM (kartavyaM na); lIzca (lI ca) ciyU (niyUM) syanda (sya dha) kAtyAyanaH; candra.63 cayaM (gRha) seca (seva) kuDya (kuNDya); vImi. candra.63 lIzca (lyazca) uttarArdhaH viravat ; vImi.21154 2 / 154 vahnicayaM (brahmacarya) cchiSTAmbuseca (viSThAnuseva); vyapra. yanaM (yanAH) lIzca (lyazca) dikAH (dikA) zAla (zAle, 364 pamAvat ; vyau.108 cayaM (dheya) mbuseca (nuveza) kadA vyapra.363 lIzca (lI ca) niyU (niyUM) dikAH (dikA) | (kathaM); vyama.97 pamAvat ; vitA.704 cayaM (gRha) rAmbu nikAH (nikAM) STA (STA); vyau.108 na + (vi) zeSaM vyapra- (STaka) kAtyAyanaH; setu.191 mbu (nu) na kartavyaM (kartavyaM bat ; vitA.703 lIzca (kI ca) zeSaM pamAvat ; setu. 190na); samu.116. yama (yamAH) lIzca (lyazca) niyU (niyaM) zAla (zAlyaM) nivi (2) ap.2|154; vyaka.98; smRca.235 vira.220; (nirdi); samu.116 na + (vi) zeSaM smRcavat ; vivya.47 yanaM | pamA. 401 ratna.116, vici.98 cit (ca); savi.339) (yanAH) (catuHzAlaH syandanikA prAgdiSTAnna vicArayet ). | candra.63 ni janA (ntyadhvanA) zvAnivAritAH (zca nipA.
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 954 vyavahArakANDam bRhaspatistu zakadAdikaM saMkaTahetubhUtaM saMsaraNe ciraM | 'kSetraM gRhItvA yaH kazcinna kuryAnna ca kArayet / na dhaarymityaah-yaantyaayaantiiti| smRca.235 svAmine sa zadaM dApyo rAjJe daNDaM ca ttsmm|| yastatra saMkaraM zvabhraM vRkSAropaNameva c| zadaM kSetraphalam / smRca.238 kAmAtparISaM kuryAcca tasya daNDasta mASakaH // 'cirAvasanne dazamaM kRSyamANe tathA'STamam / - saMkaraH saMkIrNatA / avarodha iti yAvat / vRkSagrahaNaM susaMskRte tu SaSThaM syAtparikalpya ythaavidhi| sasyAderupalakSaNArtham / yadyapi paJcakRSNalako mASo'- cirAvasanne cirakAlamakRSTakSetre kariSyAmIti svItrApi grAhyatayA pratibhAti tathApyaparAdhAnurUpatvAya kRtyopekSite yAvatphalamanupekSite labhyate tasya dazamaM bhAgaM kArSApaNasya viMzo bhAgo grAhyaH / tatrApi mASavyava- mUlyadvAreNa dApyaH / kRSyamANe acirAvasanne kSetre haaraat| smRca.235 svIkRtyopekSite tvaSTama bhAgaM dApyaH / svasaMskRte tu. kRSTAkRSTavidhiH kSetre svIkRtyopekSite SaSThaM bhAgaM dApya ityarthaH / gRhItvA vAhayekAle vApagopanasaMgrahAn / / smRca.238 akurvansvAmine dApyo madhyaM kRSTasadaM tu saH // kAtyAyanaH (1) kSetrasvAmipAce ahamidaM kSetraM kariSyAmIti SaDbhUvAdanimittAni kRSIvalaH kSetraM gRhItvA grISmAdikAle lAGgalAdikaM / AdhikyaM nyUnatA cAMze astinAstitvameva c| balIvardAdibhirvAhayedityarthaH / vAhanagrahaNaM tadAdiphala. abhogabhuktiH sImA ca SaDbhUvAdasya hetavaH / / saMgrahaNAntabyApArasyopalakSaNArtham / ata eva kRSimAtraM (1) tathAhi / mamAtra paJcanivartanAyA bhUmeradhikA kurvan kRSIvalo vyApAraikadezakaratayA duSTatvAtkSetraphala- bhUrastIti kenacidukte paJcanivartanaiva nAdhiketyAdhikye mUlyatayA kalpitaM kSetrasvAmine rAjJA dApya ityAha sa vivAdaH / paJcanivartanA madIyA bhUmirityukte na, eva 'vApagopanasaMgrahAna'vansvAmine dApya' iti / tato nyUnaiveti nyUnatAyAm / paJca nivartano mamAMza vApo bIjAntamAvApaH / gopanasaMgrahaH sasyAdirakSaNa- ityukte aMza eva nAstItyastinAstitvavivAdaH saMgrahaH / yastu kSetraM gRhItvA kSetrakaraNakAlArdhe gate saMbhavati / madIyA bhUH prAgavidyamAnabhogaiva bhujyate karSaNaM kurute sa kAlAtyayAparAdhAnurUpaM damaM dApya ityukte na saMtatA cirantanyeva me bhuktirityabhogabhuktau ityAha bRhaspatiH 'madhye kRSTe damaM tu saH' iti / / vivaadH| iyaM maryAdeyaM veti sImAvivAda iti SaTdApya itynussjyte| smRca.238 prakAra eva vivAdaH saMbhavati / SaTprakAre'pi (2) gRhItvA kSetraM vAhayet, akurvanvApaM vapanaM | bhavivAde zratyAbhyAM sImAyA api nirNIyamAnatvAt gopanaM rakSaNaM saMgrahaM zasyasaMcayaM dApyo madhyamaM kRSTasadaM sImA nirNayaprakaraNe tasyAntarbhAvaH / , xmitaa.2|151 nAtyutkRSTaM nAtyapakRSTamityarthaH / vira.229 4 vyau., vitA. mitAvat / titAH); viimi.2|154 nivA (bhivA); vyapra.364; vyau. (1) smRca.238pamA.408 ratna.119vitA.714 108 vyama.97; vitA.705, setu.191; samu.116. zadaM (zata) vyAsabRhaspatI; samu.117. (1) ap.2|154; smRca.235 ca (vA); pamA. 401 / (2) smRca.238 sumaM (svasaM) vidhi (sthitam ); pamA. saMkaraM (saMsare) ca (vA) ca ta (cetta); ratna.117, vyapra.365, 408, ratna.119, vitA.714 kalpya yathAvidhi (kalpyA vyau.109 smRcavat ; vyama.97 smRcavat ; vitA.706 yathAsthiti) vyAsavRhaspatI; samu.117. ca (vA) ca (dvA); samu.116 smRcavat / (3) mitaa.2|151; ap.2|151 (=) bhUvA (tu vA); (2) vyaka.99; smRca.238 tkAle (kAla:) madhyaM kRSTasadaM vyaka.170; smRca.5, 232; vira.201 cAMze (cAste) gabhu (madhye kRSTa darma); vira.229, vici.102, candra.66 madhyaM (ge bha); ratna.111, nRpra.31 bhUvAdasya (vAdasyaha; vyapra. kRSTasadaM (madhyakRSTadama); setu.194 samu.117 smRcavat . 353; vyau.104 bhUvA (vivA); vitA.684; samu.113.
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAda: (2) asyAM bhuvi mamAMzo'stItyuktenetyevaM vidho'zo'stitva kAritaH / atra tavAMzo nAstItyukte vidyata ityevaMvidhoM'zaH nAstitva nimittakaH / smRca. 5 (3) abhoge bhogazUnye bhuktireva bhogahetuH / vira. 201 bhUvAdeSu bhogasAmANyam tasmimbhogaH prayoktavyaH sa ca sAkSiSu tiSThati lekhyArUDhazvetarazca sAkSI mArgadvayAnvitaH // tasmin sImAnirNaye bhogaH prayoktavyaH bhogaH pramANatvena zAyyaH sAkSi bhogazedhyiti vivAMtam vira. 205 1 ye prAmasya gRhNIyAttasmai dravye sasAkSikam / lekhayeddhastatastasya sajalaM sapathaM tathA // satRNaM ca sakASThaM ca sasImaM ca samuhikhet / sAkSiNadharvapuruSAH kartavyA naikavarNikAH / / teSAmabhAve sAmantA maulavRddhoddhRtAdayaH / sthAvare padmakAre'pi kAryA nAtra vicAraNA / / (1) sAmantAyabhAve mIlAdayaH kmvidhaanaat| mitA. 21159 apa. 2 / 151 (2) teSAmiti sAcinirdezaH / (3) vipratipanna sImAkasya grAmAdezcatasRSu dizvanantaragrAmAdibhoktAraH saMsaktakAH ta eva sAmantA devA ityarthaH / smRca.229 kSetrAdivAde sAMgAvAsa tAmIlAdiprAmANyam 4 955 sAmantaH sImAntavAsI / vira. 207 samantabhAvAt sAmantaiH kuryAtkSetrAdinirNayam / grAmasImAsu ca tathA tadvannagara dezayoH // kSetrAdinirNayaM kSetra gRhayoH sImAnirNayamityarthaH / na caivaM grAmakSetragRhAdiSvanyonyasAmanteH anyonyasImAnirNayaH kAryaH / grAmasAmantAnAM grAmasAmantAnAM kSetragRhasImAsu aparicitatvAt evaM kSetrasAmantAnAM grAmagRhasImAmu aparicitatvAt / svArthasiddhI praduSTeSu sAmanteSvarthagauravAt / tatsaMsaktaistu kartavya uddhAro nAtra saMzayaH // saMsaktasaktadoSe tu tatsaMsaktAH prakIrtitAH / kartavyA na praduSTAstu rAjJA dharma vijAnatA // smRca. 232 tatsaMsakteSu sAmantasakteSu / uddhAraH sImAyA uddhAraH zrImAnirNaya iti yAvat / etaduktaM bhavati / tRSu vikSu sthitasAmanyAmAdibhyo'nantaratvena tacaddizi sthitagrAmAdibhoktArastatsaMsaktakAstaiH pradarzitasImAliGgamAdeH sImAM nirNayediti / yadA tu teSAmapi prakaTadoSasadbhAva stadApyAha sa eva 'saMsaktAsakta duSTeSu tatsaMsaktAH prakIrtitAH iti tatsaMsaktAH saMsakta (1) apa. 2 / 151 (=) sAmantabhAvAt ( sAmantAbhAve'); vyaka. 171-172; smRca. 232 sAmantabhAvAt sAmantabhAve); vira. 207 sAmanta (sImAnta) tadvat (tattvaM ); pamA. 397 sAmantabhAvAt (sImAntavAsi ); ratna. 114; nRpra. 32; vyapra. 358 kSetrAdini 362 sAmantabhAvAt ( sAmantAbhAve) dvayorvivAde sAmanta (ta) pratyayaH sarvavAstuSu // ca (dipu bitA.692 zeSAdi (davi samu 115 suca tkSetrAdi kSetravAstutaDAgeSu kUpopavanasetuSu / * zeSaM mitAvat; ratna, vyaMpra. smRcavat / (1) apa. 2 / 151 sa ca (sarva); vyaka. 171; smRca.80 zveta (zcotta) utta.; vira. 2056 setu. 186 kSI mArga (kSyamAhuH) taH (tam ) ;prakA. 51 smRcavat, utta; samu. 30 smRcavat, utta. (2) smRci. 23. (3) mitA. 2152 ntA bhI (mI); apa. 21151 mI (mU) kAryA nAtra ( nAtra kAryA); vyaka. 171 kAryA nAtra ( nAtra kAryA); smRca. 229 prathamapAdaH vira. 206 vyakavat pamA. 3906 ratna. 114; vImi 2 / 152 mitAvat, pU.; vyapra. 358; vyau . 1053 vitA. 692; samu. 114. (4) vyaka. 171 ntaH (ntaiH ); vira. 207 vAstu ( vastu); na.114 pU.; vyapra. 358 pU.; vitA. 692 pU. , smRcavat. (2) form. 31243; 99.31848 (=) the (y)+ vyaka. 172; smRca. 229 apavat; vira. 207 apavat; pamA. 389 pra (ca) sAma (sAmA ); ratna. 113; nRpra. 31; vImi 2 / 152; vyA. 356; vyau. 105 pradu (pravi); vidyA. 6916 samu. 114. (2) mitA. 2152 apa. 21151 ) doge tu (duSTeSu) zA (jJAM); vyaka. 172 doSe tu (duSTeSu) stu (zca); smRca. 229 doSe tu (duSTeSu) pU; vira. 207 smRcavat; pamA. 289 (ravi) na. 1130 vidhi. 95 utta bImi 2 / 1523 vyapra. 3563 vyau 105 vitA. 691; setu. 188; samu. 114.
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sNsktsNsktaaH| etaduktaM bhavati / catusUSu dikSu sthita- sNsktsNsktaaH| teSAmapi ye'nantarAste sNsktsktsktaaH| saMsaktasaMsaktagrAmAdibhyo'nantaratvena taddizi sthita- evaM padmAkArAH / SoDazasaMkhyAkA bhavanti / grAmAdibhoktAraH saMsaktasaMsaktasaMsaktAH / taiH pradarzita ___ apa.21151 sImAliGgaiAmAdeH sImA nirNayediti / smRca.229 (2) padmavanmaNDalAkArAH sImAvivAda viSayaM parityaktvA duSTAMstu sAmantAnanyAnmaulAdibhiH sh| veSTaya sarvadikSu avasthitA ityrthH| vira.213 saMmizya kArayetsImAmevaM dharmavido viduH|| grAmo grAmasya sAmantaH kSetraM kSetrasya kIrtitam / (1) 'ajJAnoktau daNDayitvA punaH sImAM vicAraye- gRhaM gRhasya nirdiSTaM samantAtparirabhya ca / / di'tyuktvA 'tyaktvA duSTAMstu' iti nirNayaprakAra- (1) grAmAdizabdena tatsthAH puruSA lakSyante / 'grAmaH stenaivoktH| mitA.21153 palAyita' iti ythaa| sAmantagrahaNaM ca tatsaMsaktAdyu(2) saMsaktasaMsaktasaMsaktA api sAmantakoTiniviSTA- palakSaNArtham / / mitA.11151 stenaiteSAM sAmantazabdena nirdezo nAnupapannaH / tatazcAya- (2) tatra grAmAdizabdena prathamAntena lakSaNayA marthaH / duSTAnsaMsaktasaMsaktasaMsaktAMstyaktvA sAkSisAmanta- grAmAdibhoktA kathitaH / tatazcAyamarthaH / vivAdavighatatkoTibhyo'nyAnsImAliGgAmijJAnmaulavRddhoddhRtasahitA- yasya grAmAdeH samantataH pUrvadakSiNapazcimottaradikSu sthitansImAM prati nirNAyakAn kArayediti / ke punaH sAkSi- grAmAdibhoktRjanastasya sAmantastataH sakAzAvivAdasAmantatatkoTibhyo'nya ityapekSite nAradaH 'nagarapAma. viSayaprAmAdisImAliGgAni paribhASayennizcinuyAt / gaNino ye ca vRddhatamA narAH' iti / sImAliGgazA nirNetA rAjAdiriti / evaM nagara dezayorapi tattatsAmaiti zeSaH / smRca.230 tAtparibhAvayediti vidhirudAharaNamukhenAsminvacane sAmantamaulavRddhoddhataniruktiH sUcita ityavagantavyam / evameva kedArArAmodyAnadevA'saMsaktakAstu saamntaasttsNsktaastthottraaH| layakUpataTAkapravarSaNodbhUtajalapravAhasthAnAdisImAvivAsaMsaktasaktasaMsaktAH padmAkArAH prkiirtitaaH|| de sAkSitattatsAmantAdito nirgatA nirNayet / tathA ca (1) uddhRtAdaya ityAdizabdena yeSAM parigrahasteSAM bRhaspatiH 'sarvasminsthAvare vAde vidhireSaH prakIrtitaH' / nirdeza svayameva karoti / kSetrAdevipratipannasImakasya - smRca.232-233 sarvAsu dikSu ye'nantaraM kSetrAdibhoktAraste saMsaktAH / (3) grAmasya grAmAntareNa saha sImAvivAde tatpratyA. ye tu tadanantarAste saamntaaH| ye'pi tadanantarAste sanno'nyo grAmasamUhaH sAmanta ucyate / evaM gRhakSetra. (1) mitA.21153; apa.21151 (= ) zya (zrAM); yorapi samantAt parirabhya yaH parito veSTayitvA sthitH| vyaka.172 stu (zca) mizca (zritya); smRca.229; vira.208 : vira.213 saMmizya (samIkSya); pamA.398 nanyA (nanya) mizya (mIlya); 'ye tatra pUrvasAmantAH pazcAdezAntaraM gatAH / ratna.113; vici.95 anyAn (gatvA); nRpra.32 saMmizya tanmUlatvAttu te maulA RSibhiH parikIrtitAH / / (saMmIlya); savi.334 lA (lyA) bRhaspatiH; vyapra.356; vyau.107 apavat , manuH; vitA.691,699 apavat / setu. (1) mitaa.2|151 ca (hi); ap.2|151 rabhya ca 188 ktvA (kta) stu (zca) anyAn (gatvA) ya (aM; | (bhAvayet) nAradaH; vyaka.173 bhya (kSya); smRca.232 samu.114. samantAt (sAmantAn ) zeSa apavat ; vira.213 rana.113; (2) mitaa.2|151; ap.2|151 ktakAstu (ktAstvatha) vici.95, savi.338 tam (ta:) nirdi (vidvi) samantAtpastatho (stvatho) saMsaktAH (saktAntAH); vyaka.173, vira.213 rirabhya ca (sAmantAn paribhAvayet) manuH; vImi.21151 takAstu (ktAstvatha) saMsaktAH (saktAntAH); pamA.389; nRpra. vyapra.356 mitAvat ; vyau.104 mitAvat ; vitA.688 31; vyau.104; vitA.688 saMsaktAH (sAmantAH); samu. mitAvat ; rAkau.461; setu.188; samu.115 mitAvat . 114. (2) mitaa.2|151 pUrva (pUrva); ap.2|151 mitAvat ;
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 957 'niSpAdyamAnaM yadRSTaM tatkArya tadguNAnvitaiH / / sImAvAde ekasAkSiNaH uktividhiH vRddhA vA yadi vA'vRddhAste tu vRddhAH prkiirtitaaH||| eko yadvannayetsImAmUbhayorIpsitaH kacit / kArya sImAnirNaye hetubhataM, trayo guNAH satyavratA- mastake kSitimAropya raktavAsAH samAhitaH / caarruupaaH| vira.214 sAmantAdInAM pUrvadoSe saMkhyAguNAtirekeNa sAkSitvam upshrvnnsNbhogkaaryaakhyaanopcihnitaaH| sAmantAH sAdhanaM pUrvamaniSToktau guNAnvitAH / uddharanti punaryasmAduddhRtAste tataH smRtAH // dviguNAstUttarA jJeyAstato'nye triguNA matAH / / (1) upazravaNaM parasparaprasiddhiH, kArya tatkaragrahaNaM, (1) ete ca sAmantAdayaH saMkhyAguNAtirekeNa saMbhaAkhyAnaM vaartaa| apa.2151 vanti / mitaa.2|152 (2) upazravaNa paramparAprasiddhiH saMbhogo bhuktiH (2) prativAdinA sAmantAnpratyaniSToktau doSodbhAvana kAryAkhyAnaM ttphlkrgrhnnvaartaa| . +vyaka.97 ityarthaH / uttarAH saMsaktAdayaH / sAmantAdInAmasAkSi (3) kAryajJAtRtvaM yeSAM pAramparyaNa te uddhatA iti tve'pi sImAliGgAni vRkSatuSAdIni pradarzayatAM sImAtatIyazlokasya tAtparyArthaH / evaM ca prakaTadoSeNa nirNAyakatvamupapadyata eva / ta eva hi tdbhijnyaaH| yadyapi saMsaktasaMsaktasasakteSu dRSTeSu pUrvasAmantAdyapetanAgaragrAmya vRkSAdisvarUpamanye'pi jAnIyustathA'pyayaM vRkSaH sImajanazreNIvayovRddhadarzitaiH sImAliH sImAnirNayaH kArya liGgamayaM neti viveko'nyeSAM nAsti / tathA'tra pradeze ityavaboddhavyam / smRca.230 tuSAGgArakAdi nikhAtaM vidyata iti sAmantAdInAmeva - + vira. vyakavat smRcavacca / - ratna., vyapra. smRcavat / zakyaM jJAtum / apa.21151 vyaka.173 pari (saMpra); smRca.230 vyakavat ; vira.213 / (3) aniSToktau prativAdinA guptadoSodbhAvane kRta pUrva (sarva) pari (saMpra); pamA.390 mitAvat ; ratna.113, ityrthH| uttarAstatsaMsaktAdayo'ntaragAH sAmantakoTayo vici.95, nRpra.31, pavi.334 tu te (tato) pari dviguNA jnyeyaaH| tataH sAmantakoTibhyo'nye bahiraGgA (saMpra); vIni.21151 mitAvat ; vyapra.357 mitAvat ; nAgarAdayo maulavRddhoddhRtasahitAstriguNA matAH / evaM pau.105; vitA.688; setu.188 - 189 tatra (yatra) tatsaMsaktAdiSvapi guptadoSodbhAvane satyuttareSAM dvaiguNyAtanmUlatvAttu (tattanmUlAttu); samu 114 mitAvat . . dikamUhyam / smRca.230 - (1) mitA.21251; apa.21151 tadgu (nRgu) te tu (4) aniSToktau teSAM doSoktau teSAM zaGkAmAtre vRddhAH pra (vRddhAste pari) nAradaH; vyaka.174 tadgu (trigu) tu vRddhAH pra (vRddhAH pari); smRca.230 tadgu (nRgu) tu vRddhAH tAtparya, tena prathamasAmanteSu doSazaGkAyAM tatsaMsaktA pra (vRddhAH pari); vira.214 vyakavat ; pamA.390 SpAdya dviguNAH, teSAmapi doSazaGkAyAM tatsaMsaktAstriguNA grAhyA (badhya) tadgu (sugu) tu (ca) ratna.113; nRpra.31 niSpAdya iti sAmantA ityAderarthaH / vira.20 (niSpadya) tadgu (tadga); savi.334 ye tad (ryasya) tu vRddhAH pra ___ sAkSisAmantAdInAmanRtoktau daNDavidhi: (vRddhAH pari); viimi.2|151vypr.357 tadgu (nRgu); vyau. bahanAM tu gRhItAnAM na sarve nirNayaM yadi / 104; vitA.688 tadgu (tadga); samu.114 tadgu (sadgu) kuryurbhayAdvA lobhAdvA dApyAstUttamasAhasam // tu vRddhAH pra (vRddhAH pari). (2) mitA.21151; apa.21151 punaH (tato); vyaka. (1) ap.2|152. 174 khyAnopa (bhyAM lopa); smRca.230 apavat ; vira. (2) mitA.21152 aniSToktI (nirdoSAH syuH); ap.2|| 214 punaH (tato) tataH smRtAH (prakIrtitAH); pamA.390 151; vyaka.172; smRca.230, vira.208; ratna.113; kAryAkhyA (bhayasthA); ratna.113; nRpra.31 cihninAH (lakSitAH) vyapra.367, vyau.105-106 sAdha (zAsa) aniSToktI zeSa apavat ; savi.334 punaH (tato) dhR (tha); vImi. (nirdoSAH syuH) manuH; vitA.691 mitAvat ; samu.114. 2 / 151; vyau.104, vitA.688 tataH smRtAH(prakIrtitAH); (3) mitaa.2|153 dANyA (daNDyA ); ap.2|153; samu.114. vyaka.173; smRca.223; vira.212; pamA.397 sarve
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 958 vyavahArakANDam (1) 'anRte tu pRthak daNDayA' ityetaddaNDavidhAna pramANAntarAbhAve rAjA nirNetA majJAnaviSayam / 'bahUnAM tu gRhItAnAmiti jJAnaviSaye | bhayavarjitabhUpena sarvAbhAve svayaMkRtA / . sAkSyAdInAM kAtyAyanena daNDAntaravidhAnAt / rAjadevikAbhAve sAkSyaprAmANyam mitaa.2|153 sImAcakramaNe koze pAdasparza tathaiva ca / (2) sImAsAkSitvena parikIrtitAnAmazeSANAM sAkSya tripakSapakSasaptAhaM daivarAjikamiSyate // vAdArthamelane kRte te sarve yadi bhayAdinA sAkSyavAdaM na (1) eteSAM sAkSisAmantaprabhRtInAM sImAcakramaNaayustadA te pratyekamuttamasAhasaM dApyA ityarthaH / pratyeka- dinAdArabhya yAvastripakSaM rAjadai vikaM vyasanaM cennotpadyate mityanuktAvapyekaikasya sAkSitvAttadatra labhyate / tadA tatpradarzanAtsImAnirNayaH / ayaM ca rAjadaivikasmRca.233 vyasanAvadhiH kAtyAyanenoktaH siimetyaadinaa| . nAjJAnena hi mucyante sAmantA nirNaya prati / / mitaa.2|152 ajJAnena jJAne'pi ajJAnAbhidhAnena / vira.212 (2) yadyapyatra manvAdivacanAcakramamANAnantarameva nirNaya: saMpadyata iti pratibhAti tathApi caGkramaNadinaajJAnoktau daNDayitvA punaH sImAM vicArayet / mArabhya sArdhamAsAnte nirNayo na tato'rvAgityavagantakIrtite yadi bhedaH syAddaNDayAstUttamasAhasam // vyam / yadAha-sImeti / yathAsaMkhyamiti zeSaH / yadA ' (1) yadA tu te bhayAdinA sarve anaikamatyena | bruvate tadA'pyevameva dApyA ityAha sa eva-kIrtite tUktalakSaNasya narasyAbhAvastadApi na divyena nirNayaH / 'vAkpAruSye mahIvAde divyAni parivarjayet' ityAdyane. yadIti / ajJAnoktAviti nirNayAbhAvopalakSaNA kavacanena bhUvivAde divya niSedhAt / sImA vivAdazca rtham / tena bhedenoktAvapi nirNayAbhAvAtpunaH sImAM bhUvivAda eva / vicArayet / kastatra nirNAyaka ityapekSite zaMkhalikhitau smRca.231-232 kSetrasImAvAdasyAtidezaH gRhAdau 'sAmantavirodhe lekhyapratyaya' ityAdi / +smRca.233 / kSetrakUpataDAgAnAM kedArArAmayorapi / (2) kIrtite saMbhUya sAkSye ukte, punasteSAM yadi bhedo vacanavirodhaH syaadityrthH| vira.212 gRhaprAsAdAvasathanRpadevagRheSu ca // parasparagRhAdInAM saMbAdhaparihArAdi dazagrAmAdisImAkaraNam 'mekhalAbhramaniSkAzagavAkSAnnopadhArayet / dazagrAmazatagrAmasahasragrAmalakSaNAm / viSamAM nRpatiH kuryAccikaiH sImAM vinishcitaam|| praNAlIM gRhavAstuM ca pIDayandaNDabhAgbhavet // ** apa. mitAvat / + ratna., vyapra. smRcavat / * athAtidezAH ityupakramyaM etadvacanamuddhRtaM klptrau| (sImA), ratna.115, nRpra.32, savi.491 dApyA (daNDa) | sImA vi (sImAvi); vira.218 (4). yAjJavalkyaH , vyapra.361 vyau.106 nAradaH, vyama.97% (1) vyaka.97 (bhayavarjitA nRpeNa sarvAbhAve svayaMkRtA); vira.216. vitA.698 mitAvat ; samu.115. (2) mitA.20152; apa.2153; smRca.232 hai (1) ap.2|153 nAjJA (na jJA); vyaka.173; smRca. | (hAt); pamA.395 pakSasa (paJcasa) ji (ja); ratna.114, 233 vira.212 nA (a) prati (yadi); ratna.115; bAla. nRpra.31, savi.336 ji (ja); vImi.21152 daivarAjika 2 / 153 (nA0) mu (vimu); samu.115 hi (vi). (rAjadaivika); vyapra.359; vyau.106 savivat ; byama. (2) mitaa.2|153, ap.2|153 NDyA (NDa); vyaka. 96; vitA.696 haM (ha); samu.115. 173; smRca.233; vira.212; pamA.397 utta.: 398 | (3) mitaa.2|154; vyaka.97 prAsAdAvasayanRpa (prAsAtau (ktAn) pU. ratna.115; savi.491 ktau (ktAn ); vyapra.. | dAvasatheSvevaM ); vira.218 nRpa (kSetra); ratna.114; vyagra, 361; vyau.107 manuH; vitA.698-699 ktau daNDayitvA 358 prA (pra) dhanRpa (theSvevaM); vyau.107; vitA.692 (ktI tu teSAM vai) zlokAcau~ vyatyAsena paThitau; samu.115. | samu.115 prA (pra). (3) vyaka.97 lakSaNAm (lakSaNAn ) viSamAm (viSayAn) (4) ap.2|154 za (sa); vyaka.97, vira.219
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ sImAvivAdaH 959 (1) mekhalA kuDyamUlabandhaH / bhramo jalanigamaH / avelAyAM yatra mArge rAjakIyaizcakramaNaM niSidhyate niSkAso hAdibhittinirgataM kASThAdinirmitamaspRSTabhUmi- sa rAjamArga ityarthaH / smRca.235 kamupavezanasthAnam / nopadhArayenna nirundhyAt / gRha- | nai tatra ropayet kiMcinnopahanyAttu kenacit / vaastuvaasbhuumiH| xap.2|154 gurvAcAryanRpAdInAM mArgAdAnAttu daNDabhAk / / (2) mekhalA gRhAdimUlabandhaH, bhramo'tra jala nirgama- yestatra saMkarazvabhrAnvRkSAropaNameva ca / pradezaH, niSkAzo nirgamocitadezaH / nopadhArayenna kAmAtpurISaM kuryAcca tasya daNDastu mASakaH / / nirandhyAt / vira.219 tatra mArge saMkaro'vakaraH / hariharAdibhiH saMsaraNAnu'nivezasamayAdUrdhva naite yojyAH kdaacn| vRttau prajApatiriti mastake dattvA yastatreti vAkyamavadRSTipAtaM praNAlI ca na kuryAtparavezmasu / / tAritaM iha na phalato vizeSa iti / vira.221 yojyAH parAniSTakaratayeti shessH| dRSTiprAsaH gvaakssH| tahAgodyAnatIrthAni yo'medhyena vinAzayet / paravezmasu prveshmaabhimukhyenetyrthH| smRca.235 amedhyaM zodhayitvA tu daNDayetpUrvasAhesam / / 'viNmatrodakacakraM ca vahnizvabhranivezanam / (1) taDAgAdAvamedhyakarturatyantAparAdhitvAddaNDe'pyaaranidvayamutsRjya parakuDyAnnivezayet // tyantAdhikyamAha-taDAgodyAneti / smRca.235 mArgatIrthAdiSu pIDAparihAraH (2) amedhyaM zodhayitvA tvamedhyazodhanamamedhyakartasarve janAH sadA yena prayAnti sa catuSpathaH / dvArA kaaryitvetyrthH| vira.222 aniSiddhA yathAkAlaM rAjamArgaH sa ucyate // dUMSayetsiddha tIrthAni sthApitAni mahAtmabhiH / puNyAni pAvanIyAni prApnuyAtpUrvasAhasam // x ratna., vyapra. apavat / kazmalacelanirNejanAdinA tIrthadUSakasyApyayameva ratna.116: vici.97 za (sa) dhAra (rodha); vyapra.363 dhAra: daNDa Aha sa eva-dUpayetsiddhatIrthAnIti / (rodha); vyau.108 vicivat ; vyama.97 vicivat ; vitA. smRca.235 703 vyapravat / setu.190 vyapravat ; samu.116 bhrama (dhUma) maryAdAbhedane caiva sImAliGgavinAzane // (sa) nopadhAra (dInna rodha). (1) apa.26154 pAtaM (pAte) lI (laM); vyaka.97 yojyAH (pobhyAH); smRca.235 pAtaM (prAsaM); vira.219 lI (laM) sacatuSpadAH) kAlaM (kAma); ratna.117; vyapra.364, vyau. utta.; pamA.400 ratna.116, vici.97 dA (tha) su (ni); ! 109; vyama.97; setu.192 viravat / samu.116. nRpra.32 utta ; savi.339 jyAH (gyAH) pU.; byapra.364; (1) vyaka.98vira.221; setu.192 ropa (rodha) vyau.108 dA (thaM); vyama.97; vitA.704 vR (vR); setu. tu (ca). - 190-191 su (ni); samu.116 pAtaM (prAsaM). (2) vyaka.98 saMkara (zIkara); vira.221; setu.192. (2) ap.2|154; vyaka.98 kuDyA (kupyA); smRca. / (3) apa.20154 go (ko); vyaka.98; smRca.235% 235 cakra (varSa); vira.220; pamA.400, ratma.116; vira.222, pamA.402, ratna.117; vici.99davi. vici.98, savi.339 cakraM ca (vAMzca) DyAt (DyAM) 298 ; vyapra.365; vyau.109; vyama.98 vitA.707 vahaspatiH, candra.63 utta.; viimi.2|154 bhra (bhe) nm| setu.193; samu.116. (yet) DyAt (byAM); vyapra.364 cakra (seka); vyau.108; (4) ap.2|164 siddha (sarva) prApnuyAt (daNDayet); gyama.97; vitA.70 4 cakraM ca vahni (sekaM ca vahiH); rAko. smRca.235; vira.222 yetsi (yan si) puNyAni pAva 465; setu.191; samu 116 cakra (varSa); vivya.47. (dhAnyAni vApa); pamA.402 yetsi (yan si); ratna.117; (3) vyaka.98 janAH sadA (janapadA) sa catuSpathaH, vyapra.365, vyau.109; vitA.707 pAbanIyA (yAni (sacatuSpadAH); smRca.235, vira.221 Si (ru) laM (maM) tIrthA); samu.116. zeSa vyakavat ; davi.297 (saveM jAnapadA yena prayAnti (5) vitA.707. bhya. kA. 121
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 960 vyavahArakANDam sImAvRkSaphalasvAmyavidhi: sImAmadhye tu jAtAnAM vRkSANAM kSetrayordvayoH / phalaM puSpaM ca sAmAnyaM kSetrasvAmiSu nirdizet // (1) Avedya nRpe tatprayuktaH saMskartA saMskAragataM vyayaM labhate / smRca. 237 (2) asvAmyanumatenaiva nRpe cAniSedha yadi paragRho tadA saMskartA na kiMcianivedya rAjani ca tphalaM labhate / atha svAmini nivedya karoti, tadA AyAte svAmini tasmAtsaMskAra svayaM labhata ityarthaH / bira. 226 sImotpannavRkSAdiphalapuSpAmahAradaNDaprAptiparihAropayo- dyAnataDAgAnAM saMskAraM kurute / ginamarthamAda sImAmadhya iti / sAmAnyaM sAdhAraNam kSetrasvAmiSu savRkSasImakakSetrayoH svAmiSu / yadyeka kSetra svAmyeva sarvaphalamAharettadA tasminnardhaphalApahAradaNDaprAptiH / smRca. 236 : amyakSetreSu jAtAnAM zAkhA yatrAnyasaMsthitAH / svAminaM taM vijAnIyAdyasya kSetre tu saMsthitAH // khAmyanumatimantareNa kRtiphalama kSetrikasya tadajJAnAtkSetre bIjaM prakIryate / na tatra vIjino bhAgaH kSetrikasyaiva tadbhavet // asvAmyanumatenaiva saMskAraM kurute tu yaH / gRhodyAnataDAgAnAM saMskartA labhate na tu // " deyaM svAmini cAyAte na nivedya nRpe yadi / adhAveya prayuktastu tadgataM labhate vyatham // (1) apa. 21553 vyaka 986 smRca. 126 vira. 2 2 3 sAmAnyaM (saMjAtaM); pamA. 404; ratna. 118; vici. 98 vizvat ; nRpra. 3 2; vImi. 2 / 154 kSetrayo (sevayo) sAmAnyaM ( saMjAtaM); vyapra. 366; vyau. 1106 vyama 981 vitA. 10 phalaM puSpaM ca sAmAnyaM vizeyaM kSetriya setu 193 vizvat samu. 117 vivya.48 viravat .. ; ; tra (2) apa. 2155 tuse (se) vyaka. 183 smRca 23) tuma (tu saMdhi) vira.223 yAnya ( yAnyatra ) sthitA: (sthitA) tre tu (treSu); pamA 404 treSu (tu) sthitAH (sthitA); ratna. 118: vici.98 yatrAnya (zvAnyatra ) tre tu (treSu); nRpra. 32 tu saMsthi ( pu saMzri) zeSaM viravat candra.61 tre tu () yImi. 20154 candra 266Su tu tu saMdhi (saMkhi) vya0 110 vyapravat vyama.98 treSu (tre tu ) tre tu (treSu); vitA. 710 treSu (kha) saMsthi (tu] sAbhi setu 193 vicidasamu 110 vigya.48 vidhivat (2) samu. 117. (4) apa. 2015 kA 95 227 bira 225; pamA. 407; ratna. 118; nRpra. 32 saMskAraM ( satkAryaM ); savi. 140 guha (pagAra) candra 64. 167 vitA. 711 na tu ( na tat ); samu. 117DAgA (TAkA). (5) apa. 2 / 157 (6) vam pe vyaka. 99 vici azaktiso na dadyAdekhilArthe yaH kRto vyayaH / tadaSTabhAgahInaM tu karSakaH phalamApnuyAt / varSANyaSTau sabhoktA syAtparataH svAmine tu tat // (1) khilArthe yaH kRto vyayaH tatpratidAnAsamarthaH svAmI karSakAya yadi khilavyayaM na dadyAt tadA karSaka kSetraphalasyASTamaM bhAgaM aSTau varSANi yAvatkhAmine datvA'vaziSTaM gRhNIyAt / tadRvaM svAmine tatkSetraM sama payedityarthaH / yadetat 'vikRSyamANe kSetra' ityAdinA 'parataH svAmine tu tat' ityantenoktaM tatsarva pretakSetrika viSaye tatputrAyAgamane kAryam azaktanakSetrikaviSaye tu teSAmAgamane tatputrAdInAmAgamane vA kArya 275059 mityavagantavyam / * smRca. 239 (2) anenASTame varSe karSakarUpa bhogo vihitaH / pUrveNa 'tadaSThabhAgapracayeti nAradavAkyena tu niSiddha iti viroye pUrva kAvyakarSaNa bhUmiviSayamuttaracAtikaSTasAdhyakaNabhUmiviSayamiti vyavasthA vira.227-228 / smRca.23 7 deyaM (vyayaM); vira. 225 tadga (tatku); pamA 407 smRcavat ; ratna. 1186 candra. 64-65 ktastu tadgataM (ktaM tuM dattaM sa ); vyapra. 367; vitA. 711 cAyAtena (vA pAte tva) vyayaM (phalam ); samu. 117 yukta (vRtta). (1) apa. 2 / 158 yaH kRto vyayaH ( ca kRtaM vyayam) kaH (kAt ); vyaka. 99 ne tu (nastu); smRca. 239 tara (tadA); vira. 227 phala (varSa) mA 409 naM. 119 vici 101 ne tu (no hi) vi. 240 khAyeM (); candra.66 ne tu tat (no bhavet ); vyapra. 369 ccet (ca) ; (dakhala) vitA 715716 tu (stu) setu.195 cit samu. 118 daviSya 48 phalamA (samavA) ne tu (no hi ).M 111
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAsaH sImAprakArAH sImAvivAda: 'nimnonnatA ca dhvajinI naidhAnI rAjakAritA / sthitA paJcavidhA sImA matsyinI tu calA smRtA // nimnA ca unnatA ca nimnonnatA / matsyinI tu calA jalasyAsthiratvAt / vira. 215 grAmayorubhayoryatra gartaH sImApravartakaH / nimnopalakSitA sA tu zAstravidbhirudAhRtA // AsAM vibhAgamAha-grAmayoriti / sA nimneti zeSaH / vira.215 rakubjakavalmIkA yatra devagRhANi ca / azmakUTAzca dRzyante jJeyA sA tu samunnatA // grAmayorubhayoH sImni vRkSA yatra samunnatAH / samudratA dhvajAkArA dhvajinI sA prakIrtitA // - iSTakAGgArasikatAH zarkarAsthikapAlikAH / nihitA yatra dRzyante naidhAnI sA prakIrtitA // * tuSAGgArakapAlaistu kumbhairAyatanaistathA / sImA pracihnitA kAryA naidhAnI sA nigadyate // sAkSyabhAve dvayoryatra prabhuNA parikalpitA / sAmantAnumatA sImA sA jJeyA rAjakAritA // (1) vyaka. 97 sthitA (sthirA); vira. 2156 ratna. 1123 vitA. 684 sthitA (sthirA ) tu calA ( sajalA ) ; bAla. 2 / 151 vyakavat. (2) vyaka. 97; vira. 2151 ratna. 112; vitA. 684; bAla. 2 / 151. (3) vyaka. 97; vira. 215 jJeyA sA tu (sImA soktA); ratna. 112; vitA. 684-685 bja (Dya) zeSaM viravat bAla. 2 / 151 kubja (kuJja) kA yatra (kAnyatra ) (4) vyaka. 97; smR. 228; vira. 215; pamA. 386; ratna. 112; nRpra. 31 samunnatAH ( samantataH) subo. 1516 vyapra. 3541 vitA. 685; bAla. 2 / 151; samu. 114. (5) vyaka. 97; vira. 2151 ratna. 112; vitA. 685; bAla. 2 / 151. (6) smRca. 2286 pamA. 386 mA pra ( mAtra ) ; nRpra. 31 pracihni (pratici ) : subo. 2 / 151 nI sA (nIti); vyapra. 354; bAla. 2151 nRpavat samu. 114. (7) vyaka. 97 prabhuNA (prabhutA ); vira. 215 ve (vAd); 961 svecchandA bahujalA jhaSakUrma samanvitA / nityapravAhinI yatra sImA sA matsyinI matA // kRSTA kRSTa vidhi: kSetraM gRhItvA yaH kazcinna kuryAnna ca kArayet / svAmine sazadaM dApyo rAjJe daNDaM ca tatsamam // cirAvasanne dazamaM kRSyamANe tathASTamam / susaMskRte tu SaSThaM syAtparikalpya yathAsthiti // tatsamaM tasya kSetrazadasyAnurUpamityarthaH / tadeva sArUpyaM darzayati / cirAvasanna iti / cirAvasanne cirakAlamakRSThe kSetre pUrvokte nimitte srati kSetraphalasya dazamaM bhAgaM daNDanIyaH / kRSyamANe vartamAna vilekhane tu kSetre'STamaM susaMskRte tu paSThamiti / apa. 2 / 158 prajApatiH sImAkSetra vRkSa phalasvAmyavidhiH anyakSetre tu jAtAnAmaprazAkhAH paratra cet / sa eva tAsAM svAmI syAdyatkSetropari tAH sthitaaH|| bIjane tu tRtIyAMzaM dadyAdrakSAkRte zadam / dvAvaMzau kSetriNaH syAtAM svAmibhAgaH prazasyate // ratna. 112; vitA. 685 sA zeyA (jJeyA sA); bAla. 2 / 151 kalpi (kIrti). (1) vyaka. 97 kAtyAyanaH; smRca. 228; vira.216 hinI (hiNI); pamA. 386 jhapa (matsya) nitya (pratyak ) sImA sA (sA sImA); ratna. 1126 nRpra. 31 pamAvat sutro. 2151 hinI (hiNI) sImA sA ( sA sImA); vyapra. 354 viravat; citA. 685 yatra ( yA syAt ); bAla. 2 / 151 subovat; samu. 114 viravat. vira. 229 sa zadaM ( zataM ); vyapra. 368; (2) apa. 2 / 158 ze (jJA); vyaka. 99; zadaM (tatsamaM ) jJe (jJo); vici. 102; nRpra. 32 savi. 351 ze (jhA) NDaM (NDyaH ) nAradaH; vyama.986 vitA. 714 zadaM ( zataM); setu. 194. (3) apa. 2 / 158 tu (spi ) lpya (pyaM); vyaka. 99; vira. 229 tathA (tato) su (a) ti (ti); vici 102 tathA ( tato ); savi. 341 tathA (dazA) tuM (pu) lpya ( lyaM) yAzavalkyaH vyapra. 368 mam (kam ) tu (spi) lpya (lapyaM); vitA. 714 rikalpya (rIkalpyA); setu. 194 tu (pu) . (4) samu. 117.
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 962 vyavahArakANDam yadi tenoparodhaH syAnmUlenAruhya shaakhinaam| anirdiSTakartRkavacanam chattavyAH kSetriNA zAkhA vikhyaapyaittsvsiimni|| kUpavApipuSkariNItaDAgasaraHsImAH yatra svalpoparodhaHsyAt zAkhadhAnyaprarohiNAm / paJcAzadbhirbhavetkUpaH zatahastA tu vApikA / kadalIkramukAdInAM tatra svAmyeva bhogabhAk // puSkariNyastadardhe tu yAvaddhanuHzatadvayam / / parakSetre samutpanno hyanyakSetre phalaM dadat / taDAgo'STazataH proktaH sarastu caturasrakam / / zAkhA chedyA tu tatrasthA phalaM vA vibhjetttH|| mArkaNDeyapurANam vRddhamanuH grAmapurakheTakavaTalakSaNAni grAmasImApAlanam tethA bhadrajanaprAyA susamRddhakRSIvalA / sthApitAM caiva mryaadaamubhyomiyostthaa| kSenopabhogabhUmadhye vasatiryAmasaMjJitA / / atikrAmanti ye pApAste daNDyA dvizavaM dmm|| sotsedhanaM saprAkAra sarvataH parikhAvRtam / vRddhahArItaH yojanA viSkambhamaSTabhAgottaraM puram // sImAkarappas prAmudapravaNaM zastaM jhuddhavaMzabahirgamam / sImno'pavAde kSetreSu sAmantAH sthviraadyH|| tadaH tu tathA kheTaM tasmAdUnaM ca karvaTam // gopAH sImAkRSANAzca sarve ca vanagocarAH / / ___ evaM ca yadyAdvahudhA kIrga prAmAdi, tatra tAkdanunayeyurete sImAnaM sthuulaanggaartusstumaiH|| sAreNa goprcaaro'nukto'pyuuhyH| . vira.230 na tu valmIkanimnAsthicaityAdyairupazobhitAm // (1) mc.8|248. (2) vira.230, davi.277 bhadra (zUdra), setu.197 (1) samu.117. davivat . (2) ap.2|155; vyaka.98 smRca.236: vira.223 / (3) vira.230, davi.277 dhanaM sa (dhavapra) parikhA ratna.117; vici.100, vyapra.366 taM damam (to damaH); (khAtakA) gottaraM (gAyata); setu.197 parikhA (khAtakA).. vyau.110, vitA.708 tAM cai (tAzcai) dAmu (dA u) tathA / (4) vira.230; davi.277 (sadardhena tathA kheTaM tatpA(sadA); setu.193; samu.116; vivya.48. donaM ca karvaTam ) utta.; setu.197 bahi (vini) thA (dA) (3) vRhaasmR.7|263-264. karSa (kharva).
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAH gRhanetrI strI / patipatnIsaMbandhaH / AghA yoSeva sUnaryuSA yAti prabhuJjatI / uSA devI prabhuJjatI prakarSeNa sarve pAlayantyA yAti gh| pratidina mAgacchati khalu / tatra dRSTAntaH / sUnarI gRhakRtyasya netrI yoSeva gRhiNIva / RsA. pati na patnI ruzatIruzantaM spRzanti tvA zavasAvanmanISAH / zavasAvan balavannindra taiH prayuktA manISAH stutayastvA tvAM spRzanti / prApnuvanti / tatra dRSTAntaH / uzatI dazatyaH kAmayamAnAH patnIH patnya uzantaM kAmayamAnaM parti naM / yathA patiM saMbhajante tadvat / bhrAtRbhaginyau RsA. strIpuMdharmAH jAmi: sindhUnAM bhrAteva svasrAm / sindhUnAM syandanazIlAnAmapAmayamagnijamirbandhuH / tAsAmutpAdakatvAt / tathA cAmnAtam / agnerApa iti / yadvA / devebhyaH palAyito'psu vartamAnaH san sAmapAM bandhurbabhUvetyarthaH / tatra dRSTAntaH / svasrAM svAM bhrAteva / yathA bhrAtAtizayena hitakaro bhavati tadvat / RsA. gRhanetrI strI rokazociH kraturna nityo jAyeva yonAvaraM vizvasmai / durokazocirduSprApatejAH kraturna nityaH / kratuH karmaNAM kartA / sa iva dhruvaH / yathA sa karmasu dhruvo'pramattaH san jAgarti tadvadayamapyaniH karmasu rakSasAM dahane dhruvo jAgartItyarthaH / yonau gRhe vartamAnA jAyeva yopidiva agnihotrAdigRhe vartamAno vahnirvizvasmai sarvasmai yaSTR janAyAramalaM bhUSaNaM bhavati / yathA jAyayA gRhamalaGkRtaM | (1) RsaM. 1148/5. (3) RsaM. 1657. (2) RsaM. 162 / 11. (4) RsaM. 166/5. bhavati tadvadaminA yajJagRhamapyalaGkRtaM saddRzyata ityarthaH / RsA. kanyAjAraH / anekajAyApatirekaH / yamo ha jAto yamo janitvaM jAraH kanInAM patirjanInAm / 1 RsA. yamo ha jAta indreNa sadda saMgataH / yamAviheha mAtaretyapi nigamoM bhavatIti / yo jAta utpanno bhUtasaMtro yacca janitvaM janayitavyamutpatsyamAnaM bhUtajAtaM tadubhayamapi yamo ha agnireva / sarveSAM bhAvAnAmAhutidvArAgnyadhInatvAt / kanInAM kanyakAnAM jAro jarayitA / yato vivAhasamaya agnau lAjAdidravyahome sati tAsAM kanyAtvaM nivartate / atto jarayitetyucyate / tathA janInAM jAyAnAM kRtavivAhAnAM patirbhartA / upa pra jinvannuzatIruzantaM patiM na nityaM janayaH sanILAH / svasAraH zyAvImaruSI majuSaJcitramucchantImuSasaM na gAvaH // uzatI ruzatyaH kAmayamAnAH sanILA: / nILo nivAsasthAnam / samAna nivAsasthAnAH / ekapANyavasthAnAt / svasAra ityaGgulinAma / evaMbhUtA aGgulaya uzantaM kAmayamAnamamaM janayo jAyA nityamasAdhAraNaM patiM na bhartAramivopa pra jinvan / upetya haviSpradAnAdikarmaNA prINayanti / prINayitvA ca citraM cAyanIyaM pUjanIyaM tamanimaJjalibandhanenAjuSUn | asevanta / tatra dRSTAntaH / zyAvIM zyAvavarNo rAtrisaMbandhAtkRSNAM tata ucchantIM sUryakiraNa saMbandhAttamo varjayantIM ata evArutrImArocamAnAM yadvA zubhrarUpayuktAmuSasaM na uSodevatAM gAvo razmayo yathA sevante tadvat / yathA razmaya upasA nityasaMbaddhA evaM sarveSu yajJeSvagniparicaraNenAGgulayo (1) RsaM. 166 / 8; ni. 10 / 21. (2) RsaM. 171 / 1 ; Azrau. 4 / 13 / 7.
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 964 vyavahArakANDam nityasaMbaddhA iti taatpryaarthH| RsA.] kanyAlAbhArtha dhanadAnam zuddhA nArI patipriyA azravaM hi bhUridAvattarA vAM vijAmAturuta puraHsadaH zarmasado na vIrA anavadyA pati vA ghA syAlAt / - juSTeva naarii| / he indrAgnI vAM yuvAM bhUridAvattarAtizayena bahudhanasya yasyAmeH puraHsadaH purastAtsIdantaH upavizantaH puruSAH dAtArAvityazrayaM hi / aauvaM khalu / kasmAtpuruSAt / zarmasado na vIrAH pitRgRhe vartamAnAH putrA iva vrtnte| vijaamaatuH| zrutAbhirUpyAdi bhirguNairvihIno jAmAtA yathA pitA putrAnivAgniH svasya paricArakAn rakSatIti bhaavH|| kanyAvate bahu dhanaM prayacchati kanyAlAbhArtha tato'pyaso'yamagniratizayena zuddhaH karmayogyo bhavati / tatra tizayena dAtArAvindrAgnI ityarthaH / uta vApi ca dRSTAntaH / anavadyAninditA patijuSTeva nArI svapatinA syAlAt / syaM zUrpam / tasmAllAjAnAvapati vivAhakAla sevitA svIkRtA yoSidiva / sA yathA pAtivratyena iti syAlaH kanyAbhrAtA / sa yathA bhaginIprItyartha bahu zuddhA satI sarvakarmayogyA bhavati evamagnirapi / dhanaM prayacchati tato'pyatizayena dAtArAvindrAgnI / gheti RsA. pAdapUraNaH / RsA.. anekajAyApatirekaH rAkSasavivAhaH / vRddhAvivAhaH / strIpuruSaprema / / kSIreNa snAtaH kuyavasya yoSe hate te syAtAM yobhiH patnIvimadAya nyUhathuH / / pravaNe shiphaayaaH| he azvinau vimadAyaitannAmna RSaye yAbhiryuSmadIyAkSIreNa kSaraNazIlena tenApahRtenodakena kayavasyA- ! bhirUtibhiH patnI ryAH purumitrasya duhitaraM nyUhathuH surasya yoSe bhArye snAtaH / snAnaM kurvAte / tAdRzyau nitarAM yuvAM praapitvntau| RsA. striyau ziphAyAH / ziphA nAma nadI / tasyAH pravaNe yo devImuSasaM rocamAnAM maryo na yoSAmanimne praveSTamazakye'gAdhapradeze hate naSTe syAtAm / bhyeti pazcAt / asA sUryo devI dAnAdiguNayuktAM rocamAnAM dIpyapatipatnIsaMbandhaH mAnAmuSasaM pazcAdabhyeti / uSasaH prAdurbhAvAnantaraM arthamidvA u arthina A jAyA yuvate patim / tAmamilakSya gacchati / tatra dRSTAntaH / maryo na yoSAm / tujAte vRSNyaM payaH paridAya rasaM duhe vittaM me | yathA kazcinmanuSyaH zobhanAvayavAM gacchantIM yuvatiM asya rodsii| striyaM satatamanugacchati tadvat / RsA. arthino dhanamapekSamANAH puruSA arthamidvai apekSita yAvarbhagAya vimadAya jAyAM senAjuvA nyUhatU dhanaM prApnuvantyeva / nAhaM prApnomi / u ityetatpAdapUra rathena / Nam / api ca jAyAnyadIyA bhAryA patiM svapatimA kIdRzAvazvinau / arbhagAya bAlAya svayaMvaralabdha. yuvate / Abhimukhyena prApnoti / madIyA tu madvirahAddha- bhAryAya vimadAyaitatsaMjJAya rAjarSaye madhyemArga svayaMvarArthatAsIt / api ca saMyuktau tau jAthApatI vRSNyaM vIrya- mAgataistAmalabhamAnairanyai paiH saha yoddhamazaknuvate'pi rUpaM paya udakaM tujhAte / prajananAyAnyonyasaMghaTTanena | tasmai senAjuvA zatrusenAyAH prerakeNa zatrubhirduprApeNa prerayataH / tadanantaraM rasaM puruSasya sArabhUtaM vIrya paridAya rathena yAvazvinau jAyAM bhAyA parairanukrAntAM nyUhatuH zatrun garbhAzayenAdAya garbharUpeNa dhRtvA duhe / dugdhe / putra- nihatya tadIyaM gRhaM praapyaamaastuH| RsA. rUpeNa janayati / mama tu putro'pi notpadyate / ata idaM (1) sN.1|109|2; taisN.1|1|14; kaasN.4|15.. madIyaM duHkhaM he dyAvApRthivyau jAnItam / u| RsA. (2) sN.11112|19. (3) saM 1115 / 2; maisaM. (1) sN.1|73|3, 355 / 21. (2) sN.1|104|3. 4 / 14 / 4; asN.20|107|15. taibaa.2|871.. (3) RsN.1|105|2. (4) RsN.1|116|1. bhavetAm /
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 965 'ghoSAyai cipitRSade duroNe pati jUryantyA | prApnuvatI / kanyeva kamanIyA kanyakeva / sA yathA azvinAvadattam / | janAntike vivasanA saMcarati tathA he uSastvaM kanyA ghoSA nAma brahmavAdinI kakSIvato duhitA / sA kamanIyApragalbhA satI tanvA zarIreNa zAzadAnA kuSThinI satI kasmaicidvarAyAdattA pitRgahe niSaNNA spaSTatAM gacchantI dRzyase / pazcAtpragalbhA satI he devi jIrNAsIt / sAzvinoranugrahAnnaSTakuSThA satI patiM lebhe / devanazIla iyakSamANaM yaSTumicchantamabhimataM dAtumicchantaM tadetadAha / he azvinau pitrA saMbaddhe duroNe svakIya- vA devaM dyotanasvabhAvaM sUryarUpaM priyameSi / gacchasi / janakagRhe kuSTharogeNa bhartAramaprApya pitRSade pitRsamIpe tataH pazcAt yuvatiyovanopetA satI purastAtpatyuH sUryasya niSaNNAyai jaryantyai jarAM prApnuvatyai ghoSAyai cit purataH saMsmayamAnA samISaddhasantI hAsyaM kurvatI vibhAetatsaMjJAyai brahmavAdinyA api rogopazamanena patiM tyatyantaM bhAsamAnA vakSAMsi vakSasopalakSitAnavayavAnAvibhartAramadattam / yuvAM dttvntau| , RsA. kRNuSe / prakaTIkaroSi / ydvaa| yuvatiriti luptopamA / . yuvaM zyAvAya ruzasImadattam / yathA loke pragalbhA yoSit purastAtpriyatamasya purataH : he azvinau yuvaM yuvAM zyAvAya kuSTharogeNa zyAma- saMsmayamAnA dantapradarzanAyeSaddhasanaM kurvatI vakSAMsi varNAyarSaye ruzatIM dIptatvaca striyamadattam / praaycchtm| vakSasopalakSitAni gopyAni bAhumUlastanAdInyAviSka asA. roti tathA tvamapItyarthaH / yadvA / purastAtpUrvasyAM yuvaM zacIbhirvimadAya jAyAM nyUhathuH purumitrasya dizi saMsmayamAnA smitopamaprakAzaM kurvatI yuvatiH yoSAm / sarveSu bhAveSu mizraNazIlA vakSAMsi / vakSa iti rUpanAma / / purumitro nAma kshcidraajaa| tasya yoSAM kumArI dantasthAnIyAni nIlapitAdIni rUpANyAviSkaroSi / zacIbhirAtmIyaiH karmabhirvimadAyaitatsaMjJAyarSaye zatrubhiH RsA. saha yoddhamazaktAya yuvAM nyUhathuH / vimadasya. gRhaM mAtRbhaginyAdisaMbandhaH praapitvntau| RsA. susaMkAzA mAtRmRSTeva yoSAvistanvaM kRNuSe dRze patnIva pUrvahUtiM vAvRdhadhyA upAsAnaktA purudhA - kam / vidaane| he uSodevi mAtRmRSTA mAtRbhirjananIbhiH zuddhIkRtA patnIva patnI yathA pUrvahUti patyuH pUrvAhvAnaM yoSeva susaMkAzAtyathai prakAzamAnA tvaM tanvaM svakIyAM vavRdhadhyai vardhayituM zIghragatirbhavati tadvaduSAsAnaktAhorAtre tanuM dRze sarveSAM darzanAyAviH kRNuSe / prakaTayasi / devate api purudhA bahuprakAraM bahuvidhaiH stotrairvidAne yathA loke mAtrAdinA khalaGkRtAtyantaM zobhanA satI zAyamAne satyau pUrvahUtiM vavRdhadhyA asmadIyaM pUrvAhvAnaM svakIyaM lAvaNyopetaM sarvazarIraM darzanAyAviSkaroti tadvavardhayituM zIghramAgacchatamiti shessH| yadvA / vavRdhadhyA tvamapItyarthaH / atra kamiti paadpuurnnH| RsA. asmadvardhanAya purudhA bahuprakAra vidAne vardhanopAyAn . admasanna sasato bodhayantI zazvattamAgAtpunajAnatyau bhavatamiti zeSaH / RsA. reyuSINAm / kanyeva tanvA3 zAzadAnA~ eSi devi devamiya- kiMcA sanna / atrApyupamArthIyo nkaarH| adyata kSamANam / saMsmayamAnA yuvatiH purastAdAvirva- ityAnnam / tasya pAkAya gRhe sIdatItyadmasat kSAMsi kRNuSe vibhAtI // pAcikA yoSit sasato bodhayantI / sA yathA svapata: tanvA zarIreNa zAzadAnA zAzAdyamAnA spaSTatAM | putrAdInbhojanAya bodhayati tadvat / yadvA / ameti gRhanAma varUthamajheti tannAmasu pAThAt / tatra sIdatI(1) RsN.1|1177. (2) RsaM.111178. (3) sN.1|117|20. (1) RsN.1|123|11. (4) sN.1|122|2. (5) RsN.1|123|10. (2) RsN.1|124|4; ni.4|16.
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tyanasajananI / sA yathA svapataH putrAdInuSaHkAle | yaza iti prajanananAma / tatsaMbandhIni karmANi yAni prabodhayati tathA bhuvanAkhye gRhe sIdantI tatratyAnprA- bhogAH / teSAM zatA zatAnyaMsaMkhyAtAni mahyaM dadAti / NinaH prabodhayantIyamuSAH / eyuSINAmAgamanazIlAnAM RsA. strINAM madhye zazvattamA punaHpunarAgacchati / prAtarniyata. upopa me parA mRza mA me dabhrANi mnythaaH| mAgacchantInAM vArayoSitAM madhye svayamekA satI niyata- sarvAhamasmi romazA gandhArINAmivAvikA / / maagcchtiitybhipraayH| RsA. romazA nAma bRhaspateH putrI brahmavAdinI parihasantaM svasA svasra jyAyasyai yonimAraigapaityasyAH prati- . svapatiM pratyAha / bho pate me mAm / dvitIyArthe cturthii| - ckssyev| upopa / dvitIya upazabdaH paadpuurnnH| upetya parA ekasmAdevAntarikSAdutpannatvAtparasparaM svasRbhAvaH / mRza / samyak spRza / bhogayogyAmavagacchetyarthaH / yadvA / tathApyahnaH prAthamyAttejasvitvAcca jyAyastvam / skyameva me mama gopanIyamaGgamupopa parA mRza / atyantamAntaraM saratIti vA svasA / rAtriH svasra jyAyasyA uktarItyA spRza / parAmarzAbhAvazaMkAM nivArayati / me madaGgAni jyeSThAyai yonimutpattisthAnamapararAtrarUpamaraika / arict| romANi dabhrANi mA manyathAH / alpAni mA budhyasva / prAdAt / prarecayatItyarthaH / tathA ca pUrvatrAmnAtam / dabhramarbhakamityalpasyeti dabhraM daznoteriti yaaskH| adarAtryuSase yonimAraika / iti / dattvA cAsyA utpannAyA bhratvameva vishdyti| ahaM romazA bahuromayuktAsmi / uSasa: praticakSyeva jJApayitveva svayamapasRtyaiva gcchti| yato'yamIdazI ataH sarvA saMpUrNAvayavAsmi / romazatve jyAyasyAmAgatAyAM tasyai svasthAnaM dattvA svayaM tatsaMnidhau dRSTAntaH / gndhaariinnaamvikev| gandhArA deshaaH| teSAM sthAtumanucitamiti vijJAyaivApagacchatIti bhAvaH / RsA. saMbandhinya vijAtiriva / taddezasthA avayo meSA yathA strIpuruSabhogasaMbandhaH romazAH tathAhamasmi / yadvA / gandhArINAM garbhadhAriNInAM AgadhitA parigadhitA yA kazIkeva jngghe| strINAmavikAtyartha tarpayantI yoniriva / tAsAmA prasavaM dadAti mahyaM yAdurI yAzUnAM bhojyA shtaa|| romAdivikartanasya nAstre niSiddhatvAdyonI romazA bhavati / / saMbhogAya prArthito bhAvayavyaH svabhAryA romazAmaprauDheti ataH sopamIyate / yato'hamIdazI ato mAmaprauDhAM budhdyA parihasannAha / bhojyA bhogayogyaiSAgadhitA Asama- maavbudhysvetyrthH| RsA. tAdgRhItA svIkRtA / tathA parigadhitA parito gRhiitaa| jArasaMbandhaH / AdarAtizayAya punarvacanam / gadhyaM gRhNAteriti yaaskH| pre bodhayA parandhi jAra A sasatImiva / yadvA / AgadhitA A smNtaanmishryntii| AntaraM jAraH pAradArika A sasatImupapatyAgamanadhyAneneSatsvaprajananena vAhyaM bhujAdibhirityarthaH / gadhyatirmizrIbhAva- pantI purandhimiva prakRSTazarIradhAriNIM yoSitamiva / tAM karmeti yAskaH / pUrvasmin pakSe puruSasya prAdhAnyaM utta- yathA svasaMketena sa prabodhayati tadvattvamapi karmavyagreNeSarasmistu yoSita iti bhedaH / kIdRzI sA / yo jaGgahe svapantaM yajamAnaM prabodhaya / RsA. atyartha gRhNAti kadAcidapi na muJcati / atyAge strIpuruSabhogasaMbandhaH . dRSTAntaH / kazIkeva / kazIkA nAma sUtavatsA nkulii|| taimAvaH kezinIH saM hi rebhira UrkhAstasthurmasA yathA patyA saha cirakAlaM krIDati na kadAcidapi muSIH prAyave punaH / vimuJcati tathaiSApi / kiJca bhojyaiSA yAdurI / yAdurI. tAsAM jarAM pramuJcanneti nAnadadasuM paraM janayaJjItyudakanAma / retolakSaNamudakaM prabhUtaM dadAtIti yaadurii| bamastRtam // bahuretoyuktetyarthaH / tAdRzI satI yAzUnAM saMbhogAnAm / (1) sN.1|126|7; ni.3|20. (1) sN.1|1248. (2) sN.11126|6ni .5 / 15. (2) sN.1134|3. (3) saM.1114018..
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 967 - tamagnimagruvo'grataH sthitaaH| yadvA / agulinAmaitat / patipatnIsaMbhogaH brahmacarya ca agulaya ivAkuTilAH / kezinI: kezasthAnIyola haM zaradaH zazramANA doSA vastoruSaso vikASNyopetA jvAlAH saM rebhire hi / parirambhaM jarayantIH / minAti zriyaM jarimA tanUnAmapyU kurvanti khalu / AliGganti / kiJcaivaM kurvatyo manuSI- nu patnIvRSaNo jagamyuH // matA aGgArabhAvamApannA api / mriyateH kvasupratyayAntAt he agastya ahaM lopAmudrA pUrvIH zaradaH purAtanADIpi rUpam / Ayava Agacchate'gnaye bharne punaH svopa- nasaMkhyAtAnsaMvatsarAn doSA rAtrIrvastorahAni tathA dehaM dravamajAnatya UrdhvAH pra tasthuH / UrdhvamukhA unnatAH jarayantIruSasa uSaHkAlAMzca / sarvatrAtyantakAlasaMyoge pratasthire / mRtaprAyA api pratyuttthAnaM kRtavatya dvitIyA / adyatanakAlaparyantaM bahusaMvatsaraM kAtsnyena ityarthaH / evaM kRtavatISu satISu sa bhartAgnistAsAM tvacchuzraSayA zazramANA zrAntAbhUvam / idAnIM tu jvAlAnAM jarAM vayohAni pramuJcan prakarSeNa mocayan jarimA jarA tanUnAmaGgAnAM zriyaM saundarya minAti / nAnadaarAparihArAya mantrayannivAtyartha zabdayan / na hinasti / evamapi nAnugRhNAsItyarthaH / apyU nu / kevalaM jarAhAnireva api tu paraM niratizayamasu prANa- apiH saMbhAvanAyAm / u ityvdhaarnne| nviti vitarke / mastRtaM kASThodakAdiprakSepeNApyahiM sitaM jIvaM prANa- idAnImapi kiM saMbhAvanIyam / loke hi patnIH striyo dhAraNasAmarthya janayannutpAdayanneti / gacchati / tAsAM vRSaNaH sektAraH puruSA jgmyuH| gaccheyuH saMbhogaM jvAlAnAM saMnidhiM prApnoti / yathA loke kAzcana kuryuH| ato mAM kimityavamanyase / idAnImapi vA ramaNyo ramaNena saha nirbhara krIDitvA pazcAtpropite sNbhaavyetyrthH| RsA. tasminviraheNa jIrNA mriyamANAH pazcAttasminnAgate ye ciddhi pUrva RtasApa AsantsAkaM devebhira te svadaurbalyamagaNayitvA saMtoSeNa pariSvaGgAya vadannRtAni / te cidavAsunehyantamApuH samU nu ceSTante sa bhartA mantroccAraNena jarAmapanIyocitapradAnena patnIvRSabhirjagamyuH / / prANayan rakSatItyayaM bhaavo'traanusNdheyH| RsA, he pate'gastya ye ciddhi ye'pi tu pUrve purAtanA - gRhasthitA patnI RtasApaH satyasyApayitAro vyApnavAnA maharSaya Asan ' gahA carantI manuSo na yoSA sabhAvatI vida- te devebhirdevaiH sAkaM sahartAni satyavAkyAnyavadan / thyeva saM vAka / vadanti / ye mahattapo yajJaM vAnutiSThanti ye ca devameghapaMktirvidyaccobhe daSTAntena vizeSyete / guhA vAkyAni vedasmRtirUpANi vadanti te cit| cidapyarthe / nigUDhA guhAyAM vAntarikSe carantI / tatra dRssttaantH| te cidavAsuH / avakSipanti retaH / syatirupasRSTo manuSo na yoSA manuSyasya parivaDhAdermahiSIvata / sA vimocane vartate / te na hyntmaapuH| na hi brahmacaryAderantaM yathA suveSAntaHpura eva madhye carati tadvat / ki sarva- prApnuvan / brahmacaryamaniSiddhatukAlagamanamapi kurvadevamiti netyAha / sabhAvatI / sabhA jnsNghH| ntItyarthaH / tathA patnIH panyazca tapasyamAnA vRssbhirbhogtdvtii| varSakAla AvirbhavantItyarthaH / tatra dRssttaantH| varSakaiH patibhiH saha samU nu jgmyuH| u nviti puurnnau| vidathyA vAgiva / vidatho yajJaH / tadahatIti vidathyA saMgaccheran / atastvaM kathaM mAM nAnubhavasItyarthaH / asA. preSastotrAdirUpA vAka / sA yathA yajJasabhAM prApyA. na mRSA zrAntaM yadavanti devA vizvA ispRdho virbhavati tadvat / yadvA / vidathyA vedanAhI vivada. abhyaznavAva / jayAvedatra zatanIthamAjiM yatsamAnayorvAk / sA yathA sabhAvatI tadvata / sevaMrUpA myaJcA mithunAvabhyajAva / / yeSu mimyakSa te maruto devayajanamAgacchantvityarthaH / RsA. (1) sN.1|179|1. (2) RsN.11179|2. (1) RsN.1|167|3. (3) sN.1|179|3, shbaa.10|4|4|5. vya. kA. 122
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 968 byavahArakoNDam agastyastAmAha--bhoH patni tvayA mayA ma mRSA mAnavApnoti pApebhyazca pramucyate' / / upetya manasA prApya zrAntam / vyartha naiva khinnamAvAbhyAm / yadyasmAddevA praarthyte| kiM bravIti ucyate / yadAgo guvoMH kAmaavanti rakSanti tapobhiH prItA devAH / vizvAH sarvAH pralApazravaNaviSayaM pApaM cakRma kRtavanto vayaM tattasmAsudho'bhyaznavAva / abhito vyApnuyAva / atrAsminsaM- dAmasaH sa somaH su samyagmRLatu / sukhayatu / pApajanitasAre zatanIthamaparimitabhogaprAptisAdhanamAji prApti para- duHkhaM mA krotvityrthH| mahatpApamanubhujyamAnaM prArthanayA sparaM jayAva / jayalakSaNaM suratasaMgrAma vA jayAva / yadya- kathaM lupyata iti ata aah| hi yasmAnmayoM manuSyaH smAtsamyaJcA sambakparasparaM gacchantau prajayantau vA pulukAmo bahukAmanAvAn / alpenaiva karmaNA bahukAmAmithunA mithunau strIpuruSarUpau 'santAvabhyajAva / tvaM nAkAlayati / yasmAdevaM tasmAtpariharetyarthaH / yadvA / cAhamapi parasparamabhijayAvetyevaM tayoktaM saMbhoga saMbhA- ayamapavarjanIyatayA prApyata ivetyAha / pulukAmo hi vayAmAsa / RsA. khalu martyaH kAmahataH san kAmena niruddha eva vartate / nadasya mA rudhataH kAma Agannita AjAto atastayorutseko'yuktaH / tacchabdazravaNadoSo'pi prAmA amutaH kutazcita / diko'smAkaM prAptena somena parihartavya ityarthaH / yadvA / lopAmudrA vRSaNaM nI riNAti dhIramadhIrA dhayati ayaM mantrazcandraparo vyAkhyeyo manaso'bhimAnitvAcca tasya . zvasantam // pApasyApi manasyeva saMbhAvitatvAt / asminpakSe hRtsu atha caturthyApyagastya Aha-he jAye nadasya nada- pIta hRdayasthitamityarthaH / ziSTa spssttm| RsA. nasya japazabdayiturjapAdhyayanakartR rudhato reto niroddharba gRhasthadharmaH hAcaryamAsthitasya / ubhe karmaNi SaSThayau / uktalakSaNaM agastyaH khanamAnaH khanitraiH prajAmapatyaM balamimAM kAma Agan / Agamat / madanasya mA rudhataH cchamAnaH / ubhau varNAvRSirugraH pupoSa satyA kAma Agamaditi niruktam / kasya hetoriti ucyte| deveSvAziyo jagAma / / itastvatsaMgama nimittAt tathAmuto basantAdikAlAt atha viniyuktayormadhye dvitIyayA sUkte SaSThayAntekutazcitkAraNAdAjAtaH sarvata utpannaH / yadvA / vAsyAha-avamagastyo madguruH khanitraiH phalasyotpAita etallokajanitAdamuto lokAntarajanitAdvA kuta- danasAdhanairyajJastotrAdibhiH khanamAnaH phalamabhimatamutpAzcinnimittAtkAmAt / kathamiti ucyate / iyaM lopA- dayan prajAM prakarSeNa punaHpunarjAyamAmamapatyaM kulasyAmudrA vRSaNaM retasaH pravartakaM mAM nI riNAti / nitarAM patanasAdhanaM putrAdi ke bala cecchamAnaH san / yadvA / gacchatu / kiJca dhIraM dhImantaM niyamAdavicAlinaM zva untaM prajAM bhRtyAdirUpAM cecchan / RSiratIndriyadraSTA mahAnumahAprANaM mahAbalamadhIrA kAtaraiSA yoSiddhayati / upa bhAva ugra udguNaH saMsAre saMcarannapyapApaH sannubhau varNI bhuktAm / RsA. varNanIyAvAkArau kAmaM ca tapazca pupoSa / satyA AziSo gurusaMbhogasaMlApazravaNadoSaH deveSu devebhyo jagAma / prAptavAn / yato'yaM mahAnuimaM nu somamantito hRtsu pItamupa bruve| bhaavstsmaadsmaanpaatiityrthH| RsA. yatsImAgazcakRmA tatsu mRLatu pulukAmo hi bhUri dve acarantI carantaM padvantaM garbhamapadI ddhaate| martyaH / nityaM na sUnuM pitrorupasthe dyAvA rakSataM pRthivI . athAnayordampatyoH saMbhogasaMlApaM zrutvA tatprAyazcittaM | no abhvAt // cikIrSuruttarAbhyAmAha / anayorviniyogaH shaunkenoktH| acarantI avicale dve evaite dyAvApRthivyau bhari 'imaM nu somamityete dve Rcau prayato japan / sankiA (1) RsN.1|179|6. . (1) RsN.1179|4; ni.5|2; bRde.1|53. (2) sN.1185|2 maisN.4|14|7; tainaa.2|8|4|8 (2) RsN.1|179|5, Rvi.1|26|5, shaashrau.6|11|7.
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 969 bahutaraM carantaM padvantaM pAdayuktaM garbha garbhavadAzritaM kRtsnaM purA kila kanyakAzcakSuhAnaM pAdahInaM parAvRja jighRkSuprANijAtamapadI svayaM pAdarahite dadhAte / dhaarytH| mRrSi dRSTvAbhidudruvuH / tataH sa RSirindraM stutvA cakSuH pAdaM anayormadhye khalu sarva jagatkSemeNa vartate / dhAraNe ca lebhe| tadetadAha / kanInAM kanyakAnAmapagohamadRSTAntaH / piyormAtApitrorupastha utsaMge vartamAnaM nityaM pagohanaM tirobhAvaM vidvAn parAvRgRSirAvirbhavan sarveSAM dhruvamAtmajaM sarnu na putramiva yathA snehena vardhayantau pratyakSo bhavana udatiSThat / zroNaH pUrva pahAguridAnIdhArayantau mAtApitarau tadvat / atha pratyakSeNAha / he mindrasya prasAdAdvibhagnajAnustAH kanyAH prati sthAt / dyAvA pathivI dyAvApRthivyau / itaretarApekSayA dvitva- pUrvamandho'dhunA ckssulaabhaaycsstt| tAH kanyakA vizeSaNa mubhayoH / no'smAnabhvAnmahato bhayahetoH pApAdrakSatam / pazyati sma ! tAnImAni kamANi sa indrazcakAra / sA. pAlayatam / yadvA / abhvAdabhvaM mahat / atyarthamityarthaH / patipatnIsaMbhogaH . RsA. saMkRtsu te sumatibhiH zatakrato saM patnIbhirna 'saMgacchamAne yuvatI samante svasArA jAmI __ vRSaNo nasImahi / pitrorupsthe| he zatakrato vayaM sumati mistvadviSayaiH zobhanaiH stotraH abhijighrantI bhuvanasya nAbhiM dyAvA rakSataM sakRt sakRdapi su nasImahi / suSu vyApyemahi / tatra .. pRthivI no abhvAt // dRSTAntaH / vRSaNo n| sektAro yuvAno yathA patnI bhivyAsaMgacchamAne parasparamupakAritvena saha yujya- pyante tadvat / RsA. * mAne / vRSTihaviSozca parasparamupakAryopakArakabhAvaH / vyabhicAriNI pApaM nigRhati yadvA / pUrva saMsRSTe eva satyau pazcAdviyujya vRSTihaviSI dhRtavratA AdityA iSirA Are matkarta rahasUriakurvantyau pazcAnmanuSyaiH prArthitairdevairvivAhite satyau vAgaH / saMgate abhUtAmityAhuH / ayamoM dyAvApathivI sahA- he dhRtavratA dhRtakarmANa AdityA aditeH putrA stAm (taibA. 111 / 3 / 2) ityAdibrAhmaNe smaamnaatH| iSirA gamanazIlAH sarvairabhyeSaNIyAH prArthanIyA vA he yuvatI bhityataruNyau mizrayantyau vA sarveSu bhAveSa samante vizve devA madAre matto dUradeza Ago vihitAnanuSThA'samAnAnti ke samAnaparyante vA svasArA parasparaM khasa- nAdijanitaM pApaM karta / kuruta / karotezchAndaso vikabhUte jAmI bandhubhUte / prajApateH sakAzAtsahotpannatvA- raNasya luk / taptanaptanathanAzceti tabAdezaH / tatra tparasparaM jAmitvam / tathA ca nigamau 'divaM ca pRthivIM dRSTAntaH / rahasUrikha / rahasyanyairajJAte pradeze sUyata iti pAntarikSamatho svH'| 'yato dyAvApRthivI niSTatakSaH' rahasUya'bhicAriNI / sA yathA garbha pAtayitvA dUradeze iti / pitroH sarvasya pitRsthAnIyayoH pAlakayostayo- parityajati tadvat / ___RsA. rupastha utsaMge sthitaM bhuvanasya bhUtajAtasya nAbhiM bandha- yA subAhuH svaMguriH suSUmA bhusuuvrii| kamudakama bhijighantI abhighrANaM kurvantyau spRzantyau / tasyai vizpatnyai haviH sinIvAlyai juhotana // 'samAnametadudakam' ityAdimantravarNAdubhayorudakapradatvaM yA sinIvAlI subAhuH zobhanabAhuH svaMguriH zobhanAprasiddham / IdRzyau no rakSatam / RsA. guliH suSUmA sutru prasavitrI / bahusUvarI babInAM ___ vyaGgaH kanyAdveSyaH, sAGgaH kanyApriyaH prajAnAM savitrI / tasyai sinIvAlyai vizpatnyai vizAM se vidvA~ apagohaM kanInAmAvirbhavannuvatiSThatpa- pAlavitryai / havirjuhotana / juhuta / RsA. rAvRk / prati zroNaH sthADyanagacaSTa somasya tA (1) sN.2|16|8. mada indrazvakAra / / (2) sN.2|29|1; bRde. 484. (3) sN.2|327, kaasN.13|16; asN.7|46|2; (1) sN.1|1855. (2) sN.2|15|7. shaashrii.1|15|4.
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ 970 vyavahArakANDam yuvatInAM yuvaprema | apAH somamastamindra pra yAhi kalyANIrjAyA tamasmerA yuvatayo yuvAnaM mama'jyamAnAH pari / suraNaM gRhe te| yntyaapH| he indra somamapAH / atraiva sthitvA somaM piba / tamapAM napAtamagnimasmerA asmayamAnA darparahitA pItvAstaM gRhaM pra yAhi / prakarSaNa gaccha / te tava gRhe yuvatayo yuvAnaM yuvarAjamiva marmajyamAnA atyarthamalaMku- kalyANImaGgalakAriNI jAyA zacI vidyte| suraNaM vINA ApaH / mRja shaucaalngkaaryoH| pari yanti / zobhanagItAdidhvanizcAsti / yadvA / suraNaM suramaNIyaM parito gacchanti prApnuvanti / asA. yathA bhavati tathA gahe jAyA tiSThati / RsA. patipatnIsaMbhogaH. / ayaM yonizcakamA yaM vayaM te jAyeva patya 'mene iva tanvA zumbhamAne dampatIva RtuvidA uzatI suvaasaaH| janeSu / he agne te tvadartha yamuttaravedilakSaNaM pradezaM vayaM mene iva nAryAviva tanvA zarIreNa zumbhamAne cakama / kurmaH / ayaM yonistava sthAnaM bhavati / tatra zobhamAnau / dampatIva jAyApatI iva saMgatau janeSu dRSTAntaH / jAyeva / yathA patya uzatI patiM kAmayamAnA viSayeSu RtuvidA krmvidau| RsA. suvAsAH zobhanavastropetA jAyA svAtmasamIpe tasya sthAnaM prajAkAmanA karoti tadvat / . RsA.. syAnnaH sUnustanayo vijAvAgne sA te sumatibhU durAcArAH striyaH .. - tvasme / abhrAtaro na yoSaNo vyantaH patiripo na janayo no'smAkaM sUnuH putrastanayaH saMtAnasya vistArayitA durevAH / vijAvA putrapautrAdirUpeNa svayaM vijAyata iti vijAvA pApAsaH santo anRtA asatyA idaM padamajanatA syAt / gabhIram // apIva yoSA janimAni vtre| abhrAtaro bhrAtrAdibandhurahitA yoSaNo na gatabhartRkA : apIva yoSA janimAni / yathA yoSA strI jani. yoSita iva / vA papUrvasya nigama iti vikalpanAhIrghAmAni jAtAnyapatyAni vRNoti tadvat / RsA. bhAvaH / tA yathA bhartRgRhAtpitRgRhaM pratyAyanti tad.. gRhanetrI patnI / ptiptniiprem| dhanto gacchantaH / yajJAdInapahAyAmArge vartamAnA jAyedastaM maghavantsedu yonistadittvA yuktA ityarthaH / tathA patiripo na janayaH patidveSiNyaH striya harayo vhntu| iva durevA duSTagatayo durAcArA ata eva pApAsaHhe maghavandhanavannindra astam / asyante kSipyante pApAH santo'nRtA mAnasasatyarahitA asatyA vAcikasatyapadArthA atretyastaM gRham / jAyejAyaiva gRhaM bhavati / 'na rahitA manasA vAcAgnimabhajamAnA idaM pApibhiranubhUyagRhaM gRhamityAhugaMhiNI gRhamucyata' iti smRteH / tathA mAnatayA prasiddhaM gabhIramagAdhaM padaM narakasthAnamajanata / set sA jAyaiva yoniH puruSasya mizraNasthAnam / u ajanayanta / utpAdayanti / RsA. prasidhdyarthaH / tasmAttadit tatra gRha evaM yuktA rathe avadyamiva manyamAnA guhAkarindraM mAtA vIryeNA yojitA harayo'zvAstvA tvAM vahantu / RsA. nyRSTam / (1) sN.2|35|4; taisN.2|5|12|2; maisN.4|12|4. athodasthAtsvayamatkaM vasAna A rodasI aNA(2) sN.2039|2. jAyamAnaH / (3) saM.3.1123, taisN.4|2|4|3; kaasN.16|11 maisN.2|7|11; shumaa.12|51; shbaa.7|1|1|27. (1)sN.3|53|6; aashrii.6|11|9.(2) sN.4|3|2. (4) RsN.3|388. (5) RsN.3153|4. (3) RsN.4|5|5. (4) sN.4|18|5, RsA.
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 971 / guhA guhAyAM gahararUpe sUtikAgRhe jAtamindramavadya. . vivAhakAmAH kanyAH miva garhamiva manyamAnA jAnatI mAtendrajananyaditi- kanyA iva vahatumetavA u aMjyaMjAnA abhi vIryeNa sAmarthyena nyuSTaM nitarAM prAptamakaH / akarot / caakshiimi| athAnantaraM jAyamAna utpadyamAna indraH svayamevAtkaM kanyA ivAnUDhA bAlikA iva / tA yathA, vahatutejo vasAna AcchAdakaH san / dadhAna ityarthaH / uda- mudvAhaM prAptumetavA u etuM patiM gantumaMjyaMjakamAbharaNaM sthAt / utkarSaNAtiSThat / kiJca rodasI dyAvApRthivyA- tejo vAJjAnA vyaJjayantyaH / evaM kurvatyaH kanyA iva vApRNAt / samantAtpUrayAmAsa / RsA. svabhartRbhUtamAdhvaraM vaidyutaM vAnimAdityaM vA vahatumetumaMtri mamaccana tvA yuvatiH praas| . | vyaJjakaM tadIyaM rUpamaMjAnA vyaJjayantIzrutasya dhAsa abhi he indra mamaccana mAdyantyeva / pramattaivetyarthaH / yuvati- cAkazImi / abhipazyAmi / RsA. stvadIyA mAtAditistvA tvAM parAsa / parAcikSepa / prajAkAmanA... nAra RsA. prejAbhiragne amRttvmshyaam| .. vamrIbhiH putramagruvo adAnaM nivezanAddhariva A prajAbhistvaddattAbhiheM ame'hamamRtatvaM saMtatyavicche jbhrth| dalakSaNamazyAm / prApnuyAm / RsA.. vyandho akhyadahimAdadAno nirbhUdukhacchitsa premavivAhabaddhadampatI . maranta parva // vairiyaM patimicchantyeti ya I vahAte mahiSIhe harivo harisaMjJakAzvopetendra tvaM vanIbhirupajivi . miSirAm / kAbhiradAnamadyamAnamavaH / agra nAma kAcit / tasyAH Asya zravasyAdratha A ca ghoSAtpurU sahalA pari putraM nivezanAdvalmIkAkhyAtsthAnAdA jabhartha / Ahata. - vrtyaate|| vAna si / AdadAna indreNAhriyamANo'gruvaH putro'ndhaH iyaM vadhUrindrasya patnI patimicchantI svapriyaM yajJapUrvamandhaH san ahiM sarpa vyakhyat / vizeSeNApazyat / gamanAya pravRttamicchantyeti / anugacchati / ya indraM tato nirbhat / valmIkAnnirgato'bhUt / ukhacchidUlmI- ImenAM mahiSIM vahAte vahatISirAM gamanavatI asyendrasya, kAkhyAyA ukhAyAzchedakAni parva parvANyasya sarvAM- ratha A arvAgasmadabhimukhaM zravasyAt / annamicchati / NyaGgAnAM zithilAni parvANi samaranta / samagacchanta / A ca ghoSAt / AdhuSyati / zabdayati / purvatyadhikaM upajibikAbhiH zithilIkRtAnyagruvaH putrasya parvANIndreNa sahasrA sahasrANi dhanAni pari parito vartayAte / vartayavi / smdhiiyntetyrthH| prApayati / zravasyAdA ca ghuSyAditi vaa| RsA. - patipatnIprema ardha bhAryA zarIrasya / suptnii| abhi pravanta samaneva yoSAH kalyANyaH smaya- uta tvA strI zazIyasI puMso bhavati vasyasI / mAnAso agnim / adevatrAdarAdhasaH // . ghRtasya dhArA amumagni samaneva samAnamanaskA yoSA utApi ca tvaikA zazIyasI / zazIyasItyetanmahiSyA yoSitaH patimivAbhi pravanta / abhinamayanti / nimagnaM nAma / saiva strI / yadvA / utetyayamevakArArthe / strISu kurvanti / kIdRzyastAH / kalyANyo bhadrarUpAH smayamA- saiva prazasyetyarthaH / tvasamasimanemetyanuccAnIti vacanAta nAso hasantyaH / RsA. (1) saM.4589; kAsaM.407, zumA.1719,7; (1) RsN.4|18|8. (2) RsN.4|19|9; ni.320. aapshrii.17|18|1. (3) saM.415818 kAsaM.4017, zumA.1796 ni. (2) sN.5|4|10, taisN.1|4|46|17 vasmR.1714, 7 / 17,20; aapshrii.17|18|1shaashrii.10|12|15, baudh.2|6|11|33. 14157 / 1,2. (3) RsN.5|37|3. (4) RsN.5|61|6. ....: RsA.
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tveti nighAtaH / saiva puMsaH puruSAdvayasI vasIyasI sarasvatI dhiyamasmadIyaM karma yajJAkhyaM dhAt / dadhAtu / bhavati / kasmAtpuMsa ityucyate / adevatrAt / devA dhArayatu / dadAtu vaa| RsA. na yena trAyante stutyAdinA so'devatraH / tsmaadraadhsH| . svasurjAraH rAdho dhanam / dAnAdhinarahitAt / lubdhkaadityrthH| pUSaNa nvajAzvamupa stoSAma vAjinam / __ RsA. svasuryo jAra ucyate / / 'vi yA jAnAti jasuriM vi tRSyantaM vi kaaminm|| ajAzvaM chAgavAhanaM vAjinamannavantaM balavantaM vA devatrA kRNute mnH|| pUSaNaM poSakaM devaM nu adyopa stoSAma / upastavAma / yaH yA zazIyasI jasuriM vyathitam / jasistADanakarmo- pUSA svasuruSaso jAra upapatirityucyate taM pUSaNamityapakSepaNakarmA vA / taM vi jAnAti / tathA tRSyantaM vi nvayaH / RsA. jAnAti / kAminaM dhanAdyabhilASavantaM vi jAnAti / mAturdidhiSumabravaM svasurjAraH zRNotu naH / anukampayAbhimataM dattavatItyarthaH / devatrA deveSu manaH bhrAtendrasya sakhA mama // kRNute kurute devaprItyartha pradAnabuddhi karoti yA saiva mAturnirmAcyA rAtrerdidhidhU patiM pUSaNamabravam / staumi| strIti pUrvatra sNbndhH| . . RsA. svasuruSaso jArazca pUSA no'smAkaM stotrANi zaNotu / uta ghA nemo astutaH pumA~ iti bra pnniH| indrasya bhrAtA sahajAtaH pUSA mama stotuH sakhA mitra. sa vairadeya itsamaH // bhUto'stu / RsA. uta ghApi ca / gheti pUraNaH / nemaH / tvo nema patiH anyaM bhAryA gamayati ityardhasyeti niruktam / nemo'rdhH| jAyApatyormili tAbhiryAsi dUtyAM sUryasya kAmena kRta zrava iccha. tvaikakAryakartRtvAdeka eva padArthaH / ardha zarIrasya bhArye maanH| tyAdi smRteH / zazIyasyA ardhabhUtastarantaH pumAnastuta tAbhinau miH sUryasya dUtyAM yAsi / gacchasi / kadAiti bruve / bahudhA stuto'pi guNasyAtibAhulyAdastuta ciddevaiH sAdha sUrye'suravadhArtha prasthite sati tasya bhAryA eveti bruve paNiH stotAham / sa ca taranto vairadeye / / svabhartari saMjAtautsukyA babhava tAM prati sUryaH pRSaNaM vIrA dhanAnAM prerayitAro dAnazIlAH / tairdAtavyaM dhanaM ' bAba prAhaiSIt tena cAtra pUSA stUyate / api ca tvaM zravo deyam / tasmindhane samaH / sarvebhyo dAtetyarthaH / iditi havirlakSaNamannamicchamAna icchan kAmena pazvAdiviSayeNa stotRbhiH kRto vazIkRto'si / RsA. puurnnH| sUryAyai pUSNo dAnam supatnI pAvIravI kanyA citrAyaH sarasvatI vIrapatnI ya devAso adaduH sUryAyai kAmena kRtaM tavasaM dhiyaM dhAt / / vshcm| 'pAvIravI zodhayitrI kanyA kamanIyA citrAyuzcitra yaM pUSaNaM devAsaH sarve devAH sUryAyai sUryasya patnyai gamanA citrAnnA vA vIrapatnI / vIraH prajApatiH pati- ' pakSA / yadvA sAvitryai sUryAkhyAyA azvinorvaraNAyAdaduH dattayasyAstAdazI / yadvA / vIrANAM pAlayitrI / evaMbhUtA vantaH / kIdRzaM pUSaNam / kAmena pazvAdiviSayeNa kRtaM stotRbhirvazIkRtaM tavasaM balavantaM pravRddhaM vA svaJca svaJcanaM suSchu gacchantam / RsAH (1) sN.5|6117. (2) RsN.5|618. (1) RsN.6|55|4. (2) RsN.6|555. (3) RsN.6|497; taisN.4|1|11|2; kaasN.17|18 (3) sN.6|583; maisN.4|14|16; taibaa.2|5|5|5 maisN.4|14|3; aashrau.2|8|3,3|7|6,5|20|6; zAzrI. tAmi (yAbhi). (4) sN.6|58|4; maisN.4|14|16; taibA. 6 / 10 / 2. / 2 / 8 / 5 / 4 yaM (taM). RsA.
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 973 patipatnIprema he uSaH yato yaizca tejobhiH pari dadRkSe dRzyase vakSyantIvedA ganIganti karNa priyaM sakhAyaM tvam / jAra iva patyAvivAcarantI samIpe saMcarantI pariSasvajAnA / yoSeva ziMkte vitatAdhi sAdhvI nArIva jAre rAtre rayitari sUrye saMcarantI tvaM dhanvajyA iyaM samane paaryntii|| dRzyase / yathA loke duSTaM bhramaNazIlamapi patimatyajyaiva pUrvatra Rgdyena kavacadhanuSI stute / atra jyaastutiH| sAdhvI saMcarati tadvat tamavimuJcatI tvamityarthaH / na iyaM jyA samane saMgrAme dhanvan dhanvani / adhIti punaryatIva yatI patiM parityajyetastataH saMcarantI vyabhisaptamyarthAnuvAdaH / vitatA vistRtA pArayantI pAraM cAriNIva sUrthamaparityajantI tvam / punarityayaM vailakSaNyanayantI priya priyakara vAkyaM vakSyantIva karNa dhanvino dyotanArthaH / RsA. rAjJaH karNapradezamA ganIganti / Agacchati / iditi / adhano jAmAtA pUraNaH / yoSA nArI sakhAyaM patimiva pariSasvajAnedhuM mo dhvadya duhaNAvAntsAyaM karadAre asmat / pariSvajamAnA ziMkte / zabdAyate ca / RsA. azrIra iva jaamaataa|| anekajAyApatirekaH durhaNAvAn / parairduHsahahananaM durhaNam / tadvAnindro'dyarojeva hi janibhiH kSeSyeva / - dAnImasmadAre'smAkaM samIpa Agacchatu / su suSTutizayena he indra tvaM janibhijAryAbhI rAjeva dyubhirdIptibhiH sAyaM divasasyAvasAnaM sAyaMkAlaM mo karat / mA kArSIt / saha kSeSyeva / nivasasyeva / hIti puurnnH| asA. jAmAtA / jAyata iti jA apatyam / tasya nirmAtA janIriva patirekaH samAno ni mAmRje pura duhituH patiH / azrIra iva / na shriirshriiH| tadasyAstItya indraH su srvaaH| zrIraH / guNairvihInaH kutsito jAmAtA'sakadAhUya. api ca sa indraH sarvAH puraH zatrunagarIH samAnaH mAno'pyAsAyaMkAlaM vilambate / tadvattvaM kAlavilamba mA samavRttireko'sahAyaH patirjanIriva jAyA iva su ni kRthA ityarthaH / RsA. mAmRje / samyak zodhayet / RsA. patipatnIkartavyaM saubhAgyaM ca ..... gRhe vartamAnAH striyaH yo dampati samanasA sunuta A ca dhAvataH / proSThezayA vahyezayA nArIyAstalpazIvarIH / devAso nityayAzirA // striyo yAH puNyagandhAstAH saMvAH svaapyaamsi|| atra yajane dampatyoH stutiH / he devAso devAH yA yAdRzyo nArI ryaH striyaH proSTezayAH prAGkaNe samanasA samanasau karmaNi samAnamanaskau yA yau daspatI shyaanaaH| yA vhyeshyaaH| vayaM vAhanam / tasmin yajJakAriNau jAyApatI sunutaH somAbhiSavaM kurutaH / shyaanaaH| yaastlpshiivriistlpshyaaH| yAH striyaH puNya- Ana / yA striyA puNya- ' yo dampatI tatastamabhiSutaM somamA dhAvatazca dazApavigandhA maGgalyagandhAH / tAstAdazIH sarvAH strIH svApayA- treNa zodhayataH / tathA nityayA / yatra tRtIyasavane somomasi / vayaM nidrAM kArayAmaH / ___ sA. 'sti tatrAzrayaNadravyaM gokSIramastyeva / tasmAnnityasaMbandhejArasaMbandhaH nAzirAzrayaNena gokSIreNa saMyutaM somaM yo prayacchataH yataH pari jAra ivAcarantyuSo dadRkSe na punyetiiv| tAvannAdIn prApnata ityuttaratra sNbndhH| RsA. (1) sN.675|3; tesN.4|6|6|1; kaasN.6|1: maisa. prati prAzavyA itaH samyaMcA brhiraashaate| 3 / 16 / 3, shumaa.29|40; ni.9|18 aapshrii.2016|6. na tA vAjeSu vAyataH // ...(2) sN.7|18|2. (3) sN.7|26|3. . (4) RsN.755|8; asN.4|5|3 pUrvAdhe (proThezayAstalpe. (1) sN.8|2|20. zayA nArIryA vahyazIvarI:). (2) sN.8|31|5. ' (5) RsaM.7763, pbaa.25|8|4. (3) RsN.8|31|6.
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 974 vyavahArakANDam tau devebhyo haviSAM dAtArau dampatI prAzavyAn / tAdRzau / yadvA / vItiH kAntyarthaH / hotreti vAGnAma / aza bhojane / prapUrvasyAsyauNAdiko bhAva unnprtyyH| asmadviSayAM stuti kurutamiti pRthakpRthagdevaiH kAmyaprAzubhakSaNam / tasmai sAdhUna hitAnvAnnAdIn prtiitH| mAnastutI / ata eva kaM sukhapradaM havIrUpamannaM dazapratigacchataH / yadvA / prAzitavyAn / atra varNalopaH / syantA devebhyaH prayacchantau kRtadvasU / yAcamAnakRtadhanau / tAveva samyaJcA samyaJcau samIcInau saMgatau barhiryajJamA- | pAtreSUpayuktadhanAvityarthaH / evaMvidhau dampatI amRtAyAzAte / AnazAte / tatra dravyaiAnataH / tasmAttau yaSTArau maraNAya saMtAnAbhivRddhaye romazaM romavantaM vRSaNamUdho bhAryApaptI vAjeSu devairdatteSu anneSu na vAyataH / vayati- | yoniM ca saM hataH / saMyojayata iti / maithunamanUdyate / tataH rgatyarthaH / na gacchataH / sarvadAnnasahitau tisstthaataamityrthH| saputrAdikau tau deveSu duvaH stutyannadAnarUpAM paricaryA RsA. kRNutaH / kurutaH / paJcabhirdampatI astUyetAm / RsA. ne devAnAmapi hutaH sumatiM na jugukSataH / / svAbhAvikaH strIdoSaH zravo bRhadvivAsataH // indrazciddhA tadabravIkhiyA azAsyaM manaH / - etau dampatI devAnAmindrAdInAM nApi hRtaH / apa- uto aha RtaM raghum // lApaM na kurutH| apihnavo'palApaH / devebhyo haviH yo medhyAtithardhanapradAtA plAyogirAsaMgaH sa pumAn pradAsyAma iti pratijJAya punaradAnamapalApaH / huG bhatvA jyabhavat / tadA yadindra uvAca tadidamAha / apanaye / kathaM nApalapantItyavasIyate / tadAha / sumatiM tathA cAhuH / plAyogizcAsaMgo yaH strI bhUtvA pumAnayuSmadIyAM zobhanAM matiM na jugukSataH / jughukSataH / na bhUta sa medhyAtithaye dAnaM datveti / indrazcidvendraH khalu sNvriitumicchtH| saMvAraNamAcchAdanam / na cchAdayata tadabravIt / striyA manazcittamazAsyaM purupeNAziSyaM ityrthH| kiMtu stutiM kurutH| kiMca / bRhaddevebhyo zAsitumazakyaM prabalatvAditi / uto api ca striyAH dIyamAnatvAnmahacchavaH / zrava ityannanAma / mahadanna RtaM prajJA raghu laghamAha / - RsA. vivaastH| yuSmabhyaM prycchtH| vivAsatiH pricrnnkrmaa| . strIdharmaH dAnamapi ca paricaraNameva / devairdattamannaM ghRtAdibhirmizrI- adhaH pazyasva mopari saMtarAM pAdako hr| kRtya punaHpunaryajata ityrthH| RsA. mA te kazaptako dRzan strI hi brahmA babhUSitha / / putriNA tA kumAriNA vizvamAyurvyazrutaH / evamantarikSAdAgacchannathastha indraH striyaM santaM svasmA* ubhA hiraNyapezasA / / tpuMstvamicchantaM plAyogi yaduvAca tadAha / he plAyoge / patriNA putravantau tatrApi kumAriNA SoDazavarSadezIya- tvaM strI satyadhaH pazyasva / eSa strINAM dharmaH / upari patravantau hiraNyapezasA hiraNmayerAbharaNeralaMkRtarUpAvu- mA pazyasva / uparidarzanaM strINAM dharmo na bhavati hi / bhobhau tA tau daMpatI vizva sarvamAyurAyuSyaM vyabhutaH / pAdakau pAdAvapi saMtarAM saMzliSTau yathA bhavatastathA hr| vyaamtH| yajJena tayoH putrAdikaM dhanamAyuzca sNbhvtiityrthH| yathA puruSo. vizliSTapAda nidhAno bhavati tathA tvayA striyA na kartavyamityarthaH / api ca te kshplkau| kazazca vItihotrA kRtadvasU dazasyantAmRtAya km| kazca kshsstthko| kazatirAhananakarmA / kazaSThakAvubhe samudho romazaM hato deveSu kRNuto duvaH // aGge mA dRzan / puruSA na pazyantu / tayoradarzanaM vItihotrA vItihotrau / vItiH priyakaro hotrA yajJo vAsasaH suSTu paridhAnena bhavati / ataH suSTha bAsasA yayostau / anena yajJena tayoH sukhAdikaM saMbhavati / paridhAnaM kuru / striyo hyA gulphAdabhisaMvItA bhavantItyarthaH / (1) sN.8|317. hi yasmAtkAraNAd brahmA san strI bbhuuvith| RsA. (2) RsN.8|31|8aapgR.38|10. (3) RsN.8|31|9; aapgR.3|8|10. (1) sN.8|33|17. (2) sN.8|33|19.
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 975 RsA. strIpuruSaprema | sarve jAnAnaH somaH krandan devAnAhUyannabhyeti / grahAstomaM juSethAM yuvazeva kanyanAM vizveha devau sava- | dIni tvarayAbhigacchati / tatra dRSTAntaH / sakhyurna sakhyu | rjAmi jAyAM yathetaro lampaTo vegenAbhigacchati tadvat / he azvinau devau yuvAmihAsmin yajJe stomaM juSethAm / sevethAm / yuvazeva yathA yuvAnau kanyanAM kanyAnAM | apananneSi pavamAna zatrUnpriyAM na jAro abhiAhvAna sevete / tdvdityrthH| RsA. gIta induH| - jArasaMbandhaH / anekjaayaaptirekH| / he pavamAna pUyamAna soma abhigItaH stotubhiraabhi gAvo anUSata yoSA jAramiva priym| | bhiSTuta induH pAtreSu kSaraMstvaM zatrunapanannapahiMsanneSi / he soma tvAM gAvaH zabdA abhyanaSata / abhissttvnti| Agacchasi / kathamiva / jAraH priyAM na priyatamAmasatI yoSA priyaM jAramiva / sA yathA taM stauti tadvat / strImanyAnbAdhamAnaH sanyathAbhigacchati tadvat / RsA. RsA. bhrAtRbhaginyovivAhaH abhi tvA yoSaNo daza jAraM na knyaanuusst| o citsakhAyaM sakhyA vavRtyAM tiraH purU cidamRjyase soma sAtaye // rNavaM jaganvAn / piturnapAtamA dadhIta vedhA adhi he soma tvA tvAM yA dazasaMkhyAkA yoSaNo'gulayaH kSami prataraM diidhyaanH|| kanyA pitRmatI kanyakA jAraM na yathA priyamabhizabdA- / atrAsminsUkte vaivasvatayoryamayamyoH saMvAda ucyte| yate tadvadabhyanUSata abhizabdAyante tAbhiH sAtaye'smAkaM asyAmRci yamaM prati yamI provAca / tiro'ntarhitamaprakAdhanasya lAbhAya mRjyase / indrArtha zodhyase / zamAnam / nirjanapradezamityarthaH / puru cidbahvapi vistIrNa RsA. cArNavaM samudraikadezamavAntaradvIpaM jaganvAn gatavatI ymii| marya iva yuvatibhiH samarSati somaH kalaze zata- ciditi pUjArthe / pUjitamiSTam / zreSThamityarthaH / sakhAyaM yAmnA pthaa| garbhavAsAdArabhya sakhIbhUtaM yamaM sakhyA sakhyAya strIpuruSamartha iva yuvatibhirmayoM yathA yuvatibhiH saha saMgato saMparkajanitamitratvAya o vavRtyAm / AvartayAmi / bhavati tadvadayamapi somo yuvati bhimizraNazIlAbhirvasatI- Abhimukhyena sthitvA lajAM parityajya tvatsaMbhogaM karovarIbhiradbhiH saha samarSati / saMgacchate abhiSavakAle / miityrthH| dharmasya tvaritA gatiriti nyAyena kAmasya pazcAtsomaH zatayAmnAnekayAnasAdhanacchidropetena pathA tvaritatvAt / api ca piturAvayorbhaviSyataH putrasya mArgeNa dazApavitrasaMbandhini kalaze droNakalaze gaccha. pitRbhatasya tavArthAyAdhi kSamyadhi puthivyAm / pRthivItIti shessH| RsA. sthAnIye mamodara ityrthH| prataraM prakRSTam / sarvaguNopetasAma kRNvantsAmanyo vipazcitkrandannetyabhi mityrthH| napAtaM garbhalakSaNamapatyaM vedhA vidhAtA prajApati sakhyana jAmima / dIdhyAna AvayoranurUpasya putrasya jananArthamAvAM dhyAyannA sAma sAmAni kRNvan kurvan somaH sAmanyaH sAma- dadhIta / prajApatirdhAtA garbha dadhAtu te (RsaM. 10 // gAnakuzalaH / suSTha zabdAyamAna ityrthH| vipazcit 184 / 1) ityuktatvAt / RsA. na te sakhA sakhyaM vaSTayetatsalakSmA yadviSurUpA (1) sN.8|355. . (2) RsN.9|32|5, kausuu.47|16. bhavAti / maharaputrAso asurasya vIrA divo (3) sN.9|56|3. dhAra urviyA pari khyan // (4) sN.9|86|16; asN.18|4|60 yuvatibhiH sama. (1) sN.9|96|23. pati (yoSAH samarSase); saasN.11157:2|502. (2) sN.10|10|1, asaM.18101. (5) sN.9|96|22. (3) sN.10|10|2; asaM.1812. nya. kA. 123
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 976 vyavahArakANDam yama AtmAnaM parokSIkRtya yamI pratyuvAca / he yami | kaddha kadA khalu nizcitaM rapema / vadema / na kadAcidate tava sakhA garbhavAsalakSaNena sakhIbhUto yama etadIdRzaM pItyarthaH / agamyAgamanaM na kurma iti yAvat / api tvayoktaM strIpuruSalakSaNaM sakhyaM na vaSTi / na kAmayate / cApsu / antarikSanAmaitat / antarikSe sthito gandharvo yadyasmAtkAraNAdyamI salakSmA samAnayonitvalakSaNA / gavAM razmInAmudakAnAM vA dhArayitAdityo'pyAntarikSasthA viSurUpA bhaginItvAdviSamarUpA bhavAti bhavati / tasmAnna sA prasiddhA yoSAdityasya bhAryA saraNyazca no nAvAvavaSTItyarthaH / idAnI tiraH purU cidarNavaM jaganvAnityasya yo bhirutpattisthAnam / mAtApitarAvityarthaH / tattasmAprativacanamucyate / maho mahato'surasya prANavataH prajJA- kAraNAnnAvAvayorjAmi bAndhavamutkRSTam / evaM satyAvavato vA prajApateH putrAsaH putrabhUtA vIrAH / zatrUNAM yoragamyAgamanarUpatvAtkartumayuktaM tasmAdetanna karomIvividhamIrayitAro dhAro dhArayitAro divo dyulokasya / tybhipraayH| RsA. pradarzanametat / thuprabhRtInAM lokaanaamityrthH| RsA. garbha nu nau janitA dampatI kardevastvaSTA savitA uzanti ghA te amRtAsa etadekasya cittyajasaM vizvarUpaH / nakirasya pra minanti vratAni veda matyesya / ni te mano manasi dhAyyasme janyuH nAvasya pRthivI uta dyauH|| patistanvamA vivishyaaH|| tvaSTA rUpANAM kartA savitA sarveSAM zubhAzubhasya punarapi yamI yamaM pratyuvAca / gheti nipAto'pyarthe / prerako vizvarUpaH sarvAtmako devo dAnAdiguNayukto he yama te prasiddhA amRtAsaH prajApatyAdayo'pi devA janitA janayitA prajApatirgameM nu garbhAvasthAyAmeva etadIdRzaM zAstreNAgamyatvenoktaM tyajasam / tyajyate nAvAvAM dampatI jAyApatI kaH / kRtavAn ekodare parasmai pradIyata iti tyajasaM duhitRbhaginyAdistrIjAtam / sahavAsitvAt / asya prajApatervatAni karmANi nakiH pra uzanti / kAmayante / ekasya citsarvasya jagato mukhya- minanti / na kenacitprahiMsanti / na lopayantItyarthaH / syApi prajApatyAdeH svaduhitRbhaginyAdInAM saMbandho'stIti ataH kAraNAdgarbhAvasthAyAmevAvayoH prajApatikRte dampazeSaH / ataH kAraNAtte tava manazcittamasme asmAkam / titve sati saMbhogaM kurvityarthaH / api ca nAvAvayomametyarthaH / mana si citte ni dhAyi / nidhIyatAm / rasyedaM mAturudare. sahavAsajanitaM dampatitvaM pRthivI bhUmiahaM tvAM kAmaye tvaM mAmapi kAmayasvetyarthaH / api ca / veda / jAnAti / utApi ca dyauryuloko'pi jAnAti / janyuriti luptopamametat / janyuriva yathA janayitA RsA. prajApatiH patirbhartA bhatvA svaduhituH zarIraM saMbhogenA- ko asya veda prathamasyAhnaH ka I dadarza ka iha pra viSTavAn tathA tvamapi mama patirbhUtvA tanvaM madIyaM vocat / bRhanmitrasya varuNasya dhAma kada brava zarIramA vivizyAH / saMbhogenAviza yonau prajananapra Ahano vIcyA nan / kSepopagRhanacumbanAdinA mAM sNbhukssvetyrthH| RsA. prathamasyAH saMbandhyasyedamanyonyasaMgamanaM ko veda / ne yatpurA cakamA kaddha nUnamRtA vadanto anRtaM jAnAti / prathame'hani yatkriyate tadanumAnamAzritya na rapema / gaMdharvo apsvapyA ca yoSA sA no nAbhiH kazcidapi jJAtuM zaknotItyarthaH / ihAsmin pradeze paramaM jAmi tnnau|| pratyakSataH ka ImidaM saMgamanaM dadarza / pazyati / kaH pra yamo yamI punarbate / purA pUrva prajApateryadagamyA vocat / prakhyApayati / na ko'pItyarthaH / mitrasya gamanamaparimitasAmarthopetatvAtkRtaM tathA vayaM na cakama / varuNasya mitrAvaruNayovRhanmahaddhAma sthAnamahorAtraM nAkurma / vayamRtAni satyAni vadanto bruvanto'nRtamasatyaM nRtamasatya | yadasti tatra nan manuSyAn vIcyA narakeNa he Ahana (1) sN.10|10|3; asN.18|1|3. (2) RsN.10|10|4; asN.18|1|4. (1) (2) sN.10|10|5; asaM.181115. sN.10|10|6; asN.18|17. /
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ - strIpuMdharmAH 977 AhantarmaryAdayA hiMsitaH / svakRtazubhAzubhakarmApekSayA | rAtrIbhirasmA ahabhirdazasyetsUryasya cakSurmuhumanuSyAdiprANinAM narakapAtena svargaprApaNena nigrahAnu runmimIyAt / prahayoH kartarityarthaH / evaMbhUta he yama tvaM kadu bryH| divA pRthivyA mithunA sabandhU yamIryamasya bibhRkiM vA bravISi / RsA. yAdajAmi // yamasya mA yamyaM kAma AgantsamAne yonau rAtribhiraha bhirahorAtrayorasmai yamAya kalpitaM bhAgaM sahazeyyAya / sarvo yajamAno dazasyet / prayacchatu / sUryasya saMbandhi jAyeva patye tanvaM riricyAM vicivaheva rathyeva cakSustejo muhurmahurasmai ymaayonmimiiyaat| udetu| divA ckraa|| pRthivyA dyAvApRthivIbhyAM saha mithunA mithunau sabandha samAnabandhU ahorAtre asmai yamAya / etajjJAtveyaM yamIpratyAgan / Agacchatu / mamopari tava yamasya saMbhogecchA yamasyAjAmyabhrAtaraM bibhRyAt / dhArayatu / yatnena prijaaytaamityrthH| kimartham / samAne yonAvakasmin sthAne | gRhnnaatvityrthH|| RsA. zayyAkhye sahazeyyAya sahazayanArtham / tadanantaraM pUrNa A ghA tA gacchAnutta yugAni yatra jAmayaH manorathA satI jAyeva patye yathA bhAryA patyurathAya kRNavannajAmi / parayA prItyA vizvastA satI raptikAmA svazarIraM prakAzayati upa baGghahi vRSabhAya bAhumanyamicchasva subhage evaM tanvamAtmIyaM zarIraM riricyAm / vivicyAm / tvadartha patiM mat / / prkaashyeymityrthH| kiMca / ciditi puurnnH| vi vRhev| yatra yeSu kAleSu jAmayo bhaginyo'jAmyabhrAtaraM pati vRhU udyamane / dhrmaarthkaamaanvividhmudycchaavH| tatra kRNavan kariSyanti tA tAnyuttarANi yugAni kAla. dRssttaantH| rathyeva cakrA rathasyAvayavabhUte cakre yathA vizeSA A gacchAn / A gamiSyanti / gheti pUraNaH / rathamudyacchatastadvat / sA. yasmAdevaM tasmAddhe subhage tvamidAnI manmatto'nyaM pati sA. para ne tiSThanti na ni miSantyete devAnAM spaza iha ye bhartAramicchasva / kAmayasva / tadanantaraM vRSabhAya tava caranti / yonau retaH sektre puruSAyAtmIyaM bAhumupa baGghahi / zayana* anyena madAhano yAhi tayaM tena vi vRha rathyeva kAla upabaINaM kuru / RsA. ckraa| kiM bhrAtAsadyadanAthaM bhavAti kima svasA yanniyamyA prakhyAto yamaH punarAha / ihAsmin loke RtirnigacchAt / devAnAM saMbandhino ye spazo'horAtrAdayazcArAzcaranti kAmamUtA baDhetadrapAmi tanvA me tanvaM saM sarveSAM zubhAzubhalakSaNakarmapratyavekSaNArtha paribhramanti ete pipRgdhi / cArAH kSaNamAtramapi caraNavyApArarahitA na tiSThanti / yamI yamena pratyAkhyAtA punarAha / yadyasmin na ni miSanti / meSaNaM na kurvanti / zubhamazubhaM vA bhrAtari sati svasAdikamanAthaM nAtharahitaM bhavati sa yaH karoti taM nirIkSante cetyarthaH / he Ahano mamApahavya- bhrAtA kimasat / kiM bhavati / na bhavatItyarthaH / kiM ca sahyabhASaNena duHkhayitri tvaM manmatto'nyena tvatsadRzena yasyAM bhaginyAM satyAM bhrAtaraM nitirdu:khaM nigacchAt saha tUyaM kSipraM yAhi / saMgaccha / gatvA ca tena vi vRha / niyamena gacchati prApnoti sA svasA kimu / kiM vA dhrmaarthkaamaanudycch| tatra dRSTAntaH / rathyeva cakrA bhavati / bhrAtRbhaginyozca parasparaM prItiryena kenacidupAyeyathA rathAvayavabhUte cakre rathamudyacchatastadvat / RsA. nAvazyaM kaaryetybhipraayH| sAhaM kAmamUtA kAmena (1) sN.10|10|9; asaM.181410. (1) sN.10|107; asN.18|18. (2) sN.10|10|10, asN.18|1|11; ni.4|20, (2) RsN.10|108; asN.18|19. (3) RsN.10|10|11, asN.18|1|12.
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam mUJchitA satI bahu nAnAprakArametadIdRzamuktaM vakSyamANaM | anyamU Su tvaM yamyanya u tvAM pari dhvajAte ca rapAmi / pralapAmi / etajjJAtvA me mama tanvA libujeva vRkssm| zarIreNa tanvaM zarIraM saM pipRgdhi / saMparcaya / saMbhogena | tasya vA tvaM mana icchA sa vA tavAdhA kRNuSva saMzleSaya / mAM smygbhukssvetyrthH| RsA. saMvidaM subhadrAm / / ne vA u te tanvA tanvaM saM papRcyAM pApamAhuryaH yamaH punarapyAha / he yami tvamanyamu anyaM puruSa svasAraM nigcchaat|| meva su suSThu pariSvaja / anya u anyo'pi puruSastvAM anyena matpramudaH kalpayasva na te bhrAtA subhage | pari vajAte / tatra dRSTAntaH / libujeba vRzaM yathA vallI . vaSTayetat // gADhaM vRkSaM pariSvajate tadvat / tathA sati / vAzabdaH yamo yamI pratyuktavAn / he yami te tava tanvA samuccaye / tvaM tasya ca puruSasya mana iccha / kAmaya / zarIreNa tanvamAtmIyaM zarIraM na vai saM ppRcyaaN| naiva | tasya tvaM vazavartinI bhavetyarthaH / sa ca puruSastava mana saMparcayAmi / naivAhaM tvAM sNbhoktumicchaamiityrthH| yo bhrAtA icchatu / adhAtha parasparavazavartitvAnantaraM tvaM tena saha svasAraM bhaginI nigacchAt niyamenopagacchati / saMbhuGkta subhadrA sukalyANI saMvidaM parasparasaMbhogasukhasaMvitti ityarthaH / taM pApakAriNamAhaH / ziSTA vadanti / eta- | kRNuSva / kuruSva / RsA. jjJAtvA he subhage suSTha bhajanIye he yami tvaM manmatto'nyena supatnyaH tvadyogyena puruSeNa saha pramudaH saMbhogalakSaNAnpraharSAn | ImA nArIravidhavAH supatnIrAJjanena sarpiSA saM kalpayasva / samarthaya / te tava bhrAtA yama etadIdRzaM vizantu / tvayA saha maithunaM kartuM na vaSTi / na kaamyte| necchati / anazravo'namIvAH suratnA A rohantu janayo , RsA. yonimgre|| yeto batAsi yama naiva te mano hRdayaM cA- avidhavAH / dhavaH patiH / avigatapatikAH / jIva vidaam| dbhartakA ityarthaH / supatnIH zobhanapatikA imA nArI rya anyA kila tvAM kakSyeva yuktaM pari pvajAte AJjanena sarvato'JjanasAdhanena sarpiSA ghRtenAktanetrAH libujeva vRkSam / / satyaH saM vizantu / svagRhAnpravizantuM / tathAnazravo'zruyamI pratyuvAca / he yama tvaM bato durbalo'si / / varjitA arudtyo'nmiivaaH| amIvA rogH| tdvrjitaaH| bateti nipAtaH khedAnukampayoH / anukampyazcAsi / te mAnasaduHkhavarjitA ityarthaH / suratnAH zobhanadhanasahitA tvadIyaM mano manogataM saMkalpaM hRdayaM ca buddhigatamadhya- janayaH / janayantyapatyamiti janayo bhAryAH / tA agre vasAyaM ca naivAvidAma / vayaM na jAnIma eva / matto'nyA / sarveSAM prathamata eva yoni gRhamA rohantu / Agacchantu / kAcitstrI tvAM pari dhvajAte kila / tatra dRssttaantdvymucyte| RsA. kakSyeva yuktaM yathA kakSyA rajjuryuktamAtmanA saMbaddhamazvaM anugamananiSedhaH pariSvajate tadvat / libujeva vRkSaM yathA libujA vratati- udIla nAryabhi jIvalokaM rgADhaM vRkSaM pariSvajate tadvacca / anyasyAM striyAmAsaktastvaM / ehi / hastagrAbhasya didhiSostavedaM patyurjanitvamabhi mAM pariSvaGktuM necchsiityrthH| RsA. saM babhUtha // (1) sN.10|10|14 asN.18|1|16 ni.11||34. (1) RsN.10|10|12; asN.18|1|13 (vA u0) tanvA ___ (2) RsN.10|187; asN.12|2|31:18|3|57; tanvaM (tanUM tanvA) (pApa...gacchAt0): 18 / 1 / 14 tanvA tanvaM taiaa.6|10|2; aagR.46|12; zAau .4 / 16 / 6; kosU. (tanUM tanvA) pU. 72 / 11. (2) sN.10|10|13; asN.18|1|15; ni.6|28. (3) RsN.10|1818; asN.18|3|2; taiaa.6|1|3;
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 979 RsA. devarAdikaH pretapatnImudIla nArItyanayA bhartRsakAzA- | strIpuruSasaMbandhaH dutthApayet / sUtritaM ca / tAmutthApayeddevaraH pati yAbhiH somo modate harSate ca kalyANIbhisthAnIyo'ntevAsI jaraddAso vodIva nAryabhi jIvalokam / yuvatibhina mryH| iti / he nAri mRtasya pani jIvalokaM jIvAnAM putra / abhiSutaH somo yAbhirvasatIvaryekadhanAkhyAbhiradbhiH pautrAdInAM lokaM sthAnaM gRhamabhilakSyodIva / asmAtsthA- saha modate mudito bhavati harSate ca / punaruktirAdarArthA / nAduttiSTha / gatAsumapakrAntaprANametaM patimupa zeSe / tasya atyartha hRSyatItyarthaH / tatra dRSTAntaH / kalyANIbhiH samIpe svapipi / tasmAttvamehi / Agaccha / yasmAttvaM kamanIyAbhiyuvatibhistaruNIbhiH strIbhiH saha maryo na hastagrAbhasya pANigrAhaM kurvato didhiSorgarbhasya nidhAtuH | yathA manuSyo modate tadvat / RsA. tavAsya patyuH saMbandhAdAgatamidaM janitvaM jAyAtvama- eMveyUne yuvatayo namanta yadImuzannuzatIretyaccha / bhilakSya saMbabhUtha, saMbhUtAsi anumaraNa nizcayamakArSIH | saM jAnate manasA saM cikitre'dhvaryavo dhissnnaatsmaadaagcch| | pazca deviiH|| ___ bhrAtRbhaginyau yuvatayastaruNyaH striyo yUne taruNAya namanta yathA jAmivadasme te santu sakhyA zivAni / pravIbhavanti evaivaM vasatIvaryekadhanAkhyA ApaH somAya jAmivadyathA bhrAtA svabhaginyAM snehayuktAM matiM / pravIbhavanti / yadvA yuvatayaH somena saha mizrayinya jAnAti tadvat / tasmAtkAraNAdasme asmAkaM te tava ca Apo yUne'bhiSavAdikarmaNAmAtmanA saha mizrayitre sakhyA sakhyAni zivAni santu / maGgalAni bhavantu / katre'dhvaryave namanta / prahvIbhavantyeva / iditi pUraNaH / anpaayaaniityrthH| RsA. kadA yadyadozanna bhiSavArtha vasatIvarI: kAmayamAnaH somaH svayaMvaraH gAMdharva vivAhaH somA bhiSavaM kartuM kAmayamAno'dhvaryavAzatI: somena saha 'kiyatI yoSA maryato vadhUyoH pariprItA panyasA mizrIbhAvamabhiSavAdikarmAGgabhAvaM ca kAmayamAnA vAryeNa / bhadrA vadhUbhavati yatsupezAH svayaM sA ImenA apo'ccha prAptumeti gacchati tdopnmnte| RsA. mitraM vanute jane cit // gRhasthadharmaH / viyatI kiMparimANA yoSA strIjAtirmayato manuSya- akSarmA dIvyaH kRSimitkRSasva vitte ramasva bahu saMbandhino bhogAnAcarato vadhyoH strIkAmasya sarvAtma manyamAnaH / tatra gAvaH kitava tatra jAyA tanme kasyAntaryAmirUpeNAvasthitasyendrasya pariprItA / anu. vi caSTe savitAyamaryaH / / raktA / vazavartinItyarthaH / kIdRzasya / vAryeNa varaNIyena he kitava bahu manyamAno madacane vizvAsaM kurvastvapanyasA stotreNa stutasya sata iti zeSaH / api ca makSA dIvyaH / dyUtaM mA kuru / kRSimitkRSimeva kRSasta / yadyA vadhUbhadrA kalyANI supezAH zobhanarUpA ca bhavati kuru / vitte kRSyA saMpAdite dhane ramasva / matiM kuru / tatra sA draupadIdamayantyAdikA vadhUH svayamAtmanaiva jane kRSau gAvo bhavanti / tatra jAyA bhavati / tadeva dharmarahasya cijanamadhye'vasthitamiti mitraM priyamarjananalA dikaM patiM zrutismRtikartA savitA sarvasya prerako'yaM dRSTigocaroya vnute| yaacte| svayaMvaradharmeNa prArthayate / sa ca prIyamANo Izvaro vi caSTe / vividhamAkhyAtavAn / RsA. vrjno'hmevetybhipraayH| rUpaMrUpaM pratirUpo babhUva / vRddhAvivAhaH iti mantraliGgAtsarvAtmakatvAditi / RsA. amAjurazcidbhavatho yuvaM bhago'nAzozcidavitArA pamasya cit / aagR.4|2|18; shaashrii.16|13|13; vaisuu.38|3; kosU. (1) RsN.10|30|5; vahAsmR.865. 80 / 45; Rgvi.3|8|4. (2) saM 10 // 306; kaasN.13|16. (8) RsN.10|23|7. (2) sN.10|27|12. (3) RsN.10|34|13. (4) sN.10|39|3.
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 980 he nAsatyA nAsatyau yuvaM yuvAmamAjurazcitpitRgRhe - sUryantyA api durbhagAyA ghoSAyA bhago bhavathaH / zobhanarUpeNAtmAnaM pariNamayya patiM dattavantau stha ityarthaH / tathA ca nigamAntaram / ghoSAyai citpitRpade duroNe patiM I sUryantyA azvinAvadattam (R. 1 / 117 / 7) iti / RsA. rAkSasa vivAhaH yuvaM rathena vimadAya zundhyuvaM nyUhathuH purumitrasya yoSaNAm | yuvaM havaM vamityA agacchataM yuvaM suSutiM cakrathuH purandhaye // azvinau yuvaM yuvAM purumitrasya purumitranAmadheyasya yoSaNAM duhitaraM zundhyuvaM nAma jAyAM vimadAya vimadanAmadheyAyaye rathena svasenAparivRtena rathena nyUhathuH / prApayatam / vimadasya gRhaM nItavantau stha ityarthaH / tathA ca nigamAntaram / 'yAvarbhagAya vimadAya jAyAM senAjuvA nyUhatUrathena' (R. 1 / 116 / 1 ) iti / kiJca yuvaM `yuvAM vamityAH saMgrAme zatrubhirichannahastAyA havamAhvA namagacchatam / Agatya ca tasyai hiraNmayaM hastaM prAyacchatam / tathA ca nigamAntaram / 'ajohavInnAsatyA karA vAM mahe yAmanpurubhujA purandhiH zrutaM tacchAsuriva vamityA hiraNyahastamazvinAvadattam' (R. 1 / 116 | 13) iti / kiJca yuvaM yuvAM purandhaye bahuprajJAyai vatrityai sutiM suprasavaM zobhanamaizvarye vA cakrathuH / kRtavantau sthaH / RsA. vyavahArakANDam niyogaH Patai zatrA vidhaveva devaraM maryaM na yoSA kRNute sadhastha A / va yuvAM ko yajamAnaH sadhasthe sahasthAne vedyAkhya A kRNute / Akurute / paricaraNArthamAtmAbhimukhIkaroti / tatra dRSTAntau darzayati / zayutrA zayane vidhaveva yathA mRtabhartRkA nArI devaraM bhartRbhrAtaramabhimukhIkaroti / mana yathA ca sarve manuSyaM yoSA sarvA nArI saMbhoga kAle'bhimukhIkaroti tadvadityarthaH / patipatnIprema RsA. jainiSTa yoSA patayatkanInako vi cAruhanvIrudho (1) RsN.10|3 9 / 7. (2) RsaM. 10 / 40 / 2; ni. 3 / 15. (3) 4.30.18013. daMsanA anu / Asmai rIyante nivaneva sindhaaiser ahe bhavati tatpatitvanam // he azvinau yuvayoH prasAdAdiyaM ghoSA yoSA strIguNopetA subhagA janiSTa / jAtA / asyAH samIpe kanI nakaH kanyAkAmaH patiH patayat / patatu / asmai kanI nakAya yuvayordesanA anu dRSTilakSaNAni karmANi lakSIkRtya vIrudha oSadhayo vi cAruhan / virohantu / prAdurbhavantu / asmai kanInakAya nivaneva pravaNeneva sindhava udakAnyA rIyante / tA vIrudho'bhigacchantu / kiJcAhne kenApyahantavyAyAsmai kanInakAya tatsaMbhogasamartha patitvanaM yauvanaM bhavati / bhavatu / 'jIvaM rudanti vi mayante adhvare dIrghAmanu prasitiM dharnaraH / vAmaM pitRbhyo ya idaM samerire mayaH patibhyo janayaH pariSvaje // RsA. azvinau yuvayoranugrahAdye naraH patayo jAyAnAM jIvaM jIvanamuddizya rudanti / rodanenApi jAyAnAM jIvanamevAzAsata ityarthaH / tA jAyA adhvare yajJe vi mayante nivezayanti ca kiJca tAsu dIrghA mahatIM prasitiM bhujayoH prabandhanamanu dIdhiyuH anudadhati idaM vAmaM vananIyamapatyaM pitRbhyaH samerire saMprerayanti ca tebhyaH patibhyo janayo jAyAH pariSvaje pariSvaGgArthaM mayaH sukhaM kurvantIti zeSaH / RsA. na tasya vidma taduSu pra vocata yuvA ha yadyavatyAH kSeti yoniSu / priyotriyasya vRSabhasya retino gRhaM gamemAzvinA taduzmasi // he azvinAzvinau tasya tatsukhaM vayaM na vidma / na jAnImaH / tatsukhaM yUyaM su suSThu pra vocata / bahuvacanaM pUjArtham / yuvA ha taruNaH khalu matpatiryuvatyA yauvanAnvitAyAM mama yoniSu gRheSu yatkSeti nivasatIti / kiJca priyosiyasya priyayuvatervRSabhasya sektU retino retasvino matpatergRhaM gamema | gacchema / vayaM tadgRhamuzmasi / kAmayAmahe / RsA (1) RsaM. 10 / 40 / 10; asaM. 14 / 1 / 46 mayante (mayanti) dIdhiyu ( dIdhyu) tame (samI) janayaH (janaye); AgR.11814; zAgR. 1 / 15 / 2; kausU. 79 3 0; ApagR. 2 / 4 / 6 jIvaM (jIvAM). (2) RsaM. 10 / 40 / 11.
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 981 A vAmagantsumatirvAjinIvasU nyazvinA hRtsu | yathA svAMzena bhagavAnrudraH prajApatirvAstoSpatiM rudrakAmA ayaMsata / abhUtaM gopA mithunA zubhaspatI masRjat tadetadAdibhistisRbhirvadati / yasya prajApateri. priyA aryamNo duryA azImahi // SNadeSaNavadvIrakarmam / liGgavyatyayaH / vIrakarma / reta he vAjinIvasU annadhanau zubhaspatI udakasya ityarthaH / yena retasotpannA vIrA bhavanti tAhanetaH prathiSTa svAminI he azvinAzvinau mithunA mithunau parasparaM prathitamAsIt tadreto'nuSThitaM prajApatinApatyArtha niSiktaM sahitau vAM yuvAM sumatirAgan Agacchatu / hRtsvasma- nayoM narebhyo hito yadvA netRbhyo devebhyo hito rudro'dIyeSu hRdayeSu kAmA abhilASA nyayaMsata / niyamya- pauhat / apohati / tadevAha / punastadreta A vRhati / ntAm / kiJca yuvAM gopA mama gopayitArAvabhUtam / sarvata utkhidati / udgamayati puruSAkAreNa svayamutpannaH bhavatam / api ca priyAH satyo vayamaryamNaH patyudaMryA- san / kIdRzaM retaH / yadretaH kanAyAH kAntAyA duhituH ngRhAnazImahi / praapnuyaam| . RsA. svputryaaH| tasyAmityarthaH / tatra prajApatinAnubhRtamAH to mandasAnA manuSo duroNa A dhattaM rayiM AsIt / kIdRzo rudraH / anarvAnyasminnapratya'taH / sahavIraM vacasyave / kRtaM 'sUprapANaM zubhaspatI prajApativaM svAM duhitaramabhyadhyA prajApatirvai svAM duhitaramabhyadhyAyaddivamityanya AhusthANuM patheSThAmapa durmatiM hatam // ruSasamityanye / iti brAhmaNam / RsA. he azvinau mandasAnA mandasAnau tA tau yuvAM madhyA yatkarvamabhavadabhIke kAmaM kRNvAne pitari manuSo manuSyasya matpaterduroNe gRhe vacasyave yuSmatstuti- yuvatyAm / manAnapreto jahaturviyantA sAnau niSiktaM kAmAyai mahyaM sahavIraM putrAdisahitaM rayiM dhanamA sukRtasya yaunau|| dhattam / sthApayatam / kiJca he azvinau zubhaspatI kAmaM yathecchaM kRNvAne kRrvANe pitari prajApatau udakasya svAminau yuvAM patigRhaM gacchantyA mama tIrtha yuvatyAM duhitaryuSasi. divi vA / divamityanya iti hi pAnAya suprapANaM kRtam / kurutam / kiJca yuvAM brAhmaNaM pradarzitam / madhyA tayormadhye'ntarikSamadhye patheSThAM mArgasthaM sthANaM vRkSaM durmatiM duddhiM paripanthinaM vAbhIke samIpe yatkatvaM karmAbhavat mithunIbhAvAkhyaM cApa hatam / apagamayatam / RsA. tadAnIM manAnagalpaM reto jahatuH / tyktvntau| kiM . anekajAyApatirekaH kurvANAviti tatrAha / viyantau parasparamabhigacchantau / pari dhvajante janayo yathA patim / prajApatinA sAno samucchite sthAne sukRtasya yajJasya janayo jAyA yathA patiM bhartAraM pari pvajante Ali- yonau niSiktamAsIdityarthaH / tato rudra utpanna ityrthH| Gganti / RsA. . .. RsA. pitRduhitrovivAhaH *pitA yatsvAM duhitaramadhiSkankSmayA retaH saMprathiSTa yasya vIrakarmamiSNadanuSThitaM nu noM jagmAno ni SiJcat / svAdhyo'janayanbrahma devA apauhat / punastadA vRhati yatkanAyA duhiturA vAstoSpatiM vratapAM niratakSan / anubhRtamanA / / pitA prajApatiryadyadA svAM duhitaraM divamuSasaM bAdhiSkan adhyaskandat tadAnImeva mayA pRthivyA saha saMjagmAna:(1) RsN.10|40|12; asN.14|2|5; ApagR. | saMgacchamAnaH prajApatirasmi~lloke rohito bhUtvA reto ni 2 / 6 / 5. (2) sN.818712:10|40|13, asN.14|2|6 (sA SiJcat / niSekamakarot / tAmRzyo bhUtvA rohitaM bhUtAmabhyaimandasAnA manasA zivena rayiM hi sarvavIraM vacasyam ) kRtaM | diti brAhmaNam (ainaa.3|33)| tadAnIM svAdhyaH su(sugaM) pathe (pathi); aapgR.2|5|25, kausU.7718 tA (sA). ... (3) RsN.10|431, asN.2017|17 saasN.1|35 (1) sN.10|616.. 'nte (ntA). (4) RsN.10|6115. (2) RsN.10|617.
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 982 vyavahArakANDam dhyAnAH sukarmANo vA devA brahmAjanayan / udapAdayan / patipatnIsaMbandhaH / gRhanetrI strii| kiM tabrahmeti tadAha / vAstoSyati yajJavAstusvAminaM vratapAM udIrvAtaH pativatI hyeSA vizvAvasaM namasA vratasya karmaNo rakSaHprabhRtibhyaH pAlakaM niratakSan / giirbhirii| anyAmiccha pitRSadaM vyaktAMsa te samudapAdayan / yajJavAstusvAmitvaM dattvA karmarakSakatvena bhAgo januSA tasya viddhi // nirmitavanta ityrthH| RsA. AbhirnRNAM vivAhaH stUyate / he vizvAvaso ataH rAkSasavivAhaH / aSTaputrA subhgaa| sthAnAtkanyAsamIpAdudIrdhva / uttiSTha / eSA kanyA patikaimadhuvaM vimadAyohathuryuvam / vatI hi saMjAtA / ata udIceti vAtaHzabdo kamadhuvaM kAmasya dIpanI venaputrIM jAyAM vimadAya- yojyH| vizvAvasumetannAmAnaM gandharva namasA namaskAreNa praye yuvamUhathuH / praapythH| RsA. gIrbhiH stutibhizceLe / staumi / taye'nAM vihAya kAM aSTau putrAso aditerye jaataastnvspri| svIkaromIti yadi Se tahyanyAM pitRSadaM pitRkule sthitAM devA~ upa praitsaptabhiH parA mArtANDamAsyat // vyaktAmanUDheti parisphuTAM vigatAJjanAM vA / stanodgamA aSTau putrAsaH putrA mitrAdayo'diterbhavanti ye'dite. dirAhityenAprauDhAmityarthaH / sa tAdRzaH padArthaste tava stanvaH pari zarIrAjAtA utpannAH / aditeraSTau putrA bhAgaH kalpitaH / tasya taM bhAgaM viddhi jAnIhi januSA adhvaryubrAhmaNe parigaNitAH / tathA hi / tAnanukramiSyAmo janmanA / lbhsvetyrthH| RsA. mitrazca varuNazca dhAtA cAryamA cAMzazca bhagazca viva- udIvAto vizvAvaso namaseLAmahe tvA / svAnAdityazceti / tathA tatraiva pradezAntare'ditiM prastu / anyAmiccha praphavya saM jAyAM patyA sRja / / tyAmnAtam / tasyA uccheSaNamadadustatprAbhAt sA reto'. / ato'smAcchayanAddhe vizvAvaso kanyAsvAmingandharva dhatta tasyai catvAra AdityA ajAyanta sA dvitIya. udIrgha / udgaccha / vizvAvasurnAma gandharvaH kanyAnAmamapacadityaSTAnAmAdityAnAmutpattirvarNitA (sN.65| dhipatiryataH / labhAmi tena kanyAmiti hi mntrH| sa 6 / 1) / sAditiH saptabhiH putrairdevAnupa pret / upAgacchan / tAdRza deva tvAM namasA namaskAreNeLAmahe / stumaH / / aSTamaM putraM mArtANDaM sUrya parAsyat / upari prAkSipa- sa tvamanyAM praphavya bRhannitambAM kanyAmiccha / jAyAM dityrthH| RsA. mAM patyA saha punaH saM suja / RsA. kanyA yAcanIyA anRkSarA RjavaH santu panthA yebhiH sakhAyo yadayAtaM zubhaspatI vareyaM suuryaamup| yanti no vareyam / samayamA saM bhago no kaikaM cakraM vAmAsIka deSTAya tasthathaH / / ninIyAtsaM jAspatyaM suyamamastu devaaH| - he zubhaspatI udakasya svAminau yadyAvayAtaM aga- he devAH panthAH panthAno mArgA anRkSarAH / RkSaraH cchatam / ke prati / vareyaM varaNIyAyAH sUryAyAH saMba- kaNTaka ucyate / kaNTakarahitA Rjavo'kuTilAzca santu dhina vAcitavyaM vA / savitAramityarthaH / kimartham / | yebhiH pthibhino'smaakN sakhAyo varaprepitA vareyaM varaisUryAmupa gantum / vAM bhavatoH saMprati dRzyamAnamidamekaM | ryAcitavyaM pitaraM prati yanti gacchanti te panthA iti / cakra kAsItpurA / ka vAM yuvAM devAya dAnAya pravRttI | kiMcAryamA devo no'smAn saM ninIyAt / samyak prApayet / tasthathurityazvinornivAsaM pRcchati / RsA. (1) sN.1085|21 aapgR.3|8|10shaagR.1|19| 17 shaashrii.16|13|13. (1) sN.10|65|12. (2) RsN.1085|22; shaashrii.16|13|13, ApagR. (2) sN.1072|8; maisN.4|6|9; shbaa.3|1|3|2; | 3810. taamaa.24|12|6taiaa.1|13|2. (3) RsN.1045|23, asN.14|1|34, ApagR. (3) RsN.10|85|15; asN.14|1|15. 2 / 4 / 2; shaagR.1|6|17 kosuu.75|12:7713.
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH tathA bhago devaH saM ninIyAt / he devAH AsaM gatamastu patikulamiti zeSaH / tathedaM jAspatyaM jAyApatyoryugalaM suyamamastu / sumithunamastu | RsA. pretvA mucAmi varuNasya pAzAdyena tvAbadhnAtsavitA suzevaH / Rtasya yonau sukRtasya loke sriSTAM tvA saha patyA dadhAmi // panyA yoktravimocane pratvA muJcAmItyepA / sUtritaM ca / 'athAsyA yoktraM vicRtetpra tvA muJcAmi varuNasya pAzAt' iti / jAtaM prANinaM savitrA prerito varuNa AtmapAzairvabhAti / tasmAdvaruNasya pAzAt he vadhu tvA tvAM pramuJcAmi yena tvA tvAM savitA varuNasya preraka : suzevaH sukho'banAt bandhanaM kRtavAn / yajJAGgapakSe patnIM yoktreNa badhnAti / bandhanasya varuNo'bhimAnI / ato varuNapAzAdyoktrAt muJcAmi yena yoktreNa savitA karmaNAmanujJAtA devaRtvikpAzenAvanAt / taM mocayitvA cartasya yajJasya yonau sthAne yAMgabhUmau sukRtasya loke karmakSetre bhUloke cAriSTAmahiMsitAM tvAM putrAdyarthe patyA saha dadhAmi / sthApayAmi / * preto muJcAmi nAmutaH subaddhAmamutaskaram / yatheyamindra mIDhvaH suputrA subhagAsati // RsA. itaH pitRkulAtpra muJcAmi tvAM nAmuto bhartRgRhAtpra`muJcAmi / amuto bhartRgRhe subaddhAM karam / yatheyaM kanyA he indra mIDhvaH sektaH suputrA subhagA suSThu bhAgyA vAsati bhavati tathA kuru / RsA. pU~SA tveto nayatu hastagRhyAzvinA tvA pra vahatAM rathena / gRhAngaccha gRhapatnI yathAso vazinI tvaM vidathamA vadAsi | (1) RsaM. 10 / 85 / 24; asaM. 14 / 1 / 19,586 Azrau. 1|11|33 AgR. 17/17; ApagR. 2 / 5 / 12; zAzrau. 1|15|9; zAgR. 1 / 15 / 16 kausa. 75 / 23:76 / 28. (2) RsaM. 10 / 85 / 25; asaM. 14 / 1 / 17, 18; sAmanA. 1 2 3, 4 muJcAmi ( mucAtu ); AgR. 17 13 muJcAmi (muJcAtu); zAgR. 1 / 18 / 3 AgRvat; pAgR. 116 / 2 AgRvat; ApagR. 2/5/2 mAgR. 1 / 11 / 12 AgRvat . (3) RsaM. 10 / 85 / 26; asaM. 14 / 1 / 20 pUSA (bhagaH); aa.1|8|16 Apa. 2/4 9; kausU. 76 / 10 asaMvat. vya. kA. 124 983 vivAhAnantarabhAvini prayANeM pUSA tveto nayatvityanayA rathAdiyAnamArohayet / sUtritaM ca / 'pUSA tveto nayatu hastagRhyeti yAnamArohayet / hastagRhya grAhyahastaH pUSA tvA tvAmito nayatu / prApayatu / azvinAzvinau tvA tvAM rathena pra vahatAm / pragamayatAm / gRhAn bhartRsaMbandhino gaccha tvaM gRhapatnI yathAsaH bhavasi svagRhasvAminI bhavasi / vazinI sarveSAM gRhagatAnAM vazaM prApayitrI patyurvaze vartamAnA vA vidathaM patigRhamA vadAsi / Avadasi / gRhasthitaM bhRtyAdijanamAvada / RsA. hapriyaM prajayA te samRdhyatAmasmingRhe gAIpatyAya jAgRhi / enA patyA tanvaM saM sRjasvAdhA jitrI vidathamA vadAthaH // iha priyamityeSA vadhvA gRhapravezanI / sUtritaM ca / priyaM prajayA te samRdhyatAmiti gRhaM pravezayet / iti / he vadhu te tavehAsminpatikule priyaM prajayA saha samRdhyatAm / asmingRhe gArhapatyAya gRhapatitvAya jAgRhi / budhyasva / enAnena patyA saha tanvaM svIyaM zarIraM saM sRjasva / saMsRSTA bhava / adhAtha jivrI jIrNo jAyApatI yuvAM vidathaM gRhamA vadAtha: / Abhimukhyena vadatam / RsA. nIlalohitaM bhavati kRtyAsaktirvyajyate / edhante asyA jJAtayaH patirbandheSu badhyate // kRtyAbhicArAbhimAninI devatA nIlalohitaM bhavati / nIlaM ca lohitaM ca tasyA rUpaM bhavatItyarthaH / sA kRtyAsaktirAsaktAsyAM saMbaddhA vyajyate / tyajyata ityarthaH / tasyAM kRtyAyAmapagatAyAmasyA vadhvA jJAtaya edhante / vardhante / patirvandheSu sAMsArikeSu badhyate / RsA. pairA dehi zAmulyaM brahmabhyo vi bhajA vasu / kRtyaiSA padvatI bhUvyA jAyA vizate patim // (1) RsaM. 10/85 / 27; asaM. 14 / 1 / 21 prajayA (prajAyai); aagR.1|8|8; ApagR. 2 / 5 / 116 zAgR. 1 / 15/226 kausU. 77/20. asaM. 1411 / 263 zAgR. (2) RsaM. 10 / 85 / 286 1 / 12 / 8; ApagR. 2/5/23. (3) RsaM. 10 / 85/293 asaM. 14/1/251 bhApagR 3 / 9 / 11; kausuu.79|2 0.
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 984 vyavahArakANDam zAmulyam / zAmala mityrthH| zamalaM zArIraM mlm| matItAm / atigacchatAm / arAtayo'dAtAraH zatravo'pa zarIrAvacchannasya malasya dhArakaM vastraM parA dehi| drAntu / apagacchantu / / _ RsA. parAtyaja / dhRtaprAyazcittArtha brahmabhyo brAhmaNebhyo sumaGgalIriyaM vadhUrimA sameta pazyata / vasu dhanaM vi bhj| prayacchetyarthaH / kimartha vadhUvAsaH- saubhAgyamasyai dattvAyAthAstaM vi paretana // parityAga iti cet ucyate / eSA kRtyA iyaM vadhUH sumaGgalI: zobhanamaGgalA / ata imAM padvatI pAdavatI satI jAyA bhUtvI bhUtvA sarva AzIHkartAraH sameta / saMgacchata / tAM pazyata ca / patiM vizate / kRtyArUpavAsa:pravezAt kRtyA jAyA tAM saMgatAzca daSTvAsyA UDhAyai saubhAgyaM dattvAya bhUtvA vizata ityupacaryate / atastatparityAge kRtyaiva dattvAthAstam / gRhanAmaitat / svasvasaMbandhinaM vi tyaktA bhavatItyarthaH / yadi vadhUvAsaH svayaM nidhatte tadaivaM paretana / vividhaM parAgacchata / RsA. bhavatIti vadhUvAsaHsaMsparzanaM nindAyuktam / RsA. vadhUvastradoSaH azrIrA tanUbhavati ruzatI paapyaamuyaa| taSTametatkaTukametadapASThavadviSavannaitadattave / patiryadvadhvo vAsasA svamaGgamabhidhitsate // sUryA yo brahmA vidyAtsa idvAdhUyamahati / / atrApi vadhUvAsaHsaMsparza nindocyate / tanUrvarasya anayApi vadhUvastraparityAgaH pratipAdyate / etadvastraM saMbandhinyazrIrAzrIkA bhavati / kathaM syAditi ucyte| tRSTaM dAhajanakam / tathaitatkaTukam / tathApASThavat / ' rushtii| ruzaditi vrnnnaam| dIptayAmuyAnayA pAparUpayA apASThamapasthitamRjISam / tadvat / tathA viSavat / kRtyayA yuktA cettanUH / tadevAha / patiryadyadi vadhvo naitadvastramattave / attavyam / anupayogyam / yo brahmA vAsasA svamaGgama bhidhitsate paridhAtumicchati / RsA. brAhmaNaH sUryAmidAnI prastutAM devIM vidyAt samyagjA ye vadhvazcandraM vahatuM yakSmA yanti janAdanu / nIyAt sa itsa eva vAdhUthaM vadhUvastramarhati / RsA. punastAnyajJiyA devA nayantu yata aagtaaH|| AzasanaM vizasanamatho adhivikartanam / . vadhvazcandraM hiraNyarUpaM vahatuM ye yakSmA vyAdhayo'nu sUryAyAH pazya rUpANi tAni brahmA tu zundhati / / yanti prApnuvanti janAdasmadvirodhinaH sakAzAt / ydvaa| AzasanaM tUSAMdhAnam / taccAnyavarNa bhavati / janAdyamAkhyAt / tAnpunarnayantu prApayantu yaziyA yajJArhA vizasanaM zirasi nidhIyamAnam / tAdRzaM dazAnte devA indrAdayaH / yata AgatA yasmAtte yakSmA AgatAH nidhIyamAnamadhivikartanaM yatridhA vAso vikRntanti / tatra tAnnayantu / ___RsA. tAnyAzasanAdIni vAsAMsyavasthitAni sUryAyA smANi mAM vidanparipanthino ya AsIdanti dmptii| bhavanti / tAni pshy| evaMbhUtAnyAzasanAdIni purA sugebhirdurgamatItAmapa drAntvarAtayaH / / sUryAsvazarIre sthitAnyamaGgalAni vAsAMsi vidhatte / paripanthinaH paryavasthAtAraH zatravo mA vidan mA prApa- tAmi rUpANi sUryA vidbrahmA tu brAhmaNa eva tasmAdvAsasaH yan ye paripanthino dampatI AsIdanti abhigcchnti| sakAzAcchundhati / apanayati / RsA. sugemiH sugairmAgairdurga duHkhena gantuM zakyaM durgamaM deza (1) asN.1085|30; asN.14|1|27 azrIrA (1) RsN.10|85|33; asN.14|2|28; saamnaa.1|2| (azlIlA); aapgR.3|9|11.. | 14; aagR.1|8|7; gogR.2|2|14; pAgR.189; ApagR. (2) asN.10|85|31 asN.14|2|10; ApagR. 2 / 6 / 11; higR.1|19|4 maagR.1|12|1; kosU.7 // 10. 2 / 5 / 24; shaagR.1|15|15. (2) saM.108 5 / 34; asaM 14 / 1 / 29; ApagR. (3) sN.1085|32; asN.12|1|32:14|1|11, 1 / 17 / 9 tRSTa (kara). saamnaa.1|3|12, aagR.1|8|6, shaagR.1|15|14; gogR. (3) RsN.1085|35, asN.14|1|28 bhApaga. 2 / 4 / 2; aapgR.2|5|24; kosU.773. / 3 / 9 / 11.
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH pANigrahaNam / patipatnIsaMbandhaH / gRNAmi te saubhagatvAya hastaM mayA patyA jaradaSTiryathAsaH / bhago aryamA savitA purandhirmahyaM tvAdurgArhapatyAya devAH // he vadhu te tava hastamahaM gRbhNAmi / gRhNAmi / kimartham / saubhagatvAya saubhAgyAya / mayA patyA tvaM yathA jaradaSTiH prAptavArdhakyAsaH bhavasi / bhago'ryamA savitA purandhiH pUSA ete devAstvA tvAM mahyamaduH / dattavantaH / kimartham / gArhapatyAya / yathAhaM gRhapatiH syAmiti / to pUSaJchitamAmerayasva yasyAM bIjaM manuSyA vapanti / yA na UrU uzatI vizrayAte yasyAmuzantaH praharAma zepam // RDasA. he poSanAmaka deva zivatamAmatyantamaGgalabhUtAM tAmerayasva / A Iraya / sarvataH preraya / yasyAmUrau bIjaM retolakSaNaM manuSyA vapanti Adadhate / yA no SsmAkamUrU uzatI kAmayamAnA vizrayAte / yasyAmUrAvuzantaH kAmayamAnA vayaM zepaM sparzanayogyaM puMsprajananaM praharAma / Urau vyaJjanasaMbandhaM karavAmetyarthaH / RsA. sakrama bahupatikatva liGgam / pUrva devaH anantaraM manuSyaH patiH / tubhyamagre paryavahatsUryA vahatunA saha / punaH patibhyo jAyAM dA agne prajayA saha // gandharvA he agne tubhyamagre paryavahan / prAyacchannityarthaH / kAm / sUryAm / kena saha / vahatunA saha / tvaM ca tAM sUryo vahatunA saha somAya prAyacchaH / tadvadidAnImapi a punaH patibhyo'smabhyaM jAyAM prajayA saha dA: / dehi / RsA. 985 3 / 8 / 10. (3) RsaM. 10 / 85 386 asaM. 14 / 2 / 16 pAgR. 1 7 3; Apa gR. 2/5 7,9,10; mAgU. 1 / 11 / 12 madhe (mane ); kausuu.78|10. punaH patnI miradAdAyuSA saha varcasA / dIrghAyurasya yaH patirjIvAti zaradaH zatam // punaH svagRhItAM patnI manirAyuSA saha varcasA sahAdAt / prAyacchat / asyA agnidattAyA yaH patiH pumAn sa dIrghAyuH san zaradaH zataM zatasaMvatsaraM jIvAti / jIvatu / somaH prathamo vivide gandharvo vivida uttaraH / tRtIyo aniSThe patisturIyaste manuSyajAH // RsA. RsA. jAtAM kanyAM somaH prathamabhAvI san vivide / labdhavAn / gandharSa uttaraH san vivide / labdhavAn / agnistRtIyaH patiste tava / pazcAnmanuSyajAH patisturIyazcaturthaH / somo dadandharvAya gandharvo dadadanaye / rayiM ca putrAMzcAdAdagnirmahyamatho imAm // somo gandharvAya prathamaM dadat / prAdAt / gandharvo'naye prAdAt / atho api cAgnirimAM kanyAM rayiM dhanaM putrAMzca mahyamadAt / RsA. patipatnIsaMbandhaH / dhanaprajAyUMSi gArhasthyeSTam / ihaiva staM mAvi yauSTaM vizvamAyurvyazrutam / krILantI putrairnabhirmodamAnau sve gRhe // ihaiva stam / ihaivAsmi~lloke stam / bhavatam / mA vi yauSTam / mA pRthagbhUtam / vizvamAyurvyaznutam / prApnutam / kiJca putrairnaptRbhiH pautraiH saha sve gRhe modamAnau bhavatamiti zeSaH / RsA. A naH prajAM janayatu prajApatirAjarasAya samana (1) RsaM. 10 / 85 39; asaM. 14 / 2 / 2; ApagR. 225/7 9,101 mAgU. 1 / 11 / 12. (1) RsaM. 2018 5/366 sAmabA. 112 / 16; Aga. 117 3; zAgR. 1 / 13 / 23 pAgR. 116 / 36 ApagR. 2 / 4 / 156 mAgU. 1 / 10 / 15 gogR. 2 / 2 / 166 khAgR. 1 / 3 / 31. (2) RsaM. 10/85/40; asaM. 14 / 2 / 3 pUrvArdhe (somasya jAyA prathamaM gandharvaste'paraH patiH ); (pAgR. 1 / 4 / 16; higR. 1 / 2012; ApagR. 224110. (3) RsaM. 10 / 85/41; asaM. 14 / 2 / 4 ; sAmanA. 1 1 17; (2) RsN.10|85|37; asaM. 14 / 2 / 386 ApagR. gogR. 2 / 11196 pAgR. 1 / 4 / 166 ApagR. 2 / 4 / 10 ; higR. 1 20 2; mAgU. 1 / 10 / 103 khAgR.11319. (4) RsaM. 10/85/42; asaM. 1411 / 22; ApagR. 2/6/106 zAgR. 1 / 16 / 12. (5) RsaM. 10/85/43; kAsaM. 1315, 40 / 1; maisaM.
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 986 vyavahArakANDam kvaryamA / adurmaGgalIH patilokamA viza zaM no he vadhu zvazurAdiSu tvaM samrAjJI bhava / devRSu / bhava dvipade zaM catuSpade // devressvityrthH| RsA. prajApatirdevo no'smAkaM prajAmA janayatu / aryamA samaMjantu vizve devAH samApo hRdayAni nau / cAjarasAya jarAparyantaM jIvanAya samanaktu / sNgmytu| saM mAtariSvA saM dhAtA samu deSTI dadhAtu nau // sA tvamadurmaGgalIrdumaGgalarahitA sumngglii| yadvA / yA vizve devAH sarve devA nau hRdayAni mAnasAni samamaGgalAcArAn dUSayati sA durmngglii| tto'nyaadurmngglii| jantu / samyagaJjantu / apagataduHkhAdiklezAni kRtvA tAdRzI satI patilokaM patisamIpamA viza / prApnuhi / laukikavaidikaviSayeSu prakAzayuktAni kurvantvityarthaH / no'smAkaM dvipade zaM bhava / tathA ca zaM catuSpade bhv| Apazca samaMjantu / tathA mAtariSvA nau hRdayAni saM RsA. dadhAtu / AvayorbuddhI: parasparAnukUlAH karotvityarthaH / aghoracakSurapatighnyedhi zivA pazubhyaH sumanAH dhAtA ca saM dadhAtu / deSTrI dAtrI phalAnAm / sarasvatIsuvarcAH / vIrasUrdevakAmA syonA zaM no bhava tyarthaH / sA ca saM dadhAtu / saMdhAnaM krotu| RsA. dvipade zaM catuSpade // patipatnIsaMbandhaH / dampatyoH sNbhogH| he vadhu tvamaghoracakSaH krodhAdabhayaMkaracakSuredhi / bhava / ne matstrI subhasattarA na suyAzrutarA bhuvat / / tathApatighnI bhava / tathA pazubhyaH zivA hitakarI na matpraticyavIyasI na sakthyudyamIyasI vizvabhava sumanAH suvarcAzca bhava / vIrasUH putrANAmeva prasa smAdindra uttrH|| vitrI devakAmA syonA sukhakarA ca bhava / RsA. manmatto'nyA strI nArI subhasattarAtizayena subhagA ImAM tvamindra mIr3haH suputrAM subhagAM kRnnu| na bhuvat / na bhvti| naastiityrthH| kiMca matto'nyA hAmA pacAnAdi patimekAhAM kadhi strI suyAzrutarAtizayena susukhAtizayena suputrA vA na he indra tvamimAM vadhaM suputrAM subhagAM ca kRnnu| kRdhi| bhavati / tathA ca mantrAntaram / dadAti mahyaM yAdarI asyAM vadhvAM daza putrAnA dhehi / patimekAdazaM kRdhi / daza yAzUnAM bhojyA zatA / (RsaM. 11126 / 6) iti / kiMca putrAH patirekAdazo yathA syAttathA kRdhi / kRNu / RsA. manmatto'nyA praticyavIyasI pumAMsa prati zarIrasyAtyantaM patnyAH gRhe Adhipatyam cyAvayitrI naasti| kiMca matto'nyA strI sakthyudyamIyasI samrAjJI zvazure bhava samrAjJI zvazvAM bhv| saMbhoge'tyantamutkSeptrI nAsti / na matto'nyA kAcidapi 'nanAndari samrAjJI bhava samrAjJI adhi devRSa / nArI maithune'nuguNaM sakthyudyacchatItyarthaH / mama patirindro vizvasmAduttaraH / utkRssttH| RsA. 2 / 13 / 23; asN.14|2|40 A naH (AvAM); sAmabA. 1 / 2 / 18; aapshrii.14|28|4; maashrii.1|6|4|21; Azrau. u~ve amba sulAbhike yathevAGga bhaviSyati / / 2 / 89; aapgR.3|8|10; shaagR.1|6|6; vRhAsmR.8170. bhasanme amba sakthi me ziro me vIva hRSyati (1) RsN.1085|44; asN.14|2|17; sAmanA. .. vizvasmAdindra uttaraH / / 1 / 2 / 17; gogR.2|2|16 paagR.1|4|16; aapgR.2|4|4; / evamindrANyA zapto vRSAkapibravIti / uve iti higR.1|20|2; maagR.1|10|6, shaagR.1|16|5; kausU. saMbodhanArtho nipAtaH / he amba mAtaH sulAbhike shobhn77|22. lAbhe tvayA yathaiva yena prakAreNaivoktaM tathaiva tadaGga kSipraM (2) RsN.1085|45, saambaa.1|2|19; ApagR. 215 / 2; higR.1|20|2; Rgvi.3|22|4. (1) RsaM.1085/47; saambaa.1|2|15, aagR.1|| (3) sN.1085|46; asN.14|1|44 (samrAzyedhi / 89; shaagR.1|12|5; paagR.1|4|14; aapgR.3|8|10; zvazureSu samrAjhyuta devRSu / nanAnduH samrAiyedhi samrAjhyuta gogR.2|2|15) khaagR.1|3|30. zvazvAH // ); saamnaa.1|2|20; shaagR.1|13|1; ApagR. (2) RsN.10|86|6; asN.20|126|6. 25 / 22 Rgvi .3 / 23 / 1. (3) sN.1086|7; asN.20|1267.
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH bhaviSyati / bhavatu / kimanena tvadanuprItikAriNA graheNa indrANImAsu nAriSu subhgaamhmshrvm| / mama prayojanam / kiMca me mama pitustvadIyo bhasadbhaga na hyasyA aparaM cana jarasA marate patirvizvaupayujyatAm / kiMca mama pitustvadIyaM sakthi copayujya smAdindra uttrH|| tAm / kiMca me mama pitaramindraM tvadIyaM zirazca priyAlApena athendrANImindraH stauti / Asu saubhAgyavattayA vIva. yathA kokilAdiH pakSI tadvaddhRSyati / hrssytu| prasiddhAsu nAriSu strISu strINAM madhya indrANI subhagAM mama pitendro vishvsmaaduttrH| RsA. saubhAgyavatImahamindro'zravam / aauSam / kiM cAsyA 'ki sabAho vaMgare prathaSTo pthjaaghne| indrANyAH patiH pAlako vizvasmAduttara utkRSTatara kiM zUrapatni nastvamabhyamISi vRSAkapi vizva- indro'paraM canAnyadbhutajAtamiva jarasA vayohAnyA na hi smAdindra uttaraH // marate / na khalu mriyate / yadvA / idaM vRSAkapervAkyam / kruddhAmindra upnazamayati / he subAho he zobhanabAho tasminpakSe tvahamiti zabdo vRSAkapiparatayA yojyaH / khaMgure zobhanAGgulike pRthuSTo pRthukezasaMghAte pRthujaghane anyatsamAnam / RsA. vistIrgajaghane zUrapatni vIrabhAyeM he indrANi tvaM no'sma- nAhamidrANi rAraNa sakhyurvRSAkapeRte / / dIyaM vRSAkarSi kimarthamabhyamISi / abhikrudhya si / yasyedamapyaM haviH priyaM deveSu gacchati vizvaekaH kiMzabdaH1.yasya pitendro'haM vishvsmaaduttrH| .. smAdindra uttaraH / / - RsA he indrANi ahamindraH sakhyurmama sakhibhUtAdvRSAavIrAmiva mAmayaM zarArurabhi manyate / kapekrte priyaM vRSAkapi vinA na raraNa / na sme / apyautAhamasmi vIriNIndrapatnI marutsakhA vizvasmA- mapsu bhavamadbhirvA susaMskRtaM priyaM prItikaramidamupasthita dindra uttaraH // havirdeveSu devAnAM madhye yasya mamendrasya sakAzaM gacchati / punarindramindrANI bravIti / zarArurghAtuko mRgo'yaM yazcAhamindraH sarvasmAduttaraH / yadvA / ayamarthaH / he vRSAkapirmAmindrANImavIrAmivAbhi manyate / vijaanaati| indrANi vRSAkapeH sakhyurindrAdRte'haM vRSAkapiH na utApi cendrapatnIndrasya bhAryAhamindrANI vIriNI | rAraNa / na rame / anyatsamAnam / RsA. putravatI marutsakhA marudbhiryuktA cAsmi / bhavAmi / yasyA vRSabho na tigmazRGgo'nta!theSu roruvat / mama patirindro vishvsmaaduttrH| RsA. manthasta indra zaM hade yaM te sunoti bhAvayurvizva"saMhotraM sma purA nArI samanaM vAva gacchati / smAdindra uttrH|| vedhA Rtasya vIriNIndrapatnI mahIyate vizvasmA dindra uttaraH // / na yathA vRSabho yUtheSu gosaMgheSvantarmadhye roruvacchabdaM nArI strI Rtasya satyasya vedhA vidhAtrI vIriNI kurvan gA abhiramayati tathA he indra tvaM mAmabhiramaputravatIndrapatnIndrasya bhAryendrANI saMhotraM sma samIcInaM yeti zeSaH / kiMca he indra te tava hRde hRdayAya mantho yazaM khalu samanaM vA saMgrAma, samanamiti saMgrAmanAmasu dadhno mathanavelAyAM zabdaM kurvan zaM zaMkaro bhavatviti pAThAt / ava prati purA gacchati / mahIyate / stotRbhiH zeSaH / kiMca te tubhyaM yaM somaM bhAvayurbhAvamicchantIstUyate ca / tasyA mama patirindro vizvasmAduttaraH / RsA. (1) sN.10|86|11; taisN.1|7|13|1; kaasN.8|177 asN.20|126|11, ni.11138. (1) sN.10|868; asN.20|1268. (2) RsN.1086|12; taisN.1|7|13|2kaasN.8|17; (2) RsN.10186|9; asN.201126|9; ni.6|31. asN.201126|12; ni.11||39. (3) RsN.1086|10. (3) RsN.1086|15, asN.20126|15...
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 988 vyavahArakANDam ndrANI sunoti abhiSuNoti so'pi shngkrobhvsvityrthH| patipatnIsaMbandhaH / gAIsthyam / sNbhogH| .. mama patirindro vishvsmaaduttrH| RsA. sA vasu dadhatI zvazurAya vaya uSo yadi vaSTayane seze yasya rambate'ntarA sakthyA kpt| tigRhAt / astaM nanakSe yasmiJcAkandivA naktaM sedIze yasya romazaM niSeduSo vijRmbhate vizva- zrathitA vaitasena / / smAdindra uttaraH // idamuttaraM corvazIvAkyam / Ayena purAtmanA- kRtahe indra sa jano neze maithuna kartuM neSTe na zaknoti / muSase nivedyti| he uSaH seyamarvazI yasu vAsakaM vayoyasya janasya kapacchepaH sakthyA sakthino antarA rmbte| unnaM zvazurAya bhartuH purUravasaH pitre dadhatI prayacchantI lambate / set sa eva strIjana Ize maithunaM kartuM zaknoti tatra gRhe sthitA yadi pati vaSTi kAmayate tadAntigRhAt / yasya janasya niSeduSaH zayAnasya romazamupasthaM vijRmbhate svabhartRbhogagRhAntike yacchazurasya bhojanagRhaM tadanti. vivRtaM bhvti| yasya ca patirindro vishvsmaaduttrH| RsA. gRham / tasmAdgrahAtsorvazyastaM patigRhaM nnksse| vyaapnoti| ne seze yasya romazaM niSeduSo vij'mbhte| yasmin gRhe cAkan kAyamata urvazI / sA corvazI sedIze yasya rambate'ntarA sakthyA kapRdvizvasmA- divA naktamahani rAtrau ca vaitasena / zepo vaitasa iti dindra uttrH|| puMsprajananasyeti niruktam (3 / 21) / pusprajananena sa nano neze maithunaM kartuM neSTe yasya janasya niSeduSaH bhathitA tADitA ca bhavati / evamurvazyAtmAnaM paroH zayAnasya romazamupasthaM viz2ambhate vivRtaM bhavati / set kSeNa nirdidesh| RsA. sa eva jana Ize maithunaM kartuM zaknoti yasya janasya triH sma mAhnaH zrathayo baitasenota sma me'vyatyai kapRt prajananaM sakthyA sakthinI antarA rambate lmbte| pRNAsi / purUravo'nu te ketamAyaM rAjA me vIra siddhamanyat / pUrvoktavyatireko'tra draSTavyaH / pUrvasyA- tanvastadAsIH // mRci yiyapsurindrANIndraM vadati atra tvayiyapsurindra anena purUravasameva saMbodhyoktavatI / he purUravaH indrANI vadatItyavirodhaH / RsA. tvaM mA mAmalo'hani vaitasena daNDena puMvyaJjanena tristribahuprajA eva bhadram vAram / dvitricaturvyaH suc (vyAsU. 5 / 4 / 18) / pazuha nAma mAnavI sAkaM sasUva viMzatim / / bhathayaH ma anathayaH / atADayaH / kRtvorthaprayoge bhadraM bhala tyasyA abhUdyasyA udaramAmayadvizva- (vyAsU. 2 / 3 / 64) iti / kAlavAcino'haHzabdAda smAdindra uttaraH // dhikaraNe sssstthii| utApi ca / smeti pUraNaH / avyatyai / indravisRjyamAnamanena mantreNa vRSAkapirAzAste / he sapatnIbhiH saha paryAyeNa patimAgacchati sA vytii| na bhalendreNa visRjyamAna zara / bhalatirbhedanakarmA / pazu- tAdRzyavyatI / tasyai me mahyaM pRNAsi / pUrayasi / evaM rnAma mRgI / heti pUraNaH / mAnavI manorduhiteyaM buddhathA he purUravaH te tava ketaM gRhamanvAyam / anvagamaM viMzatiM viMzatisaMkhyAkAn putrAn sAkaM saha sasUva / pUrvam / he vIra rAjA tvaM ca me mama tanvaH zarIrasya ajIjanat / tyasyai tasyai bhadraM bhajanIyaM kalyANamabhUt / tattadAsIH / abhavaH / sukhayiteti zeSaH / paramapyevaM bhavatu / loDartha luG / yasyA udaramAmayat garbhasthevi- mantavyaM kimiti kAtaro bhavasItyuvAca / RsA. zatibhiH putraiH puSTamAsIt / mama pitendro vizvasmA- vidyunna yA patantI davidyodbharantI me apyA duttrH| RsA. kAmyAni / janiSTo apo naryaH sujAtaH prorvazI (1) sN.10|86|16; asN.10|126|16, Rgvi. tirata dIrghamAyuH // 324 / 4. (1) RsN.10|95|4. (2) RsN.1086|17 asN.20|126|17; zAzrI. (2) sN.10|15|5; ni.3|21. 16 / 13 / 10. (3) RsN.1086|23. (3) sN.10|95|10; ni.11||36.
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 989 . anayorvazI stauti / yorvazI vidyunna vidyudiva patantI | krandamAno nAtha vartayat / neti cAtheM / kiMca kaH gacchantI davidyot dyotate / kiM kurvatI / apyaa| apa kiMvidhaH san sUnuH samanasA samanasau samanaskau dampatI ityantarikSanAma / tatsaMbandhIni vyAptAni vA kAmyAnya- jAyApatI tvAM mAM ca vi yUyot / vizleSayet / smada bhimatAnyudakAni vA me mahyaM bharantI sNpaadyntii| yu mishrnnaamishrnnyoH| yautezchAndasaH zapaH zluH / yadAgatAyAstasyAH sakAzAdapo vyAptaH karmasu naryo narebhyo tujAditvAdabhyAsasya dIrghaH / adhAdhunA yadyadAgnistava hitaH sujAtaH sujananaH putro janiSTo ajaniSTa utpdyte| hRdayasthitastejorUpo garbhaH zvazureSu dIdayat dIpyate / tadAnIM mamorvazI dIrghamAyuH pra tirata / pravardhayati / dIdayatirdIptikarmeti nairukto dhaatuH| RsA. prajAmanu prajAyase tadu te mAmRtam (taibaa.1|5|5|6) purUravo mA mRthA mA pra papto mA tvA vRkAso iti hi mntrH| . RsA. azivAsa u kSan / na vai baiNAni sakhyAni santi jaijJiSa itthA gopIbhyAya hi dadyAtha tatpurUravo | sAlAvRkANAM hRdayAnyetA // ma ojaH / azAsaM tvA viduSI sasminnahanna ma tamitarA pratyuvAca / he purUrakaH tvaM mA mRthAH / AzRNoH kimabhugvadAsi // | mRti mA prApnuhi / tathA mA pra pptH| atraiva patanaM mA itthetthaM gopIthyAya / gauH pRthivI / pIthaM pAlanam / kaarssiiH| tathA vA tvAmazivAso'zubhA vRkAso vRkA mA svArthikastaddhitaH / bhUrakSaNAya jaziSe hi / jAto'si u kSan / u ityevakArArthe / akSan / maabhyvhaaryntu| khalu putrarUpeNa / AtmA vai putranAmeti zruteH / puna- kimityevamasmaduparyAgrahaM karoSi / mA, kArSIrityarthaH / devyAha / he purUravaH me mamodare mayyojo'patyotpAdana- atha sasnehasyAsAratAmAha / straiNAni strINAM kRtAni sAmarthya dadhAtha / mayi nihitavAnasi / tattathAstu / sakhyAni na vai santi / na santi khalu / abhAve kAraNaathApi sthAtavyamiti cet tatrAha / ahaM viduSI mAha / etAni sakhyAni sAlAvRkANAM hRdayAni yathA bhAvi kArya jAnatI sasminnahan sarvasminnahani tvayA vatsAdInAM vizvAsApannAnAM ghAtukAni tadvat / atra kartavyaM tvA tvAmazAsam / zikSitavatyasmi / tvaM me mama vAjasaneyakaM-maitadAdRthA na vai straiNa sakhyamasti punargahAvacanaM mAzaNoH / na zaNoSi / kiM tvamabhugabhoktA nihIti hevainaM taduvAca (shbaa.11|5|119) iti| RsA. pAlayitA pratitArthamapAlayanvadAsi haye jAya ityA- yadvirUpAcaraM maryeSvavasaM rAtrIH zaradazcatasraH / dikarUpaM pralApam / divase trivAraM yabhasva eDakabAlakama- ghRtasya stokaM sakRdahna AznAM tAdevedaM tAsmAkaM putratvena parikalpaya apatyotpAdamaparyantaM basAmi tRpANA carAmi // nanaM tyAM yadAdrAkSaM tadA gacchAmItyevaMrUpo mithaHsamaya / yadyadA virUpA mamuSyasaMparkAdvigatasahajabhUtadevalyAurvazI hAsAH purUravasamaiLaM cakame ta ha vindamAno- | patyAnukUlyena nAnArUpA vA maryeSu manuSyeSvacaraM tadAnIM vAca triH sma mAhno vaitasena daNDemetyAdi vAjasaneya- rAtrIH pUrayitrIzcatasraH zarado'vasam / nyavasam / atyanta. kamudAhRtam / RsA. saMyoge dvitiiyaa| tadAnIM ghRtasya stokaM sakRdaha AbhAm / kaMdA sUnuH pitaraM jAta icchAccakrannAzru varta- tAdeva tenaiva stokenAhamidaM saMprati tAtRpANA tRptA yadvijAnan / ko dampatI samanasA vi yUyodadha satI carAmi / . RsA. yadagniH zvazureSu dIdayat / / anekajAyApatirekaH - idaM purUravaso vAkyam / kadA kasminkAle sUnustavo rau vahnirApibdamAno'ntaryoneva carati derajAtaH san pitaraM mAmicchAt / icchet / iSu dvijAniH / icchAyAm / kadA vA vijAnanpitaraM mAmadhigacchaMzcakran (1) sN.10|9525; shbaa.11|5|1|9. (1) RsN.10|15|11. (2) sN.10|95|16| shbaa.11|5|1|10. (2) RsN.10|95|12. (3) saM.10101111.
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 990 vyavahArakANDam / havirdhAnazakaTasyobhe dhurAvApibdamAna Apizabda-' he uttAnapaNe uttAnAnyUrdhvamukhAni parNAni patrANi mAno vahnirha virvAhako'nar3avAn yonAvantariva dvijAni- yasyAH tAdRzi he subhage saubhAgyahetubhate he devajUte rdvijAyaH / tyorntshcrti| RsA. devena sraSTrA prerite he sahasvatyabhibhavanavati IdRze he patnI yuddhe sArathiH / patityaktA strii| pAThe me mama sapatnI striyaM parAdhama / praagmy| dhamati. parivRkteva patividyamAnaT pIpyAnA kUcakreNeva gatikarmA / patiM ca me mamaiva kevalamasAdhAraNaM kuru| RsA. siJcan / eSaiSyA cidrathyA jayema sumaGgalaM uttarAhamuttara uttareduttarAbhyaH / sinavadastu sAtam / / 'athA sapatnI yA mamAdharA sAdharAbhyaH / / -atra mudgalAnI sArathiH stUyate / eSA mudgalAnI he uttara utkRSTatare pAThe ahamuttarotkRSTatarA bhUyAsam / parivRkteva / vRjI varjane / parityaktA patyA patyA viyuktA uttarAbhyo loke yA utkRSTatarAH santi tAbhyo'pyahayoSidiva / sA yathA patividyam / vidyo vedyo lmbhniiyH| muttarotkRSTataraiva tvatprasAdAdbhaveyam / athAnantaraM mama yA patizcAsau vidyazca / patividyamAnaze tadvat patividyamA- sapatnI sAdharAbhyo nikRSTAbhyo'pyadharA nikRSTatarA bhavatu / naT | AnaDvyAsikarmA / tathA patisamIpaM sArathitve - RsA. nAgatya pIpyAnA vardhamAnA bhavati / kimiva / kUcakre- ne hyasyA nAma gRbhNAmi no asmitramate jne| poya siJcan / kuH pRthivii| tasyAzcakro valayaH kuuckrH| parAmeva parAvataM sapatnIM gamayAmasi / / tena varSaNIyatvena nimittena siMcaJjalaM varSan megha iva / asyAH sapalyA nAma saMjJAmapi nahi gRbhNAmi / sa yathAntarikSe svarUpamAtro'pi varSaNasamaye mahAnbhavati naiva gRhNAmi / uccArayAmi / no khalu kAcidasmiJjane tadvadiyamapi zatrumadhye zaradhArA varSantI vardhata ityarthaH / sapalyAkhye ramate / krIDati / api ca tAM sapatnI parAM tthaissaissyaa| eSitavyo gosaMgha eSaH / tmicchtiityessaissii| parAvatamevAtizayena dUradezameva gamayAmasi / prApayAmaH / IdRzyA tayA rathyA sArathibhUtayA jayema zatrubhirapahRtaM atizayena bha; viyojayAma. ityrthH| RsA. gosaMgham / tasyAH sAtaM dattaM saMbhajanaM vA sumaGgalaM zobhana- ahamasmi sahamAnAtha tvamasi saashiH| maGgalavat sinavat / sinamannam / tadvaccAstu / gorUpAnnavacca ubhe sahasvatI bhUtvI sapatnI me sahAvahai / bhvtu| sA. he oSadhi ahaM tvaprasAdAt saha mAnAsmi / sapatnyA sapatnIdveSaH abhibhavitrI bhavAmi / athApi ca tvamapi sAsahirasi / ImA khanAmyoSadhi vIrudhaM balavattamAm / tasyA abhibhavitrI bhayasi / AvAmubhe api sahasvatI yayA sapatnIM bAdhate yayA saMviMdate patim / abhibhavinyau bhUtvI bhatvA me mama sapatnIM sahAvahai / imAmoSadhi pAThAkhyAM vIrudhaM latArUpAM balavattamAM abhibhavAma / RsA. svakAryakaraNe'tizayena balavatI khanAmi / unmUla- upa te'dhAM sahamAnAmami tvAdhAM shiiysaa| yAmi / yayauSadhyA sapatnIm / samAna ekaH patiryasyAH mAmanu pra te mano vatsaM gauriva dhAvatu pathA sA sapatnI / tAmeSA vadhUrbAdhate hinasti / yayA ca patiM vAriva dhaavtu|| bhartAraM saMviMdate / samyagasAdhAraNyena labhate / RsA. (1) RsN.101145|3; asaM.311814, ApagR. uttAnapaNe subhage devajUte sahasvati / sapatnI meM parAdhama patiM me kevalaM kuru|| (2) sN.10|145:4; asN.3|18|3 hyasyA (hi te) (1) RsN.10|102|11. gRbhNAmi (jagrAha) jane (patau); aapgR.3|9|6. (2) saM.10114511; asN.3|18115 ApagR. (3) RsN.10|145|5; asN.3|18|5; aapgR.3|9|6. 3 / 9 / 6; kosuu.36|19; Rgvi.4|12|1|3. (4) RsN.10|145|6; asaM.3.1816 upa (abhi) (3) sN.10|145/2; asN.3|12; aapgR.3|9|6. tvAdhAM (te'dhAM); aapgR.3|9|6, kausuu.36|21.
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH - 991 he pate te tava sahamAnAM sapalyA abhibhavitrImimAmo- | suprajasastvA baya5 supatnIrupa sedima / SadhimupAdhAm / zirasa upAdhAnaM kromi| sahIyasAbhi- ame sapatnadambhanamadabdhAso adAbhyam / / bhavitRtareNa tenopadhAnena tvAmabhyadhAm / abhito __ he'ne vayaM tvAmupasIdAmaH / kIdRzyo vayaM suprajasaH dhArayAmi / te tava bharturmano mAmanulakSya pradhAvatu / praka- shobhnprjopetaaH| zobhanaH pratiryAsAM tAH suplyH| tvarSeNa zIghra gacchatu / tatra nidrshndvymucyte| gauriva yathA tprasAdAdadabdhAsaH kenaapytirskRtaaH| kIdRzaM tvAM sapatnagaurvasaM zIghaM gacchati yathA nimnena mArgeNa vAriva vArudakaM dambhanaM vairivinAzinamadAbhyaM kenApyatiraskAryam / taisA. yathA svabhAvato gacchati tadvata / anena nidarzanadvayenau- imaM vi SyAmi varuNasya pAzaM yamabadhnIta savitA tsukyAtizayaH svAbhAvikatvaM ca prtipaadyte| RsA. suketH| dhAtuzca yonau sukRtasya loke syonaM bhrAtuH patitvaM jAratvaM vAme saha patyA karomi // yastvA bhrAtA-patirbhUtvA jAro bhUtvA nipdyte| viSyAmi vimuJcAmi / suketaH sujJAnaH / savitrA prajAM yaste jighAMsati tamito nAzayAmasi // baddhe'sminyoktrarUpe varuNapAze vimukte sati 'dhAtu he yoSita yo rAkSaso bhrAtA bhrAtarUpo bhUtvA pati- brahmaNo yonau sthAne'nuSThitasya karmaNaH phalabhUte loke bhartRrUpo vA bhUtvA tvAM nipadyate abhigacchati / patyA saha me sukha kromi| taisA. athavA jAra upapatirUpo vA bhUtvAbhigacchati / evaMbhUto samAyuSA saM prajayA samagne varcasA punaH / / yo rAkSasAdiste tava prajAM jighAMsati hntumicchti| saM patnI patyAhaM gacche samAtmA tanuvA mama / / spaSTamanyat / RsA. he'ne'hamAyuSA saMgacche, prajayA saMgacche, pAtivratyaekayA dvayorvivAha: lakSaNena varcasA saMgacche / anena patyA punaH punaH patnI . vibhiA carata ekayA saha pra pravAseva vstH| bhUtvA saMgacche viyogaH kadAcidapi mA bhUdityarthaH / : ekayA saheti linggaadshvinaavbhidhiiyte| dvAdvau dvitva- mama zarIreNa jIvAtmA ciraM saMgacchatAm / taisA. saMkhyopetAvazvinau vibhiH / gmnsaadhnairshvaishcrtH|| bhrAtRbhaginIvivAhaliGgam saMcarete / kiM cemAvazvinAvekayA sUryAkhyayA tAbhyAM eSa te rudra bhAgaH saha svasrA'mbikayA taM juSasva / svayaMvRtayA striyA saha pra vasataH / pravAsa sarvatra gamanaM ___ambikayA pArvatyA / taisA. kurutaH / pravAse dRSTAntaH / pravAseva / yathA pravAsinau rAzo bhAryAdvayam dvau puruSAvekayA striyA saha pravasatastadvat / RsA. AdityaM caruM mahiSyai gRhe| supatnI / patipatnIsaMbandhaH / nairRtaM caruM parivRktyai gRhe| . AzAsAnA saumanasaM prajA saubhAgyaM tanUm / (1) taisN.1|1|10|1:3|3|6|17 . taivA.33335 agneranuvratA bhUtvA saM nahye sukRtAya kam // ApazrI. 2 / 5 / 8:11 / 16 / 10. - yA patnI vaheranusAriNI bhUtvA saumanasyAdyAzAsAnA (2) taisN.1111102:3|5|6|1 taibaa.3|3|10|1; maashrii.113|5|17 aapgR.2|5|12, maagR.1|11|20, vartate tAmetAM zobhanakarmaNe sukhaM yathA bhavati tathA aapshrii.3|10|6:818|14:13|20|13. bannAmi / - taisA. (3) taisN.1|1|10|2; taibaa.3|3|10|2; ApazrI. (1) RsN.10|16215, asN.20|96|15 mAzrI. 3108; maashrii.1|3|5|18. 2 / 18 / 2. (4) taisN.1|8|6|1, kaasN.97:36|14 kasaM. (1) sN.8|29|8. 8 / 10 maisN.1|10|4:1|10|20, zumA.3157; taibA. (3) taisN.1|1|10|1; kAsaM.1610, asN.14|1|42 | 126 / 10 / 4; shbaa.2|6|2|9-10; aapshrii.8|18|1: saibaa.3|3|3|2; vaisuu.2|6; aapshrii.2|5|2; mAtrau. | 12 / 23 / 11; bRpaasmR.9|118. 12 / 5 / 12; aapgR.2|418kausuu.76|7. . (5) taisN.108|9|1; kaasN.15|4; maisN.2|6|5., vya. kA. 125
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 992 vyavahArakANDam kRtAbhiSekA rAjJaH strI mahiSI, parivRktiH prItirahitA rAjJaH strI / taisA. bahutrI kAmanA yAH striyaH samanasastA ahaM kAmaye hRdA tA mAM kAmayantA N hRdA tAma AmanasaH kRdhi svAhA / strINAM yathAkAmasaMbhogAbhyanujJA / rajasvalAdharmAH / se strISa sAdamupAsIdadasyai brahmahatyAyai tRtIyaM pratigRhNIteti tA abruvanvaraM vRNAmahA RtviyA tprajAM vindAma hai kAmamA vijanitoH saM bhavAmeti tasmAdRtviyAttriyaH prajAM vindante kAmamA vi toH saMbhavanti vArevRta N hyAsAM tRtIyaM brahmahatyAyai pratyagRhNantsA malavadvAsA abhavattasmAnmalabadvAsasA na saM vadeta / na sahA''sIta nAsyA annamadyAdbrahmahatyAyai hyeSA varNa pratimucyA''ste'tho khalvAhurabhyaJjanaM vAva striyA annamabhyanameva na pratigRhyaM kAmamanyaditi yAM maladvAsasa saMbhavanti yastato jAyate so'bhizasto yAmaraNye tasyai stano yAM parAcIM tasyai hrItamukhyapagalbho yA snAti tasyA apsu mAruko yA / abhyaGkte tasyai duvarmA yA pralikhite tasyai khalatirapamArI yA''Gkte tasyai kANo yA dato dhAvate tasyai zyAvadanyA nakhAni nikRntate tasyai kunakhI yA kRNatti tasyai klIbo yA rajju sRjati tasyA udbandhuko yA parNena pibati tasyA unmAduko yA kharveNa pibati tasyai kharvastisro rAtrItaM caredaJjalinA vA pibedakharveNa vA pAtreNa prajAyai gopIthAya / striyaH samyaksIdanti vizrambheNopavizanti yasyAM sabhAyAmiti strIsabhAvizeSaH strISa sAdaH / RtviyAhatusaMbandhAdvIryAtprathama saMbhogAdeva garbhe jAte'pi kAma mudizyA''vijanitorA prasavAtpuruSeNa saMgacchemahi / garbhopadravaH pratyavAyazca niSiddhadinakRto'smAkaM mA bhUditi varaH / ata eva yAjJavalkyasmRtiH - ' yathAkAmI bhavedvApi strINAM varamanusmaran' iti / yo brahmahatyAyAstRtIyo bhAgaH sA malavadvAsA rajasvalA yoSida (1) taisaM. 23/9/2. (2) taisaM. 2/5/1 / 5-7. bhavat / yasmAdiyaM brahmahatyAyA rUpaM zarIre kaJcukavatpratimucyAssste tasmAttayA saha saMbhASaNaM na kuryAt / tayA saddaikasmingRhe vAso na kartavyaH / tatsvAmikaM tatspRSTaM vA'nnaM nAznIyAt / api cAbhijJA: kecidevamAhuHstriyAH zRGgAropayogitvenAbhyaJjanamevAnnasthAnIyaM, tadIyaM tailAdikameva na gRhNIyAt / tayA vA svazarIrAbhyaJjanaM na kArayet / anyadannaM satyAmicchAyAM bhoktavyamiti / abhizasto mithyApavAdayuktaH yAmaraNye, malavadvAsasa N saMbhavantItyanuvartate / parAcImuccAraNabhItyA lajjayA vA parAGmukhIm / sabhAyAmavAGmukho vaktumazakto hItamukhyapagalbha ityucyate | mAruko maraNazIlaH / duzcarmA kuSThI / pralikhate bhittau citrAdikaM karoti / khalatiH kezazUnyaH / apamArI durmaraNayuktaH / kANaH kuNThitAkSaH / zyAvadanmalinadantaH / kRNatti tRNAdi chinatti / udva ndhuko rajjuM baddhvA maraNazIlaH / kharveNa vahnipakvena zarAvAdinA / kharvo vAmanaH / yasmAduktA doSA vartante : tasmAttatparihArAya rajasvalAvrataM saMbhavAdivarjanarUpaM niyamamAcaret / bhojane'JjaliradagdhazarAvAdirvA sAdhanamastu / vratAcaraNamutpatsyamAnAyAH prajAyA rakSaNArthaM bhavati / atra mImAMsA / tRtIyAdhyAyasya caturthapAde cintitam / 'na saMvadeta malavadvAsasetyapi pUrvavat / pumarthaH syAtkratau kvApi saMvAdasyAprasaktitaH // darzapUrNamAsaprakaraNe zrUyate ' malavadvAsasA na saMvadeta' iti / asya niSedhasya prakaraNAtkratvaGgatvamiti cenna / aprasaktapratipedhaprasaGgAt / 'yasya vratye'hanpatnyanAlambhukA bhavati / tAmaparudhya yajeta' iti rajasvalAyA niHsAraNAnna Rtau saMvAdaprasaktiH / tasmAtkevalapuruSArthasyAsya prakaraNAdutkarSaH / taisA. amAvAsyA paurNamAsyobhoMganiSedhaH nAmAvAsyAyAM ca paurNamAsyAM ca striyamupeyAdya-. dupeyAnnirindriyaH syAtsomasya vai rAjJo'rdhamAsasya rAtrayaH patnaya Asan tAsAmamAvAsyAM ca paurNamAsIM ca nopait / te enamabhi samanahyetAM taM yakSma AchedrAjAnaM yakSma Araditi tadrAjayakSmasya janma (1) taisaM. 2 / 5 / 6 / 4-5.
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIdharmAH 993 . taisA. yatpApIyAnabhavattatpApayakSmasya yajjAyAbhyAma- gannUtanavivAhavatI vadhUrjanitrI, uttarottaraprajotpAdikA vindattajjAyenyasya ya evameteSAM yakSmANAM janma yathA jajAna jAtA tadvadiyamapi vyuSTiruttarottaraprabhAtaveda nainamete yakSmA vindanti / , niSpAdiketyarthaH / trayastrisaMkhyAkA mahimAno mahimoardhamAsasya zuklapakSasya rAtraya eko vargaH, kRSNa- petA agnisUryacandrarUpA devA enAM vyuSTiM sacante samapakSasya rAtrayaH paro vargaste amAvAsyApaurNamAsyAvenaM vayanti / devatAtrayaprakAzakAnugrahAdasyAH prabhAtarUpasomamabhisamana tAmAbhimukhyena saMbhogAya gRhiitvtyau| tvamityarthaH / taisA. balAtkAreNa bhujyamAnaM taM somamativyavAyena kSayavyAdhiH anekajAyApatirekaH prAptavAn / chandasvatI uSasA pepizAne samAnaM yonimanusaMsupatnI crntii| sUryapatnI vi carataH prajAnatI ketuM yA supANiH svaGguriH suSamA bhusuuvrii| kRNvAne ajare bhUriretasA / / tasyai vizpatniyai haviH sinIvAlyai juhotana // dve hyaSasAvekA sRSTikAlInA prathameti puurvmntroktaa| zobhanau pANI yasyAH sA supANiH / zobhanA aGgu- aparA pratidinasaMcAriNI / sA'pyasyAM carati praviSTeti layo yasyAH-sA khngguriH| suSUmA sutru prsvitrii| pUrvamantroktA / evaM satyuSasA vicarato dve apyuSasau bahusUvarI bahUnAM yazAnAM savitrI / IdRzI yA sinI- | vividhaM carataH / kIdRzyAvuSasau, chandasvatI chandoyuktavAlI tasyai vizpatniyai vizAM pAlayinyai sinIvAlyai | mantraiH stUyamAnatayA chandasvatyau, pepizAne bhRzaM prakAzahavijuhotana he RtvigyajamAnA juhut| taisA. yantyau, samAnaM yonimanu saMcarantI, ubhayoH kAlavi'sinIvAlI sukapadoM sukurIrA svaupshaa| zeSatvAt kAlasAmAnyameva tyoyoNnihetuH| te ca sUryapatnI sinIvAlI candrakalAyuktAmAvAsyAbhimAninI devtaa| sUryasya jAye, prajAnatI vayaM devatArUpatvena prajJAnavatyau, sukapardA kapardo'tra strINAmucitaH kezabandhavizeSaH / ketuM kRNvAne jJAnaM kurvatyau prakAzapradAnena hi prANinAM zobhanaH kapoM yasyAH sA sukapardA / sukurIrA strIbhiH rUpajJAnaM janayantyau, ajare kadAcidapi jarArahite, zRGgArArtha zirasi dhAryamANaM kanakAbharaNaM kurIraH bhUriretasA prabhUtaretaske bahuvyApArakAraNabhUte ityarthaH / 'zobhanaH kurIro yasyAH sA sukurIrA sumukuTA / svaupazA taisA. samyak upazete zayanaM kurute yairavayavavizeSaiste sarve. taM patnIbhiranu gacchema devAH putrAtRbhiruta vA 'pyupazAH teSAM samUha aupazaH zobhana: zayanavidagdho hirnnyaiH| vilAsacatura aupazo'vayavasamUho yasyAH sA / - he devA RtvijaH sarve vayaM patnyAdibhiH sarvairmanuSyairuta zuma. vA hiraNyairhiraNyAdibhiH sarvaiH sAdhanadravyaizca sahitAstanavagajanitrI traya enAM mahimAnaH magnimanugacchemAnugatAH santaH phalaM prApsyAma ityaashyH| sacante / taisA. vadhUrjajAna navagajanitrI, navaM varaM gacchatIti nava (1) taisaM.4361121, kaasN.39|10 uSasA (upasauM) (1) taisN.3|1|11|4; maisN.4|12|6. rantI (rete) ketuM kRNvAne (ketumatI); maisN.2|13|10 retasA (2) taisN.4|15/3; maisaM.2075, kAsaM.165; zumA. (retasau) zeSa kAsaMvat ; asN.8|9|12 chandasvatI (chandaH 11 / 56; shbaa.6|5|1|10. pakSe) rantI (rete) vi (saM) ketuM kRNvAne (ketumatI); ApagR. (3) taisN.4|3|11|1 kaasN.39|10 vadhUrjajAna (vadhU- 8 / 22 / 5. mimAya); maisN.2|13|10 kAsaMvat ; asN.3|10|4,8|9|11 (2) taisN.4|7|13|3; kAsaM.1818) maisN.2|12|4; vadhUrjajAna (varjigAya); shaagR.3|12|3. / shumaa.15|50 shbaa.8|6|3|19.
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 994 vyavahArakANDam jAyA gRhapatnI patnI puruSArdham yathA jAyAmAnIya gRheSu niSAdayati tAgeva a? vA eSa Atmano ytptnii| tat / patnI hi sarvasya mitram / strIsaMganiSedhaH anekajAyApatirekaH nAgniM citvA rAmAmupeyAdayonau reto dhAsyA- | eMko bahIrjAyA vindate / mIti na dvitIyaM citvA'nyasya striyamupeyAnna yadekasminyUpe dve razane parivyayati tasmAdeko tRtIyaM citvA kAzcanopeyAdreto vA etanni dhatte dve jAye vindate yatnaikA razanAM dvayo!payoH yadAniM cinate yadapeyAdetasA vydhyet| parivyayati tasmAnnaikA dvau patI vindte| rAmAM nopeyAt / svakIyAsu bhAryAsu madhye ramaNIye. kanyAdAnam yamiti matvA kAmuko na pravarteta / putrArtha tasyAmIpsi- chandA syeva tadvi vAhayati pra vasyaso vivAhatAnuzA / ayonau putrotpattyanupayuktAyAM vRthaiva retaH sthApa-mApnoti ya evaM vedAtho devatAbhya eva yajJe yiSyAmIti tanmA bhUdityanupagamanam / dvitIyacayanAnu- saMvidaM dadhAti tasmAdidamanyo'nyasmai dadAti / SThAyI sArvavarNikavivAhopeto'nyasya varNAntarasya duhitaraM yaH pumAnevamaindravAyavAgratvAdInAM vivAhaM jAnAti nopeyAt / savarNAyAmIpsitasyAnuzA / tRtIyacayanAnu- sa tena vedanena chandodevatAnAmeva vivAhaM kRtavAn SThAyI savarNAmasavarNA ramaNIyAM putrArthinI vA kAmapi bhavati / khayaM ca dhanikatamAtkulAdvivAhaM prApnoti / nopeyAt / taisA. | api ca yajJAnuSThAnakAle devatAviSayamabhijJAnaM dadhAti atho khalvAhuraprajasyaM tadyannopeyAditi yadreta:- dhArayati / yasmAdevaM chandasAM vivAhaH pravRttastamAlloke'sicAvupadadhAti te eva yajamAnasya reto bibhRta- | pIdaM kanyakArUpamapatyamanyaH pitA'nyasmai jAmAtre stasmAdupeyAdretaso'skandAya / ddaati| taisA. tamimamagamanapakSaM dUSayitvA sarvatra gamanamabhyanujA strIpuruSasaMyogaH nAti-atho iti / abhijJAH khalvevamAhuH-anupagama- mAtA ca te pitA ca te'naM vRkSasya rohataH / namaprajasyaM prajotpAdanaheturna bhavati / na copagamane reto- vRkSasya paryaGkasya uparitanaM bhAgaM rohataH maithunArtham / hAniH zaGkanIyA / virADjyotirityAdimantrAbhyAM reta: zuu. sicAviSTake anenophite| tasmAtte evAsya yajamAnasya supatnI retaH pAlayataH / ato retaso vinAzAbhAvAya prajo- aditiriva tvA suputropnissdeymindraanniitpttyrthmupeyaat| ' vaa'vidhvaa| ___ hInavayasyA vivAhaH strINAM surApAnam nyUnAddhi prajA asRjata / surA vAva sA tato rAjanyamasRjata tasmAstriyAH priyaH (1) taisN.6|10815. (2) taisN.6|2|9|2. goyanta5 striyaH kAmayante kAmukA ena5 striyo (3) taisaM 6 / 5 / 1 / 4. (4) taisN.6|6|4|3. bhavanti ya evaM vedAtho ya evaM vidvAnapi janyeSu (5) taisN.7|2|8|7. bhavati tebhya eva dadati / (6) taisN.7|4|19|3, kAsaM.48 maisN.3|12|1 shumaa.23|24, shbaa.13|2|9|7 taibaa.3|9|74, (1) taisN.5|3|7|2. (2) taisN.5|6|8|3-4. aashrau.10|6|10: shaashrii.16|4|1. (3) taisN.5|6|8|4. (4) taisN.6|1|2|7. (7) kaasN.1|10. (5) taisN.6|1|6|6. (8) kaasN.12|12, maisN.2|4|2. taisA.
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ pumAn / strIpuMdharmAH jyAyAMzca kanIyAMzca snuSA ca zvazurazca surAM | tenAraizca strIbhizca vyAvartate yAM prathamA dIkSito pItvA saha lAlapata Asate pApmA vai mAlvyam / rAtrI jAgarti tayA svapnena vyAvartate / __ strIdoSAH duhitRgamanam ruyakhalatirbhAvukA / strI niryA'nirvIryaH prajApatiH svAM duhitaramadhyaiduSasaM tasya retaH parApatat / agredIdhiSuparivividAnadoSaH tryasamarthA / strI deyaa| te devA atimRjAnA AyantsUryAbhyudite te'- yatsthAlI parAsyanti na dArumayaM tasmAtviyaM mRjata ya supta sUryo'bhyudeti sUryAbhyuditaH jAtAM parAsyanti na pumA samatha striya evAtisUryAbhiniDhukte sUryAbhinimuktaH zyAvadati zyA ricyante / vadan kunakhini kunakhyapredadhuSyage dadhuH parivitte *nirindriyA strI pumAnindriyavA stasmAtpuparivittaH parivividAne parivividAno vIrahaNi | mAsaH sabhA5 yanti na striyaH / vIrahA bhrUNahani bhrUNahanameno naatyeti| __ tasmAtstriyaH puso'tiricyante'tha dve ekasya . anekajAyApatireka: tisro devIhaviSA vardhamAnA indraM juSANA razane dve ekasya tasmAtstriyaM AtAM parAsyanti na pumA samatha striya evAtiricyante / janayo na patnIH / - anekajAyApatirekaH / strIpuruSasaMyogaH / - tisro devIH / yAstisro devyo haviSA Ajyena devIstisrastisro devIH patimindramavardhayan / vardhamAnAH indraM juSANAH sevamAnAH / janayo na patnIH jAyA iva patnyaH Asate / kI mAtA ca te pitA ca te'ne vRkSasya krIDataH / zuu. hotA yakSapezasvatIstisro devIhiraNyayIanRtaM strI, anRtameSA karoti yA / | auratIbRhatImahIH patimindraM vayodhasam / krItA satyathAnyaizcarati / __ pezasvatIH rUpasamRddhAH hiraNyayIH hiraNyAlaMkRta. anekajAyApatirekaH menovai daza jAyA Asan / zarIrAH bRhatIH prabhAvataH mhtyH| yakSat yajatu / bhAratIH . strIbhoganiSedhaH bahuvacanaM iDAsarasvatyupalakSaNArtham / zuu. amicitA strI nopetyeA hi saa| "devIstisrastisro devIrvayodhasaM patimindrayo'gniM citvAnyasya striyamupaiti yathA haviH mavardhayan / skannameva syAdyathA haviSe skannAya prAyazcitti vayodhasaM AyuSo dhArayitAram / micchantyevamasmai prAyazcittimiccheyuryagrupeyAn AnandAya strISakham / maitrAvaruNyAmikSayA yajeta / (1) maisaM.365. ____ strI svabhAvato duSTA (2) maisN.4|6|4. (3) maisN.4|7|4. yA vai naiRtA akSAH striyaH svapno yaddIkSate | (4) maisaM.479.... (1) kAsaM.288 kasaM.448. (5) maisN.3|11|5:4|1318kaasN.19|3, zumA. (2) kAsaM.3117; maisN.4|1|9; ksN.47|7; taidrA. 21154:28 / 18; taibaa.2|6|10|4:3|6|13|17 zobho. 2 / 38. 3 / 13 / 27 AzrI; 2 / 16 / 12. (3) kAsaM.3816; maisN.3|11|1; taibaa.2|6|8|3. (6) shumaa.23|25. (4) kaasN.36|5; maisN.1|10|11. (7) shumaa.28|31. (5) maisaM.1548. (6) maisN.3|3|1. (8) shumaa.28|41, taibaa.2|6|204, . (7) maisN.3|4|7. (8) maisN.3|6|3. (9) zumA.306 tevraa.41|2. zuu.
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 996 pahArakANDa strIpacaM striyAH samAnam / agre dIdhiyuparivividAnadoSa: 'saMghaye jAraM gehAyopapatimAtyai parivittaM nirRtyai parivividAnamarAbhyA edidhiSuH patim / saMdhaye jAramupapatiM gehAya upapatiM vyabhicAriNaM Ayai parivittaM UDhe kaniSThe'nUDhaM nityai parivividAnaM anUDhe jyeSThe UDhavantaM ArAdhyai devyai edidhiSuH patiM jyeSThAyAM putryAmanUDhAyAmUDhA edidhiSuH tatpatim / zubha. zuma. durbhagA strI bhegamasyA varca AdiSyadhi vRkSAdiva srajam / mahAbudhna iva parvato jyok pitRSvAstAm // eSA te rAjan kanyA vadhUrdhni dhUyatAM yama / sA mAturbadhyatAM gRheo bhrAturatho pituH // eSA te kulapA rAjan tAmu te pari dadmasi / jyok pitRSvasAtA A zIrSNaH samopyAt // asitasya te brahmaNA kazyapasya gayasya ca / antaHkozamiva jAmayo'pi nahyAmi te bhagam // sUryA yanti yoSito hirA lohitavAsasaH / abhrAtara iva jAmayastiSThantu hatavarcasaH || vivAheccho: kanyAmanograhaNam pari tvA paritatnunekSuNAgAmavidviSe / yathA mAM kAminyaso yathA mannApagA asaH // yethe bhUmyA adhi tRNaM vAto mathAyati / evA madhnAmi te mano yathA mAM kAminyaso yathA mannApagA asaH // saM cennayAtho azvinA kAminA saM ca vakSathaH / saM vAM bhagAso agmata saM cittAni samuvratA / yat suparNA vivakSavo anamIvA vivakSavaH / tatra me gacchatAddhavaM zalya iva kulmalaM yathA // (1) zumA. 30 19; tA. 3 / 41414 Ayai (nirRtyai) nirRtyai (A) dhyA edidhiSuH patim (arAdhyai didhiSUpatim ). (2) asaM. 111411-4; kausU. 36 / 15. (3) asaM. 1 | 17|1; ni. 3 / 4 kausU. 36 / 9. (4) asaM . 1 / 34 / 5. (5) asaM. 2 / 30 / 1-5; kausU. 35/21. yoSito ( jAmayo); madantaraM tad bAhyaM yad SAzaM tadantaram / kanyAnAM vizvarUpANAM mano gRbhAyauSadhe // eyamagan patikAmA janikA mohamAgamam / azvaH kanikradad yathA bhagenAhaM sahAgamam // yethA vRkSa libujA samantaM pariSasvaje / evA pari dhvajakha mAM yathA mAM kAminyaso yathA mannApagA asaH // yathA suparNaH prapatan pakSau nihanti bhUmyAm / evA nihanmi te mano yathA mAM kAminyaso yathA mannApagA asaH // yathe dyAvApRthivI sadyaH paryeti sUryaH / evA paryemi te mano yathA mAM kAminyaso yathA mannApagA asaH // vAJcha me tanvaM pAdau vAJchAkSyau vAJchaM sakthyau / vRSaNyantyAH kezA mAM te kAmena zuSyantu / / mama tvA doSaNizriSaM kRNomi hRdayazriSam / yathA mama RtAvaso mama cittamupAyasi // vAsAM nAbhirArehaNaM hRdi saMvananaM kRtam / gAvo ghRtasya mAtaro saM vAnayantu me // kAminyA: puruSasya ca saMbhogakAmanA parasparavazIkaraNaM ca vRSAyasva zvasihi vardhasva prathayasva ca / yathAGgaM vardhatAM zepastena yoSitamijjahi // yena kRzaM vAjayanti yena hinvantyAturam / tenAsya brahmaNaspate dhanurivA tAnayA pasaH // AhaM tanomi te paso adhi jyAmiva dhanvani / kramasvarza iva rohitamanavaglAyatA sadA // teri vAho azvinA samaiti saM ca vartate / evAmAmabhi te manaH samaitu saM ca vartatAm // ahaM khidAmi te mano rAjAzvaH pRSTyAmiva / reSmacchinnaM yathA tRNaM mayi te veSTatAM manaH // (1) asaM. 6 / 8 / 1 - 3; kausU. 35 / 21. (2) asaM. 6 / 9 / 1 - 36 kausa. 35/21. (3) asaM. 6 / 101 / 1-3; kIsU. 40 / 18. (4) asaM. 6 / 102 / 1-1.
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ strImuMdharmAH 997 AJjanasya madudhasya kuSThasya naladasya ca / abhi tvA manujAtena dayAmi mama vaassaa| turo bhagasya hastAbhyAmanurodhanamudbhare // yathAso mama kevalo nAnyAsAM kIrtayAzcana // raMthajitAM rAthajiteyInAmapsarasAmayaM smaraH / / iMdaM khanAmi bheSajaM mAMpazyamabhirorudam / devAH pra hiNuta smaramasau mAmanu zocatu // parAyato nivartanamAvataH pratinandanam / / asau me smaratAditi priyo me smaratAditi / yenA nicakra AsurIndra devebhyaspari / devAH pra hiNuta smaramasau mAmanu zocatu / / tenA ni kurve tvAmahaM yathA tesAni supriyA / / yathA mama smarAdasau nAmuSyA kadAcana / pratIcI somamasi pratIcyuta sUryam / devAH pra hiNuta smaramasau mAmanu shoctu|| pratIcI vizvAna devAna tAM tvAcchAbadAmasi / / 'ni zIrSato ni pattata Adhyo ni tirAmi te / ahaM vadAmi net tvaM sabhAyAmaha tvaM vada / devAH pra hiNuta smaramasau mAmanu zocatu / / mamedasastvaM kevalo nAnyAsAM kIrtayAzcana / / anumatenvidaM manyasvAkUte samidaM namaH / / yadi vAsi tirojanaM yadi vA nadyastiraH / devAH pra hiNuta smaramasau mAmanu zocatu / / iyaM ha mahyaM tvAmoSadhiddheva nyAnayat / / yad dhAvasi triyojanaM paJcayojanamAzvinam / patipatnIAmanyunAzayatnaH tatastvaM punarAyasi putrANAM no asaH pitA // tvASTreNAhaM vayasA vi ta IrSyAmamImadam / yaM devAH smaramasiJcannapsvantaH zozucAnaM atho o manyuSTe pate tamu te zamayAmasi / sahAdhyA / saM te tapAmi varuNasya dharmaNA / / IAyA dhrAjiM prathamAM prathamasyA utAparAm / yaM vizve devAH smr0|| agniM hRdayyaM zokaM taM te nirvApayAmasi / / yamindrANI smara 0 // yathA bhUmipa'tamanA mRtAnmRtamanastarA / yamindrAnI smara // yathota mama'So mana everyoma'taM manaH / / yaM mitrAvaruNau smara // ado yat te hRdi zritaM manaskaM patayiSNukam / nyastikA rurohitha subhagaMkaraNI mama / tatasta IrSyA muJcAmi nirUSmANaM dRteriva / / .zataM tava pratAnAstrayastriMzannitAnAH / agnerivAsya dahato dAvasya dahataH pRthak / tayA sahasrapA hRdayaM zoSayAmi te // etAmetasyeAmudrAgnimiva zamaya // zuSyatu mayi te hRdayamatho zuSyatvAsyam / navapalyAH subhagatvaM patyanukUlatvaM ca prAyate atho ni zuSya mAM kAmenAtho zuSkAsyA cara // A no agne sumatiM saMbhalo gamedimA kumArI saMvananI samuSpalA babhru kalyANi saM nud| saha no bhagena / juSTA vareSu samaneSu valguroSaM amaM ca mAM ca saM nuda samAnaM hRdayaM kRdhi // patyA saubhagamastvasyai / / yathodakamapapuSopazuSyatyAsyam / somajuSTaM brahmajuSTamaryamNA saMbhRtaM bhagam / evA ni zuSya mAM kAmenAtho zuSkAsyA cara / / dhAturdevasya satyena kRNomi pativedanam / / yathA nakulo vicchidya saMdadhAtyahiM punaH / iyamagne nArI patiM videSTa somo hi rAjA evA kAmasya vicchinnaM saM dhehi viryAvati / / subhagAM kRNoti / suvAnA putrAn mahiSI bhavAti akSyau nI madhusaMkAze anIkaM nau samaJjanam / gatvA patiM sabhagA vi rAjata // antaH kRNuSva mAM hRdi mana innau sahAsati // yathAkharo maghavaMzvArureSa priyo mRgANAM suSadA (1) asN.6|1301-3. (2) asN.6|1311-3. (1) asN.7|3811. (2) asN.739|1-5. (3) asN.6|132|1-5. (4) asN.6|139|1-5. (3) asN.7|78|3. (4) asN.6|18|1-3 . (5) asaM.73 71. (5) asN.7|481. (6) asN.2036|1-5.
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 998 vyavahArakANDam babhUva / evA bhagasya juSTeyamastu nArI saMpriyA jAyA patye madhumatIM vAcaM vadatu zantivAm / / patyAvirAdhayantI // mA bhrAtA bhrAtaraM dvikSanmA svasAramuta svasA / bhagasya nAvamA roha pUrNAmatupadasvatIm / samyaJcaH savratA bhUtvA vAcaM vadata bhdryaa| tayopapratAraya yo varaH pratikAmyaH / / yena devA na viyanti no ca vidviSate mithaH / patyuH patnyanukUlatvaM prArthyate tat kRNmo brahma vo gRhe saMjJAnaM puruSebhyaH // A krandaya dhanapate varamAmanasaM kRnnu| jyAyasvantazcittino mA vi yauSTa saMrAdhayantaH sarva pradakSiNaM kRNu yo varaH pratikAmyaH // sarAdhuzcarantaH / anyo anyasmai valgu vadanta idaM hiraNyaM gulgulvayamaukSo atho bhagaH / eta sadhrIcInAn vaH saMmanasaskRNomi / / ete patibhyastvAmaduH pratikAmAya vettave / samAnI prapA saha vonnabhAgaH samAne yoktre A te nayatu savitA nayatu patiyaH prtikaamyH| sahe vo yanajmi / samyaJcogniM saparyatArA nAbhitvamasyai ghehyoSadhe // mivaabhitH|| jAyAH putrAH sumanaso bhavantu / sadhrIcInAn vaH saMmanasaskRNomyekaSTIntsaMvajAyAnAM patiniSThA nanena sarvAn / devA ivAmRtaM rakSamANAH sAyaMprAtaH iMhedasAtha na paro gamAtheryo gopAH puSTapatirva saumanaso vo astu / Ajat / asmai kAmAyopa kAminIvizve vo devA saMbhogakAle sarvasvApanam upasaMyantu / / sahasrazRGgo vRSabho yaH samudrAdudAcarat / / ___ strIvazIkaraNam tenA sahasyenA vayaM ni janAntsvApayAmasi // uttudastvot tudatu mA dhRthAH zayane sve| -- na bhUmiM vAto ati vAti nAti pazyati kazcana / iSuH kAmasya yA bhImA tayA vidhyAmi tvA hRdi / striyazca sarvAH svApaya zunazcendrasakhA caran / / AdhIparNo kAmazalyAmidhU saMkalpakulmalAm / proSThezayAstalpezayA nAryA vahyazIvarIH / tA susaMnatAM kRtvA kAmo vidhyatu tvA hRdi / striyo yAH puNyagandhayastAH sarvAH svApayAmasi / yA plIhAnaM zoSayati kAmasyeSuH susNntaa| ejadejadajagrabhaM cakSuH prANamaMjagrabham / prAcInapakSA vyoSA tayA vidhyAmitvA hRdi / aGgAnyajagrabhaM sarvA rAtrINAmatizavare // -- zucA viddhA vyoSayA zuSkAsyAbhi sarpa maa| ya Aste yazcarati yazca tiSThan vipazyati / mRdurnimanyuH kevalI priyavAdinyanuvratA // teSAM saM dadhmo akSINi yathedaM haye tathA / / / AjAmi tvAjanyA pari mAturatho pituH| . svaptu mAtA svaptu pitA svaptu'zvA svaptu vishptiH| yathA mama kratAvaso mama cittamupAyasi / / .. svapantvasyai jJAtayaH svaptvayamabhito janaH / / vyasyai mitrAvaruNau hRdazcittAnyasyatam / svapna svapnAbhikaraNena sarva ni vApayA janam / athainAmakratuM kRtvA mamaiva kRNutaM vaze / otsUryamanyAntsvApayAvyuSaM jAgRtAdahamindra kuTumbasAMmanasyam ivAriSTo akssitH|| sehRdayaM sAMmanasyamavidveSaM kRNomi vH| . ___ekasyA anekapatayaH / brahmapalyA eka eva patiH / anyo anyamabhi haryata vatsa jAtamivAnyA // uta yat patayo daza striyAH pUrve abraahmnnaaH| anuvrataH pituH putro mAtrA bhavatu sNmnaaH| / brahmA ceddhastamagrahIt sa eva patirekadhA / / (1) asN.2036|6.8. (2) asN.3|4|3. (1) asaM.4/5/1-5; sN.755|7.. (3) asN.3|8|4:14|1|32. (4) asN.3|25|1-6. (2) asN.4|5|6-7; sN.7|55/5,. .. (5) asN.3|30|1-7.. . (3) asN.5|17|8-9.
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH -999 brAhmaNa eva patirna rAjanyo na vaishyH| pAhyenam / sa grAhyAH pAzAn vi cuta prajAnan tat sUryaH prabruvanneti paJcabhyo maanvebhyH|| tubhyaM devA anu jAnantu vizve // . patipatnIsAMmanasyam / unmuzca pAzAMstvamagna eSAM trayastribhirutsitA ava jyAmiva dhanvano manyu tanomi te hRdH| yebhirAsan / sa grAhyAH pAzAn vi cUta prajAnan yathA saMmanasau bhUtvA sakhAyAviva sacAvahai // pitAputrau mAtaraM muzca sarvAn // sakhAyAviva sacAvahA ava manyu tanomi te| yebhiH pAzaiH parivitto vibaddhoGgeaGga Arpita adhaste azmano manyumupAsyAmasi yo guruH // / utsitazca / vi te mucyantAM vimuco hi santi abhi tiSThAmi te manyuM pAyA prapadena c| bhrUNanni pUSan duritAni mRkSva / / yathAvazo na vAdiSo mama cittamupAyasi // 'trite devA amRjataitadenastrita enanmanuSyeSu . pativratA mamRje / tato yadi tvA grAhirAnaze tAM te devA itastAH sarvA nazyantu vAkA apacitAmiva // brahmaNA nAzayantu // itaH asmAt prayogAt tAH gnnddmaalaaH| vAkA merIcI--mAn pravizAnu pApmannudArAn gacchota vacanIyadoSAH apacitAmiva pUjitAM pativratAM striyaM vA nIhArAn / nadInAM phenA~ anu tAn vi nazya prApya yathA parAhatA nazyanti tthetyrthH| asA. bhrUNadhina pUSan duritAni mRkSva // patipatnIzubhakAmanA. dvAdazadhA nihitaM tritasyApamRSThaM manuSyainasAni / tena bhUtena haviSAyamA pyAyatAM punaH / tato yadi tvA grAhirAnaze tAM te devA brahmaNA 1 jAyAM yAmasmA AvAkSustAM rasenAbhi vardhatAm / / nAzayantu / / abhi vardhatAM payasAbhi rASTreNa vardhatAm / kuTumbasAMmanasyam / / rayyA sahasravarcasemau stAmanupakSitau // .. mAturyadena iSitaM na Agan yad vA pitAparAddho tvaSTA jAyAmajanayat tvaSTAsyai tvAM patim / - jihiidde|| / tvaSTA sahasramAyUMSi dIrghamAyuH kRNotu vAm // yadIdaM mAturyadi vA piturnaH pari bhrAtuH putrAcce. . . ! jAnAkAmasya jAyAprArthanA ... tasa ena Agan / yAvanto asmAn pitaraH sacante Agacchata Agattasya nAma gRhaamyaaytH| taSA savaSA zivA astu mnyuH|| indrasya vRtraghno vanve vAsavasya zatakratoH // ... daivavivAha : -:yena sUryA sAvitrImazvinohatuH pthaa| .. zuddhAH pUtA yoSito yajJiyA imA brahmaNAM hasteSu tena mAmabravIda bhago jAyAmA vahatAditi // prapRthak sAdayAmi / yatkaoNma idamabhiSiJcAmi yasteGkuzo vasudAno bRhannindra hirnnyyaa| vohamindro marutvAntsa dadAtu tanme // tenA janIyate jAyAM mahyaM dhehi zacIpate // . -: snuSAzvazurasaMbandhA . 3.. .. parivittidoSaH : .. ye sUryAt pari sarpanti luSeSa zvazurAdadhi / / . . . strIpunarvivAhaliGgam mA jyeSThaM vadhIdayamAnaH eSAM mUlabaINAt pari / yA pUrva pati vittvAthAmyaM vindteprm| (1) asaM. 6 / 4211; aapgR.8|23|3; vaisuu.12||13 : paJcodanaM ca tAvajaM dadAto na vi yosstH|| kausuu.36128higR.1|153 jyAmiva yAmiva). ) (1) asN.6|1131; taibA.37125: / (2) asN.6|4|23 (1): asN.6|2511533 (2) asN.6|11|2-3. (3) asN.6|1162.3. ... (4) asN06|0819-aapgR.2|6|10....:.: (4) ars:3|12215:11117,27. . (5) asN.6|8 211.3. (6) asN.1|11211.3.1 (4) asN:8|6|24. (6) asN.95|27.30." vya. kA. 126
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 1000 samAnaloko bhavati punarbhuvAparaH patiH / yojaM pacaudanaM dakSiNA jyotiSaM dadAti // anupUrvavatsAM dhenumanaGgrAhamupabarhaNam / vAso hiraNyaM dattvA te yanti divamuttamAm // AtmAnaM pitaraM putraM pautraM pitAmaham / jAyAM janitrIM mAtaraM ye priyAstAnupa hvaye / patyuH patnyozca vayanarUpaM ekaM karma tentrameke yuvatI virUpe abhyAkrAmaM vayataH mayUkham / prAnyA tantUMstirate dhatte anyA nApa vRJjate na gamAto antam // tayorahaM parinRtyantyoriva na vi jAnAmi yatarA prstaat| pumAnenadvayatyudgRNatti pumAnenad vi jabhArAdhi nAke || ime mayUkhA upa tastabhurdivaM sAmAni cakustasarANi vAtave // brahmacAriNyA vivAha: brahmacaryeNa kanyA yuvAnaM vindate patim / varAH jyeSThavarazceti varaprakArau cainmanyurjayAmAvahat saMkalpasya gRhAdadhi / ka AsaM janyAH ke barAH ka u jyeSThavaro'bhavat // tapazcaivAstAM karma cAntarmahatyarNave / ta AsaM janyAste varA brahma jyeSThavaro'bhavat // varNabharaNaM vadhUkarma sarve devA upAzikSam tadajAnAd vadhUH satI / IzA vaMzasya yA jAyA sAsmin varNamAbharat // kanyAdAnam / vadhrvaH patigRhagamanam / ekasyAH patidvayam / badhvaH vaivAhikAlaGkArAdIni / "cittirA upabarhaNaM cakSurA abhyaJjanam / 6 * yaurbhUmiH koza AsId yadayAt sUryA patim // raibhyAsIdanudeyI nArAzaMsI nyocanI / sUryAyA bhadramidaM vAso gAthayaiti pariSkRtA // (1) asaM. 10 / 7142-44. (2) asaM. 11 / 7 / 180 (3) asaM. 11 / 10 / 1, 2. (4) asaM. 11 / 10 / 17. (5) asaM. 14 / 1 / 6; RsaM. 2075/76 zA. 1 / 12/4. (6) asaM. 14 / 1 / 7; RsaM. 20185/66 zAgR. 1 / 12 / 3. stomA Asan pratidhayaH kurIraM chanda opazaH / sUryAyA azvinA varAbhirAsIt purogavaH // somo vadhUyurabhavadazvinAstAmubhA varA / sUryA yat patye zaMsantIM manasA savitAdadAt // mano asyA ana AsId dyaurAsIduta cchaviH / zukrAvanaGgrAhAvAstAM yadayAt sUryA patim // RksAmAbhyAmabhihitau gAvau te sAmanAvaitAm / zrotre te cakre AstAM divi panthAzcarAcaraH // zucI te cakre yAtyA vyAno akSa AhataH / ano manasmayaM sUryArohat prayatI patim // sUryAyA vahatuH prAgAt savitA yamavAsRjat / maghAsu hanyante gAvaH phalgunISu vyuhyate // yadazvinA pRcchamAnAvayAtaM tricakreNa vahatuM sUryAyAH / kaikaM cakraM vAmAsIt ka deSTrAya tasthathuH // patnyAH patiniSThA gRhe anyajanasaMbandhazca yuvaM bhagaM saM bharataM samRddhamRtaM vadantAvRtodyeSu / brahmaNaspate patimasyai rocaya cAru saMbhalo vadatu vAcametAm // idasAtha na paro gamAthemaM gAvaH prajayA vardhayAtha | zubhaM yatIrusriyAH somabacaso vizve devAH kranniha vo manAMsi // AzAsAnA saumanasaM prajAM saubhAgyaM rayim / patyuranuvratA bhUtvA saM nAsvAmRtAya kam // yathA sindhurnadInAM sAmrAjyaM suSuve vRSA / evA tvaM samrAjJyedhi patyurastaM paretya // samrAjJayedhi zvazureSu samrAjJyuta devRSu / nanAnduH samrAjJyedhi samrAjJyuta zvazvAH // (1) asaM. 14/1/8 - 14 RsaM. 10 / 85/8-15 sUryA patim (sUryA gRham ) vaitAm (vita :) maghAsu (adhAsu ) phalgunISu nyuhyate (arjunyoH paryuhyate)... (2) asaM. 14 / 1 / 31,32. (3) asaM. 14 / 1 / 42; taisaM. 1 / 1 / 10 / 1 patyuranu (ajheranu); kAsaM. 1110 taisaMvat; taibrA. 3/3+32; Apacau. 2 1 52 pU. mAtrau . 1 2 5 12; ApagR. 25/8; vaisU. 256 pU. kausU. 76/7 pU. (4) asaM. 14 / 1 / 43 - 49, 51.
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIpuMdharmAH patnyai vastradAnam yA akRntannabayan yAzca tatnire yA devIrantA~ abhitodadanta / tAstvA jarase saM vyayantvAyuSmatIdaM pari dhatsva vAsaH // dIrghAyuSyaM vadhvaH prAyate jIvaM danti niyantyadhvaraM dIrghAmanu prasitiM yurnaraH / vAmaM pitRbhyo ya idaM samIrire mayaH patibhyo janaye pariSvaje // syonaM dhruvaM prajAyai dhArayAmi tezmAnaM devyAH pRthivyA upasthe / tamAtiSThAnumAyA suvarcA dIrgha ta AyuH savitA kRNotu // pANigrahaNam / dharmapatnItvam / prajArthaM vivAdaH / yenAgnirasyAM bhUmyA hastaM jagrAha dakSiNam / tena gRhNAmi te hastaM mA vyathiSThA mayA saha prajayA ca dhanena ca // devaste savitA hastaM gRhNAtu somo rAjA suprajasaM kRNotu / agniH subhagAM jAtavedAH patye patnIM jaradaSTiM kRNotu // bhagaste hastamagrahIt savitA hastamagrahIt / patnI tvamasi dharmaNAhaM gRhapatistava // vadhvaH vastradhAraNam / patipatnIsaMbandhaH / gRhajanAvirodhitvaM patnyA AzAsyate / dampatyo bhogyasaMpat / iSTA devare prItiH patnyAH / prajArthaM vivAhaH / AziSaH / aniSTanivAraNam / meyamastu poSyA mahyaM tvAdAd bRhaspatiH / mayA patyA prajAvati saM jIva zaradaH zatam // tvaSTA vAso vyadadhAcchubhe kaM bRhaspateH praziSA kavInAm / tenemAM nArIM savitA bhagazca sUryA - miva paridhattAM prajayA // indrAgnI dyAvApRthivI mAtarizvA mitrAvaruNA bhago azvinobhA / bRhaspatirmaruto brahma soma imAM nArIM prajayA vardhayantu / / / bRhaspatiH prathamaH sUryAyAH zIrSe kezA akalpayat -tenemAmazvinA nArIM patye saM zobhayAmasi // idaM tadrUpaM yadavasta yoSA jAyAM jijJAse manasA (1) asaM. 14/1/52-64. 1001 carantIm / tAmanvartiSye sakhibhirnavagvaiH ka imAn vidvAn vi cacarta pAzAn / ahaM vivyAmi mayi rUpamasyA vedadit pazyan manasaH kulAyam / na steyamadmi manasodamucye svayaM zrabhAno varuNasya pAtrAn // pra tvA mukhAmi baruNasya pAzAt yena tvAbadhnAt savitA suzevAH / uruM lokaM sugamatra panthAM kRNomi tubhyaM sahapatnyai vadhu // udyacchadhvamapa rakSo nAthe mAM nArIM sukRte dadhAta / dhAtA vipazcit patimasyai viveda bhago rAjA pura etu prajAnan // bhagastatakSa caturaH pAdAn bhagastatakSa catvAryuSpaafra | tvaSTA pipeza madhyatonu vardhantsA no astu sumaGgalI // "sukiMzukaM vahatuM vizvarUpaM hiraNyavarNa suvRtaM sucakram | A roha sUrye amRtasya lokaM syonaM patibhyo vahatuM kRNu tvam // abhrAtRghnIM varuNA pazughnIM bRhaspate / indrApatighnIM putriNImAsmabhyaM savitarvaha / mAhiMsiSTaM kumArya sthUNe devakRte pathi / zAlAyA devyA dvAraM syonaM kRNmo vadhUpatham // brahmAparaM yujyatAM brahmapUrva brahmAntato madhyato brahma sarvataH / anAvyAdhAM devapurAM prapadya zivA syonA patiloke vi rAja / tubhyama paryavahatsUrya vahatunA saha / sa naH patibhyo jAyAM dA agre prajayA saha // dIrghAyurasyA yaH patirjIvAti zaradaH zatam // punaH patnImamiradAdAyuSA saha varcasA / somasya jAyA prathamaM gandharvasteparaH patiH / tRtIya aniSTe patisturIyaste manuSyajAH // somo dadad gandharvAya gandharvo dadadadmaye / rayiM ca putrAMzcAdAdagnirmahyamatho imAm // A vAmagantsumatirvAjinIvasU nyazvinA hRtsu kAmA araMsata / abhUtaM gopA mithunA zubhaspatI priyA aryamNo duryA azImahi // (1) asaM. 14 / 2 / 1-75.
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sA mandasAnA manasA zivena rayiM dhehi sarvavIraM svAd gRhAt / zUnyaiSI nirRte yAjagandhottiSThArAte vacasyam / sugaM tIrtha suprapANaM zubhaspatI sthANuM prapata meha rNsthaaH|| :: . pathiSThAmapa durmatiM hatam // yadA gArhapatyamasaparyait pUrvamagniM vadhUriyam / yA oSadhayo yA nadyo yAni kSetrANi yA vanA / adhA sarasvatyai nAri pitRbhyazca namaskuru // tAstvA vadhu prajAvatI patye rakSantu rakSasaH / / zarma varmatadA harAsyai nAryA upstre| ema panthAmarukSAma suMgaM svastivAhanam / sinIvAli ma jAyatAM bhagasya sumatAkmat / / yasmin vIro na riSyatyanyeSAM vindate vasa / / yaM balbajaM nyasyatha carma copastRNIthana / idaM su me naraH zRNuta yayAziSA dampatI vAmama- tadA rohatu saprajA yA kanyA bindate patim / / shrutH| ye gandharvA apsarasazca devIreSu vAnaspatyeSu 'upa stRNIhi balbajamadhi carmaNi rohite| yedhi tasthuH / syonAste asya vadha bhavantu mA tatropavizya suprajA imamagniM saparyatu // hiMsiSurvahatumuhyamAnam / / A roha carmopa sIdAgnimeSa devo hanti rakSAMka ye vadhvazcandraM vahatuM yakSmA yanti janA5 anu| si sarvA / iha prajAM janaya patye asmai sajyaiSThayo punastAn yajJiyA devA nayantu yata aagtaaH|| bhavat putrasta eSaH // mA vidana paripanthino ya AsIdanti dmptii| vi tiSThantA mAturasyA upasthAnna | vi tiSThantAM mAturasyA upasthAnnAnArUpAH pazavo sugena durgamatItAmapa drAntvarAtayaH // jAyamAnAH / sumaGgalyupa sIdemamagniM saMpatnI saM kAzayAmi vahataM brahmaNA gRhairaporeNa cakSaSA prati bhUSeha devAn // mitriyeNa / paryANaddhaM vizvarUpaM yadasti syona sumaGgalI prataraNI gRhANAM suzevA patye zvazurAya patibhyaH savitA tat kRNotu // zambhUH / syonA zvazvai pra gRhAna vizemAn // zivA nArIyamastamAganimaM dhAtA lokamasyai syonA bhava zvazarebhyaH syonA patye gRhebhyH| dideza / tAmaryamA bhago azvinobhA prajApatiH syonAsyai sarvasyai vize syonA puSThAyaiSAM bhava / / prajayA vardhayantu / samaGgalIriyaM vadhUrimA sameta pazyata / AtmanvatyuvarA nArIyamAgan tasyAM naro vapata saubhAgyamasyai dattvA daurbhAgyaiviparetana / / yA darhArdo yavatayo yAzceha jaratIrapi / bIjamasyAm / sA vaH prajAM janayad vakSaNAbhyo bibhratI dugdhamRSabhasya retaH // vaqa nvasyai saM dattAthAstaM viparetana / / rukmaprastaraNaM vayaM vizvA rUpANi bibhratam / prati tiSTha virADasi viSNuriveha sarasvati / sinIvAli prajAyatAM bhagasya sumatAvasat // Arohat sUryA sAvitrI bRhateM saubhagAya kam // A roha talpaM sumanasyamAneha prajAM janaya patye ud va UrmiH zamyA hantvApo yoktrANi muJcata / asmai| indrANIva subudhA budhyamAnA jyotirapA mAduSkRtau vyenasAvaghnyAvazunamAratAm // uSasaH prati jAgarAsi // aghoracakSurapatighnI syonA zagmA suzevA suyamA devA agre nyapadyanta patnIH samaspRzanta tasvasta gRhebhyaH / vIrasUrdevRkAmA saM tvayaidhiSImahi | viSAmahi nUbhiH / sUryeva nAri vizvarUpA mahitvA prajAvatI sumanasyamAnA // patyA saM bhaveha // adevRghnyapatinIhadhi zivA pazubhyaH suyamA uttiSTheto vizvAvaso namaseDAmahe tvA / jAmisuvarcAH / prajAvatI vIrasUrdevRkAmA syonemamagniM miccha pitRSadaM nyaktAM sa te bhAgo januSA tasya gArhapatyaM spry| viddhi // uttiSThataH kimicchantIdamAgA ahaM tveDe abhibhUH apsarasaH sadhamAdaM madanti havirdhAnamantarA satatacA
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH sUrya ca / tAste janitramabhi tAH parehi namaste ' yt| nirdahanI yA pRSAtakyasmin tAM sthANAvadhyA gandharvartunA kRNomi // .. sajAmi // namo gandharvasva namase namo bhAmAya cakSuSe ca yAvatIH kRtyA upavAsane yAvanto rAjJo varuNasya kRnnmH| vizvAvaso brahmaNA te namobhi jAyA pAzAH / vyUddhayo yA asamRddhayo yA asmin tA apsarasaH parehi // sthANAvadhi sAdayAmi // rAyA vayaM sumanasaH syAmodito gandharvamAvI. yA me priyatamA tanUH sA me vibhAya vAsasaH / vRtAma | agantsa devaH paramaM sadhasthamaganma yatra tasyAgre tvaM vanaspate nIviM kRNuSva mA vayaM pratiranta AyuH / / riSAma / / saM pitarAvRtviye sRjethAM mAtA pitA ca retaso ye antA yAvatIH sico ya otavo ye ca tntvH| bhavAthaH / marya: iva yoSAmadhirohayainAM prajAM vAso yat patnIbhirutaM tannaH syonamupa spRzAt // kRNvAthAmiha puSyataM rayim // . uzatI: kanyalA imAH pitRlokAt patiM yatIH / A rohorumupa dhatsva hastaM pari pvajasva jAyAM ava dIkSAmamRkSata svAhA // sumanasyamAnaH / prajAM kRNvAthAmiha modamAnau bRhaspatinAvasRSTAM vizve devA adhArayan / dIgha vAmAyuH savitA kRNotu // varcI goSu praviSTa yat tenemAM saM sRjAmasi / / A vAM prajAM janayatu prajApatirahorAtrAbhyAM samana bRhsptinaa0| ktvaryamA / adurmaGgalI patilokamA bizemaM zaM tejo goSu praviSTaM yat tena // no bhava dvipade zaM catuSpade // devairdattaM manunA sAkametad vAdhUyaM vAso vadhvazca bRhsptinaa0| vastram / yo brahmaNe cikituSe dadAti sa id bhago goSu praviSTo yastena // rakSAMsi talpAni hanti / / bRhsptinaa| yaM me datto brahmabhAgaM vadhUyorvAdhUyaM vAso vadhvazca / yazo goSu praviSTaM yat ten0|| vastram / yuvaM brahmaNenumanyamAnau bRhaspate sAkami bRhsptinaa0| ndrazca dattam // payo goSu praviSTaM yat ten0|| syonAdhoneradhi budhyamAnau hasAmudau mahasA bRhaspatinAvasRSTAM vizve devA adhArayan / modamAnau / sugU suputrau sugRhI tarAtho jIvAvuH | raso goSu praviSTo yastenemAM saM sRjAmasi // Saso vibhAtIH // yadIme kezino janA gRhe te samanatiSU rodena navaM vasAnaH surabhiH suvAsA udAgAM jIva uSaso kRNvantogham / agniSvA tasmAdenasaH savitA ca pra vibhAtIH / ANDAt patatrIvAmukSi vizvasmAdena- manatAma sspri|| yadIyaM duhitA tava vikezyarudad gRhe rodena zumbhanI dyAvApRthivI antisumne mahivrate / / . kRNvatyagham / agnissvaa0|| ApaH sapta susruvurdevIstA no munycntvNhsH|| sUryAyai devebhyo mitrAya varuNAya ca / / / yajAmayo yAvatayo gRhe te samartipU rodena ye bhUtasya pracetasastebhya idamakaraM namaH // kRNvatIragham / agniSThA0 // ya Rte cidabhizriSa: purA jatrubhya aatRdH| yat te prajAyAM pazuSu yadvA gRheSu niSThitamaghakRdbhisaMdhAtA saMdhiM maghavA purUvasuniSkartA vidyutaM punH|| ravaM kRtam / agnivA tasmAdenasaH savitA ca pra. apAsmat tama ucchatu nIlaM pizaGgamuta lohitaM muJcatAm // .. .
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1004 vyavahArakANDam iyaM nAryupa brUte puulyaanyaavpntikaa| bhavAti / yamasya yo manavate sumantvane tamadhya dIrghAyurastu meM patirjIvAti zaradaH zatam // pAhyaprayucchan / ihemAvindra saM nuda cakravAkeva dmptii| kanyAdAnam / svrnnaavivaahH| prajayainau svastako vizvamAyurvyaznutAm // sraSTA duhitre vahatuM kRNoti tenedaM vizvaM bhuvanaM yadAsandhAmupadhAne yad vopavAsane kRtm| sameti / yamasya mAtA paryuhyamAnA maho jAyA vivAhe kRtyAM yAM cakrurAmAne tAM ni dadhmasi // vivasvato nanAza / / yad duSkRtaM yacchamalaM vivAhe vahatau ca yat / apAgUhannamRtAM maryebhyaH kRtvA savarNAmadhutat saMbhalasya kambale mRjmahe duritaM vayam // vivsvte| utAzvinAvabharad yat tadAsIdajahAdu saMbhale malaM sAdayitvA kambale duritaM vayam / dvA mithunA saraNyUH // abhUma yajJiyAH zuddhAH pra Na AyUMSi taarisst|| ___ anugamanam kRtrimaH kaNTakaH zatadana ya essH| iyaM nArI patilokaM vRNAnA ni padyata upa svA apAsyAH kezyaM malamapa zIrSaNyaM likhAt // martya pretam / dharma purANamanupAlayantI tasyai prajAM aGgAdaGgAd vayamasyA apa yakSma ni ddhmsi| draviNaM ceha dhehi // tanmA prApat pRthivIM mota devAna divaM mA anugamana niSedhaH prApadurvantarikSam / apo mA prApanmalameta igne yamaM udIrdhva nAryabhi jIvalokaM gatAsumetamupa zeSa mA prApat pitUMzca sarvAn // | ehi / hastagrAbhasya dadhiSostavedaM patyurjanitvamabhi saM tvA nahyAmi payasA pRthivyAH saM tvA nahyAmi saM babhUtha / / payasauSadhInAm / saM tvA nahyAmi prajayA dhanena bhAyA vastrasaMpat sA saMnaddhA sanuhi vAjamemam // anagnaMbhAvukA ha hotuzca yajamAnasya ca bhAryA amohamasmi sA tvaM sAmAhamasmyaktvaM dyaurahaM bhavanti yatraivaM. vidvAnetayA havirdhAnayoH pRthivI tvm| tAviha saMbhavAva prajAmA janayA- saMparizritayoH paridadhAti / vhai| anamaMbhAvukA AcchAdanabAhulyasaMpattyA namatvajaniyanti nAvagravaH putriyanti sudAnavaH / rhitaaH| . aibrAsA. ariSTAsU sacevahi bRhate vAjasAtaye // rAnaH vAvAtA jaayaa| rAtrau jAyAH patyurAkUtaM jaannti| ye pitaro vadhUdarzA imaM vahatumAgaman / 'te devA abruvanniyaM vA indrasya priyA jAyA te asyai vadhva saMpatlyai prajAvaccharma yacchantu // vAvAtA prAsahA nAmAsyAmevecchAmahA iti tatheti yedaM pUrvAgan razanAyamAnA prajAmasyai draviNaM tasyAmaicchanta sainAnabravItprAtarvaH prativaktAsmIti ceha dattvA / tAM vahantvagatasyAnu panthAM virADiyaM suprajA atyajaiSIt // (1) asN.3|31|5,18|1|53; sN.10|11 ti tenedaM (tItIdaM); ni.12|11. prabudhyasva subudhA budhyamAnA dIrghAyutvAya zata (2) asN.18|2|33; RsN.10|17|1 kRtvA (kRtvI) zAradAya / gRhAn gaccha gRhapatnI yathA so dIrgha dadhu (dadu); ni.12|10. ta AyuH savitA kRNotu // (3) asN.18|3|1; taiaa.6|1|3. sApiNDyavivAhadoSaH (4) asN.18|3|2; sN.10|18|8; taiaa.6|1|3; dumantvatrAmRtasya nAma salakSmA yad viSurUpA aagR.4|2|18; shaashrau.16|13|13; vaisuu.38|3; kausU. 8045, Rgvi.3|8|4. (1) asN.18|1|34; RsN.10|12|6. (5) aibaa.5|3. (6) aibaa.12|11. mm||
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1005 tasmAtstriyaH patyApicchante tasmAdu ruyanurAtraM / jAyAniruktiH ptyaavicchte| ___ annaM ha prANaH zaraNaM ha vAso rUpaM hiraNyaM iyaM vai purato dRzyamAnaivendrasya priyA jAyA sA pazavo vivAhAH / sakhA ha jAyA kRpaNaM ha duhitA vAvAtA madhyamajAtIyA / rAjJAM hi trividhAH striyasta- jyotirha putraH parame vyoman / trottamajAtermahiSIti nAma / madhyamajAtevAteti / patirjAyAM pravizati garbho bhUtvA sa mAtaram / adhamajAteH parivRktiriti / tasyAzca vAvAtAyAH prAsa- tasyAM punarnavo bhUtvA dazame mAsi jAyate / heti nAma rAjapriyatvAt / rAtrI rAjAbhiprAyaM vicAra- tajjAyA jAyA bhavati yadasyAM jAyate punaH / yituM zakyatvAtpareyuH prAtaHkAle vo yuSmAkaM pratyuttaraM AbhUtireSA bhUti/jametannidhIyate / vaktAsmi vakSyAmIti / yasmAdevaM tasmAlloke'pi priyAH / devAzcaitAmRSayazca tejaH samabharanmahat / striyaH sarvamavagantavyaM vRttAntaM ptyaavvNgntumicchnte| devA manuSyAnabruvanneSA vo jananI punH|| yasmAdviviktAvasare sarvamavagantuM suzakaM tasmAdu tasmA supatnI deva kAraNAtpriyA strI, anurAtraM rAtrisamaye vivikta- nitarAM paridhAnIyAM zaMsettathA ha patnyapracyAvelAyAM patyau srvmvgntumicchte| aibrAsA. vukA bhavatyanudAyitatarAM tathA ha palyanuddhatamanA 'senA vA indrasya priyA jAyA vAvAtA prAsahA iva bhavati / baam| patnIbhojanakAla: ! yazAnarhAH ptnyH| anekajAyApatirekaH / snuSAzvazurasaMbanbhaH antabhAjo vai ptnyH| 'snuSA zvazurAlajamAnA nilIyamAnaiti / ayajJiyA vai patnyo bahirvedi hi taaH| aprativAdinI patnI Apo varuNasya patnaya Asan / tA agnirabhyaaprativAdinI hAsya gRheSu patnI bhavati / dhyAyat / tAH samabhavan / tasya retaH praa'ptt| palyAH svasrapekSayA zreSThayam tddhirnnymbhvt| 'devAnAM patnIH zaMsatyanUcIraniM gRhapati indriyaM vai somapIthaH / indriyameva somapIthama* tasmAdanUcI patnI gaarhptymaaste| varundhe / tenendriyeNa dvitIyAM jAyAmabhyaznute / . tadAhU rAkA pUrvA zaMsejjAmyai vai puurvpeymiti| etadvai brAhmaNaM purA vAjazravasA vidAmakran / tattannA''dRtyaM devAnAmeva patnIH pUrvAH tasmAtte dve dve jAye abhyAkSata / ya evaM veda / zaMsedeSa ha vA etatpatnISu reto dadhAti | abhi dvitIyAM jAyAmaznute / yadagnirgArhapatyo'gninaivA''su tadgArhapatyena patnISu pUrvI duhyAjjyeSThasya jyaiSThineyasya / yo vA''gata: pratyakSAdreto dadhAti prjaatyai| zrIH syAt / aparau duhyAtkaniSThasya kAniSThineyasya / prajAyate prajayA pazubhirya evaM veda / yo vA bubhUSet / tasmAtsamAnodaryA svasA'nyodaryAyai / jAyAyA indraM duraH kavaSyo dhAvamAnAH / vRSANaM yantu anujIvinI jIvati / janayaH supatnIH / dvAro deviirbhito.vishnyntaam| . anekajAyApatirekaH suvIrA vIraM prathamAnA mahomiH / harizcandro ha vaidhasa aikSvAko rAjA'putra Asa (1) aibA.3331. tasya ha zataM jAyA bbhuuvuH| (2) zAbA.15/4. (3) shaabaa.16|7. (4) zAbA.2744. (5) tainaa.1|1|3|8. - (1) aibraa.12|11. (2) aibaa.12|11. (3) aibrA. (6) taibaa.1|3|10|2,3. (7) taibaa.2|18|1. * 12 / 13, (4) ainaa.13|13. (5) aibrA.331 (8) taibaa.2|6|8|2.
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1006 vyavahArakANDam 'tisro devIrhaviSA vrdhmaanaaH| indraM juSANA vRSaNaM / dazahotAraM purastAbyAkhyAya / caturhotAraM dakSina patnIH / acchinnaM tantuM payasA srsvtii| NataH / paJcahotAraM pazcAt / SaDDhotAramuttarataH / iDA devI bhAratI vizvamUrtiH / saptahotAramupariSTAt / saMbhAraizca patnibhizca mukhebhUriti mahiSI / bhuva iti vaavaataa| suvariti 'lNkRty| A'syA) vnaaj| tA5 hodIkSyovAca / parivRktI / eSAM lokAnAmabhijityai / upa mA vartasveti / ta hovAca / bhogaM tu ma patnayo'bhyaJjanti / zriyA vA etadrUpam / yatpa AcakSva / etanma AcakSva / yatte pANAviti / tnayaH / zriyamevAsmintaddadhati / tasyA u ha trInvedAnpradadau / tasmAd ha striyo subhagAH striyaH / bhogamaiva hArayante / / catuH zikhaNDA yuvatiH supezAH / ghRtapratIkA daivavivAhaH / strIsaMbhogaH anye guNAzca kaamynte| .. bhuvanasya madhye / mama'nyamAnA mahate saubhagAya / sakUtimindra sacyutim / sacyutiM jaghanacyumahyaM dhukSva yajamAnAya kAmAn / | tim / kanAtkAbhAM na Abhara / prayapsyanniva patiprItikAmanA sakthyau / yoM kAmayeta duhitaraM priyA syAditi / tAM niSTayA- __vi na indra mRdho jahi / kanIkhunadiva sApayan / yAM dadyAt / priyaiva bhavati / naiva tu punraagcchti| abhi naH suSTutiM naya / prajApatiH striyAM yshH| yajJe patnyA jAro nirdeSTavyaH musskyorddhaatspm| kAmasya tRptimAnandam / patnI vAcayati / medhyAmevainAM karoti / atho| tasyAgne bhAjayeha mA / modaH pramoda AnandaH / tapa evainAmupa nayati / yajjAra santaM na prbruuyaat| muSkayornihitaH sapaH / mRtveva kAmasya tRpyANi / priyaM jJAti5 rundhyAt / asau me jAra iti dakSiNAnAM prtigrhe| nirdizet / nirdizyaivainaM varuNapAzena grAhayati / manasazcittamAkUtim / vAcaH satyamazImahi / apatnIko yajJAnaha: pazUnA rUpamannasya / yazaH zrIH zrayatAM mayi / ayajJo vA eSaH / yo'patnIkaH / na prajAH yathA'hamasyA atRpaya striyai pumAn / yathA strI - prajAyeran / tRpyati pu-si priye priyA / evaM bhaMgasya tRpyANi / pativazIkaraNam / yajJasya kAmyaH priyaH / dadAmItyagnirvadati / tatheti prajApatiH soma rAjAnamasRjata / taM trayo vedA vAyurAha tat / hanteti satyaM candramAH / AdityaH anvamRjyanta / tAn haste'kuruta / atha ha sItA satyamomiti / ApastatsatyamAbharan / yazo yajJasya saavitrii| soma rAjAnaM cakame / zraddhAmu sa dakSiNAm / asau me kAmaH samRdhyatAm / ckme| sA ha pitaraM prajApatimapasasAra / ta prajApatirityAdimantraSaTkasya kanyApratigrahe. vinihovAca / namaste astu bhgvH| upa tvA'yAni / pra yogamAha baudhAyana:- artha yadi dakSiNAbhiH saha dattA / svA pdye| somaM vai rAjAnaM kaamye| zraddhAmu sa kAma- syAnnAtra varAn prahiNuyAttA pratigRhNIyAtprajApatiH striyAM yata iti / tasyA u ha sthAgaramalaGkAraM klpyitvaa| yaza ityetAbhiH SaDbhiranucchandasam" iti / Apa stambamatAnusAriNastu vadhvoH zirasi taNDulaprakSepe vini(1) taibrA. 2 / 6 / 8 / 3,4. (2) taibaa.39|4|5. yogamAhuH / / taibrAMsI. (3) taibraa.3|9|418. (4) taibaa.1|2|1|27.:. supatnI (5) taibrA. 115 / 2 / 3. (6) taibaa.1|6|5|2. ' asya snuSA zvazurasya praziSTim / sapatnA vAcaM (7) tainaa.2|2|2|6,3|3|3|1. ..... (8) baa.2|3|10|1-3. (1) taibaa.2|4|6|4-7. (2) tainaa.46|12
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1007 manasA upAsatAm / snuSA sapatnAH zvazuro- kathaM bhagavati mama duhiteti yA amUrapsvAhutIra'yamastu / hauSIghRtaM dadhi mastvAmikSAM tato mAmajIjanathAH 'saM jAspatya suyamamAkRNuSva / sAzIrasmi / tayAcaMchAmyaMzvacAra prajAkAmaH / a? vA eSa AtmanaH yat ptnii| tayemAM prajAti prajajJe yeyaM manoHprajAtiryAmvenayA yathA ha vai yoSA suvarNa hiraNyaM pezalaM bibhratI kAM cAziSamAzAsta sAsmai sarvA smaayt| .. ruupaannyaaste| sApiNDye vivAhaH striyai cAbhAra5 samRdhyai / tadvA'etat / samAna eva karmanvyAkriyate indrANIvAvidhavA bhUyAsam / aditiriva suputraa| tasmAdu samAnAdeva puruSAdattA cAdyazca jAyete' asthUri tvA gArhapatya / upaniSade suprajAstvAya / id hi caturtha puruSe tRtIye saMgacchAmaha'iti saM patnI patyA sukRtena gacchatAm / yajJasya videvaM dIvyamAnA jAtyA Asata'etasmAdu tt| yuktau dhUyovabhUtAm / saMjAnAnau vijhtaamraatiiH| yasmAdetatsamAne abhinne vyUhanakarmaNi vilakSaNadivi jyotirajaramArabhetAm / mAkriyate'bhivyajyate bhoktRtvaM bhogyatvaM ca tasmAdya___jAyAyA yajJAGgatvam / strINAmabalatvam / jJAnukAreNa bhUteSvapi samAnAdabhinnAtpuruSAt bhoktA taddha smaitatpurA jAyaiva haviSkRdupottiSThati / / patiH bhogyazca bhAryA jAyate / yathA samAne karmaNi yadyapi bahavya iva striyaH sArdha yanti ya eva jahUpabhRtau / idaM hi adhunApi jAtyA (samA)na tAsvapi kumAraka iva pumAn bhavati sa eva tatra jAtIyAH dIvyamAnA ramamANAH parituSTAntaHkaraNAH prathama etyanUcya itarAH / nAkAryakariNa ivA paridyanA Asate kathaM dIvyamAnAH / * jaMghanA? vA'eSa yajJasya ytptnii|| videvam / divervyavavahArArthasya anyo'nyaM bhoktAro asti vai palyA amedhyaM yadabAcInaM naabheH| bhogyaiH saha bhogyA bhoktabhiH saha dIvyAmahe vyavahRtya - nAntavedyAsAdayedato vai devAnAM patnIH saMyA- vyavahRtya (2) / idaM pratyakSameva vivAhena vayaM saMgacchAjayantyavasabhA aha devAnAM patnIH karoti paraH mahe, ekasmAdeva puruSAnmUlabhUtAdutpadya punarekakuTumbApu so hAsya patnI bhavatIti tadu hobAca yAjJa rambheNa samAnApatyArambheNa ca saMyujyAmahe iti bhataNAM valkyo yathAdiSTaM patlyA astu kastadAdriyeta yoSitAM cAbhimAtravacanam / evaM vyavahAraM dIvyamAnA yatparaH pusA vA patnI svAdyathA vA yajJo Asate'tha ke punaH saMgacchAmaha'ityAhuH kimanantara vediyajJa AjyaM yajJAdyajJaM nirmimA'iti tasmAda eva puruSe netyAha caturthe tRtIye vA, vAzabdo'na tavedyevAsAdayet / lupta nirdiSTo draSTavyaH / caturthe saMgacchAmaha'iti manoH svaduhitA vivAhaH / saurASTrANAM vyavahAraH tRtIye saMgacchAmaha'iti dAkSiNA tyAnAM te hi mAtuladuhitRSu pitRSvasUputreSu saMgacchante / tAha manuruvAca kAsIti / tava duhiteti harivAmibhASyam (1) taibaa.2|4|1|1,2|5|2|4. . puruSasaMnidhau na strINAM bhojanam se yatra devAnAM patnIryajati / tatpurastAttiraH (2) taibaa.3|3|3|5. (3) taibaa.3|3|4|5. (4) taibaa.3|12|2|9. (5) taibaa.3|7|5|10,11. * tasmAtsamAnAdeva puruSAdattA cAdyazca jAyata uta hi (3) shbaa.1|1|4|13. (7) shbaa.1|3|1|9. tRtIye(5) puruSa saMgacchAmahe caturthe saMgacchAmaha iti videyaM (8) shbaa.113|1|12,2|5|2|29,5|2|18, dIvyamAnA Asate jAtIyA asya sma iti / . .. (9) .3 / 1 / 13,5 / 2 / 1 / 8. kANvaMzatapathabAkSaNam (10) shbaa.1|3|1|21. (11) shbaa.1811|9,10. (1) shbaa.128|3|6, (2) shnaa.169|2|12... vya. kA. 127
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1008 vyavahArakANDam karotyupa ha vai tAvadevatA Asate yAvanna samiSTa- " kRtyArUpa mupazeSa'AvAmanuprehIti sA hovAca yajurjuhvatIdaM nu no juhvatviti tAbhya evaitattiraH yasmai mAM pitAdAnnaivAhaM taM jIvanta hAsyAmIti karoti tasmAdimA mAnuSya striyastira ivaiva tddhaaymRssiraajjnyau| puraso jighatmanti yA iva tu tA iveti hai smAha Atmano'rtha jAyA / supatnI / prajAyai jAyA / yAjJavalkyaH / se rokSyan jAyAmAmantrayate / jAya'ehi svo dampatIsaMbandhaH rohAveti rohAvetsAha jAyA tadyajjAyAmAmantra, patiM vA'anu jaayaa| yate'? ha vA'eSa Atmano yajjAyA tasmAdyAvaatha yasmAnna kRttikAsvAdadhIta / 'rmANA5 ha jAyAM na vindate naiva tAvatprajAyate'sarvo hi bA'etA agre patnya AsuH saptarSInu ha sma vai tAvadbhavatyatha yadaiva jAyAM vindate'tha prajAyate pura'rdhA ityAcakSate tA mithunena vyAya'ntAmI tarhi hi sarvo bhavati sarva etAM gatiM gacchAnIti yuttarAhi sapta'rSaya udyanti pura etA azamiva vai tasmAjAyAmAmantrayate / / sadyo mithunena vyuddhaH sa nenmithunena vyadhyA'iti yo vA aputrA patnI sA parivRttI / tasmAnna kRttikAsvAdadhIta / yA vA'aputrA patnI sA niRtigRhiitaa| - yaze patnyA jAro nirdeSTavyaH na vai yoSA kaMcana hinasti / / : atha pratiprasthAtA pratiparaiti / sa patnImudA- "sinIvAlI sukapardA sukurIrA svaupazeti / neSyanpRcchati kena carasIti varuNyaM vA'etatstrI yoSA vai sinIvAlyetadu vai yoSAyai samRddha rUpaM karoti yadanyasya satyanyena caratyatho nenme'ntaH- yatsukapardA sukurIrA svaupshaa|| zalpA juhavaditi tasmAtpRcchati niruktaM vA'enaH "yaiva prathamA vittA sA mhissii| kanIyo bhavati satya hi bhavati tasmAdveva pRcchati gandharvApsarobhyo juhoti / gandharvApsaraso hi sA yanna pratijAnIta jJAtibhyo hAsyai tadahita bhUtvodakAmanatho gandhena ca vai rUpeNa ca gandharvAsyAt / psarasazcaranti tasmAdyaH kazca mithunamupapraiti gandhaM vivAhAnantaraM patigRhAnivRttiH kAmyate caiva sa rUpaM ca kaamyte| mithunAni juhoti / .. teMdu hApi kumAryaH priiyuH| bhagasya bhajAmahA' mahA mithunAdvA'adhi prajAtiyoM vai prajAyate sa rASTra iti yA ha vai sA rudrasya khasAmbikA nAma sA | bhavatyarASTraM vai sa bhavati yo na prajAyate tadyanmithuha vai bhagasyeSTe tasmAdu hApi kumAryaH parIyubhagasya | nAni rASTraM bibhrati / bhajAmahA'iti / tAsAmutAsAM mantro'sti / " anekajAyApatirekaH' dhyambakaM yajAmahe sugandhi pativedanam / uvA pu' se pUrvasmai juhoti / atha strIbhyaH pumA saM rukamiva bandhanAdito mukSIya mAmuta iti sA tadvIryeNAtyAdadhAtyekasmA'iva puse juhoti bahIyadita ityAha jJAtibhyastadAha mAmuta iti pati bhya iva strIbhyastasmAdapyekasya puso bahvayo jAyA bhyastadAha patayo hyeva striya pratiSThA tasmAdAha | bhavantyubhAbhyAM vaSaTkAreNa ca svAhAkAreNa ca mAmuta iti| yAvajjIvaM pitRdattapateratyAgo dharmaH puse juhoti svAhAkAreNaiva strIbhyaH pumA5. sameva tadvIryeNAtyAdadhAti / tau (azvinau) hocatuH / sukanye kamimaM jINi (1) shbaa.5|2|1|10. (2) shbaa.5|3|1|13. (2) shbaa.1|9|2|14. (2) shbaa.2|1|2|4. / (3) shbaa.6|31|39. (4) shbaa.6|5|1|10. .. (3) shbaa.2|5|2|20. (4) shbaa.2|6|2|13,14. / (5) shbaa.6|53|1. (6) shbaa.9|4|14,5.. . (5) shbaa.4|1|5|9.. . (7) shbaa.9|4|1|6.
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1009 strIpuruSANAM vividhadharmAH catasrazca jAyAH kumArI pazcamI catvAri ca jAyAyA ante nAzrIyAdvIryavAnhAsmAjjAyate shtaanynucriinnaam| niSThiteSu pAnnejaneSu / mahiSIvIryavantamu ha sA janayati yasyA ante nAznAti / mazvAyopanipAdayantyathainAvadhiva saMprotadetaddevavrataH / rAjanyabandhabo manuSyANAmamAM gopAyanti tasmAdu teSu vIryavAnjAyate / urvazI hApsarAH purUravasamaiDaM cakame ta ha vindamAnovAca triH smapAho vaitasena daNDena hatAdakAmA sma mA nipadyAsai mo sma tvA na darzameSa vai na strINAmupacAra iti / rNuvanti svarge loke prorNuvAthAmityeSa vai svarge : loko yatra pazu saMjJapayanti nirAyatyAzvasya : ziznaM mahiSyupasthe nidhatte vRSA vAjI retodhA: reto dadhAtviti mithunasyaiva sarvatvAya / tayoH - zayAnayoH / azvaM yajamAno'bhimethatyutsakthyAH ava gudaM dhehIti taM na kazcana pratyabhimethati nedyajamAnaM pratipratiH kazcidasaditi / athA-dhvaryuH kumAramabhimethati / kumAri haye - haye kumAri yakAsako zakuntiketi taM kumArI pratyabhi methatyadhvaryo haye - haye'dhvaryo yakossakau zaku : ntaka iti / atha brahmA mahiSImabhimethati | mahiSiH huye huye mahiSi mAtA ca te pitA ca te'yaM vRkSasya: rohata iti tasyai zata N rAjaputryo'nucaryo bhavanti tA brahmANaM pratyabhimethanti brahmanhaye- ye brahmanmAtA : ca te pitA ca te'gre vRkSasya krIData iti / athodgAtA : vaavaataambhimethti| vAvAte haye - haye vAvAta 'UrdhvAmenAmucchrApayeti tasyai zata rAjanyA anucaryo bhavanti tA udgAtAraM pratyabhimethantyudgAtarhayehaya'udgAtarUrdhvamenamucchrayatAditi / atha hotA parivRktAmabhimethati / parivRkte haye - haye parivRkte yadasyA a hubhedyA iti tasyai zata N sUtagrAmaNyAM duhitaro'nucaryo bhavanti tA hotAraM pratyabhimethanti hotarhaye - haye hotaryaddevAso lalAmagumi / pAlAgali atha kSattA pAlAgalImabhimethati / ye haye pAlAgali yaddhariNo yavamatti na puSTaM pazu manyata'iti tasyai zataM kSAtrasaMgrahItRRNAM duhi strIpuruSANAM saMbhogasaMvAdaH "saMjJapteSuH pazuSu patnyaH pAnne janairudAyanti taro'nucaryo bhavanti tAH kSattAraM pratyabhimethanti kSattarhaye - hayeM kSattaryaddhariNo yavamati na puSTaM bahu manyata'iti / vaiNaM sakhyamasti / dvA etatstrINAM karma yadUrNAsUtram / tasmAdetasya yajJasya / vratameva dIkSA vRSo vai vrataM yoSA dIkSA vRSA satyaM yoSA zraddhA vRSA mano yoSA 'vAgvRSA patnyai yajamAnastasmAdyatraiva pati statra jAyAtho yajJamukha eva tanmithunAni karoti prajAtyai / anekajAyApatirekaH mahiSyabhyanakti... ...vAvAtA... parivRktA / patnyo'bhyaJjanti / zriyai vA'etadrUpaM yatpatnyaH // catasro jAyA upaklRptA bhavanti / mahiSI vAvAtA parivRktA pAlAgalI sarvA niSkinyo'laGkRtA mithunasyaiva sarvatvAya tAbhiH sahAgnyagAraM prapadyate pUrvayA dvArA yajamAno dakSiNayA patnyaH / sAyamAhutyA N hutAyAm / jaghanena gArhapatyamudaGvAvAtayA saha saMvizati tadevApI - saMvizanti so'ntarorU'asaMvartamAnaH zete'nena tapasA svasti saMvatsarasyodRcaH samazravA'iti / tarAH ** (1) zA. 10/5/2/9,10. (2) zabbA. 11151111. (3) zA. 11 / 5 / 119. (4) zA. 12/7/2 / 11. (5) zabbA. 12 / 8 / 226. (6) shbbaa.13|2|6|4-7. (7) zatrA. 13|4|118, 9. (<) TETT.?3141218-6. * etatsadRzavacanAni yathA taisaM. 7|4|19|3; kArsa. 4181 maisaM. 3 / 12 / 16 zumA. 23 / 24; taibrA. 3 / 9 / 7 / 41 zabbA. 13 / 2 / 9 17; Azrau. 1016 | 101 zAzrau. 164 / 1.
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyabahArakANDam 2 bhAtmano'rtha bhAryA / anekjaayaaptirekH| " sveti / sA bravIna vaitaM vindAmi yena saMbhaveyam , -se vai naiva reme / tasmAdekAkI na ramate sa tvayaiva saMbhavAnIti / sA vai punISvetyabravIt , dvitIyamaicchatsa haitAvAnAsa yathA strIpumA sau apUtA vA asIti / sA'punIta yadidaM viprA saMpariSvaktau / sa imamevAtmAnaM dvedhA pAtayat / vadanti tena / tataH patizca patnI cAbhavatAM tasmAdidamardhavRgala- 'seyaM RgidaM sAmAbhyaplavata / tAmapRcchat kA miva sva iti ha smAha yAjJavalkyastasmAdayamA- tvamasIti / sAhamasmItyabravIt / athavA'hamamo. kAza striyA pUryata'eva tA samabhavattato manuSyA smIti / tad yat sAcAmazca tat sAmnaH saamtvm| ajAyanta / tau vai saMbhavAveti / netyabravIt svasA vai mama tva- Atmaivedamagra AsIt / eka eva so'kAmayata masi / anyatra mithunamicchasveti / .. jAyA me syAdatha prajAyeyAtha vittaM me syAdatha karma sA parAplavata mithunamicchamAnA sA samAH kurvIyetyetAvAnvai kAmo necchaMzca nAto bhayo vinde- sahanaM saptatiH paryapravata / tadeSa zlokaH-strI ttasmA dapyetayaMkAkI kAmayate jAyA me syAdatha smaivAgre saMcaratIcchantI salile patim / samAH prajAyeyAtha vittaM me syAdatha karma kurvIyeti sa sahasraM saptatistato'jAyata pazyata / iti / asau yAvadapyeteSAmekaikaM na prApnotyakRtsna eva tAva- | vA AdityaH pazyataH eSa eva tadajAyata / etena nmanyate / hi pshyti| sAvitvA nyaplavata / sAbravInna vai * atha ha yAjJavalkyasya dve bhAyeM bbhuuvtuH| taM vindAmi yena saMbhaveyam / tvayaiva saMbhavAmaitreyI ca kAtyAyanI ca tayorha maitreyI brahmavAdinI niiti| sA vai dvitIyAmicchasvatyabravIna vai maiko'babhUva strIprajJeva kaatyaaynii| dyasyasIti / sA dvitIyAM vitvA nyaplavata, tRtIyAstriyamadha upasIta zrISA / micchasvetyabravInno vAva mA dve udyasyatha iti / sA . jyeSTho jyaiSThineyastuvIta / tRtIyA vitvA nyaplavata / so'bravIdatra vai mo'yaM- etAvAn puruSo yadAtmA prajA jaayaa| syatheti / "taM patnyo'paghATilAbhirupagAyantyAtvijyameva ati tisro brAhmaNAyanIssahazI ricyate ya tatpanyaH kurvanti saha svarga lokamayAmeti / | evaM veda / . apghaattilaabhirviinnaavishessaiH| tAsA. sadRzAtsadRzI prajA / sapiNDavivAhaH / bAlabhAryA / : bhrAtRbhaginyorvivAhaH / anekjaayaaptirekH| anekajAyApatirekaH / ptivrtaa| seyaM RgasminsAman mithunamaicchata, tAmapu yAdRzasyo ha vai reto bhavati tAdRzaM saMbhacchat kA tvamasIti / sAhamasmItyabravIta,athavA- vati / yadi vai puruSasya puruSa eva yadi gorgau'ahamamosmIti / tadyat sAcAmazca tatsAmAbhavat reva, yadyazvasyAzva eba, yadi mRgasya mRga eva / tat sAmnassAmatvam / tau vai saMbhavAveti, netyaba- yasyaiva reto bhavati tadeva sNbhvti| vIt, vasA vai mama tvamasyanyatra mithunamiccha- tadetanmithunaM yad vAk ca prANazca / mithunaM RksAme / AcaturaM vAva mithunaM prajananam / - (1) shbaa.14|4|2|4,5; bRu.1|4|3. (2) shbaa.14|4|2|30 bRu.1|4|17. maeNTacIhateSu kuruSvATikyA saha jAyayoSastiha (3) shbaa.14|7|3|1; bRu.4|5|1. cAkrAyaNa ibhyagrAme pradrANaka uvAca / / (4) shbaa.14|9|4|2. (5) taabaa.2|12. __ tadyabravIdAbhirvA ahamidaM sarva janayiSyAmi (6) taabaa.3|4|3:3|13|3. (7) taabaa.5|6|8; (1)jaiubaa.1|56. (2) jaiubaa.1|57. (3) jaiubaa.33|4. (8) jaiubA.1154. (4) chaau.1|10|1.. (5) gobaa.1|1|2. .
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIdharmAH yadidaM kiJceti, tasmAjAyA abhavastajjAyAnAM (2) jAtyA kulena ca sadRzIm / gaumi. jAyAtra paccAsu puruSo jaayte| . asmaanprvrairvivaahH| ... 'tisRbhihi sAma saMmitaM bhavati / tasmAdekasya (1) samAna ekaH pravaro yeSAM taiH saha na vivAhaH / vahayo jAyA bhavanti, na haikasyA bahavaH saha- tadyathA hritkutspinggshngkhdrbhhaimkbhvaanaamaanggirsaaptyH| mbarISayauvanAzveti / hArItaH kautsI nodvahedityAdipatnI vai dhAyyA sA nIcaistarAmiva zaMstavyA'- pravaraprapaJca ApastambIye drssttvyH| -- gaumi. prativAdinI haivAsya gRheSu patnI bhavati / (2) asyApavAdaH-samAnapravaratvaM samAnArSeyaMtA, yatkumArI mandrayate ydyossitptivrtaa| tadabhAvaH asamAnapravaratvaM, tairasamAnapravarairvivAhaH ariSTaM yatkiMca kriyate agnistadanu vedhati / / krtvyH| asamAnapravarAmiti vaktavye evamabhidhAnaM - kumArI vivAharahitA / yatpApaM puruSasaMbhogarUpa- yadi mAtRpakSataH sagotrA bhavaMti tadAnImapi doSAmuddizya / mandrayate harSa karoti / yatpApaM parapuruSasaMbhoga- bhAvajJApanArtham / evaJca pitRpakSata eva saMgotrAprati rUpamuddizya / pativratApi / yatpApaM bhartRsaMyogAbhAvena ghedhH| tathA ca manu:-'asapiNDA ca yA mAturasagotrA dehatyAgarUpamuddizya / aiAsA. ca yA pituH' ityAdi / mabhA. yaGge vAmadevyavratam . . OMvaM saptamAtpitabandhubhyaH / biijinshc| mAtRna kAMcana pariharettadbatam / bandhubhyaH paJcamAt / gautamaH - (1) pitaramArabhya tadvandhuvarge gaNyamAne saptamAcchi__ vivAhe kanyAyAH jAtipravarAdisApiNDyAdivicAraH / rasa Urva jAtAM kanyakAmudhet / mAtaramArabhya tadvandhugRhasthaH sadRzIM bhAyAM vindetAnanyapUrvA yavIya- varge gaNyamAne paJcamAcchirasa Urdhva jAtAmudhet / - siim| bIjinazca saptamAdUrdhvamiti cakArAsidhyati / yathA (1) sAMprataM gRhasthasya dharmA vaktabyA ityata Aha- kSetrI vanthyo rugNo vA devaraM prArthayate mama kSetre putragRhasthassadazImiti / gRhastha iti bhAvisaMjJayA vyapa- mutpAdayeti / yadvA saMtAnakSaye vidhavAM guravo niyuJjate. dezaH, snAtakasya yAvatpANigrahaNaM tAvada viruddhasya dRSTaM vicitravIryakSetre satyavatIvAkyAdyAso dhRtarASTA. gRhasthadharmasya pravezArthaH / sadRzIM jAtyA na kultH| dInutpAditavAniti / yathA'ha yAjJavalkyaH -aputreNa 'vidyA praNaSTA punarabhyupaiti jAtipraNAze tviha sarva- parakSetre niyogotpAditaH sutH| ubhayorapyasau rikthI naashH| kulApadezena yathA'bhipUjyA tasmAtkulInAM / piNDadAtA ca dhrmtH|| iti / tadviSayametadvIjinazceti / striyamudvaheta' // smRtyantare utkRSTakulAyA evAdhigama gaumi. zravaNAt / bhAryA bharaNIyAM lakSaNayuktAmityarthaH / | (2) bIjinazceti / anenAsamAnapravaratvena prAptau vindeta yaacetetyrthH| ananyapUrvAmanyasya vAcA'pya- satyAM prtissedhH| . dttaamityrthH| yavIyasImAtmano ddInavayasImityarthaH / kanyAvivAhakAla: mabhA. praidAnaM praagRtoH| RtudarzanAt prAgeva kanyA deyaa| gaumi. * vaidiko vivAhavidhistathA smRtyukto'STavivAhaviSayakaH bhanyazca vivAhavidhiH nAtra saMgRhItaH / saMskArakANDe ___x zeSaM mabhAvat / * zeSaM gaumivat / saMgrahISyate / (1) gauth.4|2; mabhA. gaumi.412; samu.118. (1) gobaa.2|3|20. (2) gobaa.2|3|22. (2) godh.4|3-5; mabhA. gaumi.4|3; samu.118. (3) aiaa.1027|4. (4) chaau.2|13. (3) maudh.18|22, goraa.1|4; mabhA; gaumi.18|| ' (5) gaudh.4|1; mabhA; gaumi.4|1; samu.118. 21 mmu.9|4. mabhA.
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaumi. 1012 vyavahArakANDam aprayacchan dossii| | zayA' ityaadi| * +mabhA. tasminkAle prayacchan pitrAdirdoSavAn bhavati / kaoNpavAna bhvti| / naaticreddhaarm| (1) evaM ca dharmAdanyatra kAmacAre prApta AhaprAgvAsasaH prtiptterityeke| nAticarediti / bharturanuzayA vinA tatpratiSiddhA vA durvijJeyatvAhatoH vAsasaH pratipatteH prAgdadyAt, yadaiva na kvacidapi pravartetetyarthaH / patimiti vaktavye yo yo lajjitA tadaiva dadyAdityarthaH / evameke manyante / bharaNaM karoti taM taM pratyevamiti bhartugrahaNam / mabhA. varasaMbhavato viklpH| mabhA. (2) bhartAraM nAtikAmedbharturanyaM manasA'pi na cintazrInkumAyUtUnatItya svayaM yujyetAninditenotsRjya yet / gaumi. pitryAnalaMkArAn / vaakckssuHkrmsNytaa| - yadi kanyAM pitrAdirna dadyAttatastrInRtUnatItya svaya- yAvadarthasaMbhASiNI vArasaMyatA / prekSakAdInAmamevAninditena kulavidyAzIlAdiyuktena bharnA yujyeta prekSiNI ckssuHsNytaa| svakuTumbArthakarmavyatiriktAnAM pitryAnpitRkulAyAtAnalaMkArAnutsRjya / gaumi. karmaNAmakI karmasaMyatA / evaMbhUtA syAt / *gaumi. strIdharmAH mRte bhartari niyogavidhiH asvatantrA dharma strii| aptirptylipsrdevraat| sAmAnyA viziSTAzcAzramadharmA uktAH / striya (1) atha nAticaredbhartAramityasyApavAdaH-apatiidAnIM vaktavyA ityAha-asvatantreti / asvatantrA riti / anapatyAyA yasyAH patirmataH sA'patyaM lipsamAnA parAdhInA dharme pAralaukike bha; sahAsyA dharmAdhikAraH, satI devarAllipset / patyubhrAMtA devaraH kaniSTha ityuna tu puruSavat svAtantryeNa / pdeshH| gaumi. nanu ca zrautasmArtAnAM puruSoddezena vihitatvAt (2) apatiravidyamAnabhartakA ayogyapatirvA / svAtantryeNa striyAH prAptyabhAvAt prtissedhaanuppttiH| tathA ca bRhaspatiH naSTe mRte pravrajite kIbe'tha patite athocyeta asvAtantryavacanaM sahadharmakriyAyAM striyA ptau| paJcasvApatsu nArINAM patiranyo vidhIyate // iti / api phalamastItyevamarthamiti, tadayuktam , sahadharma- | apatyalipsuH yadyanapatyA satyapatyamicchati punardevarAducAriNItvAdevAsyArthasya labdhatvAt / tathA asva. tpAdayedityarthaH / devaro bhartujyeSTho yviiyaanvaa| mabhA. tantreti na jJAyate kiMtantrayA anayA bhavitavya- guruprasUtA nartumatIyAt / miti / bhatradhInayeti cet na, upariSTAt 'nAti (1) kena vidhinotyAdayedityAha-guruprasUteti / caredbhAram' ityanena bhartaparatantratvasya vkssymaanntvaat| gurubhiranujJAtA, bhartapakSaH pitRpakSaizca niyuktetyarthaH / RtuM tenAvyabhicAro vakSyata iti cet na, (ca) aticA- nAtIyAt RtukAlAdanyatra na yujyatetyarthaH / tatrApyekarasya dharmArthakAmaviSayasya prtissiddhtvaaditi| tatrocyate smindine yadi garbhotpattirbhavati, tatraiva bhavati no cettaupavAsadAnAderdharmasAdhanasya bharturanujJAyAM satyAM striyAH smin Rtau na bhavatIti / yathA talavakArANAM brAhmaNaMprApaNArtho'yamArambhaH, Azramadharmasya bhartRdvAreNa prApta- 'yadvA prathamamaho retaH sicyate sa garbhaH saMbhavati, ato tvAt / tathA ca zaGkhavacanaM yaddarzita 'kAmaM tu bharturanu- yattataH sicyate mudhaiva tatparAsicyate' iti / tatrApi ___ + gaumi. mabhAvadbhAvaH / * mabhA. gaumivat / (1) gaudh.18|23; mabhA; gaumi.18|22. (1) gaudha.1812; mabhA. gaumi.1812. (2) gauss.18|24 mamA. gaumi.18|23. (2) gaudh.18|3; mabhA.; gomi.18|3. (3) gauca.18121; mabhA. gaumi.18|20. (3) gaudha.1814; mabhAH; gaumi.18||4. (4) gaudha.1831 mamA gaumi.181. (4) gaudha.1815; mabhA. gaumi.1815.
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1013 ghRtenAbhyajyeti draSTavyam / yathAhozanA---'niyukta niyogaM kArayitvA apatyamutpAdayedityabhiprAyaH / kuta: ? sarvAGgaghRtAbhyaktAM ghRtena sarvAGgamAtmAnamabhyajya gacchet' 'aniyuktAyAmutpanna utpAdayituH putro bhavatItyAhuH' iti| ipti vasiSThasmRtidarzanAt / mabhA. (2) gurubhiH patipakSaiH pitRpakSairvA / xgaumi. zrUyamANe'bhigamanam / 'pinnddgotrrssisNbndhebhyH| (1) yadA tu bhartA zrUyate tasmindeze sthita iti tadA (1) piNDasaMbandhaH sapiNDaH / gotrasaMbandhaH sa- tamabhigacchet / gaumi. gotraH / RSisaMbandhaH samAnaprabarA hritkutsaadyH| (2) SaDvarSAdUrdhvaM yadi bhI zrayamANo bhavati etebhyaH krameNApatyaM lipseta / gaumi. tasmin zrUyamANe tamevAbhimukhyena gacchet, nAnyasmA(2) uttarasUtre vAzabdasyAbhAvavaikalpikArthasyAnu- dptymutpaadyeditybhipraayH| mabhA. karSaH / tatazcAdhikArAdevarAbhAve sapiNDamAtrAdapyapatya- prejite tu nivRttiH prasaGgAt / lipsuH syAt / tadabhAve sagotramAtrAt / atra sagotra- (1) yadi tu bhartA pravrajito bhavati mokSAzrayaM prApto zabdena samAnodako draSTavyaH, 'saMnikRSTa saMnikRSTaM gRhNI- bhavati tadA sarvasmAtprasaGgAnnivRttiH / svayamapi nivRttiyAt' iti smRtyantaradarzanAt / RSisaMbandhAt RSi- mukhI saMyataiva syAditi / gaumi. saMbandhAH svkulyaaH| . mabhA. (2) yadi prabajito bhartA bhavati tasmin prasaGgAttaM yonimaatraadvaa| prati gamanAnivRttiH taM prati na gacchedityarthaH / athavA (1) atra smRtyntrm| sarvobhAve yonimAtrAd prasaGgAdapatyotpAdanAnnivRttiH, apatyaM notpAdayet / brAjhaNajAtimAtrAditi / gaumi. tuzabdo vishessaarthH| yadi bharturapatyotpAdanAbhilASo'sti (2) sarvAbhAve brAhmaNajAtimAtrAdvA / mAtrazabdo tadAnImapatyamutpAdayet / abhilASAbhAve notpAdayet dharmavAcI tatazca guNavadabhAve nirguNAditi dravyam / saMyatayA bhavitavyamityeke varNayanti / pratrajite apatyaM pRthagrahaNaM kRtrIne sati paragAmitvapratiSedhArtham | notpAdayet / tuzabdAt svayamapi pravrajet , dezAntaratathAca vasiSThaH-'na khalu tatkulIne vidyamAne para- sthasyAbhiprAyo jJAtumazakya iti / mabhA. mAminI syAt' iti / dvAdaza varSANi brAhmaNasya vidyAsaMbandhe / naadevraadityeke| vidyAdhigamArtha proSitasya brAhmaNasya bhAryA dvAdaza adevarAt sapiNDAdeH sakAzAdapatyaM na janayedi- varSANi kSapayet apatyotpattiM tadabhimukhagamanaM ca, prava. tyeke mnynte| devarAbhAve anyato'pIyAcAryaH / mabhA. jite tu nivRttiM ca kuryAditi draSTavyam / atra brAhmaNa naSTe prabajite proSite vA bhartari kAlapratIkSAvadhi: grahaNAt pUrva kSatriyAdiviSayamiti gamyate / athavA'tra naSTe bhartari SaDvArSikaM kSapaNam / vidyAgrahaNAdarthAthai gatasya braahmnnsyaiv| smRtyantarasAmamate bhartari vidhiruktaH, idAnIM naSTe Aha-naSTe | rthyAt kAmaviSaye kSapaNaM nAstIti / evaM ca kSatriyAbhartarIti / dezAntaratiraskRte bhartari SaDvANyapa- | devidyArtha gatasyApi brAhmaNAdibhyo'rdhamadha parikalpyam / tyotpattiranayA na krtvyaa| tataH paramicchantI guru- arthArtha gatasya vasiSThoktaM draSTavyam / anenaiva nyAyena vidyAsaMbandhe'pyaprajAtAyA ekavarSanyUnabhAvo drssttvyH| x zeSa mbhaavt| * smRtyamtaravacanaM galitamiti bhAti / xmabhA. (1) gaudha.186mabhA.; gaumi.18|6. (2) gaudha.187; mabhA; gaumi.18|6. X gaumi. mbhaavdbhaavH| (3) gaudha.188; mabhA; gaumi.1817..... (1) gaudh.18|16 mamA.; gaumi.1815. . (4) gaudh.18|15; mabhA. idaM vacanaM haradattakRta- (2) gaudha.18117; mabhA.; gaudh.18|16. mitAkSarAyAM (AnandAzramamudritapustake) TippaNyAM saMgRhItam / / .(3) gaudh.18|18 mabhA.; gaumi.1817.
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1014 vyavahArakANDam - atavivAhe jyeSThabhrAtari kanIyasaH kartavyam / kuNDo mRte bhartari golakaH / tasmAdretopaghAtAbhrAtari caivaM jyAyasi yavIyAmkanyAgnyupa- jAyAM rakSet , jAyAnAze kulanAzaH, kulanAze - yameSu / | tantunAzaH, tantunAze devapitRyajJanAzaH, yajJanAze bhrAtaryakRtadAre anAhitAmau ca proSite jyeSThe | dharmanAzaH, dharmanAze AtmanAzaH, AtmanAze kanIyAnevameva kuryAt / evaMzabdAt samastAtidezaH | sarvanAzaH / zrayamANe tadabhigamanaM, pravrajite tu tadabhigamananivRttizca ekavrataskannabhAvAditi eka eva patiriti yadayaM tato draSTavyA / evaM tarhi pravrajite saMyatatvamapi prApno- vrataniyamaH tasya skannabhAvAtpracalanAt, kulaM gRhaM, tantu : tIti cet na, smRtyantaradarzanAt / yathAhozanA- putrpautraadisNttiH| vira.410-411 'pravrajati jyeSThe kSapaNaM nAsti sadya eva nivizet' / bhAryAparityAgaH . . ityAdi / evamapyarthArtha gatasya SaDvArSikaM prApnotIti garbhaghnImadhovarNagAM ziSyasutagAminI pAna cet, na tatrApi smRtyantarasAmarthyAt , yathAha vasiSThaH- vyasanAsaktAM dhanadhAnyakSayakarI ca varjayet / 'dvAdazaiva tu varSANi jyAyAn dharmArthayorgataH / nyAyyaH atrApi yatrAdhovarNagamane pAnavyasane dhanadhAnyavikraye pratIkSituM bhrAtrA zrUyamANaH punaHpunaH' // iti| cakA- ca prAyazcittena zuddhirnAstIti zAstrAdavagamyate tatraiva rAt smRtyantaroktAnAmapyupasaMgrahaH, yathAha vasiSThaH- visarjanavidhAnamiti mantavyam / visarjana saMvyavahArapari 'aSTau daza dvAdaza varSANi jyeSThaM bhrAtaramaniviSTamapratIkSa- | tyaagH| - smRcaM.246 mANaH prAyazcittI bhavati' iti tatra bahuzaH zrayamANe __ patnIdharmAH dvAdaza, punaHpunarityuktatvAt / kiMcicchrayamANe atha patnyAcAramanukramiSyAmo gRhaM patnI na dazavarSANi, sarvathA azrayamANe aSTAviti draSTavyam / hyapatnIkaM vidyAta , tasmAtpatnI gRhaparA syAtsukSatriyAdeH pUrvavadardhamadhaiM priklpym| asyApavAdaH- saMmRSTotpAditasaMskArA sUpaliptAcitavezmAni 'unmattaH kilbiSI kuSThI patitaH klIba eva ca / rAja nAzaH, yajJanAze (nAzo yannanAzo) vira.410; ratna.133; yakSmAmayAvI ca na nyAyyaH syAtpratIkSitum // ityAdi vyapra.405 yAnAze (devapitRyajJanAze) sarva (sarvasva); vyau. smRtyantarokto draSTavyaH / jyeSThagrahaNAdeva kanIyaso'rthataH 140 vyapravat ; vibha.2 ekavataskannabhAvAt (ekavate karmasiddheH saMbandhizabdatvAdekamAtRkasyaiva doSa iti bhAvAt); samu.119 (ekavrata...rakSet0). . khyApanArtham / smArtasyApyanerupasaMgrahArtha bahuvacanam / (1) vyaka.132, smRca.246 gAM ziSyasuta (ziSyaguru) | sanA (sana) kSaya (vikraya); vira.426 nI (nIM ca) pAna pNddityeke| (pApa); pamA.475 adhovarNagAM (adhamavarNA) kSayakarI ca (vikra' eke manyante SaDeva varSANi prtiiksseteti| proSite yakarI vi); nRpra.33 adhovarNagAM (adhamavarNA) kSaya (vikraya); cAtyantavRddha sthite cAtyantadharmapare idam / xgaumi. | vibha.16 varNagAM ziSyasutagAminI (varNake'pyazubhagAminI ca) - hArItaH / sanA (sana); samu.122 varNagAM (varga) sanA (sana) kSaya (vikraya). (2) vyaka.134,135; vira.431.434; smRca.250 aikavrataskannabhAvAt parendriyopahatatvAca duSTAH (parazayanAsanavastrAbharaNAni manasApi nAdhyavasyet / A punaH saMrakArAt / tathaikapAtre madyamAMsAdIni ucchiSTanirmAlye ca anyatra kulasaMkarakAriNyo bhavanti, jIvati jArajaH gurubhartRsutebhyaH); vibha.19-20 hyapatnIka + (gRham ) vaizva+ gaumi. mabhAvadbhAvaH / 4 mabhA. gaumivat / devakAla iti pracodanaM (vaizvadevakAle praticodanam ) yaccA(2) gaudha.1819 mabhA. gaumi.1818. nyadAhnikaM kuryAt dute (yaccAnyadAkSikaM syAt kRte) udvAhAnI (2) gaudha.1812 mabhA; gaumi.18|19... (udahalamau) anupasthAyodakadhAnA (anupadasthodakadhAnA), (3) byaka.128; smRca.239 (ekavata...rakSet0) yala- samu.123-124nAthyavasyet (na dhyAyet) zeSa smRcavat. +mabhA.
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1015 patitAni pratikuryAt aguptaM gopayet , anyapuruSeNa yitvA upAsIta / vyajanenoSNe varSe dharmAmbhAMsi sahekSaNAbhibhASaNaM duSTapravrajitasaMsargazca varjayet , asya gAtrebhyaH parimRjyAt / zirasazcAvasthitasya paragRharathyAcatvaravIthIpravrajitAlayAMzca nAbhiga- | samAdhAnam / grAmAntarAhRtabhArAtikrAntamAyAntacchet , kUpapathasthAnaM saMdhivelAsaMcaraNaM ca varja- mupagacchetAduSTamanA aryeNArcayet / vratadhAraNaM yet, parazayanAsanavastrAbharaNAni manasApi nAdhya- devakArya snAnamanujJAtayA kAryamiti / vasyedApunaHsaMskArAt, tathaikapAdhyaM madyamAMsAni (1)A punaH saMskArAdApunarnirNetRjanAdisaMskArAt / ucchiSTranirmAlyaJcAnya sutebhyH| ananya- ekapAtragrahaNamanyena saha bhojanopalakSaNArtham / madyamAMsapuruSalolupAnAnvarjayet / tathA pratyudvadanaM grahaNamapeyAbhakSyANAmupalakSaNArtham / ata eva surAAlasyavaikRvyataulyAdi, nocchiSTA devAgAraM pyAtyarthopahatakAyayA saMspRSTaM duSTaM bhavatItyAha sa eva pravizet / nAprokSyAvimRSyAparyagnikRtya zrApayet , 'daive vA yadi pitrye vA surApyAyatanaM spRzet / rajasvalA nAprakSAlitapANiryAvakotpavanagorasadAdhi gRhI- puMzcalI vA rakSasAM gacchatIha tat ||at eva madyamAMsAyAt sthAlyapidhAnadIH prakSAlya upakaraNAni gupte dInItyAdigrahaNaM kRtam / ucchiSTaM nirmAlyaM ca ucchiSTanidhApayet / zvo bhUte pratiprakSAlya pacanArthAnupa- nirmAlye / guruH pitA / 'anyatra gurubhartasutebhya' iti kuryAt / gorasadhAnyAni cAsya nirdeze gRhNIyAt / vadan gurujanAdInAmucchiSTa nirmAlyAvarjane'pi na doSa zate prakSAlyopalipya parimRjya taijasAni vezmA- iti darzayati / apeyAdivarjanamavarjanamavazyaM kAryam / vamArjanaM pratyupalepanAni kRtvA vaizvadevakAla iti garbhasyApi doSahetutvAt / na hi duSTakAraNajanyamaduSTa / pracodanaM snAnahetoH snAtvA zukle vAsasI paridhAya bhavitumarhati / smRca.2506 pANipAdaM prakSAlyotkramyAcamya devAgAraM pravizya (2) susaMmRSTotpAditasaMskArA prakRSTamArjanena saMpAditanamaskRtyAyatane'gnimupasamAdhAya samiddarbhapuSpa- saMskArA, kUpapathasthAnaM kUpAnuyAyivAvasthAnam / balizAntipAtrANyAhRtya bhaktamAjyenAbhighArya pareti, parazayyAsanAnnavastrAdi punaHsaMskAraM prakSAlanAdi yazcAnyadAhnikaM kuryAt hu te devebhya udvAhAgnau deva- vinA nAdhyavasyet sarvathaiva nopbhunyjiitetyrthH| aikapAdhyaM patnIbhyo baliM hret'nirdeshe| kRte devAtithye sahabhojanam / guravaH zvazurAdayaH / lolupA saspRhA / yathAsvaM gRhiNastarpayitvA ziSyAn suhRdaH patiM ca anartho nirarthakadhanavyayaH / pratyudvadanaM pratikUlavacanam / tadanujJAtA zeSa patnI gupte bhuktvA pratisvAbhirupa- taulyaM svakulAdyanucitaveSabhASAdIti priyasvAmI / avispRzya zeSa bhANDaM nirNijya prakSAlya ca bahiruttara- mRSya avicArya / yAvakaM yajJopayuktacamasAdi, utpavanaM pUrvasamadizi vAstubhUtapazupataye rudrAya nama iti cAlanIsthAlItyAdi / sthAlyAdIni dravyANi bhAvidinanirNIya, evaM sAyaM zatAdi / yathArthamavaziSTeSu namo pAkArtha prakSAlya gupte nidhApayet / tatra dine bhUte pratibhagavate rudrAya bhasmasade bhasmanA rakSA karomIti prakSAlya pAkaM kuryAdityarthaH / asya nirdeze bharturanujJAne, bhasmanA dvAramapidhAya svAmisutAdInAtmAnaJcA- snAnahetoH patyuriti zeSaH / tena vaizvadevakAlo vRtta labhet / yaccAnyadrakSyaM syAt / nAprakSAlitapANi- iti snAnaM vidhIyatAmiti patyuH kRte pracodanaM kuryAdipAdA saMvizet , na nagnocchiSTA, nAnamanIyA, ! tyarthaH / utkramyAntarmukhasthita zleSmAdikamapAsya annAdyanAnamasyabhattapAdA, nAviratotthAnA, nAnusUryo- mabhidhArya bhaktamannAjyenAbhighAryAbhyuzya / yaccAnyaditi sthAyinI anupasthAyodakadhAnA anusaraNavezmA- | anyanmaNDakAdi AhnikamaharbhojyaM taccAbhighAryetyanvayaH / cinI pradakSiNA prazAntA saumyAhitA bhartaH priya- bhartanirdeze tiSThediti shessH| tadanujJAtA ca zeSaM, ca bhinnavAdinI nopariSTAt sthitA AsIta / nocaina | krame tena bhatranujJAnena, zeSaM sazeSamapi bhuktvetyagreNAvitarkasthAne nAbhIkSNamIkSeta parimRjya saMvAha- nvyH| pratisvAbhiH svArthopakalpitAbhiradbhiH / nirNijyA vya. kA. 128
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1016 vyavahArakANDam amalApakarSaNaM kRtvA / evaM sAyaM zatAdi, sAyaM saMdhyA- | vidhavAdharmaH .. samaye'pi zatAdi zate prakSAlyetyAdi baliparyantaM Ala- __AhitAgnizcetpramIyeta, aupAsanAvakSANAgniM bhet bhasmaliptahastena spRzet / yaccAnyadrakSyaM tadapyAla- parimRjya sarpirAjJIbhiH sUtrasavanamiSTvA nAvaset / meditynvyH| nAnamanIyA nAprahA, naanmsybhrtpaadaa| anAhitAgnizcedanyamAdadhyAjanAgniM vA parigRhya vira.434-435 bhartuH pituH svajanagRhavaja jitajihvAhastapAdepatipriyA hite yuktA svAcArA vijitendriyaa| ndriyA svAcAravatI divArAnaM bhartAramanuzocatI iha kIrtimavApnoti pretya cAnuttamAM gtim|| vratopavAsaiH kSAntAyuSo'nte patilokaM jayati sA bhAryAyAH surApAnaniSedhaH / bhAryA prityaagH| bhUyaH patimAlokamApnotItyevaM hyAha / 'deve vA yadi picye vA surApyAyatanaM spRzet / pativratA tu yA nArI niSThAM yAti patI mRte| . rajasvalA puMzcalI vA rakSasAM gacchatIha tat / / sA hitvA sarvapApAni patilokamavApnuyAt / / patatyadhaM zarIrasya yasya bhAryA surAM pivet / (1) ardhAdhAnapakSe mRtasya AhitAgnestretAgminA patitArdhazarIrasya niSkRtina vidhIyate // dahanam / aupAsanAgnistu patnyarthamindhane dhriyate / vAruNI yasya viprasya bhAryA pibati sNnidhau|| ulkAvasthendhanAnyavakSANAnItyucyante / evaM caaymrthH| sa zUdravadahiSkAryaH sarvasmAdvijakarmaNaH // ulkAvasthamopAsanAgniM parigRhya bhUmirbhamneti catasRmiH . saMnidhAviti vadan saMsargiNyeva bhartari bahiSkAra- ranusavanamindhAnA zvazurAdigRhe vaset iti / evamanAvidhiriti darzayati / tena surApIparityAgino noktadoSa hitAgnermatasya bhAryA vaset / iyAMstu vizeSaH / aupAityavagantavyam / smRca.250 sanAneH svagRhyoktavidhinA punaHsaMghAnaM laukikAgnervA bhAryAyA vyabhicAriNyAH parityAgo na vidyte| parigrahaM kuryAt / tathA ca sa eva-anAhitAgniriti / dadyAtpiNDaM kucelaM ca adhaHzayyAM ca zAyayet // anAhitAmizcetpramIyetetyanupajyate / parigRhya pUrva hArIto'pyatyarthavya bhicAriNyA bharaNamAvazyakami- vatsamindhanamAcarediti zeSaH / anAhitAgnerdahanasyAha-bhAryAyA iti / piNDaM kSunnivRttimAtrakRtkadannami- karmaNi pUrvasthitasyaupAsanasya pratipattirjAteti punatyarthaH / adhaH zayyA yasyAH sA adhaHzayyA tAm / / rutpattyarthamanyamAdadhyAdityuktam / kathaM punaH sarvA smRca.242 dhAnapakSe mRtabhartRkAyA agniparicaryA / na cAnAaprajAM navame varSe / hitAgnibhAyAmuktamAtrApyUhyam / vacanabalenaiva mRtapatyo proSite patnIdharmaH bhartRkAyA alaukikAminiSpatteH / ucyate / nirmathinaM proSite'lakuryAnna veNI muzcet / tAgniM parigahya pUrvavat samindhanamAcaret / 'nirmanthyena atra ca sabhartRkAstrImAtramadhikRtya niSiddhAnAM patnI' ityApastambena / etasminpakSe nirmanthyena yatpunaH proSitabhartakAmadhikRtya niSedhavacanaM tadatyantaniSedhArtham / vira.440 (1) vyaka.137; smRca.253-254 parimRjya (pari gRhya) sarpi...vaset (sarparAjJIbhiranusavanamindhAnA vaset ) gRha. (1) vira.436; vibha.21. varja jita (sya vA gRhamAzritya saMyata) rAtraM (rAtrau) zocatI (2) smRca.250; samu.124. (zocantI) kSAntA (kRzA) sA bhUyaH...tyevaM hyAha. (na bhUyaH (3) smRca.250. pativiyogamApnotIti); vira.443; vibha.27-28 aupA(4) smRca.242; samu.121adhaH (hyadhaH) utta., nAradaH. sanAvakSANAgniM (tadupAsanAgni); samu.125 smRcavat .. (5) smRca.244; samu.121. / (2) vyaka.137; smRca.254 nArI (sAdhvI) patI (prabhau) - (6) vyaka.136 smRca.253; vira.440%; vibha.24 smRtyantaram / vira.443; vi.28; samu.125 smRcavat , 'laku (saMsku); samu.125. .. ... ..... smRtyantaram . : : . .
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIdharmAH 9017 palyAH pitRmedhavidhAnAt / evaM strIvizeSe'gnivizeSa-1 anyatarAbhAve kAryA prAgagnyAdheyAt / / samindhanamuktvA sarvapramItabhartRkAyAH sAdhAraNadharmamapyAha dharmaprajayoranyatarasyAbhAve kAryA udvAhyA / tatrApi sa eva-bharturiti / smRca.253-254 prAgagnyAdheyAt nordhvamAdhAnAt / etadarthamevedaM vaca- (2) AhitAgniH zrautAgniH / avakSANamarddhadagdho-nam / ubhayasaMpatto na kAryetyukte anyatarAbhAve kAryehamUkamAyaM gauriti tisra RcaH srpiraajyH| anAhitAgniH tyasyAMzasya prAptatvAt / yadA cA'nyatarAbhAve kAryA smArttAgniH anyaM gRhyamAdhAnavidhinA gRhNIyAt / janAmiH tadA kA zaGkA ubhayAbhAve kaaryeti| u.. laukikAmiH sa ca vivkssitH| vira.443 AdhAne hi satI karmabhiH saMbadhyate yeSAmetasvairiNIpunabhvAdayaH daGgam / asAdhvI yA patiM tyaktvA vartate kAmacArataH / prAgagnyAdheyAdityatra hetu:--AdhAne iti / hi na sA sukhasavApnoti kalpate narakAya ca // yasmAt AdhAne satI vidyamAnA sahAnvitA karmabhiH svairiNI retodhAH kaamcaarinnii|| saMbadhyate adhikriyte| kaiH? yeSAmagnihotrAdInAmetasarvabhakSyA ca vijJeyAH paJcaitAH zUdrayonayaH // dAdhAnamaGgabhupakArakam / taiH| atra 'dAre satI'tieNtAsAM yAnyapatyAni utpadyante kdaacn| vacanAt mRte tasminprAgRvaM vA''dhAnAt satyAmapi na tAn paGktiSu yuJjIta na te paGktyahakAH putrasaMpattI dharmasaMpattyarthaM dAragrahaNaM bhavatyeva / tathA ca - smRtaaH|| manu:-bhAryAyai pUrvamAriNyai datvA'gnInantyakarmaNi / ...retodhAH kuNDamAtA, kAmacAriNI catuHpuruSagamanA- punarakriyAM kuryAtpunarAdhAnameva ca // iti / yAjJanantaramaparapuruSagAminI, sarvabhakSyA suraapii| vira.492 valkyo'pi-'AharedvidhivaddArAnamIzcaivA'vilambayan / sAdhvI iti / na hi vAca nike'the yuktayaH kramante / tenaitanna zucyAcArA bhatradhInA sAdhvI bhavatyevaM hyAha- codanIyam-yajamAnaH pUrvamanvArambhaNIyayA saMskRto yasya nArI vazA sAdhvI satataM priyvaadinii| sAdhI satata priyvaadinii| na tasyAyaM saMskAraH punarApAdayituM zakyaH / yA ca bhAryA zucyAcArA bhartRmanA sA devI parikIrtyate // AdhAnAtparamUDhA sA ca pUrvamasaMskRtA, na tasyA darza.. ApastambaH puurnnmaasaadidhvdhikaarH| sa kathaM tayA tairyaSTumarhatIti / patikartavyam / dvitIyadArakartavyatA / anvArambhaNIyAjanyazca saMskAro yadi saMyogavadubhayaniSThaH dharma cArthe ca kAme ca nAticaritavyA / tadA bhAryAnAze nazyatIti tasya punaH saMskAro'pi nA. dharmaprajAsaMpanne dAre nA'nyAM kurvIta / 'nupapannaH / yAni ca nA'nvArambhaNIyAmapekSyante smArtAni zrauteSu gApu smArteSu ca karmasu zraddhA zaktizca | gAANi ca tairdhikaarstsyaa'pyviruddhH| nanu ca prAgadharmasaMpattiH / prajAsaMpattiH putravattvam / evaMbhUte dAre gnyAdhAnAt karmabhiH saMbadhyate gADaiH smaateshc, tatkisati nAnyAm / 'dAre' iti prakRte anyAmiti strI mucyate AdhAne hi satI karmabhiH saMbadhyata iti ? satyam , liGganirdezAdatrArthAdbhAryAmiti gamyate / nAnyAM bhAryA asmAdeva ca hetu nirdezAdavasIyate prAgAdhAnAt satyAmapi kurvIta no'dhet / ... dharmasaMpattI prajAsaMpattau ca rAgAndhasya kadAciddAra(1) smRca.252; samu.125. grahaNe nAtIva doSa iti / atha yasyAhitAgnerbhAryA (2) vyaka.139; vira.452; vibha.33. satyeva karmaNyazraddadhAnA azaktA vA bhavati putrAzca (3) vyaka.139, vira.452; vibha.33 paGktyarhakAH (paGktivahAH). mRtA anutpannA vA tasya katham ? yadyeSA yuktiH 'dharma(4) vyaka.135. : (5) medhaa.9|101. (6) aadh.2|11|12; hidh.2|10 mamu.981 (1) aadh.2|11|13, hidh.2|10 mamu.981. maca.981 saM (musa)....... - (2) Adha. 2|11|14hidh.2|10.
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2018 vyavahArakANDam prajAsaMpanna, iti karmabhiH saMbadhyata iti ca, tadA dhamairadhikriyeta / ataH bhartapakSyANAM sagotrasthAnIyA kartavyo vivAhaH / na ca 'prAgagnyAdheyA'dityasya bhavati / bhatAM tu sAkSAtsagotraH / tAM sagotrasthAnIyAM na virodhH| anyatarAbhAve kAyeMtyasyaiva sa shessH| na puna- parebhyo'sagotrebhyaH samAcakSIta, iyamanapatyA, asyAmarubhayAbhAce kAryetyasya / bhAradvAjasUtre tu yadyapyavizeSeNA-patyamutpAdyatAmiti / sagotrAyaiva tu samAcakSIta, tatrApi hitAgnedArAnujJA pratIyate-'atha yadyAhitAniH puna- devarAya, tadabhAve sapiNDebhyaH / dArakriyAM kurvIta yadyamInnotsRjet laukikAH saMpadyeran kulAya hi strI pradIyata ityupadizanti / tasya punaragnyAdheyaM kuvAtelyAzmarathyaH, punarAdhAnamityA- kaH punaH sagotrasya vizeSaH? tamAha-kulAyeti / lekhanaH, punaragnyAdheyamityauDulomiri'ti / tathApi hi yasmAt strI kanyA pradIyamAnA kulAyaiva pradIyata tasyApyayameva vissyH| ityupadizanti dhrmjnyaaH| tasmAt sagotrAyaiva samA. vivAhe gotrasApiNDaya vicAraH cakSIteti / u. saMgotrAya duhitaraM na prayacchet / tadindriyadaurbalyAdvipratipannam / - kanyAgotrameva gotra yasya tasmai kanyA na deyaa| tamimaM niyogaM dUSayati-tadindriyeti / yadyayathA hArItAya hArItI, vAtsyAya vAtsImityAdi / u. pyevaM pUrve kRtavantaH, tathA'pi tadadyatve vipratipannaM vimAtuzca yonisaMbandhebhyaH / pratiSiddham / kutaH? indriyadaurbalyAt / durbalendriyA / mAturyo nisaMbandhAH kanyAyA maatulaadyH| cakArAt hyadyatve mnussyaaH| tatazca zAstravyAjenApi bhatRvyatikramepiturapyevam / tebhyaH asagotrebhyo'pi na deyA knykaa| 'tiprasaGgaH syAditi / aviziSTaM hi paratvaM paanneH| dampatyoH zuddhivicAraH sagotraviSaye'pi yo vizeSaH so'pi nAstItyAhacarite yathAparaM dharmAddhi saMbandhaH / aviziSTamiti / yena pANinA pUrvamagnisAkSikaM pANicarite tu niSe yathA puraM yathAparva dharmAt, tRtIyAthai gahItaH kanyAyAH, tasmAt pANeranyo bhavati sagotrasyApi paJcamI / dharmeNa saMbandho bhavati / hizabdo hetau| yasmA- paanniH| yasmAdevaM pANeH paratvamaviziSTa samAnam / devaM tasmAt avazyaM prAyazcittaM kArayitavye / tato yajJa- | tasmAdavizeSa iti / avshissttmityppaatthH| u. vivAhAdau na kazciddoSa iti / taddhyatikrame khalu punrubhyonrkH| niyogavidhiniSedhau pANiranyo bhavatu, ko doSaH ? tasya pANervyatikrame sagotrasthAnIyAM na parebhyaH samAcakSIta / ubhayordampatyoH narako bhavati / khalupunariti prasiddhi- paradAraprasaGgAducyate----sagotreti / yo'napatyaH dyotakau nipAtau / ataH patyA'pi na sa pANiH tyAjyaH AtmanaH zaktyabhAvaM nizcitya kSetra putramicchan yaH pUrva gRhiitH| bhAryayA'pi na sa pANistyAjyo yena bhAyA paratra niyuGkte, mRte vA tasmin tatpitrAdayaH pUrvamAtmanaH pANirgahItaH / saitAnakAkSiNaH, tadviSayametat / kulAntarapraviSTA sa-niyamArambhaNo hi varSIyAnabhyudaya evamArambhagotrasthAnIyA / sA hi pUrva pitRgotrA satI bhartagotra NAdapatyAt / 4. (1) aadh.2|11015; hidh.2|10. (2) aadh.2|11|16; hidh.2|10. - (3) aadh.2127|1; hidha.2019 saddhi saMbandhaH (mabandhaH) (4) aadh.2|27|2, hidh.2|19 sagotrasthAnIyAM na / (na sagotrasthAnIyAM). (1) aadh.227|3 hidh.2|19. (2) aadh.2|27|4; hidh.2|19. (3) aadh.2|27|5; hidh.2|19. (4) aadh.2|27|6, hidh.2|19 (khalu0). (5) aadh.2|27|7; hidh.2|19.
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1019 Arabhyata'nenetyArambhaNaH yo'yaM dampatyoH paraspara- evaM svayaMvaraM parisamApyA'dhunA kanyAdAnaviSaya niyamaH, sa ArambhaNo yasya sa niymaarmbhnnH| evaM- evA''zaGkAnivRttyarthamanyaducyate-balAce diti / prahabhUto yo'bhyudayaH sa evaM varSIyAn / vRddhtrH| kasmAt raNaM maithunArthamAkarSaNam / na tu kSatayonitvApAdanaM, varSIyAn ? evamuktaprakAreNa niyogalakSaNena yadapatyamA- tathA ca sati saMskAra eva nAsti / bauvi. rabhyate tsmaadevmaarmbhnnaadptyaavrssiiyaaniti| u. / kanyApunarvivAhaH . .. vidhavAdharmaH 'nisRSTAyAM hate vA'pi yasyai bhartA mriyeta saH / 'nirmanthyena ptnii| sA cedakSatayoniH syAdtapratyAgatA satI // baudhAyanaH paunarbhavena vidhinA punaHsaMskAramarhati / / kanyAvivAhakAla: nisRSTA udakapUrva prattA / hute vA'pi home'pi nirvRtte dedyAdguNavate kanyAM nagnikAM brhmcaarinne| bhartA voDhA yadi niyate, sA ced bhAryA akSatayoniH api vA guNahInAya noparundhyAdrajasvalAm // aspRSTamaithunA syAt gatapratyAgatA / bauvi. guNavate vidyAcAritrabandhuzIlasaMpannAya, nagnikA vastra bhAryAgamanavidhiH paridhAnAbhAve'pi lajAzUnyA, guNahInAya sarvaguNA- trINi varSANyatumatI yo bhAyA nAdhigacchati / bhAve'pi katipayaguppasaMpannAya, noparundhyAditi rajo. sa tulyaM bhrUNahatyAyai doSamRcchatyasaMzayam / darzanAtprAgeva ddyaadityrthH| bauvi. bhartaviSaya eva kiJciducyate-trINIti / yathA trINi varSApayatumatIM yaH kanyAM na prayacchati / garbhapradhvaMsane bhraNahatyA bhavati tathA tatprAgabhAve'pi, sa tulyaM bhrUNahatyAyai doSamRcchatyasaMzayam // avizeSAdityabhiprAyaH / bauvi. tadatikrame doSamAha- trINIti / yatazcaitadevaM tata RtusnAtAM tu yo bhAyA~ saMnidhau nopagacchati / RtumattAyAH prAgeva ddyaaditybhipraayH| bauvi. pitarastasya tanmAsaM tasmin rajasi zerate // na yAcate cedevaM syAdyAcate cetpathakpRthak / RtugamanAtikramanindaipA / ekaikasminnRtau doSaM pAtakaM manurabravIt / / Rtau nopaiti yo bhAryAmanRtau yazca gacchati / * ' na yAcate na prArthayate cet kshcidpi| bauvi. tulyamAhustayordoSamayonau yazca siJcati // _ svayaMvaraH trayANAmapi bhraNahatyAdoSastulyaH satputrotpattinirotrINi varSANyatumatI kAMkSeta pitRzAsanam / dhAt / bauvi. tatazcaturthe varSe tu vindeta sadRzaM patim // bhartuH pratinivezena yA bhAryA skandayedRtum / tatra prasaGgAdidamanyaducyate-trINIti | sAdRzyaM tAM grAmamadhye vikhyApya bhrUNaghnIM nirdhmedgRhaat|| jAtiguNAdibhiH / bAvi. pratinivezaH pratikUlatA anicchA vaa| skandayet avidyamAne sadRze guNahInamapi zrayet / gamayeta zoSayedvA bhartRdveSAdraja auSadhAdibhiH zoSayantI ata evA''ha--avidyamAna iti / guNA abhi- mityarthaH / grAmamadhye janasaMnidhau nirdhamet prasthApayet janAdayo na jaatiH| bauvi. tyajet / Rtvatikrame bharturyathA bhrUNahatyA tathA'syA balAddhRtakanyApunardAnam apIti nindaissaa| bauvi. bailAccetprahRtA kanyA mantrairyadina sNskRtaa| anyasmai vidhivaddeyA yathA kanyA tathaiva saa|| (1) baudh.4|1|17,18. (2) baudh.4|1|19. (1)smRca.254. (2) baudh.4|1|12. (3) baudh.4|1|13. (3) baudh.4|1|20. (4) baudh,4|1|21. (4) baudh.4|1|14. (5) bodh.4|1|15. (5) baudh.4|1|22; smRca.247 nirdhamed (tu nayed); (6) baudh,4|1|15. (7) baudh.4|1|16.. . pamA.477; samu.122. bauvi. tvatikrame bhartana dharmat prasthApayeta tyA mantrairyadina anyasmai
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 9020 vyavahArakANDam RtusnAtAM na cedgacchenniyatAM dharmacAriNIm / / ayaM paraH strIdharmaH-saMvatsaramiti / mRtaH patiniyamAtikrame tasya prANAyAmazataM smRtam // yasyAH tasyA ayaM sAMvatsariko niymH| atyantaM RtugamanAtikrame praayshcittmaah-Rtusnaataamiti| tAmbUlamapi / tadgrahaNameva brahmacaryasyA'pi grahaNam / niyamAtikramaH RtugamanAtikramaH / Rtvatikramo vaa| tacca yAvajIvikam / bauvi. Rjvnyt| bauvi. SaNmAsAniti maudgalyaH / strIrakSA / bhrtRsevaadhrmH| azaktAvanugraho'yam / anyathA pitRmedhakalyoktena ana strI svAtantryaM vindate / 'yAvajIvaM pretapatnI' ityanena virodhaH syaat| bauvi. athApyudAharanti-pitA rakSati kaumAre bhartA aMta Urdhva gurubhiranumatA devarAjanayetputramarakSati yauvane / putrastu sthAvire bhAve na strI putraa| khAtantryamarhati // ata Urca saMvatsarAt SaDbhyo mAsebhyaH gurubhiH bhartRhite yatamAnAH svarga lokaM jayeran / zvazuraprabhRtibhiH anumatA, tatsuteSu / devaro dvitIyo bhartahite snApanaprasAdhanamardanAdibhirbhartAraM nAtikrame- varaH sa patyumA'tA / tasmAtputramekaM janayet / tAvataiva diti yaavt| bauvi. saputratva siddhaH vivakSitatvAccaikavacanasya / bauvi. bhAryAparityAgaH aniyojyA agamyAzca striyaH ... azuzrUSAkarI nArI bandhakI patihiMsakAm / athApyudAharantityajanti paruSAH prAjJAH kSipramapriyavAdinIma // vazA cotpannaputrA ca nIrajaskA gtprjaa| tyAgazca vadhapratinidhitvena kaaryH| pamA.477 nA'kAmA saMniyojyA syAtphalaM yasyAM na vidyte|| aprajA dazame varSe strIprajA dvAdaze tyajet / sAMprataM devaraniyoge anardA Aha-vazA cotpannamRtaprajAM paJcadaze sadyastvapriyavAdinIm / / putreti / yA puruSasaMbandhaM necchati / yasyAmupagamanaphalaM __ adhivedanamatra vivakSitaM, na tyaagH| tadapi sati na vidyate garbhasya sravaNAt / bauvi. saMbhave / dharmAdhikAraH punarastyeva / apriyavAdinyAstu mAtulapitRSvasA bhaginI bhAgineyI snuSA vipanne (?) / tasyA api grAsAcchAdanaM deyam / bauvi. mAtulAnI skhivdhuuritygmyaaH| niyogaH ___ anyatrApi devaraniyogAdagamyA Aha-mAtulapitRsaMvatsaraM pretapatnI madhumAMsamadyalavaNAni vaseti / svasRzabdo mAtulapitRzabdAbhyAM pratyeka varjayedadhaHzayIta / saMbadhyate / bhaginI sodrii| snuSA putrasya bhAryA / mAtulAnI mAtulasya patnI / sakhivadhUH sakhyuzca bhAryA / * sthalAdinirdezaH dAyabhAge draSTavyaH / - (1) baudh.4|1|23. vasiSThaH (2) bodh.2|2|54. vivAhe gotrapravarasApiNDyAdivicAraH (3) vyaka.132; smRca.247 bandha (vartha) patihiMsakAm gRhastho vinItakrodhaharSo guruNA'nujJAtaH (parahiMsikAm ); vira.425 nArI (bandhyAM) kAm (kIm ); snAtvA'samAnArSAmaspRSTamaithunAM yavIyasI sadRzIM phmA.4 77(=); nRpra.33; vibha.14 nArI (vadhvAM) patihisakAm (paragehinIm ); samu.122 smRcavat . . bhAyo vindet| (4) baudh.2|2|65; byaka.132; smRca.247 daza (1) baudh.2|2|67. (nava); vira.425 mRta (preta); pamA.476; nRpra.33 vibha. . (2) baudh.2|2|68. (3) baudh.2|2|69,70. 14 viravat ; samu.122 daza (nava) mRta (preta). (4) baudh.2|2|71. (5) baudh.2|2|66. (5) vsmR.8|1 samu.118. .............: bauvi.
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ sIpudharmAH 1021 paJcamI mAtRbandhubhyaH saptamI pitRbandhubhyaH / / ___ akSatayonipunarvivAhaH kanyAvivAhakAla: / svyNvrH| pANigrahe mRte bAlA kevalaM mantrasaMskRtA / kumAryatumatI trINi varSANyupAsItovaM tribhyo sA cedakSatayoniH syAtpunaH saMskAramarhati // varSebhyaH patiM vindettulyam / ' bhAryAparityAgaH athaapyudaahrnti| vyavAye tIrthagamane dharmebhyazca nivartate / / pituH pramAdAttu yadIha kanyA vayaHpramANaM catasrastu parityAjyAH ziSyagA gurugA ca yA / samatIya dIyate / patighnI tu vizeSeNa juGgitopagatA tathA // sAhanti dAtAramudIkSamANA kAlAtiriktA vyavAyaH sNbhogH| tIrthagamanazabdenAtra smArtakarma gurudakSiNeva // pradarzitam / dharmazabdena zrautam / cazabdena saMsparzAdiprayacchannagnikAM kmyaamRtukaalbhyaatpitaa| laukikam / ttshcaaymrthH| saMbhogasahAdhikArasaMsparzanaRtamatyAM hi tiSThantyAM doSaH pitaramRcchati // saMbhASaNAdibhyo varjitA strI nivartata iti / ana yAvazca kanyAmRtavaH spRzanti tulyaiH sakAmA- yaiva vacobhanayA saMbhogAderAtyantikavarjanaM visarjana mabhiyAcyamAnAm / bhrUNAni tAvanti hatAni mityuktam / tAbhyAM mAtApitRbhyAmiti dhrmvaadH|| ziSyo bhartRziSyo, guruH pitA, juGgitaH patitaH - vAgdattAyAH punaranyatra dAnam pratilomajo vA / patighnI tu jJAtibhiH pariadbhirvAcA ca dattAyAM mriyetAdau varo ydi| tyAjyA / zAtiparityaktAyAH kadannapradAnAdikamapi na na ca mantropanItA syAtkumArI pitureva saa|| kAryam / vizeSeNetyuktatvAt / catasra ityuktina tatobalAcetprahRtA kanyA mantraiyadi na sNskRtaa| 'dhikaparityAjyayoSidabhAvabodhanArthA juGgitopagataanyasmai vidhivaddeyA yathA kanyA tathaiva sA // padena patitopagatapratilomajopagatayorabhidhAnAt pUrvaparakanyAyAM dattazulkAyAM mriyeta yadi shulkdH| virodhApatteH / kathaM tarhi catasra ityuktiH / ucyate / devarAya pradAtavyA yadi kanyAnumanyate // patitapratilomajopagatayorjuGgitopagatapadArthatayaikyamupetya catasra iti saMkalanA kRtA / yata eva catasra ityuktiH parityAjyAntarAbhAvaM na bodhayati / smRca.246 (1) vsmR.8|2; samu.118. vyabhicArAhatau zuddhigarbha tyAgo vidhIyate / (2) vsmR.17|59. garbhabhartRvadhe tAsAM tathA mahati pAtake / / (3) vasmR.1760,61 (kha) (pituH pradAnAta tu yadA hi pUrva kanyAvayo yaH samatItya dIyate) mudI (mapI). yA brAhmaNI syAdiha vai surApI na tAM devAH patilokaM nayanti / (4) vsmR.17|62. (5) vsmR.17|63; dA.176 cca (tu) mabhi (mapi) (1) vsbhR.17|66 (kha) ceda (ca tva). bhrUNAni tAvanti (tAvanti bhUtAni); mbhaa.18|23 vacca (2) vsmR.21|11,12bhyshc (bhyastu)tu vi (ca vi) tathA (vanta:); vibha.4. (ca yA); vyaka.132; smRca.246, vira.425 bhyazca (yA ca) (6) vsmR.17|6 4 (kha) tAdau (tAtho); baal.2|127 pagatA (pahatA) tathA (ca yA); pamA.475 ca yA (tathA); rvAcA ca (zca vAcA) mantropanItA syAt (tau dampatI sthAtA); nRpra.33 ca yA (tathA); vibha.16; samu.122 tathA (ca yA). vibha.34; samu.119 tAdau (torva). / (3) vyaka.132; vira.425. (7) vsmR.17|65 (kha) balAccet prahRtA (yAvaccedA- (4) vsmR.21|13 (syAdiha vai0) tiSThati (carati) mRtA hRtA); samu.119 ccetya (dapa). jalaukA bhavatyatha ('psulugbhavati); vyaka:136, vibha.23 (8) vibha.34, mRtA (apsu) lau (lU.) zuktikA (zUkarI).
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1022 vyavahArakANDam ihaiva sA tiSThati kSINapuNyA | 'pretapatnI SaNmAsAn vratacAriNyakSAralavaNaM mRtA jalaukA bhavatyatha zuktikA vA // bhuJjAnAdhaH zayItovaM SaDbhyo mAsebhyaH snAtvA brAhmaNakSatriyavizAM striyaH zUdreNa sNgtaaH| zrAddhaM ca patye dattvA vidyAkarmaguruyonisaMbandhAna aprajAtA vizudhyanti prAyazcittena netraaH| saMnipAtya pitA bhrAtA vA niyogaM kArayettapase / pratilomaM careyustAH kRcchaM caandraaynnottrm|| na sonmattAmavazAM vyAdhitAM vA niyuGgyAt / pativratAnAM gRhamedhinInAM satyavratAnAM ca zuci- jyAyasImapi SoDaza varSANi na cedAmayAvI syAt / pratAnAm / tAsAM tu lokAH patibhiH samAnA prAjApatye muhUrte pANigrAhavadupacaret / anyatra gomAyulokA vyabhicAriNInAm // saMgrahAsyavAkpAruSyadaNDapAruSyAcca / prAsAcchApatatyardha zarIrasya yasya bhAryA surAM pibet / danasnAnAnulepaneSu prAggAminI syAt / / patitArdhazarIrasya niSkRtina vidhiiyte|| aniyuktAyAmutpanna utpAdayituH putro bhavatIpatyau proSite patnIdharmaH / niyogaH / tyAhuH / syAJcenniyogino riktham / lobhAnnAsti proSitapatnI pazca varSANyupAsItovaM paJcabhyo niyogaH / prAyazcittaM vA'pyupadizya niyujyAvarSebhyo bhartRsakAzaM gacchet / yadi dharmArthAbhyAM dityeke| pravAsaM pratyanukAmA na syAdyathA preta evaM varti proSitajyeSThabhrAtRpratIkSA tavyaM syAt / dvAdazaiva tu varSANi jyAyAn dhrmaarthyorgtH| evaM brAhmaNI paJca prajAtA'prajAtA catvAri, / nyAyyaH pratIkSituM bhrAtrA zrUyamANaH punaH punH|| rAjanyA prajAtA pazcAprajAtA trINi, vaizyA aSTau daza dvAdaza varSANi jyeSThaM bhrAtaramaniprajAtA catvAryaprajAtA dve, zUdrA prajAtA trINya viSTamapratIkSamANaH prAyazcittI bhvti| . prjaatkm| viSNaH aMta Urdhva samAnodakapiNDajanmarSigotrANAM vivAhe gotrapravarasApiNDyAdivicAraH pUrvaH pUrvo garIyAn / nai sagotrAM na samAnArSapravarAM bhAyAM vindeta / naM tu khalu kulIne vidyamAne paragAminI syaat| . mAtRtastvA paJcamAtpuruSAripatRtazvAsaptamAt / nAkulInAm / na ca vyAdhitAm / nAdhikAGgIm / (1) vsmR.21|14. (9) vsmR.21|15,16; byaka.136 (patatyartha...yate0). na hInAgIm / nAtikapilAm / na vAcATAm / ___ svayaMvaraH (3) vasmR.17467,68 (kha) (proSitapatnI paJcavarSA RtutrayamupAsyaiva kanyA kuryAtsvayaMvaram / pravasedyadyayathAkAmA yathA pretasya evaJca vartitavyaM syAt ); mabhA. 18 / 18 vAsaM pratyanu (vasedatha tu) (na syAd); vibha.30 Rtutraye vyatIte tu prabhavatyAtmanaH sadA // paJca (aSTa) (varSebhyo0) (yadi dha...vyaM syAt0). (4) vsmR.17|69 (kha) (evaM paJca brAhmaNI prajAtA, * sthalAdinirdezaH dAyabhAge drssttvyH| catvAri rAjanyA prajAtA, trINi vaizyA prajAtA, de zUdrA (1) vasmR.1749-54 (kha) mAsAn (mAsaM) sonmattA prajAtA); mbhaa.18|18 (evaM brAhmaNI pazcAprajAtA SaT (vonmatA) varSANi (varSoM) bI syAt (vinI syAt ) grAhavadupacaret prajAtA, catvAri rAjakanyA'pajAtA paJca prajAtA, trINi vaizyA (grahaNavadupacAraH) saMprahAsya (saMsthApya) vyadaNDa (pyAddaNDa) aprajAtA catvAri prajAtA, dezUdrA aprajAtA trINi prajAtA). nAnale (nale). (2) mbhaa.18|19. (5) vasmR.17170. (3) mbhaa.18|19; gaumi.18|18 viSTama (viSTaM na) tI (6) vasmR.17171 (kha) (tu0); mabhA.1817 (tu0) bha (sIyo bha). ku (tatku). / (4) vismR.24|9-16. (5) vismR.24|40,41.
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1023 pitRvezmani yA kanyA rajaH pazyatyasaMskRtA / / patnIdharmAH sA kanyA vRSalI jJeyA haraMstAM na viduSyati // atha strINAM dharmAH / bhartuH smaanvrtcaaritvm| dharmArtha bhAryA dvijajAtijA | zvazrUzvazuragurudevatAtithipUjanam / susaMskRtopa* saMvarNAsu bahubhAryAsu vidyamAnAsu jyeSThayA saha skrtaa| amuktahastatA / suguptabhANDatA / mUladharmakArya kuryAt / mizrAsu ca kaniSThayApi samAna kriyAsvanabhiratiH / mngglaacaarttprtaa| varNayA / samAnavAyA abhAve tvanantarayaivApadi ___ susaMskRtopaskaratA prakSAlanAdibhiH saMskRtapIThapiThaca / na tveva dvijaH shuudryaa| rAdigrahopakaraNatA / amuktahastatA asAyaparAGmu'dvijasya bhAryA zUdrAtu dharmArthaM na bhvetkcit| khtaa| mUlakriyA mUlakarma / mantrayantrAdinA vazIratyarthameva sA tasya rAgAndhasya prakIrtitA / / karaNamiti yAvat / - smRca.251 'hInajAtisviyaM mohAdudvahanto dvijAtayaH / nAsti strINAM pRthagyajJo na vrataM nApyupoSitam / kulAnyeva nayantyAzu sasaMtAnAni zUdratAm // patiM zuzrUSate yattu tena svarge mahIyate // 'devapitryAtitheyAni tatpradhAnAni yasya tu| patyau jIvati yA yoSidupavAsavrataM caret / nAzranti pitRdevAstu na ca svarga sa gacchati / / AyuH sA harate bharturnarakaM caiva gacchati / / ___ pUrvadattA na punardeyA / bhAryA na tyAjyA / striirkssaa| patizuzrUSaNamakRtvopavAsavrataM na kAryamiti pratipAdayaH kanyAM pUrvadattAmanyasmai dadyAtsa cauravacchA- yitumAha-patyAviti / smRca.252 syaH / varadoSaM vinaa| ___patyau proSite patnIdharmAH 'nirdoSAM parityajan patnIM c| bhartari proSite'pratikarmakriyA / prgRhessvnbhisrvkrmsvsvtntrtaa| gamanam / dvAradezagavAkSeSvanavasthAnam / bAlyayauvanavArdhakyeSvapi ntaa| pratikarmAkriyA alaMkRterakaraNam / smRca.253 pratIkSAkAla: / niyogaH / vidhavAdharmAH / (1) vismR.26|1-4; dA.167 (savarNAsu...varNayA0) aSTau viprasutA SaDarAjanyA caturo vaizyA samAnava (sava) (ca0); vyaka.131; vira.419 bahu (bahISu) chayA (chayaiva) su ca ka (su ka) samAnava (sava) (samAnavAyA0) (1) vismR 25 / 1-8; vyaka.133, smRca.251 strINAM (Apadi ca0). (strI) bhartuH (kvacit) vrata (vRtta) (zvazrU...pUjanam0) ptabhA(2) vismR.26|5. NDatA (ptatA); vira.228 (atha ..rmAH0) (vrata0) (zvazrU0) (3) vismR.26|6daa.135 manuviSNa; vyapra.464 thipU (thInAM pU); vitA.824 (atha strI...bhirati:0) tatparatA manuviSNU ; vibha.97. (tatparA); setu.286 (atha...rmAH0) vratacAritvam (cAritryam ) . (4) vismR.26|7; vyaka.131; vira.421 vAstu (zvazrU0) thipU (thInAM pU) (amuktahastatA0) (mUlakri...ratiH0); (vAstat) rgasa (gaM ca). vibha.17; samu.124. (5) vismR.5|157. (2) vismR.25|15. (6) vismR.5|158% vyaka.132, smRca.245 SAM | (3)vismR.25|16; vyaka.135, smRca.252 sA (pAyAM); vira.423, ratna.134, vyapra.410 vyau.142 | harate (harati sA); samu.124 smRcavat . ca + (cauravaddaNDyaH ); vitA.823 ca + (cauravaddaNDyaH ); vibha. (4) vismR.25|9-11 proSi (pravasi) kSe (kSake); vyaka. 13; samu.122 ca + (cauravacchAsyaH). 136 smRca.253 'pratikarma (pratikarmA) kSe (kSake); vira.428 .. (7) vismR.25|12; vira.428 masvasva (svi; | proSi (prI) Spra (pra): 439 (kriyA0); vitA.82 4 proSitesvitA.824 (sarvakarmasu0); setu.286 viravata . pra (prIte pra) deza (deze) vanava (cAnava); setu.286 proSites (8) vismR.25|13, bira.428 (api0) trAdhI (trapa- pra(prItepra); vibha.17 (dAra...sthAnam0) zeSaM setubat ; samu. rAdhI); setu.286 viravat . .. 125 smRcavat, (5) medhA.976. . vya. kA. 129
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1024 vyavahArakANDam dviguNaM prasUteti / na zUdrAyAH kAlaniyamaH syaat| ato mAnasavyabhicArAdapi striyaM rakSediti shessH| sNvtsrmityeke| smRca.242 mRte bhartari brahmacarya tadanvArohaNaM vaa| bhAryAparityAgaH tadanvArohaNaM bhartAramanu ArohaNaM agnyArohaNam / kAmacAriNI malinAM kucelA piNDamAtropa smRca.254 jIvinI nivRttAdhikArAmadhaHzayyAM niruddhAM mRte bhartari sAdhvI strI brahmacarye vyvsthitaa| nivAsayedatyarthavyabhicAriNIm / svarga gacchatyaputrApi yathA te brhmcaarinnH|| ___ kAmacAriNI parapuruSakAmanayA carantImityarthaH / zaGkhaH zaGkhalikhitau ca svacchandacAriNyAstyAjyatvAdevaM vyAkhyA kRtA / svayaMvaraH / kanyApunardAnam / smRca.242 anujJAto guruNA mAtApitroranumato dArAnA adhivedanam - hret| dhUtA vainAsikI strIjananIM vandhyAmapriyavarayitvA varaH kazcit praNazyetpuruSo ydaa| vAdinIm / apriyazIlAM puruSadveSiNImananukUlAM raktAgamAna trInatItya kanyA'nyaM varayedvarama // cAdhivindet / pradAya zulkaM gacchedyaH kanyAyAH strIdhanaM tthaa| dhUrtA pratArikA / vainAsikI vigatanAsikA / strIdhAryA sA varSamekaM tu deyAnyasmai vidhAnataH // jananI stryptymaatrjnnii| etaduktaM bhavati / dharmakAryaatha pravRttirAgacchet pratIkSeta smaatrym| putralAbhayoH siddhiryayA saha na saMbhavati tamatikramya ata Urdhva pradAtavyA kanyA'nyasmai yathecchayA| bhAryAntaraM vinde diti / kAmasiddhestu yayA paripUraNaM na savarNAsavarNabhAryAH bhavati tAmarthestoSayitvA bhAryAntaramubahedityAha devala:bhAryAH kAryAH sajAtIyAH zreyasyaH sarveSAM ekAmiti / smRca.244 syuriti pUrvaH kalpaH, tato'nukalpaH, catasro . patnIdharmAH brAhmaNasyAnupUryeNa, tisro rAjanyasya dve vaizyasya, __zvaH zvaH pacanabhANDAnAmupalepanaM, susaMmRSTagRhaekA shdsy| dvAropalepanaM kRtazaucAnukUlyadhyakSatarvApravAlastrIrakSA puSpakRtabalikarma, zvazrUzvazurAdyabhivAdanAnantaraM yasmin bhAvo'rpitaH strINAmAta ve tacchIlaM putraM gRhAvazyakAni kuryAt / na devabhRtyAtithibhyo'grejanayanti, yathA nIlavRSeNa nIlavRSavatsaprabhavaH, aznIyAt na bharturanyatra pratikArauSadhAt / zvetena zveta eva jAyate, evaM yonireva balavatI yasmAdvarNAH sNkiirynte| (tAdRzaM) (yathA...ryante0) zaMkhaH; vibha.5; samu.120 (putra0) / (yathA...ryante0) zaMkhaH. (1) vismR.25|14; vyaka.137 smRca.254 vira. (1) smRcaM.242; samu.121 nirutAM nivA (nirandhyA.443; setu.287; vibha.27; samu.125. nirvA) zaMkhaH. (2) vismR.25:17. (2) smRca.244; samu.121 zaMkhaH. (3) samu.118. (4) samu.119. (3) vyaka.133; smRca.251 zva: zvaH (zva:) kRta(5) dA.134; byapra.465 (kAryA:0) zreyasyaH sarveSAM zaucAnukUlya0) (dadhyakSatapUrva pramAlapuNyabalikarma zvazura(sarvemAM zreyasyaH); vibha.98 vyapravat. yorabhivAdanam / mahAvazyaM kuryAt ) (na deva ...SadhAt0) vira. (3) vyaka.129; smRca.241 (putra) (yathA...ryante0); 429 bhRtyAtithi (bhUtapati); setu.286 susaMmR (svam) pakRta vira.414; vyapra,405 tacchIlaM putraM (tAdRzaM tantuM) (yathA.... | (pAhRta) cabhivAda (bhivanda); vibha.18 rAyami (rAbhi); yante0): 408 (yathA...ryante0), vyau.140 tacchIlaM / samu.124 smRcavata , zaMkhaH.
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ bIpuMdharmAH 1025 * zvaH zvaH AgAmini AgAmini dine| na bhartura (1) kuhakazIlA zaThasvabhAvA / viplutA jaaraadiashniiyaaditynvyH| anyatra pratikArauSadhAt rogapratI- bhinaSTA / ekataH sthitiniSedho'yaM punaHpunaH kriya kArakAraNamauSadhaM tu bhrturgre'pyshniiyaadityrthH| mANaviSaya iti hetvabhidhAnAdavagamyate / na hi sakRde vira.429 katra sthityA kulavadhUnAM cAritryaM duSyati / evaM kAyastrI parAnanuvyaktavaktrA bahiniSkAmet nAnu- zuddhayupaghAtahetubhUtaparazayanAdisaMsarga varjayet / ttarIyA paridhAvet , nAnutsave gandhamAlyAbharaNAni smRca.250 vikRtAni vAsAMsi bibhRyAta, na parapuruSamabhi- (2) gaNikA vezyA, IkSaNikA daivajJA, sA cAtra bhASeta anyatra bAlakapravrajitavRddhebhyaH, na nAbhiM paracAritryakhaNDanAnukUlAbhisaMdhiruktA, mAyAvinI darzayet, kulavadhUrAgulpheM vAsaH paridadhyAt , na saMmohikA, sApi tathA dhUrtacAriNIto'syA bhedavivakSayA stanau vivRtau kuryA hasetAnAvRtaM na mahA- upAdAnam / kuhakazIlA cAritryakhaNDanocchedakAriNI jne| sA coktAbhyo'nyA vivakSitA, viplutA pAtityAdi. (1) vikRtAnIti purastAtparastAcca saMbadhyate / dossvtii| vira.431 pravrajitazcaturthAzramI / anapAvRttamasaMvRttam / kriyAvize- surAlazunapalANDugRJjanakamAMsAdInyabhakSyANi Saga caitat / mahAjanasamIpe tu saMvRttasyApi hasanasya ca varjayet / AhAramayaM zarIraM tanmayatvAdbrAhmaNaH pratiSedhArtha punarniSedhaH kRtaH / vezyAdistrIbhiH saha saMkIryate / mAturazitapItAddhi garbhaH saMbhavati / ekatrAvasthAnapratiSedho'pi tAbhyAM darzitaH / | ne ca vratopavAsaniyamejyAdAnadharmo vA'nugraha smRca.250 karaH strINAmanyatra patizuzrUSAyAH, kAmaM tu (2) anAvRtaM mukhamanAcchAdya na mahAjanavyavahita- bharturanujJayA vratopavAsaniyamAdInAmabhyAsaH mapi hsedityrthH| vira.430 striidhrmH| ne gaNikAdhUrtacAriNIkSaNikAmAyAvinIkuhaka- nai bhartAraM dviSyAdyadyapyaSTIvala: syAtpatito'zIlAviplutAbhiH sahaikatra tiSThet, saMsargeNa hi DahIno vyAdhito vA patihi devatA strINAma / cAritryaM duSyet, na bhartuH pratikUlamAcaret , na | aSTIvala: syAt aSTIvalAkhyarogI syAdityarthaH / prakIrNabhANDabhojanIyopaskaradravyA, nottAnakhaTTA smRca.251 sanapAdukA syAt / na vratenopavAsena dharmeNa vividhena ca / nArI svargamavApnoti prApnoti patipUjanAt // (1) vyaka.133.134; smRca.249 parAnanuvyaktavaktrA (nAnuktvA) (nAnuttarIyA paridhAvet0) bAlaka (vaNik ) (kula- (1) vyaka.136; smRca. 250 (AhAra ... kIryate.) vadhU :0) lpha (lphAbhyAM) tAnAvRtaM (danapAvRttaM); vira.43 0 (na tapItA (tA); vira.437 vibha.23 garbhaH sa (jananaM); samu. mahAjane0); setu.285 parA...vaktrA (nAnuktA) nAnutsa (na | 124 smRcavat . cotsa)lpha (lphAbhyAM) setA(seda)(na mahAjane0) vibha.18 parA... (2) vyaka.135; mbhaa.18|1 zaMkhaH, gaami.18|1 vaktrA (nAmuktavastrA) bAlaka (vaNik ) lpha (lphAbhyAM); samu. sani (saini) karaH (karaNa) kAmaM (karma) zaMkhaH; smRca.252 (na ca 123 parAna ... vaktrA (nAnuktA) zaSaM smRcavat . vra...yAH kAmaM tu0) mabhyAsaH (mArambhaH):291 (na ca va... (2) byaka.134, smRca.250 dhUrta (dhUrtA) (kSaNikA0) yAH0) (tu0) mabhyAsaH (mArambhaH); samu.124 (na ca va... duSyet (duSyati) (na bhartuH...dukA syAt0); vira.431, kAmaM tu0) mabhyAsaH (mArambhaH) zaMkhaH. vibha.18-19; samu.123 (na bhartuH...dukA syAt0) zeSaM (3) vyaka.135, smRca.251; samu.124 zaMkhaH, smRcavata. (4) smRca.252 zaMkhaH; samu.124 zaMkhaH.
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1026 vyavahArakANDam patyau proSite patnIdharmAH eka eva pati ryA yAvajIvaM parAyaNam / sarvAsAM proSite bhartari brAhmaNI cAritryaM __ mRte jIvati vA tasminnAparaM prApnuyAnnaram / / rakSet, itarAsAM mAtApitarau, anantaraM rAjanyA abhigamya paraM nArI patiSyati na sNshyH| vA, preGkhAtANDavavihAracitradarzanAGgarAgodyAna- apatInAM tu nArINAmadyaprabhRti pAtakam // yAnavivRtazayanotkRSTapAnabhojanakandukakrIDAdhUpa- yadyasti ceddhanaM sarva vRthAbhogA bhavantu tAH / gandhamAlyAlaGkAradantadhAvanAJjanAdInAmasvatantrA- | akIrtiH parivAdAzca nityaM tAsAM bhavantu vai / / NAM proSitabhatakANAM kulastrINAmanArambhaH / patnIdharmAH / jAyAmahimA / patidharmaH / (1) preGkhA DolA / vihAro rathyAdau na punargRhe'pi / pativratAnAM nArINAM viziSTamiti cocyate / vivRtazayanaM niSprAvaraNatayA zayanam / preGkhAdiprasAdhanA- patizuzrUSaNaM pUrva manovAkAyaceSTitaiH / / ntAnAmanArambho'svatantrANAM proSitabhartukANAM kulastrINA- bhAyA~ patiH saMpravizya sa yasmAjjAyate punaH / mitynvyH| sarvAsAM kSatriyAdistrINAmitarAsAM viprastrINAM jAyAyAstaddhi jAyAtvaM paurANAH kavayo viduH|| anntrprtyaasnnbndhuH| smRca.253 sA bhAryA yA gRhe dakSA sA bhAryA yA prjaavtii| (2) sarvAsAmiti catasRSvapi brAhmaNyAyekapatnISa sA bhAryA yA patiprANA sA bhAryA yA ptivrtaa|| madhye brAhmaNI svayameva cAritryaM rakSet , taditarAsAM mAtA- ardha bhAryA manuSyasya bhAryA zreSThatamaH sakhA / . ' pitarau, anantaraJca tayorasatoH rAjanyA svasyetarayozca bhAryA mUlaM trivargasya yaH sabhAryaH sa bandhumAn / / cAritryaM rakSet / vira.439 bhAryAvantaH kriyAvantaH sabhAryA gRhamedhinaH / ___ svairiNIpunadiyaH bhAryAvantaH pramodante bhAryAvantaH shriyaanvitaaH|| 'tisraH punavazcatasraH svairiNyaH tatra pUrvA pUrvA sakhAyaH pravivikteSu bhavantyetAH priyaMvadAH / jaghanyA tAsAmapatyAnAmRkthapiNDodakayajJeSu yo | pitaro dharmakAryeSu bhavantyArtasya mAtaraH // vikalpaH sa mAtureva guNavattayA vyAkhyAtaH / kAntAreSvapi vizrAmo janasyAdhvanikasya vai| mahAbhAratama yaH sadAraH sa vizvAsyastasmAddArAH parA gtiH|| prajArthaM vivAhaH / strIratnaM zuddham / bhartRpatipadaniruktiH / saMsarantamapi pretaM viSameSvekapAtinam / 'vaivAhikI kriyAM santaHprazaMsanti prajAhitAm / / bhAryavAnveti bhartAraM satataM yA pativratA // 'strIratnaM duSkulAcApi viSAdapyamRtaM pibet / prathamaM saMsthitA bhAryA patiM pretya pratIkSate / adRSyA hi striyo ratnamApa ityeva dhrmtH|| pUrva mRtaM tu bhAraM pazcAtsAdhvyanugacchati / / bhAryAyA bharaNAdbhartA pAlanAcca patiH smRtaH / / etsmaatkaarnnaadraajnpaannigrhnnmissyte| strINAM punarvivAhavyAbhicAradhanasvAmyaniSedhaH yadApnoti patirbhAryAmiha loke paratra ca / / dIrghatamA uvAca AtmAtmanaiva janitaH putra ityucyate budhaiH / adyaprabhRti maryAdA mayA loke pratiSThitA // tasmAdbhAyAM patiH pazyenmAtRvatputramAtaram // bhAryAyAM janitaM putramAdarzeSviva cAnanam / (1) vyaka.136, smRca.253 raM rAjanyA (ro vA hAdate janitA prekSya svarga prApyeva puNyakRt // rAjanyo) anA + (darzanaprasAdhanA); vira.439; vibha.23, dahyamAnA manodukhairvyAdhibhizcAturA narAH / samu.125 dInAma (dInya) zeSaM smRcavat , zaMkhaH. hrAdante sveSu dAreSu dharmAtAH salileSviva / / (2) vyaka.139; vira.452; vibha.32. (3) bhA.(kuM) 1194 / 25. (4) bhaa.12|165|32. | (1) bhA. (kuM) 1196 / 3. (2) bhaa.174|37. / (5) bhaa.11104|30. (6) bhaa.11104|34.37. (3) bhaa.1174|40-52.
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMSarmAH: 1027 susaMrabdho'pi rAmANAM na kuryAdapriyaM nrH| vyuccarantyAH patiM nAryA adyaprabhRti pAtakam // / ratiM prItiM ca dharma ca tAsvAyattamavekSya hi|| bhrUNahatyAsamaM ghoraM bhaviSyatyasukhAvaham / Atmano janmanaH kSetraM puNyaM rAmAH snaatnm| bhAryA tathA vyuccarataH kaumArabrahmacAriNIm / / RSINAmapi kA zaktiH sraSTuM rAmAmRte prajAm // pativratAmetadeva bhavitA pAtakaM bhuvi| . strINAM svairasaMbhogaH dharma AsIt niyuktA patinA bhAryA yadyapatyasya kAraNAt / 'atha tvidaM pravakSyAmi dharmatattvaM nibodha me| na kuryAttattathA bhIru sainaH sumahadApnuyAt / / purANamRSibhidRSTaM dharmavidbhirmahAtmabhiH // iti tena purA bhIru maryAdA sthApitA balAt // anAvRtAH kila purA striya AsanvarAnane / uddAlakasya putreNa dhA vai zvetaketunA / / kAmacAravihAriNyaH svatantrAzcAruhAsini / bahUnAmekapatnitA .. . tAsAM vyuccaramANAnAM kaumArAtsubhage patIn / yudhiSThira uvAcanAdharmo'bhadarArohe sa hi dharmaH parA'bhavata // sarveSAM mahiSI rAjandraupadI no bhaviSyati / taM caiva dharma paurANaM tiryagyonigatAH prajAH / evaM pravyAhRtaM pUrva mama mAtrA vizAMpate / / adyApyanuvidhIyante kaamkrodhvivrjitaaH|| ahaM cApyaniviSTo vai bhImasenazca pANDavaH / pramANadRSTo dharmo'yaM pUjyate ca maharSibhiH / pArthena vijitA caiSA ratnabhUtA sutA tava // uttareSu ca rambhoru kuruSvadyApi pUjyate / / eSa naH samayo rAjan ratnasya saha bhojanam / strINAmanugrahakaraH sa hi dharmaH sanAtanaH // :- na ca taM hAtumicchAmaH samayaM rAjasattama / ___ strINAM zvetaketukRtaH punarvivAhaniyoganiSedhaH sarveSAM dharmataH kRSNA mahiSI no bhaviSyati / asmistu loke na cirAnmaryAdeyaM zucismite // AnupUryeNa sarveSAM gRhNAtu jvalane karAn // .. sthApitA yena yasmAcca tanme vistarataH zaNu / .. drupada uvAcababhUvoddAlako nAma maharSiriti naH zrutam // ekasya baDhayo vihitA mahiSyaH kurunandana / zvetaketuriti khyAtaH putrstsyaabhvnmuniH| naikasyA bahavaH puMsaH zrUyante patayaH kacit // maryAdeyaM kRtA tena dhA vai zvetaketunA // lokavedaviruddhaM tvaM nAdharma dhrmvicchuciH| kopAtkamalapatrAkSi yadarthaM tannibodha me|| kartumarhasi kaunteya kasmAtte buddhirIdRzI // : zvetaketoH kila purA samakSaM mAtaraM pituH // . yudhiSThira uvAcajagrAha brAhmaNaH pANau gacchAva iti cAbravIta / sUkSmo dharmo mahArAja nAsya vidmo vayaM gatima RSiputrastadA kopaM cakArAmarSitastadA // pUrveSAmAnupUryeNa yAtaM vAnuyAmahe / / mAtaraM tAM tathA daSTA nIyamAnAM balAdiva / na me vAganRtaM prAha nAdharme dhIyate matiH / kruddhaM taM tu pitA dRSTvA zvetaketumuvAca h|| evaM caiva vadantyambA mama caitanmanogatam // mA tAta kopaM kAstvimeSa dharmaH snaatnH| eSa dharmo dhruvo rAjazcarainamavicArayan / / anAvRtA hi sarveSAM varNAnAmaGganA bhuvi // mA ca zaGkA tatra ta syAtkathaMcidapi pArthiva / / yathA gAvaH sthitAH putra sve sve varNe tathA prjaaH| yudhiSThira uvAcaRSiputro'tha taM dharma zvetaketurna cakSame // na me vAganRtaM prAha nAdharme dhIyate matiH / cakAra caiva maryAdAmimAM strIpuMsayorbhuvi / / vartate hi mano me'tra naiSo dharmaH kathaMcana // mAnuSeSu mahAbhAgo na tvevAnyeSu jantuSu / zrUyate hi purANe'pi jaTilA nAma gautmii| tadAprabhRti maryAdA sthiteyamiti naH zrutam / ... RSInadhyAsitavatI sapta dharmabhRtAM varA // . (1) bhaa.1|122|3-8. (2) bhaa.1|12218-21. (1) bhaa.1.195|23-31. (2) bhaa.1|196|13.19.
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1028 vyavahArakANDam tathaiva munijA bArzI tpobhirbhaavitaatmnH| paizUnye na pravAmi na mmaitnmnogtm| .. saMgatAbhUdaza bhrAtRnekanAmnaH precatasaH // advAri na ca tiSThAmi ciraM na kathayAmi ca // gurohiM vacanaM prAhurdhamyaM dharmajJasattama / asadvA hasitaM kizcidahitaM vApi karmaNA / gurUNAM caiva sarveSAM mAtA paramako guruH // rahasyamarahasyaM vA na pravAmi sarvathA // sA cApyuktavatI vAcaM bhaikSavadbhajyatAmiti / kAryArthe nirgataM cApi bhartAraM gRhamAgatam / tasmAdetadahaM manye paraM dharma dvijottama / AsanenopasaMyojya pUjayAmi smaahitaa| / kuntyuvAca yadannaM nAbhijAnAti yadbhojyaM nAbhinandati / evametadyathA prAha dharmacArI yudhiSThiraH / bhakSyaM vA yadi vA lehyaM tatsarva varjayAmyaham // anRtAnme bhayaM tIvra mucye'hamanRtAtkatham // kuTumbArthe samAnItaM yatkizcitkAryameva tu| . vyAsa uvAca prAtarutthAya tatsarva kArayAmi karomi ca // . anRtAnmokSyase bhadre dharmazcaiSa sanAtanaH // pravAsaM yadi me yAti bhartA kAryeNa kenacita / patnIdharmAH maGgalaibahUbhiryuktA bhavAmi niyatA tadA // yudhiSThira uvAca aJjanaM rocanAM caiva snAnaM mAlyAnulepanam / satstrINAM samudAcAraM sarvadharmavidAM vr| prasAdhanaM ca niSkrAnte nAbhinandAmi bhartari / / zrotumicchAmyahaM tvattastanme brUhi pitAmaha // notthApayAmi bhartAraM sukhasuptamahaM sadA / bhISma uvAca AntareSvapi kAryeSu tena tuSyati me manaH / / sarvajJAM sarvatattvajJAM devaloke manasvinIm / nAyAsayAmi bhartAraM kuTumbArthe'pi sarvadA / kaikeyI sumanA nAma zANDilI paryapRcchata // guptaguhyA sadA cAsmi susaMmRSTanivezanA // kena vRttena kalyANi samAcAreNa kena vA / imaM dharmapathaM nArI pAlayantI smaahitaa| vidhUya sarvapApAni devalokaM tvamAgatA // arundhatIva nArINAM svargaloke mahIyate // hutAzanazikheva tvaM jvalamAnA svtejsaa| bhISma uvAcasutA tArAdhipasyeva prabhayA divmaagtaa|| etadAkhyAya sA devI sumanAyai tapasvinI / arajAMsi ca vastrANi dhArayantI gataklamA / patidharma mahAbhAgA jagAmAdarzanaM tadA // vimAnasthA zubhA bhAsi sahasraguNamojasA / / yazcedaM pANDavAkhyAnaM paThetparvaNi parvaNi / na tvamalpena tapasA dAnena niyamena vaa| sa devalokaM saMprApya nandane sa sukhI vaset // imaM lokamanuprAptA tvaM hi tattvaM vadava me / / RtumatyA vivAhe dAnam / ' patnIdharmAH / iti pRSTA sumanayA madhuraM caaruhaasinii| umovAcazANDilI nibhRtaM vAkyaM sumanAmidamabravIt // bhagavansarvabhUteza zrUyatAM vacanaM mama / nAhaM kASAyavasanA nApi valkaladhAriNI / RtuprAptA suzuddhA yA kanyA setyabhidhIyate // na ca muNDA ca jaTilA bhUtvA devatvamAgatA // tAM tu kanyAM pitA mAtA bhrAtA mAtula eva vaa| ahitAni ca vAkyAni sarvANi paruSANi ca / / pitRvyazcaiva paJcaite dAtuM prabhavatAM gtaaH|| apramattA ca bhartAraM kadAcinnAhamabruvam // vivAhAzca tathA pazca tAsAM dharmArthakAraNAt / devatAnAM pitRNAM ca brAhmaNAnAM ca puujne| kAmatazca mitho daanmitretrkaamyyaa|| apramattA sadA yuktA zvazrUzvazuravartinI // dattA yasya bhavedbhAryA eteSAM yena kena cit / ..(1) bhaa.13|123|1-22. / (1) bhA. (kuM) 13 / 249 / 5-14,
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ bApuMdharmAH 1029 dAtAraH suvimRzyaiva dAtumarhanti nAnyathA // / arthakArye punarbhartuH pramAdAlasyavarjitA / uttamAnAM tu varNAnAM mntrvtpaannisNgrhH| sA yatnaM paramaM kuryAttasya sAhAyyakAraNAt // vivAhakaraNaM cAhuH zUdrANAM saMprayogataH // dhuraMdharA bhavedbhartuH sAdhvI dharmArthayoH sdaa| yadA dattA bhavetkanyA tasmAdbhAryArthine svkaiH| vihArakAle vai bharturjJAtvA bhAvaM hRdi sthitam / / tadAprabhRti sA nArI dazarAtraM vilajjayA / alaMkRtya yathAyoga mandahAsasamanvitam / manasA karmaNA vAcA anukUlA ca sA bhavet // vAkyairmadhurasaMyuktaiH smayantI toSayetpatim // iti bhartRvrataM kuryAtpatimuddizya shobhnaa| kaThorANi na vAcyAni anyathA pramadAntare / tadAprabhRti sA nArI na kuryAtpatyurapriyam / / yasyAM kAmI bhavedbhartA tasyAH prItikarI bhavet // yadyadicchati vai bhartA dharmakAmArthakAraNAt / apramAdaM puraskRtya manasA toSayetpatim / tathaivAnupriyA bhUlvA tathaibopacaretpatim / anantaramathAnyeSAM bhojanAvekSaNaM caret / / pativratAtvaM nArINAmetadeva sanAtanam / / dAsIdAsabalIvAzcaNDAlaM ca shunstthaa| tAdRzI sA bhavennityaM yAdazastu bhavetpatiH / anAthAnkRpaNAMzcaiva bhikSukAMzca tathaiva ca / zubhAzubhasamAcAra etavRttaM smaastH|| pUjayedalibhaikSeNa patyurdharma vivardhayet / / daivataM satataM sAdhvI bhartAraM yA tu pshyti| kupitaM vA'rthahInaM kA zrAntaM vopacaretpatim / daivameva bhavettasyAH patirityavagamyate / / yathA sa tuSTaH svasthazca tathA saMtoSayetpatima / umovAca yathA kuTumbacintAyAM vivAde vA'rthasaMcaye / patimatyA divArAnaM vRttAntaM zrUyatAM zubham / AhUtA tatsahAyArtha tathA priyahitaM vadet / / patyuH pUrva samutthAya prAtaHkarma samAcAret // apriyaM ca hitaM brUyAttasya dharmArthakAGkSayA / patyurbhAva viditvA tu pazcAtsaMbodhayettu tam / __ekAntacaryAkathanaM kalahaM vrjyetpraiH|| nityaM paurvAhika kArya svayaM kuryAdyathAvidhi // bahirAlokanaM caiva mohaM brIDAM ca paizunam / nivedya ca tathA''hAraM yathA saMpadyatAmiti / bahvAzitvaM divAsvapnamevamAdi vivarjayet // rahasyekAsanaM sAdhvI na kuyodAtmajairapi / yathA bhartA tathA nArI gurUNAM pratipadyate // yadyaddadyAnniyatsveti nyAsavatparipAlayet // zuzrUSApoSaNavidhau ptipriycikiirssyaa| vismRtaM vA'pi yadvyaM pratidadyAtsvazaucataH / bhartuniSkramaNe kArya saMsmaredapramAdataH / / yatkiJcitpatinA dattaM labdhvA tatsA sukhI bhvet|| AgataM tu patiM dRSTA sahasA paricAraNam / atIvAjJAmatIyA ca dUrataH parivarjayet / bAlavayUddhavadbhAyo sadaivAnucaretpatim / / svayaM kurvIta saMprItyA kAyazramaharaM param // bhAryAyA vratamityeva kartavyaM satataM vibho / pAdyAsanAbhyAM zayanairvAkyaizca hRdayapriyaiH / atithInAmAgamena prItiyuktA sadA bhavet / / etatpativratAvRttamuktaM deva samAsataH / / karmaNA vacanenApi toSayedatithInsadA / na ca bhoge na caizvarye na sukhe na dhane sthaa| maGgalaM gRhazaucaM ca sarvopakaraNAni ca / spRhA yasyAstathA bhartuH sA nArINAM pativratA / / sarvakAlamavekSeta kArayantI ca kurvtii| patirhi daivataM strINAM patibandhuH patirgatiH / nAnyaM gatimahaM pazye pramadAyA yathA patiH / / dharmakArye tu saMprApte tadvaddharmaparA bhvet|| . jAtidhvapi ca vai strItvaM viziSTaM me matiH prbho| kAyaklezena mahatA puruSaH prApnuyAtphalam / ' (1) bhA. (kuM) 13 / 250 / 1-32. : tatsarva samate nArI sukhena patibUjayA / /
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yathAsukhaM patimatI sarva ptynukuultH| atha viSNuprasAdena bhago dattavaraH kila / IdRzaM dharmasAkalyaM pazya tvaM pramadAM prati / tena caiva prasAdena sarvAllokAnupAznute // etadvisRjya pacyante kustriyaH pApamohitAH / / . tasmAttu puruSe doSo hyadhiko nAtra sNshyH| . tapazcaryA ca dAnaM ca patau tasyAH samarpitam / vinA garbha savarNeSu na tyAjyA gamanAstriyaH / / rUpaM kulaM yazastejaH sarva tasminpratiSThitam // prAyazcittaM yathAnyAyaM daNDaM kuryAtsa paNDitaH / evaM vratasamAcArAH svavRttenaiva shobhnaaH| zvabhirvA daMzanaM snAnaM savanatritayaM nizi // svabhA gha samaM gacchetpuNyalokAnsukarmaNA / / bhUmau ca bhasmazayanaM dAnaM bhogavivarjitam / vRddho virUpo bIbhatso dhanavAnnirdhano'pi vaa| doSagauravataH kAlo dravyagauravameva ca / evaMbhUto'pi vai bhartA strINAM bhUSaNamuttamam // . maryAdA sthApitA pUrvamiti tIrthAntaraM gate / ADhayaM vA rUpayuktaM vA virUpaM dhanabarjitam / tadyoSitAM tu dIrghAyo nAsti doSo vyatikrame / yA pati toSayetsAdhvI sA patnInAM viziSyate // bhagatIrthAntare zuddho viSNostu vacanAdiha / / daridrAMzca virUpAMzca pramUDhAnkRSTasaMyatAn / / rakSyAzcaibAnyasaMvAdairanyagehAdvicakSaNaiH / patInupacarellokAnakSayAnpratipadyate / / AsAM zuddhau vizeSeNa karmaNAM phalamaznute / / ptyurnugmnm| vidhavAdharmAH / naitA vAcyA na vai vadhyA na klezyAH shubhmicchtaa| evaM pravartamAnAyAH patiH pUrva mriyeta cet / viSNuprasAdAdityeva bhagastIrthAntaraM gataH / tadA'numaraNaM gacchetpunardhama careta vA // mAsimAsi RtustAsAM duSkRtAnyapakarSati / / AdiprabhRti yA sAdhvI patyuH priyaparAyaNA / striyastoSakarA nRNAM striyaH puSTipradAH sadA / UrdhvaM gacchati sA pUtA bho'numaraNaM gatA // putrasetupratiSThAzca striyo loke mahAdyute / / evaM mRtAyA vai lokAnahaM pazyAmi cakSuSA / bahubhAryasya saMbhogavidhiH spRhaNIyAnsuragaNairyAngacchanti pativratAH / / nArada uvAcaathavA bhartari mRte vaidhavyaM dharmamAzritAH / bahubhAryAsu saktasya nArIbhogeSu gehinaH / sUSNIM bhaumaM jale nityamaJjalisnAnamuttamam / Rtau vimuzcamAnasya sAnnidhye bhrUNahA smRtaH / / vrataM ca patimuddizya kuryuzcaiva vidhi tataH / / vRddhAM vandhyAM suvratAM ca mRtApatyAmapuSpiNIm / evaM gacchati sA nArI patilokamanuttamam / kanyAM ca bahuputrAM ca varjayanmucyate bhayAt / / ramaNIyamanirdezyaM duSprApaM devamAnuSaiH / / vyAdhito bandhanastho vA pravAseSvatha parvasu / prApnuyAttAdRzaM lokaM kevalaM yA ptivrtaa| RtukAle tu nArINAM bhrUNahatyAM pramuJcati / / iti te kathitaM deva strINAM dharmamanuttamam / / patnIparityAgaH . strIrakSA / strINAM samAnavaNe vyabhicAro'doSo'lpadoSo vaa| mArkaNDeya uvAcanArada uvAca narANAM tyajatAM bhAryA kAmakrodhAdguNAnvitAm / ekavaNe vidoSaM tu gamanaM pUrvakAlikam / aprasUtAM prasUtAM vA teSAM pRcchAmi niSkRtim / / dhAtA ca samanujJAto viSNunA tattathA'karot // nArada uvAcabhagaliGge mahAprAjJa pUrvameva prjaaptiH| apApAM tyajamAnasya sAdhvIM matvA yamAditaH / sasarja tAbhyAM saMyogamanujJAtazcakAra saH // AtmavaMzasvadharmo vA tyajato niSkRta (1) bhA. (ka) 131250 / 33. (2) bhA. (ka) 13025060-64... ' (1) bhA. (kuM) 13 / 59 / 2-4. (3) bhA. (ka) 2315812-13. . ... (2) bhA. (kuM) 13159 / 9-22. .
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ sIpuMdharmAH 1031 yo narastyajate bhAryA pusspinniimprsuutikaam| na ca tvamabhijAnISe strINAM guhyamanuttamam / sa naSTavaMzaH pitRbhiyuktastyajyeta daivtaiH|| putraM vA kila pautraM vA bhrAtaraM vA manasvinam / / bhAryAmapatyasaMjAtAM prasUtAM putrapautriNIm / rahasIha naraM dRSTvA naanaagndhvibhuussitm| putradAraparityAgI na sa prApnoti niSkRtim // yonirutsvidyate strINAM satInAmapi ca zrutam // evaM hi bhAryA tyajatAM narANAM nAsti nisskRtiH| | samudreSu pRthivyAM ca vanaspatiSu strISu ca / nAhanti pramadAsyaktaM putrapautrapratiSThitAH // . vibhajya brahmahatyAM ca tAnvarairapyayojayata / mArkaNDeya uvAca varadastu varaM dattvA pRthivyai sAgarAya ca / kIdRzIM saMtyajanbhAyAM naro doSairna lipyate / vanaspatibhyaH strIbhyazca brahmahatyAM nunoda tAm / etadicchAmi tatvena vijJAtumRSisattama // nai narmayuktamanRtaM hinasti nArada uvAca / na strISu rAjanna vivAhakAle / mokSadharmasthitAnAM tu anyonyamanujAnatAm / prANAtyaye sarvadhanApahAre bhAryApatInAM muktAnAmadharmo na vidhIyate // paJcAnRtAnyAhurapAtakAni // anyasaGgAM gatApatyAM zUdragAM paragAminIm / mRdutvaM ca tanutvaM ca parAdhInatvameva c| parIkSya tyajamAnAnAM narANAM nAsti pAtakam // strIguNA RSibhiH proktA dhrmtttvaarthdrshibhiH|| pAtake'pi tu bhartavyau dvau tu mAtA pitA tathA / / vyAyAmaH karkazatvaM ca vIrya ca puruSe guNAH / / mArkaNDeya uvAca 'striyAH puruSasaMyoge prItirabhyadhikA sdaa| bhAryAyAM vyabhicAriNyAM narasya tyajato ruSA / etasmAtkAraNAcchaka strItvameva vRNomyaham / / kathaM dharmo'pyadharmo vA bhavatIha mahAmate / / nAnilo'gnirna varuNo na cAnye tridazA dvija / nArada uvAca priyAH strINAM yathA kAmoratizIlA hi yossitH|| anRte'pi hi satye vA yo nArI dUSitAM tyajet / sahasra kila nArINAM prApyetaikA kadAcana / arakSamANaH svAM bhAryA naro bhavati bhrUNahA / / tathA zatasahasreSu yadi kAcitpativratA / * apatyahetoryA nArI bhartAramatilaGghayet / / naitA jAnanti pitaraM na kulaM na ca mAtaram / lolendriyeti sA rakSyA na saMtyAjyA kathaMcana / na bhrAtRnna ca bhatAraM na ca putrAnna devarAn / / nadyazca nAryazca samasvabhAvA lIlAyantyaH kulaMghnanti kulAnIva sridvraaH| __ naitAH pramuJcanti narAvagADhAH / srotAMsi nadyo bahate nipAtaM doSAnsarvAzca matvA''zu prajApatirabhASata / / aSTAvakra uvaac| nArI rajobhiH punareti zaucam / / nAsti svatantratA strINAmasvatantrA hi yoSitaH / evaM nAryo na duSyanti vyabhicAre'pi bhartRNAm / prajApatimataM hyetanna strI svAtantryamarhati // mAsimAsi bhavedrAgastataH zuddhA bhavantyuta / / nAsti triloke strI kAcidyAvai svaatntrymrhti|| .. strorakSA / strIdoSAH / 'pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvne| putrastu sthAvire bhAve na strI svAtanyamarhati // (1) bhA. (kuM) 4 / 18 / 18,19. medaM ca vyabhajadrAjanpAne strISu ca vIryavAn / (2) bhA. (kuM) 5 / 9 / 50,51.. akSeSu mRgayAyAM ca pUrvasRSTaM punaH punaH // (3) bhaa.12|165|30. (4) bhaa.13|12|14,15. (5) bhaa.13|12|52. (6) bhaa.13|19|91.94. (1) maa.13|20|21. (2) bhaa.3|1258,9. (7) bhaa.13|20|14. (8) bhaa.13|20|20 nya. kA. 130
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1032 vyavahArakANDam yudhiSThira uvAca alAbhAtpuruSANAM hi bhayAtparijanasya c| ' strINAM svabhAvamicchAmi zrotuM bharatasattama / vadhabandhabhayAccApi svayaM guptA bhavanti tAH // striyo hi mUlaM doSANAM laghucittA hitAH smRtaaH|| calasvabhAvA duHsevyA durlAhyA bhAvatastathA / bhISma uvAca prAjJasya puruSasyeha yathA vAcastathA striyH|| atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam / nAgnistRpyati kASThAnAM nApagAnAM mahodadhiH / nAradasya ca saMvAdaM puMzcalyA pnyccuuddyaa| nAntakaH sarvabhUtAnAM na puMsAM vAmalocanAH // kulInA rUpavatyazca nAthavatyazca yossitH| idamanyacca devarSe rahasyaM sarvayoSitAm / maryAdAsu na tiSThanti sa doSaH strISu nArada / / dRSTvaiva puruSa hRdyaM yoniH praklidyate striyAH / / na strIbhyaH kiJcidanyadvai pApIyastaramasti vai / kAmAnAmapi dAtAraM kAraM manasAM priym| '' striyo hi mUlaM doSANAM tathA tvamapi vettha ha // rakSitAraM na mRSyanti svabhAramasatstriyaH / / samAjJAtAnRddhimataH pratirUpAnvaze sthitAn / na kAmabhogAnvipulAnnAlaMkArArthasaMcayAn / patInantaramAsAdya nAlaM nAryaH parIkSitum / / tathaiva bahumanyante yathA ratyAmanugraham / / asaddharmastvayaM strINAmasmAkaM bhavati prbho| antakaH pavano mRtyuH pAtAlaM vaDavAmukham / pApIyaso narAn yadvai lajjAM tyaktvA bhajAmahe / / kSuradhArA viSaM sarpo vahrirityekataH striyaH // striyaM hi yaH prArthayate saMnikarSa ca gacchati / yatazca bhUtAni mahAnti paJca yatazca lokA ISaJca kurute sevAM tamevecchanti yossitH|| vihitA vidhAtrA / yataH pamAMsaH pramadAzca nirmianarthitvAnmanuSyANAM bhayAtparijanasya ca / | tAH tatazca doSAH pramadAsu nArada // maryAdAyAmamaryAdAH striyastiSThanti bhartRSu // bhISma uvAcanAsAM kazcidagamyo'sti nAsAM vayasi nishcyH| etA hi svIyamAyAbhirvaJcayantIha mAnavAn / virUpaM rUpavantaM vA pumAnityeva bhuJjate / na cAsAM mucyate, kazcitpuruSo hastamAgataH // na bhayAnnApyanukrozAnnArthahatoH kathaMcana / gAvo navatRNAnIva gRhantyetA navaMnavam / / na jJAtikulasaMbandhAtstriyastiSThanti bhartRSu // zambarasya ca yA mAyA mAyA yA namucerapi / yauvane vartamAnAnAM mRssttaabhrnnvaassaam| / baleH kumbhInasezcaiva sarvAstA yoSito viduH|| nArINAM svairavRttInAM spRhayanti kulastriyaH // hasantaM prahasantyetA rudantaM prarudanti ca / yAzca zazvadvahumatA rakSyante dayitAH striyH| apriyaM priyavAkyaizca gRhate kaalyogtH|| api tAH saMprasajjante kubjaandhjddvaamnaiH|| yadi jihvAsahasraM syAjjIvecca zaradAM zatama | paGgavatha ca devarSe ye cAnye kutsitA nraaH|| ananyako strIdoSAnanuktvA nidhanaM vrajet // strINAmagamyo loke'sminnAsti kazcinmahAma uzanA veda yacchAstraM yacca veda bRhaspatiH / yadi puMsAM gatirbrahmankathaMcinnopapadyate / strIbudhyA na viziSyeta tAstu rakSyAH kathaM apyanyonyaM pravartante na hi tiSThanti bhartRSu // nraiH|| duSTAcArAH pAparatA asatyA mAyayA vRtAH / anRtaM satyamityAhuH satyaM cApi tathA'nRtam / adRSTabuddhibahulAH prAyeNetyavagamyatAm / / iti yAstAH kathaM vIra saMrakSyAH puruSairiha / / (1) bhaa.13|38|23.30. (1) bhaa.13||38||1,2. (2) bhA.133395-8: / (2) bhaa.13|38|11-22. (3) bhA. (kuM) 13174 / 9. (3) bhA. (ku) 13173 / 23. (4) bhA.132398.10.
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1033 strIpuMvAH doSAspade'zucau dehe hyAsAM saktAstvaho nraaH|| na ca strINAM kriyAH kAzciditi dharmo vyavastrINAM buddhayarthaniSkarSAdarthazAstrANi zatruhan / sthitaH / nirindriyA hyazAstrAzca striyo'nRtamiti bRhaspatiprabhRtibhirmanye sadbhiH kRtAni vai|| zrutiH // saMpUjyamAnAH puruSairvikurvanti mano nRSu / zayyAsanamalaGkAramannapAnamanAryatAm / apAstAzca tathA rAjanvikurvanti manaH striyH|| durvAgbhAvaM ratiM caiva dadau strIbhyaH prjaaptiH|| imAH prajA mahAbAho dhArmikya iti naH shrutm| na tAsAM rakSaNaM zakyaM kartuM puMsA kathaMcana / satkRtAsatkRtAzcApi vikurvanti manaH sadA // - api vizvakRtA tAta kutastu puruSairiha // kastAHzakto rakSatu syAditi me saMzayo mahAn / -vAcA ca vadhabandhavo klezavA vividhastathA / tathA brUhi mahAbhAga kurUNAM vaMzavardhana // na zakyA rakSituM nAryastA hi nityamasaMyatAH // yadi zakyA kuruzreSTha rakSA tAsAM kadAcana / tasmAdbravImi pArtha tvAM striyo rakSyAH sadaiva ca / kartuM vA kRtapUrva vA tanme vyAkhyAtumarhasi // ubhayaM dRzyate tAsu satataM sAdhvasAdhu ca // |madAzca yathA sRSTA brahmaNA bharatarSabha / striyaH sAdhvyo mahAbhAgAH saMmatA lokmaatrH| yadartha tacca te tAta pravakSyAmi narAdhipa // dhArayanti mahIM rAjanimAM savanakAnanAm // ... na hi strIbhyaH paraM putra pApIyaH kiMcidasti vai|| asAdhvyazcApi durvRttAH kulaghnAH paapnishcyaaH| agnihi pramadA dIpto mAyAzca mayajA vibho| vijJeyA lakSaNairduSTaiH svagAtrasahajairnRpa // , kSuradhArA viSaM sarpo mRtyurityekataH striyH|| / evametAsu rakSA vai zakyA kartuM mahAtmabhiH / prajA imA mahAbAho dhArmikya iti naH zrutam / anyathA rAjazArdUla na zakyA rakSituM striyaH // svayaM gacchanti devatvaM tato devAniyAdbhayam // etA hi manujavyAghra tIkSNAstIkSNaparAkramAH / athAbhyagacchan devAste pitAmahamarindama / nAsAmasti priyo nAma maithune saMgame'pi yaH / / nivedya mAnasaM cApi tUSNImAsannadhomukhAH // etAH kRtyAzca kAryAzca kRtaghnA bharatarSabha / teSAmantargataM jJAtvA devAnAM sa pitaamhH|| na caikasmintramantyetAH puruSe pANDunandana // 'mAnavAnAM pramohArthaM kRtyA nAryo'sRjatprabhuH // nAsu sneho naraiH kAryastathaiveA janezvara / pUrvasarge tu kaunteya sAdhyo nAye ihAbhavan / khedamAsthAya bhu AsthAya caiva ha / "asAvyastu samutpannAH kRtyAH srgaatprjaapteH|| nihanyAdanyathA kuvannaraH kAravanandana / tAbhyaH kAmAnyathAkAmaM prAdAddhi sa pitaamhH| | sarvathA rAjazArdUla muktiH sarvatra yujyate / / tAH kAmalubdhAH pramadAH prabAdhante narAnsadA // tenaikena tu rakSA vai vipulena kRtA striyAH / krodhaM kAmasya devezaH sahAyaM caasRjtprbhuH| nAnyaH zaktastriloke'sminakSituM nRpa yossitH|| asajanta prajAH sarvAH kAmakrodhavazaM gatAH / niyoga: punarvivAhazca "dvijAnAM ca gurUNAM ca mahAgurunRpAdinAm / pANigrAhasya tanaya iti vedeSu nizcitam / -kSaNastrIsaGgakAmotthA yAtanAho nirantarA // dharma manasi saMsthApya brAhmaNAMstAH samabhyayuH / araktamanasAM nityaM brahmacaryAmalAtmanAm / loke'pyAcarito dRSTaH kSatriyANAM punarbhavaH / / tapodamArcanAdhyAnayuktAnAM zuddhiruttamA // uttamAdavarAH puMsaH kAnto putramApadi / (1) bhA. (ka) 13174 / 11. . . apatyaM dharmaphaladaM zreSThAdicchanti sAdhavaH / / (2) bhaa.13139|10-14. . . . (1) bhA. 13 / 40 / 11-15. . . 1. (3) bhaa.13|40|3-11. (2) bhaa.13|43|19-28. (4) bhA. (ku) 1375 / 11,12. ... ... (3) bhaa.1104|6,7. (4) bhA.1112035,36.
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1034 vyavahArakANDam kauTilIyamarthazAstram sa praajaaptyaakhyH| gomibhunAdAnAditi / varasakAzAd vivAhadharmaH godvayaM gRhItvA yat kanyA dIyate, sa aarssH| / " 'vivAhasaMyuktam / vivAha vyvhaarH| ___antarvedyAmiti / yajJavedimadhye sthitAya Rtviz2e antavadyAmiti / kanyAdAnaM kanyAmalakukRtya brAhmo vivAhaH / yad dIyate, sa devaH / mithassamavAyAditi / kanyAvarasahadharmacaryA praajaaptyH| gomithnaadaanaadaarssH| yonijecchayAnyonyasaMyogAda gAndhavoM vivAho bhavati / antarvedyAmRtvije dAnAda daivH| mithassamavAyAd zulkAdAnAditi / AtmArthe kanyArthe ca varAcchulka gaandhvH| shulkaadaanaadaasurH| prasahyAdAnAda gRhItvA yat kanyAdAnaM, sa AsurAkhyaH / prasahyAdAnArAkSasaH / suptAdAnAta paishaacH| pitRpramANA- diti / balAtkAreNa kanyAharaNAd rAkSasavivAho bhavati / zvatvAraH pUrve dhAH mAtApitapramANAH shessaaH| tau suptAdAnAditi / suptAyA haraNAt paizAcAkhyo vivaahH| hi zulkaharau duhituH| anyatarAbhAve'nyataro vaa| pitRpramANA iti / eteSvaSTasu vivAheSu pUrve brAhmAdaya vivAhasaMyuktamiti sUtram / vivAhA aSTavidhAHbrAhma- zcatvAraH, pitRpramANAH dhAH pitRpramANatvAda dhrmyuktaaH| prAjApatyArSadaivagAndharvAsurarAkSasapaizAcAkhyAH tatsaMyuktaM anye tvadhA ityarthasiddham / mAtA pitRpramANA iti / tatsaMbaddhaM strIdhanakalpAdi, tadihAbhidhIyata iti suutraarthH| mAtA pitA catyubhA pramANabhUtA yaSA ta mAtA pitA cetyubhau pramANabhUtau yeSAM te tathAbhUtAH, vyAvahArikANAmarthAnAmanuSThAnaprakAra uktaH, vyava zeSAH gaandhrvaadyH| kasmAnmAtApitRpramANakatvamityAha . hArANAM pratipAdanamadhunA prastUyate / teSu ca RNAdAnA to hItyAdi / mAtApitarau hi, zulkaharau duhituH kanyAdiSu katamaH pUrvanirUpaNAI iti cintAyAm , RNAdAna- zulkaM gRhnniitH| anyatarAbhAve anyataro vA mAtA pitA pUrvo vyavahAra iti mnuH| vAstuka pUrvo vyavahAra iti vA zulkaM harati / evaM vivAhadharma uktH| zrImU. bhArgavaH / nikSepapUrvo vyavahAra iti bRhsptiH| kauTa Adhivedanikam lyastu gRhasthasyaiva vyavahAreSvadhikArAd gArhasthyaM varSANyaSTAvaprajAyamAnAmaputrAM vandhyAM cAkAprati ca vivAhasyaiva hetutvAd vivAhasaMyuktavyavahAra kSeta, daza bindu, dvAdaza kanyAprasavinIm / eva vyavahAreSu mukhya iti vivAhasaMyuktaprakaraNamevAdI tataH putrArthI dvitIyAM vindeta / tasyAtikrame nirUpaNIyaM manyate / yadAhuH-'praNamAdau manuvrate zulkaM strIdhanamadha cAdhivedanikaM dadyAt / catuvAstuka bhArgavo muniH| bRhaspatistu nikSepaM vivAhaM viMzatipaNaparaM ca daNDam / kuTalAnvayaH // iti / idaM prakaraNaM tribhiradhyAyairvi- zulkaM strIdhanamazulkastrIdhanAyAstatpramANamAdhitanyate / tatrAdime vivAhadharmaH strIdhanakalpaH Adhivedani- vedanikamanurUpAM ca vRttiM dattvA bahvIrapi vindet| kamiti trikaM pratipAdyate. dvitIye zuzraSAbharmapAruSya- putrArthA hi striyH| dveSAticAropakAravyavahArapratiSedhAH, tRtIye niSpatanaM / tIrthasamavAye cAsAM yathAvivAhaM parvoDhAM pathyanusaraNaM hrasvapravAso dIrghapravAsazceti / jIvatputrAM vA pUrva gacchet / vivAhasaMyuktasya prathamaM nirUpaNe hetuM nirdizati- tIrthagRhanAgamane SaNNavatirdaNDaH / putravatI vivAhapUrvo vyavahAra iti / vyavahAra iti jAtAveka- dharmakAmAM vandhyAM binduM nIrajaskAM vA nAkAmAmupevacanaM, sarva vyavahArAH vivaahmuulaaH| vivAhapUrvatvaM yAt, na cAkAmaH puruSaH / kuSTinImunmattAM vA na copapAditam / vivAhabhedAMstallakSaNapradarzanapUrvamAha- gacchet / strI tu putrArthamevaMbhUtaM vopagaccheta / kanyAdAna miti / kanyAmalaGkRtya yat tasyAH pradAnaM, nIcatvaM paradezaM vA prasthito raajkilbissii| sa vivAho brAhma ityucyate / sahadharmacaryeti / 'sahadharma- prANAbhihantA patitastyAjyaH kIbo'pi vA zvaryatAmi'tyetAvaduktvA samantrakaM yat kanyA dIyate. patiH // (1) kau.32. / (1) kau.32,
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1035 :: athaadhivednikmaah-vrssaanniiti| aprajAyamAnAM adhyAyaprAnte zlokamAha--nIcatvamityAdi / nIcatvaM sakRt prasUya punargarbhamagRhNatIm , aputrAM vyAdhyAdivazAt paradeza vA prasthitaH nIcatvaM gato vA videzaM gato vA, putrarahitAM, vandhyAM ca garbhadharaNAyogyAM ca, aSTau varSANi, rAjakilviSI rAjaduSpurohito rAjaduSpratigrahI rAjayakSmaAkAGkSata pratipAlayet putraM prasUte naveti parIkSA- vAMzca iti trirUpaH, prANAbhihantA naramArakaH, patitaH rtham / daza binduM daza varNANi nazyatprasUti, prati- mahApAtakadUSitaH, klIbo'pi vA SaNDo vA, patiH, pAlayet / dvAdaza kanyAprasavinIM stryapatyaprasavazIlAM tyAjyaH / bhImU. dvAdaza varSANi AkAkSeta / kaangkssteraatmnepdmaarssm| zuzrUSAbharmapAruSyadeSAticAropakAravyavahArapratiSedhAzca ..tata iti / yathoktakAlapratIkSAnantaraM putraprasavAbhAve, dvAdazavarSA strI prAptavyavahArA bhavati SoDazaputrArthI putrakAmazced, dvitIyAM vindeta anyAmudhet / varSaH pumAn / ata UrdhvamazuzrUSAyAM dvAdazapaNaH tasyeti / yathoktakAlaniyamasya, atikrame ananuvartane, striyA daNDaH puMso dviguNaH / / zulkaM, strIdhanaM, ardhe cAdhivedanikaM pariNItAyA bharmaNyAyAmanirdiSTakAlAyAM grAsAcchAdanaM upari anyasyAH pariNayanamadhivedanaM tannimittaM yad vAdhikaM yathApuruSaparivApaM savizeSaM dadyAt / dravyaM gataM tasyAdhai ca, dadyAd adhivinAyai / catu- nirdiSTakAlAyAM tadeva saGkathAya / bandhaM ca viMzatiSaNaparaM ca daNDamiti / caturviMzatipaNottamaM niya- dadyAt / zulkastrIdhanAdhivedanikAnAmanAdAne c| mAtikramadaNDaM ca, rAjJe dadyAt / . ___ zvazurakulapraviSTAyAM vibhaktAyAM vA nAbhiyojyaH - navaM zulkaM strIdhanaM AdhivedanikatulyamAnaM dravyaM patiH / iti bharma / .. tattadvivAhocitazarIrayAtropAyaM ca pratipAdya bahInAmapya- nagne, vinagne, nyaGge, apitRke, amAtRke, dhivedanaM na duSyatItyAha- zulkamityAdi / tatra hetu- ityanirdezena vinayagrAhaNam / veNudalarajjahastAvacanaM-putrArthA hi striya iti / anena pUrvapariNI- nAmanyatamena vA pRSThe trirAghAtaH / tasyAtikrame tAnAM aputravatInAM niSphalajanmatvAdupekSaNaM nyAyya- vAgdaNDapAruSyadaNDAbhyAmardhadaNDAH / miti darzayati / tadeva striyA bhartari prasiddhamadoSAyA IrSyAyA hai. bahInAM Rtuyogapadye'bhigamana vidhimAha-- tIrtha- bAhyavihAreSu dvAreSu / atyayo yathAnirdiSTaH / samavAye cAsAmiti / tIrtha strIpuSpaM tatsamavAye bahInAM iti pAruSyam / patnInAM yugapadRtuprAptau, yathAvivAhaM brAhmAdivivAhakrama- bhAraM dviSatI strI saptArtavAnyamaNDayamAnA manapahAya, pUrva gacchet / vivAhatulyatAyAmAha--pUrvoDhAM tadAnImeva sthApyAbharaNaM nidhAya bhartAraM anyayA pUrvakAlapariNItAM, jIvatputrAM vA apUrvoDhAmapi, pUrva saha zayAnamanuzayIta / gacchet / ___ pUrvAdhyAye vivAhadharmAdikamuktam / iha tu zuzrUSAdaya - tIrthatyAdi / tIrthagRhanAgamane tIrthasyAprakAzane | ucyante / tatra zuzrUSA paricaraNaM, bharma kuTumbabharaNabharbana bhigamane ca, SaNNava tiH SaNNava tipaNaH, dnnddH| niyogaH, pAruSyaM vAkpAruSyaM daNDapAruSyaM ca, dveSaH putravatImiti / putravatI, dharmakAmAM vandhyAM putrArthavrato- aprItiH, aticAraH pratiSiddhAcaraNam , upakAravyavapavAsinIM vandhyAM, bindu nazyatprasUti, nIrajaskAM vA hArapratiSedhaH janavizeSaviSayopakArAcaraNa nissedhH| nivRttArtavAM vA, akAmAM anicchantI, nopeyAt na dvAdazavarSeti / atikrAntadvAdazavayaskA strI, prAptagacchet , arthAt puruSaH sakAmo'pi / na cAkAmaH puruSaH, vyavahArA vyavahArayogyA paricaraNakarmaniyojanArdA upeyAt , arthAt sakAmAmapi / kuSThinIm, unmattAM bhavati / SoDazavarSaH pumAn , prAptavyavahAraH bhavati / ata vA, na gacchet , puruSaH / strI tu, putrArtha putrotpattyartham , evaMbhUtaM vA kuSThinamunmattaM vA upagacchet / 1) ko.313.
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1036 vyavahArakANDam Urdhvam, azuzrUSAyAM aparicaryAmAM dvAdazapaNaH striyAH / vibhyatikramanimittaH striyAH daNDaH vAkpAruSyadaNDadaNDaH, puMso dviguNaH caturviMzatipaNo daNDaH / pAruSyokta eva na tvardhadaNDaH puMsa iva / iti pAruSyaM, vyAkhyAtam / bharmaNyAyAmiti / gRhabharaNaniyuktAyAm, anirdiSTakAlAyAM advaitAvad gRhItametAvad viniyuktamityakRtakAlanirdezAyAM, grAsAcchAdanaM vAdhikaM grAsamAcchAdanaM ca paryAptaM kiJcidadhikaM vA, yathApuruSaparivApaM gRhabharaNIyajanopakaraNAnatikramaNena, savizeSaM sAtizayaM dadyAd asaMkhyAyaiva / nirdiSTakAlAyAM tadeva grAsAcchAdanameva na tu tato'dhikaM, saMkhyAya ekasyAhorAtrasyaitAvaditIyattAmAkalayya, dadyAdityanuSajyate / bandhaM ca dadyAt vivadamAnAyAM tasyAM sAdhyadravyasya paJcabhAgaM dazabhAgaM ca dadyAt / zulkAdInAmanAdAne ca zulkastrIdhane pratIte AdhivedanikaM adhivedananimittaM patyA dattaM ete SAmagrahaNe'pi bandhaM dadyAt, grahaNe tu kA kathetyarthaH / 7. zvazuretyAdi / zvazurakulapraviSTAyAM vibhaktAyAM vA zvazuragRhaprAptAyAM vA bhartRkRtavibhAgAyAM vA striyAM, nAbhiyojyaH patiH bhartA tayA abhiyoktuM na yogyo grAsAcchAdanArthe / iti bharmeti / vyAkhyAtamiti zeSaH / dveSamAha bhartAramiti / bhartAraM dviSatI arocayamAnA, strI, saptArtavAni sapta RtukAlAn amaNDayamAnA zayanArthamanupatiSThamAnA pratIkSyeteti zeSaH / tato maNDayamAnA kiM kuryAdityAha tadAnImeva sadya eva sthApyAbharaNaM nidhAya sthApyazabdo nyAsavAcI svIyaM bhUSaNaM apunadveSapratyayArthaM bhartunyasaM kRtvA, anyayA saha zayAnaM bhartAraM anuzayIta sapazcAttApamupatiSTheta / striyAH sa epa bhartRpadaNDo boddhavyaH / zrImU. bhikSukyanvAdhijJAtikulAnAmanyatame vA bhartA dviSan striyamekAmanuzayIta / dRSTaliGge maithunApahAre savarNApasarpopagame bA mithyAvAdI dvAdazapaNaM dadyAt / amokSyA bharturakAmasya dviSatI bhAryA bhAryAyAzca bhartA / parasparaM dveSAnmokSaH / / - pAruSyamAha - nagne ityAdi / nagne asaMskRtabuddhisvAt kottttviitulye| vinagne vizeSeNa nagne / naSTe vinaSTe iti pAThe sphuTa evArthaH / nyaGge nindye, aGgahIne vA, apitRke, amAtRke, kutsitapitRke, kutsitamAtRke, ityanirdezena evaMprakAreNa sAkroza saMbodhanena, vinayagrAhaNaM sadAcArasyopadezanA kartavyA / anirdezena vinayAsiddhAvAha - veNudaletyAdi / veNudalAdInAM trayANAM anyatamena vA, pRSThe, trirAghAtaH zrINi tADanAni, kartavyAni / tasyAtikrame uktasya dvividhasya pAruSyasya atikrame vihitavijAtIyAruntudAkrozakaraNe aveNvAdinA apRSThe sakRdapi vAghAte veNvAdyanyatamena pRSTha eva caturAghAte cetyarthaH, vAgdaNDapAruSyadaNDAbhyAmardhadaNDAH vAkpAruSyadaNDAd daNDapAruSyaaust vakSyamANAdardhadaNDAH, bhavanti / gaNikAdyAsaktinimittakerSyAvazAd bhartari viSaye striyAH pativratAyAH pAruSyasya prasaktasya mAtrAmAha - tadevetyAdi / tadeva bharturyAdRzamuktaM tAdRzameva / dvAreSu pAruSyaprayogasthAneSu / atyayo yathAnirdiSTa iti ukta 1 strIviprakArAd vA puruSazcenmokSamicched yathAgRhItamasyai dadyAt / puruSaviprakArAd vA strI cenmokSamicchet, nAsyai yathAgRhItaM dadyAt / amokSo dharmavivAhAnAm / iti dveSaH / pratiSiddhA strI darpamadyakrIDAyAM tripaNaM daNDaM dadyAt / divA strIprekSAvihAragamane SaTpaNo daNDaH / puruSaprekSAvihAragamane dvAdazapaNaH / rAtrau dviguNaH / supramattapratrajane bharturadAne ca dvArasya dvAdazapaNaH / rAtrau niSkAsane dviguNaH / strIpuMsayo maithunArthe'naGgaviceSTAyAM rahozlIlasaMbhASAyAM vA caturviMzatipaNaH striyA daNDaH, puMso dviguNaH / kezanIvIdantanakhAvalambaneSu pUrvaH sAhasadaNDaH, puMso dviguNaH / zaGkitasthAne saMbhASAyAM ca paNasthAne ziphAdaNDaH / strINAM grAmamadhye caNDAlaH pakSAntare pazcaziphA dadyAt / paNikaM vA prahAraM mokSayet 1 ityaticAraH / pratiSiddhayoH strIpuMsayoranyonyopakAre kSudraka
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH dravyANAM dvAdazapaNo daNDaH, sthUlakadravyANAM catu- ' udyAnakrIDAthai cha gamane, SaTpaNo daNDaH, arthAt viMzatipaNaH, hiraNyasuvarNayozcatuSpazcAzatpaNaH striyAH pratiSiddhAyAH / puruSaprekSAvihAragamane puruSatriyAH / daNDaH puso dvigunnH| ta evAgamyayo- prayujyamAnaprekSAvihAragamane, dvAdazapaNaH / rAtrau dviguNaH rardhadaNDAH / tathA pratiSiddhapuruSavyavahAreSu ca / straiNaprekSAviSaye dvAdazapaNaH pauMsyaprekSAviSaye caturviMzatiiti prtissedhH| pnnH| rAjadviSTAticArAbhyAmAtmApakramaNena c| suptetyAdi / suptamattapravrajane supte matte ca bhartari strIdhanAnItazulkAnAmasvAmyaM jAyate striyAH // svagRhaM vihAya gamane, bharturadAne ca dvArasya Agatasya striyaM dviSato bharturvidhimAha-bhikSukItyAdi / bhartA, bharturgRhadvArakavATAnuddhATane ca, dvAdazapaNaH daNDaH / dviSan striya, mikSukyAdikulAnAM bhikSukI zAntazuddha- rAtrau niSkAsane gRhAd bahirbharturnirasane, dviguNaH catuvyavahAriNI zramaNI anvAdhiH strIdhanAdhiSThAtA jJAti- viNshtipnnH| bandhuH eSAM kulAni gRhANi teSAm , anyatame na strIpuMsayoriti / tayoH, maithunArthe anaGgaviceSTAyAM tvanyakule vasantImiti zeSaH, ekA puruSAntaramaspRzantIM maithunamAvAM gamiSyAva ityAkUtasUcakakAmaceSTitakaraNe, tAm , anuzayIta anutapan svayamupatiSTheta / ekA. rahozlIlasaMbhASAyAM vA rahasi asabhyavRttasaMbhASaNe ca mityuktyA puruSAntarasahazayane striyAstyAgaH suucitH| caturviMzatipaNaH striyA daNDaH, puMsaH dviguNaH aSTApuruSasya tu anyasahazayane'pyadoSaH praaguktH| ctvaariNshtpnnH| ___ dRSTetyAdi / dRSTaliGge sAkSAdupalabdhe'nyastrImaithuna- kezetyAdi / kezagrahaNe nIvIgrahaNe dantakSatakaraNe cihe sati, maithunApahAre maithunasyApalApe, dvAdazaparNa nakhakSatakaraNe ca, pUrvaH prathamaH, sAhasadaNDaH striyAH, daNDa, dadyAt , apalapitA / savarNApasopagame vA paMsaH dviguNaH paJcazatapaNAtmako madhyamasAhasadaNDaH / mithyAvAdI savarNA sakhI tadrUpApasarpasaMgame sati vA zaGkitetyAdi / zaGkitasthAne saMbhASAyAM ca zaGkAtadapala pakartA, dvAdazapaNaM dadyAt / spade pradeze saMbhASaNamAtre'pi kRte, paNasthAne ziphAdampatyoranyataradveSAt tadanyamokSo na bhavati, kintu daNDaH ekaikasya paNasya sthAne ekaikaziphAtADanaM daNDaH / parasparaM dveSAnmokSa ityAha-amokSyeti / akAmasya strINAmiti / tAsAM, grAmamadhye pazyatsu grAmajaneSu, mokSamanicchataH / bhAryAyAca akAmAyA iti liGga- caNDAlaH vadhatADana niyuktaH puruSaH, pakSAntare ekaikavipariNAmenAtra saMbandhaH / pArthAvakAze, paJcaziphAH paJca ziphAprahArAn , dadyAt / strIviprakArAdveti / striyA aparAdhAt , puruSazced , paNikaM vA paNo'sya zulko dIyate paNikaH tathAbhUtaM vA mozcamicched , yathAgRhItaM asyai dadyAt strIsakAzAda prahAraM mokSayet ekaikasya prahArasyaikaikaM paNaM niSkrayaM dattvA gRhItaM sarvavidhaM dravyaM striyai dattvA mucyeta / puruSaviprakArA- prahAradaNDaM mocayedityarthaH / ityaticAraH, vyAkhyAtaH / dveti / puruSAparAdhAt , strI cenmokSamicchet , nAsyai yathA- atha pratiSedhamAha-pratiSiddhayoriti / vAritagRhItaM dadyAt adattvaiva striyai strIdhanaM tatsakAzAt : parasparavyavahArayoH, strIpuMsayoH, anyonyopakAre kSudrakamucyeta / sa eSa strIpuMsAnyonyamokSavidhiradharmyavivAhA- dravyANAM srakcandanAdyalpadravyANAM parasparadAnenopakAre, nAmAsurAdInAm / brAhmAdInAM tu mokSaNaM nAstItyAha- dvAdazapaNo daNDaH, striyAH / sthUlakadravyANAM vastrAamokSo dharmavivAhAnAmiti / iti dveSo vyAkhyAtaH / bharaNAdInAm, anyonyopakAre caturviMzatipaNaH / ". aticAravidhimAha-pratiSiddhetyAdi / pratiSiddhA hiraNyasuvarNayoH, anyonyopakAre catuSpazcAzatpaNaH / 'bhA vAritA, strI; darpamadyakrIDAyAM darpakrIDAyAM madyakI- puMso vizeSamAha-daNDa iti / ukto dvAdazapaNAdiH DAyAM ca pravartamAneti zeSaH,tripaNaM daNDaM dadyAt / diveti|| sarvo daNDaH, puMso dvigaNaH / ta eveti / uktA eva ahni, strIprekSAvihAragamane strIprayujyamAnanATyadarzanArtha | daNDAH, agamyayoH ardhadaNDAH bhrAtRbhaginyAdirUpayoH
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1038 vyavahArakANDam strIpuMsayorviSaye ardhahInA bhavanti / nanu ca bhrAtRbhagi- daNDaH sthApyAbharaNalopazca / gamyena vA puMsA nyAdInAmanyonyopakAro nisargasiddhavAtsalyaprayukto na sahaprasthAne caturviMzatipaNaH, sarvadharmalopazcAnyatra tvanyeSAM strIpuMsAnAmiva saMbhAvitadurabhisaMdhiprayuktaH iti bharmadAnatIrthagamanAbhyAm / puMsaH pUrvaH sAhasadaNDaH kathamasau daNDAI iti cet , satyaM, kintu RjubuddhayA- tulyazreyasaH, pApIyaso madhyamaH / bandhuradaNDyaH / rabdho'sAvanuSThAnaprabandhavazAt krameNa durabhisaMdhiM jana- prtissedhe'rdhdnnddH| yediti daNDAha evaasau| __ pathi vyantare gUDhadezAbhigamane maithunArthena - ya ete strIpuMsayoH pratiSiddhavyavahArayoH parasparopakAre zaGkitapratiSiddhAbhyAM vA pathyanusAreNa saMgrahaNaM daNDAsta eva puruSayorapi pratiSiddhaSyavahArayorityAha-- vidyAt / tathetyAdi / ipti pratiSedha iti / evaM upakAravyava- tAlAvacaracAraNamatsyabandhakalubdhakagopAlana hArapratiSedho vyAkhyAtaH / kazauNDikAnAmanyeSAM ca prasRSTastrIkANAM pathyanuna - rAjadviSTAticArAbhyAmiti / rAjadviSTakathanena darpa- saraNamadoSaH / pratiSiddhe vA nayata: paMsaH striyA madyakriDAdigamanena ca, AtmApakramaNena ca svayaM vA gacchantyAsta evArdhadaNDAH / iti pathyanuna / bhartasakAzAnniSpatanena ca, strIdhanAnItazulkAnAM a- saraNam / svAmyaM striyA jAyate strIdhane pitRgRhopAhRte zulke ca | pUrvAdhyAyazeSoktamapakramaNaM 'nivezakAlaM hi dIrghapravAse striyAH svAmitvaM hIyate / vyAkhyAsyAmaH' ityuktaM nivezakAlaM ca varNayitumayamaniSpatanaM, pathyanusaraNaM, hasvapravAsaH dIrghapravAsazca dhyAya Arabhyate / paitikulAnniSpatitAyAH striyAH SaTpaNo daNDo- patikulAditi / patigRhAt, niSpatitAyA nirgatAyAH, 'nyatra viprakArAt / pratiSiddhAyAM dvAdazapaNaH / striyAH prAptavyavahArAyAH, SaTpaNo daNDaH, anyatra viprakA. prativezagRhAtigatAyAH SaTpaNaH / rAd puruSakRtAparAdhAbhAve / pratiSiddhAyAM 'mA kuru prAtivezikabhikSukavaidehakAnAmavakAzabhikSA- niSpatanamiti vAritAyAM satyAM tasyA niSpatane, dvAdazapaNyAdAne dvAdazapaNo daNDaH, pratiSiddhAnAM pUrvaH pnnH| prativezagRhAtigatAyAH itIdaM vAkyaM vacinna sAhasadaNDaH / paragRhAtigatAyAzcaturviMzatipaNaH / ptthyte| - parabhAvakAzadAne zatyo dnnddo'nytraapdbhyH| prAtivezikabhikSukavaidehakAnAmiti / prAtivezikaH vaarnnaajnyaanyornirdossH| .. pratigRhI bhikSuko vRttacyutaH pASaNDAdiH vaidehaka: kuvapativiprakArAt patijJAtisukhAvasthagrAmikA- Nika ityeteSAm , avakAzabhikSApaNyAdAne avakAzanvAdhibhikSukIjJAtikulAnAmanyatamamapuruSaM gantu- bhikSAzabdau taddAnaparau avakAzadAne bhikSAdAne paNyamadoSa ityaacaaryaaH| grahaNe ca, dvAdazapaNo daNDaH / pratiSiddhAnAM, pUrvaH prathamaH, sapuruSaM vA jJAtikulam / kuto hi sAdhvI- sAhasadaNDaH paJcAzaduttaradvizatapaNAtmakaH / paragRhAtijanasya chalaM, sukhametadavaboddhaM iti kauttlyH| gatAyAH bhartRgRhasamanantaragRhamatikramya vyavahitaM gRhaM pretavyAdhivyasanagarbhanimittamapratiSiddhameva gatAyAH, caturviMzatipaNaH daNDaH / jJAtikulagamanam / . paretyAdi / parabhAryAvakAzadAne parabhAyA vAsa' tannimittaM vArayato dvAdazapaNo daNDaH / tatrApi bhUmidAne, zatyo daNDaH paNazataparimANo dnnddH| apagRhamAnA strIdhanaM jIyeta, jJAtayo vA chAdayantaH vAdamAha'-anyatrApadbhaya iti / Apatsu tu na dossH| zulkazeSam / iti niSpatanam / vAraNAjJAnayornirdoSa iti, 'mA mama gRhaM pravize'ti patikalAnniSpatya grAmAntaragamane dvAdazapaNo , vAryamANApi vA ajJAyamAnaiva vA yadi pravizet , tadA / (2) kau.34. niraparAdhaH, kaH, arthAd gRhsvaamii|
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH / 1039 - patidhikkAravazAdanyatrApasaraNasyAvazyaM prAptau sAdhvI- / daNDaH paJcAzadadhikadvizatapaNAtmakaH, kIdRzasya, tulyajanaH kamAzrayaM gacchedityAkAGkSAyAmAha-pativiprakArA- | zreyasaH strIsamAnajAtizreSThayasya / pApIyaso madhyamaH diti / bhartRkRtadhikkAradoSAt , patijJAtyAdikulAnAM pati- | strInihInajAtIyasya, madhyamaH sAhasadaNDaH paJcazatazAtirbhartabAndhavaH sukhAvasthaH vivAhastheyaH grAmiko grAma | paNAtmakaH / bandhuradaNDyaH bandhurnetA daNDA) na bhavati / mahattaraH anvAdhiH strIdhanastheyaH bhikSukI tapasvinI bhaikSa- pratiSedhe'rdhadaNDa iti / bandhorapi bharnA pratiSiddhasya jIvinI jJAtiH svabAndhavaH etatsaMbandhinAM gRhANAM, | neturuktasamAMzo dnnddH| anyatamaM, apuruSaM avidyamAnapuruSaM, gantuM gatvAdhivastuM, / pathIti / mArge'pi, vyantare mArgavidUrAvakAze, adoSaH doSAbhAvaH striyAH / ityAcAryAH manyanta iti gUDhadezAbhigamane channapradezagamane ca sati, maithunArthena shessH| vidyAt maithunamabhisaMdhAya tad gamanamiti jAnIyAt / AcAryamatamabhyupagamyaiva jJAtikule vizeSaM svamatenAha zaGkitapratiSiddhAbhyAM veti / maithunArthitvazaGkAviSayI-sapuruSaM veti / vidyamAnapuruSamapi vA, jJAtikulaM pati- bhatena, bhartapratiSiddhena cetyAbhyAM saha, pathyanusAreNa bandhugRhaM svabandhugRhaM ca, gantumadoSa iti vartate / tatra pathyanagamanena, saMgrahaNaM vidyAt strIsaMgrahaNokto daNDahetumAha-kuto. hi sAdhvIjanasya, chalaM vyabhicaraNaM, vidhiH strIpuMsayorveditavya ityarthaH / sa tattarAdhikaraNe niSkalmaSahRdayatayA na kuto'pi bhavatItyarthaH / prakAza- kanyAprakarmaNi vakSyate / bhayAcca chalaM na jAyata ityAha-sukhametadavabo miti| tAlAvacaretyAdi / tAlAvacaro naTaH cAraNa: chalaM strIkRtaM bharturanyasya vA sadyaH sujJAnaM na tu gopa- | kuzIlavaH matsyabandhako balizajIvI lubdhako vyAdhaH yituM zakyamityarthaH / gopAlaka AbhIraH zauNDikaH surAsaMdhAnajIvI ityeteSAM, patikulAdanyatragamanaM yat sAmAnyataH pratiSiddhaM anyeSAM ca prasRSTastrIkANAM taditareSAM cAnujJAtastrIkANAM tasyApavAdamAha--pretavyAdhItyAdi / subodham / tAmbalikamAlAkArAdInAM, pathyanusaraNaM prakaraNAt striyAH tannimittamiti / ukta nimittakaM jJAtikulagamanaM, pathi puruSAntarAnugamanaM, adoSaH doSo na bhavati / vArayataH puruSasya, dvAdazapaNo daNDaH / tatrApIti / jJAti- tAlAvacarAdistriyamapi bhartapratiSiddhAM pathi nayataH kule'pi, gRhamAnA kenApi chalena gUDhaM vasantI, puruSasya nIyamAnAyAzca pUrvoktadaNDArdhadaNDA bhavantI. strIdhanaM, jIyeta hApyeta arthAd bharnA svayaM hrtaa| tyAha-pratiSiddhe vetyAdi / iti pathyanusaraNaM vyAkhyAtam / jJAtayo vA chAdayantaH striyaM chalena gUDhaM svagRhe vAsa zrImU, yantaH, zulkazeSaM, jIyeranniti vipariNatAnuSaGgaH / iti hasvapravAso dIrghapravAsazca niSpatanamiti / vyAkhyAtamiti shessH| hasvapravAsinAM zUdravaizyakSatriyabrAhmaNAnAM ___ atha pathyanusaraNamAha-patikulAditi / patigRhAt, bhAryAH saMvatsarottaraM kAlamAkAGkSaran aprajAtAH niSpatya patyananujJayA nigamya, grAmAntaragamane, dvAdaza- saMvatsarAdhika prajAtAH, prativihitAH dviguNa paNo daNDaH, sthApyAbharaNalopazca apunargamanapratyayArtha kAlam / aprativihitAH sukhAvasthA bibhRyuH, paraM nyastabhUSaNahAnizca, bhavati / gamyena vA puMsA, saha catvAri varSANyaSTau vA jJAtayaH / tato yathAdattaprasthAne prasthAya grAmAntaragamane, caturviMzatipaNo daNDaH, mAdAya prmunyceyuH| sarvadharmalopazca bhatranuSThIyamAnayajJAdisarvadharmasahacaraNa __ brAhmaNamadhIyAnaM daza varSANyaprajAtA, dvAdaza hAnizca / tatrApavAdaH-anyatra bharmadAnatIrthagamanAbhyA- prjaataa| rAjapuruSaM A aayuHkssyaadaakaangksst| miti / bharmadAnaM gRhabharaNaM tadartha vA tIrthagamanaM RtugamanaM savarNatazca prajAtA nApavAdaM labheta / kuTumbarddhitadartha vA bhatrantikagamane na doSa ityarthaH / puMso daNDamAha -puMsa iti| striyaM prAmAntaraM netuH puruSasya, pUrvaH sAhasa- (1) kau.3|4. dhya.kA. 131
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1040 vyavahArakANDam lope vA sukhAvasthaivimuktA yatheSTaM vindeta jIvi- brAhmaNamiti / brAhmaNaM, adhIyAnaM vidyAdhyayanAyaM sArthamApadtA vaa| | dezAntaraM gataM, daza varSANi, aprajAtA aprasUtiH strI, - dharmavivAhAt kumArI parigrahItAramanAkhyAya AkAGkSata / dvAdaza varSANi, prajAtA prasUtA, AkAproSitamazrUyamANaM sapta tIrthAnyAkAGkSata, saMva- jheta / rAjapuruSaM proSitaM, A AyuHkSayAd AkAtsaraM shruuymaannm| AkhyAya proSitamazrayamANaM kSeta / savarNata iti / yathoktapratIkSAkAlAdUrdhvaM samAnapaJca tIrthAnyAkAGkSata, daza zrUyamANam / eka- varNAt , cakArAt svotkRSTavarNAdapi prajAtA prAptadezadattazulkaM trINi tIrthAnyazrUyamANaM, zrUyamANaM garbhA strI, nApavAdaM labheta daNDanIyA na bhavet / kuTumbasapta tIrthAnyAkAGkSata / dattazulka paJca tIrthAnya- | ddhilope veti / bandhukuTumbe dAridyAdAtmabharaNAsamarthe zrUyamANaM,daza zrUyamANam / tataH paraM dharmasthaivisRSTA | sati, sukhAvasthairvimuktA vivAhavyavasthAstheyairyathocita. yatheSTaM vindeta / tIrthoparodho hi dharmavadha iti kAlaM bhRtvA visRSTA strI, yatheSTaM vindeta IpsitamanyaM kauttlyH| puruSaM varayet , jIvitArtha dehayAtrArtham / ApadgatA dIrghapravAsinaH prabajitasya pretasya vA bhAryA | vA ApannivAraNArtha vaa| dharmavivAhAditi / brAhmAdiM dharmavivAhamadhigamya sapta tIrthAnyAkAGkSata, saMvatsaraM prjaataa| tataH patisodayaM gacchet / bahuSu pratyAsannaM dhArmika ra sthitA, kumArI akSatayoniH, parigrahItAraM, anAkhyAna bharmasamartha kaniSThamabhArya vaa| tadabhAve'pyasodarya | proSitaM anApRcchaya dezAntaragataM, azrUyamANaM a'sapiNDaM kulyaM vaa| AsannameteSAm / eSa eva jJAyamAnavRttAntaM, sapta tIrthAni, ArtavAni, AkA kSeta / zrUyamANaM taM, saMvatsaraM AkAGkSata / AkhyAya kmH| proSitamityAdi / ekadezadattazulkaM sAvazeSArpita. etAnutkramya dAyAdAna vedane jaarkrmnni| zulkam / dattazulkaM niravazeSArpitazulkam / zeSa subodham / jArastrIdAtRvettAraH saMprAptAH saMgrahAtyayam // | tataH paramiti / yathoktakAlAdUrva, dharmasthaiH visRSTA - hasvapravAsamAha-hasvapravAsinAmiti / kSipraM pratyA patyantaravaraNAyAbhyanujJAtA, yatheSTaM vindeta yathAkAmitaM gamiSyAmItyuktvA dezAntaraM gatAnAM, zUdravaizyakSatriya patiM parigRhNIyAt / tatra hetumAha-tIrthoparodho hIti / brAhmaNAnAM, bhAryAH, saMvatsarottaraM kAlaM AkAGkSaran tIrthasya RtukAlasya prajananayogyasya uparodhaH puruSAnaekaM vatsaraM zUdrI dvau vaizyI trIn kSatriyI caturo brAhmaNI bhigamanena viphalIkaraNaM, dharmavadhaH dharmasya putrotpattityevaM krameNa pratyAgamanakAlaM atikrAntAvadherbhartuH tuH labhyasya sukRtasya vadho ghAtaH, bhavati / iti kauTalyaH pratIkSeran , kathambhUtAH, aprajAtAH anupjaatprsvaaH| manyata iti zeSaH / yat smaryate--'putreNa lokAn saMvatsarAdhikaM prajAtAH upajAtaprasavAH adhikamekaM jayati pautreNAnantyamaznute / atha putrasya pautreNa nAkasaMvatsaraM, AkAkSeran / prativihitAH bhartasuvihita- pRSThe mahIyate // iti / . vRttivyayAH striyo, dviguNaM kAlaM zUdyAdyuktakrameNa dvi- dIrghapravAsina iti / mahAprasthAnaM gatasya, pravrajivarSacaturvarSaSaDvarSASTavarSAtmakaM, AkAkSeran / aprati- tasya saMnyastasya, pretasya vA, bhAryA, sapta tIrthAni vihitAH strIH, sukhAvasthA bibhRyuH / vivAhavyavasthA- AkAGkSata, aprjaataa| saMvatsaraM prajAtA sA, AkAstheyapuruSAH poSayeyuH / paraM dviguNakAlAdUrva, catvAri ukSeta / tataH, patisodarya ptyuhotrN, gacched upatiSTheta varSANi, aSTau vA varSANi, jJAtayaH patibAndhavAH, putrArtham / bahuSu anekeSu patisodaryeSu satsu, pratyAsannaM bibhRyuH / tataH tadUdhai, bharturanAgamane, yathAdattaM samanantaraM, gacchet / sa yadyadhArmikaH tadA dhArmika AdAya, pramuJceyuH strIjJAtigRhaM prati visRjeyuH, tAsA. gacchet / sarveSu dhArmikeSu bharmasamartha bharaNazaktaM gacchet / micchA cedityArtham / sarveSu bharaNasamartheSu kaniSThaM gacchet , abhAyaM vA gacchet /
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH sadabhAve'pIti / patisodayabhAve'pi, asodarya vaimAtreyaM / zAstreNa vidhiruktaH 'adbhireva dvijAgyANAm' iti / sa gacchet / tadabhAve sapiNDaM gacchet / kulyaM vA sapi-ca kaizcidudakAdhikAraH kanyAviSaye smayate / tena pratiNDAbhAve patikulotpannaM, gacchet / AsannameteSAmiti / | gRhyApi tyajetkanyAM prAgvivAhAdvigarhitAM durlakSaNAM viduSTAM kulyAnAM bahUnAM madhye puruSagaNanAyAmAsannaM gacchet / pUrva pratigRhItAM manojJAmapi, tathA nirlajjA bahupuruSaeSa eva kramaH yathokta eva puruSaparigrahaviSayo nyaayH|| bhASirNI, vyAdhitAM kSayavyAdhigRhItAM, vipraduSTAM rogiNyA etAniti / etAn dAyAdAn patisodayAdIn , dizabditAmanyagatabhAvAM ca tyajet / anye kSatayoni vipra. utkramya, vedane puruSAntarapariNayane, jArakarmaNi jAra. | duSTAM vyAcakSate / na te samyaGmanyante yadi tAvatpuruSAnupapuruSagamane vA, jArastrIdAtRvettAraH jAraH strIbhoktA / bhuktA strI kanyA avikRtA tadA naiva duSyati / atha strI vyabhicAriNI dAtA strIdAyakaH strIdhanastheyazca / puruSasaMyuktA tadA kanyaiva na bhavati / tatra 'tyajetkanyAvettA striyaM vindamAnaH ityete, saMgrahAtyayaM saMprAptAH miti sAmAnAdhikaraNyAnupapattiH / uktazca tasyAstrIsaMgrahaNavihitena daNDena dnnddniiyaaH| zrImU. styAgaH / chadmanA copapAditA nyUnAdhikAGgI yA hetu niyuktaa| akathiteSu svalpeSvapi doSeSu kRtavaraNA'pi kanyAyAH punardAnaniSedhaH tyAjyaiva / - medhA. ne datvA kasyacitkanyAM punardadyAdvicakSaNaH / (2) vipraduSTAM puruSAntaradUSitAm / pUrvAdhyAye doSadatvA punaH prayacchan hi prApnoti puruSAnRtam // | vatkanyAdAturdoSa ukto'tra tu tyaktudoSAbhAvaH / mavi. (1) 'teSAM niSThA tu vijJeyAM vidvadbhiH saptame pade' (3) 'adbhireva dvijAgyANAmityevamAdividhinA iti prAgvivAhAnmRte vare dattAyAmapi punardAnAzaGkAyAM pratigahyApi kanyAM vaidhavyalakSaNopetAM rogiNIM kSatayonipratiSedho'yam / viziSTe tu punarvacanaM, tathAvidhA yA tvAdyabhizApavatImadhikAGgAdigopanacchadmopapAditAM saptapunarbharuktA / nAnyasmai datvA tasminmRte'nyasmai dadyAttathA / padIkaraNAtprAgajJAtAM tyajet / tatazca tattyAge doSAbhAva karvanprApnoti puruSAnRtaM manuSyaharaNe yatpApaM tasya tat / ityetadartha na tu tyAgArtham / mamu. bhavati / medhA. (4) saptapadIgamanAtprAk tyajet , UrdhvaM na tyAgaH ' (2) nAnyasminnityAdyupasaMharan vipakSe doSamAha-na kiMtu vastrAcchAdanAdinA bhrtvyaa| +maca. datveti / vAgdAne dAnaM bhAktaM, datvA dadat prApnoti yastu doSavatI kanyAmanAkhyAyopapAdayet / puruSAnRtaM 'sahasraM puruSAnRta' ityuktatvAt / ata eva tasya tadvitathaM kuryAtkanyAdAturdurAtmanaH / / 'dattAmapi harekanyAM zreyAMzcedara Avrajedi'tyavidhinA | kanyAdoSA uktAstAnanAkhyAyAnuktvA prayacchati vAcA dattA dAnAzaMkA (?) / dadAti, tasya taddAnaM vitathaM niSphalaM kuryAtpratyarpaNena / (3) asya devarasyaiva dAtavyatve kAraNamAha- ukta evAyamarthaH puurvshlokenaatispssttiikRtH| medhA. na datvA ksyciditi| nanda. . kanyAdAnakAla: pratigRhItakanyAtyAgaH utkRSTAyAbhirUpAya varAya sahazAya c| 'vidhivatpratigRhyApi tyajetkanyAM vigarhitAma / aprAptAmapi tAM tasmai kanyAM dadyAdyathAvidhi / vyAdhitAM vipraduSTAM vA chadmanA copapAditAm // (1) utkRSTAyAbhirUpAyeti vizeSaNavizeSyabhAvaH / (1) vidhiH zAstraM tadahatIti vidhivat / yAdRzaH / utkRSTAyAbhirUpatarAya ityarthaH / athavotkRSTAya jAtyA* mavi., mamu. medhAvat / dibhiH,abhirUpAyeti pRthagvizeSaNam / rUpamAkRtimAbhi(1) masmR.9/71, baal.2|127; vibha.33. + zeSa mamuvat / (2) msmR.9|72; samu.119 tprati (saMpra). (1) msmR.9|73. (2) msmR.9|88; samu.118. 1 tathAvidhAyAH pu.......... . .. / 1 nyAdivika. maca.
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1042 vyavahArakANDam mukhyena prApto'bhirUpaH svabhAvavacano vA susvabhAvaH | tyarthaH / upAsIteti kvcitpaatthH| vindeta svaprayatnenaiva / vidvAnapyabhirUpa ucyate / sadRzAya jAtyAdibhirvaro voDhA sadRzamityadhamavyavacchedArtham / mavi. jAmAtA / aprAtAmapyayogyAmapi kAmAvazatvena bAlAma- (3) dAtRNAmevAbhAve tu svayaMvarA syAdityAha prAptAM kaumAraM vayaH, smRtyantare naniketyucyate / kAmaspRhA -triinniiti| +maca. yasyA notpannA sA cASTavarSA SaDvarSA vA na tvatyanta- adIyamAnA bhartAramadhigacchedyadi svayam / bAlaiva / tathAhi liGgam 'aSTavarSAmiti / idameva nainaH kiMcidavApnoti na ca yaM sA'dhigacchati / / liGgaM dharmaprayuktatAyAmapi vivAhasyeti / anyathA rAgasyaiva (1) varSatrayAdUrdhvamadIyamAnA yaM bhartAraM vRNute tasya prayojakatve kuto'prAptAyA vivAha ityAhustadayuktam / doSo na, kanyAyAH pUrveNaiva doSAbhAva ukta triyamANasyAdhanArthino'pi bAlAM vivAhayanti / na zAstrIyaiva sarvA doSArthamidaM, Rtudarzana ca dvAdazavarSANAmiti smaryate / prathuktistRtIye niruupitaa| medhA. medhA. - (2) aprAptAmaSTavarSanyUnavayasamapi / xmavi. (2) nainaH pApaM pitrananumatikRtaM yaM sA'dhigacchati preyacchannagnikAM knyaamRtukaalbhyaanvitH| so'pi naino rajasvalApariNayanAdikRtaM prApnotItyanuRtumatyAM hi tiSThannyAmeno dAtAramRcchati // pnggH| mavi. komamA maraNAttiSThedgRhe knytumtypi| (3) adIyamAnA bndhuhiinaa| bhAce. na caivainAM prayacchettu guNahInAya karhicit // alaGkAraM nAdadIta pitryaM kanyA svayaMvarA / (1) prAgRtoH kanyAyA dAnaM, Rtudarzane'pi na mAtRkaM bhrAtRdattaM vA stenA syAdyadi taM haret // dadyAdyAvadguNavAnvaro na praaptH| guNo vidyAzauryAtizayaH bhrAtrAdibhiryadAdau dattaM svayaMvaraNAbhiprAyaM tasyA zobhanAkRtirvayomahatvopetatA lokazAstraniSiddhaparivarjana ajAnadbhiH , tadalaGkaraNaM teSAmeva pratyarpayet / yadi tu kanyAyAmanurAga ityaadiH| medhA. tathAvidhAyA eva dadAti tadA na tyAgaH / tenAsmai na . (2) uktacatuSTayavizeSaNAnyatarahInAya na deye- vayamenAM dAsyAma ityevamabhiprAyaM yadbhUSaNaM na tasminnatyutkRSTavare tAtparyAt / anyathA 'aprayacchansamApnoti nyathAtvamApanne yuktam / 'stenaH syAditi puliGgena bhrUNahatyAmRtAvRtAviti yaajnyvlkyvcnvirodhH| maca.| pAThAntaraM, varasya cauratvamAhustasmAttena pitryAnalaGkArAM__ kanyAsvayaMvaraH styAjayitavyA / medhA. 'trINi varSANyudIkSeta kumAyUtumatI stii| RtumatyAH zulkaM na deyam Udhrva tu kAlAdetasmAdvindeta sadRzaM patim // pitre na dadyAcchulkaM tu kanyAmRtumatI haran / (1) retaH RtukAlaH tadvatyapi trINi varSANi tadgRhe sa hi svAmyAdatikrAmehatUnoM pratirodhanAta // AsIta / ataH paramutkRSTAbhAve sadRzaM samAnajAtIyaM (1) zulka deyAyA RtumatyAH zulka nirodho'yaM sa ca svayaM vRNuyAt / svAmyAdatikrAmet / 'bAlye piturvaze tiSThet' ityuktam / (2) udIkSeta pratIkSeta na tataH prAksvayaMvaraNamastI- vayontaraprAptau cAdadataH pituH svAmyaM nAsti / zulkA * mamu. medhAvat / 4 maca., bhAca. mavivat / + bhAca. mcvt| :mavi., mamu. medhAvat / (1) msmR.9|91. (1) msmR.9|88 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam / (2)msmR.9|92; medhA. 'stenaH' iti pAThAntaram ; mabhA. (2) masmR.989; samu.118. 18 / 21 stanA (steyaM); gaumi.18020 stenA (steyaM) taM haret (3) masmR.990% mavi. upAsIteti kacitpAThaH, I (kiMcana); samu.119 mabhAvat, samu.116. (3) msmR.9|93, samu.119...
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH deyAyA api hetoH samAnatvAtpituH svaamynivRttiH| tIti / udvahetsadRzI bhAryAmityasya zeSo'yaM sthAnabhraSTaH / apakramaNaM nivRttiH / pratirodhanaM pratirodho'patyotpatti- 'jAtaputraH kRSNa kezo'mInAdadhIte'tyAdizrautAdhAnasyAkArye / kecidAhuH amAnavo'yaM shlokH| medhA. ptyottrkaaliintvaaddhrmo'traavsthyaakhyaamisaadhyH| maca. (2) ArSe gomithunaM vihitamapi RtumatyAM niSedhati- (5) vyaSTavarSazcaturviMzativarSaH dharme sIdati satvaraH pitra iti / Rtuparyanta kanyAyAH kanyAtvaM pituH svatvaM anyakanyAM vahet / brahmacaryaviplavasaMbhAvanAyAM vyovsthaac| pitrAdyanadhInatvaM 'bAlye piturnideze tiSThedi'tyukterdaza- niyamo nAdaraNIya itysyaarthH| nanda, varSAdikAlasya svatvanivartakatvavadRtukAlasyApi svatva- (6) dharme sIdati sati rajodarzane samupAgate sati nivartakatvAt / maca. satvaro bhavet / bhAca. vadhUvarayovivAhakAla: kanyAyA vaivAhikazulkasaMbandhI vidhiH 'triMzadvarSodvahetkanyAM hRdyAM dvaadshvaarssikiim| | kenyAyAM dattazulkAyAM mriyeta yadi zulkadaH / tryaSTavarSo'STavarSA vA dharme sIdati stvrH|| / devarAya pradAtavyA yadi kanyA'numanyate // (1) iyatA kAlena yavIyasI kanyA voDhavyA na (1) yasyAH pitrAdibhirgahItaM zulka, na ca dattA, punaretAvadvayasa evaM vivAha ityupadezArthaH / athApi na kevalavacanena deyatvena vyavasthitA, atrAntaresa cenniyeta yathAzrutavarSasaMkhyaiva / kiM tarhi / bahunA kAlena yavIyasI tadA'nyadravyavaddevareSu prAptA sarveSu vA yudhiSThirAdivat , voDhavyA / na hyetadvivAhaprakaraNe zrutam / yena saMskArya- tadabhAve sapiNDeSu, ato vizeSArthamidamucyate / devarAya vizeSaNatvena tadaGga kAlo dazAdivarSI paJcaviMzatyA divarSe pradAtavyeti, na sarvebhyo bhartabhrAtRbhyo nApi sapiNDebhyaH / ca nivartayet / nanu ca vAkyAntarasthasyApyaGgavidhi- kiM tabaikasmai devarAyaiva / tatrApi kanyAyA anumatau rbhavatyeva / satyaM, iha prakaraNotkarSeNa pAThAdAcAryasyAbhi- satyAm / athAsatyAM kanyAyAH zulkasya ca kA pratipattiH / prAyAntaramanumIyate / tathA ziSTasamAcAraH / sutasya ca yadi kanyAyai rocate brahmacarya tadA zulkaM kanyApitRpunarakriyAyAM naiSa kAlaH saMbhavatIti 'punarakriyAM pakSANAmeva / atha patyantaramarthayate tadA prAggRhItaM zulkaM kuryAt' iti nopapadyate / - medhA. tyaktvA'nyasmAdAdAya dIyate / medhA. * ' (2) triMzadvarSa ityetadgrahaNAntikavatacaraNapakSe / dharme (2) puruSArtha ydynumnyte| ananumate tu nAnyasmai svakartavye gArhasthyadharme sIdati mandIbhavatIti tvarA- dethA kintu kanyaiva tiSThediti phaliSyati / mavi. heturuktaH / mavi. / (3) 'yasyA mriyeta' iti prAguktaM niyogarUpaM, idantu (3) triMzadvarSaH pumAn dvAdazavarSavayaskAM manohAriNI zulkagrahaNa viSayam / - mamu. kanyAmudhet / caturviMzativarSo vA'STavarSAM, gArhasthyadharma- | (4) 'yasyA mriyeta kanyAyA' ityasmAdvizeSaM vaktu'vasAdaM gacchati tvarAvAn / etacca yogyakAlapradarzanaparaM| mAha-kanyAyAmiti / vAgdAnazulkagrahaNAbhyAM vA bhedH| na tu niyamArtha, prAyeNaitAvatA kAlena gahItavedo bhavati tathA ca tasyAH svatva nivRtterananumatau svayaMvarA syAnna tu tribhAgavayaskA ca kanyA voDharyano yogyeti gahItaveda- balAddAtuM zakyetyAha-yadIti / maca. zvopakurvANako gRhasthAzramaM prati na vilambeteti satvara (5) anumatyabhAve'nyasmai deyA 'sakRtkanyA pradIyata' itysyaarthH| mamu. itysyaaympvaadH| nanda. (4) brAhmAdivivAhe vayaHparimANamanaktaM vikalpe- AdadIta na zUdro'pi zulkaM duhitaraM dadan / nAha-triMzaditi / vahedudvahet tryaSTavarSaH utkaTarAgA- zulkaM hi gRhNankurute channaM duhitRvikrayam // pekSayA gArhasthyadharmApekSayA vA / ata evAha dharme sIda- (1) msmR.9|97; baal.2|1277 vibha.34; samu. . (1) msmR.9|94; dA.22 rNoddha (oN va); vyapra.434 119. dAvat; samu.119 dAvat. (2) msmR.9|98 vibha.34; samu.119,...
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ .1044 vyavahArakANDam (1) icchAtaH zulkagrahaNe pUrveNa vidhiruktaH, kasyacittata evAzaGkA syAdadoSaM zulkagrahaNaM, zAstre gRhIta - zulkAyA vizeSa ukto yataH, ata imAmAzaGkAmapanetumAha / AdadIta na zUdro'pi zulkamiti / icchAtaH pravRttau zAstrIyo niyamo na tu zAstreNa padArthasyaiva kartavyatoktA / yathA madyapItasya prAyazcitte na madyapAnaM zAstreNAnujJAtaM bhavati / zulkasaMjJena yadevoktaM 'gRhNanhi zulkaM lobhena' iti / yena tu vizeSeNa punaH pATho'sau pradarzita eva / medhA. (2) atra prasaMgAdarthAntaramAha - AdadIteti / channamapi zulkaM pratigrahAdirUpeNApi chadmanA kanyAbhisaMdhinA zulkaM gRhNanduhitRvikrayaM kurute / vi. (3) zAstrAnabhijJaH zUdro'pi putrIM dadacchulkaM na gRhNIyAkiM punaH zAstravidvijAtiH / yasmAcchulkaM gRhNanguptaM duhitRvikrayaM kurute / na kanyAyAH pitetyenena niSiddhamapi zulkagrahaNaM kanyAyAmapi gRhItazulkAyAM zAstrIyaniyamadarzanAcchulkagrahaNe zAstrIyatvazaGkAyAM punastanniSidhyate / mamu. aitattu na pare cakrurnApare jAtu sAdhavaH / yadanyasya pratijJAya punaranyasya dIyate // (1) yaduktaM gRhIte zulke kanyecchAyAM satyAM mRte tu zulkade'syA anyatra dAnamiti tanniSedhati / yadanyasya zulkadasya pratijJAya punaranyasmai dIyate punaH zulkaM gRhI tveti / paraM svayaMvaraM tu kArayetkanyAm / eSa evArthaH / X medhA I (2) ato devaraM pratyananumatAyAM kanyAyAM nAnyasmai sA deyA / sodarastu bhrAtAtmaiveti gRhItasya zulkasya taddhanatvAttasmai dIyamAnAyAM kanyAyAM doSAbhAva iti tAtparyam / abhyanujJAya zulkagrahaNenAnyasmai pratipadya / +mavi. nonuzuzruma jAtvetatpUrveSvapi hi janmasu / zulkasaMjJena mUlyena channaM duhitRvikrayam // x mamu. medhAvat / + maca. mavivat / (1) smR. 9 99 samu. 119 mavivat utta. 1 varaM.. ci. sya prati (syAbhyanu) vibha. 34; (2) masmR. 9 | 100. (1) na kutazcidasmAbhiH zrutaM pUrveSu janmasu kalpAntaredhvityarthaH / medhA. (2) channazulkagraheNa duhitRvikraye prAgukte sadAcAravirodhaM darzayati--nAnuzuzrumeti / /mavi. strIpuMdharmapratijJA puruSasya striyAzcaiva dharmye vartmani tiSThatoH / saMyoge viprayoge ca dharmAnvakSyAmi zAzvatAn // (1) strIsaMgrahaNAnantaraM vivAdapada nirdezaH 'strIpuMdharmo vibhAgace 'ti tadidAnImucyate / bhartrA kathaMcidapi bAdhyamAnayA tena saha rAjani vivaditavyamiti / patyurupacaryoktA na bhAryA prati prabhutvaM upacArazca bhRtyavacchuzrUSA pAdasaMvAhanAdi / strIpuruSazabdau ca yadyapi liGgavizeSAvacchinnamanuSyajAtivacanau tathApIha saMbandhini jAyApatyau 'asvatantrAH striyaH kAryAH puruSaiH svairdivAnizamiti (masmR. 9 / 2 ) svagrahaNena saMbandhitAM lakSayati / bhartuH striyAzca jAyAyAH saMyoga ekatra saMbandhinidhAne tathA viprayoge pravAsaprAyaNe / zAzvatagrahaNaM stutiH / dharmye vartmani tiSThatoranuvAdo'yam / nyAyyaH dharmazAstrAcAranimedhA. rUDho mArgaH / (2) strIpuMsayordvampatyoranyonyAvyabhicAralakSaNe mArge vartamAnayoH saMyuktayorviyuktayozca nityAn dharmAnvakSyAmi / jAyApatyoritaretaravipratipattau kathaMcit rAjanivedane satyanayA vyavasthayA rAjJA daNDAdinApi mArgasthApanaM karaNIyam / akaraNAdrAjJo doSaH / ityetadarthe vyavahAra*gorA. madhye rAjadharmeSu strIpuMsayordharmA ucyante / strINAmasvAtantryavidhiH, rakSaNavidhiH, rakSaNaprayojanam asvatantrAH striyaH kAryAH puruSaiH svairdivAnizam / viSayeSu ca sajjantyaH saMsthApyA hyAtmano vaze // / mamu. mavivat / * mavi, mamu., maca, nanda. gorAvat / (1) masmR. 9 / 16 vyaka. 1283 smRca. 2396 vira. 409; ratna. 133; smRci. 27 dharmye (sve sve); vyapra. 404; vya. 139; vitA. 820 dhanyai (dharme); bAla. 2 / 295; setu. 280 dharmye (dharme) saMyo (saMbho); vibha. 21 vitAyat; samu. 119. (2) masmR. 9/2 hyA ( A ); mitA. 2 / 295; vyaka. 128; smRca.239 Su ca sajjantya : (sajjamAnAzca ); vira.
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1045 (1) svecchayA strINAM dharmArthakAmeSu vyavahartuM na (1) rakSA naamaanrthprtiighaatH| anarthastvanAcAravRttAdeyam / yatkiMcana dhanaM dharmAdau viniyujyate tatra tikrameNApravRttipareNa cAnyAyato dhanaharaNAdinA paribhavayathAvayaH svapuruSAH patyAdayo'nujJApanIyAH / svapuruSA stasya pratIghAto nivAraNaM, tatpitrAdibhiH kartavyam / rakSAdhikRtAH 'pitA rakSatI'tyAdinirdiSTAH / viSayeSa hi rakSatIti bhavantirliGarthe chAndasatvAttato rakSediti vidheyagItAdiSu sajantyaH prasaGgaM kurvantya Atmano vaze prtyyH| vayovibhAgazravaNaM cA'dhikataradoSArtha, sarva eva sthApyAstato nivAraNIyAH / yadyapyasvatantrA ityanenaiva tu sarvadA rkssaarthmdhikriynte| kaumAragrahaNaM dAnAtpUrvasarvakriyAviSayA svAtantryanivRttirupadiSTA bhavati tathApi kAlopalakSaNArtham / evaM yauvanaM jIvadbhartakAyAH pradarzanaM, punarviSayavyAvRttivacanaM yatnataH parihArArtha, mA vijJAyi atazca nityAnuvAda evAyam / yadA yadA yadadhInA tadA yatnebhya eva parapuruSasaMparkAdibhyo nivAraNIyAH, gRhA. tadA tenAvazyaM rkssitvyaa| tathA ca jIvatyapi bhartari pituH vasthitAstu madyapAnAdisaktA na duSyanti / cazabdena putrasya cAdhikArastathA darzitaM mAnave / sarva ete sarvadA tAvadayaM dharmaH puruSANAmuktaH / svAtantryaM strINAM tAvanna tatsaMrakSaNaM kuryuH / kathyamAnaM tu granthagauravaM karoti / deyam / arthAttu tAbhirapi svatantrAbhirna bhavitavya- nanu ca 'bAlayA vA yuvatyA ve'tyanenoktamevaitat / mityuktaM bhavati / evaM ca 'puruSasya striyAzcaiveti cazabdena / maivam / anyadevAsvAtantryamanyA ca rakSA / tatra cAitaretaraviSayayorye strIpuMsayordharmAsta evocyante / na tu svAtantryamupadiSTam / iha tu rakSocyate / tena sarvayAgAdaya iti samanvayo bhvti| . medhA. kriyAviSaye anyatantrAyA api zakyo'narthaH pratihantum / . (2) bhAdibhiH striyaH sarvadA paratantrAH kaaryaaH| nanu cehApi paThyate 'na strI svAtantryamahatIti / aniSiddheSvapi ca zabdAdiSu viSayeSvatisAtaM bhaja- ucyate / nAnena sarvakriyAviSayamasvAtantryaM vidhIyate / mAnAstato'pAsyAtmavartinyaH kaaryaaH| *gorA. kintarhi, nAsvatantrAnyamanaskA svAtmasaMrakSaNAya prabha. (3) tatrAdau striyAH svAtantryaM niSedhati-asvatantrA vati zaktivikalatvAtsvataH / paJcame tu vacanamasvAtantryAiti pnycbhiH| divA gRhyakRtyeSu rAtrau tu svanikaTe thaimarthAntarasya tatroktatvAt / medhA. shynaadau| maca. (2) prAgvivAhAt pitA striyaM rakSati / tadanu bhartA 'pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvne| tadabhAve putraaH| ata ebhirna kadAcitsvatantrAH kAryAH / rakSanti sthavire putrA na strI svAtantryamarhati // bhartRputrayauvanavArdhakyagrahaNaM na vyavasthArtha api tvauci* mamu. gorAvat / . tyAtprAptAnuvAdo'yam / +gorA. 409 masmRvat pamA.473, smRci.27 svaidi (ca di) zeSa kAle'dAtA pitA vAcyo vAcyazcAnupayanpatiH / smRcavat ; ratna.133 smRcavat ; nRpra.32 smRcavat / savi. mRte bhateri putrastu vAcyo mAturarakSitA / / 342 svai (ta) pU. vyapra.405, vyau.139smRcavat ; vitA. (1) dAnakAle prApte yadi pitA na dadAti, yaH kaH punaH 820 smRcavat ; setu.280; vibha.2 hyA (svA) zeSa kanyAyA dAnakAla: . 'aSTamAdvarSAtprabhRti prAgRtori'ti smRcavat ; samu.119 smRcavat . _ maryate / ihApi liGgamasti / anupagacchannaramayanbhAryAbhi(1) msmR.9|3; vyaka.128, gaumi.28|1 rakSanti nighnaH, upagamane kAlazcarituM sadvratasya parvavaryasthavire putrA (putrAstu sthavirIbhAve); u.2|14|2 rakSa...trA mityuktaH (msmR.3|45)| methA. (putrastu sthAvirIbhAve); smRca.240%; vira.410 rakSa...trA (putrAstu sthAvire bhAve); smRci.27 vyapra.406 rakSa...... ___ +mamu., maca., nanda. gorAvat / trA (putrastu sthavire bhAve); baal.2|135(pR.195), 2 / 295 (1) msmR.9|4; mavi. ucya iti pAThaH; vira.4127 setu.281 rakSa ......trA (putrastu sthAvire bhAve); vibha. ratna.133, smRci.27, vyapra.405, setu.282 vibha. 2,53 viravat ; samu.120. 4; samu.120. 1 gatAH. 2 vRtti + (rupadiSTA bhavati).3 zabda. 1 kSaNamakurvataH. 2 ca. 3 SayaM.
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1046 vyavahArakANDam ... (2) 'pradAnaM prAgRtoriti gautamasmaraNAt asminkAle / (1) cAturvarNyasya eSa uttamo dharmaH / pazyanto pitA kanyAmadadan gmuH| RtukAle'gacchan bhartA jAnAnAH durbalA api bhartAro bhAryA rakSituM yateran prayatna nindyaH / patyau punarmUte mAtaramarakSan putro garhaNIyaH / kuryuH / medhA. *gorA. (2) yasmAtsarveSAM brAhmaNAdivarNAnAM bhAryArakSaNaM vakSya. (3) adAtA yogyAya / anupayan vAgdattAmapi mANazlokanItyA sarvadharmebhya utkRSTaM, ato bhartAro durbalA pariNayanenAsaMstuvan / vAcyo garhayA / ucya iti pAThe api bhAryA rakSituM yatnaM kuryaH / yataH striyo rakSyA iti dehItyAdi rAjJA niyojyH| mavi. pUrvameva / *gorA. sUkSmebhyo'pi prasaGgebhyaH striyo rakSyA vishesstH| svAM prasUtiM caritraM ca kulamAtmAnameva ca / dvayorhi kulayoH zokamAvahe yurarakSitAH // svaM ca dharma prayatnena jAyAM rakSan hi rakSati // . (1) prasaGgaH kusaMparko yayA kdaacidvijnyaanshiilyaa| (1) na kevalaM zAstropadezAdeva strIrakSA kartavyA / yAvagRhadvArAvasthAnAdinojvalaveSapuruSadarzanazIlayetyevamAdaya dimAni bahUni prayojanAni / prasUtirapatyaM putraduhitRlakSaNaM ucyante / naite kila sAkSAddoSarUpAH / na hi sAkSAtstrI- saMkaro na bhavatItyarthaH / caritraM ziSTasamAcAraH / kulaM sNprkH| striyo doSarUpAH / sUkSmAdityucyate tato rakSyAH | pUrvoktaM, kasyApi satkulasya bhraSTazIlAyAM bhAryAyAM sarva nivAraNIyAH / vizeSataH prayatnena / tatazca tatkulIna- kulamupatiSThatIti na sAdhvyaH striya eteSAmiti / athavA tRpitRvyadevarAyai rakSitavyA iti siddhaM bhavati / medhA. pitapitAmahAdInAM saMtatizuddhayabhAvAdordhvadaihikasyA. / (2) alpebhyo'pi duHsaMparkebhyo duHzIlatvasaMpAdakebhyo- 'nirvRtterna rakSA syAt / AtmAnam / prasiddhamAtmopa'tizayena rakSaNIyAH kimuta mhdbhyH| yasmAdarakSitA patinA'vazyaM hanyate bhAryayaiva vA viSAdinA, svaM ca dharma, sadyo'bhicArotpattyA vyabhicAriNyA dharmAnadhikArAt / ato jAyAM rakSitA kuryuH| *gorA. sarvametadrakSati / medhA. (3) prasaMgebhyaH prpurussbhaassnnaadibhyH| mavi. / (2) bhAryA yatnato rakSan svAM saMtatiM saMkarAnutpAda (4) arakSitAH striyo duzcaritena dvayoH kulayoH nena rakSati / bhAryAsaMrakSaNe ca tiSThan samAcAraM ca rkssti| bhartRpitRkulayoH zokamAvaheyuH kuryurityarthaH / anena pitRpitAmahAdyanvayamAtmAnaM cAsekIrNApatyauva'daihikakaladvayavaddhairapi rakSyA iti tatklezapradarzanamukhena daarshtm| karaNeSu rakSati / svaM dharma vizuddhabhAryasyAdhAnAdyadhikAsmRca.239 rAdrakSati / *gorA. bhAryAyAM rakSyamANAyAM prajA bhavati rkssitaa| (3) svadharma gArhasthyaniyatam / mavi. prajAyAM rakSyamANAyAmAtmA bhavati rakSitaH // imaM hi sarvavarNAnAM pazyanto dharmamuttamam / ___ * mamu. gorAvat / yatante rakSituM bhAryA bhartAro durbalA api // 33, vyapra.405 varNAnAM (dharmANAM); setu.281 vibha.3 * mamu. gorAvat / pazyanto (vaMzataH); samu.120. (1) msmR.9|5, vyaka.129) smRca.239; vira. (1) masmR.97 vyaka.129, mavi. svadharma iti pAThaH, 411 jhyA vizeSa (kSyAH prayatna); pamA.473, ratna.133, smRca.239, vira.411 svaM ca dharma (svadharma hi);pamA.473, smRci.27; vyapra.405, vyau.140 yura (yune) utta. smRci.27 svAM (sva) zeSaM viravat ; nRpra.33 prayatnena (prajAsetu.281 viravat ; vibha.3 viravat ; samu.119,120. zcaiva); vyapra.405; vyau.140 svAM (strI) svaM ca dharma prayatnena (2) masmR. 9 / 5 ityasyopariSTAt prkssiptshloko'ym| (svadharma hi prayatnAcca); setu.28 1 caritraM (ca vittaM) zeSaM (3) msmR.9|6; vyaka.129; smRca.239rbalA (rlabhA); viravat ; vibha.3 viravat ; samu.120. vira.411; pamA.473, ratna.133; smRci.27; nRpra. 1 nivRtte rakSA. 2 dvAtmanopa..
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH jAyApadaniruktiH patirbhAryAM saMpravizya garbho bhUtveha jAyate / jAyAyAstaddhi jAyAtvaM yadasyAM jAyate punaH // (1) arthavAdo'yam / na ca patyuH patnyA udare pravezadarzanaM, ataH zarIrasArabhUtazukradvAreNa guNavAdataH pravezo'yamucyate / 'AtmA vai putranAmAsI'ti / etadeva jAyAzabdasya bhAryAvacanatve pravRttinimittam / yato'syAM patirjAyate / apatyajanmanimitte jAyAzabde jArasyApi jAyocyeta / medhA. (2) evaM cAsau rakSaNIyetyetadarthaM nAmanirvacanam / gorA. (3) jAyApadaM vyutpAdayaMstadrakSaNe'tIva yatnamAvi - Skaroti-- patiriti dvAbhyAm / yo bhajate hi strI sutaM sUte tathAvidham / tasmAtprajAvizuddhayarthaM striyaM rakSetprayatnataH // maca. (1) 'svAM prasUtimi'ti (masmR. 9 / 7) yaduktaM taddarzayati / na caivaM mantavyaM yAdRzaM dvitIyaM puruSaM seveta sutaM sUte putraM janayati tathAvidhajAtIyaM, nApi guNasAdRzyamabhi - pretaM yataH zUdrAdijAtasya caNDAlAdijAtitvaM samAnajAtIyajAtasyApi naiva jAtIyatvaM 'patnIdhvakSatayoni - vi'ti vacanAt, guNasAhazye'pi vizIladaridrapatikAyA utkRSTa puruSagamanamanujJAtaM syAt / yadA tvayamarthavAdastadA yAdRzaM tathAvidhamityakulAnurUpamiti nIyate / medhA. (2) yasmAdyathAvidhaM puruSaM yathAcoditaM bhartAraM zAstraniSiddhaM vA strI sevate tAdRzaM zAstroktameva tathotkRSTaM niSiddhasevanena ca nikRSTaM putraM janayati / tasmAdapatyazuddhayarthaM bhAryA yatnato rakSet / XgorA. x mamu. govidaH / (1) masmR. 9 / 8; vyaka. 1301 vira 417; smRci. 27 rbhAryAM (jayAM) taddhi (syAddhi ); vibha. 4; samu. 120 saMpravizya (pravizya svAM) tveha (tvAbhi). (2) msmR.9|9; vyaka. 129; smRca. 241; vira. 414 striyaM (striyo); smRci.27 vyapra. 408 ddi strI (strI hi ); bibha.4; samu.120. vya. kA. 132 1047 (3) yAdRzaM puruSamArtavakAle strI manasA bhajate tatsamAnazIlaM putraM janayatIti pUrvArdhasyArthaH / XsmRca. 241 jAyArakSaNopAyAH ne kazcidyoSitaH zaktaH prasahya parirakSitum / etairupAyogaistu zakyAstAH parirakSitum // vakSyamANopAyaprazaMsArthaH zlokaH / prasahya balenAvaSTabhya zuddhAntAvarodhAdinA parapuruSAdhidhyAnAdito na zakyA rakSitum / kiMtvetairupAyayogaiH zakyAH / yogAH prayogAH / upAyaiH prayujyamAnairityarthaH / /meghA. arthasya saMgrahe cainAM vyaye caiva niyojayet / zauce dharme'nnapaktyAM ca pAriNAhyasya cekSaNe // (1) artho dhanam / tasya saMgrahaH saMkhyAdinA paricchidya rakSArtha vezmani nidhAnaM rajjvAya sabandhAdinA saMyamya sthApanaM mudrAGkamityevamAdi / vyayo visargastasyaiva idametAvadbhaktArthamidaM ca sUpArthametAvacchAkArthamiti / zaucaM darvipiTharAdizuddhirbhUmilepanAdizca / dharma AcamanodakatarpaNAdi dAnaM strIvAsagRhakA dauM balikusumavikArairdevAcanam / annapaktiH prasiddhA / pAriNAhyaM yatsyAdAsaMdIkhayAdi tatpratyavekSaNe niyoktavyA / medhA. (2) evaM ca tadvyApRtamanA zrAntA svapiti, saMyogaM na smarati / gorA. x vyapra., bhAca. smRcavat / : gorA, mavi., mamu., maca., bhAca, medhAvat / (1) masmR. 9 | 106 vyaka. 130; smRca. 240 kyA (kta); vira. 416; pamA. 4733 ratna. 134pU. nRpra. 33; vyapra.408; vyau.141; vitA. 821 pU. setu. 282 stu (ca); vibha.80 samu. 120. (2) masmR. 9 / 11 gha. pustake cekSa (vekSa); vyaka. 1301 smRca. 241 NA (NA); vira. 416. zauce dharmena (zaucadharme ca); pamA. 473; ratna. 134; vyapra.408 meM na (ca); vyau. 141 cainAM (vaitAM) meMnna ( meM ca); vitA. 821 meMsnna (ca) cekSa (rakSa); bAla. 2/145 (262) (zauce dharme'nnapaktyAM ca pariNAhyasya vIkSaNam ) utta; setu. 282 viravat; vibha8 cekSa (rakSa) zauce (zauca ) hyasya (syasya); samu. 120 smRcavat . 1 nAdinA.
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1048 vyavahArakANDam strINAM svabhAvadoSAH dUSaNAni ca (2) dRSaNAni sAdhuprakRterapi nAryA vyabhicArAkhyaarakSitA gRhe ruddhAH purussairaaptkaaribhiH| doSajananAni / gorA. AtmAnamAtmanA yAstu rakSeyustAH surakSitAH / / (3) pAnaM madyAdInAm / patyA viraho dezAntare (1) AptaM prAta, kAle taM kurvantyAptakAriNo'vadhAna- patimRtsRjyAvasthAnam / aTanaM vinA patyA tIrthayAtrAdivanta ucyante / zuddhAntAdhikAriNaH kaJcukinaH, taiH sve karaNam / svapno yatra kutrApi zayanam / anyagRhe vAsaH gRhe ruddhAzcAsvatantrIkRtA yatheSTavihAraniSedhena rakSyamANA paragRhe vasanam / / smRca.241 na rakSitA bhavanti / kiMtvAtmanA''tmAnaM rakSanti / tAH kathaM 'naitA rUpaM parIkSante nAsAM vayasi saMsthitiH / rakSanti / yadyeteSu kAryeSu niyujynte| uktopAyaprazaMsA, surUpaM vA virUpaM vA pumAnityeva bhuJjate // nopaayaantrnissedhH| medhA. nAyamabhimAno voDhavyaH, subhagaH svAkRtistaruNo'haM (2) tA api arakSitA eva manovyabhicAra- mAM hitvA kathamanyaM kAmayiSyate / yato netA darzanIyosaMbhavAt , yAH punarAtmanaivAtmAnaM saMyamAzrayeNa rakSantyeva 'yaM zUrAkRtirayamityevaM vicArayanti / pumAnayamityetA. suThumanAcAreNa saMyamAdhAna AsAM yatnaH kaaryH| iti | vataiva bhuJjate saMyujyante tena / medhA. prdhaansNrkssnnopaayopdeshH| gorA pozcalyAccalacittAcca naisnehyAca svbhaavtH| (3) AptakAribhiH ythaarthkaaribhiH| mavi. rakSitA yatnato' pIha bhartRSvetA vikurvate // .. (4) AptAzca te AjJAkAriNazca taiH puruSairguhe | (1) yasminkasmiMzca puMsi dRSTe dhairyAccalanaM kathamanena ruddhA'pyarakSitA bhavanti yAH duHzIlatayA nAtmAnaM saMprayujyeyeti cetaso vikAraH strINAM tatpauMzcalyaM, anyarakSanti / yAstu dharmajJatayA''tmAnamAtmanA rakSanti tA eva trApi dharmAdau kArye'sthiratA calacittatvAt / ya eva surakSitA bhavanti / ato dharmAdharmaphalasvarganarakaprAptyAdyapa dveS yaH sa eva spRhyata iti bhrAtRputrAdiyoM dRSTastasmA dezenAsAM saMyamaH kArya iti mukhyarakSaNopAyakathanapara eva kAmukatvena spRhayanti / sneho rAgastRSNA ca bhartari midam / putrAdau mAnavibaddhahRdayA bhavanti / etairdoSairyogAdvi mamu. pAnaM durjanasaMsargaH patyA ca viraho'Tanam / kurvate vikriyAM bhartRSu gacchanti, tasmAt / +medhA. svapno'nyagehavAsazca nArIsaMdUSaNAni SaT // (2) puruSAntarAbhilASitayA vikurvate mAraNAdi(1) aTanamApaNabhUmiSu zastrazAkAdikrayAthai devtaa| kriyAM kurvte| maca. (3) paMsazcalantIti pazcalyaH tadbhAvaH pauzcalyaM pari. yataneSu ca, jJAtikule bahUni dinAnyapyavasthAnaM, anygehvaasH| nArIsaMdUSaNAni strINAmete cittsNkssobhhetvH| | citapuMsaH parityajya nUtanAn bhajanta iti yAvat / nanda. ete hi zvazurAdibhayaM janApavAdabhayaM ca tyajanti / ___+ gorA., mamu. medhAvat / (1) msmR.9|14; vyaka.129 saMsthitiH (nizcayaH); medhA. smRca.240 surU (sarU); vira.412 surUpaM vA virUpaM (virUpaM rUpavantaM); vici.190 parI (pratI) su (a) vA virUpaM (1) msmR.9|12, vyaka.130; smRva.241:321 / (rUpavantaM); smRci.2 7 parI (pratI); vyapra.407 smRcivat ; rApta (rAtma); vira.416 rana.134, vyapra.409, vyau.140 smRcivat: vibha.5 parI (pratI) zeSaM viravat ; seta.282 stAH su (stAsu); vibha.8; samu.120 lokA! sama.12. viravat ; vivya.56 parI (pratI) virU (kurU). vyatyAsena paThito. (2) msmR.9|15) vyaka.129; smRca,240 sAcca .. (2) msmR.9|13; vyaka.134; smRca.241geha (gehe); (tattvAta); vira.412 ttAcca (tyAcca); smRci.28 ccalavira.430 ge (ga) saMdU (NAM dU); smRci.27 geha (gehe) saMdU cittA (dAlacittyA). hyA (hA); vyapra.4.06, vyau.141 (NAM dU), setu.287 saMdU (NAM dU); vibha.18 viravat ; smRcivat / vibha.5.viravat ; samu.129 ccalacittA (ccAlasamu.120,121 smRcavat. cittyA).
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH (1) msmR.9|16; vyaka.1291 smRca. 2401 vira. 413; vici. 190; smRci. 28; vyapra. 4076 samu.1201 vivya. 56 utta. evaM svabhAvaM jJAtvAsssAM prajApatinisargajam / paramaM yatnamAtiSThetpuruSo rakSaNaM prati / / prajApatirhiraNyagarbhastadIye nisarga utpattikAle jAtam | ziSTaM spaSTam | medhA zayyAsanamalaGkAraM kAmaM krodhamanArjavam / droha bhAvaM kucaryA ca strIbhyo manurakalpayat // (1) zayyA zayanaM svapnazIlatvam / AsanamanabhyutthAnazIlatA / alaGkAraH zerIramaNDanam / kAmaM puruSopabhogaspRhA / krodho dveSaH / anAryatA snigdhe'pi dveSo dviSTe st snehaH AkArasaMvaraNaM nirdharmatA / drogdhRbhAvo drogdhRtvaM bhartRpitrAdeH / puruSavyasanIyatayA'dharmAtmakatvaM bhartrA - dInAm / druhe: kartari tRcA bhAvazabdena samAsaH / kucaryA vihitapratiSedhamantrasaMbandhamantracUDAsaMskArApekSaM vyAkhyeya nIca puruSasevanam / eSa svabhAvaH strINAM manunA sargAdau kalpitaH / zayyAsanAlaGkArA drohakucaryayordRSTAntatvenopA dIyante / yathaite padArthAH svabhAvabhUtA avicAlitA evaM kuryAdayo'pi / medhA (2) tata AsAM rakSAkaraNe yatna AstheyaH / gorA. (3) kucaryAmasadAcAram / vi. nAsti strINAM kriyA mantrairiti dharme vyavasthitiH / nirindriyA hyamantrAzca striyo'nRtamiti sthitiH // (2) msmR.9|17; meghA. jaMvam (tAm ) droha (drogdhR); gorA. kAmaM (kAma) jaivam (ryatAm ); vyaka. 129; mavi. rjavam (ryatAm ); smRca. 240 kucaryA (akArya) zeSaM gorAvat; vira.4121 vici. 1901 smRci. 28 jaivam (ryaMtAm) kucaryAM ca (ca kulayoH); vyapra. 407; setu. 282; vibha. 56 samu. 120 gorAvat. 1049 (3) masmR. 9 / 18 ga. pustake, dharme vyavasthitiH (dharmoM vyavasthitaH ); gaumi. 28 / 19 (nirindriyA adAyAdAH striyo nityamiti sthitiH) utta; u. 2 / 14 2 ( anindriyA adAyAdAH striyo nityamiti zrutiH) utta.; vyaka. 129 masmRvat; vira. 412 masmRvat ; vyapra.407,516 ( nirindriyA hyadAyAdAH striyo nityamiti sthitiH) utta: 554 ( anindriyA hRdAyAzca striyo'nRtamiti sthitiH) utta; vibha.5. 1 zIlama. (1) kecidevaM manyante / satyapi pramadAvyabhicAre vaidikena japena rahasyaprAyazcittAdinA zuddhimApsyanti tato nAsti doSa iti / tanna / na hi strINAM mantraiH kriyA japo'pyasti / yena vRttavyatikrame'prakhyAtau svata evaM vaiduSyAcchuddhimApnuvanti / tasmAdyatnato rakSyA ityetaccheSamevaitat / ato ye kecidavihitamantre mantrapratiSedho. 'yamiti varNayanti tatazca yatra striyaH kartRtayA saMbadhyante, sAyaM baliharaNAdau, tathA saMskAryatayA cUDAdiSu, saMpradAnatayA zrAddhAdau tatra sarvatra mantrapratiSedhAdamantrakaM strINAM zrAddhAdi kAryamiti te'yuktavAdino'nyaparatvAdasyArthavAdatayA yadasti tadAlambananyAyena metat / adhyayanAbhAvAcca prAyazcittamantrajapAbhAvaH prekSayA / nirindriyA indriyaM vIrya dhairyaprajJAbalAdi tAsAM nAstyato'cchin kadAcitpApAcArairbalenAkramyante / tato rakSituM yuktAH / striyo'nRtamiti zIla snehameghA. yorasthiratvAdanRtavacanena nindyate / (2) mantrairjAtakarmAdisaMskArakriyA strINAM nAstIti zAstramaryAdA / evaM mantravajAtakarmAdisaMskArAbhAvAt svabhAvatazca striyo nirvIryA adhyayanAbhAvAccA mantrAzcAmantratve sati dharmajJatvAbhAvAdazauce'pi pravRtteran / tatpravRttau ca bhayAdyabhAvatvAdazubhAH striya iti zAstra - maryAdA / gorA. (3) kriyA pariNayanaprAkkAlInaH saMskAro garbhA dhAnAdiH / mantravatsaMskArayogyatAnimittamantraprakAzyapulliGgarahitAH / ata evAmantrAH / sthitirmaryAdA / mavi. (4) jAtakarmAdikriyA strINAM mantrairnAstItyeSA zAstramaryAdA vyavasthitAH / tatazca mantravatsaMskAragaNAbhAvAnna nisspaapaantHkrnnaaH| indriyaM pramANaM, dharmapramANazrutismRtirahitatvAnna dharmajJAH / amantrAH pApApanodanamantrajaparahitatvAt jAtespi pApe tannirNejanAkSamAH / anRtavadazubhAH farst zAstramaryAdA / tasmAdyatnato rakSaNIyA ityatra tAtparyam / mamu. (5) anRtavadazubhAH nityamanRtavAdinyo vA sUnRta - vaidikazabdaprayoktRtvAbhAvAt / *maca. * zeSaM mamuvat /
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1050 vyavahArakANDam nanda, tathA ca zrutayo bahvatho nigItA nigameSvapi / / tasya tarhi kathaM niSkRtirata Aha / tAsAM strINAM khAlakSaNyaparIkSArtha tAsAM zaNata nisskRtiiH|| niSkRti taddoSazAntyupAyaM zaNuta / mavi, (1) svabhAvato'zuddhahRdayAH striya ityasminnatheM (4) yathaitaduktaM tathA ca nigameSu vedeSu gaditAH vaidikAni mantrArthavAdarUpANi vAkyAni sAkSitvenopanya- zrutayo vAkyAni khAlakSaNyaparIkSArtha, suzabdo'trabahalasyati / tathA ca yathA mayoktaM striyo'nRtam' iti vacanaH alakSaNamalakSaNatvaM duHsvabhAvatvaM doSabAhulyatathaiva nigameSu vedeSu zratayaH santi / nigamazabdo veda | miti yAvat, parIkSArtha parIkSAM kartu tAsAM zrutInAmApayAyaH dRSTaprayogazca 'babhUthAtatantha' ityAdinigame / / kRti saMnivezam / shRnnut| vedArthavyAkhyAnAGgavacano'pyasti / nigamaniruktavyAka yanme mAtA pralulabhe vicrntyptivrtaa|.. raNAnyaGgAnIti / nirukte hi prayogo nigamA ime bhava tanme retaH pitA vRttAmityasyaitannidarzanam // ntIti / tasyeha zrutigrahaNAdvA vakSyamANodAharaNAccA (1) itikaraNAntena pAdatrayeNa mntraikdesho'nukRtH| saMbhavo'to vedavacano nigamazabda iha gRhyate / samu yanme mAtA apativratA patyuranyapuruSe na kAmazcetasApIti dAyAvayavabhedAcAdhArAdheyabhAvaH / teSu nigameSu zrutaya yasyA vrataM niyamaH sA pativratA / tadviparItA'pativratA ekadezabhUtA vAkyAni nigItA adhItAH saMzabditAH vicarantI paragRhAngacchantI tatrojvalaveSaM dRSTvA prlulubhe| paThyanta iti yAvat / nityapravRtte ca kAlAvibhAgAdi lobhaM spRhAmanyapuruSaM prati kRtavatI, tatpApaM, mamotpatyA. niruktam / pAThAntaraM nigadA iti / nigadA mntrvishessaaH| mapitu: saMbandhi yadretaH zakraM tadbaktAmapanudatu / tadretasA zrutayo brAhmaNavAkyAni / mantreSu brAhmaNeSu cAyamoM sa doSo'pamRjyatAm / piteti SaSThIsthAne prathamA vyatyadArzato yadanRtAH striya iti / bayastAH santItyasminpakSe yena / athavA reta eva pitRtvena parikalpyate / apari'dhyAhArastAsAM zrutInAM yA yA niSkRtirUpA vyabhicAra tyaktasvaliGga eva retasA sAmAnAdhikaraNyamanubhavati / prAyazcittabhUtAstAH zaNuta / kimarthamudAhiyanta iti 'dyaurme piteti' (RsaM. 2 / 3 / 20) yathA / athavA cetsvAlakSaNyaparIkSArtham / svalakSaNaM nityasaM nihita mAtRbIjamapyucyate / tadretaH pitA janako vRtAM zodhasvabhAvastatpratipAdanArtham / aGgadakuNDalAdi yat lakSaNaM yatAm / pitRjabIjaprabhAvana maatRdosso'pnudytaamityrthH| tatparibhUtamidaM svalakSaNaM svabhAva ityarthaH / etadAsAM asya vyabhicArAtmakasyaitannidarzanaM dRSTAntaH / sarve japasvalakSaNaM yadyabhicArAtmakam / medhA. mAnA etaM mantramuccArayanti / yadi ca sarvAH striyo (2) nizcitameva vyabhicArAtmakatve jJApikA 'na duSTasvabhAvAstato mantrasya nityavatprayogopapattiritarathA caitadviyo brAhmaNAH smo'brAhmaNA vA' ityevamAdyA pAkSikaH syAt cAturmAsyeSvayaM mantro viniyuktaH pAdyAnabahvayaH zrutayo vedeSvapi ptthitaaH| tAsAM ca zrutInAM mantraNe ca zrAddhe / . medhA. madhyAtprAyazcittarUpAM zrutiM shRnnut| xgorA. (2) patimananuvratAcarantI me mAtA anyasmAtpuMso (3) zrutayaH shrutibhaagaaH| nigameSu vedessu| svAlakSa yadretaH pralulubhe AdRtA dadhAra tadreto me pitA vRktAM Nyasya strINAM pauMzcalyAdisvabhAvasya parIkSArthe nizcayA mAtuH pANigrAhakaH svIkarotu mama pitraiva tadreta aahitmstvityrthH| nanda, rtham / tathAhi / indrAdvaraM prArthayamAnA api 'kAmamA dhyAyatyaniSThaM yatkiMcitpANigrAhasya cetasA / vijanitoH saMbhavAme tyAprasavaM puruSasaMsargameva vRtavatya iti tasyaiSa vyabhicArasya nihnavaH smygucyte|| shrutiH| yadyevaM yatnato rakSaNe'pi manovyabhicArasaMbhavaH * gorA., mavi., mamu., maca. medhAvat / x mamu., maca., bhAca, gorAvat / (1) msmR.9|20 kha.,ga.pustakayoH vRktA (vRktA); medhA. rAmasma.9419, medhA. 'nigadA' iti pAThAntaram | vaktA (vaktA): vyaka.129, vira.413, vyapra.407. vyaka.129 vira.412 ca (hi) tIH (tim ); vyapra.407 svA | (2) msmR.9|21 vyaka.129, vira.413 micA (strI); vibha.6, nanda. nigItA (gaditA) niSkRtIH (AkRtim ). | (vahA); vyapra.405.
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIpuMdharmAH 1051 - (1) pANigrAho bhartA, tasya cetasA yadaniSTamapriyaM etAzcAnyAzca loke'sminnapakRSTaprasUtayaH / parapuruSasaMparkAdikaM strI cintayati tasya mAnasasya vyabhi- utkarSa yoSitaH prAptAH svaiH svairbhartaguNaiH zubhaiH / / cArasya nivaH zuddhiranena mantreNa karmaNi niyukte. (1) avakRSTA nikRSTA prasUtirutpattiryAsAMtA avakRSTanocyate / prasaGgAnmantraprayojanaM dArzatam / yadyapi karma* prasUtayaH / anyAzca gaGgAkAlIprabhRtayaH / dvayoH prakRtaguNataiva karmAGgamantraprayojanaM tathApi japAdau viniyogA. tvAdetA iti bahuvacanaM cazabdena tRtIyAmAkSipya, nmaansvybhicaarnivRttyrthtaa'pyucyte| medhA. dvivacanaM vA ete c| medhA. / (2) mAteti zravaNAt putrasyaivedaM prAyazcittaM na (2) etA iti pUjyatAbhiprAyeNa bahuvacanam / maatuH| xgorA. anyAH satyavatyAdyAH / atra ca paJcamAdhyAyastrIdharmo___utkRSTabhartA strIrakSaNayogyaH ktasya zabdato'rthatazca punaruktiH puruSakAryatayA tatrAtra yAdRgguNena bharnA strI saMyujyeta yathAvidhi / tu strIkArya tatparigrAhyam / mavi. - tAdRgguNA sA bhavati samudreNeva nimngaa| ___ strIrakSaNaviddhathupasaMhAraH (1) bhAryAsaMrakSaNakAmena dauHzIlyAdAtmA rakSitavyo, eSoditA lokayAtrA nityaM strIpuMsayoH shubhaa| nApyetayaiva kevalayA, pApato duHzIlasya bhAryA'pi tathA- pretyeha ca sukhodarkAnprajAdharmAnnibodhata // vidhaiva bhavati, guNavataH zIlavatI, yathA samudreNa nimnagA (1) lokayAtrA lokavRttaM lokAcAro lokasiddhametat / nadI saMyujyamAnA kSArodakA bhavati madhurarasApi stii| nAyaM vidhilakSaNo'rthoM yadevaM zakyate rakSituM nAnyatheti / medhA. | aparirakSitAbhizca tAmiH prasUtyAdidoSo bhavatIti / (2) ityAtmasaMyamAkhyaM strIrakSaNopAyAntaropa- idAnIM prajAdharmAnnibodhata / kasya prajA bIjino vA dezArthamidam / . +gorA. kSetriNo veti / udarka AgAmI kAlaH sa sukho yeSAM, (3) duHzIlAya suzIlA na deyA, suzIlAya tu sarve hi vastvavasAne viramante / te tu naivamiti prazaMsA / duHzIlA'pi deyetyatra dRSTArtha sadRSTAntamAha --yAdagiti medhA.. dvAbhyAm / maca. (2) eSa lokAcAraH sarvo vaH zubho dampatInirNaya akSamAlA vasiSThena sNyuktaa'dhmyonijaa| uktaH / idAnIM sukhahetUn kiM kSetriNo'patyamuta bIjina zAraGgI mandapAlena jagAmAbhyahaNIyatAm / / ubhayorvA ityevaMvidhAn prajAdharmAn shRnnut| 'gorA. hInajAtIyA'pyakSamAlA vasiSThabhAryA tatsaMyogAda- (3) prajAdharmAn prajotpAdanArtha dharmAn / mavi. bhyahaNIyatAM prAptA / zAI tiryagjAtiH caTakA mandapAlena dAramAhAtmyam / strIlAlanam / . muninA saMyuktA tathaiva pUjyA / ato hInajAtIyAH praijanArthA mahAbhAgAH pUjAhA~ gRhdiiptyH| kanIyasyo'pi bhayo bhrtRvtpuujyaaH| tathA coktaM 'vayasi striyaH zriyazca geheSu na vizeSo'sti kazcana / / . striya' iti / medhA. (1) nanu ca kA sukhodarkatA prajAdharmasya, yA ca x zeSa medhAvat / mamu., maca, gorAvat / + smRca., mamu., vyapra. gorAvat / (1) msmR.9|24 kha. pustake, napa (nava); medhA. 'ete ca' (1) msmR.9|22; vyaka.130; smRca.241; vira. ityanyaH pAThaH; gorA.svaiH svai (taistai); byaka.130 masmRvat ; 416; ratna.134; vyapra.409; vyau.141saMyu (saMpU); vira.416 gorAvat ; vibha.9. vibha.8; samu.121. (2) msmR.9|25; vibha.9 sukho (zubho). (2) msmR.9|23, medhA. zAraGgI (zArkI); gorA. zAraGgI (3) msmR.9|26 aaN (); vyaka.130, smRca.243 (zAma ca); vyaka.130, mavi. zAra (sAra) zArjIti kacit pU (pra) na vi (vi) zcana (thaMcana); vira.417, smRci. pAThaH, vira.416; ratna.134; maca. zAra (sAra); vyapra. 28 praja (jana); vibha.9, samu.121 na vi (vi) 409 gorAvat ; vyau.141 zAraGgI (zArgI ca); vibha.9. sti+(na).
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1052 vyavahArakANDam prjaa'syaadhiinaa| striyazca bhubhirdossairaavRttvaatyaagaarhaaH|| na kevalaM varAdAdAtavyaM kanyAbandhubhirapi tu tairapi ko hi 'gRhe sarvAnvibhayAt' ityetannivRttyarthamAha-praja- dAtavyam / pitRbhiH sAhacaryAtpitRzabdaH pitAmahanArthamiti / zakyapratividhAnatvAddoSANAM puujaarhaaH| yadeta pitRvyAdiSu vartate / tato bahuvacanaM vyaktyapekSaM vA bahuhoSaprapaJcanaM tannAvajJAnArtha parivarjanArtha vA'bhizastapati vacanam / evaM patibhiH zvazurAdibhirvyaktyapekSaM vA / tAdivat / kiM tarhi ? rakSArtha dossebhyH| na hi bhikSukAH devarAH ptyutrH| pUjyAH putrajanmAyutsaveSu nimantraNasantIti sthAlI nAdhizriyate / na ca mRgAH santIti pUrvakamAnAyya sabahumAnamAdareNa bhojanAdinA pUjyAH / yavA nopyanta iti / prajanaM, garbhagrahaNAtprabhRtyapatyapari | bhUSayitavyA vstraadylngkaarennaangglepnaadibhirmnnddyitvyaaH| poSaNaparyanto vyApAro'bhipretaH / tathA ca vkssyti| atra phalaM bahukalyANamIpsubhiH kalyANaM kamanIyaM 'utpAdanamapatyasya jAtasya paripAlanam' iti / gRhe putradhanAdisaMpadarogatA'paribhava ityAdibahuzabdAtsarvamIdIptaya iva / na hi gRhe zobhA strIbhirvinA kAcidastIti psubhirAptumicchabhiH prAptakAmaiH / phalArtho vidhirayam / suprasiddhametat / satyapi zrIvibhave bhAryAyAmasatyAM suhR. medhA. svajanAdiSvAgateSu na gRhasthAH pratipuruSaM bhojanAdi- yatra nAryastu pUjyante ramante tatra devatAH / bhirAvarjayituM samarthAH / yathA daridre na bhavati zaktirataH yatratAstu na pUjyante sarvAstatrAphalAH kriyaaH|| striyAH zriyazca na vizeSo gRheSviti / medhA. devatA ramante tuSyanti prasIdanti / prasannAzca . (2) iyaM zlokatraye'pi stutiH| gorA. svAmina evAbhipretena phalena yojayanti / yatra tu na utpAdanamapatyasya jAtasya paripAlanam / pUjyante tatra sarvAH kriyAH yAgahomadAnAdyA devatApratyahaM lokayAtrAyAH pratyakSaM strInibandhanam // rAdhanabuddhayA copahArAdayo yAH kriyante'phalAstA strInibandhananimittamapatyotpAdanAdi pratyakSametat / / ityrthvaadH| medhA. lokayAtrA gRhAgatAnAmannAdidAnenAvarjanamAmantraNa- / zocanti jAmayo yatra vinazyatyAzu tatkulam / nimntrnnaadi| asya pratyartha sarvasminnathe, strInivandhanam / na zocanti tu yatratA vardhate taddhi sarvadA // pratyahamiti pAThaH / pratyakSazabdo'ntaraGgavacanaH / anta- (1) yasminkule navoDhAduhitRsnuSAdyAH sazokA rnggmityrthH| bhavanti tatkulaM kSiprameva vinazyati / yatra punaapatyaM dharmakAryANi zuzrUSA ratiruttamA / / retAH zokArtA na bhavanti tatsarvakAlaM vRddhimeti / dArAdhInastathA svargaH pitRNAmAtmanazca ha // gorA. (1) prAradarzitArtho'yaM zlokaH / medhA. (2) 'jAmiH svasUkulastriyoH' ityAbhidhAnikAH / (2) prajotpAdanamagnihotrasAdhanaM, zarIrazuzrUSA, ratiH yasminkule bhaginI gRhapatisaMvardhanIyasaMnihitasapiNDakrIDA, pitRNAmAtmanazcApatyajananAdinA svarga ityetat striyazca patnIduhitRsnuSAdyAH paritApAdinA duHkhinyo sadA bhAryAyattam / gorA. bhavanti tatkulaM zIghra nirdhanIbhavati daivarAjAdinA ca zcaitAH patibhirdevaraistathA / piiddyte| yatratA na zocanti taddhanAdinA nityaM vRddhi vyAzca bhuklyaannmiipsubhiH|| meti / medhAtithigovindarAjau tu 'navoDhAduhitRsnuSAdyA (1) msmR.9|27 medhA. pratyahaM (pratyartha); gorA, pratyahaM jAmayaH' ityaahtuH| (prItyartha) kSaM (haM); vyaka. 130, vira.417; vibha.9. (2) msmR.9|28; gorA. ca ha (sadA); vyaka.130; | (1) msmR.3|56; vyaka.130 vira.417 tu na vira.417; smRci.28 vibha.43. (na pra); vibha.10 viravat . (3) masmR.3155, smRca.243; samu.121. (2) msmR.3|57; vyaka.130, vira.417 jA (yA) 1ca, 2 sevA. | vina (praNa); vibha.10, mamu.
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH jAmayo yAni gehAni zapantya pratipUjitAH / tAni kRtyAhatAnIva vinazyanti samantataH / / (1) yAni gRhANi navoDhAduhitrAdyAzvApUjitAH sadyo'bhizapanti tAnyabhicAravizeSahatAnIva sarvanAzaM nazyanti / gorA. (2) yAmayaH kulastriyaH bhaginIsnuSAdyAH / vyaka. 131 tasmAdetAH sadA pUjyA bhUSaNAcchAdanAzanaiH / bhUtikAmairnarairnityaM satkAreSUtsaveSu ca // yasmAdevaM tasmAdetAH sadAbhyarcya iti / bhUtikAmairnarairnityaM satkAreSUtsaveSu ca / tasmAtkAraNAdetAH satkAreSu kaumudImahAnavamyAdiSu upanayanAdiSu ca sarva kAmairmanuSyairAbharaNavastrabhojanairnityaM abhipUjanIyAH / gorA. saMtuSTa bhAryayA bhartA bhartrA bhAryA tathaiva ca / yasminnetatkule nityaM kalyANaM taMtra vai dhruvam / / yasminkule svabhAryayA hetubhUtayA nityaM bhartA nivRttAbhilASo bhAryA'pi ca yatra nityaM svabhartrA hetubhUtenAnupajAtanarAntarAbhilASA tatrAvicalaM maGgalaM bhavati / gorA. yadi hi strI na roceta pumAMsaM na pramodayet / apramodAtpunaH puMsaH prajanaM na pravartate // yadi strI sugandhalepanAdinA kAntimatI na bhavettadA bhartAraM na praharSayet / bharturapraharSAcca garbhagrahaNaM na bhavati / gorA. 1053 'striyAM tu rocamAnAyAM sarva tadrocate kulam | tasyAmarocamAnAyAM sarvameva na rocate // (1) masmR. 3 / 58; vyaka. 130,131 jA (yA); vira. 417 jA (yA) zapantyaprati (saMzapantyapra); vibha. 10 viravat . (2) masmR. 3 / 59, gorA. sadA pUjyA (sadAbhyarcyA); vyaka. 131 gorAvat ; vira. 418 sadA pUjyA (samabhyarcyA) SUtsaveSu (Notsavena); vibha.10 sadA pUjyA ( sarvabhAvAt ) zeSaM viravat . (3) masmR. 3 / 60 nnetat (zeva); vyaka. 1311 smRca. 247; vira.421 masmRvat; ratna. 135; vitA. 825 vai dhruvam (vardhate); setu.283 bhartrA (tena); vibha. 10; samu. 123. : (4) masmR. 3 / 61; vyaka. 131; smRca. 247; vira. 429; setu. 283; samu. 123. striyAM veSAdinA kAntimatyAM bhartRmanoharatayA parapuruSasaMparkAbhAvAttatkulamujvalaM bhavati / tasyAM punararocamAnAyAM bhartRdviSTatayA narAntarasaMkalpataH sakalameva kulaM malinIbhavati / gorA. pativratAstutiH / vyabhicAranindA | patiM yA nAbhicarati manovAkkAyasaMyatA / sA bhartRlokAnApnoti sadbhiH sAdhvIti cocyte|| yA manovAgdehasaMyatA satI manovAgdehaiH patiM na vyabhicarati sA bhartrArjitAn svargalokAn prApnoti / sA sAdhvIti cocyate / gorA. vyabhicArAttu bhartuH strI loke prApnoti nindyatAm / sRgAlayoniM prApnoti pAparogaizca pIDyate / / (1) paJcame zlokAvimau vyAkhyAtau (masmR. 5 / 164,165) / medhA. (2) durjanasaMsargAlloke strI garhyatAM janmAntare sRgAlayoniM cApnoti / antaH krUraizca kuThArai rogAdibhiH pIDyate / mahAprayojanatayA strINAmutsekotpatyAzaGkAyAM tannivAraNArthamiha punaruktam / gorA. (3) paJcamAdhyAye strIdharme uktamapyetat zlokadvayaM sadapatyasaMpattyarthatvena mahAprayojanatayA punaH paThitam / mamu. anekabhAryAbhirvartanaprakAra: yadi svAzcAparAcaiva vinderanyoSito dvijAH / tAsAM varNakrameNa syAjjyaiSThayaM pUjA ca vezma ca // (1) masmR. 3 62 syAmaro (syAM tvaro); vyaka. 1316 smRca. 247, vira. 421; setu. 283; samu.123. (2) msmR.9|29 - kAya (gdeha); vyaka. 136; smRca. 241 bhi (ti); vira.436 kAnA (kamA); smRci. 28 nAno (nprAmo); vibha. 21 viravat ; samu.120 smRcavat. (3) masmR. 9 / 30 niMprA (niM cA); vyaka. 136; smRca. 242; vira.437 niMprA (nimA); smRci. 28 ke (kaM) ndyatAm (nditam ); vibha. 21 viravat; samu. 121. : (4) msmR.9|85; dA.167 zvA (zca) Na syAj (gaiva);
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1054 vyavahArakANDam (1)kAmataH pravRttA yadi samAnajAtIyAzcAsamAna- 'daiva picyAtitheyAni tatpradhAnAni yasya tu / jAtIyAzca vinderanvivAhayeyustAsAM varNakrameNa jAtyanu- nAnanti pitRdevAstanna ca svarga sa gacchati / / rUpaM jyaiSThyaM, na vayasto, na ca vivaahkmtH| phalAdi- sArvakAliko'yaM niSedhaH / yadi kathaMcicchadrA'pi dAnanimitte pUjA prathamaM brAhmaNyAstataH kSatriyAvaizya- vyuhyate tadaitAni karmANi tatpradhAnAni na kartavyAni / yorityeSa vrnnkrmH| vezma pradhAnaM gRhaM tdbraahmnnyaaH| na ca tayA saha traivarNikastrIvaddharme'dhikAro'stItyarthaH / savarNAnAM vivAhakramo nizcAyakaH smRtH| medhA. bhAryAtvAdadhikAra prApte niSedho'yam / ataH svadharma (2) yadi dvijAtayaH svajAtIyA vijAtIyAzcodvaheyu- dhanaM viniyuJjAnasya na tadIyAnujJopayujyate yathA dvijAstadA tAsAM dvijAtikrameNa vAksamAnadAya vibhAgotkarSArtha tistrINAm / anyatra tvarthakAmayoH sA'pyanaticaraNIyaiva jyeSThatvaM pUjA ca vastrAlaGkArAdidAnena gRhaM ca pradhAnaM | preSyAvattatkarmopayogo na niSidhyate zrAddhAdAvavahananAdisyAt / mamu, kArye tatra na doSaH syAt / pariveSaNAdi na kaaryitvyaa| bhartuH zarIrazuzrUSAM dharmakArya ca naityakam / tatra daivaM karma darzapUrNamAsAdi devatoddezena ca brAhmaNasvA caiva kuryAtsarveSAM nAsvajAtiH kathaMcana // bhojanaM vratavadityatra yathA vyAkhyAtam / pitryaM shraaddho| zarIrazuzruSA bharturupayogipAkAdilakSaNA dAnabhojana- dakatarpaNAdi / AtitheyamatitherArAdhanaM bhojanapAdyAdi / pratijAgaraNaM svA caiva kuryAt / pRSThapAdasaMvAhananiNe- nanu ca sajAtyA sthitayA'tyaye nAstyeva pratiSedhaH / naiva janAdau tvniymH| yugapatsaMnidhau tu zarIrAvayavakramo sthitayeti tatra zrUyate / RtumatyAM savarNAyAM kathaMcidvA'varNakrameNa / naityakaM dharmakArya 'sAyaM tvannasyetyAdi' | saMnihitAyAM prApnoti kSatriyAvaizyAvat / api ca nAsA. agnizaraNopalepanAcamanodakatarpaNadAnAdi / asyA | vadhikAre pratiSedhaH / kiM tarhi AjyAvekSaNAdau / ptnyaanindaarthvaadH| medhA. vekSitamAjyaM bhavatItyaGgatvenopAdIyate / patnItyatra yastu tatkArayenmohAtsajAtyA sthitayA'nyayA / RtvartheSu yayA kayAcidupAttayA siddhiraniyamena prAptA / yathA brAhmaNacANDAlaH pUrvadRSTastathaiva saH / yathA bahISu savarNAsu yayA kayAcitsavarNayA kriyate (1) yastvetatkarmA'nyayA'samAnajAtIyayA kArayetsa- evamasavarNayA'pi mA kArItyevamartho'sau pratiSedhaH / jAtIyAyAM sthitAyAM, brAhmaNa eva sa caNDAlaH prAdhAnyamadhikAritvAt / nAnanti pitRdevAstaditi pUrvamAdRSTaH / medhA. karmanaiSphalyamAha / na ca svarga sa gacchati yadyapyatithi(2) dRSTapUrvaH purANe shrutH| mavi. rabhAti tatphalaM svargAdi na bhavatIti svargagrahaNamatithi(3) pUrvairRSibhirdRSTa iti puurvaanuvaadH| mamu. pUjAphalopalakSaNArtham / anuvAdazca dhanyaM yshsymityaadi| medhA. vyaka.131, vira.419 svAzcApa (svAH svAva) Na syAja(Naiva); dampatyoH parasparAvyabhicAravidhiH dAta.191 dAvat ; vyapra.502 dAvat ; vibha.10:38 dAvat ; samu.122 zma ca (zmani); vica.123 dAvat.. anyonyasyAvyabhIcAro bhavedAmaraNAntikaH / (1) msmR.9|86 ga.pustake, tya (tyi); dA.167 cai eSa dharmaH samAsena jJeyaH strIpuMsayoH prH|| (svai) sva (nya); vyaka.131 dAvat ; vira.419 tya (STi) zeSa avizeSeNa vacanavityA sarvakriyAsvavyabhicAraH / dAvat ; vyapra.502 nAsva (nAsa); vibha.11 sva (nya); samu. tathA cApastambaH 'dharme cArthe ca kAme ca nAbhicari122 tya (tyi) cai (svai) svajAtiH (savarNA). tavyA' iti / etAvacca zreyo dharmo'rthaH kAmaH / tathA (2) msmR.9|87 ga. pustaka, sajA (svajA) dA.167 (1) msmR.3|18 vyaka.131, vira.421 vyA (tra); masmRvat ; vyaka.131 masmRvat ; mavi. pUrvadRSTa (dRSTapUrva); | vibha.12 viravat. vira.419 masmRvat ; vyapra.503, samu.122. (2) msmR.9|101, vyaka.131 smRca.248 pU.; vira.421, ratna.135, samu.123. .... .
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1055 coktam / 'trivarga iti tu sthitiH' iti / yaccAhura- patyuricchA sA / anicchAyAM tu tyAga eva / yaccedaM parityAgo'trAvyabhicAra itarathA strIvatpuruSasyAnekabhAryA patitAsvapi vastrAnnadAnaM deyaM cetyAdi vakSyati, tadbrahmapariNayanaM na syAttadayuktam / asti puruSe vacanaM hatyAdiSu prAyazcitteSu bhaikSyabhojanArambhe nirvAsaprAptau prati'kAmatastu pravRttAnAM' tathA 'vandhyA'STame'dhivettavyA' | Sedhavacana miti vkssyaamH| sarvathA tu punarvyabhicAriNyA iti / na tu striyAH / tathA ca liGgAntaraM syAt 'ekasya bharaNaM nAsti / na cAtra tyAgaH zruto yena saMbhogaviSayatayA bahvayo jAyA bhavanti naikasyai bahavaH saha pataya' iti kalpyeta / 'somo'dadat' ityAdimantrArthavAdebhyo devatAnAM (ainaa.3|3)| AmaraNAnte bhava aamrnnaantikH| dAtRtvaM prtiiyte| athavA vivAhe devatAyA bhAryA bhavatyata anyataramaraNe'pi tasyAnto'stItyarthaH / eSa saMkSepeNa ucyte| devadattAmiti / vindeta nAtmana icchayA, yathAstrIpuMsayoH prakRSTo dharmo veditvyH| medhA. 'nyadgohiraNyAdyApaNabhUmau labhyate, tathA neyaM bhAryA / ata tathA nityaM yateyAtAM strIpuMsau tu kRtkriyau| ucyate necchayAtmana iti / devebhyo hitaM, tyaktAyAM yathA nAticaretAM tau viyuktAvitaretaram // bhAryAyAM vaizvadevAdikriyAnimitte nAsti devahitam / (1) yateyAtAM prayatnavantau tathA syAtAM yathetaretaraM para- atastAM dviSantImapi bibhRyAt / pAtitye tAmadhikArAprAptAM sparaM nAticaretAm / aticAro'tikrama: dharmArthakAmeSva- ptirdhivindet| medhA. shbhaavH| kRtakriyA kRtvivaahaadisNskaarau| aviyuktau (2) 'bhago aryamA savitA purandhirmahyaM tvAdurgArhatataH param / upasaMhAra zloko'yaM naamuktaarthopdeshkH| patyAya devAH' ityAdimantraliGgAt yA devairdattA bhAryA tAM medhA. patirlabhate na tu svecchayA / tAM satI devAnAM priyaM kurva(2) yatakriyau ytcittau| maca. nyAsAcchAdanAdinA sadA dveSAdyutpannAmapi poSayet / mamu. (3) niyuktau dhrmaarthkaamniyuktau| bhAca. sahadharmacaraNavidhiH bhAryAbharaNaM nityadharmaH prejanArtha striyaH sRSTAH saMtAnArthaM ca maanvaaH| 'devadattAM patirbhAryA vindate necchayAtmanaH / tasmAtsAdhAraNo dharmaH zrutau panyA shoditH|| tAM sAdhvIM bibhRyAnnityaM devAnAM priyamAcaran / prajanaM garbhagrahaNam / saMtAno garbhAdhAnam / tasmA. (1) sAdhvI bhAryA prAtikUlyApriyavAdAdidoSayuktA- chatorapatyotpatterubhayAdhInatvAdvede strIpuMsayoH sAdhAraNo 'pi bha; na tyAjyeti zlokArthaH / avaziSTA prazaMsA / dharmaH patnyA saha puMsa uktaH / ataH kevalasyAdhikArAyatta 'nirandhyAdekavezmanI tyasAcyA api vihitaM tatsa- bhAvAt , striyo dveSyA api na tyaajyaaH| medhA. kRdybhicaare|abhyaase tu tyAga eva / nAnyathA tAM sAdhvIM strItyAgavicAraH adhivedanavicArazca bibhyAdityanena kiMcitkRtaM syAt / yadapi 'hRtAdhikArAM saMvatsaraM pratIkSeta dviSantIM yoSitaM patiH / malinAM piNDamAtropajIvinIm / paribhUtAmadhaHzayyAM vAsa- Urdhva saMvatsarAttvenAM dAyaM hRtvA na saMvaset // yedyabhicAriNIm // ' (yaasmR.1170)| tacca satyAM zaktI, (1) dveSyaH patiryasyAstAM dviSANAm / etena tu na niSkAsanaM kuryAt / saMpUrvasya vaserenAmiti ca dvitIyAnupa(1) msmR.9|102 ka., ga., gha. pustakeSu, nAti (nAbhi); medhA. viyu (niyu); vyaka.131; smRca.248 tu (ca); pattervAsayediti nirbhasayet / pAtake'pi tasyA niSkAsanaM vira.421 tu (ca) nAti (nAbhi) yu (mu); maca. kRta (yata); (1) msmR.9|96; vyaka.131; vira.418; setu.283. samu.122 smRcavat; bhAca. viyu (niyu). (2) msmR.9|77 kha. pustake, SantI (SANAM); medhA. pantI (2) masmR.995, medhA. devAnAM priyamA (devebhyo | (SANAM)?; vyaka.132 pratI (udI); smRca.243 vyakavat , hitamA); vyaka.131; smRca.242, vira.418, ratna. bRhaspatiH vira.423 pratI (udI) tvenAM (denA) dAyaM ha (dayA 134 vyapra.409; vyau.141 samu.121. kR); setu.284 pratI (udI) dAyaM hR (dayAM kR); vibha.13 1 niyuktau / tataH para. venA (ccainAM); samu.121 vyakavat. vya. kA. 133
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1056 vyavahArakANDam nAsti 'nirandhyAdekavezmani' iti vacanAt / prAya- rAnaSTabIjaM, pAparogA apasmArAdyAstadAkrAntaM pati zcitte'pyasminnimitte, vinayAdhAnArthopahAra iSyate / na dviSantyA nAryA na tyAgo'tyantatyAgaH na ca dAyApavartanaM sarveNa sarva Atyantika aacchedH| medhA. dAyasya strIdhanasyApaharaNaM nAsti / tatkAladveSiNyapi (2) udIkSeta pratIkSeta / dviSantIM saMbhogAdyarthamanupa- susthena prigraahyetyrthH| dviSANAyA iti kvcitpaatthH|mvi. sthAyinIm / dAyaM strIdhanaM svayaM dattaM saMgahya gRhItvA na / (3) klIbaM nirutsAham / abIjaM nirvIryam / etaduktaM saMvaset tyajet / jIvanaM tu deyameva / mavi. bhavati / dRSTAdRSTavaikalyanibandhanadveSAnuvRttAvapyayukta (3) dveSAnuvRttimatyAstu bhAryAyA dveSAnuvRtteH | kAritvAbhAvAdtugamanatyAgAdiratra nAstIti / prAk pUjanAya dattaM vastrAbharaNAdikaM vatsarAdUrdhvaM hRtvA smRca.243 tAM RtukAle'pi na sevetetyAha sa eva 'saMvatsaramiti / | madyapA'sAdhuvRttA ca pratikUlA ca yA bhavet / udIkSeta dveSAnuvRttiM pratIkSeta / Urva saMvatsarAdveSAnu- | vyAdhitA vA'dhivettavyA hiMsA'rthanI ca vRttau satyAmiti zeSaH / dAyaM pUjanAya dattam / vRttyartha ___ sarvadA // tu kalpitamanAhAryam / bhAryAyA dveSAnuvRttizAlinyA (1) madyapA'sau madyapAnaratA / paktisaMskAragRhakAryAapi bharaNasyAvazyakatvAt / xsmRca.243 nuSThAnAsamarthA tatparijAgarayA, sA parivedanAyAmarhati / atikrAmetpramattaM yA mattaM rogArtameva vaa| yA tu gurubhiH pratiSiddhamadyapAnA tasyA daNDaM vakSyati sA trInmAsAnparityAjyA vibhuussnnpricchdaa| 'pratiSiddhA pibedi'ti / svayaM niyamasya tvanyaniyama (1) atikramastadupacaryA'vajJAnaM pathyauSadhAdiSvatatpa- vyatikramavatprAyazcittena pratyApattiyuktA punaradhivedanaM ca / ratA na puruSAntarasaMcAraH / mAsatrayaM parityAgazca saMbhoga- tathA ca dharmAnuSThAnaprajotpattigRhakAryopaghAtanimittAnyadhisyaiva, pUrvasmAdeva hetoH, hArakaTakAdivibhUSaNairviyuktA vedananimittAni paThayante 'pratikUlA vyAdhitArthapnI'ti / kartavyA / paricchadA parigraheNa bhANDakuNDAdinA brAhmaNyAstu zAstreNa pratiSiddhamadyAyAstatpAnaprAyazcittadAsIdAsena vaa| medhA. meva bhUyaH apravRttau, pAtityaM tu 'bhrUNahani hInasevAyAM strI (2) pramattaM yatAdhAkRSTamanasa, madyena mattam / mavi. patatIti (gaudha.2149) parisaMkhyAnAnna madyapAne pAtitya unmattaM patitaM klIbamabIjaM pAparogiNam / miti / tadekAdaze vkssyaamH| uktaM ca pnycme| asatyavRttA na tyAgo'sti dviSantyAzca na ca dAyApavartanam // asAdhvAcArA bhRtyeSvasatparuSavAk, balikarmaNAM prAgeva (1) klIbAbIjazabdau npuNskmaahtuH| bhedastu eko bhuGkte, daivapitryayorbrAhmaNabhojanAdau na zraddhAvatI / vAtaretA apravRttendriyo'paraH, tAdRzaM yA dveSTi tasyA | arthanI ativyayazIlA, bhANDopaskaraNaM na parirakSati, nAsti nigrahaH, pUrvoktaM apavartanamapahAraH, proSitaprati- analpamUlyena krINAti / hiMsrA. nAkulazaGkayA (?' SiddhAnnAdayaH smRtyntrnissiddhaaH| bhRtyaadytitaaddnshiilaa| anvAhikasya vyysyaaphntrii| (2) unmattaM vAtAdinA, klIbaM janmanA, abIjamanta- adhivedanaM tasyA uprynyaavivaahH| medhA. (2) adhivedanamAtrayogyA pAtivratyarahitA madyapA'tra - x mamu., maca., nanda, smRcavat / (1) masmR.978; byaka.132; vira.423 yA (vA); vivakSitA / na punrmhaapaatkvshaa| tyAge'pi yogyA vibha.13; samu.121. surApI asabhyavRttA vyabhicAraratA durAcArA vA / prati(2) masmR.979; gyaka.132, mavi. dviSANAyA | | kUlA nityamiSTa viparItakAriNI / vyAdhitA diirghrogaa| iti kvacitpAThaH smRca.243 tyAgo'sti dviSantyAzca (vipra (1) masmR.980; medhA. sAdhu (satya); smRca.244 dviSantyAstyAgo) bRhaspatiH, vira.420 tyAgo'sti dviSantyAzca sAdhu (sabhya) (vA) cA; vibha.15 smRcavat; samu.121 (taM dviSantyAstyAgo'sti) vibha.13 dviSantyAzca (viSaNNAyA); | smRcavat. samu.121 smRcavat . 1 syAdevAti.
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1057 hiMsA atikrraa| arthanI svAtantryeNArthavyayazIlA / | vandhyAstrIjananyAvapi lakSapati, prakRtatvAvizeSAdavamAnaadhivettavyeti paJcasvapyanuSajyate / adhivedanaM pUrvasthita- nimittAbhAvAcca, karhi citkadAcidavamAnanaM ziSTayartha bhAryopari pariNayanam / 'arthaghnI ceti cazabdo- pribhaassnnaadi| medhA. 'nuktsmuccyaarthH| smRca.244 (2) hitA bhartRhitA / anujJApya yadyapyanumanyate vandhyASTame'dhivedyA'bde dazame tu mRtprjaa| ananumatau tvananujJApyaiva / mavi. ekAdaze strIjananI sadyastvapriyavAdinI // (3) yA punarvyAdhitA satI patyuranukUlA bhavati (1) anyAsAmapyaghivedanamAha / tatra vandhyA'STame'bde- zIlavatI ca syAttAmanujJApyAnyo vivAhaH kAryaH / kadA. 'dhivedyA dazame tu mRtaprajA / nAghivedane'patyotpatyabhA- ciccAsau nAvamAnanIyA / vAddhi vandhyAyA anuSThAnaparipAtanaM syAt / apatyotpatti- | (4) yA rohiNI syAt 'aSTavarSA ca rohiNI' sA vidhirAdhAnavidhizca / mAputre hyAdhAnaM zrUyate / evaM mRta- anujJApya adhivettavyA na avmaanyaa| bhAca. prajAyAH strIjananyAH / apriyavAdinyAstu doSAbhAvena adhivinnA tu yA nArI nirgacchedUSitA gRhAt / nAdhivedanaM, na satyAM kSamAyAM ayaM niymH| medhA. sA sadyaH saMniroddhavyA tyAjyA vA kulsNnidhau|| (2) vandhyASTama ityaadi| yogyatAyAmaSTavarSopari garbha- (1) krodhenAdhivedanahetunA nirgatAyAstyAgasaMnirodhau grahaNAbhAve prAyazo garbhagrahaNaM nAstItyAdizAstrAntara- vikalpato vidhIyate / na tu yathopapannahetunA bhojanAcchA.. siddhasvabhAva niyamApekSayoktam / evaM dvAdazAbdAnantara- danAdinA tatra prItyA krodhAvamArjanaM, zvazrabhiH mapi mRtaprajAtvAnuvRttau / ekAdazodhaM ca strIjanmAnu- zvazurAdibhirvA paribhASaNam / saMnirodho rkssipurussaadhisstthaavRttau| mRtaprajAtvaM strIprasUtizca na nivarteta iti zAstrA- nam / tyAgo vyAkhyAtaH, asaMbhogaH sahazayyAvarjanam / ntarAdeva siddham / sadya iti tayA gRhiNyA sadya eva kulaM jJAtayaH tatpitRpakSAH svapakSAzca / medhA. gRhakAryA siddheH| mavi. (2) nirgacchet gRhAntaraM gacchet / saMniroddhavyA (3) aSTame'nde gate iti zeSaH / 'aprajAM navame bandhanena / kulasya tatpitRkulasya sNnidhaa| mavi. varSa' iti hArItasmaraNAt / evamekAdaza ityatrApi (3) tatkulasaMnidhau tyaktAyA api bharaNaM patireva zeSo'vagantavyaH / smRca.244 saMvidhAnakaraNe na kuryAt / / smRca.244 (4) prathamartumArabhyAvidyamAnaprasUtA'STame varSe'dhi- (4) janasamUhaH kulaM jJAtirvA dezakAlApekSayA vedanIyA, mRtApatyA dazame varSe, strIjananyekAdaze, vikalpaH / apriyavAdinI sadya eva yadyaputrA bhavati / putravatyAM tu RtusnAtA tu yA nArI bhartAraM nopagacchati / ' tasyAM 'dharmaprajAsaMpanne dAre nAnyAM kurvAtAnyatarApAye tu tAM grAmamadhye vikhyApya bhrUNaghnIM tu vivaasyet|| kurvIte'tyApastamba niSedhAdadhivedanaM na kAryam / mamu. bhartuH pratinivezena yA vRthA gamayedtUn / yA rogiNI syAttu hitA saMpannA caiva zIlataH / tAM tu vikhyApya bandhUnAM bhrUNaghnIM vinivaasyet|| sA'nujJApyA'dhivettavyA nAvamAnyA ca karhi cit|| pratinivezena dveSeNa / evaJcaitatpUrvavAkye dveSAtirikta (1) bharce hitA paricaryAparA / anujJApanAnavamAnayoriha vidhAnaM, pUrvAsAmetadbhAvAt / rogiNIgrahaNaM (1) msmR.9|83, medhaa.8|163 tyAjyA vA (tyajedvA) utta.; smRca.244; vibha.16; samu.122. (1) msmR.9|81 smRca.2 44 ; vibha.15; samu.121. (2) vyaka.132 nopa (nApa) yamaH; vira.425; setu. (2) masmR. 982; smRca.244; vibha.15; samu. 285 tu vi (ca vi); vibha.14 tu vi (upa). 121; bhAca. rogi (rohi). __ (3) byaka.132 vini (tu vi) yamaH; vira.425; 1 danena sa. 2 panAva. vibha.14. maca.
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam mamu. masamajasakAraNaM vivkssitmityrthbhedH| uttaravAkyaM bahu-1 (4) pratiSiddhati vizeSaNAdapratiSiddhAyAM madyapAneRtuparaM vaa| vira.425 'lpadoSaH / apizabdagrahaNAdabhyudaye'lpataraH, abhyudaya svacchandagA ca yA nArI tasyAratyAgo vidhiiyte|| utsavaH / anabhyudaye pratiSiddhAyAM bhuuystrH| nanda. na caivaM strIvadhaM kuryAnna caivAGgavikartanam // (5) kRSNalAni guJjASaTparimitaM rajatam / bhAca. svecchandavyabhicAriNyA vivsvaaNstyaagmbrviit| 'vipraduSTAM striyaM bhato nirandhyAdekavezmani / na vadhaM na ca vairUpyaM bandhaM strINAM vivarjayet // yatpuMsaH paradAreSu taccainAM caaryedvtm|| na vadhaM na ca vairUpyamityatrAbadhIdityanuSajyate / vizeSeNa praduSTAm / icchayA vybhicaarinniimityrthH| vira.246 bhartA nirandhyAtpatnI kAryebhyo nivartya nigaDabaddhAmivaikaduSTastrINAM daNDaH prAyazcittaM ca gRhe dhArayet / yacca puruSasya sajAtIyaparadAragamane prAya- . pratiSiddhA pivedyA tu madyamabhyudayeSvapi / zcittaM tadevainAM kArayet / tatazca 'strINAma pradAtavyam' prakSAsamAja gacchedvA sA daNDayA kRSNalAni sstt|| iti yadvasiSThAAdAbharukta tadAnacchayA vyabhicAra kate (1) pratiSedhe gurusNbndhibhiH| ayaM daNDaH kSatriyAdi vyam / strINAm / na zAstrIyo brAhmaNInAm / na hi tatra daNDamAtrayA sA cetpunaH praduSyettu sdshenopyntritaa| mokssH| kiM tarhi, mhtaa| na ca tatrAbhyudayeSu paanaashngkaa| kRcchaM cAndrAyaNaM caiva tadasyAH pAvanaM smRtm|| apratiSiddhamadyAnAM tu niyamenotsavasamAgatAnAmAdaravatI __sA strI sajAtIyagamane sakRduSTA kRtaprAyazcittA pravRttidRzyate / yAM samyaniSedhatyabhyudayeSvapIti / daNDa yadi punaH sajAtIyenAbhyarthitA satI tadgamanaM kuryAttavAyaM bharcA dIyate / satyapi rAjavRttitve 'strINAM bhartA dAsyAH prAyazcitaM prAjApatyaM kRcchacAndrAyaNaM ca manvAprabhuH' iti vijJAyate / anyeSAmapi parigrahavatAM bhRtyAdi dibhiH smRtam / mamu. viSaye kiyati daNDe svAtantryaM, abhyudayaH putrajanma strIdharmAH pativratAvRttaM ca bAlayA vA yuvatyA vA vRddhayA vA'pi yossitaa| vivAhAdaya utsvaaH| prekSA naTAdidarzanam / samAjo nitaantmbhijnsmuuhH| tatra kutUhalinyA ayaM dnnddH| na svAtantryeNa kartavyaM kiMcitkArya gRheSvapi / / medhA. svAtantryaM strISu kasyAMcidavasthAyAM nAstItyupa deshaarthH| vayovibhAgavacanaM tu yatrAsyAH pAratantryaM tatpra(2) madyaM surAvyatiriktam / abhyudayeSUtsaveSu kSatriyA- | dayo madyaM pibanti / prekSA nRtyAdidarzanasthAnaM, samAjaH darzanArthamavivakSitasvarUpam / tathA coktaM 'tatsapiNDeSu vA satsu pitRpakSaH prabhuH striyaaH| pakSadvayAvasAne tu rAjA mavi. sbhaa| bhartA striyA mataH // medhA. (3) yA punaH kSatriyAdikA strI bhAdinivAritA vivAhAdyutsaveSvapi niSiddhamadyaM pibet nRtyAdisthAnajana ___ * asya zlokasya vyAkhyAnAntarANi prAyazcittakANDe saMgrahI dhyante / samUhau vA gacchet sA suvarNakRSNalAni SaT vyavahAra (1) masmR.111176; u.2|27|13 utta., smaraNam ; prakaraNAdrAjJA dnnddniiyaa| smRca.242 pU., 323 utta.; vitA.807 (=) utta.; (1) vyaka.132 ca yA (tu yA) yamaH; vira.426 samu.121 pU. setu.285, vibha.16. (2) vyaka.133 yamaH; vira. (2) msmR.11|177. 426; setu.285; vibha.16. (3) msmR.5|147; medhaa.8|164 (na svatantraNa kartavyaM .. (3) msmR.9|84 pivedyA (pi cedyA); vyaka.136; kArya kiMciditi sthitiH); vyaka.133; mabhA.181 vRddhayA vira.437 mAja (mAje); maca. mAjaM (mAjau); vibha.23 | (sthaviryA) kiMcitkArya (kArya kiMcit); gaumi.18|1 samu.123, bhAca. viravat. kiMcitkArya (kArya kiMcit ); smRca.249 tkArya (tkAyeM); vira. 1 mAtreNa. 427; setu.285; vibha.17; samu.123. mamu.
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH / 1056 bAlye piturvaze tiSThetpANigrAhasya yauvane / - bhrAtA vA'numate pituH yathaiva pitrA'nujJAtasya bhrAtuputrANAM bhartari prete na bhajetstrI svatantratAm // tRtvamevaM piturnirapekSasyApi dAtRtvazrutau bhAryAyA anu. 'pitrA bharnA sutairvA'pi necchedrirahamAtmanaH / mate sati dAnaM boddhavyam / sarvatra sahAdhikArAdumayozca eSAM hi viraheNa strI garye kuryAdubhe kule|| duhitari svAmyAt / asati pitari mAtrA'pi deyeti 'tatsapiNDeSvi'tyAdinA cAsati svAmini kartavyam / navame (adhyAye) darzitam / mAtApitrorapatyaM tanni misaM ca avyavasthAnaM vacanIyatAhetuH, kathito gaye kuryAditi / svAmyamiti yuktA itaretarApekSA / zuzrUSeta aaraadhyet| eSAM hi viraheNa nivasantI gacchantI vA grAmAntarami- saMsthitaM ca mRtaM ca na laGghayet laGghanamatikramaNaM natyadhyAhAryam / medhA. | svAtantryeNAsItetyarthaH / yathA jIvati bhartari tatparavatI sadA prahRSTayA bhAvyaM gRhakAryeSu dkssyaa| evaM mRte'pi sadaiva tatparatantrayA bhavitavyam / yata Aha susaMskRtopaskaragnA vyaye cAmuktahastayA // 'pradAnaM svaambkaarkm'| yadaiva pitrA dattA tadaiva pituH ... abhIkSNavacanaH sadAzabdo nityazabdavat / nitya- svAmyaM nivartate / yasmai dIyate tasyotpadyate / atazca na prahasitayeti satyapyanyatra krodhazokavege bharturdarzane mukha- vivAhakAla eva dAnaM prAgapi vivAhAvaraNakAle asti prasAdasmitanarmakcanAdinA praharSoM drshniiyH| kumAryA dAnaM kimarthastarhi vivAhaH / medhA. bhartRmatyAzcAyamupadezaH / gRhakArye ca dakSayA / arthasaMgraha- maGgalArtha svastyayanaM yajJazvAsAM prjaapteH| vyayayoH dharmakArye snAnAdau ca 'arthasya saMgrahe cainAm' prayujyate vivAhe tu pradAnaM svAmyakAraNam / / ityAdinA gRhkaarymuktm| tatra dakSayA caturayA bhavi- abhilaSitArthaniSpattirmaGgalaM tatsAdhanaM tadartha pra.. tavyam / annasaMskArAdi zIghraM niSpAdyam / susaMskRtopa- yujyate / tatra 'prajApateryajJa' iti kriyAvizeSaNatvAnna- . skarayA upaskaraM gRhopayogi bhANDaM kuNDaghaTikAdi tatsu- puMsakam / svasti Iyate prApyate yena tatsvastyayanam / saMskRtaM susaMmRSTaM zobhAvatkartavyam / vyaye ca mitrajJAtyA- yadasya priyaM vastu vidyate tanna nshytiityrthH| AsAM tithyabhojanArthe dhane amuktahastayA udArayA na bhavi- strINAm / teSu vivAheSu / yajJaH prajApaterdevatAyAH tavyaM, na bahuvyayitavyamityarthaH / susaMskRtAnyupaskarANi | kriyate / 'prajApate na tvadetAnya' iti vivAhe Ajyaiti bhuvriihiH| evaM mukto hasto yasyA iti vigrhH|| homAH keSAMcidAmnAtAH / upalakSaNaM caitadanyAsAmapi pshcaannsmaasH| rUDhyA udAravacano mukthstshbdH|| devatAnAM pUSavaruNAryamNAm / tathAhi / tatra mntrvrnnaaH| medhA. 'pUSaNaM nu devaM varuNaM nu devam' ityAdayo devatAntarayasmai dadyAtpitA tvenAM bhrAtA vA'numate pituH / prakAzanaparAH / pradAnAdevAsatyapi vivAhe syAmyamatpadyata taM zuzrUSeta jIvantaM saMsthitaM ca na laGghayet // ityetadatra jJApyate / vivAhayajJastu maGgalArtha ityAdyavi(1) msmR.5|148; vyaka.133; mbhaa.18|1 uttarArthe vakSitam / dArakaraNaM vivAha iti smaryate / satyapi (putrasya sthavirIbhAve na strI svAtantryamaI ti); gaumi.181 svAmye naivAntareNa vivAhaM bhAryA bhvtiiti| medhA. mabhAvat ; smRca.249 trANAM (trasya) strI (ta); vira.427; anRtAvRtukAle ca mntrsNskaarkRtptiH| setu.286; vibha.17 turva (tRva); samu.123 smRcavat. sukhasya nityaM dAteha paraloke ca yoSitaH / / (2) msmR.5|149; vyaka.133; smRca.249 mA 'sarvatra vA pratiSiddhavarjamiti amRtAvapi sukhasya (bhrAtrA); vira.427 du (cchu); setu.286 gaye (gI) du (cchu); vibha.17 smRcavat ; samu.123 smRcavat. | dAtA / mantrasaMskAro vivAhavidhistasya kartA mantrasaMskAra. (3) msmR.5|150 kha. pustake, pu (ca); medhA. Su (ca); (1) masmR.5:152; medhA. he tu (heSu)....... vyaka.133 saMskRto (saMsthito); vira.427 vibha.17... (2) msmR.5|153; vyaka.135 le ca (le tu); smRcA, (4) msmR.5|151 smRva.251 saM (du:); ratna.135; | 252, ratna.135, vitA.824 tyaM (tya); vibha,21 samu.124 saM (du:). . vitAvat ; samu.124.
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1060 vyavahArakANDam kRt / paraloke ca patyA saha dharme'dhikArAcca tatphalAvApteH / yatpriyaM tadeva mRtasya / bhavAntaropapannAnAM tu prItibhedAt / paralokasukhasya dAtetyucyate / medhA. | tasmAdyatpratiSiddhaM svAtantryaM tadevApriyaM tannAcaret / medhA. 'vizIla: kAmavRtto vA guNairvA privrjitH| dAnAtprabhRti yA tu syAdyAvadAyuH pativratA / upacaryaH striyA sAdhvyA satataM devvtptiH|| sA bhartRlokamApnoti yathaivArundhatI tathA / / yatAtisakto vizIlaH / kAmapradhAnaM vRttamasyeti proSitabhartRkAvicAraH kAmavRttaH / guNairvA parivarjitaH / shrutdhnaadigunnvihiinH| vidhAya vRttiM bhAryAyAH pravasetkAryavAnnaraH / upacAryaH aaraadhniiyH| avRttikarzitA hi strI praduSyetsthitimatyapi / nAsti strINAM pRthagyajJo na vrataM nApyupoSitam / / (1) yadA pravasettadA bhAryAyA vRttiM vidhAya pravasediti pa izuzrUSate yena tena svarge mahIyate // vidhi vidhAyetyevamartha draSTavyam / 'pravasanbhAyA vRtti bha; vinA kRtAnAM yajJAdhikAro nAstItyetadasakR- vidadhIte'ti tathA kuryAdyathA'syA yAvatpravAsaM vRttipratipAditaM tena vratopavAsAvapi kurvatI tadanujJAM gRhNI- bhavati / zarIrasthitihetubhojanAcchAdanagRhyopakaraNAdi / yAt / vrataM madyamAMsAdi nivRttisaMkalpaH na tu kRcchANi / tAM vidhAya pravasetsvadezAddezAntaraM gacchet / kAryavAnkArya tatra japahomayoraGgatvAttadabhAvAcca striyAH / na ca vaktuM puruSArtho dRSTo'dRSTazca / adRSTo dharmo dRSTAvarthakAmau / yuktaM japahomavikalaM kRcchAnuSThAnamasyA bhaviSyati na hi tathA vakSyati 'proSito dharmakAryArtha' ityAdinA / antasvecchayA'GgatyAgo yuktaH sarvAGgakalpayuktasya karmaNo- reNaitAni nimittAni bhAryA hitvA pravAso nissidhyte| 'bhyudayasAdhanatvenAvagatatvAt / na hi puruSazaktibhedA- avRttikarzitA hi, dRSTadoSapradarzanamarthavAdaH / avRttyA pekSayA'GgAnAmupacayApacayau bhavataH / santi ca sabAGgo- daridreNa karzitA pIDitA praduSyet puruSAntarasaMparkAdinA / pasaMhAreNa savarNAstraivarNikAH prayogamanuSThAtum / ato sthitimatyapi, sthitiH kulAcArastatsaMpannA kSudhAvasare na strIzUdrasyAbhyudayakAmasya kRcheSvadhikAraH / prAya- dInA doSamavApnuyAdanyaM bhartAramAzritya jIvatIti zcitteSu vizeSaM vakSyAmaH / upoSitaM upavAsaH AhAra- saMbhAvyata etat / saMbhAvanAyAM ling| medhA. viccheda ekarAtradvirAtrAdiSu / zuzrUSate paricarati / medhA. (2) kAyeM sati manuSyaH patnyA grAsAcchAdanAdi pANigrAhasya sAdhvI strI jIvato vA mRtasya vaa| prakalpya dezAntaraM gacchet / yasmAt grAsAdyabhAvapIDitA patilokamabhIpsantI nAcarekiMcidapriyam / / strI zIlavatyapi puruSAntarasaMparka bhajet / mamu. patyulokaH patyA saha dharmAnuSThAnena yo'rjitaH | (3) 'asya dagdhodarasyArthe ko na kuryAdasAMpratamiti svargAdiH sa patilokastamabhIpsantI prAptukAmA nAcare- nyAyAt sthitimatI sthirA sA'pi praduSyatIti kaimutitkiMcidapriyaM parapuruSasaMsagodizAstrapratiSiddham / na hi | kam / maca. mRtasya kiM priyamapriyaM cAzakyamavasAtum / na ca jIvato | vidhAya proSite vRttiM jiiveniymmaasthitaa| (1) msmR.5|154 kha pustake, caryaH (cAryaH); medhA. | | proSite tvavidhAyaiva jIvecchilpairagarhitaiH / / caryaH (cAryaH); mitaa.2|290 vi (duH) upa (pari); vyaka. (1) niyamo yathA saMnihite bhartari paragRhaprayANAdi135 smRca.252, ratna.135; vitA.824; vibha.21 | niSedha evaM proSite'pi AsthitA AzritA gRhItavatI / vi (duH); samu.124. (1) msmR.5|154 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam , (2) msmR.5|155 gha. pustake, Sitam (SaNam ); vyaka. | dAnAt (dAna); vyaka.136, vira.436, vibha.21. 135 gyazo (gyAjo) manuviSNU ; smRca.252 tiM (tiH) Sate / (2) msmR.9|74; vira.418, ratna.134, vitA. (pyate); vibha.21, samu.124 smRcavat . 821 pU.; setu.283 vibha.10. (3) msmR.5|156 vyaka.136, ratna.135, vibha. / (3) mamma.975: vyaka (3) msmR.9|75vyk.136, smRca.253, vira. 21. 438 vibha.23 samu.125,
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 2061 akRtvA tu vRttiM proSite zilpairjIveteti kartanajAlikA- | 'bhyAgato na kiMciDhyAtpunarbhavasyeyaM bhaaryeti| tdkrnnaadinaa| agarhitAni vastUni vyajanAdIni / eSa | yuktam / 'na nisskryvisrgaabhyaamiti| tasya zlokasyArthavidhavAdInAM nijazramajanyo vRttyupaayH| medhA. vatvaM drshyissyaamH| (2) niyamaM manovAkAya niyamam / zilpaiH sUtrakarta. dharmazca tatkArya ca dharmakAryam / so'rthaH prayojanaM nAdyaiH / agrhitairdeshaantrbhrmnnaadysaadhyaiH| mavi. pravAsasyeti dharmakAryArtham / kutaH? na gRhasthasya dharmArthoM 'proSito dharmakAryArtha pratIkSyo'STA naraH samAH / | dIrghakAlaH pravAsaH / avazyaM hyagnayastena pricrnniiyaaH| vidyArtha SaDyazo'rthe vA kAmArtha trIstu vatsarAn / / pAJcayazikamanuSTheyam / kuto gantavyaM 'vasante vasante jyo(1) yadukta kAryavAnpravasediti tAni kAryANi | tiSA yaSTavyamiti, tIrthasnAnAdInyapi smAtAni ca zrotAdarzayati / tadvizeSeNa pratIkSAkAlabhedaH / paratastvidaM tayA | virodhInyanuSThayAni, na ca saMvidhAya proSitasya vA bhavakartavyamiti noktm| tatra kecidaahuH| prakaraNAdagArhate- | ntAti yanAcyata, 'sAvadhAyApi pravAsa ApavaNaH 'ru jIvediti / tadayuktam / prAgasmAtkAlAdagarhitairiti, parvaNi juyAdRtvijAmekatarakAlaM' iti hyuktam / anAiyaM kiM mriyatAM na hyasyA AtmatyAga issyte| puMsa iva hitAgnestIrthayAtrAyAM pAJcayezikasya tulyatve'pi smArtatve pratiSiddhatvAt / tasmAtprAgapyasmAtpratIkSaNavidheragarhitaH | bhAryAsahitasyopapatteH na tattyAge tIrthagamanaM yuktam / zilpairajIvantI garhitairjIvet / anye vybhicaarmicchnti| ucyate / guruvacanena yaM guravo dharmArjane rAjopasevAyAM vA tathA ca smRtyantare 'naSTe mRte pravrajite klIbe ca patite svakAryAya preSayanti sa dharmArtha prvaasH| prAyazcittaM vA ptau| paJcasvApatsu nArINAM patiranyo vidhIyate // tapovanadezabhramaNena / athavA'rthArjanArthameva dhrmkaaryaarth(naasmR.15|97) anye'pyAhuH / nAsyA jAtu mabhipretaM, daridro'haM kutazviddhanamarjayiSye / vidyArtham / nanu brahmacaryamapanetuM shkyte| strIdharmeSu hi tadasyA vihitaM snAtasya ca bhAryAdhigamaH / kRtavidyasya ca snAnam / tatra manunA'pi 'na tu nAmApi gRhNIyAtpatyau prete parasya | kutaH kRtavivAhasya vidyArthitA / darzitametat / ISadavagatatu' iti / mRte bhartari nAsti vybhicaarH| kimaGga vedArtho vivaahe'dhikriyte| nizcite snAnAdau naitadyuktam / proSite / patizabdo hi pAlana kriyAnimittako grAmapatiH kRtAyAM dharmajijJAsAyAM snAnaM, jijJAsA ca vicArapUrvakasenAyAH patiriti / atazcAsmAda~vadhernaiSA bhartRparatantrA saMzayacchedananizcitArthA / satyam / nAyaM vidhividyArthisyAt / api tvAtmano jIvanArtha sairandhrIkaraNAdikarmabhiH taayaaH| tathA ca sati dharmakAryArthamityanenaivAvagatA syAt / piNDadamanyamAzrayeta / tacca yadA SaNmAsabhRtyA sNvtsr-| utpanne'pyadhikAropayoginyavagame'bhyAsAtizayAthai, vizebhRtyA vA kasmiMzcidAzrite bhartA yadyAgacchettadAnIM tAM SArtha cAnyAsu vidyAsu, kSipraM zauryayazaHkhyApanArtha, bahiH cedvazIkuryAdvazIkartuM zaknuyAttyaja tvaM bhAryAmiti, yAva savizeSavidvatvakhyApanArtham / dezAntarapravasane yazohetuH *dbhavati kAlo na pUrNaH, prAk patyureva sA, paJcame pravAsaH / kAmArtha rUpAjIvAnugamo'bhipretatarAM bhAryAmu(adhyAye) crvitmnyt| dvoDhum / smRtyantare prasUtAbhedena ca kAlabhedaH smaryate / tathA ca viSNuH 'aSTau viprasutA SaTa rAjanyA caturo anye'pyrthmimmaahuH| pUrNe tu punarbhUvRttamicchanti / yA patyA vA parityaktA bhavati yasyAH kila patiriyantaM vaizyA dviguNa prasUteti / na zUdrAyAH kAlaniyamaH syAtsaMvatsaramityeke' iti / medhA. kAlaM 'vihitavRttiko nAgacchati sA tena tyaktaiva bhavati / (2) dharmakAryArtha tIrthayAtrAdidharmapratigrahAdikAryAtatazca yadi sA punarbhadharmeNAnyenoDhA bhavettadA bhartA rtham / pratIkSyastadgrahAvasthAnAdinA / tadR tu patyuH (1) msmR.9|76; vibha.30. saMnikarSameva gacchet 'U bhartuH sakAzaM gacchediti 1 gahitAni vastUni vija. 2 syAzAne bra. 3 dabAdhanepA. | vasiSThasmaraNAt / yazorthamudgrAhAdinA digvijayAdyartha 4 purve tu. 5 nihi. 1 vatIti. 2 yAzi. 3 sUtAH SaT rAjanyAH ca.
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam medhA. gataH / kAmArtha stryantaraprAptyartham / mavi. vidhiH / kAmazabdaprayogo'rucisaMsUcanArtham / dehakSapaNa (3) pratIkSyo bhAryayeti shessH| UrdhvaM bhatrantarapari- | mapyakAryamidaM tvanyadakAryataraM yadanyena puruSeNa sNpryogH| grahe na dosso'stiitybhipraayH| yattu mRtabhartRkANAM brahmacaryavacanaM tatphalAtizayakAmAnAM naanyaasaamityvirodhH| (2) puSpamUlaphalaiH pavitrairvaraM dehaM kSapayet , na vRtyartha nanda. | vyabhicArabuddhyA parasya nAmApi uccaret / gorA. vidhavAdharmAH niyoganiSedhazca AsItAmaraNAtakSAntA niyatA brahmacAriNI / kAmaM tu kSapayeddehaM puSpamUlaphalaiH zubhaiH / yo dharma ekapatnInAM kAGkSantI tamanuttamam / / na tu nAmApi gRhNIyAtpatyau prete parasya tu / / (1) eSa evArtho vispssttiikriyte| A maraNAdbrahma (1) tadeva savizeSaM darzayati / puMvatstrINAmapi prati- cAriNyAsIta asyAmApadi na vyabhicAreNAtmAnaM jIvaSiddha AtmatyAgo, yadapyAGgirase 'patimanumriyeran' ityuktaM | yet / kSAntA kSutkRtaM duHkhamavadhIrayantI na brahmacarya tadapi na nityavadavazyaM kartavyam / phalastutistatrAsti / kSudupamRSTaM yena cittaM kallolena khaNDayet / ekaH patiryAsAM phalakAmAyAzcAdhikAre shyentulytaa| yathaiva zyenena | tA ekasya vA patnya ekapatnyastAsAM sAvitrIprabhRtInAM hiMsyAdbhUtAni' ityadhikArasyAtipravRddhataradveSAndhatayA yo dharmo yasya phalaM varadAnAbhizApAdiSu zaktatA taM satyAmapi pravRttau na dharmatvaM, evamihApyatipravRddhaphalAbhi- | kAGkSantI kAmayamAnA brahmacaya na jahyAt / asyomalASAyAH satyapi pratiSedhe tadatikrameNa maraNe pravRttyupa- vasthAyAM malaphalAzinyA yadi bhavati maraNaM tato na patterna zAstrIyatvamato'styeva patimanumaraNe'pi striyAH dossH| medhA. pratiSedhaH / kiMca 'tasmAdu ha na purAyuSaH preyAditi | (2) ekabhartRkANAM yo dharmastaM sarvadharmotkRSTamabhipratyakSazrutivirodho'yaM, smRtirapyeSA zakyate kalpayitum / | laSantI AmaraNAtkSudduHkhaM sahamAnA'nanyamanaskA puMsaH yathA 'vedamadhItya snAyAt' ityadhyayanAnantaramakRtA. prayogaM varjayet / na cApatyArthamapi prItimayenAntareNa rthAvabodhasya snAnasmaraNaM ato mRtapatikAyA anapatyAyA tiSThet / gorA. asati bhartRdhanAdau dAyike ca kartanAdinA ca kena ci anekAni sahasrANi kaumArabrahmacAriNAma / dupAyena jIvantyA jIvitasyAtipriyatvAttadupekSaNasyA- | divaM gatAni viprANAmakRtvA kulasaMtatim / / zAstratvAtpratiSiddhatvAdApadi sarvavyabhicArANAM 'vizvA- (1) pUrveNApadi jIvikArthaH parapuruSasaMsargo niSiddhomitraH zvajAghanIm' ityAdinA'nujJAtatvAdvayabhicAropa- 'nena putrArthI pravRttirniSidhyate / evaM kila zrayate jiivitaapraaptaavidmucyte| kAmamasyAmavasthAyAM zarIraM | 'nAputrasya loko'sti' iti / liGgaM ca tatrAvivakSitamataH kSapayet kSayaM nayetpuSpamUlaphalairyathopapAdaM vRttiM vidadhIta / putrArtha prasaGga idamucyate |'bhuuni sahasrANi kumArA na tu nAmApi gRhNIyAtpatimeM tvamevAdyetyanyasya / eva brahmacAriNo'kRtadArA naiSThikAsteSAmanekAni saha yattu 'naSTe mRte pravrajite klIbe'tha patite ptau| paJcasvA- srANi divaM gatAni svarga prApnuvanti / niyogastu navame patsu nArINAM patiranyo vidhIyate // iti / tatra pAlanA- (masmR.9/59 i.) ca guvicchayA vihito nAtmatantratayA tpatimanyamAzrayeta sairandhrakarmAdinA''tmavRttyarthe, navame putraarthinyaaH| akRtvA kulasaMtatiM kulavRdhdyarthI (adhyAye) ca nipurNa nirNeSyate / proSitabhartakAyAzca sa saMtatistAmakRtvA putraanjnyitvetyrthH| anekAnIti : mamu., maca. mavivat / (1) msmR.5|158; mitaa.2|127; vyaka.138 vira. (1) msmR.5|157; mitaa.2|127,2|290, vyaka. | 444; vyapra.472; setu.288; vibha.28; samu.138. 138; vira.444; savi.388 laiH zubhaiH (lAzanaiH); vyapra. (2) msmR.5|159 ko (ku); mitaa.2|127; vyaka. 473, setu.288 tpatyau prete (nmRte patyau); vibha.38 138; smRca.254; vira.444; vyapra.472; vibha.28% samu.130. samu.125 masmRvata.
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH nasamAsasyottarapadArthaprAdhAnyena bahuvacanaM cintyam / / (3) atrApi niyogo vAgdattAviSaya eva / itarasya satyapyekatvapratiSedhe byAdisaMkhyAvacanaM durlabham / tathA | niyogasya manunA niSiddhatvAt / 'devarAdvA sapiNDAdvA' hyayaM svadharmAvezena parityaktasvagatikatvenAcchAdita- (msmR.9|59,60) ityevaM niyogamughanyasya manuH svayameva tadrUpo'pyatidIrghasaMkhyAvizeSAnAcaSTe yathA modo grAma | niSedhati 'nAnyasminvidhavA' (964-68) ityAdi / naca iti / uktaM ca cUrNikAkAreNa 'anekasmAditi sidhya- | vihitapratiSiddhatvAdvikalpa iti mantavyam / niyoktRNAM tIti / ekavacanaprayogaziSTi siddhiM darzitavAn , a- nindAzravaNAt / strIdharmeSu vyabhicArasya bahudoSazravaNAt , sahAyavacano vaa'ymnekshbdH| asahAyAni gatAni, | saMyamasya prazastatvAcca / yathAha manureva 'kAmaM tu bhAryA sahAyabhUtA eSAM naasiidityrthH| medhA. kSapayediti (5 / 157) jIvanAthai puruSAntarAzrayaNaM prati (2) bAlyata eva brahmacAriNAmakRtadArANAM vAla- Sidhya 'AsItAmaraNAdityAdi (msmR.5|158-161) khilyAnAM brAhmaNAnAM purANopavarNitAnAM bahusahasrANyaSTA- | putrArthamapi puruSAntarAzrayaNaM niSedhati / tasmAdvihitazIti kulavRddhayarthamapatyAnyanutpAdyaiva svage gatAni / gorA. pratiSiddhatvAdvikalpa iti na yuktam / evaM vivAhamRte bhartari sAdhvI strI brahmacarye vyvsthitaa| saMskRtAniyoge pratiSiddhe kastarhi dho niyoga ityata gacchatyaputrA'pi yathA te brahmacAriNaH / / Aha 'yasyA mriyeta kanyAyA' (masmR. 9 / 69-70) (1) eSa evArtho bhUya ucyate pratipattidAArtham / ityAdi / yasmai vAgdattA kanyA sa pratigrahamantareNaiva medhA. | tasyAH patirityasmAdeva vacanAdavagamyate / tasmi(2) sAdhvI strI mRte bhartari akRtapaMsaprayogA apu- nprete devarastasya jyeSThaH kaniSTho vA nijaH sodaro vindeta trApi satI svarga prApnoti / yathA te vAlakhilyAdyA brahma-pariNayet / yathAvidhi yathAzAstramadhigamya pariNIya anena cAriNaH prAptAH dRssttopkaaraapekssyaa| gorA. vidhAnena ghRtAbhyaGgavAniyamAdinA zuklavastrAM zucitratA apatyalobhAdyA tu strI bhartAramativartate / manovAkkAyasaMyatAM mitho rahasyAgarbhagrahaNAtpratyutvekaseha nindAmavApnoti patilokAca hIyate // vAraM gacchet / ayaM ca vivAho vAcaniko ghRtAbhyaGgAdi (1) putro me jAyatAmitya bhilASaH so'patyalobhastato | niyamavaniyuktAbhigamanAGgamiti na devarasya bhAryA. hetoryA bhartAramatikramya vartate'nyena saMprayujyeta sA iha | tvamApAdayati / atastadutpannamapatyaM kSetrasvAmina eva loke nindA gahIM prApnoti svarga na prApnoti / medhA. bhavati na devarasya / saMvidA tUbhayorapi / (2) yA strI apatyalobhAtizayA bhartAramatikramya mitaa.2|127 vartate vyabhicarati sA iha loke gahoM prApnoti bha; sahA nAnyotpannA prajA'stIha na cAnyasya parigrahe / rjitaM svargAdilokaM na praapnoti| kiM cApatyamapi tattasyA / na dvitIyazca sAdhvInAM kvacidbhartopadizyate // na bhavati / (1) anyena bha; yA utpAditA prajA sA naiva tasyAH prjaa| anyadAreSu ca yA puMsotpAditA sA'pi (1) msmR.5|160; mitA.22127; vyaka.138 cayeM | tasya na bhvti| medhA. (carya); smRca.254; vira.444; nRpra.39; vyapra.472; (2) bhartRvyatiriktena yA utpAditA prajA seda vibha.28; samu.125. zAstrIyA na, tasmAtpaunarbhavasaMskArAdiyogenApi na (2) msmR.5|161 kha. pustake, pati (para); medhA. bhaJantaramAzrayaNIyam / .. gorA. pati (para); mitaa.2|127 medhAvat ; vyaka.138 pati... | (1) msmR.5|162 ka., ma., gha. pustakeSu, nyasya (pyanya); hIyate (lokAcca parihIyate); smRca.254, vira.444, | mitaa.2|51 utta.; vyaka.138 na dvitIyazca (dvitIyastu na); nRpra.39 medhaavt| savi.389 medhAvat ; vyapra.472 | vira.444 vyakavat ; pamA.272 utta. vibha.28 vyakavat / vibha.28 samu.125. samu.138 utta. gorA. mya. kA.134
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1064 vyavahArakANDam patiM hitvA'pakRSTaM svamutkRSTaM yA nissevte| | mayA'tra vyAkhyAnAdaraH kRtaH, etaavtttropdeshaarthH| yathA nindyaiva sA bhavelloke parapUrveti cocyte|| puMso'nyayA saha punaHpravRttikarma, neha 'saMsthitaM ca na vyabhicAretu bhartuH strI loke prApnoti nindytaam| laGghayet' ityanena nyAyena punaH sahapravRttiriti / tathA zagAlayoniM prApnoti pAparogaizca pIDayate / / 'svarga gacchatyaputrA'pi' ityanenApatyajananamApadi prati (1) na kevalaM nindAmeva yena 'vyabhicArAtta' ityaadi| bidhyate / niyogasmRtyA tu tatpunarabhyanujJAsyate / tadeato nAticaredbhartAraM dRSTAdRSTaphalalobhena / medhA. tadapatyotpAdanamuktapratiSiddhatvAdvikalpyate / anayostu (2) patimiti / yA kSatriyAdikA svaM patiM parityajya smRtyoH katamA smRtiyA'yasIti na zakyaM kartumatizayAutkRSTaM brAhmaNAdikamAzrayati sA utkRSTasevanenApi vadhAraNaM yenaikatrApatyamanyatrAsyAH saMyamaH / ubhayorapi garhaNIyaiva loke bhavati / paro'nyo bhartA pUrvo yasyAH vastu nirvahati / medhA. sA parapUrvetyevaM ca loke ucyate / vyabhicAra iti| (2) manovAkkAyasaMyatA nAryanena pUrvoktenAcAreNeha narAntarasaMparkAtta strI iha loke gItAM janmAntare ca loke zreSThAM kIrtiM patilokaM ca paraloke prApnotItyupazagAlayoniM prApnoti / atyantakaraizca kuSThAdirogaiH / saMhArArtham / gorA. saMpIDyate / gorA. niyogavidhiH paitiM yA nAbhicarati mnovaagdehsNytaa| ataH paraM pravakSyAmi yoSitAM dharmamApadi // .. sA bhartRlokamApnoti sadbhiH sAdhvIti cocyte|| ApajIvanasthitihetubhUtabhojanAcchAdanAbhAvaH saM__ yA manovAgdehasaMyatA satI tairvAGmano dehaiH pati tAnavicchedazca / medhA. na vyabhicarati sA bharnA saha arjitAn svAdi- bhrAturyeSThasya bhAryA yA gurupalyanujasya saa| lokAn prApnoti / iha ziSTaiH sAdhvItyucyate / iti vAG- yavIyasastu yA bhAryA snuSA jyeSThasya sA smRtA / / manasa nirAsArthamuktaM punarvacanam / gorA. (1) zlokadvayena prAkRtavyavasthAmanuvadatyApadi niyogaM anena nArIvRttena mnovaagdehsNytaa| vidhAtuM, jyeSTho'gre jAtaH, anujaH pazcAjAtaH kanIyAnyaihArAM kIrtimApnoti patilokaM paratra ca // vIyAnanuja ev| medhA. (1) strIdharmopasaMhAra zlokA Rjavazca strIdharmA ityato (2) jyeSThabhrAtapatnI anujasya gurubhAryayA tulyaa| __* idaM zlokadvayaM (5 / 164,165) navame adhyAye punruktm| kanIyasaH patnI punajyeSThasya snuSA prcksste| gorA. tatra medhAtithinA 'paJcame zlokAvimau vyAkhyAtauM' ityuktam / (3) snuSA snussaavyvhrtvyaa| mavi. ma. ma. gaMgAnAtha jhA mahodayastu prakRtazlokadvayaM paJcame'pi na (4) vakSyamANa Apaddharmo'nApadi na kartavya iti vyAkhyAtamiti pradarzitam / vastutastu lekhakapramAdAta pati shlokdvyenaah-bhraatujyesstthsyeti| ' nanda. hitva'tyatraiva zlokatrayavyAkhyAnaM likhitamiti bhAti / tacca jyeSTho yavIyaso bhAyA yavIyAnvA'grajastriyam / pUrvazlokoddhatavyAkhyAnaM asmAbhiH arthAnusaMdhAnena vibhajya tatra tatra zloke pRthakkRtya dattam / patitau bhavato gatvA niyuktAvapyanApadi // . (1) msmR.5|163 kha. pustake, paka (vakR); vira.452 (1) itaretarabhAryAgamane jyeSThAnujayoH pAtitya. sA bhaveloke (loke bhavati); vibha.33 paka (va) zeSaM viravat. manApadi satyapi niyoge| medhA. (2) msmR.5|164 medhA. cAre tu (cArAttu); smRca. (2) jyeSThaH kanIyasa: patnI kanIyAn jyeSThabhAryAyAM 242; vira.437 prApno (Apno); smRci.28 loke vakSyamANanItyA guruniyuktAvapi sAmAnyaM gatvA patitau (loka) nindyatAm (ninditam ); samu.121. bhvtH| (3) msmR.5|165, smRca.241 nAbhi (nAti) vAgdeha 436 ihAgyAM kIrtimA (iha kIrtimavA); vibha.21 ihAgyAM (vAkAya) lokamA (lokAnA); vira.436 vAgdeha (vAkAya); smRci.28; samu.120. kIrtimA (ihalokamavA); samu.124. (1) msmR.9|56. (4) msmR.5|166; vyaka.136 smRca.252; vira. / (2) msmR.9|57. (3) mspR.9|58; baal.2|127. gorA.
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 'devarAdvA sapiNDAdvA striyA smyniyuktyaa| smRtyantare jAtimAtrAccetyuktaM bhavati / samyagiti ghRtAprajepsitA'dhigantavyA saMtAnasya parikSaye // tAdiniyamaM vkssymaannmnuvdti| prajepsitA'dhigantavyA (1) sarvavizeSeNa viziSTo'nena niyogo vidhIyate / vidhau kRtyaH, Ipsita zabdena kAryakSamatAmAha / tato saMtAnasya parikSaye niyuktayA devarAdibhyaH samyak prajo- duhitaryandhabadhirAdau ca jAte punarniyogo'nuSTheyaH / medhA. tpAdayitavyeti / yaduktaM 'yoSitAM dharmamApadi' iti (2) striyA bharturabhAve zvazurAdibhirbha; vA vyAdhitena seyamApat saMtAnasya parikSayaH / saMtAnazabdena putra vA putrotpAdanavidhiyuktatvAt niyuktatayA bhartRbhrAtuucyate duhitA ca putrikA / sA hi pitRvaMzaM saMtanoti stadabhAve tatsapiNDasya vA sakAzAdabhISTAH putralakSaNanAnyA / tasya parikSayo'nutpattirutpannanAzo vA putri- prajAH putraabhaavaatsNpaadniiyaaH| gorA. kAyAzcAkaraNam / na hi striyAH kevalAyAH putrikAyA- 'vidhavAyAM niyuktastu ghRtAto vAgyato nishi| manyasminvA putrapratinidhAvadhikAra iti vakSyAmaH / ekamutpAdayetputraM na dvitIyaM kathaMcana // niyuktotpAdayedanujJAtA gurubhiH| kutaH punaH gurumi- (1) vidhavAgrahaNamatantram / klIbAdirUpe patyau jiivriti| smRtyantaranidarzanAt / athavA niyogazabdAdeva / tyapyeSa eva vidhiH ghatAkta iti| yato vakSyati 'niyuktI niyogo hi gurusaMbandhI loke'pyucyate / na hi ziSyeNa yau vidhiM hitve'ti / etadeva tasya prayojanaM, niyamo'tra niyukto'dhyApayatItyucyate / AcAryeNa niyuktaH karo- viSayANAm / na niyamAnAm / anyathA vijJAyeta aprakRtatyanuvadati / guravazca zvazrUzvazuradevarAdayo bhartRsagotrA tvAdvidhavAyA eva syuH / nizi, pradIpAdyAlokanivRtyadraSTavyAH / na pitrAdayaH / etenApatyenApatyavantaste rthametat / vacanAntareNa divopagamanapratiSedhAt / anye ucyante / yeSAM copakArastatkRta aurvadehiko bhavati / tvAhuH puruSArtho'sau pratiSedhaH, karmArthastvayaM, tenAhni yadyevaM, mAtAmahasyApi dauhitropakAro'sti / tataH pitrA gamanaM na, kSetrajamekamutpAdayetputraM na dvitIyam / medhA. duhitA niyoktavyetyApannam / uktam / yenApatyavanta (2) vidhavAyAM prajotpAdanasamarthadhavahInAyAM pramI. ucyante / devarasapiNDagrahaNena tadgotrA eva hRdayamA- tasya klIbasya vyAdhitasya veti smRteH| na dvitIyamiti gacchanti / mahAbhArate ca tatra tatra niyoktabhAvo bhartR- | keSAMcinmatam / mavi. 'pakSiNAmeva drshitH| ata eva bhrAtRputre sati na niyogaH dvitIyameke prajanaM manyante strISu tadvidaH / kartavyaH / ye hi niyuktAsteSAmeva saMtAnopakAraH, putra- anivRtaM niyogArtha pazyanto dharmatastayoH / / janitasnehaprItyopakAramarthayamAnA adhikriyante / na mRta- (1) asya (pUrvazlokasya) prtiprsvH| dvitIyaH putra syAdhikAro'sti, kathaM tarhi tasyApatyamiti vypdishyte| ityekeSAM matam / tdvidHkssetrjotpttividhijnyaaH| anivRttaM kathaMcitpiNDadAne sa upakaroti / vacanAditi ca brUmaH / niyogArtha pazyanto niyuktayA prajotpAdayitavyetyasya na hyapatyamutpAdayitavyamityeSa vidhistenAnuSThita iti, vidherekasyotpAdanenAsaMpattiM manyante / kstessaambhipraayH| tathApi tadIye kSetre niyogavidhijAtena piNDadAnAdi | ekavacanamavivakSitaM mnynte| dravyapradhAnatvAt karmaNo kartavyamiti zAstrArthaH / tatazca tasyopakArakatvamavagatam / guNabhAvAdavivakSA grahaikatvavat / nanu cAnupAttopadeze, yathA caitattathA purastAnipuNaM vkssyaamH| (1) msmR.9|60; mitaa.2|127; pamA.519; nRpra.. devaraH patibhrAtA / sapiNDaH ptynvyH| sa eva striyoH| 39; savi.388; vyapra.471; baal.2|135(pR.241); (1) msmR.9|59; mitaa.2|127; vyaka.138 psitA | samu.138. (psayA); vira.445; pmaa.519subo.2|127 pU.; nRpra. / (2) msmR.9|61 kha. pustake, vRtaM (vRtta); medhA.masmRvat; 39, savi.388 dhi (mi): 390 utta.; vyapra.471; bAla mavi.vRtaM (vRtta); maca. mavivat, baal.2|135 (pR. 241) 2|135(pR.241); vibha.29; samu.138. mavivat ; samu.138 mavivat nanda. mavivat. - 1 yAzcaka. 2 yAM. | 1 (ghRtAkta iti0) 2 na saM. 3 guNAbhA.
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam satyapi dvitIyayA dravyaprAdhAnyAvagame, saMkhyAdivizeSeNa | vyatApekSA tathApyatra saiva vidheyA tadakaraNe rodhaH pAtivivakSA sthitaiva / 'udvaheta dvijo bhAryAm' iti / tyahetuH putrotpAdanasya rAgAvarodhAt / ata eva devarapadaM liGgAdapatyavidhAvekatvasaMkhyAtikramo 'dazAsyAM putrA- bhrAtRmAtropalakSakaM , tathA ca jyeSThasyApi vyAsasya vicitranA dhehI'ti (RsaM. 1085 / 45) / yadevaM na dvitva evA- vIryabhAryAgamanaM nidarzanaM sNgcchte| sapiNDapadaM tUtkRSTa . vasthAnaM, asyAmevAzaGkAyAM dvitIyamiti vacanaM anya- jAtiparaM tenendrAdibhyaH pANDavAdyutpattiH / 'aputrAM gurvanivRttyarthamarthavat / mantrasyApyayamabhiprAyaH ? nai / aurase | nujJAto devaraH putrkaamyyaa| sapiNDo vA sagotro vA ghRtAliGga vivAhaprakaraNe tu mantrapAThAt / iha tvektvaatikrmH|| bhyakta RtAviyAt / / AgarbhasaMbhavAdgacchedanyathA patito aputra ekaputra iti ziSTapravAdAt / athavA'syA eva | bhavediti saMkalito yAjJavalkyena pnycshlokaarthH| maca. smRtodvatIyaputrastutikalpanAt / dharmataH shissttaacaartH| niyoganiSedhavicAraH sa | nAnyasminvidhavA nArI niyoktavyA dvijAtibhiH / - (2) kecitpunarAcAryAH putravidhijJA eka putro'putra- anyasminhi niyuJjAnA dharma hanyuH sanAtanam / / tulya ityevamekaputrotpAdane sati dharmeNa tayoraniSpanna (1) pUrveNa vihitasya niyogasya pratiSedho'yam / tatra niyogaprayojanaM manyamAnAH strISu dvitIyaputrotpAdanaM | kecidvidhavAgrahaNAnmRtabhartRkAyAH pratiSedhaH klIbena tu mnynte| gorA. patyA niyoktavyeti vidhipratiSedhau vibhaktaviSayAviti.. pratipannAH / anye tu vidhivAkye saMtAnavicchedasya 'vidhavAyAM niyogArthe nirvate tu yathAvidhi / / nimittazravaNAttasya ca klI bavyAdhitayoriva mRtasyApyupaguruvacca snuSAvacca varteyAtAM parasparam // (1) iha tu niyogaviSayo yatra niyujyate, sa ca pattyabhedena vidhivatpratiSedho'pyaviziSTa ev| apetasaMprayogAbhimardaparyavasAna upagamanalakSaNastasminnivRtte dhavasaMbandhA vidhavetyucyate / tattalyamubhayatrApi / avazyaM pUrvaiva vRttiguruvatsnuSAvajjyeSThasya bhAryAyAM guruvadyavIyasaH caitadevaM vijJeyaM, itarathA ghatAbhyaktAdiniyamo'pi klIbena snuSAvatvarasparagrahaNAt snuSAvadvarteta strIpuruSe jyeSThe devare niyujyamAnAyA na syAt / tatrApi hyAmananti 'vidhavAyAM niyuktazca ghRtAkta'. iti / tasmAdvihitasyAvizeSeNa guruvat / medhA. (2) vidhavAdikAyAM niyogaprayojane garbhadhAraNe yathA prtissedho'pyvishissttH| atazca viSayasamatve vidhiniSedhayozAstraM saMpanne sati jyeSTho bhrAtA kaniSThabhrAtRbhAryA ca para viklpH| ayaM ca nityo'patyotpAdanavidhiH vikalpa eva sparaM guruvatsnuSAvacca vyavaharetAm / kalpate grahaNAgrahaNavat / yadA tu 'putreNa lokAn jayati' mamu. 'niyuktau yo vidhiM hitvA varteyAtAM tu kaamtH| ityevamAdiphalotpAdanavidhistadA'satyapatye tatkAryasyau dehikasyopakArasyAbhAvAdbhinnaphalayoH kuto vikalpaH / tAvubhau patitau syAtAM snuSAgagurutalpagau / / samAnaviSayau vidhiniSedhAvekArthe vikalpate / SoDazI(1) vidhiM, 'ghRtAkta' ityAdistadatikrame pAtityam / niyukto jyeSThaH snuSAgaH pumAngurutalpagaH kanIyAn / medhA. grahaNAgrahaNayoriti kecit / uktamaGgabhUyastve phalabhUya(2) pUrva niyuktayovidhimuktvA kAmato gamanaM niSe stvam / pradhAnakAryasiddhautvavizeSaH tasmAdasminpakSe patrodhati-niyuktAviti / gurutalpagAviti aniyuktadazAyAM pakArAbhAvamAha / upakAravizeSArthenAsya pravRttI pratijyeSThakaniSThayoH atipAtakitvamahApAtakitvakhyApanaM tadu (1) msmR.9|64; gorA. dvijAtibhiH (kadAcana); mitA. citaprAyazcittapradarzanArtham / yadyapyAvazyakatvenetikarta | 2 / 127,2 / 136; vira.448 dvijAtibhiH (svabandhubhiH) hi (ca); pamA.519, subo.2|127; nRpra.39, savi. (1) msmR.9|62 kha. pustake, vRte (vRtte), gha. pustake, vRte 388 hi (vi); vyapra.471, vyau.152,153 hi (vRtte); medhA.vRte (vRtte); vibha.30 vRte (vRtte); samu.138 / (vi);bAla.21135 (pR.193)(-) utta. vibha.31 viravat / vibhavat. (2) msmR.9|63, baal.2|127; samu.138. samu.138 nA dha (no dha) nyuH (nyAt). 1 vatA, 2 tasyApya, 3 aurase na li. 1 tayormRta. 2 ttibhedaH / na ca vidhyabhAvaprati.
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1067 SedhAtikrameNa zyenatulyatA / idaM tvatra nirUpyam / yo'sau tvAt tatrAha-neti pnycbhiH| nAnyasminuktAtirikte na niyujyate sa kimiti pravartate / na hi tasya vidhirasti niyoktavyA / kutastatrAha anyasminniti / niyuJjAnAH 'niyuktena gantavyam' iti / striyAH punarvidyate 'samyak | yathAvat pANigrahamantravidhinA tajjJeyaM anyathA vidhistriyA niyuktaye'ti / na ca devarAdiSu pravartamAneSu striyA | niSedhayoH parasparavirodhaH / dharmamekapatitvam (draupadI niyogasiddhirityarthaH / teSAmapi pravRttistadvidhinA kSetraja tvarjunasyaiva satI kAyavyUhenAnyAnbhojayatIti bhttttoktm|) Ipsita iti vAcyam / yato rAgataH pravRttirupapadyate / sanAtanaM vedoktyaadau| maca. ghRtAktAdi niyamavidhAnamanarthaka miti cennAnarthakam / tathA- (5) yo'yaM niyoga uktaH so'rvAcInairduranuSThAnastaniyamairutpanne kSetrajavyapadezo nAnya iti / yadapi guru- smAtsa nAnuSTheya iti zlokapaJcakenAha-nAnyasminvidha. vacanaM kartavyamiti kecitpravRttinibandhanamAhuH / evaM | veti / anyasmin bharturanyasmin , niyuJjAnA dvijAtayaH, sati surApAnAdiSvapi gurvicchayA pravRttiH prApnoti / na sanAtanaM vedavihitaM ananyaniyogarUpaM dharma hnyuH| nanda. cAsau gururakAyeM yaH pravartayati / . (6) dvijAtibhiH vidhavA nArI anyasminniyogAna_ 'gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH / utpatha- dhikAriNi (a)sapiNDAdau na niyoktvyaa| bhAca. pratipannasya parityAgo vidhIyate // iti smaraNAt / nodvAhikeSu mantreSu niyogaH kItyate kvacit / parityAgazca gurukaaryaanivRttiH| etenaitadapi pratyuktaM. na vivAhavidhAyuktaM vidhavAvedanaM punH|| yanniyamAtikramapAtityavacanaM niyamapUrvikAM pravRttimanu- (1) udvAhaH karma tatra ye mantrAH prayujyante 'aryajAnAti 'tAvubhau patitau syAtAm' iti, itarathA sarva- maNaM nu devaM kanyA agnimayakSata' ityAdayastathAnye'pi prakAraM gacchataH pAtityamiti vizeSapAtityamanupapannam / tatsaMbandhAH 'mayA patyA jaradaSTiH' iti, 'mayA patyA yatastanna kevalasya puMsaH zrUyate kiM tarhi, striyA iti, prajAvatI'ti, tatra sarvatra voDhurvarayituH svApatyaM bhavatItasyAzca putrArthinyA niyogo vihitastadapekSyaM hi vyati- tyAhuH / na tatra zrUyataM mayA yatra niyujyasa tatA janakrame patitavacanaM 'tAvubhau patitau syAtAmiti / asati yeti, mantragrahaNenaitaddarzayati / mantrArthavAdA api naivaMvyatikrama ekaH patitaH pumAnevAtikrame tu dvAvapItyevamapi vidhAH santi / dUrata eva taddarzayati / 'na vivAhavidhA- liGgAnnirgacchatyeva / tasmAddevarAdevidhilakSaNA pravRttiH / vuktaM vidhavAvedanaM punH'| AvedanaM gamanamabhipretamatra / kathamiti vaktavyam / ucyate / vyAsAdidarzanenApatya- atha vivAha eveyaM vA saMyujyate, vivAhayiSyati devaro piNDadAna iva kSetrajotpattyartha sapiNDAnAM guruniyogA- bhrAtRjAyAM, tato'yaM niyogo vivAha vihita eva / na pekSA tadA nApagamena stutirstiitynumntvym| na hi | tvatra vivAhavidhiriti / puurvshesso'ymrthvaadH| medhA. mahAtmanAM rAgalakSaNA pravRttirabhyupagantuM nyaayyaa| yaccoktaM | (2) evametatsarvamRSyantaramatamuktvA svamatamAha - - niyamAtikrame patitatvavacanaM liGgamiti tadayuktam / neti / na kIrtyate na mantraliGgAdgamyate / vivAhavidhau yataH puMsaH patitatve patitotpannasyAdhikArAbhAvAdutpAdana- braahmnnbhaage| mavi. manarthakaM tasmAdasti devarAdividherAbhAso'yam / medhA. | (3) 'aryamaNaM nu deva mi'tyevamAdiSu vivAhaprayojana (2) vidhavA nArI anyasmindevarAdau na niyo- | keSu mantreSu kvacidapi zAkhAyAM na niyogaH kathyate na janIyA / yasmAtte devarAdau niyojayanto'nAdidharmameka- ca vivAhavidhAyakazAstre'nyena puruSeNa saha punarvivAha patnIvrataM sapariSedhaM naashyeyuH| gorA. uktaH / ___+mamu. (3) nAnyasmin ptisodrspinnddbhraatRbhyaam| mavi. + gorA. mamuvat / azuddhigrastatvAt gorA. noddhRtA / (4) nanu vidhavAyAM niyukta iti liGgAdvidhavAyAH (1) msmR.9|65; mitaa.2|127; vira.448 no punarvivAho'pi syAt bhogyatAsaMpAdakatvasya tulyanyAya- (nau); pamA.519; nRpra.39 pU. savi.388; vyapra.471 - * mamu. gorAvat / | viravat ; vibha.31 samu.138 viravat,
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1068 vyavahArakANDam (4) vivAhavidhau brAhmo daiva ityaadau| maca. se mahImakhilAM bhuJjana rAjarSipravaraH purA / (5) vivAhavidhau vivaahprtipaadkbraahmnnbhaage| varNAnAM saMkaraM cakre kAmopahatacetanaH // bhAca. (1) bhuJjanpAlayan / kathaM punarvarNasaMkaraM pravartayan ayaM dvijairhi vidvadbhiH pazudharmo vigarhitaH / rAjarSINAM pravaraH 1 uktaM mahImakhilAM bhunakti yaH mahAmanuSyANAmapi prokto vene rAjyaM prazAsati // rAjatvAt / kAmena rAgAdilakSaNenopahatA nAzitA - (1) ayamapyarthavAda eva niyogapratiSedhazeSaH / cetanA cittasthairya yasya sH| medhA. ye'vidvAMsaH samyak zAstraM na jAnate, tatra vyavahAriNo / (2) sa venaH pUrva samagrAM pRthivIM pAlayannata eva liGgAdyanyaparatvaM ca na jAnate, tairayaM pazudharmaH sa cAtyanta- rAjarSizreSTho na tu dhArmikaH tato brAhmaNAnujJayaitadbhAtRgarhito manuSyANAmapi proktaH pravartitaH / sa cedAnIntano | bhAryAgamanalakSaNaM varNasaMkaraM pravartitavAn / gorA. nAnAdiH, vene rAzi prazAsati rASTraM paalyti| tataHprabhRti yo mohAtpramItapatikAM striyam / nanu ca liGgAni naiva santItyuktam / naivamudAhikeSu niyojayatyapatyArtha taM vigarhanti saadhvH|| mantreSu na santItyuktam / anyatra tu dRzyate / 'ko vAM (1) spssttaartho'rthvaadH|| medhA. zayutrA vidhaveva devaraM marya na yoSA kRNute sadhastha A' (2) evaM cedAnIMtanatvAdamuSyAcArasya, tasmAdvenaityAdi (RsN.10|4012) / yathA vidhavA strI devara- | kAlAtprabhRti yo mRtabhartRkAM striyaM niyojayati sa samyakpatiM manuSyaM kurute samAna zayana eva, ko vAM manasvinau / zAstravigarhitaH evaM ca vihitapratiSedhatvAnniyogasya kAlakurute, yena nAgacchataH, ko vizeSo vivAhamantreSu, sa kiM, sUtra(?)niyoktRNAM nindAzravaNaM strIdharmeSu / gorA. apatyotpattividhyanukramarUpa itybhipraayH| anyairvidva / (3) venakAlAtprabhRti yo mRtabhartakAdistriyaM zAstrArthAdviriti paThitaM, garhito manuSyANAM proktaH pazUnAmeSa dharmo jJAnAdapatyanimittaM devarAdau niyojayati taM sAdhavo bhrAtRstrIgamanaM nAma / sa ca pravRtto venasya rAjye / medhA. niyataM garhayante / ayaM ca svoktaniyoganiSedhaH kali(2) api na vidhavAyA vedanaM bhartRlAbhaH punari yugvissyH| tadAha bRhaspatiH-'ukto niyogo muninA tyuktaM tarhi kathaM devaropagamAcArasmRtI ityata Aha aya niSiddhaH svayameva tu / yugakramAdazakyo'yaM kartumanyairvimiti / dvijairbahubhiH garhitaH pazudharmaH pazUnAmeva dharmoM dhAnataH // tapojJAnasamAyuktAH kRtatretAyuge narAH / dvApare gurustrIsnuSAgamanaM manuSyANAmapi dharmeNa kaizcinmunibhiH ca kalau naNAM zaktihAnirhi nirmitA // anekadhA kRtAH prokto, vene pRthoH pitari pApakarmapravartake rAjani / putrA RSibhizca purAtanaiH / na zakyante'dhunA kartu mavi. zaktihInairidaMtanaiH // ' ato yadgovindarAjena yugavizeSa(3) yasmAdayaM pazusaMbandhI manuSyANAmapi vyavahAro vyavasthAmajJAtvA sarvadaiva saMtAnAbhAve niyogaadniyogvidvdbhirninditH| yo'yamadhArmike vene rAzi rAjyaM pakSaH zreyAniti svamanISayA kalpitaM tanmunivyAkhyAkurvANe tena kartavyatayA proktH| ato venAdArabhya | virodhAnnAdriyAmahe / prAyazo manuvAkyeSu munivyAkhyAnapravRtto'yamAdimA niti nindyte| +mamu. (4) vene rAjyaM prazAsatItyarthavAdamAtraM 'ekamutpA (1) msmR.9|67; mitaa.2|127; vira.449; pamA. dayetputramiti vidhivirodhAt / maca. 520; savi.388, vyapra.471; vibha.31; samu.138. + gorA. mamuvat / azuddhigrastatvAt gorA. noddhatA / (2) msmR.9|68; gorA. tataH (tadA); mitaa.2|127 (1) msmR.9|66 mitaa.2|127; vira.448; pamA. theM taM vigarhanti (phai garhante taM hi); vira. gorAvat ; pamA, 519, nRpra.39 pU. savi.388 vene (vaine); vyapra.471, 520, savi.388 mitAvat ; maca. gorAvat ; byapra.471 vibha.31 ayaM (svayaM); samu.138 prokto (prApto). mitAvat ; vibha. gorAvat ; samu.138; nanda. gorAvat ; 1 Adi ve. bhAca. gorAvata.
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1069 meva hi / nAparAdhyo'smi viduSAM vAhaM sarvavidaH | viSayatayaitadabhrAntargahItamityarthaH / vAcA satyavacanena kudhiiH|| +mamu. | satyaM mayA dAtavyeyamiti satyAGgIkAra ityrthH| anena (4) tataH kiM tatrAha tadeti / pramItapatikA pramIto vidhAnena vivAhavidhinA nijaH patisodaro devaro vindet| hiM sitaH patiryasyAstAM putravatImiti zeSaH / yo niyojaya mavi. tyapatyArthe'patyotpAdanAya taM vigarhayantItyanvayaH / apa- yathAvidhyadhigamyainAM zukravastrAM zucivratAm / tyArthe vidyamAnaputre satIti / eSu vedanazrutyanurodhena mitho bhajetAprasavAtsakRtsakahatAvRtau // 'yasyA niyeta' ityuttarasvarasAt 'sakRtpradIyate kanyA' / (1) yathAvidhi yathAzAstram / adhigamyainAM, yathA ityAdivacanabalAtpunarvivAho niSiddho na tvapatyArthe | vaivAhyo vidhistathA vivAhya, vAcaniko'yaM vivAhaH / niyoga iti / yattu bRhaspati:-'ukto niyogo | punarbhazca tathocyate / na vA vyUDhA'pi satI bhAryA bhavati / manunA' ityAdi / tadanyathA siddhaM, niSedhasya punarvivAha- kevalaM parArtho'syA vAcaniko vivaahH| tathA ca darzayati viSayatvAt / putraprayojanA bhAryeti tAtparyam / zAstratAtpa- 'na datvA kasyacitkanyAM punaranyasya dIyata' (masmR. dignISomIyapazoriva kacidananuSThAnasya zAstrAsaMko- 971) iti / nAsau devarAya dIyata ityarthaH / adattA cakatvAddholAkAdyananuSThAnavat 'ekamutpAdayet putramiti cAsvabhUtA kathamiva bhAryA bhavet , zuklavastrAM, niyamo niyogavidheH prAdhAnmenArthavAdasya 'na hiMsyAtsarvabhUtAnI'- | gamane, anyasminnapi niyoge dharmo'yamiSyate / +medhA. tivat stanAdyupamaderAganivatenenAnyathAsiddhegovi- (2)sa devaro vivAha vidhinA etAM svIkRtya zuklandarAjavyAkhyA griiysii| anyathA sNtaankRterdossaapttiH| vastrAM vAkAyasaMyatAM rahasyAgarbhagrahaNAtpratyutu, vAcayatta 'agnihotraM gavAlambhaM saMnyAsa palapaitakam / devareNa nikatvAt ca saMskArasya nAsau devarasya bhAryA bhavatIti sutotpattiH kalau paJca vivarjayediti / tadamUlam / samalatve kSetrasvAmina eva tadapatyaM bhavatIti / gorA. vA lAbhAkhyAtyAdirAginAM nivRttitAtparyakam / anyathA bIjakSetriNorapatyasvAmyavicAraH 'yadahareva virajettadahareva prvrjet| 'yAvajIvamagnihotraM putraM pratyuditaM sadbhiH pUrvajaizca maharSibhiH / juhotI'tyAdi ativirodhazceti.dik / ata eva medhAtithi- vizvajanyamimaM puNyamupanyAsaM nibodhata / / * devarAdvetyAdi sAdhava ityante granthe SoDa zigrahaNAdiva- (1) upanyAso vicAryavastuprakSepaH vicAro vaa| taM dvikalpaH niyogatadabhAvayoH, pitrAdyuddharaNaM phalaM, gantuzca nibodhata / putraM prati putramadhikRtyoditamuktaM sadbhirvidvadbhiparamopakAraH, tadAprabhRtyayaM zloko'rthavAda eveti| maca. maharSi bhizca / vizvajanyaM sarvebhyo janebhyo hitam / yasyA mriyeta kanyAyA vAcA satye kRte ptiH| puNyaM klyaannkrm| strIstutyA vyavadhAnAt 'prajAdharma tAmanena vidhAnena nijo vindeta devaraH / / nibodhata' ityasyArthasyApi punarAdarArthamupanyAsaH / upa... (1) niyogarUpatvAtkanyAgato'yaM dharma ucyate / nyAsaM nibodhteti| medhA. vAcA satye kRte vAgdAne nivRtta ekena dattA'pareNa prati- (2) punaradhikRtya ziSTamanvAdibhiH pUrvajAtaizcAnyaigahItA / tAmanena vakSyamANena vidhAnena nijaH sodaro maharSibhiH saMvakSyamANaM sarvajanahitaM kalyANakaraM paraM devaro vindeta vivAhayet / medhA. shnnut| . gorA. (2) sarvadaiva kathaM punardevaropagamasmRtInAM vyavasthetyata Aha-yasyA iti / vAgdattAviSayameva / pariNIta ___ + mavi., mamu., maca. medhAvat / (1) masmR.9/70, mitaa.2|127; dA.142 dhyadhi .. + nanda. mamuvat / (dhyupa) tApa (dApra); pamA.521; savi.390 mye (tyai) vratA (1) msmR.9|69; mitaa.2|127; pamA.521 subo. (smitA) yAjJavalkyaH ; vyapra.472; vibha.33; samu.138. 2 / 127(=) utta.; nRpra.39, savi.390 yAjJavalkyaH; vyapra. (2) masmR.9:31. '471, samu.138. / 1 (adhigamyanAM, yathA0).
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 vyavahArakANDam medhA. bhartuH putraM vijAnanti zrutidvaidhaM tu bhrtri| tthaavypdishyte| samAyogaH saMbandha AdhArAdheyalakSaNaH / ' AhurutpAdaka kecidapare kSetriNaM viduH|| tataH saMbhava utpattiH sarvadehinAM zarIriNAM caturvidhasya , (1) bhoMdvoDhA / vivAhasaMskAreNa saMskRtA yena yA bhUtagrAmasya, svedajAnAmapyAkAzaH kSetraM bIjaM svedo'to nArI tasyAM yastasmAdeva jAtastaM putraM tasya vijAnantya- yuktaH sNshyH| ubhayamantareNa sNbhvaanupptteH| apatyobhyupagacchanti sarva eva vidvAMso nAtra viprtipttiH| tpattI ubhyorvyaapaarH| vinigamanAyAM hetvabhAvAtkasya siddhAnto'yam / zrutidvaidhaM tu krtri| yaH kataiva kevalamutpA- tadubhayoH athAnyatarasyeti saMdehaH / sarvasya ca prakaraNadayitA'nyadIyakSetre, na tUdvoDhA, tatra zratidvaidhaM matabhedastaM | syAyamoM, nAnumAnaparicchedyo'patyApatyavadbhAvaH / tathA darzayati / AhurutpAdakamapatyavantaM kecit / apare ca vibhAgazloke vkssyaamH| *medhA. kSetriNaM yasya sA bhAryA tasyAmanutpAdakamapi / evamA- 'viziSTaM kutracidIjaM strIyonistveva kutracit / / cAryavipratipatteH saMzayamupanyasya kAraNakathanena tameva / ubhayaM tu samaM yatra sA prasUtiH prazasyate // samarthayate / +medhA. bIjasya vaiziSTaya vyAsaRSyazaGgAdInAM maharSINAM (2) bharturbhAryAvataH pANigrAhasya putraM sarve vijaannti| dRSTam / strIyonistveva kSetrajAdiputreSu dhRtarASTrAdiSu, kecitta bIjinaH / zruteva'dhaM zrutau bIjinaH putra iti brAhmaNAjjAtA api mAtRjAtayaH kSatriyAste / ubhayaM tu darzanAt zrutikRtaM dvaidhaM saMdehaH / tathAhi / 'na. zeSo'gne samaM ekasvAmikamekajAtIyaM samaM, sA prasUtiH prazasyate anyajAtamastI'tyAdi shruteH| zeSaH putraH anyena janitaH vipratipattyabhAvAt / taduktameva 'bhartuH putraM vijAnapatro nAstItyasyA arthaH / etena na kSetriNaH kintu ntI'ti / janakasyaiveti gamyate / ata eva darzanAtkecidutpAdaka- bIjasya caiva yonyAzca biijmutkRssttmucyte| mAharanye tu nyAyabalAtkSetriNamiti / mavi. sarvabhUtaprasUtirhi bIjalakSaNalakSitA / / (3) bhartuH putro bhavatIti munayo manyante / bhartari evamupapAdite saMzaye bIjaprAdhAnyapakSaM pUrva parigR. dviprakArA zrutirvartate, kecidutpAdakamavoDhAramapi bhartAraM hAti / tatprAdhAnyAyasya bIjaM tasyApatyaM tasya ca prAdhAnyaM, tena putreNa putriNamAhuH, anye tu voDhAraM bhartAramanutyA vrIhyAdevyasya kSityAdyanekakAraNatve'pi taddharmAnuvidhAnadakamapyanyajanitena putreNa putrinnmaahuH| mamu. darzanAt / atazca sphuTamadRSTavIjAnu vidhAnasyApatyasya (4) tatra bhartRtvaM dvividhaM zrutidvaividhyAdvor3hatvA'vo kAryatvAdvIhyAdInAmiva taddharmAnuvidhAyitvaM yuktamabhyudRtvabhedAt / maca. pagantum / tathAhi sarvatra kArya aikarUpyaM na tyaktaM bhavati / (5) bhartRzabdaH svAmivacanaH bhartari zrutidvaividhya, tathA ca bIje prAdhAnyaM taddarzayati / sarvabhUtaprasUtirhi kartarIti pAThe'pyayamevArthaH / sarveSAM bhUtAnAM prasUtirutpatti/jalakSaNalakSitA bIjasya kSetrabhUtA smRtA nArI bIjabhUtaH smRtaH pumAn / yallakSaNaM rUpavarNasaMsthAnAdi tena lakSitA cihnitA kSetrabIjasamAyogAtsaMbhavaH sarvadehinAm / tadrUpAnuvidhAyinIti yAvat / medhA. kSetramiva kSetrabhUtA nArI, vrIhyAderutpattisthAnaM yAdRzaM tUpyate bIjaM kSetre kaaloppaadite| bhamibhAgaH kSetra, tattulyA nArI / yathA kSetre bIjamutaM tAgrohati tattasminbIjaM svaiJjitaM gaNaiH / / tatra vidhriyamANaM jAyate evaM nAryAmapi niSiktaM reto bIjabhUta eva pumAn / atrApi bhUtazabda upamAyAm / *gorA., mavi., mamu., maca. medhAvat / tadIyaM reto bIjaM, na sAzcAtpumAn , tadadhikaraNattvAttu (1) nsmR.9|34. +gorA. medhaavt| (2) msmR.9|35, dA.186 utta.; vitA.403 jasya (1) msmR.9|32 kha. pustake, bharta (ka); nanda. 'karta- caiva (jAccaiva hi); bAla.20135 (pR.228) sya caiva (syaiva rIti pAThAntaram. (2) msmR.9|33, | ca); vica.126(=) utta. (3) masmR936. . nanda.
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1071 anantarasyaivArthavistaratvena zloko'yaM vakrAnvayaprada. tAni nAnArUpatvena bIjAni darzayati / yathAbIjaM rzanena / yAdRzazabdasyAthai vyAkhyAsyati 'vrIhayaH zAlaya' | bIjasvabhAvAbhipattyA / sarvatra jAtyAkhyAyAM bhuvcnm| ityAdinA / kAlopapAdite, kAle varSAdau vapanakAla _ medhA. upapAdite kRSTasamIkaraNAdinA saMskRte, tAdRyohati anyaduptaM jaatmnydityetnnoppdyte| ... jaayte| svairguNairvarNasaMsthAnarasavIryAdibhirgaNaivya'JjitaM pari- upyate yaddhi yadvIjaM tattadeva prarohati // dRzyarUpam / - medhA. eSa evArthaH zabdAntareNa nigamyate / mudreSUteSu 'iyaM bhUmirhi bhUtAnAM zAzvatI yonirucyte| vrIhayo jAyanta ityetannAsti / pratiSedhamukhenoktasya na ca yoniguNAnkAMzcidvIjaM puSyati puSTiSu // vidhimukhena punaH pratipAdanamucyate / yaddhi yadbIjam / bIjaguNAnuvRttiH pUrveNoktA / anena kSetraguNAnAma medhA. bhAvamAha / eSA bhUmibhUtAnAM sthAvarANAmoSadhItRNagulma- tatprAjJena vinItena jnyaanvijnyaanvedinaa| latAnAM yoniH kssetrmucyte| na ca tadguNAsteSu bhUteSu kecana AyuSkAmena vaptavyaM na jAtu parayoSiti // dRzyante / na mRdaH pAMsavo vA tatropalabhyante / bIjaM ___ evaM pUrvapakSe siddhAntamAha / kSetraprAdhAnyamanenopuSyati puSTiSu / bIjazabdo'trAGkura nirgatavrIhyAdivacano cyate / nanu ca nAtra kSetraprAdhAnyA bhidhAyakaM kiJcitpadana mUlavacanastadapi "hi punarupabhuktazeSamupyamAnamapara- masti, kevalaM parakSetropagamana niSedhaH zrUyate / 'vaptavyaM na smin vatsare bhavatyeva / bIjaM tanna,puSyaMti nAnuvartate / jAtu parayoSitIti paradAreSu bIjaniSeko na kartavya ityapuSTayaGgabhUtAyAmanuvRttau puSyativartamAnaH, sakarmakatvaM syaarthH| na punaryasya kSetraM tasyApatyamityanenoktaM bhavati / dvitIyAnimittam / yoniguNAnprApnoti vA bhjte| puSTiSu satyam / 'tathA nazyati vai kSiptaM bIjaM paraparigrahe' ityanetadavayaveSu nimittaM na puSyati nAnuvartate / yadi puSTayaGgA- naikavAkyatvAt dRSTApatyApahAralakSaNadoSanimitto'yaM nuvRttirAkhyAtenocyate puSTiSvityanarthakaM, tasmAdanekArtha pratiSedho nAdRSTArtha upgmnprtissedhH| sa hi caturtha vihata tvAddhAtUnAmanyavacanamAtra evaakhyaatenaanuvyaakhyeyH| ev| na hIdRzamanAyuSyam' ityAdinA / tasmAdanyazeSazloka pUraNArtha vA puSTiSviti kathaMcitpaunaruktyaM parihArya, | puSTiAvAta kathAcitpaniruktya parihArya, | tayA pratiSedhazrateranantareNaikavAkyatvAdasati svAtantrye sAmAnyavizeSabhAvena vA'nvayo vaktavyaH, svapoSaM puSTa yuktA kSetraprAdhAnyapratipAdanaparatA / prAjJena sahajayA iti ythaa| medhA. prjnyyaa| vinItena pitrAdibhiranuziSTena / jJAna vijJAnabhemAvapyekakedAre kAloptAni kRssiivlaiH| vedinA karaNasAdhanau jnyaanvijnyaanshbdau| jJAnaM vedAGganAnArUpANi jAyante bIjAnIha svbhaavtH|| zAstrANi / vijJAnaM tarkakalAdiviSayam / etaduktaM bhavati / anantarokto'rtha udAharaNAdyAkriyate / ekakedAre yasya kAcidabuddhirvidyate tenaivaM na kartavyaM yataH sarvaapiratra yojniiyH| ekasminnapi kSetre bhUmeH, kAle zAstreSveSA sthitiH| yastu mUrkhastiryakprakhyaH so'tra yasya bIjasya yo vaikaH kAlastasminnuptAni karSakaibhinna- nAdhikRta evetyanuvAdo'yam / AyuSkAmeneti cAturtharUpANi jAyante bIjAni svbhaavaanuvidhaanaadityrthH|| bhaavaanuaavdhaanaadityrthH| kasya (msmR.4|134) pratiSedhasya pratyabhijJAnArthametayadi ca kSetre prAdhAnyaM syAtkSetrasyaikatvAtsarvANyekarUpANi ttatazca pRthakpratiSedhazaGkA nirastA bhavati / medhA. syuH| medhA. medhA. atra gAthA vAyugItAH kIrtayanti puraavidH| vrIhayaH zAlayo mudrAstilA mASAstathA yvaaH| yathA bIjaM na vaptavyaM puMsA prprigrhe| yathAbIjaM prarohanti lazunAnIkSavastathA // . (1) msmR.9|40........ (1) msmR.9|35; maca. iyaM bhUmi (sarvabhUti).. (2) msmR.|41; vyaka.158 (2) msmR.||38, (3) msmR.9|39. (3) msmR.9|42, vira.578 bIja na. (n.biij)| vya. kA. 135
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 1072 (1) gAthAzabdo vRttavizeSavacanaH / yathoktaM piGgalena ' atrAsiddhaM gAtheti / avigItAH paramparAgatAH zlokA apyucyante / tadeSApi vijJagAthA gIyata ityuktvA gAthAzlokA uttaratra vede paThyante / 'yadasya pUrvamaparaM tadasyeti vAyunA gItAH paThitA vAyuproktAH, purAvidaH purANakalpAntaravedinaH, paraparigrahe parakSetre / medhA. (2) asminnarthe vAyuproktA gAthAzchandovizeSayuktAni vAkyAni nItikAlajJAH kathayanti / yathA para bhAryAyAM bIjaM manuSyeNa na vaptavyaM iti / gorA. naizyatISuryathA viddhaH khe viddhamanuvidhyataH / tathA nazyati vai kSipraM bIjaM paraparigrahe // tA idAnIM gAthA darzayati / iSuH zaraH / sa nazyati khe chidre anyeneSvAsena viddhaM mRgamanuvidhyataH, pUrvasya vedhakasyAtra svAmyam / athavA AkAze va zaraH kSipto lakSyamantareNa nazyati niSphalo bhavati viddhaM cAnuvidhyataH / evaM parastriyaM tejo nikSiptaM tasya bIjinaH kSetrasvAmino'patyaM bhavati / medhA. pRthorapImAM pRthivIM bhAryA pUrvavido viduH / sthANucchedasya kedAramAhuH zalyavato mRgam // zo'yaM purANakRto jAyApatilakSaNasaMbandho yadbhinnAvapi tAvekIkRtAviva darzayati / tathAhi anekavarSasahasrAtIta pRthusaMbandhA mahI tenaiva vyapadizyate pRthivIti / tasmAdanyA'pi strI yasya bhAryA tasya putro'nyenApi jAtaH, sthANucchedasya kedAraM svamAhuH saMbandhAntarasyAbhAvAt / svasvAmisaMbandhaM SaSThI pratipAdayati / khANurgucchagulmalatAdiprarUDho yatra bhavati tacchinatti yaH sa sthANucchedaH tasya tatkSetraM yena prarUDhagulmalatAvIrudhaH chittvA bhUmiH kSetrIkRtA na karSavapanajAtaM phalaM tasyaiva / zalyavato mRgmaahuritynussjyte| bahUnAM mRgamanudhAvatAmAkheTakArya yasyaiva saMbandhi zarazalyaM mRge dRzyate tasya tamAhuryat prathamaveddhuzca sa bhavatItyuktaM ' nazyatISuH' ityatra / medhA. (1) masmR. 9 / 43; vira. 578 viddha: (kSiptaH) kSipraM (kSiptaM). (2) masmR. 9 / 44. aitAvAneva puruSo yajjAyAtmA prajeti ha / viprAH prAhustathA caitadyo bhartA sA smRtAGganA // yuktaM ca yasya bhAryA tasyApatyaM yasmAdbhAryAyA bhartuzcaikatvameva prajA'pyAtmabhUtaiva kathaM vA'nyasyAtmA so'nyasya bhavet / evaM tAvadddaSTameta loke, zAstrajJA apyevameva viprAH prAhuriti / medhA. ne niSkrayavisargAbhyAM bharturbhAryA vimucyate / evaM dharmaM vijAnImaH prAkprajApatinirmitam // atha manyeta dhanAdidAnena krItvA svIyAH kariSyante parabhAryAH, tato vinivRtte parasvAmye tajAto janayituH putro bhavatItyetanna, yato na zakyA bhAryAtvena niSkasahasrairapyanyadIyAH svatvamAnetum / nApi bhartrA tyaktA prahINadravyatayA pratigrahItuH svatvamApadyate / yata 'udvahe - teti kartrabhiprAyakriyAphalaviSayAdAtmanepadAlliGgAnnAnyena saMskRtA'nyasya bhAryA bhavati / yathA nAhavanIyAdaya AdhAturanyasya krayAdinA''havanIyAdivyapadezyAH, niSkrayo vikrayo vinimayazca visargastyAgastAbhyAM na mucyate na bhAryAtvamasyA apaiti / meghA. sakRdazo nipatati sakRtkanyA pradIyate / sakRdAha dadAnIti trINyetAni satAM sakRt // (1) ayamanuzaya vidhAvaSTame vyAkhyAtaH / vibhAgakAle hi sabhaviSamAMzabhAgbhiH samaviSamAMzabhAgeSu parikalpya vibhAgaH kartavyaH / tatra kRte yo vipratipadyeta tasya pratiSedhArthamidam / tatrApi yadyayamAdAvayathArthatAM kasyacidaMzasya prajJApayettadA syAdeva punarvibhAgaH / atha bahunA kAlenAyathAkRtatAM brUyAdyAvaditaraiH sveSu sveSu bhAge (1) masmR. 9 / 45 vyaka. 158; vira. 578 6 (ca). (2) masmR. 9 / 46; gorA. nIma: (nIta); vyaka. 158; vira. 578 pU. (3) msmR.9|47kh. pustake nI (mI); medhA. nI (mI); gorA. medhAvat; smRca. 311 satAM (sakRt ); pamA. 571 nI (mI) satAM (sakRt ); dAta. 182 manunAradakAtyAyana bRhaspatayaH; candra.90 smRcavat, manunAradakAtyAyanAH dAni.6 dAha (ddAnaM) nI (tI) satAM (sakRt ); vyapra. 564 smRcavat; vitA. 331 pU. : 475 dAha dadAnIti (deva satAM nItiH); bAla. 2149; setu. 83 smRcavat; samu. 146 smRcavat; vica. 95 dAha (deva) satAM (sakRt ) manunArada kAtyAyanabRhaspatayaH.
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH dhvanyanivezazIrNapratisaMskArAdi kRtaM bhavedvastrahiraNyAdi / tyAha na punastadanyasmai dIyata iti, trINyetAni sAdhUnAM copabhuktaM syAttadA samatAmAtrakaraNe prabhavati na punaH sakRdbhavanti / yadyapi kanyAdAnasya sakRtkaraNaM prakRtopasarva samavApa(ya)vibhAgam / anye tu klIbAdInAmanahitavi- yuktaM tathApi prasaGgAdaMzadAnayorapi sakRttAbhidhAnaM bhAgakAnAM pazcAdabhAgaharatva nimittaklIbatvAdiparijJAnA- sakRdAha dadAnItyanenaiva kanyAdAnasyApi sakRtkaraNa siddhau nAsti bhAgApahAra iti sakRnnipAtaprayojanaM vadanti / evaM prakRtopayogitvAdeva pRthagabhidhAnam / mamu. dvitricaturbhAgaharANAM yadRcchayA ye samatAM prakalpayeyuH (4) ata Aha sakRditi / aMzo vibhAgaH sa ca pazcAdanuzayanAtprAktanaM vyavasthAnamatikramyApahartuM na labhe- bhrAtRNAmekavAramAtra vibhAgAdyanuSThAnaM na punaranuSThAnaM ran / patitasya tu labdhabhAgasyApyapahAraM vakSyAmi / zAstrapramANakamevaM kanyAdAnaM pratizrutaM cotsargataH / ___ sakRtkanyA pradIyate / yadyapi cAnena vAgdAnottarakAlaM anyathA saMsRSTavibhAge vAgdattAyA devaraparigrahe dAnoprAgapi vivAhAdbhartuH svatocyate / tathApi 'dattAmapi ddeshymRtaavtiprsnggH| maca. haretkanyAM' 'teSAM tu niSThA vijJeyA vidvadbhiH saptame yathA go'zvodAsISu mahiSyajAvika su ca / pade' ityAdiparyAlocanayA viziSTaviSayataiva / sA ca notpAdakaH prajAbhAgI tathaivAnyAGganAsvapi / / vyAkhyAtA / sakRdAha dadAmIti, gavAdayo hi yenaiva yathA gavAdiSu parakIyeSvAtmavRSabhAdikaM niyujya rUpeNAtmanaH svaM tenaivAnyasmA Apadyante / kanyA tu vatsotpAdako na tadbhAgI tathA parakIyabhAryAsvapi notyAduhitRtvena svaM satI bhAryAtvenAnivRttasvasaMbandhA dIyata | dakaH prajAbhAgI bhavati / mamu. iti pRthagupanyAsaH / ye'kSetriNo bojavantaH parakSetrapravApiNaH / nanu cAnivartamAne pituH svasaMbandhe kathaM kanyAdAnaM te vai sasyasya jAtasya na labhante phalaM kacit / / nirvartate / etaddhi dAnasya rUpaM yadekasya saMbandho prasiddhamevaitat / akSetriNo bIjavanto vrIhyAdinivartate'nyasyopajAyata iti / naiSa dossH| dvAvatra saMbandhA- bIjasvAminaH sasyasya mudgamASAderjAtasya na labhante vapatyApatyavadbhAvaH svasvAmisaMbandhazca / tatrApatyApatya- phalaM parakSetre cedutpattiH / medhA. vadbhAvo na nivartate / itarastu nivartate / tathA ca 'bAlye yadanyagoSu vRSabho vatsAnAM janayecchatam / piturvaze tiSThet' iti pituzcAtra svAmyanivRttimAha | gominAmeva te vatsA moghaM skanditamArSabham // 'pANigrAhasya'ti bhartustadutpattim / medhA. | pUrveNa sthAvareSu dharma: prasiddhavadudito jJApito (2) aMzo dAyAdAnAM vibhakto'rthaH sakRtpatati sakR. vA / anena tiryakSu parigahIteSu gavAdiSu nidarzyate / deva niyamyate, ya ekadA niyataH sa eveti yathA, tathA anyadIyo vRSabho yadyapyanyagavISu vatsAnbahUnapi janayenna sakRdeva kanyA pradIyate prakarSeNa hastodakena diiyte| vRSabhasvAmyekamapi vRSabhaM labheta / sarva eva te vatsA gominAM kimbahunA kanyAM dadAnIti vAGmAtreNApi sakRdevAha / vAgdAnamapi yatrAdau kRtaM tasyaiva bhAryA na tu doSAbhAve (1) msmR.9|48; byaka.158 mahi.......ca (tvajAsvecchayA'nantaraM pitrA'nyasmai pradAne tasya bhvtiityrthH| vimahiSISu ca); vira.578 pUrvArdhe (yathA gavoSTadAsISu kecit 'sakRdAha dadAnI ti dravyAntaraviSayamAhuH / mavi. ajAvimAhiSISu ca); baal.2|134 (go'zvoSTadAsadAsISu (3) pitrAdidhana vibhAgobhrAtaNAM dharmataH kRtaH sakRdeva mahiSyAjAvikAsu ca) svapi (su ca); samu.101 dhya (SA) krameNa kAtyAyanaH. bhavati na punaranyathA kriyata iti / tathA kanyA pitrA (2) msmR.9|49; vira.579; vici.102; dinA sakRdekasmai dattA na punaranyasmai dIyate / evaM cAnyena seta.196 sama.117 vai sasyasya (tu vai sasya); pUrvamanyasmai dattAyAM pazcApitrAdi miH prAptAyAmapi vivya.48 triNo (trikA). janitamapatyaM na bIjino bhavatItyetadarthamasyopanyAsaH / (3) msmR.9|50% gorA. gomi (svAmi); mavi. skandi tathA kanyAto'nyasminnapi gavAdidravye sakRdeva dadAnI- (spandi); byaka.168 skandi (syandi); vira.579 vyakavata.
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1074 vyavahArakANDam gosvAminAM, ArSabhamRSabhasaMbandhi skanditaM bIjaniSeko, lakSaNo yo nizcayaH sA kriyA'bhipretA, tAmabhyupagamayya moghaM vRthA niSphalam / medhA. bIjArtha bIjakAryaphalaniSpattyartha yatpradIyate sAmarthyAtathaivAkSetriNo bIjaM prkssetrprvaapinnH| dvIjamiti gamyate / tasyeha dvAvapi bhaaginau| medhA. kurvanti kSetriNAmartha na bIjI labhate phalam // oghavAtAhRtaM bIjaM yasya kSetre prarohati / . pUrvasya nirdezo'yam / yathA gavAdiSu sthAvareSu kSetrikasyaiva tadvI na vaptA labhate phalam // caivaM manuSyeSvapi kurvanti / kSetrasvAminAmartha prayojanaM | parakSetre vastu/janAza uktastatra manyeta puruSApabIjakArya sNpaadynti| medhA. rAdhAttasya yukto'pahAro nUnamasau kSetra jihIrSati / no phelaM tvanabhisaMdhAya kSetriNAM bIjinAM tthaa| cetkimiti parakSetre vapatIti, yena tu svakSetre vyutamoghapratyakSaM kSetriNAmartho bIjAdyonirbalIyasI // vAtAbhyAmanyatrAnItaM tasya ko'parAdho yadi svaM dravyaM - . avizeSeNoktaM kSetriNAM phalaM na bIjinastasyAvaziSTa- hArayati tadarthamAha-oghavAtAhRtaM bIjam / ogho jalaviSayatvamAha / ana bhisaMdhAyeti / abhisaMdhAnaM bIjikSetri- niSekaH, tena vAyunA cAhRtaM nItaM yasya kSetre prarohati joritaretarasaMvidyavasthApanaM naSTAzvadagdharathavat / ubhayo- tasyaiva tadbhavati / etenaiva siddhe vispaSTArtha na bIjI rAvayoH phalamastviti yatra vacanavyavasthA na bhavati tatra labhate phalamiti sarvatra kSetraprAdhAnya mityrthH| medhA. kSetriNa eva pratyakSo'rtho nizcitaM phalam / pratyakSazabdena | eSa dharmo gavAzvasya dAsyuSTAjAvikasya ca / , . niHsaMdigdhatAmAha / yato bIjAdyonirbalIyasI kSetramadhika. | vihaGgamahiSINAM ca vijJeyaH prasavaM prati // balam / satyAM tu saMvidi-kriyeti / medhA. apatyAdhikArAttadviSayataiva mA vijJAyIti gavA'kriyAbhyupagamArakSetraM bIjAthe ytprdiiyte| zvAdigrahaNam / yadi vA bIjaphalavyavahAraH sasyAditasyeha bhAginau dRSTau bIjI kSetrika eva ca // / viSayatayA prasiddhatarastannivRttyarthamAha / dvipadAM catuSpadA : anabhisaMdhAya kSetriNaH phalamuktaM, abhisaMdhAne pakSiNAM sthAvarANAM ca sarvatraiSa dharmaH / eSa iti dvayaM kiM bIjina utobhayoriti saMzayaH, ubhayorityAha / pratyavamRzyate / anabhisaMdhAne yasya kSetraM tasya phalamakriyAyA. abhyupagamo'GgIkaraNaM, evamevaitaditi saMvi- bhisaMdhAne cobhayoH, udAharaNArthatvAcca gavAzvAdigrahaNasya zvamArjArAdiSvapyayameva nyAyaH / tA kimarthaM 'yadya(1) mssR.9|51; vyaka.158 kurvanti (karoti) na bIjI (bIjI na); vira.579 kurvanti (karoti); baal.2|127 nyagoSu' iti / prAyeNa gAvaH puruSANAM bhavanti / na (-); samu.101 utta., krameNa kAtyAyanaH. tathA vihaGgamAdaya iti prasiddharanuvAdo'sau / dAsyaH (2) msmR.9|52 ka.,ga.,gha. pustakeSu, balI (gairI); mitA. saptabhirdAsayonibhirupagatAH / prasavaH kAyajanma / taM. 21127; byaka.158.kSetriNAM bIjinAM (bIjinAM kSetriNAM) prati tatretyarthaH / medhA. uttarAdhe (pratyakSakSetrigAmarthAt vIryAdyonigarIyasI); mavi. (1) masmR.954 kha.pustake, vaptA (bIjI); medhA. masmRvat; vira.579 Y (2) balI (garI); pamA.518 masmRvat; vyaka.158 na vaptA (bIjI na); vira.579 NAM (NA) nAM (nA); maca. masmRvat; vyapra.470 kSetriNAM| uttarArthe (tajjJeyaM kSetrikasyaiva na bI jI labhate phalam); vici. bIjinAM (bIjinAM kSetriNAM); vitA.359 kSetriyAM bIjinAM 102 ha (ha) vaptA (bIjI); bAla.21127 setu.196 ogha tathA (bIjine yatpradIyate); baal,2|135 (pR.217); samu. (ambu) vaptA (bIjI): 321 hR (ha) rohati (jAyate) labhate 138 kSaM (kSaH); bhAca. masmRvat. phalam (phalamarhati); samu.117 uttarArdhe (phalabha niyata (3) masmR.953. kSetra (vetat); mitaa.2|127; kSetrI na bIjI labhate phalam ); vica.148 rohati (vartate) vira.557 kSetra (thena); pamA.518 nRpra.39 kSetraM (deva); labhate phalam (phalamarhati); vivya.48 vicivat. vImi.21134 viravata; vyapra.469; vitA.359 jArtha / (2) msmR.9|55; vyaka.158; vira.580; baal.2| (jina); rAko.453 kSetra (ccaiva) bAla.21135 (pR.217); 127 SI (pA); setu.321 SINAM ca (SAdInAM); samu.117 / vica.148 jJeyaH (jJeyaM)..
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH aitadvaH sAraphalgutvaM bIjayonyoH prakIrtitam // eSa strIpuMsayorukto dharmo vo ratisaMhitaH / sAraM pradhAnaM phallvasAram / upasaMhAraH pUrvaprakara. ApadyapatyaprAptizca // Nasya / uttarArdhena vakSyamANasUcanam / medhA. vAlmIkirAmAyaNam .. punArakriyA __ pativratAvRttam evaM vRttAM savarNA strIM dvijAtiH pUrvamAriNIm / bhatuH kila parityAgo nRzaMsaH kevalaM striyAH / dAhayedagnihotreNa yajJapAtraizca dharmavita // sa bhavatyA na kartavyo manasA'pi vigarhitaH / / / (1) nyAyaprAptAnuvAdaH shlokH| evaM tasyAH sAdhvI. yAvajjIvati kAkutsthaH pitA me jagatIpatiH / tvAdyukta evAgnihotriNaH saMskAraH 'na vA'nayo ha vA zuzraSA kriyatAM tAvatsa hi dharmaH sanAtanaH / / ete pallyAM pramItAyAM dhAryante' iti| medhA. jIvantyA hi striyA bhartA daivataM prabhureva ca // (2) dharmajJo dvijAtiruktAcArAM samAnajAtIyAM pUrva vratopavAsaniratA yA nArI paramottamA / mRtAM striyaM zrautasmArtAgnibhiH yajJapAtraizca sunuvAdibhi bhartAraM nAnuvarteta sA tu pApagatirbhavet / / rdaahyet| gorA. bhartuH zuzrUSayA nArI labhate svargamuttamam / / bhAryAyai pUrvamAriNyai dtvaa'gniinntykrmnni| api yA nirnamaskArA nivRttA devapUjanAt / / punarakriyAM kuryAtpunarAdhAnameva ca // zuzrUSAmeva kurvIta bhartuH priyahite rtaa| (1) tadetatpunaradhikArArthamudAhiyate / idamapyanayA eSa dharmaH purA dRSTo loke vede zrataH smRtaH // sahAdhikArapratiprasavaH / yadA tvarthe prayojane dharmakarmA evamuktA tu vaidehI priyAre priyavAdinI / nuSThAne vA tadA'pyasahAyabhAvAdvAnaprasthe pArivAjye vA praNayAdeva saMkraddhA bhAramidamabravIt // adhikArasyApi pratiSedhaH / tathA ca zrutiH 'jarasA havA kimidaM bhASase rAma vAkyaM laghutayA dhruvam / etasmAdvimucyata' iti / arthalopena vA / apare tvAhuH tvayA yadapahAsyaM me zrutvA naravarAtmaja // atra yadeti kalpayiSyate / etena yAvajIvahomIyazrutera- vIrANAM rAjaputrANAM zastrAstraviduSAM nRp| virodhaH siddho bhvissyti| medhA. anarhamayazasyaM ca na zrotavyaM tvayerita // (2) pUrvamRtAyai bhAryAyai antyeSTidAhe agnIn datvA __ Aryaputra pitA mAtA bhrAtA putrastathA snuSA / gArhasthaikAzramanirvAhecchayA putrabhAvAdvA prAptaparyantatvA- svAni puNyAni bhuJjAnAH svaM svaM bhaagymupaaste|| dinA vA kenacitkAraNena vAnaprasthAdyAzramAntarAnAzrayeNa bharturbhAgyaM tu bhAryakA prApnoti purussrssbh| ... punarvivAhAgniparigrahau kuryAt / gorA. atazcavAhamAdiSTA vane vastavyamityapi // (3) antyakarmaNi aurvadehike krmnni| mavi. na pitA nAtmajo nAtmA na mAtA na sakhIjanaH / anena vidhinA nityaM paJcayajJAn ma hApayet / iha pretya ca nArINAM patireko gatiH sadA // dvitIyamAyuSo bhAgaM kRtadAro gRhe vaset // yadi tvaM prasthito durga vanamadyaiva raaghv| . (1) upasaMhArazlokaH / paJcayajJagrahaNaM sarvasiddhaya- agrataste gamiSyAmi mRdantI kuzakaNTakAn / rthamiti / . . medhA. IrSyAroSau bahiSkRtya bhuktazeSamivodakam / (2) tRtIyAdyadhyAyoktavidhAnena paJcayajJAdyajahan naya mAM vIra visrabdhaH pApaM mayi na vidyate // dvitIyamAyurbhAgaM kRtabhAryo gRhasthAzramamanutiSThet / gorA. (1) msmR.9|103; dA.4; smRca.255, vira.455 (3) gRhasthadharmatve'pi paJcayajJAnAM prakRSTadharmajJApanArtha savi.348 eSa (evaM) vo (yo) hitaH (zitaH); vyapra.411; pRthnirdeshH| setu.40 hitaH (zitaH); samu.126. (1) msmR.9|56. (2) msmR.5|167. (2) vaaraa.2|24|12,13. (3) vaaraa.2|24|21. ' (3) msmR.5|168. (4) masmR.55169. (4) vaaraa.2|24|25-27. (57 vaaraa,2|271-24.
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1076 vyavahArakANDam prAsAdApairvimAnairvA vaihAyasagatena vaa| tathA bruvANAmapi dharmavatsalo sarvAvasthAgatA bhartuH pAdacchAyA viziSyate // na ca sma sItAM nRvaro ninISati / anuziSTA'smi mAtrA ca pitrA ca vividhA- uvAca cainAM baha saMnivartane zrayam / vane nivAsasya ca duHkhitAM prati / / nAsmi saMprati vaktavyA vartitavyaM yathA mayA // patihInA tu yA nArI na sA zakSyati jiivitum| ahaM durga gamiSyAmi vanaM puruSavarjitam / kAmamevaMvidhaM rAma tvayA mama vidarzitam // nAnAmRgagaNAkIrNa zArdUlavRkasevitam / / zuddhAtman premabhAvAddhi bhaviSyAmi vikalmaSA / sukhaM vane nivatsyAmi yathaiva bhavane pituH / bhartAramanugacchantI bhartA hi mama daivatam // acintayantI trIllokAn cintayantI pativratam / / pretyabhAve'pi kalyANaH sagamo me saha tvayA / / zuzrUSamANA te nityaM niyatA brhmcaarinnii| pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvane / saha raMsye tvayA vIra vaneSu madhugandhiSu // putrA rakSanti vArdhakye na strI svAtantryamahati / / tvaM hi katu vane zakto rAma saMparipAlanam / / zrutirhi zrRMyate puNyA brAhmaNAnAM yazasvinAm / anyasyApi janasyeha kiM punarmama mAnada / / iha loke ca pitRbhiryA strI yasya mahAmate / saha tvayA gamiSyAmi vanamadya na saMzayaH / / adbhirdattA svadharmeNa pretyabhAve'pi tasya sA // .. nAhaM zakyA mahAbhAga nivartayitumudyatA // evamasmAtsvakAM nArI suvRttAM hi pativratAm / phalamUlAzanA nityaM bhaviSyAmi na sNshyH| / nAbhirocayase netuM tvaM mAM keneha hetunA / / na te duHkhaM kariSyAmi nivasantI saha tvayA // bhaktAM pativratAM dInAM mAM samAM sukhaduHkhayoH / agrataste gamiSyAmi bhokSye bhuktavati tvayi // netumarhasi kAkutstha samAnasukhaduHkhinIm // icchAmi saritaH zailAnpalvalAni vanAni ca / yadi mAM duHkhitAmevaM vanaM netuM na cecchasi / draSTuM sarvatra nirmItA tvayA nAthena dhiimtaa|| viSamagniM jalaM vAhamAsthAsye mRtyukAraNAt // haMsakAraNDavAkIrNAH padminIH sAdhupuSpitAH / / pativratAvRttam-strIdoSA: patiniSThA ca iccheyaM sukhinI draSTuM tvayA vIreNa saGgatA // tAM bhujAbhyAM pariSvajya zvazrUvacanamabravIt / abhiSekaM kariSyAmi tAsu nityaM ytvrtaa| anAcarantIM kRpaNaM mUryupAghrAya maithilIm / saha tvayA vizAlAkSa raMsye paramanandinI / / asatyaH sarvaloke'sminsatataM satkRtAH priyaiH| evaM varSasahasrANAM zataM vA'haM tvayA saha / bhartAraM nAnumanyante vinipAtagataM striyaH / / vyatikramaM na vetsyAmi svargo'pi na hi me mataH / / eSa svabhAvo nArINAmanubhUya purA sukham / svarge'pi ca vinA vAso bhavitA yadi raaghv| alpAmapyApadaM prApya duSyanti prajahatyapi // tvayA mama naravyAghra nAhaM tamapi rocaye // asatyazIlA vikRtA. durgrAhyahRdayAH sadA / ahaM gamiSyAmi vanaM sudurgamaM yuvatyaH pApasaMkalpAH kssnnmaatraadviraaginnH|| mRgAyutaM vAnaravAraNairyutam / na kulaM na kRtaM vidyAM na dattaM nApi saMgraham / vane nivatsyAmi yathA piturguhe strINAM gRhNAti hRdayamanityahRdayA hi tAH // tavaiva pAdAvupagRhya saMyatA / / sAdhvInAM hi sthitAnAM tu zIle satye zrute shme| ananyabhAvAmanuraktacetasaM strINAM pavitraM paramaM patireko viziSyate // tvayA viyuktAM maraNAya nizcitAm / sa tvayA nAvamantavyaH putraH pratrAjito mama / nayasva mAM sAdhu kuruSva yAcanAM (1) vArA. 2 / 297. (2) vaaraa.|29|16-22, na te mayA'to gurutA bhaviSyati // (3) vaaraa.2139|19-31.
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ sIpuMdharmAH 100 tava daivatamastveSa nirdhanaH sadhano'pi vA // sA tvevamuktA vaidehI tvnsuuyaa'nsuuyyaa| vijJAya vacanaM sItA tasyA dharmArthasahitam / pratipUjya vaco mandaM pravaktumupacakrame // kRtAJjaliruvAcedaM zvazrUmabhimukhe sthitAm / tadAzcayemAyoyA yanmAM tvamanubhASase / kariSye sarvamevAhamAryA yadanuzAsti mAm / / viditaM tu mamApyetadyathA nAryAH patirguruH / / abhijJA'smi yathA bharturvartitavyaM zrutaM ca me // yadyapyeSa bhavedbhartA mamArye vRttavarjitaH / na mAmasajjanenAryA samAnayitumarhati / advaidhamupacartavyastathApyeSa mayA bhavet / / dharmAdvicalituM nAhamalaM candrAdiva prabhA // kiM punaryo guNalAdhyaH sAnukrozo jitendriyaH / nAtantrI vAdyate vINA nAcako vartate rthH| sthirAnurAgo dharmAtmA mAtRvapitRvatpriyaH / / nApatiH sukhamedheta yA syAdapi zatAtmajA / / yAM vRttiM vartate rAmaH kausalyAyAM mahAbalaH / mitaM dadAti hi pitA mitaM mAtA mitaM sutH| tAmeva nRpanArINAmanyAsAmapi vatete // amitasya hi dAtAraM bhartAraM kA na pUjayet / / sakRd dRSTAsvapi strISu nRpeNa nRpavatsalaH / sA'hamevaMgatA zreSThA shrutdhrmpraavraa| mAtRvadvartate vIro mAnamusRjya dharmavit / / Arye kimavamanye'haM strINAM bhartA hi daivatam // AgacchantyAzca vijanaM vanamevaM bhayAvaham / (anasUyA uvAca-) samAhitaM me zvazvA ca hRdaye taddhataM mahat / / tataH sItAM mahAbhAgAM dRSTvA.tAM dhrmcaarinnii| pANipradAnakAle ca yatpurA tvagnisaMnidhau / sAntvayantyabravIddhaSTA diSTayA dharmamavekSase // anuziSTA jananyA'smi vAkyaM tadapi me dhRtam / / tyaktvA jJAtijanaM sIte mAnamRddhiM ca bhAmini / / navIkRtaM ca tatsarva vAkyaiste dharmacAriNi / avaruddhaM vane rAmaM diSTayA tvamanugacchasi // / patizuzrUSaNAnnAryAstaSo nAnyadvithIyate / / nagarastho vanastho vA pApo vA yadi vA zubhaH / / sAvitrI patizuzrUSAM kRtvA svarge mahIyate / yAsAM strINAM priyo bhartA tAsAM lokA mhodyaaH|| tathAvRttizca yAtA tvaM patizuzrUSayA divam / / duHzIlaH kAmavRtto vA dhanairvA parivarjitaH / variSThA sarvanArINAmeSA ca divi devatA / strINAmAryasvabhAvAnAM paramaM daivataM patiH // rohiNI na vinA candraM muhUrtamapi dRzyate // nAto viziSTaM pazyAmi bAndhavaM vimRshntyhm| evaM vidhAzca pravarAH stri dRddhvrtaaH| sarvatra yogyaM vaidehi tapaHkRtamivAvyayam // devaloke mahIyante puNyena svena karmaNA // na tvenamavagacchanti gunndossmsstriyH| yAjJavalkyaH kAmavaktavyahRdayA bhartRnAthAzcaranti yAH // kanyAdAtRkramaH / kanyAsvayaMvaravidhiH / prApnuvantyayazazcaiva dharmabhraMzaM ca maithili| / 'pitA pitAmaho bhrAtA sakulyo jananI tathA / akAryavazamApannAH striyo yAH khalu tdvidhaaH|| kanyApradaH pUrvanAze prakRtisthaH paraH paraH / / tvadvidhAstu guNairyuktA dRSTalokaparAvarAH / (1) kasya punarayaM knyaaprdaanopdeshH| yadi tAvat striyaH svarge cariSyanti yathA dharmakRtastathA / pituH, tadabhAve duzliSTataiva / atha tadabhAve'pyanyasya / tadevamenaM tvamanuvratA satI sa kimiti parakIyAM dadyAt / tena kaH kanyAM dadyAditi / pativratAnAM smyaanuvrtinii| bhava svabhartuH sahadharmacAriNI (1) vaaraa.2|118|1-12. yazazca dharma ca tataH samApsyasi // (2) yaasmR.1|63; vishv.1|63 pitAmaho (mAtAmaho) saku (svaku); mitA.; apa.; gaumi.18|22; vImi.: vyapra. (1) vArA.2211120-28. [ 457-458, vibha.92.
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1008 vyavahArakANDam ucyate--piteti / svakulya iti bhrAtRvizeSaNaM pitRvya- sadRze guNahInaM samAzrayet // ' iti / guNavacanAcca putrAdivyAvRttyartham / pUrvasya pUrvasyAbhAve paraH paraH jAtiniyamaH / sarvathA bhAryAyAH bhartRprAptiH, bhartuzca bhAryAkanyApradaH / prakRtisthazca svabhAvasthaH / unmAdAdyanabhi- prAptiH, ityanavadyo gRhasthAzramaH / tathA ca AmnAyaHbhUta ityarthaH / kanyAprada iti vacanAdakSatAyA eva | 'uta vai yAcandAtAraM labhata eva / ato bhartA bhAryAnaiyamikaM dAnam / pitA tvakanyAmapi dadyAditi kecit| mityAdi / vizva.za64 chandonurodhAcca mAtAmahasya pUrvapAThaH / arthatastu bhrAtaiva (2) ato yasyAdhikAraH so'prayacchan bhrUNahatyApUrvaH / sarveSAM ca svatvasaMbandhAccodanAto vA pravRttera- mRtAvRtAvApnoti / etaccoktalakSaNavarasaMbhave veditavyam / virodhaH / pAThAntaraM vA --'pitA pitAmaho bhrAtA sakulyo | yadA puna tRNAmabhAvastadA kanyaiva gamyaM gamanAI. jananI tatheti / tatra pAThakrameNaiva niyamaH / sakulya muktalakSaNaM varaM svayameva varayet / mitA. iti ca mAtulAdiparigrahArthaH / tathA'nye'pi yoni- (3) kanyAyAH pradAtA adhikArI tAmadadadgarbhahatyAM saMbaddhA ityadhyAhAraH / samAnamanyat / vishv.5|63 pratyuta samApnoti saMpUrNA prApnoti / dAtRNAM pitrAdInAma (2) kanyAdAtRkramamAha-piteti / eteSAM pitrA- bhAve svayameva kanyA gamyaM gamanAha savarNamutkRSTavarNa vA dInAM pUrvasya pUrvasyAbhAve paraH paraH kanyApradaH, prakRti- | pAtityAdidoSarahitaM varaM bhartAraM kuryAt / etacca prAgrajosthazcet yadyunmAdAdidoSavAn na bhavati / mitA. | darzanAt / dRSTe tu tasminpitrAdiSu satsvapi svayameva (3) aviplutabuddhiH prakRtisthaH / aprakRtisthena kanyA varaM kuryAt / na pitrAdizAsanaM apekSeta / apa, pitrApi kRtaM kanyApradAnamakRtameva / apa. dattakanyAharaNavicAraH aprayacchan samApnoti bhruunnhtyaamRtaavRtau| saMkRtpradIyate kanyA harastAM coradaNDabhAk / gamyaM tvabhAve dAtRNAM kanyA kuryAtsvayaMvaram / / dattAmapi haretpUrvAt zreyAMzcedvara Avrajet // (1) yattu parakIyAM kimiti dadyAditi tatrAha / (1) kasmAt punaradbhirvAcA kanyAM datvA pUrvadAtari yasmAt-aprayacchanniti / nindArthavAdo'yaM prvRttyrthH| prete paraH svAtantryAdanyasmai na dadyAt / yasmAtpratyavAyavidhirvA / nanvetadapyuktam / dAtrabhAve gRhasthA- sakRditi / tasmAdanyasmai na dadyAt / tenaiva vivAhaM zramo duzliSTa eva / tatra pumAMsa AzramAntarAzrayaNenApi kArayet / kimeSa evotsrgH| netyAha-dattAmapIti / kRtinaH syuH / strINAM tu kA gatiriti / ucyate / pUrvavacanAdadbhirvAcA ca dattAmapi haret / na tu zreyAMsyAdayaM doSaH, yadi parAdhInataiva strINAmAtyantikI samapi varaM prApya mntropniitaamitybhipraayH| vizva.1165 syAt / dAtRsadbhAva eva tu tAsAM parAdhInatA / tadabhAve (2) 'sakRdeva kanyA pradIyata' iti zAstraniyamaH / tu kim / ucyate-gamyamiti / gamyaM gamanAha uktalakSa- atastAM datvA apaharan coravaddaNDyaH / evaM sarvatra Nam / svayamevartumatI varSatrayAdU varaM kuryAt dAtra- pratiSedhe prApte apavAdamAha-dattAmiti / yadi pUrvasmAbhAve / vidyamAno'pi ca dAtA yadi na dadyAt tataH dvarAt zreyAn vidyAbhijanAdyatizayayukto vara Agacchati asyAmavasthAyAM tadIyamalaGkAramutsRjya svayameva varaM pUrvasya ca pAtakayogo durvattatvaM vA tadA dattAmapi haret / varayet, smRtyantarAt / yadA'pyuktalakSaNastAM necchet etacca saptamapadAt prAk draSTavyam / mitA. tadA'pi savarNamAtrAbhayaNamaviruddham / yathAha baudhAyana: ___ * apa. mitaavdbhaavH| 'trINi varSANyatumatI kAGketa pitRzAsanam / tatazca (1) yAsmR.1165, vizva.165 rvAta (va); medhA. tathe varSe tu vindeta sadRzaM patim // alabhyamAne | 227 tpUrvAt (tkanyAM) zre (jyA) utta.; mitA.165H (1) yAsmR.1164; vishv.1|64; mitA.; apa.; gaumi. 2 / 146 tpUrvAt (tkanyA) utta.; apa.; vira.521 mitAvat , 18 / 22 pU; maca.989 5 vImi.; vyapra.458 pU. utta.; davi.186 mitAvat, utta,; vImi. rAko.459 vibha.4 utta. mitAvat, utta. samu.119 mitAvat, utta.
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 2071 sadoSakanyAdAnanirdoSakanyAtyAgadUSaNavicAraH atha putrasya pautreNa bradhnasyApnoti viSTapam // ' iti / lokaH anAkhyAya dadaddoSaM daNDya uttamasAhasam / / pRthivii| AnantyaM antarikSam / divaH svargaH / pAThAaduSTAM tu tyajandaNDayo dUSayaMstu mRSA zatam // ntaraM 'lokAnantyaM divaprAptiriti / tasyArtha:-divaprApti' (1) yaH punarduSTAM kanyAmaduSTeyamiti prayacchet , tasya stvagnihotrAdyanuSThAnAt / lokAnantyaM ca tadabhyAsAt / kA katheti / ucyate / sa tAdRzaH-anAkhyAyeti / yadvaivaM tathAca carakA:-na sa tasmAllokAt pracyavate, ya. yojanA, pUrvavare spaSTaM doSamanAkhyAya nyAyato'nudbhAvyA. strirIjAnaH' iti / kiJca putrapautraprapautrikA ca saMtatirata myasmai zreyAniti matvA yaH prayacchati, sa daNDyaH / eva / yasmAccaivaM tasmAt striyaH sevyA ityAdi . na kevalaM dAtA, varo'pi ca-aduSTAmiti / yastu smaanm| - vizva.1177 doSarahitAM tyajet kanyAM, so'pyevaM daNDyaH / mRSaiva tu (2) zAstrIyadArasaMgrahasya phalamAha-lokAnantyamiti / dUSayan kArSApaNazataM daNDyaH / vAgdUSaNe ca zataM daNDyaH , lokAnantyaM vaMzasyAvicchedaH divaH prAptizca dArasaMgrahasya mRSetyabhidhAnAt / aduSTavacanAcca duSTAM tyajato na dossH| prayojanam / kathamityAha / putrapautraprapautrakaiH lokAnantya, vizva.266 agnihotrAdibhizca svargaprAptirityanvayaH / yasmAtstrIbhya (2) yaH punazcakSuhyaM doSamanAkhyAya kanyAM prayacchati etavyaM bhavati tasmAt striyaH sevyA upabhogyAH asAvuttamasAhasaM daNDyaH / uttamasAhasaM ca vakSyate / a- prajArtham / rakSitavyAzca dharmArtham / tathA cApastambena duSTAM tu pratigRhya tyajannuttamasAhasameva daNDyaH / yaH puna- dharmaprajAsaMpattiH prayojanaM dArasaMgrahasyoktam 'dharmaprajAvivAhAtprAgeva dveSAdinA asadbhirdoSairdIrgharogAdibhiH | saMpanneSu dAreSu nAnyAM kurvIteti vdtaa| ratiphalaM tu kanyAM dUSayati sa paNAnAM vakSyamANalakSaNAnAM zataM | laukikameva / . mitA. daNDyaH / mitA. (3) lokAzcA''nantyaM ca dyauzceti samAhAre dvandvaH / dArasaMgrahaphalam / striirkssnnvidhiH| tataH SaSThayekavacanam / tacca lokaprAptyAnantyaprAptiAprAlokAnantyaM divaH prAptiH putrapautraprapautrakaiH / psayo yathAsaMkhyaM putrapautraprapautrakairbhavanti / yasmAdevaM yasmAttasmAtriyaHsevyAH kartavyAzca surkssitaaH| tasmAtputrAdihetavaH striyaH sevyA RtukAle kartavyAzca . . (1) yAzcaivaM bhartAramananyaparatayaivopacaranti, tAH surakSitAH / vyabhicAraparihArAya rakSAvidhAnAcca gamaprayatnato bhartRbhirapi-lokAnantyadivaprAptiriti / striitH| yati vyabhicArotpanna tatphalaM janyata iti / tathA ca kiJca, bhartavyAzceti / lokaprAptirAnantyaprAptirdivaprAptizca zrutiH-'apramattA rakSatha tantumetamA vaH kSetre pare bIjAkrameNa putrapautraprapautrikA yasmAt , tasmAt striyaH sevyaaH| nyavApsuH / janayituH putro bhavati sAMparAye moghaM vettA tathAcAhuH--'putreNa lokAJjayati pautreNAnantyamaznute / kurute tantumetam // iti / dyuzabdazcAtra sUryaloke ___ * apa. mitAvadbhAvaH / vartate / tathA ca manuH-'putreNa lokAn jayati (1) yAsmR.166; vishv.1|66 tu tyajandaNDyo pautreNAnantyamaznute / atha putrasya pautreNa branasyApnoti (yastyajetkanyA); mitA.; apa. STAM tu (STAM ca); vImi.; bAla. viSTapam // ' badhnaH sUryaH / pitaraM prati vivAhitAyAH 2 / 289 daNDya u (daNDa u) zeSa apavat. putrotpattestatpitRpitAmahagAmi phalamidaM zrAddhasyeva. putra (2) yAsmR.1178; vizva.1177 nantyaM (nantya) divaH | prati vihitasya pitraaditRptiH| - apa. (diva) kaiH (trikA) karta (bharta); mitA. dA.161 pU.; apa. rakSaNavidhau strIgamanavidhiH . .. . nantya (nantya); vira.585 uttarArdhe (tasmAtpUjyAH striyaH sevyA poDazartunizAH strINAM tasminyugmAsu saMvizet / bhartavyAstu surakSitAH); vImi.; vyapra.506, vitA.3 84(-) brahmacAryeva parvANyAdyAzcatasrastu varjayet / / pU., 454(1) pU.; baal.2|137 pU.; setu.41 pU.; vibha. 10 uttarArthe (tasmAtpUjyAH striyaH sevyA bhartavyAzca surakSitAH): | (1) yAsmR.1179; vishv.1|78 srastu (srazca); mitA. tuni (tuni); apa.parvA (parva); vImi. ... . bhya. kA.136
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1080 vyavahArakANDam : (1) striyaH sevyA ityuktam / tatrAniyamaprAptAvAha- | -'prasavastu niSekAt dazame yossitaamuddau| yasmAt SoDazarturnizA iti / rajodarzanAdiH SoDaza rAtraya Rtu-taM varjayet tasmAd revatISu maghAsu ca // ' iti / tat saMjJakaH kaalH| tatra nAryoM garbhagrahaNasamarthA bhavantIti punazcazabdAdeva revatyavApterakiJcit / mUlamapyazvinyAdetAsu yugmAsu rAtriSpagacchet / kimevaM syAd , brahmacAryeva, gaNDAntatvAd vajanIyameva / upalakSaNArthatvAcca mUlazruteraevaM gacchannityanenoparitanazlokenAsya saMbandhaH / brahmacaryaH | nyadapIdRk pariharaNIyaM, pramANAntaramUlatvAccAsya punazabdazcAyaM virodhAt tatphale vartate / brahmacaryaphalaM brahma- varjanavacanasya / kiMca, sustha indau sakRt putraM lakSaNyaM lokaprAptirasyetyarthaH / tathAca vasiSThaH--'Rtau ca | janayet pumAn / sakRdityasya pUrvazlokagatena saMbandhaH gacchan vidhivacca junna brAhmaNazcyavate brahmalokAd' | saMvizedityanena / tathA cAha manu:-'nindyAsvaSTAsu cAiti / yadvA kAraNAntarAd brahmacarye sthito'pi gcchet| nyAsu striyo rAtriSu varjayet / brahmacAryeva bhavati yatra yato gacchannapi brahmacAryeva, vratAnna hIyata ityarthaH / evaM tatrAzrame vsn|' iti / SaD nindyAH AdyAzcatasraH ekAcAtiprasaktAvAha--parvANyamAvAsyAdIni / AdyAzcauM dazI trayodazI ca / aSTAvanyA anindyaaH| evaM caturdaza catasro rAtrIvarjayediti / vizva.1178 varSyAH / ziSTaM rAtridvayam / tatraikA styartheti mnvbhi| (2) putrotpattyarthe striyaH sevyA ityuktaM tatra vizeSa- praayH| AcAryastu putrotpAdanameva naiyogikaM manyamAnaH mAha-proDazartunizA iti / strINAM garbhadhAraNayogyA- sakRdityAha / ata eva catasrazcetyayamapi cakAro vasthopalakSitaH kAla RtuH| sa ca rajodarzana divasA- na rAjyantarArthaH / catasra iti pratiSedho'nyadAvarjadArabhya SoDazAhorAtrastasmin Rtau yugmAsu samAsu nArthaH / astu vaivaM rAjyantaragrahaNArthazcakAro'pi, arthArAtriSu / raatrigrhnnaadivsprtissedhH| saMvizet gacche. tirekAt / evaM gacchan lakSaNyaM janayet pumAn strItotputrArtham / yugmAsu iti bahuvacanaM samuccayArtham / ataH | 'tiriktshuklH| tathA cAha manu:-'pumAn puMso'dhike zukla' kasminnapi Rtau apratiSiddhAsu yugmAsu sAsu iti / sarvathA zAstrAbAdhena bhiSagdaivajJAdyupadezAnusArAt rAtriSu gacchet / evaM gacchanbrahmacAryeva bhavati / ato tathAbhigamana kriyA, yathA ca lakSaNyaputrotpAdaH syAditi yatra brahmacarya zrAddhAdau coditaM tatra gacchato'pi na | shlokdvysyaarthH| putramiti coddezyatvAdatantraM sNkhyaa| brahmacaryaskhalanadoSo'sti / kiM ca parvANyAdyAzcatasrastu | tathAca zaGkhaH-'putrapautrapratiSThasya bahvapatyasya jIvataH' varjayet / pavANIti bahuvacanAdAdyArthAvagamAdaSTamIcatu- | iti / mantravarNazca 'azUnyopasthA jIvatAmastu mAteti rdshyorgrhnnm| yathAha manu:-'amAvAsyAmaSTamI ca paurNa- | bahuputratAM darzayati, 'dazAsyAM putrAnAdhehi patimekAdazaM mAsI caturdazIm / brahmacArI bhavennityamapyatau snAtako | kRdhI'ti ca / yugmarAjyAdivacanaM tu linggvivkssyetydossH| dvijaH // (a. 4 zlo. 128) iti / ato'mAvAsyA- | pUrvazlokAdeva ca putrArtha striyaH sevyA ityatAveva gamanadIni rajodarzanAdArabhya catasro rAtrIzca varjayet / mitA. prApteH sakRdgamana niyamaparatayaitat zlokadvayaM RtugatarAtryaevaM gacchan triyaM kSAmAM maghAM mUlaM ca vrjyet| ntaranivRttiphalaM draSTavyam / mAnavaM tu 'RtukAlAbhigAmI sustha indau sakRtputraM lakSaNyaM janayetpumAn // syAditi vrate'rthe smaryamANaNinipratyayAntatvAnniyamaparata (1) kiMcAnyat-eva miti / kSAmA durbalA rogiNI vaa| yaiva vyAkhyeyam / zlokAntarAnusArAttu putrArthinaH sakRd vandhyetyanye, yathAha bhUgu:--'adhivinnAM tu yo bhAryAmu- gamana niyama iti vyAkhyAtam / etenaiva vAsiSThaM vyAkhyApeyAdaptau dvijaH / rakSaNArthamakAmazcet prAjApatyena tam / 'RtukAlAbhigAmI syAditi phalazrutezca 'Rtau zudhyati // iti / tatpunaH putrArthatvAdadhigamanasyAtrApra- gacchanniti smRtyantarAnusArAcca yugmAyAM rAtrau sakRditi saktameva / maghApauSNaM cetyante paThanti / tathA ca gaNitajJAH vyAkhyeyam / gautamIyaM tvanRtuparisaMkhyArtham 'RtAbupe* * apa. mitAgatam / yAditi kecit / RtAvanRtau vArthAdeva gamanaprAseH, (1) yAsmR.180 vizva.179; mitA.; apa.; vImi. | sUtrAntarArambhAcca-sarvatra vA pratiSiddhavarjamiti /
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH . 1081 tathA sUtradvayamapyanarthakaM syAd , arthAdeva viklppraapteH| yugmAyAmapi rAtrau zoNitAdhikyaM tadA stryeva bhavati tasmAt tadapi niyamArthameva vyAkhyeyam / uttarasUtraM tvartha- puruSAkRtiH / ayugmAyAmapi zukrAdhikye pumAneva prAptamevAnRtau gamanavikalpamanUdya pratiSiddhavarjamityevama- bhavati snyaakRtiH| kAlasya nimittatvAt / zukrartham / ayaM tvatra saMpradAyaH-RtAvajAtaputraH sakRdaga- | zoNitayozcopAdAnakAraNatvena prAbalyAt / tasmAtkSAmA cchan pratyavaiti / jAtaputrasya tvagamane'pyadoSaH / tathA kartavyA / maghAmUlanakSatra varjayet / candre caikAdazAdicAhuH-'jyeSTha eva tu putraH syAt kAmajAnitarAn viduH zubhasthAnagate cakArAtpunakSatrazubhayogalagrAdisaMpattau iti / yAvadbhAya caikaikaputrAnutpAdane prtyvaayH| tadape- sakRdekasyAM rAtrau na dvistriA / tato lakSaNairyuktaM putraM kSayaiva putrotpAdana vidhAnAt / asavarNAsu tu jAtaputrasya | janayati / pumaanprtihtpuNstvH| mitA. yAthAkAmyaM, smRtyantarAt-'kRtadAro'varAn dArAn yathAkAmI bhavedvA'pi strINAM varamanusmaran / bhikSitvA yo'dhigcchti|rtimaatrN phalaM tasya dravyadAtustu svadAraniratazcaiva striyo rakSyA yataH smRtaaH|| sNttiH||' iti / avarazabdo'yamasavarNAbhiprAyaH, savarNa- (1) evaM tAvahatau gamanavidhimuktvA'thedAnImarthaprAptayaiva kRtadAratvAt / yathA caitadevaM tathoktaM praak| jAtakarNa- tvAd gamanasyAniyame prApta Aha -yAthAkAmIti / zvAha-'savarNayA kRtadAro nAnyAmicchet saMtAna- apizabdasya kramabhedena yojanA-yAthAkAmyapi vA syAnyagAmitvAditi / nAryutpAdane tu vikalpaH, rAtri- bhavet / strIvat kAmo yasya sa yAthAkAmI, vacanAbhAve'pi dvayasya manunoktatvAt / atra ca sakRt shruteH| anRtau yadRcchayA gamanasya prAptatvAt / yadvA yAthAkAmyapi vA tu strIkAmAdeva gamanaM, 'sarvatra ve'ti sUtrArambhAt / RtA- yAthAkAmyeva syAdityavadhAraNArtho vAzabdaH / kasmAt / vayuktakAlAtirekeNAnatutulyatvAt rUpanurodhenaiva gamana- | strINAM varamanusmaran / 'api naH zvo vijaniSyamANAH miti sthitiH / nanvRtAvapi strIkAmAdeva gamanaM yuktaM, patibhiH, saha zayIrannityAdivAkyaM sUcayati / strIkAmAkAmAtmatAniSedhAt / mantravarNAcca--'uto tasmai tanvaM danRtAvapi gacchediti shlokaarthH| kiJca svadAranira visale jAyeva patya uzatI suvAsAH' iti / apyekasmai | syAt / kutaH / striyo rakSyA yataH smRtAH / uktametatvAgvisandhamAtmAnamarpayati jAyeva patye uzatI kAmaya- bhartavyAzca surakSitA iti / rakSA ca strINAM svadAramAnA suvAsAH RtukAleSviti strIkAmAdeva gamanapravRtti niratatvameva paramArthatvena / na tu tADanAdikA / tayA darzayati / naivam / ubhayaniyamadyotanArtho'yaM mantravarNa tAsAmanartho'pi saMbhAvyeta / tathAca laukikAH 'pAJcAlaiti / vizeSeNa putrotpAdanacodanA strIpuMsayoryataH, strISu mArdavamiti paThanti / cakAra evakArazca pAdapUratathAca dvayorapyagamane pratyavAyAmnAnam / tathA cAha NArtho / yadvotkRSya striyo rakSyA eva yataH smRtA iti baudhAyana:-'RtumatI tu yo bhAryA saMnidhau nopgcchti| yojyam / rakSaNavidhinaiva svadAraniratatva niyamAnna vidhyatasyA rajasi taM mAsaM pitarastasya sherte|' striyo'pi, ntraapekssetybhipraayH| tathA ca vasiSThaH-'yA syAdanati'bhartuH pratinivezena yA bhAryA skandayedRtum / tAM | cAreNa ratiH sA dharmasaMzritA' iti / manurapyAha-svAM grAmamadhye vikhyApya bhUNaghnIM nirdhamed gRhAt // ' iti / prasUtiM caritraM ca kulamAtmAnameva c| svaM ca dharma prayatnena tasmAdRtau na strIkAmAdeva gamanaM yuktam ityeSA dik| jAyAM rakSan hi rakSati // ' iti / 'prasUtirakSaNamasaMkaro vizva.1179 / dharmaH' iti ca gautmH| tena rakSaNArtha varazrateranRtAvapi (2) evamuktena prakAreNa striyaM gacchan kSAmAM strIkAmAdagacchato doSa itynvdym| vizva.1680 gacchet / kSAmatA ca tasminkAle rajasvalAvratenaiva (2) evamRtau niyamamuktvA idAnImanRtau niyamamAhabhavati / atha cenna bhavati tadA kartavyA kSAmatA * apa. mitAvadbhAvaH / putrotpattyartha alpAsnidhabhojanAdinA / 'pumAnpuMso'dhike (1) yAsmR.181; vizva.180 yathA (yAthA); mitA.; zukre strI bhavatyadhike striyaH' iti vacanAt / yadA | apa.; vImi.
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yathAkAmIti / bhAyA icchAnatikrameNa pravRtti- ityatra hi yadRcchayA zvAdiSu zazAdiSu ca bhakSaNaM prApta : rasyAstIti yathAkAmI bhavet / vAzabdo niyamAntara- punaH zazAdiSu zrayamANaM zvAdibhyo nivartata iti| . parigrahArthaH / na pUrvani manivRtyarthaH / strINAM varamindra- kiM punaratra yuktaM, parisaMkhyetyAha / tathAhi kRtadAradattamanusmaran 'bhavatInAM kAmavihantA pAtakI syAdi'ti / saMgrahasya svecchayaivartI gamanaM prAptamiti na vidherayaM viSayaH yathA 'tA abruvan varaM vRNImahai, RtviyAt prajAM vindA- nApi niyamasya / gRhyasmRtivirodhAt / evaM hi smaranti mahai, kAmamA vijanitoH saMbhavAmeti / tasmAdRtviyAt gRhykaaraaH| 'dArasaMgrahAnantaraM trirAtraM dvAdazarAtra saMva. striyaH prajA vindante kAmamAvijanitoH saMbhavanti vAre- tsaraM vA brahmacArI syAditi / tatra dvAdazarAtrAtsaMvavRtaM tAsAmiti / tsarAdvA pUrvameva RtusaMbhave Rtau gacchedeveti niyamAd ___ api ca svadAreSveva nirataH nitarAM ratastanmanasko brahmacaryasmaraNaM bAdhyeta / api ca prApte bhAvArthe vacanaM bhavedityanuSajate / evakAreNa syantaragamanaM nivartayati, vizeSaNaparaM yukta, prAptaM catauM bhAryAgamanamicchayaivAto prAyazcittasmaraNAt / ubhayatrApi dRSTaprayojanamAha- yadi gacchedRtAveveti vcnvyktiyuktaa| kiM ca naiya'striyo rakSyA yataH smRtA' iti / yasmAstriyo rakSyAH mikAtputrotpattividhereva Rtau gamanaM nityaprAptameveti smRtA uktaaH| 'kartavyAzca surakSitA' iti / tatra surakSitatvaM Rtau gacchedeveti niyamo'narthakaH syAt / .. yathAkAmitvena syantarAgamanena ca bhavatIti, atrAha niyame cAdRSTaM kalpanIyam / kiM ca / Rtau gantavyatasminyugmAsu saMvizediti / kimayaM vidhiniyamaH pari- meveti niyame asaMnihitasya vyAdhyAdinA asamartha. saMkhyA vA / ucyate / na tAvadvidhiH prAptArthatvAt / nApi | syAnicchozcAzakyo'rtha upadiSTaH syAt / vidhyanuvAdaparisaMkhyA dosstrysmaaskteH| ato niyama pratipedire virodhazca niyame / tathA 'hi ekaH zabdaH skRducrit'nyaayvidH| kaH punareSAM bhedaH? atyantAprAptaprApaNaM | stamevArtha pakSe anuvadati pakSe'nuvidhatte ce'ti / tsmaavidhiH| yathA 'agnihotraM juhuyAt' 'aSTakAH kartavyA' iti| dRtAveva gacchennAnyatreti parisaMkhyaiva yuktA / tadidaM pakSe prAptasyAprAptapakSAntaraprApaNaM niymH| yathA 'same deze bhArucivizvarUpAdayo nAnumanyante / ato niyama eva yajete'ti / 'darzapUrNamAsAbhyAM yajete'ti yAgaH kartavya- yuktH| pakSe svArthavidhisaMbhavAt agamane doSazravatayA vihitH| sa ca dezamantareNa kartumazakya ityarthAddezaH NAcca / 'RtusnAtAM tu yo bhAryA saMnidhau nopagacchati / prAptaH / sa ca samo viSamazceti dvividhaH / yadA yajamAnaH ghorAyAM bhraNahatyAyAM yujyate nAtra sNshyH|| iti / 'same yiyakSyate tadA same yajeteti vacanamudAste, svArthasya / | na ca vidhyanuvAdavirodhaH anuvAdAbhAvAdvidhyarthaprAptatvAt / yadA tu viSame deze yiyazyate tadA same tvAcca vacanasya / tatra hi vidhyanuvAdavirodhaH yatra vidheyajeteti svArtha vidhatte, svArthasya tadAnImaprAptatvAt / yAvadhitayA tadevAnuvaditavyam , aprAptatayA'nyoddezena viSamadeza nivRttistvArthikI coditadezenaiva yAganiSpatteH, vidhAtavyaM ca / yathA vAjapeyAdhikaraNapUrvapakSe 'vAjaacoditadezopAdAnena yathAzAstraM yAgo nAnuSThitaH | peyena svArAjyakAmo yajete'ti vAjapeyalakSaNaguNasyAditi / tathA 'prAGmukho'nnAni bhuJjIte'ti / idamapi vidhAnAvadhitvena yaago'nuvditvyH| sa eva svArAjyasmArtamudAharaNaM pUrveNa vyAkhyAtam / lakSaNaphaloddezena vidhAtavyazceti / : ekasyAnekatra prAptasyAnyato nivRttyarthamekatra punarvacanaM na cAnuvAdeneha kRtyamasti / yatta niyame dRSTa kalpyaparisaMkhyA / tadyathA / 'imAmagRbhNabazanAmRtasyetyazvA- | mityuktaM tatparisaMkhyAyAmapi samAnam / anRtau gacchato bhidhAnImAdatte' ityayaM mantraH svasAmarthyAdazvAbhidhAnyA | doSakalpanAt / gardabhAbhidhAnyAzca razanAyA grahaNe viniyuktaH 'puna- yattu naiyamika putrotpAdana vidhyAkSepeNaiva Rtau nityarazvAbhidhAnImAdatta' ityanenAzvAbhidhAnyAM viniyujyamAno | gamanaprAptena niyama iti tadasat / sa evAyaM naiyamikagardabhAbhidhAnyA nivartate / yathA 'paJca paJcanakhA bhakSyA'. putrotpAdanavidhiH / syAnmatam / 'evaM gacchan pshcaat|
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1083 striyaM kSAmAM lakSaNyaM putraM janayediti stryabhi- strItaH, striyaH sevyA iti ca sthitam / tasmAdeva gamanAtiriktaH putrotpAdanavidhiriti / tanna / gamanakaraNi- / kAraNAt-bhartabhrAviti / sarvopakArakatvAt saMtAnasya kAyA bhAvanAyA eva putrotpattikarmatA pradRzyate / evaM strINAM ca tatkAraNatvAt sarveH pUjyA iti / na gacchan lakSaNyaM putraM janayedityanena yathA 'agnihotraM mUlAntarApekSA / jJAtizabdo mAtulAdyarthaH / cazabdaH juhvan svarga bhAvayediti / na cAsaMnihitAderazakyArtha- sNkhyaadyrthH| vizva.1481 vidhiprasaGgaH / saMnihitazaktayorevopadezAta 'RtusnAtAM (2) kiM ca / bhartRprabhRtimiH pUrvoktAH sAdhvyaH tu yo bhAryA saMnidhau nopagacchatI'ti / 'yaH svadArA striyo yathAzaktyalaGkAravasanabhojanapuSpAdibhiH saMmAnanRtusnAtAnsvasthaH sannoSagacchatIti vizeSopAdAnAt / nIyAH / yasmAttAH pUjitAH dharmArthakAmAnsaMvardhayanti / anicchanivRttistu niyamavidhAnAdeva / na ca vizeSaNa mitA. paratA'pi / pakSe bhAvArtha vidhisaMbhavAt / nApi gRhyasmRti. (3) atra bhartRvyatiriktaiH pUjanaM tUtsavaviSaye draSTavyam / smRca.243 virodhaH / saMvatsarAtpUrvameva Rtudarzane saMvizato na brahma. caryaskhalanadoSo yathA shraaddhaadissu| 'dohadasyApradAnena garbho doSamavApnuyAt / ... vairUpyaM maraNaM vApi tasmAtkArya priyaM striyAH || - tasmAtsvArthahAniparArthakalpanAprAptabAdhalakSaNadoSatraya rakSaNavidhau strINAM gurvadhInatvavidhiH vatI parisaMkhyA na yuktA / evaM 'paJca paJcanakhA bhakSyA' rakSetkanyAM pitA vinnAM patiH putrAstu vaardhke| ityatra yadyapi zazAdiSu bhakSaNasya pakSe prAptarniyamaH abhAve jJAtayasteSAM na svAtantryaM kacitstriyAH / / zazAdiSu, zvAdiSu ca prApteH parisaMkhyetyubhayasaMbhavaH / (1) yadA punaretAnyaniyamAt strIsvAbhAvyAt sarvatathA'pi niyamapakSe zazAdyabhakSaNe doSaprasaMgaH, zvAdi jJAtipUjyatvAd vA svayaM nAnutiSThet , tadA ka enAmanubhakSaNe cAdoSaprasaMgena prAyazcittasmRtivirodha iti pari | SThApayet / yadA vA proSito bhartA vipanno'nutpanno vA, saMkhyaivAzritA / etena 'sAyaMprAtardvijAtInAmazanaM smRti tadA ko'syAH pAlaka ityata aah-rkssediti| kAle noditami'tyatrApi niyamo vyAkhyAtaH / 'nAntarA bhojanaM karmaNi vaa| tathAcAha manu:-'nAsti strINAM pRthakuryAditi ca punaruktaM syAtparisaMkhyAyAm / evaM ca gyajJo na vrataM nApyupoSitam / patiM zuzrUSate yena tena niyame sati RtAvRtAviti vIpsA labhyate, 'nimittAvRtau svarge mahIyate // iti karmaNyapi pAratantryaM darzayati / naimittikamapyAvartate' iti nyAyAt / 'yathAkAmI bhavedi' vizva.1184 tyayamapi niyama eva / amRtAvapi strIkAmanAyAM satyAM (2) kiM ca / pANigrahaNAtprAk pitA kanyAmakAryastriyamAbharamayadavAta / 'RtAvupayAtsavatra vA prAtaSiddha karaNAdrakSet / tata Urdhva bhartA / tadabhAve putrAH vRddhavarjami'tyetadapi gautamIyaM sUtradvayaM niyamaparameva / RtA bhAve / teSAmuktAnAmabhAve jnyaatyH| jJAtInAmabhAve raajaa| cupeyAdanatAvapi strIkAmanAyAM satyAM pratiSiddhavarjabhupeyA 'pakSadvayAvasAne tu rAjA bhartA prabhuH striyAH' iti vacadevetyalamatiprasaMgena / *mitA. 4 vyAkhyAsaMgrahaH prAyazcittakANDe saMgrahISyate / / rakSaNavidhau strIlAla navidhiH (1) yAsmR 379; vishv.1|69 doha (doha); mitA.; bhartRbhrAtRpitRjJAtizvazrUzvazuradevaraiH / ap.3|78; vyaka.131 vira.418; ratna.134; vImi. bandhubhizca striyaH pUjyA bhUSaNAcchAdanAzanaiH / setu.283 pyaM mara (pyakara) vApi (cApi); vibha.10. (1) yasmAcca lokAnantyadivaprAptiH putrapautraprapautrikA (2) yAsmR.185, vizva. trA (tra) ste (stve) na svAtantryaM (svAtantryaM na)mitA. apa. trA (tra); vyaka.128 * apa. mitAgatam / na svAtantryaM (svAtantryaM na); vira.410; vici.189 stu (1) yAsmR.1182; vizva.1481; mitA.; apa.; vyaka. (zca); vImi. vyakavat ; byapra.406 apavat ; vyau.140% 131; smRca.243; vira.418; vImi. vibha.10 mahA vyama.50; setu.281 apavat, vibha.2 apavat ; samu.120 bhArate ityuktam ; samu.121. apavat ; vivya.56.
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1084 vyavahArakANDama nAt / ataH kvacidapi strINAM naiva svAtantryam / mitA. | 'vizIlaH kAmavRtto vA guNairvA parivarjitaH / upacaryaH (3) vinAM vivAhitAm / vyaka.128 | striyA sAdhyA satataM devavat patiH // ' iti / yadA 'pitRmAtRsutabhrAtRzvazrUzvazuramAtulaiH / punarmahApAtakadoSAdyavahArAyogyo bhartA syAt , tadA hInA na syAdvinA bharnA garhaNIyA'nyathA bhvet|| kim / tadApyA zuddhaH sNprtiikssyH| abhividhAvAG drssttvyH| (1) nanvevaM sati strINAmadoSaH, pitrAdInAM rakSaNo- apezvotkRSya yojanA / mahApAtakadUSito'pItyarthaH / padezAt / yadvA'nyarakSakAsaMnidhAne yadyutpannarakSaka vipattiH, tatazca tatsamAdau prAgapi zuddherna tyAjyaH / saMzabdAcca tadA kAmacAritApi strINAM prasajyeta / manda ! maivaM-pitR- brahmacAriNyA tatparayA ca pratIkSitavyaH / sarvathA strIbhimAtriti / bhartRzabdo'yaM rakSakamAtra vrtte| mAtrAdivacanA- bhartA jIvan mRto vA na tyAjya iti prakaraNArthaH / danyAmapi striyaM vRddhAM kAJcidupAsIta / na tu svatantrA tathAca vyAsaH-'bhatrekadevatA nAryaH' iti| vizva.1176 syAt / yatra vA kazcit pAlayitA, tatra yAyAt / (2) strIdharmAnAha-strIbhiriti / strIbhiH sadA gahaNIyAnyathA bhavet / asmin loke / pretya ca naraka- bhartRvacanaM kAryam / yasmAdayameva para utkRSTo dharmaH pAtaH / asmAdeva garvAnumAnAt / vizva.1485 strINAM svargahetutvAt / yadA tu mahApAtakadUSitastadA (2) kiM ca / bharnA vinA bhartRrahitA pitrAdirahitA AzuddheH saMpratIkSyaH / na tatpAratantryam / uttarakAlaM tu vA na syAt / yasmAttadrahitA gahaNIyA nindyA bhavet / pUrvavadeva tatpAratantryam / mitA. etacca brahmacaryapakSe / 'bhartari prete brahmacarya tadanvArohaNaM (3) bhAryAbhirbhavacaso'rthaH kaaryH| tatkaraNaM dRSTa. veti viSNusmaraNAt / anvArohaNe mahAnabhyudayaH / mitA. prayojanAyopayogatAM sAdhayati, svayaM dharmazca bhavati / na (3) bhartAraM vinA vartamAnA pitrAdInAmanyatamena cAnyaiH strIdhamaistulyo'yam / yena tairvikalpeta / kiM tu rahitA na syAt / yadi syAcchiSTagahaNIyA bhavet / tata utkRSTastenaitadanurodhenaivAnyadharmakaraNam / ata eva pUrveNa vAkyena pitrAdibhiH strIrakSA kAryetyuktam / anena tadvirodhino'dharmAniSedhati manu:-'nAsti strINAM pRthabharturasaMnidhau pitrAdirahitA strI na bhavediti vidhiiyte| gyajJo na vrataM nApyupoSitam / patiM zuzraSate yattu tena apa. svarge mhiiyte.||' iti / bhartRzuzrUSaNenAviruddhaM vratAdi strIdharmAH / pativratAvRttam / patyanujJayA kAryam / yadAha zaGkha-'kAmaM bharturanujJayA strIbhirbhartRvacaH kAryameSa dharmaH paraH striyAH / vratopavAsAdInAmArambhaH' iti / etadaproSitabhartRkAAzuddheH saMpratIkSyo hi mahApAtakadUSitaH / / viSayam / yataH proSitabhartakAM viSNudharmeSu striyamadhikRtya (1) bhartA tu doSavAnmadhye tyAjyaH, tAdRzasyaiva ___--'bhartaryevaM pravasite tyaktavyA patinA zubhA / kurvItAcAjJA'nanyaparAbhiranuSTheyA, yasmAt--strIbhiriti / arAdhanaM nArI upavAsAdinA hotA iti shrtaadidRshyte| doSavato'pi bhatuHstrAbhivacanamavikalpamAnAbhiH kAryam / shubhaa'skhlitcritraa| A zuddheriti / patizcenmahAeSa strINAM paro dhrmH| avadhAraNArtho vA prshbdH| pAtakI tadA prAyazcittApavarga yAvatpratIkSyaH / mahApAtakaepa eva dharmaH / nAnyo dharma ityarthaH / tathAca manuH-- yukto na zuzraSya ityarthaH / etacca vivAhottarakAla * apa, mitaavdbhaavH| bhartuH pAtitye sati draSTavyam / vivAhAtpUrva patitenoDhA- (1) yAsmR.1186, vishv.185| mitA, apa. smRca. 'pi na bhAryA zAstrIyodvAhAbhAvAt / apa. 249; byaka.133; vira.427; vImi. vibha.24; (4) patitasya tu pAtityApagamaparyantaM bhAryayA'sau samu.123. / (2) yAsmR.177, vizva.1176 hi ('pi); mitA.: patiH zuzrUSaNArthe pratIkSyaH ityAha yAjJavalkyaH -A zu. apa.; byaka.135 para: (paraM); smRca.251 utta.:252 rtRva / heriti / patitAvasthAyAM patirna zuzrUSya ityArthiko'rthaH (turva) pU.; ratna.135; vImiH; vyama.108 vitA.823 prtyetvyH| duHzIlAdistu patirna dauzIlyAdyapagamautta.; samu.124 kokAoM vyatyAsena pahito. paryantaM prtiikssyH| smRca.251
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ khIpuMdhAH 'saMyatopaskarA dakSA hRSTA vyypraangmukhii| priyahitam / patyuH priyahitaM patipriyahitaM tasmin yuktA kuryAcchuzurayoH pAdavandanaM bhartRtatparA // niratA / svAcArA zobhana AcAro yasyAH sA tthoktaa| (1) evaM sarvaiH paripUjyamAnA na garvitA vyayazIlA | zobhanazvAcAro dArzataH shkren--naanuktvetyaadiinaa| ca syAt / kiM tarhi-saMyatopaskareti / ca syAditi vijitendriyA vijitAni saMyamitAni indriyANi zrotrAzeSaH / vizva.1182 dIni vAgAdIni ca manaHsahitAni yayA saa| iha loke (2) tayA punaH samarpitagRhavyApArayA kiMbhUtayA bhavi- kIrti prakhyAti paraloke cottamAM gatiM prApnoti / ayaM ca tavyamityAha-saMyatopaskareti / saMyataH svasthAna sakala eva strIdharmo vivAhAdUrdhva veditavyaH / 'prAgupananivezitaH upaskaro gRhopakaraNavargo yayA sA tathoktA / yanAtkAmacArakAmavAdakAmabhakSAH' iti smaraNAt / yatholUkhalamusalazUrpAdeH kaNDanasthAne, dRSadupalayora 'vaivAhiko vidhiH strINAmaupanAyanikaH smRtaH' iti ca / viyogena peSaNasthAna ityAdi / dakSA gRhvyaapaarkushlaa| mitA. hRSTA sadaiva prhsitaannaa| vyayaparAGmukhI na vyaya (3) priyaM ca hitaM ca priyhite| yA patyuH priyshiilaa| syAditi sarvatra shessH| kiM ca / zvazrUzca hitayorudyaktoktastrIdharmacAriNI saMyatendriyA ca sA'tra zvazurazca shvshurau| zvazuraH zvazvA' ityekazeSaH / tayoH pAda loke kIrtimatI bhavati / pretya ca sarvotkRSTAM lokagativandanaM nityaM kuryAt / zvazuragrahaNaM mAnyAntaropalakSaNA mavApnoti / samanantarasukhadaM karma priyam / pariNatirtham / bhartRtatparA bhartRvazavartinI satI pUrvoktaM kuryAt / sukhadaM hitam / apa. mitA. patilokaM na sA yAti brAhmaNI yA surAM pibet / patipriyahite yuktA svAcArA vAjata svAcArA vijitendriyaa| ihaiva sA zunI gRdhrI sUkarI copjaayte|| seha kIrtimavApnoti pretya cAnuttamAM gatim // proSitabhartRkAvRttam . (1) vRttavatyA agnihotreNa dAha ityuktam / kiM krIDAM zarIrasaMskAraM samAjotsavadarzanama punastallakSaNAmityata Aha-patipriyahita iti / etad hAsyaM paragRhe yAnaM tyajet proSitabha vRttavatyA lakSaNam / priyahite yuktA na rAmaNIyaka- (1) idaM cAnyat--krIDAzarIreti / tathA cAha prdhaanaa| sAdhvAcArA kAmAdyanabhibhUtA ca yA, saivehAsma- manu:-'pAnaM durjanasaMsargaH patyA ca viraho'Tanam / svapnodarzane kIrti yajJAdhikAra prApnoti prAkAzyAt kIrtanAda 'nyagehavAsazca nArIsaMdUSaNAni SaT // iti / vizva.183 vA / prakaraNAnugrahAcca kIrtiradhikAraH, yajJo vA / pretya (2) bhartRsaMnidhAvuktam / proSite bhartari tayA kiM kartacAnuttamAM gatimiti / nAsyA uttamA anyA gati- vyamityata Aha-krIDAmiti / dezAntaragatabhartakA, krIDAM rastItyanuttamA jJAnakarmasamuccayagamyA bhartasAyujya- kandukAdibhiH, zarIrasaMskAramudvartanAdibhiH, samAjo janalakSaNA, tAM prApnotIti vyaakhyeym| vizva.1188 samUhaH utsavo vivAhAdiH tayordarzanaM, hAsyaM vijambhaNaM (2) kiM c| priyamanavadyatvena manaso'nakalama... paragRhe gamanam / tyajediti pratyekaM saMbadhyate / +mitA. AyatyAM yaccheyaskaraM taddhitam / priyaM ca taddhitaM ca ___* vyAkhyAsaMgrahaH prAyazcittakANDe saMgrahISyate / + apa. mitaavdbhaavH| - (1) yAsmR.183; vizva.1182; mitA.; apa.; (1) yaasmR.3|256, vishv.3|250 copa (vopa);mitA. vyaka.133; vira.427, vImi.; setu.286 parAGmukhI | apa.; vyaka.136; smRca.250; vira.438 copa (caiva); (vivarjitA); vibha.17. vImi.; vibha.23; samu.124. (3) yAsmR.187; vishv.1|88 viji (saMya); mitA. (2) yAsmR.184; vizva.183 DaoN (DA) skAraM (skAra) apa, viji (saMya) se (i); vira. 436 priyahi (priyA hi) hAsyaM (hAsaM) gRhe (gRha); mitA. apa.DAM (DA); vyaka.136 . se (i3 vImi.apavata; vibha.17; samu. 124 se (i). pUrvArdhaH vizvavat vira.438 vImi. vibha.23.
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1086 vyabahArakANDam strItyAgavicAraH, adhivedanavicArazca tAdhikArAM malinAM piNDamAtropajIvinIm / paribhUtAmadhaHzayyAM vAsayedvyabhicAriNIm // (1) yadA punarbrAhmaNyapyevaM kuryAt tadA tAM tadrakSaNAdhikRtaH - hRtAdhikArAmiti / evaM tAvat saMtAnapari aast niyogAnadhikArAt pravartamAnA vyabhicAriNyeva / tAmevamapanItagRhAdhipatyAM kucelAM varopanItasaMskArarahitAM prAsamAtrabhaktAM sarvathA paribhUtAM sthaNDilazAyinIM vAsayet / etadeva prAyazcittaM na vakSyamANaM, zAstravyAmohAt pravRtteralpadoSatA yataH / smRtyantarAccaitat saMvatsaraprAyazcittam / vizva. 170 (2) vyabhicAriNIM pratyAha - hRtAdhikArAmiti / yA vyabhicarati tAM hRtAdhikArAM bhRtyabharaNAdyadhikArarahitAm / malinAM aJjanAbhyaJjana zubhravastrAbharaNazUnyAm / piNDa mAtropajIvinIM prANayAtrAmAtra bhojanAm / dhikkArAdibhiH paribhUtAM bhUtalazAyinIM svavezmanyeva vAsayet / vairAgyajananArthe na punaH zuddhayartham / 'yatpuMsaH paradAreSu taccainAM cArayedvratamiti pRthakprAyazcittopadezAt / mitA. (3) hRtAdhikArAM zrautasmArtAdikarmaNi nivRsAdhi smRca. 242 somaH zaucaM dadAvAsAM gandharvazva zubhAM giram / pAvakaH sarvamedhyatvaM medhyA vai yoSito hyataH // kArAm / | (1) athavA, yadi striyaH svAtantryAdanyamAzrayeyustato doSabhAginyaH syuH / yadA punardhana lobhAyAmohAd vA bandhubhirniyujyante, tadA teSAmeva doSaH prAyazcittaM ca / na tu strINAm / ataH striyo nirdoSAH / kintu -- soma iti / vaizabdo'vadhAraNArthaH / yasmAt somAdibhirAsAM zaucaM manovAkkAya lakSaNaM dattaM tasmAnnirdoSA evaitAH / (1) yAsmR. 1 / 70; vizva. 1 70; meghA. 9195 ( = ); mitA; apa. 170 : 2 136 (=) prathamapAdaH ; vyaka. 133; smRca. 242 ribhU (tina); vira. 426; vImi ; vyapra. 503; vibha. 16; samu. 121 nAM (nIM). (2) yAsmR. 1 / 71; vizva. 1 71 dAvAsAM (dau strINAM ) yataH (matA:); mitA.; apa. dAvAsAM (dau strINAM ); smRca. 243 apavat; vIbhi. dAvAsAM (dau tAsAM ) vaizca (rvAzca); vibha.17 dAvAsAM (dau tAsAM); samu. 121 apavat. puMsAmeva niyogakartRRNAM doSa ityabhiprAyaH / anena niyogakartRRNAmapi prAyazcittamastItyuktaM, na tu strINAM niSiddhaM, pUrva zlokAnarthakyaprasaGgAt / svAtantryAd vyabhi cAre vA tad draSTavyam / niyoge tu pAratantryAt striyo nirdoSAH / vizva. 171 (2) tasyA alpaprAyazcittArthavAdamAha - soma iti / pariNayanAtpUrva somagandharvavahnayaH strIrbhuktvA yathAkramaM tAsAM zauca madhuravacanasarvamedhyatvAni dattavantaH / tasmAstriyaH sarvatra sparzanAliGganAdiSu medhyAH zuddhAH smRtAH / mitA. apa. (3) strIprazaMsAmAha - soma iti / (4) sarvamedhyatvaM sarvayajJArhatvamityarthaH / tadetatprazaMsAmAtram / / tena vipraduSTatvaM hRtAdhikAratvaM ca vyabhicAriNyA uktamaviruddham / smRca. 243 vyabhicArAdRtau zuddhirgarbhe tyAgo vidhIyate / garbhabhartRvathAdau ca tathA mahati pAtakai / (1) kka punaH strINAM doSaH / kva vA tyAgaH / ucyatevyabhicAraiti / strINAM doSo vyabhicArAd bhartuH / tatra coktaM prAyazcittaM hRtAdhikArAmityAdi / evamRtAvapi vyabhicAre na ced garbhasaMbhavaH zuddhirastyevetyabhiprAyaH / garbhotpattau tyAga eva / vidhIyata iti vicikitsAnivRtyartham / tathA garbhavadhe bhartRvardhe mahApAtakasaMbaddhe ca brahmahatyAdau / tyAga ityanuSaGgaH / garbhavavazva saubhAgyadarpAdinA Rtuskandanam / tathAca baudhAyanaH - - ' bhartuH pratinivezena yA bhAryA skandayeDatum / tAM grAmamadhye vikhyApya bhrUNaghnIM nirdhameda gRhAt // ' iti / bhartRvazva vAcanikaH / anyatra mahApAtakavacanAdeva siddhatvAt / tathA cAha gArgya: -- 'patitAH striyastyAjyAH bhartavadhapratijJAyAM ce'ti / kSatriyAdiviSayo vA'yaM garbhabhartRvadho yojyaH / ato'nyatra mahatyapi doSe na tyAjyAH / vizva. 1 / 72 (1) yAsmR. 1 / 72; vizva. 1 / 72 rAdRtau (ra Rtau vadhAdau ca (vadhe cAsAM); mitA.; apa. vizvavat; vyaka. 132 vadhAdau ca (vadhe tAsAM); smRca.246 garbha... ...ca (garbhe bhartRva tAsAM) prathamapAdaM vinA vImi ; vibha. 163 samu. 122 vyakavat prathamapAdaM vinA.
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) na ca tasyAstarhi doSo nAstItyAzaGkanIyamityAha vyabhicArAdRtAviti / aprakAzitAnmanovyabhicArAt puruSAntarasaMbhogasaMkalpAt yadapuNyaM tasya Rtau rajodarzane zuddhiH / zUdrakRte tu garbhe tyAgaH / 'brAhmaNakSatriyavizAM bhAryAH zUdreNa saMgatAH / aprajAtA vizuddhayanti prAya zcittena netraaH||' iti smaraNAt / tathA garbhavadhe bhartRvadhe mahApAtake ca brahmahatyAdau, AdigrahaNAcchiSyAdigamane ca tyAgaH / ' catasrastu parityAjyAH ziSyagA gurugA ca yA / patighnI ca vizeSeNa juGgitopagatA ca yA // ' iti vyAsasmaraNAt / juGgitaH pratilomajazcarmakArAdiH / tyAgazvopabhogadharmakAryayoH na tu niSkAsanaM gRhAttasyAH / 'nirundhyAdekavezmanI'ti niyamAt / mitA. (3) vyabhicAre satyAsAM rajodarzane zuddhirbhavati / etacca mAnase vyabhicAre / yadAha manuH - 'rajasA strI manoduSTA' iti / tatazca rajodarzanAtprAgasaMvyavahAryA / saMvyavahArAya prAyazcittaM kArayitavyA / tasyAstyAgakAraNeSu mahApAtakeSu strIpuruSa sAdhAraNeSu (?), prAtisvikeSu tu striyAstyAgahetuSu ziSyagamanAdiSu sarvAtmanA tyAga iti / athavA'yamarthaH-vyabhicAre sati yadi rajodarzanAtmakamRtupravRttyA garbhAbhAvanizvaye zuddhiH, zuddhihetuH prAyazcittakriyA kAryA / garbhe tu vyabhicAranimitte vyabhicAriNyAstyAga eva na prAyazcittam / na kevalaM tasmin garbhe kiM tu svakIyasya yathAkathaMcidupAttasya garbhasya svabhartuzca vadhe tyAgo'bhihito na prAyazcittam / mahApAtake tu tyAgo'bhihito vizeSa iti / mahApAtakeSu strIpuruSasAdhAraNeSu satsu saMbhogasaMsparzasaMbhASaNa- |vedanAdyanuSThAnam | sahAdhikAraviSayastyAgaH kAryaH, na punargRddAnnirvAsanarUpaH / apa. surApI vyAdhitA dhUrtA vandhyA'rthaghnyapriyaMvadA / strIprazvAdhivettavyA puruSadveSiNI tathA // (1) kiM tarhi - surApIti / evamAdibhirdoSairadhivettavyA / na tyAjyetyarthaH / surAzabdena cAtra gaulImAdhdhyorgrahaNaM, mahApAtake tyAgopadezAt / kSatriyAdibhirapi niSiddhAM dharmAH - 1087 pivantyastyAjyAH / vyAdhitA asamAdheyakuSThAdirogagrastA / dhUrttI vaJcanazIlA / vandhyA prasiddhA / arthazabdastu dharmakAmayorapi grAhakaH / puruSArthaghnItyarthaH / apriyaMvadA prasiddhaiva / strIprasUH kevalastrIprajananI / puruSadveSiNI ratiparAGmukhI / adhivedanamuparipariNayanam / tadAsAmanubhASya doSaM kartavyaM, smRtyantarAt / 'duSTAM bhAryo jAyAM paribhASyAdhivedayediti / vizva. 173 (1) yAsmR. 1 73; vizva. 1 / 73 rtA (ta); mitA.; apa. vImi.; vibha. 15. bhya. kA. 137 (2) dvitIyapariNayane tUnAha - surApIti / surAM pibatIti surApI zUdrA'pi / 'patatyardha zarIrasya yasya bhAryA surAM pibediti sAmAnyena pratiSedhAt / vyAdhitA dIrgharogaH grastA / dhUrtA visaMvAdinI / vandhyA niSphalA / arthanI arthanAzinI / apriyaMvadA niSThurabhASiNI / strIprasUH strIjananI / puruSadveSiNI sarvatrAhitakAriNI / adhivettavyeti pratyekamabhisaMbadhyate / adhivedanaM bhAryAntarapari - mitA. grahaH / adhivinnA tu bhartavyA mahadeno'nyathA bhavet / yatrAnukUlyaM dampatyostrivargastatra vardhate // (1) nanvadhivedanamapi tyAga eva / anyopAdAne tayA kAryAbhAvAt / maivam adhivinneti / tuzabdo'pi - zabdArthaH / adhivinnApItyarthaH / yadvotkRSyAvadhAraNArthaH / bhartavyaiva nopagantavyetyarthaH / doSAparityAge ca tat / anyathA mahadenaH syAt / mahApAtakamityarthaH / kasmAt punarevamadhivedanAdyupadezaH / yasmAt----yatrAnukUlyamaikamatthaM jAyApatyoH / trivargo dharmArthakAmalakSaNastatra vRddhimupaiti / anyathA tu viparyayaH syAt / tasmAt sUktamadhivizva. 174 (2) kiM ca / sA'dhivinnA pUrvavadeva dAnamAnasatkArairbhartavyA / anyathA'bharaNe mahadapuNyaM vakSyamANoM daNDazca / na ca bharaNe sati kevalamapuNyaparihAraH yataH yatra dampatyorAnukUlyaM cittaikyaM tatra dharmArthakAmAnAM pratidinamabhivRddhizvaH / mitA. (3) svagRhe pitRgRhe vA vasantIti zeSaH / dharmArtha (1) yAsmR. 174 vizva. 1 / 74; mitA; apa; smRca 244 : 248 utta; vira.422 utta; vImi; vitA.) 823 utta.; vibha.15 pU. samu. 121 pU. 3123 ukta...
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 1088 kAmAstrivargaH / sa dampatyorAnukUlye saMpratipattau vardhate, atastadartha yatitavyamiti tAtparyArthaH / mokSo brahmajJasyaiva gRhasthasya na sarvasyetyabhiprAyeNoktaM- trivarga iti / apa. strINAmananyaparatvavidhi: mRte jIvati vA patyau yA nAnyamupagacchati / seha kIrtimavApnoti modate comayA saha / (1) kasmAtpunaradhivinnA bhartAraM parityajyAnyaM na samAzrayet / yasmAt-mRta iti / sahetyupamArthe / anupagame ca stutidarzanAdupagame doSAnumAnam / aihikaphalaM ca kIrtiH, AmuSmikaM svargAvAptiH / anyathA tu dvayavipayaH / tasmAdadhivinnayApi na bhartA tyAjyaH / vishv.1|75 (2) striyaM pratyAha-mRte jIvatIti / bhartari jIvati mRte vA yA cApalyAdanyaM puruSaM naivopagacchati seha loke vipulAM kIrtimavApnoti / umayA ca saha krIDati puNyamitA. prabhAvAt / (3) vAzabdaH samuccaye / atirohitamanyat / nityasyApi patyavyabhicArasyA''nuSaGgikaM phalametaducyate / patiriti bhAryA na vyabhicarediti manurAha - 'anyonyasyAvyabhIcAro bhavedAmaraNAntikaH / eSa dharmaH samAsena jJeyaH strIpuMsayoH paraH // ' iti / ubhayoravyabhicAravidhirnityaH / tadatikrame prAyazcittasmaraNAt / adhivedanakAraNAbhAve adhivedane vidhiH AjJAsaMpAdinIM dakSAM vIrasUM priyavAdinIm / tyajandApyastRtIyAMzamadravyo bharaNaM striyAH // adhivedanakAraNAbhAve adhivettAraM pratyAha - AjJAsaMpAdinImiti / AjJAsaMpAdinImAdezakAriNIm / dakSAM zIghrakAriNIm / vIrasUM putravatIm / priyavAdinIM madhurabhASiNIM, yastyajati adhivindati sa rAjJA svadhanasya (1) smR. 175; vizva . 1 / 75; mitA.; apa; vyaka 136; vImi. (2) yAsmR. 1 / 76 mitA. apa; vyaka. 132; smRca. 245 mA 474; ratna. 134; nRpra. 33 adravyo... striyAH (davyairAbharaNaiH striyAH); vImi vyapra. 4106 vyau. 142; yama. 1083 vita. 823 vibha. 15; samu. 122. apa. tRtIyAMzaM dApyaH / nirdhanastu bharaNaM grAsAcchAdanAdi mitA. dApyaH / punarbhUsvairiNIsvarUpam, niyogavidhizca akSatA ca kSatA caiva punarbhUH saMskRtA punaH / svairiNI yA patiM hitvA savarNa kAmataH zrayet // (1) kasmAt punarmRte bhartari na pANimAtradUSitAnyasmai punardIyate / yasmAt-akSateti / yathaiva kSatayoniH punarbhartRsaMyogAt punarbhUrbhavati / evamakSatayonirapi, avizeSAt / kasmAt punardAnam / smRtyantarAt / yathAha manuH - 'sA cedakSatayoniH syAt... punaH saMskAramarhati' iti / tat kAmataH pravRttau vizeSavidhAnaM, na kartavyatayopadezaH / tathA cAha manuH -- 'na vivAhavidhAvuktaM vidhavAvedanaM kvacit' iti / 'na dvitIyazca sAdhvInAM kvacid bhartI - dizyate' iti ca / tasmAnna punaHsaMskAra ityAcAryAbhi-. prAyaH / yadA punaH svayamevAnyaM savarNamutkRSTaM vA samAzrayet, tadA ko doSa iti / ucyate - svairiNIti / punarbhUH svairiNIti ca saMjJA dauSTayajJApanArthA / jIvantaM mRtaM vA yA bhartAraM tyaktvA svAtantryAt savarNamutkRSTavarNa vA samAzrayet sApi svairiNI / ataH svayamapi nAnya AzrayitavyaH / yat punaH zaGkhanoktaM - 'tisraH punarzvazcatasraH svairiNyaH' iti / tadanayordoMSTayaprapaJcanArthaM prAyazcittavivekArthaM vetyetannA tIvopayujyate / evaM vAsiSTha - mapi punarbhUlakSaNaM draSTavyam / sarvathA bhogye apyete nirNItatvAdupekSaNIye iti zlokArthaH / tathA ca vakSyati -- 'mRte jIvati vA patyAviti / vizva. 167 (2) 'ananya pUrvikAmi'tyatrAnanyapUrvA pariNeyoktA tatrAnyapUrvA kIdRzItyAha - akSateti / anyapUrvA dvividhA punarbhUH svairiNI ceti / punarbhUrapi dvividhAtA ca / tatra kSatA saMskArAtprAgeva puruSasaMbandhadUSitA / akSatA punaH saMskAradUSitA / yA punaH kaumAre patiM tyaktvA kAmataH savarNamAzrayati sA svairiNIti / mitA. (1) yAsmR. 1 / 67; vizva. 1 / 67 ca (vA) caiva ( vApi ); mitA; apa; vyaka. 139; vira. 452; mc.9|176; vImi ; vitA. 808 ( =).
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1089 kiM sakRdeva gamanam / na, adRSTArthatvaprasaGgAt / apatyArtha hyetadgamanam / atastu -- A garbhasaMbhavAditi / prAg garbhasaMbhUteH parityAgAt / tuzabdazcaivakArArthaH / yadvaivaM yojanA / nanvayaM niyogapakSo duzliSTaH, pAtakaprasaGgAt / na / aneneti / anena niyogavidhinA jAtaH kSetriNo bhrAtrAderaurasavat putro bhavatItyayaM vidhiH / nAtra vicikitsA kAryetyarthaH / na caivaMvRttaH patito bhavati / kathaM tarhi 'patitastvanyathA bhavediti / tadaniyuktervikArAdvA gacchannityabhiprAyaH / ayaM punaH paropakArAya pravRtterabhyudayabhAgityanavadyo niyogaH / atra codayanti-nAyaM niyogapakSaH zreyAn smRtyAcAravirodhAt / tathA cAha manuH - 'nAnyasmin vidhavA nArI niyoktavyA (3) yA kRtavivAhA satI kSatayonirakSatayonirvA kaumAreNa bhartrA bhartrantareNa vA yathAvidhi punaruhyate sA punarbhUH / yathA''ha manuH - 'sA cedakSatayoniH syAdgatapratyAgatA'pi vA / paunarbhavena bhartrA'sau punaH saMskAramarhati // asyArthaH--klItrapatitonmattAdipariNIteSu jIvatsvaduSTe vA bhartari mRte yamanyaM patiM vindate sa paunarbhavo bhartA / tena punarvaivAhika vidhisaMskRtA punarbhUH / yadvA klaivyAdi doSarahitaM poSaNAdisamartha kaumAraM patimutsRjyAnyaiH saha suratamAcarya punaH pUrvameva patiM parigRhNAti sA gatapratyAgatA kSatayonizca / sa ca bhartA paunarbhavaH / punarbhUdvayasya cAsya svarUpaM vasiSTha Aha- punarbhUryA kaumAraM bhartAramutsRjyAnyaiH saha caritvA punastasyaiva kuTumbamAvizati sA pUnarbhUrbhavati / yA vAklIbaM patitamunmattaM bhartAramutsR-dvijAtibhiH / anyasmin hi niyuJjAnA dharma hanyuH sanAtanam ||' iti / purAkalaM copanyasyopasaMhRtaM'tadAprabhRti yo mohAt pramItapatikAM striyam / niyojayatyapatyArthe taM vigarhanti saadhvH||' iti / ato nAsti niyogaH / tathA ca ziSTasamAcAraH / nanvayamapi smRtireva ' aputrAM gurvanujJAnAdityAdi / mAnave'pi -- 'devarAdvA sapiNDAdvA striyA samyaniyuktayA ityAdi / na ceyaM lobhAdimUleti zakyaM vaktum / sarvathA vikArapratiSedhAt / taduktaM -- ghRtAbhyakta iti / manunApi ca'vidhavAyAM niyuktastu ghRtAkto vAgyato nizi' iti / ato neyamapasmRtiH / atha zvazuradhanAdIcchayA lobha AzaGkayeta, tadapi 'prajepsitA'dhigantavyA saMta parikSaye' ityanenaiva nirastam / tathA coktaM- 'patitau = jyAnyaM patiM vindate / mRte vA sA punarbhUrbhavati / ' iti / tasmAtpunaH saMskRtatvaM punarbhUlakSaNam / yA patiM parityajya savarNamanyaM rAgato vivAhaM vinaivopabhogAyA zrayetsA svairiNI / svairiNIgrahaNaM tadvailakSaNyena punarbhUjJAnAya / tajjJApanaM ca paunarbhavasya bhartuH putrasya ca jJApanArtham / apa. aputrAM gurvanujJAto devaraH putrakAmyayA / sapiNDo vA sagotro vA ghRtAbhyakta RtAviyAt // 'A garbhasaMbhavAdgacchetpatitastvanyathA bhavet / anena vidhinA jAtaH kSetrajo'sya bhavetsutaH // (1) nanvevaM satyaputrasya maraNAt saMtatyucchedaprasaGgaH / astu / kA naH pIDA / athavA - aputrAmiti / ghRtA bhyaJjanavacanaM kAmapravRttinirodhArtham / tatazcAliGganAdi / bhavato gatvA niyuktAvapyanApadi' iti / vasiSThenApi - vaikArikatvAddUrApetam / RtugrahaNaM tvanyadA darzanAdyapi kathaM na syAdityevamartham / ' dhanalobhAnnAsti niyogaH' iti / ato nirdoSaH / zAstrAvizeSAttu pratiSedho vikalpAya bhavati / ato na virodhaH / anye tu prAgvivAhAduparate bhartari niyogAdhikAraM varNayanti / sAmAnyavizeSopasaMhRtinyAyAt / yathAhaH manuH - 'yasthA mriyeta kanyAyA vAcA satye kRte patiH / tAmanena vidhAnena nijo vindeta devara: ||' iti / tattu * vidhavAyAM niyuktastvityanenaitra nirastam / nanu ca sApi vidhaveti zakyaM vaktum / na / smRtyantaravirodhAt / yathAha vasiSThaH -- ' preta patnI SaNmAsaM vratacAriNItyupakramya 'pitrA bhrAtrA vA niyogaM kArayedityAdi / nanvanU (1) yAsmR. 11686 vizva . 1 68 to (nAd); mitA. apa.; vyaka. 1386 vira. 447; maca. 959; vyapra. 470; baal.2|127; vibha.29. (2) yaasmR.1|69; vizva. 1 / 69 trajo'sya (triNaH sa ); mittA.; apa.jo'sya (jaH sa); vyaka. 138 jo'sya (jastu ); vira.447 stva (zvA) jo'sya (jastu); maca. 9/59 pU. vImi jossya (kasya); vyapra. 470; bAla . 2 / 127; vibha. 29.
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ . vyavahArakANDam hApi prete patyo pretapalyeva / maivam / na hi prAgvivAhAt bhavantIti jJAyate / tathA 'yasmai mAM pitA dadyAd naivAhaM patnIzabdapravRttiriti / evaM hi bhagavataH pANineH smaraNaM taM jIvantaM hAsyAmIti jIvannahAnavacanAcca mRte bhartari --'patyunoM yajJasaMyoge' iti / ato'satkalpanaM, upa-niyogo'stIti jJAyate / 'ko vAM zayutrA vidhaveva devaraM kamopasaMhArAt / kathaM tarhi 'yasyA mriyete'tyayaM shlokH|| mayaM na yoSA kRNute sadhastha A' ityasmAt punamantraAsuravivAhaviSayatayA vyaakhyeyH| yasyAH kanyAyAH varNAt spaSTataro niyogaH / evaM hIndreNa cirAd dRSTAvazulkaM datvA zulkado mriyeta, sA yadIcchet , tato deva- zvinAvuktau durdazauM yuvAM kva punarvidhaveva yoSA devaraM rAya pUrvavat pradAtavyA / na ced, niyogaM devareNaiva marya manuSyabhAvaM zayane harSasthAne ApAdayantI kaccidA kArayet [yadvA 'nijo vindete'ti nijagrahaNAt sodoM kurute vAmupacaratItyarthaH / anena niyogaM spaSTIkaroti devaraH anena vidhinA naiyogikena vaivAhikena vA vinde- tathAca vasiSThaH -'prAjApatye muhUrte pANigrAhavadupacared' / taiSa / sApatnastu kanyAnumataH / tathA cAha-kanyAyAM iti| ato'navadyo niyogaH / atrocyate / naivaM niyogadattazulkAyAM mriyeta yadi zulkadaH / devarAya pradAtavyA smRtiyAkhyeyA, samAcAravirodhAt / vikalpasya cAnyAyadi kanyAnumanyate / / iti / yadA tvadattazulka eva yyatvAt / kathaM tarhi / zUdrAviSayA niyogasmRtiH / niyeta, tadA tasmin prete kumAryeva satIcchayAnyasmai kuta etad , manuvacanAt / 'nAnyasmin vidhavA nArI pitrA vidhivaddeyA / yathAha vasiSThaH--'adbhirvAcA ca niyoktavyA dvijAtibhiH' iti dvijAtisaMbaddhaH prtissedhH| dattA yA mriyetAdau varo yadi / na ca mantropanItA sAmAnyataH zUdrasaMbandhitayA vidhiH / tasmAdavikalpaH / syAt kumArI pitureva sA // iti / AdAviti vaca- tathAcoktaM--'ayaM dvijairhi vidvadbhiH pazudharmo vigrhitH| nAdvivAhasaMnidhau vAgdattApyakanyaketi jJAyate / 'balA- manuSyANAmapi prokto vene rAjyaM prazAsati / / ' iti cet prahRtA kanye tyasya punarayamarthaH-prahRtA daSitA. | manuSyANAmapi shuudraannaampiityrthH| tathAca samAcAraH prazabdasAmarthyAt / kSAtrAcca vidheranyatraiva draSTavyaM, tatra yatpunarvyAsena vicitravIryabhAryAsvapatyotpAdanaM, tada dUSaNAsaMbhavAt / yadi mantrairna saMskRtA tato'nyasmai vidhi- draupadIvivAhavadanAdRtyam / athavA kSatriyANAmapyavat prAyazcittaM kArayitvA deyaa| kRtaprAyazcittA ca yathA nvayakSaye rAjyaparipAlanAya niyogo'bhyanujJAyate / sa ca kanyA tathaiva seti mantavyam / idaM tu kalpAntara-- rAjJAmeva kAryAnurodhAd , vyAsavacanAca / rAjJAM brAhmaNenaiva 'pANigrAhe mRte kanyA kevalaM mantrasaMskRtA' iti / kArayitavyam / evaM ca satyAmnAyA api kSatriyaviSayA eva asyArtha:--grAmadharmeNa pUrvamapi vivAhAt pANigrahaNam / / 'naivAhaM taM jIvantaM hAsyAmI'tyAdi / jIvan samartho na tasmin pANigrAhe / mRte kanyAhutervA prAk pANigrahaNAd , hAtavya ityAmnAyArthaH / 'naikasyai bahavaH sahapatayaH' iti yadyakSatayoniH / tathApyanyena bhI punarvivAhasaMskArama- | tu punaHsaMskAraviSayam / tatra mukhyaH' patizabdaH / mantrahatIti / sarvathA pariNItAyAH punaH prinnynaabhaavH| varNastu zUdraviSaya eva vyAkhyeyaH / evaM devarAdivAkyAtaduktaM--'na vivAhavidhAvuktaM vidhavAvedanaM kvacida' | nyanyAnyapi vyAkhyeyAni / tathAca vRddhamanu:--'zUdrAiti / tathAca baudhAyana:--'nisaSTAyAM hate vApi ysyai| NAmeva dharmo'yaM patyo prete'nyasaMzrayaH / lobhAnmUDherabhartA mriyeta saH' iti / api nisRSTAyAM, api hute, vidvadbhiH kSatriyairapi caryate // ' ityuktvAha---'vAyuproktAM na pariNItAyAmityarthaH / 'sA cedakSatayoniH syAdi'tye- tathA gAthAM paThantyatra mniissinnH| viprANAM na niyogotadeva spaSTIkaroti, yadupavarNitamasmAbhiH / ato na | 'sti prete patyau na vedanam / iyaM sA gAthA-'akAryakanyAviSayA niyogsmRtiH| kastarhi viSayaH / prete | metad viprANAM vidhavA yanniyujyate / uhyate vA mate patyau saMtAnaparikSaye ca / pratiSedhasAmarthyAcca viklpH| patyo devareNa vizeSataH // iti / kathamidAnImetada tathA cAmnAyaH--'tasmAdekasya babayo jAyA bhavanti, vasiSThavacanaM-'bhrAtaryavyapadezena nAdhyetavyaM kadAnaikasyai bahavaH sahapatayaH' iti / sahapratiSedhAcca krameNa | cana' iti / anena hyadhyApanasaMbandhAd brAhmaNAnAmapi
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1091 (3) pUnarbhUprasaGgAt kSetrajaputrotpattividhAnamAha-- aputrAmityAdi / mRte jIvati patyau vA garbhAdhAnAkSame striyamanapatyAM putrakAmAM tadutpattiyogyAM gurubhiH prajosattyarthamanujJAto bharturjyeSThaH kaniSTho vA bhrAtA vA tadalAbhe tatsapiNDaH sagotro vA tAmabhyaktasarvAGga RtukAle gacchet / garbhe jAte nivarteta / uktaprakArAtikrameNa gacchan patito bhavet / itthamutpannaH putraH kSetrajasaMzo bhavati / / apa. niyogAdhikAro'stIti gamyate / ucyate / naitad yuktaM, | patiH / tAmanena vidhAnena nijo vindeta devara' iti uktatvAnnyAyasya / bhUyasAmananyaparANAM cAnarthakyAd manusmaraNAt / mitA. varamekasyAnyaparasya ca bAdhakalpanA / kSatriyaviSayaM caitad vAkyam / teSAM hyApadi niyogAdhikArAt / sa ca brAhmaNe naivetyuktam / tenaivaM yojanA - bhrAtaryadhyApayatyapi nAdhyetavyam / kena | avyapadezena / na vyapadizyate'nenetyavyapadezaH / anyajAtIya ityarthaH / kimartham / boddhavyaM gurutalpasya nimittaM bhrAtuH ziSya bhAryAgamanAt / bhartA hyApatsu devaraH / bharteti bharaNayogAcchruSThayAcca brAhmaNaH sa yasmAdApatsu devaro bhavati, niyojyata ityarthaH / tasmAt tato nAdhyetavyam / Apatsviti caikasyAmevApadi / bahuvacanaM gauravArtham / saMtAnaparikSayalakSaNaivApad yathA syAt / nAdhyApayitavya iti ca vaktavye nAdhyetavyami - tyuktaM kSetriNaH putra iti jJApanArtham / kathaM vAsya brAhmaNaviSayatvopapattiH / na hi sodaryayorniryogasaMbhavaH / kathaM kRtvA / yadi tAvanniyojyo'pyaputraH, tadAtmana evolA dayet / atha tasya putro'sti, tadA 'bhrAtRNAmekajAtAnAM yadyekaH putravAn bhavet / sarve te tena putreNa putriNo manurabravIt // ' iti vacanAdakSINatvAt saMtAnasya kuto niyogaH / kSatriyaviSayatve tu naiSa virodhaH / atha sApatnaviSaya tocyeta / tat kSatriye'pi samAnam / yadA tveka* jAtAnAmityasyaikavarNajAtAnAmityarthaH, tadA spaSTaiva kSatriyaviSayatA / yattu brAhmaNyAH proSite bhartari kAlapratIkSaNavacanaM, tad bharturantikagamanArthe na niyogArthamiti vivicya vacanIyam / tasmAt sUktA niyogavAkyAnAM viSayakalpanA / evaM tAvacchUdrANAM niyogAdhikAra uktaH / vizva. 1 68,69 (2) evaM sarvaprakAreNAnyapUrvAparyudAse prApte vizeSamAhaaputrAmityAdi / aputrAmalabdhaputrAM pitrAdibhiH putrArthamanujJAto devaro bhartuH kanIyAn bhrAtA, sapiNDo vA uktalakSaNaH sagotro vA / eteSAM pUrvasya pUrvasyAbhAve paraH paraH ghRtAbhyaktasarvAGgaH RtAveva vakSyamANalakSaNe iyAdgacchet aagrbhotptteH| UrdhvaM punargacchan anyena vA prakAreNa patito bhavati / anena vidhinotpannaH pUrvapariNetuH kSetrajaH putro bhavet / etacca vAgdattAviSayamityAcAryAH / 'yasyA mriyeta kanyAyA vAcA satye kRte | mitA.; apa; vImi (2) yAsmR. 1 / 89; aneka bhAryakartavyam satyAmanyAM savarNAyAM dharmakArya na kArayet / savarNAsu vidhau dharmye jyeSThayA na vinetarA / / (1) nanvevaM sati bhartRntratvAt strINAM tasya ca svatantratvAd yAvatyo jAyAstAH sarvAstulyavat karmaNi viniyuJjIta / naivaM - satyAmanyAmiti / satyAM savarNAyAmanyAM dharmakArya na kArayediti saMbandhaH / savarNAsvapi jyeSThayA vinA netarAM kaniSThAm / tAsAmapi yathAjyaiSThayam / vidhau agnihotrAdikarmaNi / dharmye AjyAvekSaNAdau, kratvartha iti yAvat / kanIyasImapi tu savarNAmeva kArayet / asavarNAsvapyekAntaratva jyaiSThayAdikrameNa vyAkhyeyam / vizva. 186 (2) anekabhArthI pratyAha - satyAmanyAmiti / savarNAyAM satyAM anyAmasavarNo naiva dharmakArya kArayet / savarNAsvapi bahvISu dharmye vidhau dharmAnuSThAne jyeSThayA vinA jyeSThAM muktvA itarA madhyamA kaniSThA vA na niyoktavyA / mitA. punadara kriyA dohayitvA'gnihotreNa striyaM vRttavatIM patiH / AharedvidhivaddArAnamIzcaivAvilambayan // (1) nanvevaM sati jyeSThAyAM triyamANAyAM yadi kaniSThA pramIyeta, tasyA agnihotrAdyarthenAgninA dAho (1) yAsmR. 188; vizva. 11866 mitA apa; vyaka. 131; vira. 419; vImi ; vibha.11. vizva. 1187 lambayan ( lambita :);
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1092 vyavahArakANDam na prApnoti / ucyate-dAhayitvAgnihotreNeti / kratva- | savarNAgrahaNamadhikAropalakSaNArtham / yajJaprAptyA hi rtheSu hi jyeSThAyA niyamo na puruSArtheSu / puruSArthazca sarvasya brAhmaNatvAt sAvarNya yataH / tathA cAmnAyaHdAhaH, zarIrasaMskAratvAt / atazca vRttavatI cetsaMskarta- 'brAhmaNo hi jAyate yo yajJAjjAyata' iti / api ca vyaiva / vRttavatyadhikAriNIti yAvat / nanu puruSArtheSvapi dAhayedagnihotreNa savarNAM ceti vAkyabhedaH syAt / tasmAdavarakartakeSu jyeSThevAgre sNskrtvyaa| tathA nAmAstu / ko vizeSeNaiva dAhaH / Ahared vidhivad dArAnagmIMzcaivAdoSaH / dvayoryugapanmaraNe kaniSThAyAH saMskAralopaH syAt / vilambitaH / zIghram / yadvA'vilambitazabdaH svahetAvapAtrANAmanInAM ca jyeSThAyAmupakSINatvAt / pratipAdya- parAbhaGge vijnyeyH| na cet parAbhaGgo gArhasthyAda tvAcca na paatraantrotpttiH| amInAM tvazakyataiva / eka- dArAnAharet / bhaGgazcedAzramAntaraM pratipadyeta / avidyacitikaraNe'pi yathoktAyA dAhAvRto'nupapattireva / mAnadArasya ca dArakriyA dRSTArthatvAt / vidhivaditya. ucyate / ayAjJikacodyametat / saMtApajatvAdamInAM syApyayamevArthaH / na cedyogyA pallyasti, anyAmudyacche. anekasminnapyAhavanIyasaMtApaje tacchabdalAbhAt / nanve- diti / AharaNAdhikArazcedAharet / dharmaprajAsaMpanne'nyAnakasmin saMtApena rUDhe ziSTo'gniranAhavanIya eva, dhikArAt / yattu 'anyatarApAye dArAn kurvIte'ti / laukikatvAt / kenAkhyAtamAyuSmataH / apavRktakarmA hi tasyApyayamevAvasaraH samarthaH, kRtAdhAnasyodvAhAsaMbhavAt / laukiko bhavati / dAhArthe coddhRto dAhyAnusAreNaivApa- | tathAca smaranti-'yAdvahet prAgagnyAdheyAda' iti / '' vRjyeteti. vizeSAgrahaNAcoddharaNasya sarvadAhyArthatvamavi- nyAyavidazca yAjJikAH 'sarvArthatvAt putrArthe na prayoruddham / pAtracayastu jyeSThAyA eva, mukhyatvAt / zarIra- jayedi'tyAhuH / yat punaH 'AhRtoDhAyAM bhAryAyAM punasaMskAratve'pi ca pAtrANAmaprayojyatvaM sviSTakRtyuttarA- rAdadhIte ti, tadAvasathyaviSayamityalaM prasaGgena vistareNa / rdhasyeva / tenaiva ca kanIyasI nindyate / yadvA, agnInA vizva.1487 meva saMskArakatvam / pAtracayastu tatpratipattiH / tathAca (2) pramItapatikAyA vidhimuktvA idAnIM pramItabhArya pAtreSu dvitIyaiva dRzyate -'juhaM ghRtena pUrNo dakSiNe pratyAha-dAhayitveti / pUrvoktavRttavatIM AcAravatI pANI sAdayatIti / 'agnibhirAdIpayantI'tyagniSu vipannAM striyamagnihotreNa zrautenAgninA tadabhAve smArtena tRtIyApratipAdyatvaM tu karmAntarAnusArAt / 'yA tvagnibhi | dAhayitvA, patiH bhartA anutpAditaputro'niSTayajJo vA dahantI yajJapAtraizce' ti tRtIyA arthaprAptatvAdanuvAdaH / AzramAntareSvanadhikRto vA yantarAbhAve punarAn yajJAyudhivAkyaM tvarthavAdatvAdakiJcit / tasmAd yAvatyaH agnIzca vidhivadAharet / avilambayan zIghrameva / patnyaH sarvA evAgnihotrAdyarthenAgninA dagdhavyA iti 'anAzramI na tiSTheta dinamekamapi dvijaH' iti dakSasmarasthitam / kecittvadAhameva palyA icchanti / tatpunaH nnaat| etaccAdhAnena uhAdhikRtAyA eMva naanysyaaH| yattu 'AhitAmimamibhirdahantIti liGgasyAvivakSitatvAt 'dvitIyAM caiva yo bhAryA dhedvaitaanikaamibhiH| jIvantyAM prAtipadikArthasaMbhavAcca zrutiviruddham / tathAca kATha ke prathamAyAM tu surApAnasamaM hi tat // iti / tathA 'mRtAyAM tu zrutau 'zavAgnayo vA ete bhavanti, ye patnyAM pramItAyAM dvitIyAyAM yo'mihotraM samutsRjet / brahmaghnaM taM vijAnIdhAryanta' ityupakramya tasmAt patnImagnibhirdahediti yAdyazca kAmAtsamutsRjet // ' ityevamAdi, tadAdhAnena vispaSTo vishessvidhiH| sUtrakArAdivacanAni zrativiruddha- sahAnadhikRtAyA amidAne veditavyam / mitA. tvAdanAdRtyAni / evamarthavAdAdhunneyA vidhayaH pratyA nAradaH / khyeyA ityalaM prasaGgena / nanvasavarNAgnihotreNa na strIpuMdharmavivAdapadaniruktiH dgdhvyaa| yathAha manuH --'evaMvRttAM savarNA strI dvijAtiH | 'vivAhAdividhiH strINAM yatra paMsAM ca kiirtyte|' parvamAriNIm / dAhayedagnihotreNa yajJapAtraizca dharmavita strIpuMsayogasaMjJaM tat vivAdapadamucyate // iti / maivam / AhitAgnitvAvizeSAt / mAnavaM tu (1) naasN.13|1 tat (tu); naasmR.15|1 saMjJa (nAma);
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1093 nAbhA. - (1) yadyapi strIpuMsayoH parasparamArthapratyarthitayA nRpa- (1) 'pANigrAhaNikA mantrA niyatA' ityanyaH paatthH| samakSaM vyavahAro niSiddhastathApi pratyakSeNa karNaparamparayA tayorlakSaNayorvaraNamaniyataM dAralakSaNaM, na niyogatastasyaiva vA vidite tayoH parasparAticAre daNDAdinA dampatI dArA bhavanti / doSadarzanAda, anyonyAnicchayA ca nijadharmamArge rAjJA sthaapniiyau| itarathA doSabhAga nivartate / pANigrahaNena ca mantreNa ca yaH saMskAraH, bhavati / tanniyataM dAralakSaNam / na tasya (ni)vRttirasti / (2) vivAha vidhirasmAbhirAcAravivekodyote prapa pUrvasminnicchAto doSeNa vA nivRttau nAsti daNDaH / JcitaH / AdizabdenAtra strIpuMdharmA gRhyante / ata eva uttarasmin AmaraNAnnAsti tyAgaH / akAraNena tyajan vyavahArapadoddezakAle 'strIpuMdharmo vibhAgazce'tyuddizya daNDyaH / pratijJApUrvakaM tannirUpitaM manunA-'puruSasya striyAzcaiva' (2) doSeti / asyArthaH-varaNasyAniyAmakatvamapi ityaadi| . ratna.133 pUrvavarasya doSe satyeveti / baal.2|127 (3) vivAhasaMskAravivAhyAvivAhyavivAhasvarUpapari. vivAhyajAtiH gaNanazulkAdivibhAgAH strIpuMsAM yasmin kIrtyante brAhmaNakSatriyavizAM zUdrANAM ca prigrhe| strIpuMsayoga ityevaMsaMjJakaM tad vivAdapadaM dvAdazaM, varta svajAtyA zreyasI bhAryA svajAtyazca patiH striyaaH|| yiSyAma iti shessH| nAbhA. brAhmaNAdInAM caturNA dAraparigrahe svajAtIyA varaNapANigrahaNasvarUpam brAhmaNasya brAhmaNI, kSatriyasya kSatriyetyAdi / prshsytraa| 'strIpuMsayostu saMbandhAd varaNaM prAg vidhIyate / eSa prathamaH kalpa iti prakarSapratyayAda gamyate / asmAvaraNAd grahaNaM pANeH saMskAro'tha dvilakSaNaH // devetarA api bhavantIti gmyte| svajAtIyazca patiH (1) 'saMyogAd varaNaM prAgiti vA paatthH| paraspara- striyAH zreyAniti, svajAtyAlAbhe anyasmai deyeti / saMbandhAt pUrva varaNaM, tadanantaraM pANigrahaNam / eSa eva nAbhA. saMskAro dvividho vrnnpaannigrhnnlkssnnH| nAbhA. brAhmaNasyAnulomyena striyo'nyAstisra eva tu / (2) strIpuMsayoH saMsargAt prAk tritayaM kriyate, varaNaM zUdrAyAH prAtilomyena tathAnye patayastrayaH / / pANigrahaNaM saptapadIprakramazceti / tatra varaNaM nAma varasya brAhmaNasyAnulomyenAnukrameNAnyAH brAhmaNI(mantarA) saMpradAnatvAya kanyAdAtrA prArthanam / tadeva ca vAgdA- / kSatriyA vaizyA zUdrA ceti tisraH striyH| anukalpo'yaM nam / evaM sthite tayoH pANigrahaNasaptapadIprakramayoH pUrva prakarSapratyayAt pUrvazloke, 'kAmatastu pravRttAnAmiti bhAvi yadaraNaM tdniytmniyaamkmityrthH| tayoreva saMhitAntare vacanAcca / tathA zUdrAyAH prAtilomyenAnubhAryAtvotpAdakatvAditi bhaavH| baal.2|127 krameNa zUdrAbhAve vaizyaH, tataH kSatriyaH, tato brAhmaNo teyoraniyataM proktaM varaNaM doSadarzanAd / bhavati / evaM zUdrAdanye trayaH patayaH saMbhavanti / zUdrA pANigrahaNamantrAbhyAM niyataM dAralakSaNam // brAhmaNazca patidArAbhyAM tu(lyau) brAhmaNasya catasraH apu.253124 vivAhAdi (vaivAhiko) tat...cyate (tu tadvi. zUdrAyAzcatvAra iti / nAbhA. vAdapadaM smRtam); mitaa.2|295; vyaka.128saMzaM tat tu bhArye kSatriyasyAnye vaizyasyaikA prkiirtitaa| (ityetat); smRca.5, pamA.472, ratna.133, nRpra.32 yatra patInegAtekoracyA shrniyaaptiH|| (yacca); savi.342 hAdivi (dAdervi); viimi.2|295 yatra / puMsAM (puMsAM yatra); vyapra.404; vyau.139, sama.118 (1) nAsaM.1314, naasth.15|4 svajAtyA (sajAtiH) ... (1) naasN.13|2; naasmR.15|2 dhAd (ndhe); apa. svajAtyazca (sajAtizca); nRpra.33 parigrahe (vizeSataH) tyA (tiH) dila ni tya zca patiH (tau ca varaH); samu.118 nAsmRvat, smRtyantaram. (2) nAsaM.1313nAsmR.15/3ntrAbhyAM (ntrazca): apa (2) nAsa.1315, nAsmR.155. - 165, baal.2|127 pU. / (3) naasN.13|6 zeyAve (anyA e); nAsmR.15/6. nAnA
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1094 vyavahArakANDam - dve kSatriyasyAnye kSatriyAyAH, vaizyA zUdrA ca / dRDhAni / aMsau bAhU grIvA ca / tathA vistIrNA ghATA vaizyasyaikAnyA vaizyAyAH, zUdrA / kSatriyAyA vaktavye lalATasyoparyubhayato romANi, tvak ca sthUlA / avivaizyoktA catuSkAdikramAdaikyAnugrahArtham / vaishyaayaa| lamagatisvaraH avicchinnaavilmbitgtisvrH| purISaM dvAvanyau vaizyAt, kSatriyo brAhmaNazca / kSatriyAyA anyaH cApsu na plavate / zabdavat phenavacca mUtram / etairlakSaNaikSatriyAdeko brAhmaNaH / kSatriyo vaizyA ca tulyau tisra- ryuktaH pumAn / ato viparItainapuMsakaH / napuMsakAya dattAstrayazca / vaizyaH kSatriyA ca tulyau patidArAbhyAM dve mapyadadato nAsti doSaH / nAbhA. dvAviti / nAbhA. caturdazanapuMsakAdivicAraH vivAhe sApiNDyagotrAdivicAraH caturdazavidhaH zAstre SaNDho dRSTo manISibhiH / A saptamAt pazcamAJca bandhubhyaH pitRmaatRtH|| cikitsyazcAcikitsyazca teSAmukto vidhiH avivAhyAH sagotrAH syuH smaanprvraastthaa|| kramAt / / AG maryAdAyAmiti kecit / abhividhAvityanye, ___ sa tu paNDakazcaturdazaprakAra uktaH zAstre medhAvibhi'UrdhvaM saptamAt pitRbandhubhya' ityanyatra darzanAt / 'prAk dattAtreyaprabhRtibhiH / iha cikitsAhA'zceta(rAzca ?re ca) saptamAdityapratyakSatvAt / A paJcamAnmAtRbandhubhya iti teSAmukto vidhiH kramAt, taM vakSyAmIti shessH| vaidyake cAbhividhireva, na vivAhamarhanti pitRSvasrAdisaMbaddhAH | cAyaM cikitsyo'yamacikitsya ityuktam / nAbhA. mAtAmahamAtulAdisaMbaddhAzca / sago(trAtri)tulyAste nisargapaNDo vadhrazca pakSapaNDastathaiva c| samAnapravarAzcetyanye / sagotrA asamAnapravarA draSTavyA | abhizApAd gurorogAd devakrodhAta tathaiva ca / / asmin vyaakhyaane| nAbhA. IrSyApaNDazca sevyazca vAtaretA mukhebhgH| vivAhyapuruSalakSaNavicAraH AkSipto moghabIjazca zAlIno'nyApatistathA // parIkSya puruSaM puMstve nijairevAGgalakSaNaiH / / utpattita eva paNDo nisrgpnnddH| vdhrHshyitmusskH| pumAMzcedavikalpena sa kanyAM labdhamahati // pakSapaNDaH pakSe samAgamasamarthaH / guruzApAdupahatapuMstvaH / vicArya puruSaM puMstve, durjJAnatvAt puMstvasya / nijai- | tathA rogAd devatAparAdhAcca / IrSyApaNDaH, parapuruSeNa revaangglkssnnairvkssymaannaiH| kulAdyabhimatazcet puMstvalakSaNa- saMbadhyamAnAM dRSTvA puMstvamupajAyate / sevyaH; puruSeNa yuktaH kanyAM lbhet| nAbhA. sevyamAnasyopajAyate / vAtaretAH, vAtenohyate yonau na saiNbddhjtrujaanvsthisubddhaaNsshirodhrH| sicyate zuklam / mukhebhagaH, mukhagrahaNaM pradarzanArtham / sthUlaghATAtanUjatvagavilagnagatisvaraH // bhagAdanyatra bhagakArya bhavati / puMstvaM na bhaga iti 'viT cAsya pavate nApsu rAvi mUtraM ca phenilam / kecit / kecidanyatra kSatayonyA apIti durgam / anye pumAn syAllakSaNairetairviparItastu paNDakaH // pareNa svamukhe kriyamANe puMstvamupajAyate sa mukhebhaga subaddhaM sudRDhaM jatru jAnvasthi ca / subaddhAMsa shirodhrH| iti / AkSiptabIjaH, ratirbhavati saMyogAd, ratikAle adhastAdasthi jAnu jaGketi / anyeSAM sarvAsthIni ca zuklaM, nAsti / moghabIjaH, bhavati tu zuklaM, na bhavatya patyam / caturvapyeteSvIApaNDADiSu kSatayonitvaM yathA (1) nAsaM.1317; nAsmR.157 cca (dvA). (1) naasN.13|11 SaNDo (sa tu); naasmR.15|11) (2) nAsaM.138 nAsmR.158 kSya puruSaM (kSyaH puruSaH). ____baal.2|140. (3) naasN.13|9, naasmR.15|9 sthi (sthiH) saziro- (2) maasN.13|12, nAsmR.15:12 vadhra (vadhi); bAla. dharaH (zaziroruhaH) TAtanUjatva (TastanUrutva). 2 / 140 vadha (bandha); samu.118 vadhra (vandhya) pR., purANam . (4) naasN.13|10, naasmR.15|10 viT cAsya pla (reto. (3) naasN.13|13 pto (pta) nyA (nya); naasmR.15|13, isyotpla) rAvi (hAdi) paNDa (paNDa); bAla.21140 pUrvArdhe bAla.21140 bIjazca (bIjI ca); samu.118 to (ta) (yasyApsa plavate vIrya hAdi mUtraM ca phenilam ) paNDa (paNDa). bIjazca (bIjau ca) purANam.
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH "saMbhavati tathA vyAkhyeyaM, 'kSatayonyA apIti vacanAt / zAlInasyApi dhRSTastrIsaMyogAd bhajyate dhvjH| zAlIno'dhRSTaH, striyaM dRSTvA lajjayA na prahRSyati / taM hInaveSamattastrIbAlAndhAbhirupakramet / / anyapatiH, anyasyAM bhavati puMstvaM, na svabhAryAyAm / zAlInasyApi pragalbhastrIsaMnidhau nottiSThati dhvajaH / nAbhA. utthito'pi bhajyate / taM hInaveSAbhiranujvalAbhiH / taMtrAdyAvapratIkArI pakSAkhyaM mAsamAcaret / tatra paribhavAnna lajjA bhavati / tathA mattAbhirbAlAbhianukramatrayasyAsya kAlaH saMvatsaraH smRtaH // randhAbhirapi andhakArAdAvupakramaH / tathApagatazAlIna tatreti nirdhAraNasaptamI / Adyau nisargapaNDavadhau bhAvaH svabhAryAyAM rasajJaH sNprvrtissyte| nAbhA. apratIkArau tyaktavyAveva nirvRtte'pi pANigrahaNe / anyasyAM yo manuSyaH syAdamanuSyaH svayoSiti / 'pANigrahaNamantrAbhyAM niyataM dAralakSaNamityasyApavAdo- labheta sAnyaM bhartArametat kArya prajApateH / / 'yam / ya evaMvidho'nAkhyAya varayati, pANiM vA anyasyAM striyAM manuSyaH svabhAryAyAM paNDaH anyapatigRhNAti, yazca jJAtvA dadAti sa rAjJA dnnddyH| rityuktaH, taM parityajya tato'nyaM bhartAraM labheta sA / pakSapaNDastu maasmaacret| tato jJAtvA pakSAdUrdhvamapuMstve | rAjJa etat kAryam / eSa vAdaH srvshessH| nAbhA. tyAjyaH / daNDyastvanAkhyAnAt / anukramAdanantarasya kanyAdAtRkramaH / knyaasvyNvrvidhiH| trayasya gururogadevatAnimittapaNDasya saMvatsara udIkSyaH, pitA dadyAt svayaM kanyAM bhrAtA vA'numate pituH / UrdhvaM tu tyAgaH, nAtra daNDaH / etAvatA kAlenAprati mAtAmaho mAtulazca sakulyA bAndhavAstathA // vihitamapratividheyametad bhavati / nAbhA. pitA dadyAt kanyAM svayam / svayaMgrahaNamanyanirapekSa'IrSyApaNDAdayo ye'nye catvAraH smudaahRtaaH| prAmANyArtham / pitrA anujJAto bhrAtA vA, piturabhAve saMtyaktavyAH patitavat kSatayonyA api striyaaH|| mAtrA vA / tadabhAve mAtAmahaH, tato mAtulaH, tataH 'striyeti vA paatthH| IrSyApaNDasevyavAtaretomukhe sakulyAH sapiNDAH, tato bAndhavAH saMbandhinaH / nAbhA. bhagAzcatvAraH samyaganave(kSyAH ? kSya) tyAjyA eva mAtAbhAve tu sarveSAM prakRtau yadi vartate / patitavat / akAryakAritvAt patitA eva te / kSatayonyA tasyAmaprakRtisthAyAM dadyuH kanyAM sajAtayaH // . api, kimutAkSatayonyA varaNapANigrahaNamAtreNa / yathoktasarvAbhAve mAtA dadyAd yadi prakRtisthA nAbhA. vRttasthA patitalpamupAste cet / tasyAM cAsatyAmavRttaAkSiptamoghabIjau ca ptyaavprtikrmnni| sthAyAM ca samAnajAtIyAM brAhmaNakanyAM brAhmaNaH / evapatiranyaH smRto nAryA vatsaraM saMpratIkSya tu|| mitarA apiitre| nAbhA. 'vatsarArdha parIkSya tu' ityanyaH paatthH| AkSiptabIjo | naiva kazcitsyAt kanyA rAjAnamAbrajet / moghabIjazca yau, tau saMvatsaraM parIkSya sarvathA tathAbhAve anujJayA varaM tasya pratItya varayet svayam // patyau pratikriyAmakurvati patiranyo graahyH| pratikarmakaraNe yAvadekAntajJAnaM tAvat prtiikssyH| nAbhA. (1) naasN.13|17; naasmR.15|17 dhRSTa (dRSTa) bhajya (bhrazya) (taM hInavegamanyastrIbAlAghAbhirupAcaret). (1) naasN.13||14; naasmR.15|14 khyaM (khyo) kramatra (2) naasN.13|18 naasmR.15|18. (kramAttu). (3) nAsaM.13220; nAsmR.15/20 mAtA (pitA). (2) naasN.13|15, nAsmR.1515 paNDA (paNDA) saMtya- (4) nAsaM.133217 nAsmR.15/21 bhAve tu (vabhAve) ktavyAH (tyaktavyAste) striyAH (striyA). jAtayaH (nAmayaH). (3) naasN.13|16; naasmR.15|16 jau ca patyAvaprati | / (5) naasN.13|22; naasmR.15|22 vrajet (zrayet) varaM (jAbhyAM kRte'pi pati) vatsaraM saM (vatsarArdha).. mya. kA. 138 .. tasya (tasya varaM).
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1096 vyavahArakANDam / yadA tu naiva kazcit syAd dAtoktAnAM madhye, sA| kanyAyAM prAptavarAyAmadIyamAnAyAM na kevalaM bhrUNarAjAnamAtrajed dehi mAM kasmaiciditi / tadanujJayA | habhiH samAH, yAvantazcartavastasyA vinA bhAti(kra ? abhISTamanurUpamAvedya rAjJe svayaM pratItya varaM varayet / krA)meyustAvatyo bhrUNahatyA bhaveyuH, yastAM yogyAya na nAbhA. | dadAti / tasmAdavazyaM deyetyetat pratipAdyate'dAnasya savarNamanurUpaM ca kularUpavayaHzrutaiH / nindyaa| nAbhA. saha dharma carettena putrAMzcotpAdayet tataH // ato'pravRtte rajasi kanyAM dadyAt pitA sakRt / . savarNa samAnajAtIyam / kulAdibhiryuktam / savarNa- mahadenaH spRzedenamanyathaiSa vidhiH satAm // mityevaM gate savarNa svayaM varayantI rUpAdiyuktameva varayati ___ ata evApravRtta rajasi RtAvapravRtte eva prasaGgAvasthAna virUpAdikamityetat prayojanaM, savarNamapi kulAdi- yAmeva nagnikAM pitA sakRdeva dadyAt / vAcA dAne yuktam / sarve kulayuktA eva, prakarSArthamuktamime kulajA | pravRtte punaraprasaGgArtha sakRdityuktam / adAne prAgRtoiti / tena saha dharma gRhasthAnAM caret / dharme cArthe ca / mahAnadharmaH piturbhavet / ata eno mA spAkSIditi kAme ca nAticaret / tata eva putrAnutpAdayet / tata namikAmeva dadyAdityeSa vidhiH sAdhUnAm / eSa sAdhvA ityavaktavye vacanaprayojanaM tasyAsAmarthya tadanujJayA kSetra- cAra iti prrocnaa| . nAbhA. jotpAdanArtham / taddhi tata evotpannamapatyaM bhavati / nAbhA. sakRdazo nipatati sakRt kanyA prdiiyte| . . . pretigRhya ca yaH kanyAM varo dezAntaraM vrajet / sakRdAha dadAnIti trINyetAni sakRt sakRt // 'trInRtUna samatikramya kanyAnyaM varayed varam // sakRtikrayaivaiteSAM, anyathA daNDa ityevamartha upa- (1) kanyAgrahaNaM prAptavarAthai, na bAlAM pratigRhyeti dezaH / prasaMgenAnyadAha / yathAMzadAne sakRd evaM kanyAvaraNamAtrAtheM, na pANigRhItAm / tathAbhUtAM pratigRhyApari- | dAnamapIti vibhAgaH / sakRt , (na) punaH punH| kanyANIya dezAntaraM gacchet , sA trInRtUnatikramya deyaa| dAtura dAnasya pRthaguktatvAt nAnyaviSayaM dAnam / sakRdeva bhAve'dAne vA svayaM varayet / na tatra vaagdossH| nAbhA. svatvasya nivRttatvAt punaH kiM dAsyati / svatva nivRtti(2) pratigRhya vAcA dattAM svIkRtya / baal.2|127 / parasvatvApAdane hi dAnam / evaM knyaayaaH| nAbhA. - kanyA nartumupekSeta bAndhavebhyo nivedayet / brAhmAdiSu vivAheSu paJcasveSa vidhiH smRtaH / te cenna dAstAM bhatre te syubhrUNahabhiH smaaH|| guNApekSaM bhaved dAnamAsurAdiSu ca triSu / - RtuM kanyA nopekSeta na gUhet , svajanebhya AkhyA- brAhmaprAjApatyArSadaivagAndharveSu paJcasveSa vidhiranukrAntaH ssyetH| upekSAyAM tasyA eva dossH| te tu zrutvA bhatre 'sakRt kanyA pradIyata' ityAdi, 'kanyAM dadyAt pitA na ce dagabhrUNahabhistulyAH, yApyA daNDyAzca / nAbhA. | sakaditi / AsurarAkSasapaizAceSu' triSu guNApekSam / yAvantazvatevastasyAH samatItA vinA patim / sakRdu dAsyAmItyuktvApi guNavattarAya dAne na doSaH * tAvatyo bhrUNahatyAH syustasya yo na dadAti taam|| zulkamayastve vA pramathya hRte vA, paizAce'pi tatheti / (1) nAsaM.1323, nAsmR.1523 rUpa (zIla) putrAMzco 'paJcasvapi vidhiH smRtaH', 'AsurAdiSu na 'triSvi'ti (prajAM co). pAThe paJcasvapi guNApekSaM dAnaM, netareSu triSu, tatra (2) naasN.13|34 varI (naro); naasmR.15|24; apa. 165; bAla.2127 ca (tu) 'saMvatsaramatI'ti pAThAntaram / (1) naasN.13|27, naasmR.15|27 ato'' (ataH) samu.118 ca yaH (tu yAM) manuH | thaiSa (3) . (3) naasN.13|25; naasmR.15|25.. (2) naasN.13|28 maasmR.15|28 sakRt sakRt (satA (4) naasN.13|26, naasmR.15|26 samatItA vinA sakRt ).. patim (samatIyuH pati vinA). . (3) naasN.13|29; naasmR.15|29..
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ bIpuMdharmAH dhanAdyapekSam / gAndharve'pi anyonyecchAmAtreNa yathokta- akanyeti tu yaH kanyAM brUyAd dveSeNa mAnavaH / gunnaapekssmev| ..... nAbhA. | sa zataM prApnuyAdu daNDaM tasyA doSamadazeyan // dattakanyApunarharaNasadoSakanyAdAnasadoSapratigrahItrAdivicAraH | puruSeNa saMbaddheyaM, na kanyeti pratigRhya kanyAdveSeNa kanyAyAM prAptazulkAyAM jyAyAMzceda vara aavrjet|| yo bravIti sa zataM daNDyaH, yadi kanyAdoSa na dyti| dharmArthakAmasaMyaktaM vAcyaM tatrAnataM bhaveta // | atha vibhAvayati, na daNDyastyajannapi / nAbhA, kanyAyAM prAptazulkAyAM zulkagrahaNakAle prazasyataraH | pretigRhya tu yaH kanyAmaSTAmatsRjed vrH| prArthanIyo yadyAgacchet , tatra dharmAdiyuktaM zIlavatI | vineyaH so'pyakAmo'pi kanyAM tAmeva caavht|| kularUpavatI cetyAdyanRtamapi prayojanArtha vaktavyam / aduSTAmavibhAvitadoSAM pratigahya ya utsUjedbaraH, nAtrAnRtavacane doSaH / anya Aha-gRhItazulkAyAM so'pi vineyaH / vinayasyAvacanAt so'pItyapizabdAt prazasyataro yadyanya Agacchet tatra dharmAdiyuktamavidheyA | pUrvoktazatameveti gamyate / anicchannapi tAmeva kanyAmuH avineyA ativirUpA ca tasmAt tava na dadAmIti duheta tAmadvahedevetyarthaH aniyatadezatvAccAdIyamAnAM, zulkapradAne nAstyanRtadoSa iti / nAbhA. | nAnyodvAhapratiSedhaH, tAmutsraSTuM na labhata iti / : nAduSTAM dUSayet kanyAM nAduSTaM dUSayed varam / / nAbhA. doSe tu sati nAgaH syAdanyonyaM tyjtostyoH|| dIrghakutsitarogArtA vyaGgA sNsRssttmaithunaa| - dattAM pratigRhItAM vAduSTAM varo na dUSayed na tyajed duSTA'nyagatabhAvA ca kanyAdoSAH prkiirtitaaH| doSavatIti / na cAduSTaM puruSaM doSarahitaM varaM doSavAniti 'yastu doSavatI kanyAm' 'adarzayanniti coktam / tyajet / doSe sati tyajatoranyonyaM nAparAdhaH dRSTe rAja te doSA ucyante / dIrgharogAH shuulaarshaadiyuktaaH| kulAdAvadRSTe c| nAbhA. kutsitarogAH kuSThAdiyuktAH / ArtA rAjagrAhAdidAridaitvA nyAyena yaH kanyAM varAya na dadAti tAm / | dhAdiyuktAH, etAbhyAM vA''rtAH / vyaGgA vikalAGgAH / saMspRSTamaithunA bhuktapUrvAH / dhRSTAzcAnyagatabhAvAzca dhRSTAaduSTazced varo rAjJA sa daNDyastatra coravat / / nyagatabhAvAH / dhRSTA nirlajAH kAryAkAryeSu prasahya dattvA zulkAdinA nyAyena sAkSimadhye yo na dadAti vartante / anyagatabhAvA anyakAmAH / yathA kanyAdoSAH, aduSTAya, sa daNDyazcoravadrAjJA / nAbhA. ete pradarzanamAtram / anye'pi prasiddhA drssttvyaaH| yastu doSavatI kanyAmanAkhyAya prycchti| doSavatIruktvA ete doSA iti bravIti, tatrArthAd tasya kuryonnapo daNDaM pUrvasAhasacoditam // yatsaMbandhAd doSavatyastAste doSA ityuktaM bhavati / yo doSavatIM, doSA vakSyamANA 'dIrghakutsitarogArtA' dharmiNA dharmAkhyAnaM dRSTam / tad yathA-gotve kiM ityAdyAH, tAnanAkhyAya dadAti, AkhyAya dAne na lakSaNamiti pRSTe viSANI kakudmAn prAntevAladhiH doSaH, tasya pUrvasAhaso dnnddH| nAbhA. sAsnAvAniti gotve liGgamiti, evamihApi dIrgharogAdayo doSA ityuktaM bhavati / nAbhA. (1) naasN.13||30, naasmR.15|30 ktaM vAcyaM (kto (1) naasN.13|34; nAsmR.15/34; baal.2|289 vAkya); samu.119 jyA (zre) vAcyaM (vAkya) bhavet (vrajet ) / dveSe (doSe) sa zataM (satataM). (2) naasN.13|35, naasmR.15|35vrH (naraH) vineyaH (2) nAsaM.131317 naasmR.15|31 nAgaH (gAga:). mopya (sa vineyastva: apa.1066 so'pya (so'nya). (3) nAsaM.13132; naasmR.15|32, baal.2|127 / (3) naasN.13||36 GgA (jhAH) nA (nAH) saMs. (saMspR) datvA (dattAM). | du (dhu) vA ca (vAzca); nAsmR.15:36; apa.1166 saMsU " (4) naasN.13|33; naasmR.15|33, ap.1|66, / (saMspR) dU (dha): 2 / 289 du (gha)..
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAbhA. 1098 vyavahArakANDam unmttptitkliibdurbhgtyktbaandhvaaH| vastrayugaM ca goyugaM ca dattvA vivaahH| vivAhakanyAdoSau ca yau pUrvAveSa doSagaNo vare // / yediti tvApratyayopapattiH / eSa ArSaH / antarvedyAM tu 'nAduSTaM dUSayed varam' 'duSTazcenna vara' iti coktam / | yajJamadhye Rtvije karma karvate. alaGkRtyetyAdi sarvatra kA ucyanta unmattaH 'pazcAnmAdAH samAkhyAtA vAta- tulyaM, dadyAt sa devH| nAbhA. pittkphodbhvaaH| caturtho dhananAzena saMnipAtena pnycmH|| icchantImicchate prAhurgAndharvo nAma paJcamaH / iti / patitaH suvarNasteyAdimahApAtakopapAtakakRt / vivAhastvAsuro jJeyaH zulkasaMvyavahArataH / / klIbaH upahatapuMstvaH / durbhagaH sarvadveSyaH / tyaktabAndhavo | kAmayamAnAM kAmayamAnAya dadyAda , gAndhavo nAma sH| bAndhavaistyaktaH / pUrvI ca kanyAdoSau dIrgharogaH kutsita- | AsuraH zulkapaNApaNaparicchedena dravyaM gRhItvA dAnarogazca / eSa doSagaNo varaviSayaH / dharmiNA dharmanirdezaH | maasurH| daive tu gRhItvA dravyaM pitA tasyA eva dadyAt , pUrvavat / apatyavikrayapratiSedhAt / iha tu vikraya eva / nAbhA. ___ aSTau vivAhAH presahya haraNAdukto vivAho rAkSasaH smRtaH / *aSTau vivAhA varNAnAM saMskArAkhyAH prkiirtitaaH| suptamattopagamanAt paizAcazcASTamo'dhamaH / / brAhmastu prathamasteSAM prAjApatyastathaiva ca // prasahya pramathya haraNAd raaksssH| suptAM mattAM vopaArSazcaivAtha daivazva gaandhrvo'thaasurstthaa| gacchati, sa paizAcaH / adhamaH pApaH sarvebhyaH / nAbhA. rAkSaso'nantarastasmAt paizAcazcASTamo'dhamaH // eSAM tu dhAzcatvAro brAhmAdyAH samudAhRtAH / saMkhyAgrahaNaM parigaNanArtha varNAnAM saMbhavataH / sAdhAraNaH syAd gAndharvastrayo'dhAstvataH pre|| saMskArAkhyAH upnynsthaaniiyaaH| zeSo gatArthaH / nAbhA. | eSAmaSTAnAM madhye catvAro dhAH brAhmaprAjApatyA. satkRtyAhUya kanyAM tu brAhmo dadyAt svalakRtAm / pNdaivaaH| sAdhAraNo gAndharvaH na dhayoM nApyadharmyaH / saha dharma caretyuktvA prAjApatyo vidhIyate // ataHpare trayo'pyadhAH , krayAdapaharaNAdajJAtasaMgamAcca / ___ aSTAnAM lakSaNamucyate / satkRtya pUjayitvA AhUya eSAM vistaro dAnApaTyaphalaM ca bhRgusaMhitAyAM vyAkhyAvaraM tasmai kanyAM dadyAt, eSa braahmH| AhUya kanyA- tam / vistareNa tata evopalabdhavyam / nAbhA. dAnamAtram / yathAvibhavamalaGkRtA / saha patyA dharma strIrakSA caretyuktvA dadyAdityevameSa praajaaptyH| nAbhA. svAtantryAdvipraNazyanti kule jAtA api striyH| vastragomithune dattvA vivAhastvArSa ucyte| asvAtantryamatastAsAM prajApatirakalpayat / / antarvadyAM tu daivaH syAhatvije karma kurvate // (1) ato'nyairapi svastrINAM yathA bhavatyasvAtantryaM * anyasmRtigato'yaM vicAraH saMskArakANDe sNgrhiissyte| tathaiva kalpayitavyamiti zeSaH / duSprasaMgAdapi rakSaNaM atra tu nAradana vivAdapade saMgRhItatvAt saMgRhItaH / kartavyam / smRca.239 (1) naasN.13|37 naasmR.15|37 pUrvAdhaM (unmattaH / (2) kule jAtAH satkule jaataaH| vira.410 patitaH kvIbo durbhagastyaktabAndhavaH). (2) nAsaM 13138, nAsmR.15/38 khyAH (tha) thaiva ca (1) naasN.13|42; naasmR.15|42 cchate (cchataH) vo (4) maH (mam ). (thA'paraH); dA.90 khyAH (tha); baal.2|145 (pR. 264) dAvata. (2) nAsaM.13143; naasmR.15|43 smRtaH (tathA) matto. (3) naasN.13|39; nAsmR.15:39 zcaivAtha (zcaiva hi) pagamanAt (pramattopagamAt ) zcASTa (stvaSTa). rvo'thA (rvazcA) (rAkSaso'navarastasmAtpaizAcastvaSTamaH smRtaH). / (3) naasN.13|44; naasmR.15|44 stvataH (stataH). (4) naasN.13|40; naasmR.15|40 brAhmo dadyAt sva | (4) naasN.14|30, naasmR.16||30; vyaka.128 (dadyAt brAhme tva) vidhIyate (vidhiH smRtaH). dvi (ddhi); smRca.139; vira.410 vyakavat ; ratna.133 (5) naasN.13|41; naasmR.15|41 mithune datvA (mithu- | vyakavat ; vyapra 405, vyau.139; setu,280 vibha.27. nAbhyAM tu). samu.119.
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1099 'pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvne| pavAdaH-vyabhicAre sApi tyAjyaiva / nAbhA. rakSanti vArdhake putrA na strI svAtantryamarhati // vyabhicAre striyA mauNDayamadhaHzayanameva ca / vArdhakagrahaNaM vidhavAvasthopalakSaNArtham / zeSaM Rjvev|| kadannaM ca kuvAsazca karma cAvaskarojjhanam // nAbhA. (1) striyA atyantavyabhicAre jAte mauNDayamadhaHstrItyAgavicAraH zayanaM ca sAdhayet / kadannaM kuvAsazca bharaNArtha dadyAt / anukUlAmavAgduSTAM dakSAM sAdhvI prajAvatIm / | amedhyazodhanarUpaM ca karma kArayedityarthaH / smRca.242 tyajan bhAryAmavasthApyo rAjJA daNDena bhUyasA // | (2) atra ca strIvyabhicAra eva tyAgAdikaM guru vazyAM priyaMvadAM, dakSAM kuzalAM, avyabhicAriNI, laghUktaM vyabhicArANAmeva tattadvizeSamAzritya vyavasthApaputravatIM tyajannanyatra sakto, rAjJA bahUtareNAnurUpeNa | nIyam / vira.426 daNDenAnuziSya tasyAmeva vyvsthaapyH| nAbhA. (3) vyabhicAre mauNDyaM,bhUmau zayanaM, kadannaM saktvAdi, anyonyaM tyajatorAgaH syaadnyonyviruddhyoH| kuvAso jIrNavasanaM, avaskaroJchanaM mUtrapurISasthAnastrIpuMsayornigUDhAyA vyabhicArAhate striyaaH|| zodhanaM karma ca / nAbhA. (1) AgaH pApaM, nigUDhA rkssitaa| vyaka. 132 | strIdhanabhraSTasarvasvAM garbhavisraMsinI tthaa| (2) vivAhasaMskAravihInayohInajAtIyastrIpaMsayo- bhartuzca vadhamicchantI striyaM nirvAsayed gRhAt / / ranyonyavirodhenAnyonyaM tyajatodharmaH syAddoSo na syAdi- (1) strIdhanabhraSTasarvasvA strIdhanatvena bhraMzitaM sarvasvaM tyarthaH / UDhA vivAhasaMskRtA / tasyAstu vyabhicAra- yayA sA tathoktA, bhraSTamatra na bha; ityrthH| vyaka.132 rUpanimittamantareNa nAsti tyAgaH / anena vyabhicAre / (2) strIdhanena saha bhraSTa sarvasva yasyAH sA tathoktA / satyUDhAyA apyatyeva tyAga ityarthAduktam / tacca garbhavisraMsinI auSadhAdisevayA saMpAditagarbhasrAvA, bhartusvacchandavyabhicAriNIviSayam / 'svacchandagA ca yA vadhamicchantI viSapradAnAdineti zeSaH / +smRca.247 nArI tasyAtyAgo vidhIyata' iti yamasmaraNAt / anarthazIlAM satataM tathaivApriyavAdinIm / smRca.245-246 | pUrvAzinI ca yA bhartuH tAM strI nirvAsayed gRhaat|| / (3) anyonyaviruddhayoH parasparatyAge na dossH| pAnaprekSaNabAhyastrIsaMsargazIlAM, tathA'priyavAdinI, na tUDhAyA iti vacanAd avivAhitAviSayametat / UDhA prathamabhojanazIlAM, bharturityubhayoH zeSaH, nirvAsayed vivAhaparigRhItA, tasyA nAsti tyAgaH / asyA- grAmAt / nAbhA. (1) naasN.14|31; naasmR.16|31 rakSanti vArdhake putrA + vira., nAbhA. smRcavat / (putrAstu sthavire bhAve). (1) nAsaM.13393 jjha (gcha); naasmR.15|91 naM ca (naM ' (2) nA sN.13|97 kUlA (rUpA); naasmR.15|95; 1. vA); smRca.242; vira.426, ratna.134, vyapra.410 vyaka.132, smRca.245, vira.423, panA.474, ska (ka); vyau 141; vitA.814 karma (kAma) rojjhanam nRpra.33 jan bhAryA (jennArI); vyapra.410; vyau.141; (rAdanam); vibha.16; samu.121 pU. vyama.108 (-) prajAvatIm (pativratAm ) bhUyasA (vai pati:); (2) nAsa.13394 sraMsinI (srAviNIM); naasmR.15|92 vitA.823 bhUyasA (tAM prati); setu.284, vibha.13 gRhAt (purAt ); byaka.132; smRca.247, vira.424 rAzA da (rAjada); samu.122. sraMsi (bhraMzi); pamA.476 sraMsi (dhvaMsi) zeSaM nAsmRvat ; (3) naasN.13|92 torAgaH (to gaH) nigU (netU); setu.284 viravat ; vibha.14 viravata ; samu.122. naasmR.15|90; vyaka.132; smRca.245 rAgaH (dharmaH) (3) naasN.13|95 tAM strI (striyam ) gRhAt (budha:); niMgU (rna co); vira.424 nya (nyaM); pamA.4 74 nigU (na nAsmR.15493 zinI (zinI) to strI (kSipra); byaka.132% co); setu.284 nyavi (nyaM ni); vibha.14 rAgaH (daNDaH) | smRca.247 zIlAM (zIlA) dinIm (dinI); vira.424; bhya (nya); samu.122 smRcavat . pamA.476 nAsmRvat ; nRpra.33; setu.284 zIlAM satata
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1100 vyavahArakANDam vandhyAM strIjananIM nindyAM pratikUlAM ca srvdaa| 'naSTe'nyo vidhIyata' ityuktam / apratividhAyAnAkAmato nAbhinandeta kurvannevaM na doSabhAk // / khyAya proSito naSTaH / sa dvividhaH mRto'mRtazca / mRta nindyAM maraNazIlApatyAM, sArvakAlaM viparItakAri- iti jJAte udIkSaNaprayojanaM nAsti / tatra pUrvokta NI, sarvadeti kadAcit pramAdakRtanivRttyartham / eva vidhiH| amRto'pi dvividhaH amutreti zrUyatAdRzIM yadi necchati nAbhinandeta na rameta tayA saha / mANo'zrayamANazca / azrUyamANe'yaM vidhiH / pratividhA'kAmato nAbhinandeteMtyaparaH paatthH| sa evaarthH| yaikamatyena proSite anyAyyamanyAzrayaNam / gatArthaH evaM kurvan na pratyavaiti, na ca dnnddyH| nAbhA. zlokaH / prasUtAyAH sApatyAyA nivRttaprayojanatvAd ajJAnadoSAdUDhA yA nirgatA naanymaashritaa| | ratiharaNArthatvAnmahAn kAlaH / itarasyA anirvRttabandhubhiHsA niyoktavyA nibandhuH svayamAzrayet // prayojanatvAt prathamavayovasthatvAd durdharatvAcca viSayaajJAtadoSA patyurapacArAdalpadoSAd roSAnnirgatA | syAlpaH kaalH| nAbhA. gRhAd, nirdoSA anyamanapAzritA bandhugRhe sthitA, kSatriyA SaT samAstiSThedaprasUtA samAtrayam / tasminneva patyau svjnainiyojyaa| nissvajanA svayameva taM vaizyA prasatA catvAri dve varSe vitarA vaset / / pratyAzrayet / 'ajJAtadoSAdUDhA yA nirdoSe'tyasmin .... nAbhA. pAThe tyaktA 'naSTe mRta' ityAdau vA bandhubhiranyasmai na zUdrAyAH smRtaH kAlo na ca dharmavyatikramaH / deyaa| nibandhuH svayamevAnyamAzrayet / nAbhA. vizeSato'prasUtAyAH saMvatsaraMparA sthitiH // proSitabhartRkAvRttam , tadaGgo'nyapatividhizca' zUdrAyAH proSite patyau na kaalniymH| na cAnya. naSTe mRte pravrajite klIbe ca patite ptau| gamane'syAmavasthAyAM dhrmlopH| sarvasyA avizeSeNa / pazcasvApatsu nArINAM patiranyo vidhIyate // prasUtAyA udIkSaNaprasaGge saMvatsaraparA sthitiH| saMvatsa etAsvApatsu yadyakSatayoniH niyogato'nyatarasyA: rAdUrvaM nAsti doSaH / udIkSaNe patiloko dharmavRddhizca putrecchAyAH patyani(ccha ? cchA)yA vaa| patiloke- | sarvAsAM, nodIkSaNapratiSedhaH / etAvato'nudIkSaNe daNDaH . cchAyAM na niyamaH / nAbhA. adhamadhA udAkSaNamAmA adharmazca / udIkSaNaM tu nyAyyameva / nAbhA. aSTau varSANyudIkSeta brAhmaNI proSitaM patim / - apravRttau smRto dharma eSa proSitayoSitAm / aprasUtA tu catvAri parato'nyaM samAzrayet // jIvati zrayamANe tu syAdeSa dviguNo vidhiH|| (jananI nityaM) dinIm (dinI) zinI (zanI); vibha.14 zIla proSitasya yoSitAM bhartaryazrayamANe proSite eSa kAlasatataM (jananIM nityaM); samu.122 smRcavat . . vidhiH| jIvati tu zrayamANe jIvatyamutreti zrayamANe .. (1) naasN.13|96 kAmato (kAmaM tAM); naasmR.15|94 dviguNaH kAlo ythoktH| nAbhA. na do (sa do); vyaka.132, smRca.247 ta kurvannevaM (tu prajApravRttau bhUtAnAM sRSTireSA prjaapteH| kurvanneva); vira.424 nindyAM (nitya); pamA.476; setu. | ato'nyathAgame strINAmevaM doSo na vidyate / / 284 ninyAM (nityaM) nevaM na (nneva sa); vibha.14 nindyAM (nityaM); samu.122. (1) nAsaM.133101 varSe tvitarA (same aprajA); nAsmR. - (2) nAsaM.13398 nadoSAdUDhA (tadoSAdRSTA); nAsmR. | 15 / 99; vyaka.139. 1596 nadoSADhA (tadoSeNoDhA) rgatA (>SA) sA ni (2) naasN.13|102, naasmR.15|100 na ca dharmavyati(sA'bhi); smRca.245; samu.122. kramaH (eSa proSitayoSitAm ) pU.; vyaka.139. (3) nAsaM.13399 pUrvArdhe (patyau pravrajite naSTe klIbe'tha (3) naasN.13|103, nAsmR.15.100 utta.; vyaka. patite mRte); nAsmR.1597; medhA.976 smRtyantaram . | 139.. / (4) naasN.13|10. NI (Na); naasmR.15|98; vyaka. (4) naasN.13|104naasmR.15|101 prajApravRttau (a | pravRttI tu) sRSTi (dRSTi) thAgame (gamane) mevaM (meSa); vyaka.1390
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ yati / strIpuMdharmAH 1101 " prajApravRttAviti nimittasaptamI / apatyArthe yataH | 'nIrajaskAmanicchantIM vandhyAM putravatI striym| prajApateH sRSTiH sarvabhUtAnAM, ato'nyagamane, yathoktaM na gacchedu garbhiNI nindyAmaniyuktAM ca bndhubhiH|| na doSaH / doSo na vidyata iti bruvan nAyaM dharmaH, | ___ 'nindanniyuktAmapi bandhubhirityaparaH pAThaH / Rtudharmastu pativratAtvameva, evamapi doSo nAstIti jJApa- ryasyA nAsti sA nIrajaskA tAmanicchantIM cetyAdi / nAbhA. nindyA kutsitA tvagdoSAdinA / nindyA, apatyaM mriyate __ strIpunarvivAha: yasyAH / bandhubhizvAniyuktAmiti aniyuktAyAM yadi udvAhitA'pi yA kanyA na cetsNpraaptmaithunaa| gamane prasaGgo'sti devarAdeH, gatam / athavA yathoktAM punaH saMskAramahantI yathA kanyA tathaiva sA // devarAdiniyuktAmapi na gaccheda iti sa ca tAM prati. .: niyogavidhiH padyate'tyasyApavAdaH / nAbhA. anutpannaprajAyAstu patiH preyAd yadi striyaaH| aniyuktA tu yA nArI devarAjjanayet sutam / . niyuktA gurubhirgacched devaraM putrakAmyayA // jArajAtamarikthIyaM tmaahurdhrmvaadinH|| ___ anutpannaprajA aprajA / utpannavinaSTaprajA'pyaprajaiva / tathAniyakto yobhAryA yavIyAna jyAyaso vrajeta / mRte bhartari 'putreNa lokAn jayatI'tyAdinA putra yavIyaso vA yo jyAyAnubhau tau gurutalpagau / / lokakAmA, na patilokakAmA, yadi syAd gurubhiH | ___ tathA tenaiva prakAreNAniyuktaH kanIyAn jyeSThabhAryA zvazurAdAbhAnayuktA devara gacchat putracchayA, na rantu gaccheda gamanamAtreNa, kanIyaso vA bhAryA jyeSTho vrajed , micchayA / tatra vyabhicAre na doSo na daNDaH / nAbhA. | etAvubhau gurutlpgau| gurutalpagamanaprAyazcittamatrApIti / saca tAM pratipadyeta tathaivA putrajanmanaH / nAbhA. putre jAte nivarteta viplavaH syAdato'nyathA // sa ca devarastAM tathaiva dharmArthameva, na ratyartha, A kule tadavazeSe tu saMtAnArtha na kAmataH / putrotpatteH / utpanne putre nivarteta / guruvadeva pazyet / niyukto gurubhirgacched bhrAtRbhAyAM yavIyasaH / anyathA punarapi parigrahe viplavaH saMkaraH syAt / tathA jyeSThabhAryA kaniSTho vA gacched guruniyogataH / sati adharmoM daNDazca syAt / nAbhA. kulasaMtAnarakSA tu phalaM samadhigacchattaH // ghatenAbhyajya gAtrANi tailenAvikRtena vaa| kule tadavazeSe'nyamanuSyAbhAve saMtAnArthameva, na kAmataH, niyukto jyeSTho vA kanIyasaH, kanIyAn vA mukhAnmukhaM pariharan gAtrairgAtrANyasaMspRzan / jyeSThasya bhAryA gacchet / tataH kularakSaNAt tannimittaM ghRtenApakkena vA tailena gAtrANyabhyajya sukhArtha bhUyaHpravRttiM pariharan / parasparagAvasparzanaM ca prayoja phalamaznuvAte / nAbhA. nArthameva / nAbhA. * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca dAyabhAge drssttvyH| (1) bAla.21127. . (1) nAsaM.13183; naasmR.15|83,84 pUrvAdhe (striyaM (2) nAsaM.13480 nAsmR.15/80; vyaka.138 putravatI vandyAM nIrajaskAmanicchantIm ); nRpra.34 nAsmRvat. utta.; vira.445 utta; nRpra.34 utta. (3) naasN.13|81, naasmR.15|81 naH (taH) viplavaH (2) nAsaM.13685 yo bhAryA (bhAryAyAM); naasmR.15|| (saMkaraH); byaka.138, vira.445, nRpra.34 pratipadyeta 85,86; nRpra.34 vA yo jyAyAnu ('thavA jAyAmu). (abhigacchettu); vibha.29. . (3) nAsaM.13286, naasmR.15|83 pU.; vyaka.138 (4) maasN.13||82; nAsmR.15182; byaka.138 bhyajya tu (ca); mmu.9|147 tu (ca) pU., vira.446 tu (ca) (bhyukSya) NyasaM (Ni cA); mmu.9|147 utta.; vira.445- bhrAtR (bhrAtuH); nRpra.34 mc.9|147 tu (ca) pU.; vibha. 446 myakavat ; nRpra.34 bhyajya (bhyukSya) mukhAnmukhaM | 29 viravat .... (AsyenAsya); mc.9|147 utta.; vibha.29. / (4) nAsaM.1387; nAradasmRtau nAstyayaM shlokH|| /
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1102 vyavahArakANDam avidyamAne tu gurau rAjJo vAcyaH kulakSayaH / tatastadvacanAd gacchedanuziSya striyaM ca saH // gurau niyoktaryavidyamAne rAjJastatkulakSayamuktvA tenAnujJAto devarastadabhAve'nyo vA gacched anuziSya vakSyamANena vidhinA ghRtAbhyaktena tayA saha gAtrasparza- varja Rtau gantavyaM prajArthameveti / nAbhA. pUrvoktena vidhAnena snAtAM puMsavane zuciH / * sakRdA garbhAdhAnAdvA vRtte garbhe tathaiva sA / / dampatyorvAdasya viSayaH * IrSyAsUyAsamutthe tu saMrambhe rAgahetuke / dampatI vivadeyAtAM na jJAtiSu na rAjani // IrSyAsamutthe'nyazaGkAnimitte parasparataH amukA azo bhaMnA asAvazobhana ityAdi, ( IrSyA ?) asUyAsaMbhave ca saGgAnumite saMrambhe cittavaiSamye dampatI parasparata (1) nAsaM. 13 / 88; nAsmR. 15186 ( niyukto gurubhirgacchadenuziSyAt striyaM ca saH) utta; vyaka. 138 ziSya (ziSyAt); vira.446 zo (ze) ziSya (ziSyAt ); nRpra. 34; vibha. 29 viravat . . pUrvoktenaiva vidhinA ghRtAbhyakto gAtrasparzavarja vrajet, RtusnAtAM pumAn jAyate yasmin divase tasmin, 'yugmAsu putrA jAyanta' iti vacanAt / RtAvRtAvasakRt sakRdvA yAvad vA garbho bhavati tAvad yugmAsvekasminnapyRtau / kRta utpanne garbhe snuSaiva sA kanIyaso'pi gurureva sA / ato'nyathA vartamAnaH pumAn strI vA'pi kAmataH vineya subhRzaM rAjJA viplavaH syAdato'nyathA // kAmAd vartamAnAvuttarakAlaM ca suSThu daNDayau rAjJA / adaNDane rAjA pratyaveyAt / nAbhA. / nAbhA. (2) nAsaM. 13 / 89 na vidhAnena (naiva vidhinA) vRtte (kRte) tathaiva (snuSaiva); nAsmR. 15/87 snAtAM (snuSAM vRtte (kRte); usaka. 138 dvA (tu); vira. 446 vyakavat; vibha. 29 snAtAM (snuSAM dvA (tu). (3) nAsaM. 13 / 90 vila... nyathA (kilbiSI syAdanigrahe); nAsmR. 15/88 vine (nine); vyaka. 1383 vira. 446 subhRzaM (svabhagaM); vibha.29 subhRzaM ( tAvubhau ). eva cittavizuddhiM kuryAtAM, na svajane na rAjani vA vivAdaH kartavyaH / nAbhA. (4) nAsaM. 13 / 91; nAsmR. 13 / 89 sUyA (sUrya) saMrambhe (saMbandhe). bIjikSetriNorapatyasvAmyavicAraH apatyArthaM striyaH sRSTAH strI kSetraM bIjinaH prajAH / kSetraM bIjavate deyaM nAbIjI kSetramarhati // apatyArthaM striya utpAditAH / tadubhayorapatanaM karoti / bIjinaH kSetra sthAnIyA strI / tata ubhayasaMpattau prajAH sasyavadeva / tasmAt kSetraM bIjavate deyaM, tatazca sasyanirvRtti: / abIjI kSetreNa kiM kariSyati / tatra kSetrasya samarthasyApi nAgaH / tasmAt parIkSya puruSAya deyA / nAbhA. nAbhA. apatyamutpAdayitustAsAM yA zulkato hRtA / azulkopanatAyAM tu kSetrikasyaiva tat phalam // tAsAM saptAnAM yA zulkena hRtA tasyAmapatyamutpAda: * yitureva bhavati, krItatvAt tasyAH / punarbhUSveva tat saMbhavati, na svairiNISu / atha tatrApi saMbhavati, tathA nAmAstu / (a) zulkopanatAyAM yadapatyaM kSetriNa eva / kSetrasya tena tatsaMbaddhairvAnutsRSTatvAt / kSetrikasya yadajJAnAt kSetre bIjaM prakIryate / na tatra bIjino bhAgaH kSetrikasyaiva tad bhavet // 'azulkopanatAyAM kSetrikasyetyuktasya dRSTAntAstraya uttara zlokA iti kecit / anye sAmAnyena prakRtAnAmeveti / parakSetre bIja use tenAjJAtaM, patyurevApatyaM na jArasya bhAgaH piNDadAnAzaucAdiSu / yathA parakSetre bIje'nyenAvidite pra ( kI ? kA) rite kSetrikasyaiva sasyaM, na bIjina iti / oghavAtAhRtaM bIjaM kSetre yasya prarohati / phalabhAg yasya tat kSetraM na bIjI phalabhAgbhavet / nAbhA. (1) nAsaM. 13 / 19; nAsmR. 15/19 naH prajAH (no narAH). (2) naasN.13|54 phalam (bhavet ) ; nAsmR. 15/54 natA (hRtA); vira. 588 yA (yAH) hRtA (hRtAH) samu. 101 hRtA (bhRtAH) krameNa kAtyAyanaH . (3) naasN.13|55; nAsmR. 15/55 jJAnAt (jJAtaM ) kIryate (dIyate) bhavet (phalam )* (4) nAsaM. 13/56; nAsmR. 15/56 phalabhAg yasya yat kSetraM (phalabhuktasya tat kSetrI).
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1103 pUrvazloke strIcchApUrvakatvamuktam / asmistUbhayora- | punarbhUsvairiNIprakArAH pyanicchatoranyena daivAt kathaJcid yojite ucyate / parapUrvAH striyastvanyAH sapta proktA yathAkramam / uttarasmin puruSecchApUrvake yathaiva kSetribIjinoravidite punarbhUtrividhA tAsAM svairiNI tu caturvidhA // oghavAtAhate bIje kSetriNaH sasyaM, evaM kSetrapaterevA- kanyaivAkSatayoniryA pANigrahaNadUSitA / patyaM na bIjina iti| nAbhA. | pUnarbhUH prathamA proktA punaH saMskArakarmaNA // mahokSo janayed vatsAn yasya goSu baje caran / dezadharmAnavekSya strI gurubhiryA prdiiyte| tasya te yasya tA gAvo moghaM spanditamArSabham / / utpannasAhasA'nyasmai sA dvitIyA prakIrtitA / / __ mahokSa RSabhaH, 'ArSabhami'tyante vacanAt / kAmAd asatsu devareSu strI bAndhavairyA pradIyate / yasya svabhUtAsu goSu vraje caran , kasyetyavizeSitatvAd savarNoya sapiNDAya sA tRtIyA prakIrtitA / / yasyakasyacid vraje carana , yAsu goSu kasyacida vatsA- strI prasUtA'prasUtA vA patyAveva tu jIvati / nutpAdayet , yasya tA gAvaH tasya vatsAH / vyartha RSabha- kAmAt samAzrayedanyaM prathamA svairiNI tu sA / / vyApAraH, narSabhasvAmino vatsA ityarthaH / evamapatyamapIti / kaumAraM patimutsRjya yA tvanyaM puruSaM shritaa| nAbhA. punaH patyugehaM yAyAt sA dvitIyA prakIrtitA / / kSetrikAnumate bIjaM yasya kSetre prmucyte| mRte bhartari tu prAptAn devarAdInapAsya yaa|| tadapatyaM dvayoreva bIjikSetrikayormatam // upagacchet paraM kAmAta sA tRtIyA prkiirtitaa| parastriyAM patyanumate jAtamapatyaM dvayorbhavati / tatazca prAptA dezAd dhanakrItA kSutpipAsAturA ca yA / dvayordhanapiNDAdinA sNbdhyte| nAbhA. tavAhamityupagatA sA caturthI prkiirtitaa| nai syAtkSetraM vinA sasyaM na vA bIjaM vinAsti tt| (1) utpannasAhasA utpannavyabhicArA / mitaa.2|51 ato'patyaM dvayoriSTaM piturmAtuzca dharmataH / / (2) utpannasAhasA'kSatayoniH prauDheti yAvat / bIjakSetrAbhAve sasyAbhAvavat pitroranyatarAbhAve anyasmai devarAyetyarthaH / devarAbhiprAyeNAtrAnyazabda'patyAbhAvAt , tuSTeH kAraNatvAcca dharmata ubhayorapatyam / prayogAtsa cAbhiprAyo'satsu devareSviti uttaratroktepitroranyatarAnicchAyAM dAnavikrayAtisargAbhAvaH / gamyate / samAzrayetsutArthamiti zeSaH / evaM zritetyatrApi ubhayAdhInatvAditi prayojanam / nAbhA. zeSo'dhyavaseyaH / punaH patyurgahaM yAyAnnivAsAdyarthamiti shessH| evaM ca yaHprathametarapunarbhuvamupagacchati sa niyukta(1) nAsaM.13157 naasmR.15|57 spandita (skandita); mAtro na yoSigrAha iti puna bhartakatarNadAnAnadhikAsamu.101. rIti mantavyam / evaM yaH svairiNI caturthIvyatiriktAmupa(2) naasN.13|58 mate (mataM); naasmR.15|58 pramucyate gacchati so'pi jAramAtro na yoSigrAha iti svairiNI(samapyate); dA.48 bIjaM...cyate (kSetre bIjaM yasya prakIryate); ap.2|127 mucyate (sidhyati) bIji...matam (kSetribIji. * eSAM aSTazlokAnAM avaziSTasthalAdinirdezaH RNAdAnakayoH samam ); vira.557 mucya (jAya) d (ta); dIka.44 | prakaraNe (pR. 702-703) draSTavyaH / dAvat ; vyapra.473 mucya (sicya); vibha.64 dAvat ; (1) vyaka.139 utpanna...rtitA (utpannasAhasAnyasmai sA vica.67 dAvat. antyA svairiNI smRtA) patyAveva tu (patyau caiva ca) prathamA svairiNI (3) naasN.13|59 na syA...na vA (nateM kSetraM bhavet (svairiNI prathamA) haM yAyAt (hamiyAt) tu prAptAn...pAsya sasyaM na ca); naasmR.15|59; vira.581 vA bIja yA (yA tu strI devarAdInapAsya tu) upagacche...tRtIyA (kAma(bIjaM ca) riSTaM (dRSTaM); savi.295 utta.; samu.101 pUrvAdhe | tastu bhajedanyaM dvitIyA sA) prAptA ...ca yA (dezApahRtavikrItA (nate kSetrAd bhavet sasyaM na ca bIjAdvinAsti tat) krameNa kSuttRSNAvyasanArditA) sA caturthI (tRtIyA sA) 'asatsu devareSu' kAtyAyanaH, | ityAdizvoko naasti| .......... mya. kA. 139
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1104 vyavahArakANDam patikRtarNAnadhikArIti mantavyam / AdyapunarvAstu yaH pANiM gRhNAti sa yoSidgrAho bhavatyeva bhAryAtvenaiva svIkArAt / caturthyA api svairiNyA bhAryAtvenaiva svIkAra iti svIkartA yoSidgrAha eva / tena tAbhyAM puna: prathamAyAH patyA kRtamRNaM svairiNyAzcaturthyAH patyA kRtaM ca RNaM deyam / smRca. 173 (3) parapUrvAH sapta / punarbhUstriprakArA / svairiNI catuprakArA / tAH krameNocyante - kanyaiveti / kanyaivAsaMbaddhA puruSeNa pANigrahaNamAtreNa parabhAryAvyapadezena dUSitA punarbhUH prathamA sokkA punaH saMskArakarmaNA, punaryasmAt saMskriyate tasmAt punarbhUrityucyate / punarvivAhyA'nyena sA / dezasaMvyavahArAnavekSya, yeSu dezeSvayaM vyavahAro dRzyate, gurubhiryA pradIyate'nyasmai strI bhuktA, na kanyA, sA dvitIyA punarbhUH patyAvasatyutpannasAhasA vyabhicAriNI / patyA tyaktetyanye / asatsu devareSu, etasmAdeva gamyate dvitIyA gurubhirdevarAya datteti, strI mRtapatikA savarNAyAsapiNDAya bAndhavairyA pradIyate sA tRtIyA strI / strI bhuktA sApatyA napatyA vA patyau jIvatyeva kAmAdanyaM patiM samAzrayet tamutsRjya, sA prathamA svairiNI / kaumAraM patimatikramyAnyena saha puruSeNoSitvA tamapyutsRjya prathamapatigRhameva yAyAt sA dvitIyA svairiNI / bhartari mRte yogyAnapi devarAnapAsyopagacched UnamanyaM, sA tRtIyA svairiNI / dezAntarAdAgatA dhanena krItA kSutpipAsAturA ca tavAhamityupagatA sA caturthI prakIrtitA / - punarbhuvAM vidhistveSa svairiNInAM prakIrtitaH / pUrvA pUrvA jaghanyAsAM zreyasI tUttarottarA // nAbhA. eke yathApaThamevecchanti / na tadupapannam / kathamakSatayoniritarAbhyAM jaghanyA syAt / tasmAt krameNa punarbhuvAM pUrvA pUrvA ajaghanyA / AsAmakSatayonirdevarAya dattA ( yA sA ? yAH) prazasyA / sApi savarNAya sapiNDAya dattAyAH prazasyA dvitiiyaa| svairiNInAM tUttarottarA pUrvasyAH (1) nAsaM. 13 / 53 vidhistveSa (eSa vidhiH) pra (ca); nAsmR. 15/51; vyaka. 139 punarbhuvAM (punava ca); vira. 451 tU (co) zeSaM vyakavat vibha. 32 viravat. 1 pUrvasyAH zreyasI / jIvati patyAvanyaM samAzritAyAH punaH patigRhaM gatA pazcAttApAt zreyasI / mRte bhartaryanyaM samAzritA bharturanatikramAd dvitIyAyAH zreyasI / dezAntarAdAgatA krItA prANasaMzaye cAnyamupagatA pUrvasyAH zreyasI, atyantavirodhAnAcaraNAt / varNasaMkarAsaMkarau nAbhA. Anulomyena varNAnAM yajjanma sa vidhiH smRtaH / prAtilomyena yajjanma sa jJeyo varNasaMkaraH // Anulomyena brAhmaNasya catasRSu yadapatyajanma, kSatriyasya tisRSu, vaizyasya dvayoH, zUdrasyaikasyAM sa vidhiH vidhIyate zAstre dharmaH / prAtilomyena zUdrasya tisRSu vaizyAdistrISu, vaizyasya dvayoH, kSatriyasyaikasyAM evaM varNasaMkaraH pratiSiddhaH adharmaH rAjJaH pramAdAdityarthaH / nAbhA. saMkarajAtivicAraH anantaraH smRtaH putraH putra ekAntarastathA / dvantarazcAnulomyena tathaiva pratilomataH || Anulomyena savarNAnantaraikAntaradvayantarAzcatvAro brAhmaNasya putrAH, evaM trayaH kSatriyasya savarNAnantaraikAtarAH, tathA vaizyasya savarNAnantarau dvau, zUdrasya savarNa eva / pratilomato'pi zUdrasya trayo vaizyAdiputrAH, vaizyasya dvau kSatriyAbrAhmaNIputrau, kSatriyasyaiko brAhmaNIputraH / nAmata eSAM vizeSaM vakSyati / rikthavibhAgavivakSayopanyAsaH, strIpuMsasaMyogaphalatvAt tAsAM ca vivAhasyoktatvAt / umra: pArazavazcaiva niSAdazcAnulomataH / uttamebhyastrayastribhyaH zUdrAputrAH prakIrtitAH // nAbhA. brAhmaNAdibhyaH krameNograpArazava niSAdAstrayastribhyonulomata iti kecit anyenAnyatra yathAsaMkhyamuktam / 'uttamebhyastribhyastrayaM' ityetAvaduktam / ato brAhmaNAt pArazavaH, niSAdaH kSatriyAt, ugro vaizyAditi / nAbhA. * anyasmRtigato'yaM saMkarajAtivicAraH saMskArakANDe saMyate / atra tu nAradena vivAdapade saMgRhItatvAt saMgRhItaH / (1) nAsaM. 13 / 105; nAsmR. 15/102. (2) nAsaM. 13 / 106; nAsmR. 15/103. (3) nAsaM. 13 / 107; mAsmR. 15/104 pU.
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1105 brAhmaNyAmapi caNDAlasUtavaidehakA api| savarNo brAhmaNIputraH ksstriyaayaamnntrH| " aparebhyastrayastribhyo vijJeyAH pratilomataH // ambaSThograu tathA putrAvevaM kSatriyavaizyayoH // .. pratilomato'pi brAhmaNyAM zUdrAccaNDAlaH, kSatriyAt . brAhmaNAda brAhmaNyAM savarNaH / kSatriyAyAM brAhmaNAdasUtaH, vaidehako vaizyAt / aparebhya evaite trystribhyH| nantaro muurdhaabhissiktH| kSatriyeNa vaishyaayaamnntro'mbsstthH| . nAbhA. vaizyena zUdrAyAmanantara ugrH| . nAbhA. ambaSTho mAgadhazcaiva kSattA ca ksstriyaasutaaH|| ekAntarastu doSanto vaizyAyAM brAhmaNAt sutaH / Anulomyena tanaiko dvau jJeyau pratilomataH // | zUdrAyAM kSatriyAttadvanniSAdo nAma jAyate // ... ambaSTha Anulomyena kSatriyasya vaizyAyAM (?) jaatH| anantarAnuktvA pUrvamavibhAgenoktAnekAntarAn mAgadho vaizyAt kSatriyAyAM jAtaH / kSattA zUdrAt pratipAdayati / brAhmaNena vaizyAyAM daussyntH| kSatriyeNa kSatriyAyAM jAtaH / ete ksstriyaasutaaH| nAbhA. zUdrAyAM niSAdaH / vaizyasyaikAntaro nAsti / evamityanena vaizyAputrAstu dauSSantayavanAyogavA api| savarNAsutaH sarveSAM savarNa ityetat pratipAdyate / nAbhA. prAtilomyena tatraiko dvau jJeyAvanulomajau // . zUdrA pArazavaM sUte brAhmaNAd byantaraM sutam / zUdrAbrAhmaNIkSatriyAputrA uktAH prtilomaanulomtH| Anulomyena varNAnAM putrA ete prakIrtitAH // vaizyAputrA api brAhmaNAd dauSSantaH, kSatriyAd yavanaH yantaro brAhmaNasyaiva nAnyasya / zUdrAyAM brAhmaNAt anulomau / zUdrAt pratiloma Ayogava iti / nAbhA. | paarshvH| varNAnAmAnulomyena putrAH prkiirtitaaH| nAbhA. sutAdyAH pratilomAstu jnyeyaavprtilomjaa| sUtazca mAgadhazcobhI putraavaayogvstthaa|... sasaMkarAH zvapAkAdyAsteSAM trisaptako gaNaH // prAtilomyena varNAnAM tadvadete'pyanantarAH / / . sUtavaidehakacaNDAlAH pratilomajA jnyeyaaH| aprati- pratilomAnantarAH kSatriyAd brAhmaNyAM sUtaH / mAgadho lomajau sUtAd vaidehakAyAM, vaidehakAccaNDAlyAm / evaM vaizyAt kSatriyAyAm / AyogavaH zUdrAd vaizyAyAm / pratilomajeSu apratilomajA draSTavyAH / teSAM sasaMkarAH - nAbhA. zvapAkAdyAH triHsapta ekaviMzatirgaNo jJeyaH / caNDAla- anantaraH NyAM ksstriyaatsutH| zvaNDAlIvaidehakasUtabrAhmaNAdikanyAsu sapta bAhyAn jana- mAgadhAyogavau tadvau putrau vaizyazUdrayoH / / yati / tathA vaideha kastathA sUtaH / ataH saMkarAH brAhmaNyekAntaraM vaizyAt sUte vaidehakaM sutam / shvpaakaadyaaH| 'ugrAttu jAtaH kSattAyAM zvapAka iti kSattAraM kSatriyA zUdrAt putramekAntaraM tathA / / kiirtyte| vaidehakena tvambaSThayAmutpanno vena ucyte||' | / pratilomA ekAntarA ucynte| brAhmaNI vaizyAda vaide-, iti bhArgavyAM saMhitAyAM vistara uktastata eva drssttvyH| hakaM sUte / kSatriyA zUdrAt kSattAram / ... nAbhA. saMjJAsta tatrAnyathaiva / zUdrapratilomasya sapta catarSu ctvaarH| yantaraH prAtilomyena pApiSThaH saMkare sati / kSatriyAvaizyAzUdrAputraiH sapta evaM vaizyakSatriyapratilomayo- caNDAlo jAyate zUdrAda brAhmaNI yatra muhyati / / rapIti trissaptako bAhyo gaNaH / tadbhedAH zvapAkAdayo- (1) naasN.13|112; naasmR.15|106,107. 'nantAH / nAbhA. / (2) nAsaM 131113; naasmR.15|107,108 dauSSanto (1) naasN.13|108. (cAmbaSTho). (3) naasN.13|114; naasmR.15|108, (2) naasN.13|109, naasmR.15|104,105 sutAH 109 ghanta (utta) ete (yate). (tmajaH). (4) naasN.13|115; naasmR.15|109,110 zcobhau * (3) naasN.13|11... (zcaiva) tadvade...rAH (kSattRvaidehakAvapi). (4) naasN.13|111 naasmR.15|105,106 (kSatrAdyAH / (5) naasmR.15|110,111. pratilomAH syuranulomAstvime smRtaaH| saMskArAzvarupAkAdyAH teSAM | (6) naasN.13|116; naasmR.15|111,112. triH sapta nai matAH i)... . . (7) naasN.13|117 naasmR.15|112,113,
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam dyantaraM zUdrasyaiva, nAnyasya / sa ucyate-ghantara / iyamuktopAyaprabhavA strINAM zuddhiH sAdhvItyarthaH / iti| prAtilomyena ghantaraH zadrAd brAhmaNyAM jAtazca smRca.241 nnddaalH| brAhmaNI ttraakuliibhvti| nAbhA. bAlasaMvardhanaM tyaktvA bAlApatyA na gacchati / rAjJA parIkSyaM na yathA jAyate varNasaMkaraH / rajasvalAM sUtikAM ca rakSedbhartA ca garbhiNIm / / tasmAda rAjJA vizeSeNa trayI rakSyA tu sNkraat|| bhA patnI samabhyA vstraalngkaarbhojnaiH| rAzA yathA varNasaMkaro na bhavati tathA parIkSya vyava- utsave tu pitRbhrAtRzvazurAdyaizca bandhubhiH / / sthApyam / tasmAd rAzA vizeSeNa sarve rkssyaaH| vize- yatra nAryastu pUjyante ramante tatra devatAH / SeNa tu trayI vidyA / sA saMkare sati viplavet , trayIjAtaH yatraitAstu na pUjyante sarvAstatrAphalAH kriyAH / / tatra brAhmaNAvasthitatvAditi (1) / nAbhA. zocanti yoSito yatra vinazyatyAzu tatkulam / bRhaspatiH na zocanti tu yatA vardhate taddhi sarvadA // ___ strIpuMdharmapratizA zocanti bharaNapUjanayorabhAveneti zeSaH / yatra kula aitatsaMgrahaNasyoktaM vidhAnaM sNgrhstthaa| ityrthH| smRca.243 strIpuMsavartanopAyaH zrUyatAM gadato mama // strIdharmAH strIrakSA bhaiA pitrA sutairna strI viyuktA'nyagRhe vaset / . sUkSmebhyo'pi prasaGgebhyo nivAryA strI svabandhubhiH / asatsaGge vizeSeNa gItAmeti sA dhruvam / / zvazvAdibhirgurustrIbhiH pAlanIyA divAnizam // pUrvotthAnaM guruSvarcA bhojnvynyjnkriyaa| aprayacchan pitA kAle patizcAnupayannRtau / jaghanyAsanazAyitvaM karma strINAmudAhRtam / / putrazcAbhaktado mAturgA daNDayAzca dharmataH // ___ pUrvotthAnaM bharturutthAnApekSayA / evaM jaghanyAsanAdistrIrakSaNopAyAH vidhAvapi bhAsanAdyapekSayA / jaghanyatvaM mAnyeSu Adau Ayavyaye'nnasaMskAre gRhopskrrkssnne|| bhojnprdaadivyaapaarH| smRca.251 zaucAgnikArye saMyojyA strINAM zuddhiriyaM smRtA / / . svIdoSAH (1) naasN.13|118, naasmR.15|113 trayI rakSyA tu pAnATanadivAsvapnamakriyA dUSaNa striyAH // (striyo rakSyAstu) utta. (1) akriyA gRhkRtyaannusstthaanm| vyaka.134 (2) vyaka.128 eta (yatta); vira.409; setu.280; (2) akriyA akaraNaM nirvyApAratayA'vasthAnam / vibha.21 gada (gAya). smRca.249 (3) byaka.129; smRca.239 zvazvA (svasrA); vira. 4117 pamA.474 ratna.133; vyapra.405gurustrIbhiH pAla- (1) vibha.26. nIyA (pAlanIyA gurustrIbhiH); vyau.140 vyapravat ; vitA. (2) a.1682 bhojanaiH (bhUSaNaiH) uttarArdhe (utsave 820 vyapravat ; vibha.3 svabandhubhiH (prayatnataH); samu.120. pitRmAtRbhyAM zvazrUzvazUrabandhubhiH); smRca.243, ratna.134; (4) vyaka.129; vira.412, vici.189 hyA daNDyA vitA.822 pU. samu.121. (dho daNDya); setu.282 gA daNDyAzca (kuryAddaNDaM ca); vibha. (3) smRca.243, samu.121. - 43, vivya.56 nRtau (nayan). (4) vyaka.133; smRca.249, vira.427 bharnA pitrA (5) vyaka.130 strINAM zuddhiri (rakSA strINAmi); smRca. (pitrA bhartA); samu.123. 241 Aya (Aye) zaucA (zauces); vira.416vyakavat; vyapra. (5) vyaka.133; smRca.251 varcA (varvAk); vira. 409 'nna (artha); vyau.141 vyapravat ; setu.282 vyaka- 428; vibha.17; samu.124 smRcavat. vat ; vibha.8 jyA (jye) zeSa vyakavat ; samu.12.0 zaucA (6) vyaka.134; smRca.249 svapna (svApa); vira.431; | setu.287 yAH (yAm ); vibha.18 samu.123 smRcavat.. (zauces).. .
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1107 pativratAvRttam / tayoraviyogaM drshytH| 'vyAlagrAhI yathA sarpa balAduddharate Arte muditA hRSTe proSite malinA kRshaa| bilAt / tadvaduddhatya sA nArI saha tenaiva modate / tatra mate mriyeta yA patyau sA jJeyA strI pativratA // sA bhartRparamA stUyamAnA'psarogaNaiH / krIDate patinA sAdhe (1) ayaM sarvAsAM strINAmagarbhiNInAmabAlApatyAnAM yaavdindraashcturdsh||' iti / tathA 'brahmano vA'tha mitraghnaH AcANDAlAnAM sAdhAraNo dhrmH| mitaa.1|86 kRtaghno vA bhavetpatiH / punAtyavidhavA nArI tamAdAya (2) mRte maraNaM tena saha agnipravezanenaiva / mRtA tu yA // mRte bhartari yA nArI samAroheDutAzanam / apa.1487 sA'rundhatIsamAcArA svargaloke mahIyate // yAvaccAgnau proSitabhartRkAvRttaM, tadaGgo'nyapatividhizca mRte patyau strI nAtmAnaM pradAhayet / tAvanna mucyate sA naSTe mRte pravrajite klIbe'tha patite patau / hi striishriiraatkthNcn||' iti / hArIto'pi 'mAtRkaM paitRkaM pazcasvApatsu nArINAM patiranyo vidhIyate / / cApi yatra caiva prdiiyte| kulatrayaM punAtyeSA bhartAraM yAnugavidhAya vRtti bhAyoyAH prvsetkaayvaannrH| cchti||' iti / tathA 'Arte mudite dRSTA proSite malinA avRttikarzitA hi strI praduSyasthitimatyapi // kRshaa| mRte mriyeta yA patyA sA strI jJeyA ptivrtaa|' pravatsyatA tu pratyAgamanaparyantaM bharaNArthasaMvidhAnaM iti / ayaM sarvAsAM strINAmagarbhiNInAmabAlApatyAnAM AvidhAtavyam / anyathA sanmArgasthitA'pi vardhanarAhityA cANDAlAnAM sAdhAraNo dhrmH| 'bhartAraM yA'nugacchatI'tyabairyacyutA vRtyartha vyabhicaredityAha sa eva-vidhAyeti / vizeSopAdAnAt / yAni ca brAhmaNyanugamana niSedhaparANi smRca.243 vAkyAni-'mRtAnugamanaM nAsti brAhmaNyA brahmazAsanAt / prasAdhanaM nRtyagItasamAjotsavadarzanam / itareSu tu varNeSu tapaH paramamucyate || jIvantI taddhitaM mAMsamadyAdibhogaM ca na kuryAtproSite prabhau // kuryAnmaraNAdAtmaghAtinI // yA strI brAhmaNajAtIyA ' vidhavAdharmAH anvArohaNavicArazca mRtaM patimanuvrajet / sA svargamAtmaghAtena nAtmAnaM na zarIrAdhe smRtA jAyA puNyApuNyaphale smaa| patiM nayet // anvArUDhA jIvavatI sAdhvI bhatehitAya saa|| ityevamAdIni tAni pRthakacityadhirohaNa viSayANi / (1) anvArohaNe mhaanbhyudyH| tathA ca vyAsaH kapo- pRthakacitiM samAruhya na viprA gantumarhatIti vizeSatikAkhyAnavyAjena darzitavAn 'pativratA saMpradIptaM pravi smaraNAt / anena kSatriyAdistrINAM pRthakacityabhyanujJA veza hutAzanam / tatra citrAGgadadharaM bhartAraM sA'nvapadyata // gamyate / tataH svarga gataH pakSI bhAryayA saha sNgtH| karmaNA yattu kaizciduktaM puruSANAmiva strINAmapyAtmahananasya pUjitastatra reme ca saha bhaaryyaa||' iti / tathA ca zaGkhAGgi- pratiSiddhatvAdatipravRddhasvargAbhilASAyAH pratiSedhazAstramarasau-'tisraH koTayo'rdhakoTI ca yAni lomAni mAnuSe / tikrAmantyA ayamanugamanopadezaH zyenavat / yathA 'zyenetAvatkAlaM vasetsvarge bhartAraM yaa'nugcchti||' iti pratipAdya nAbhicaran yajete'ti tIvrakrodhAkrAntasvAntasya pratiSedha. (1) mitA.186 ditA (dite) zeyA strI (strI zeyA); zAstramatikAmataH zyenopadeza iti| tadayuktam / ye tAvat apa.1187 mitAvat ; vyaka.136: vira.436 vibha.21. zyenakaraNikAyAM bhAvanAyAM bhAvyabhUtahiMsAyAM vidhi(2) mabhA.1814. saMsparzAbhAvena pratiSedhasaMsparzAt phaladvAreNa zyena(3) smRca.243, samu.121. syAnarthatAM varNayanti teSAM mate hiMsAyA eva svargArthatayA " (4) vyaka.136, smRca.253, vira.439 mAMsa anugamanazAstreNa vidhIyamAnatvAtpratiSedhasaMsparzAbhAvAmayAdibhogaM (mAMsaM madyAbhiyoga) prabhau (patau); vibha.23; dagnISomIyavatspaSTamevAnugamanasya zyenavaiSamyam / samu.121. (5) apa.1487 jIvavatI (jIvantI ca); vyaka.137, yattu mataM hiMsA nAma maraNAnukUlo vyApAraH / zyenazca 'bira.442; vibha.27. paramaraNAnukUlavyApArarUpatvAddhisaiva / kAmAdhikAre ca, patA
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1108 vyavahArakANDam karaNAMze rAgataH pravRttisaMbhavena vidherapravartakatvAt / rAga- hiMsA pratiSidhyate, na tu svavadharUpA / sA tu 'tasmAdu prayuktahiMsArUpatvAt zyenaH pratiSiddhaH svarUpeNaivAnarthakara ha na purAyuSaH' ityanena nissidhyte| idaM ca sAmAnyaiti / tatrApyanugamanazAstreNa maraNasyaiva svargasAdhanatayA viSayatvAdvizeSaviSayayA'nvArohaNasmRtyA tayatiriktasvavidhAnAnmaraNe yadyapi rAgataH pravRttistathApi maraNAnukUle | vadhaniSedhakatvena saMkocyata ityuktam / na ca sAmAnya. vyApAre agnipravezAdAvitikartavyatArUpaM vidhita eva viSayazrativiruddhA smRtirapramANamiti vAcyam / sAmAnyapravRttiriti na niSedhasyAvakAzaH / 'vAyavyaM zvetamA- vizeSarUpaviSayabhedena virodhAbhAvAt / viSayAbheda. eva labheta bhUtikAmaH' itivat / tasmAtsyaSTamevAnugamanasya hi virodho na tu vishessvissybhede| tatazca vizeSa. zyenavaiSamyam / viSayayA smRtyA svamUlabhUtA atirvishessvissyaivaanumiiyte| __yattu tasmAduha na purAyuSaH svaHkAmI preyAdi'ti zruti- / sA ca sAmAnyaviSayazraterbalIyasI satI tasyAH saMkocavirodhAdanugamanamayuktamiti / tacca na, svaHkAmyA- heturbhavati / nanu ca brAhmaNyA anvArohaNapratiSedhaM yuSaH prAka na preyAditi svargaphaloddezenAyuSaH prAgAyu- smaranti smaranti, yathA tAvatpaiThInasiH-'mRtAnugamanaM nAsti ya'yo na kartavyo mokSArthinA, yasmAdAyuSaH zeSe sati nitya brAhmaNyA brahmazAsanAt / itareSAM tu varNAnAM strIdharmo'yaM naimittikakarmAnuSThAnakSapitAntaHkaraNakalaGkasya zravaNa paraH smRtH|| upakAraM yathA bharturjIvantI na tathA mRtaa| manananididhyAsanasaMpattau satyAmAtmajJAnena nityanirati- karoti brAhmaNI zreyo bhartuH zokavatI satI // ' virATazayAnandabrahmaprAptilakSaNamokSasaMbhavaH / tasmAdanityAlpa- 'anuvarteta jIvantaM na tu yAyAnmataM patim / jIva (ve)sukharUpasvargArthamAyurthayo na katavya ityrthH| atazca dbhartarhitaM kuryAnmaraNAdAtmaghAtinI // ' aGgirAH-'yA strI mokSamanicchantyA anityAlpasukharUpasvargArthinyA anu- brAhmaNajAtIyA mataM patimanuvrajet / sA svargamAtmaghAtena gamana yukta itarakAmyAnuSThAnava diti sabaimanavadyam / nAtmAnaM na patiM nayeta // ' vyAghrapAta-na niyeta samaM mitA.186 bhartA brAhmaNI shokmohitaa| pravrajyAgatimApnoti maraNA(2) anvArohaNaM ca kAmyatvAda nityam / ata eva dAtmaghAtinI // ' pravrajyA maithunAdibhogatyAgaH / satyaviSNuH-'mRte bhartari brahmacarya tadanvArohaNaM vA' iti / mevaM smaranti kiMtu smaraNAntareNaiteSAM viSayo vyavasthAna cAnvArohaNasmRtInAM 'tasmAda(du)ha na purAyuSaH pyate / yathAhozanA-pRthakRcitiM samAruhya na viprA svaHkAmI preyAt' iti zrutivirodho vAcyaH / bhinna- gantamarhati / anyAsAM caiva nArINAM strIdharmo'yaM paraH viSayatvAt / sAmAnyena zrutiH svecchayA maraNaM nissedhti| smtH|| iti| tatazca brAhmaNyanugamana niSedhaH pRthakcitismRtistu mRte bhartari vahipravezamaraNavizeSaM vidhatte / samArohaNaviSayaH / ata eva rAmAyaNAdau brAhmaNyAdInAM ato bhinna viSayatvAdavirodhaH / 'svargakAmo yajeta' 'yAva- svabhartRzarIrAliGganapUrvaka svazarIradahanamupAkhyAyate / jIvamagnihotraM juhuyAt' ityevamAdikayA zrutyA sAmAnya ata eva kalpasUtrakAraH pretasyottarataH patnyAH saMvezanaviSayayA na virodhaH / tathAca brahmapurANaM-'mRte bhartari mavizeSeNa nityavadvidadhAti devarAdinA tUtpAdanaM tasyAH satstrINAM na cAnyA vidyate gatiH / nAnyadbhartRviyogArti putrakAmanAyAM vA jIvalokakAmanAyAM vA satyAmAhuH / dAhaprazamanaM bhavet // dezAntaramRte tasminsAdhvI tatpA- kiMca na brAhmaNItvena nimittenAnugamana niSedho bhavati / dukAdvayam / nidhAyorasi saMzuddhA pravizejAtavedasam // kiM tvasau brAhmaNyAH shoknimittkH| yattu vairAjamAGgiRgvedavAdAtsAdhvI strI na bhavedAtmaghAtinI / tyahA- rasaM ca vacanaM 'brAhmaNyA anugamanamAtrapratiSedhakamiva cchauce du nirvatte zrAddhaM prApnoti zAzvatam // ' 'imA pratibhAti / tadvizeSaviSayaiH pratiSedhairUpasaMhiyate / nArIravidhavAH' ityAdayo vedazrutayaH / tasmAdetAH smRtayaH tasmAdvidhitaH pravartamAnAyA brAhmaNyA anugamanAhoSo pramANam / na ca 'na hiMsyAt' ityanenAnvArohaNaM zakyaM na vidyate, zokAdipravRttAyAstu bhavatyeveti / . niSedhdum / anena hi hantuH sakAzAdanyasya hantavyasya / . apa.1187
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH vratopavAsaniratA brahmacarye vyavasthitA / damadAnaratA nityamaputrA'pi divaM vrajet // adRSTArthadAne tadupayoginorAdhIkaraNavikrayayozca tenaivAdhikArAbhidhAnAt -- vratopavAsanirateti / divaM vraje dityanena kAyespi dAnAdau tasyA adhikAraH pratIyate kimuta nitye naimittike ca / vyapra.490 niyogavidhiniSedhaH ukta niyogo manunA niSiddhaH svayameva tu / yugahrAsAdazakyo'yaM kartumanyairvidhAnataH // taipojJAnasamAyuktAH kRte tretAyuge narAH / dvApare ca kalau nRNAM zaktihAnirhi nirmitA // anekadhA kRtAH putrA RSibhirye purAtanaiH / * tacchakyaM nAdhunA kartuM shktihiinairidNtnaiH|| kAtyAyanaH kanyAyAH punardAnAdAnapunarvivAhavicAraH rayitvA tu yaH kazcit praNazyetpuruSo yadA / raktamAMstrInItya kanyAnyaM varayetpatim // ' vAgdattAviSayametadvAkyam / raktAgamo rajodarzanam / apa. 1165 pradAya zulkaM gacchedyaH kanyAyAH strIdhanaM tathA / dhAryA sA varSamekaM tu deyA'nyasmai vidhAnataH // atha pravRttirAgacchet pratIkSeta samAtrayam / ata UrdhvaM pradAtavyA kanyA'nyasmai yathecchataH // * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca dAyabhAge draSTavyaH / (1) vyaka. 137; smRca. 254:292 dama (dharma); vira. 443; vyapra.490 kAtyAyanaH; vyama. 61 kAtyAyanaH; setu. 288 nira (niya) yeM (yaM) naratA (navatI); vibha. 28 yeM (ryaM) dama (dharma); samu.141 kAtyAyanaH. (2) apa. 1 / 69 ukto (uktvA) anyai (sarvai); vyaka.139; mu9|68 manu ( muni) hAsA (kramA); vira. 449 anyai (ma); maca. 9 / 68; vibha. 32; nanda. 9 / 68 ukto niyogo ( niyogamuktvA ). (3) apa. 1 / 69 nirhi (nirvi); vyaka. 139; mamu. 9/68 tetre (tatre); vira. 450 apavat maca 9 / 68 mamuvat ; vibha. 32 nirmitA (jAyate); nanda. 9/68. (4) apa. 1165; bAla. 2 / 127. (5) ap.1|65 zulkaM gacchedyaH (gacchecchulkaM yaH); bAla. 1127. (6) bAla. 211270 1109 (1) etadapi prAgvivAhAd draSTavyam / apa. 1165 (2) zulkadAturdezAntaragatau tu kAtyAyanaH-pradAyeti / atra dhAryetyanena dhAryatvena tataH pUrvamapi deyeti sUcitam / bAla. 2 / 127 anekebhyo'pi dattAyAmanUDhAyAM tu yatra vai / purAgatazca sarveSAM labhetAdyo varastu tAm // pazcAdvareNa yaddattaM tasyAH pratilabheta saH / athAgacchetsamUDhAyAM dattaM pUrvavaro haret // varo vivAhArthopasthitastena yacchulkaM dattaM tadeva labhetetyarthaH / tatra vai purAgatazca sarveSAM labhate, tadimAM sutAmiti pAThAntaram / anyasmai dattAyAM kanyAyAM pUrvavaro'pyAyAti tadA'nUDhAM tAM labhate, UDhAyAM tu svadattaM dravyameva labhate, na tu kanyAmityapi siddham / bAla. 2 / 127 pUrvadattA tu yA kanyA anyenoDhA yadA bhavet / saMskRtA'pi pradeyA syAd yasmai pUrva pratizrutA / cedguNavattara iti zeSaH / apa. 1165 anekabhAryasya kartavyaM, strIdharmAMzca abhiziSTAdizuzrUSAM bahubhAryaH savarNayA | kArayettadbahutvaM cejjyeSThayA garhitA na cet // yA vA syAdvIrasUrAsAmAjJAsaMpAdinI ca yA / dakSA priyaMvadA zuddhA tAmatra viniyojayet // " dinakrameNa vA karma yathAjyaiSThayaM svazaktitaH / vibhajya saha vA kuryuryathAjJAnamazAThyavat // strINAM saubhAgyato jyaiSThayaM vidyayeva dvijanmanAm / na hi svalpena tapasA bhartA tuSyati yoSitAm / / bharturAdezavartinyA yoSayA bahubhirvrataiH / H zuzrUSito yatra sA strI saubhAgyamApnuyAt // (1) bAla. 2 / 127. (2) apa. 1165. (3) vyaka. 131; vira. 420; vibha. 11. (4) vyaka.131; vira.420 rAsA (reSA) ca yA (priyA); vibha. 11. (5) vyaka. 131; vira. 420; vibha. 11 svazaktita: ( prayatnataH). (6) vyaka. 131; (7) vyaka. 1313 ( yAmayA). vira. 420; vibha. 11. vira. 420; vibha. 11 yoSayA
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDama tadvahutvaM cedagarhitA yadi jyeSThA, tadA tayA dharmakArya | niyogavidhiH, parapUrvAvicArazca kArayet / yadi tu jyeSThA garhitA, tadA'nekAsu savarNAsu | 'niyogAtpAvanaM kuryAdyathoktaM tadvizuddhaye / anadhyavasAye yA syAdvIrasUrityAdinAdhyavasAyaH kArya dvijasya strISu dharmo'yaM zUdrasyaike tadAzrayaH // ityrthH| vira.420 sukhArtha yA pravRttA strI kaamyyaa| patyA cApyaviyoginyA shushruussyo'gnirviniityaa| putraM tu janayedeva nindyA pApA ca sA smRtA / / saubhAgyavadavaidhavya kAmyayA bhairtRgotraM samutsRjya nArI ydynymaashritaa|| (1) patyurapya bhiyoginyA patyurapyAdhikyena satata- nindyaiva sA smRtA loke parapUrveti cocyate / magninA abhiyuktyaa| vyaka.135 / parapUrvAzritA yatra tatra syAnnAzitaH prbhuH| (2) agnihapatyAdiraupAsanAkhyo vA saubhAgyavada. kramAhate tu dharmo'yaM labdhA vA svAmino bhvet|| vaidhavyakAmyayA saubhAgyopetamavaidhavyaM kAmayamAnayA / | 'niroddhavyA ca tADayA ca parapUrvAparAdhataH / anena saubhAgyavaidhavyaM cAmiparicaryAphalamityuktam / / akSamAM cAnavekSantIM tADayandaNDamahati / / zlokAdAvante coktalakSaNavizeSaNavazAdvinItayA patirapi caurahastAnnadIvegAdurbhikSAddezaviplavAt / satataM zuzrUSya iti gamyate / smRca.251 | nistArya vA'pi kAntArAt labdhA tyaktA kramApatizazraSayaiva strI sarvAn kAmAn samanute / gtaa|| divaH punarihAyAtA sukhAnAM sA nidhirbhvet|| AsAM bhoge na doSaH syAditi shaastrvinishcyH| divaH sakAzAdiha punarAgatA sukhAnAM nidhirbhave svAmidattAM tu gRhIyAdeSA cenna tato'nyathA // dityrthH| smRca.252 na doSo daNDaprayojakaH / vira.453 patimulladhya mohAtstrI ke kaM na narakaM vrajet / / dIyamAnamathAtmAnaM yA nArI nAnumodate / kRcchrAnmAnuSatAM prApya kiM kiM duHkhaM na vindati // na sA deyA na ca grAhyA vidhireSa smRto guruH|| vidhavAdharmAH ne cottamA na cAkAmAM tathA putravatIM na ca / anekadoSadRSTe'pi mRte bhartari vA sadA / IdRzIM tvanurUpeNa niSkrayeNa pramIlayet / / sAdhvAcAre'vatiSTheta guruzuzrUSaNe ratA // mRte bhartari yA sAdhvI brahmacarye vyavasthitA / (1) vyaka,139 sya strISu (strISu ca) ke tadAzrayaH (ka sA'rundhatIsamAcArA brahmaloke mahIyate // sadAzrayet ?); vira.449. (1) vyaka.135 patyA ...nyA (patyurapyabhiyoginyA); | (2) vyaka.139 ca (tu); vira.453; vibha.33 tu (ca). smRca.251, ratna.135 pUrvArdhe (patyAvapyabhiyoginyA zuzrU- | (3) vyaka.140, vira.453; vibha.33 samutsRjya dhyo'gnividhIyate); vitA.824 patyA cA (patyAva) nItayA | (parityajya). (dhIyate); samu.124. (4) vyaka.140 nnAzitaH (nAnRtaH); vira.453; vibha. (2) vyaka.136 sA nidhi (sAvadhi); smRca.252 sA 33 vA (yA). nidhi (zevadhi) yAjJavalkyaH ; vira.436; vibha.21; samu. (5) vyaka.140, vira.453; vibha.33. 124 smRcavat. (3) vyaka.136, vira.437 vibha.23 mohAt (6) vyaka.140; vira.453; vibha.33 vA'pi (vAsa). (doSAt). (7) vyaka.140; vira.453 vibha.33 deSA (ddadyAt ). (4) vyaka.138 cAre'va (cArAcca); vira.445 (); (8) vyaka.140 guruH (bhRguH); vira.454; vibha.33 vibha.28. . guruH (guNa:). .. - ... (5) vyaka.138, smRca.254, vira.445(-) yA | (9) byaka.140, vira.454vibha.33 tI na ca sAdhvI (sAdhvI strI); samu.125. | (tImapi) niSkrayeNa (vikrameNa). .
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1111 strIpuMdharmAH bIjikSetriNorapatyasvAmyavicAraH vyAlagrAhI yathA vyAlaM balAdgRhNAtyazaGkitaH / upte bIje parakSetre bIjI na labhate phalam // tadvadbhartAramAdAya divaM yAti tpoblaat|| . vyAsaH tetra sA bhartRparamA stUyamAnApsarogaNaiH / pativratAvRttam krIDate patinA sArddha yAvadindrAzcaturdaza / pUrvotthAnaparA dakSA jaghanyAsanazAyinI / modate patinA sArdhamiti vacanAtsaha patyA svargoavAgduSTAnukalA strI bhavedvai puNyakarmaNaH // pabhogaH patnIgAmyeva phalamiti tatkRtasyAgnipravezasya strIdoSAH | phalamakatA bhato bhuGkta iti virodhaH suparihA(ha)raH / dvAropavezanaM nityaM gavAkSeNa nirIkSaNam / yastu bhartari sukhasamavAyaH, sa bhartRgatAdeva dharmAt / tatpraasatpralApo hAsyaM ca daSaNaM kulayoSitAm // tibandhakaM pApaM patnIkRto dharma uddharati / na ca pratibandha. tyAjyastrIvicAraH koddhArakaH kAryaparaH / yastu patyuH pApakSayaH patnIkRtasya catasrastu parityAjyAH ziSyagA gurugA ca yaa| dharmasya phalamiti zrayate tasyApi na mukhyo'rthaH, kiMtu patighnI ca vizeSeNa juGgitopagatA ca yaa|| gauNaH, kSaya iva kSayaH patnIdharmeNa patipApasyAnantaraM , juGgitaH prtilomjshcrmkaaraadiH| mitA.1172 phldaanprtibndhruupH| - apa.1487 . anvArohiNIprazaMsA *dinaikAgamadezasthA sAdhvI cetkRtnishcyaa| pUrva mRtA haredagnimanvArUDhA haredagham / na hi tRminaM (?) tasya yAvadAgamanaM bhvet|| bharturdhanamabhAve tu jIvantI satsu bandhuSu // vidhavAdharmAH brahmaghne vA kRtaghne vA mitranne yacca dusskRtm| mate bhartari sAdhvI strI brahmacaryavrate sthitA / bhartuH punAti sA nArI tamAdAya mRtA tu yA // snAtA pratidinaM dadyAtsvabharne salilAJjalIn / AdAya AliGgyetyarthaH / apa.1187 viSNorArAdhanaM caiva kuryaannitymupossitaa| dayitaM yA'nyadezasthaM mRtaM zrutvA ptivrtaa| dAnAni vipramukhyebhyo dadyAtpuNyavivRddhaye // samArohati zIrSe'gnau tasyAH zakti nibodhata / / upavAsAMzca vividhAnkuryAcchAstroditAn zubhAn / ' vRttaM mRtmityrthH| apa.1187 lokAntarasthaM bhartAramAtmAnaM ca varAnane / yadi praviSTo narakaM baddhaH pAzaiH sudaarunnaiH| tArayatyubhayaM nArI nityaM dharmaparAyaNA // saMprApto yAtanAsthAnaM gRhIto ymkingkraiH| devalaH tiSThate vivazo dIno veSTayamAnaH svakarmabhiH // strItyAgavicAraH svaMdArAMstyajato mohAnnarasyAnyAyamocinaH / (1) samu.101. dharmavaMzaparityaktuniSkRtirna vidhIyate // (2)vyaka.132; smRca.249; vira.422 maNaH (rmiNaH); setu.284; vibha.13; samu.123. (1) apa.1187 vyAlaM (sarpa) balA...taH (bilAd gRhmAtya. (3) apa.1183 gavA...kSaNam (gavAMkSAvekSaNaM tathA); vyaka. zaGkitam ); vyaka.137 vira.442; vibha.26, 134 vezanaM (sevana); vira.430. (2) apa.187 krIDate (modate); vyaka.137, vira. (4) mitaa.1|72. (5) apa.187. 442; vibha.26 . (6) apa.1187 mRtaM (vRttaM) zIrSe (dIpte); vyaka.137 (3) vibha.27.. (4) vitA.393. . zIrSe'mI (zIghe'nau); vira.441; vibha.25 zI (zIghrA). (5) vyaka.132, smRca.245, vira.423, ratna. (7) apa.187 baddhaH (baddha); vyaka.137; vira.441 134 mocinaH (pAlinaH); vitA.822 mocinaH (zAlinaH); baddhaH (bahu); vibha.26 veSTaya (badhya). vibha.13 pU., 14 utta, samu.122. mya.kA.140
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1112 vyavahArakANDam (1) zAstroktatyAgahetUn vinaiva yo mohAdinA svayaM | yitvA bhAryAntaramudrahedityAha devala:-ekAmiti / tyajati tasyAnyAyena svadAramocinastanmocanadvAreNa tayA smRca.244 saha vihitazrautasmAdidharmasya tasyAmutpAdyamAnasaMtA- AkAGkSatASTavarSANi bhartA'tiprasavAM striyam / nasya ca tyakturduSkRtaniSkRtirnAstItyarthaH / iha loke'pi | daza vandhyAM ca nindyAM ca dvAdaza strIprasAvinIm / / tasya rAjJA coravaddaNDanaM kAryam / smRca.245 atiprasavA atikrAntaprasavA / pratigarbha garbhasrAva (2) anyAyamocino'nyAyena moktuH| vira-424 vatIti yAvat / bandhyA'napatyA / nindyA madyapA'sabhya (3) aduSTabhAryAyAH parityAgo na kartavya ityabhi- vRttaadikaa| daza vandhyeti priyatamavandhyAviSayam / pretyAha devalaH-svadArAniti / ratna.134 smRca.244 vyAdhitAM strIprajAM vandhyAM unmattAM vigatArtavAm / - strIpunarvivAhaH, patityAgavicArazca aduSTAM labhate tyaktuM tIrthAnna tveva karmaNaH / / neSTaH pravrajitaH klIbaH patito rAjakilbiSI / (1) vyAdhyAdinA tyAjyAsu saMbhogamAtrasya tyAgo lokAntaragato vA'pi parityAjyaH patiH striyaaH|| na sahAdhikArAdInAmityAha-vyAdhitAmiti / tIrthAt naSTo'zAstrIyavyApAreNa tyktprikrsnggH| pravrajitaH saMbhogata ityrthH| azAstraviSayapravrajyAzAlI vRthAmauNDyAdiH / rAja(2) tIrthAdyonitaH / karmaNaH taducitanIcavyApA- kilbiSI raajrogaakraantH| vira.447. rAt / vira.424 mRte bhartari jIve vA strI vindetAparaM patim / strIdharmAH saMtatyanAzArthatayA na svAtantryaM tu yoSitaH / / asvAtantrya, patizuzrUSA, sahadharmacaryA, ta proSitabhartRkAdharmaH tpUjyapUjanam , paravezyAgamanaM, taveSyamANadveSaNaM, aSTau varSANyudIkSeta brAhmaNI proSitaM patim / aduSTA bhAvanA, nityAnukUlyaM, tatkAryaparatvamiti aprasUtA ca catvAri parato'nyaM samAzrayet / / striidhrmH| aSTau varSANyudIkSeta brAhmaNI tu patiM tathA / adhivedanavicAraH kSatriyA SaTsamAstiSThedaprasUtA samAtrayam / / ekaamutkrmy kAmArthamanyAM labdhaM yadIcchati / kSatriyA SaTsamA ityatrApyaprasUteti boddhavyam / samarthastoSayitvA'rthaiH pUrvoDhAmaparAM vahet // . vira.448 kAmasiddhestu yayA paripUraNaM na bhavati tAma\stoSa- vaizyA prasUtA catvAri dve same tvaprasUtikA / na zUdrAyAH smRtaH kAlo na ca dharmavyatikramaH / / * pamA. smRcavat / vizeSato'prasUtAyAH saMvatsaraparA sthitiH // (1) apa.173 tIrthA...maNaH (tIrthato na tu dharmataH); apravRttau smRtaH kAla eSa proSitayoSitAm / dhyaka.132 vyAdhitAM strIprajAM (kuSThinI patitAM) adu (ani); jIvati zrUyamANe ca syAdeSa dviguNo vidhiH / smRca.246; vira.423 (kuSThinI patitAM vandhyAmanmattAM patitAturAm / aniSThA na labhedbhAryA tIrthAttannIcakarmaNaH // ); | (1) smRca.244; samu.121-122. pamA.475; vibha.14 viravat ; samu.122. (2) vyaka.138, vira.447; vibha.30. (2) vyaka.133 (paravezyAgamanaM0) mANadve (mANe dve) (3) vyaka. 138; vira.447; vibha.30 uttarAdhe aduSTA bhAvanA (aduSTabhAvatA); smRca.251 (patizuzraSA (apatyalAbhArthatayA na svAtantryeNa yoSitaH). sahadharmacaryA / tatpUjyamAnapUjanam / tadveSaNam ); vira.428, (4) vira.447-448; vibha.30 zrayet (caret).. vibha.17 (paravezyAgamanaM0); samu.124 (patizuzrUSA saha- (5) vira.448 vibha.30. dharmacaryA / tatpUjyamAnapUjanam / tadveSyadveSam ). (6) vira.448; vibha.30. (3) smRca.244 samu.121. (7) vira.448; vibha.30 Sato'asU (SataH prasU).
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ * trIpuMdharmAH prajApravRttau nArINAM vRttireSA prjaapteH| strINAM mahAparAce vadhaM kurvan visarjanameva tAsAM ato'nyagamane strINAmeSa doSo na vidyate // kuryAdityarthaH / bairUpyaM karNanAsAdyaGgavikartanaM tadapi bharnA uzanA na kadAcit kAryamityarthaH / na caiva strIvadhaM kuryAt na brAhmaNyA anvArohaNaniSedhaH caivAnavikartanam' iti tenaivokttvaat| smRca.246 pRthak citi samAruhya na viprA gantumarhati / vidhavAdharmAH anyAsAM caiva nArINAM strIdharmo'yaM paraH smRtH|| yAvajjIvaM sadAsIta niyatA brhmcaarinnii| niyogavidhiH yo dharma ekapatnInAM taM dharmamanukAGkSatI / / 'niyuktAM sarvAGgaghRtAbhyaktAM ghRtena sarvAGgamAtmA- 'striyAH zrutau vA zAstre vA pravrajyA na vidhIyate / . namabhyajya gacchet / prajA hi tasyAH svo dharmaH savarNAditi dhaarnnaa| * yamaH . aSTAzItisahasrANi munInAmUrdhvaretasAm / patitvaM saptame pade divaM gatAni viprANAmakRtvA kulasaMtatim / / nodakena na vAcA vA kanyAyAH patiriSyate / tathaiva kanyA vyAvRttA brahmacarye vyavasthitA / pANigrahaNasaMskArAt patitvaM saptame pade // aputrA prApnuyAtsvarga yathA te brahmacAriNaH / / brAhmaNyAH surApAnaniSedhaH aputrA jAtaputrA vA kanyA ptimnuvrtaa| yA brAhmaNI syAdiha vai surApI na tAM devAH pati- prApnuyAtsvargameveti manuH svAyambhuvo'bravIt / / - lokaM nayanti / ekapatnInAM ekapatikAnAM, kanyAtra UDhA / ihaiva sA tiSThati hInapuNyA zunI bhUtvA gardabhI vyaka.138 sUkarI ca // niyogavidhiH strItyAgavicAraH Rtau snAtAyAM tasyAM tu vAgyatastAmase nizi / svacchandagA tu yA nArI tasyAstyAgo vidhiiyte|| suzmazrunakhalomAnAM gandhasparzAvavedayan / / saMvyavahAryatvApAdakaprAyazcittAbhAvo yadgamane bhavati ekavAsA ghRtAktAGgo durgandhaH shokdurmnaaH| tamapi yA gacchati sA svcchndgaa| / smRca.242 mukhAnmukhaM pariharan gAtrairgAtrANi cAspRzan / / smRca.242 svacchandavyabhicAriNyAH vivasvAMstyAgamabravIt / yatAtmA garbhamAdadhyAt hRte garbha tvapavrajet / na vadhaM na ca vairUpyaM vadhaM strINAM vivarjayet // jAtApatyAM nAdhigacchetputre jAte tathaiva ca / / na caiva strIvadhaM kuryAnna caivAGgavikartanam // (1) vira 448; vibha.30 nArINAM (yAvacca) prajApate: (1) vyaka.138 manu (mabhi); vira.441; vibha.28. (prajAyate). (2) vyaka.138, vira.444. (2) mitA.1486 pU., apa.1487samu.125 smRtya. (3) vyaka.138, vira.444; vibha.28 saMtatim (saMtatiH ). (3) mabhA.185; gaumi.1815 niyu...ghRtena (niyuktA (4) vyaka.138, vira.444; vibha.28. sarvAGgaM ghRtAbhyaktam / tena). (5) vyaka.138; vira.444; vibha.28. (4) vibha.34. (6) vyaka.138 snAtAyAM tasyAM tu (tu tasyAM snAtAyAM) (5) vyaka.136 hIna (kSINa); vira.438, vibha.23. lo (ro); vira.446, vibha.29 Rtau snAtAyAM tasyAM tu (6) smRca.242,246 tu (ca); pamA.475; samu. (RtusnAtAM bhrAtRbhAryA). 122 smRcavat. (7) vyaka.138; vira.446 vibha.29 Ni cA (NyasaM). (7) smRca.246 vasvAM (vasyA) varjayet (sarjanam ); pamA. (8) vyaka.138 putre jAte (jAte putra); vir.446|| 477; samu.122 varjayet (sarjanam ) nAradaH. | vibha.29 yatAtmA garbha (yathAtmA gati).
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1114 vyavahArakANDam sImantonnayanAdIni sarvakAryANi kaaryet|| (2) svakAmye svecchAyAm / apathyA atyantAhibhrAtuH saMtAnamicchadbhiH pitRRNAmaurdhvadehikam // tahetuH / ... vira.414 .. ..... dakSaH (3) suhitA tRptA kRtA itynvyH| ratna.134 ..... .. strIrakSA . adhivedanavicAraH jalaukAvat striyaH sarvA bhUSaNAcchAdanAzanaiH / prathamA dharmapatnI tu dvitIyA rtivrdhinii| suhitA'pi kRtA nityaM puruSaM hyapakarSati // dRSTameva phalaM tatra nAdRSTamupapadyate // jalaukA raktamAdatte kevalaM sA tapasvinI / dharmapatnI samAkhyAtA nirdoSA yadi sA bhavet / itarA tu dhanaM cittaM mAMsaM vIrya balaM sukham // doSe sati na doSaH syAdanyA kAryA gunnaanvitaa|| sAzaGkA bAlabhAve tu yauvane'bhimukhI bhavet / .. dampatyodharmAH dvidAradoSazca tRNavanmanyate nArI vRddhabhAve svakaM patim // svarge'pi durlabhaM hyetadanurAgaH parasparam / svakAmye vartamAnA sA snehAnna ca nivaaritaa| raktamekaM viraktaM vA tataH kaSTataraM nu kim / / apathyA tu bhavetpazcAdyathA vyAdhirupekSitaH / / dampatyoH parasparamanurAga ityetatsvarge'pi durlabham / (1) bhUSaNAdibhiH subhRtA kRtA'pi strI puruSaM nitya tathA tayorekatarasvarUpamanuraktaM viraktaM vA syAt tataH mapakarSati / satatamavajJApAtraM karotItyarthaH / 'dhana' ityAdau kaSTataraM kiM nu ? na kimapi / tadeva paramaM ksstttrmityrthH| pratipadaM 'Adatta' ityanupajyate / evaM drohabhAvamatizayena tena mitho'nurAgo yathA bhavati tathA strIpuMsau yateyAtAmiti zeSaH / smRca.248 vadato dakSasyAyamabhiprAyaH / bhAryAyAM bahudhA bahuvidha grahAzramAtparaM nAsti yadi bhAryA vshaanugaa| dauSTayadarzane'pi jAtisvabhAva nibandhane kimatra citramiti udvegamutsRjya pAlane yatnAnuvRttiH kAryeti bhAryAyA tayA dharmArthakAmAtmatrivargaphalamaznute / / bharaNe'pi puruSeNa yauvane yatitavyam / tayA vazavartinyA dharmArthakAmAtmakaM trivargAkhyaphalasmRca.240 manate / gRhItyarthaH / vazAnugeti guNAntarANAmupa(1) vyaka.138 kAryA (karmA); vira.446; vibha.29 lakSaNArtham / . smRca.248 myakavat. gRhavAsaH sukhArtho hi patnImUlaM ca tatsukham / (2) vyaka.129 suhitA (samatA); smRca.240 jalo (jala) suhitA (subhRtA); ghira.413 kAvat (keva) uttarArdhe sA patnI yA vinItA tu cittajJA vshvrtinii|| (saMbhatAzcAdRtA nityamAkarSanti hitaM naram ); ratna.133; vyapra. anukUlA tvavAgduSTA dakSA sAdhvI prjaavtii| 4.6 vyau.140; vibha.6 jalaukAvat (jalUkeva) suhitA ebhireva guNaiyuktA zrIreva strI na saMzayaH // (svabhUtA); samu.120 smRcavat. patnI yazAdhikArasaMpayuktA bhAryA tadvikalA tu khyaiva, na (3) vyaka.129 cittaM (vitta); smRca.240 jalau (jalU); patnI, sA'pi bhAryA prAguktavinItatvAdiguNAnvitetyAha vira.413 vyakavat ; ratna.133; vyapra.406; vyau.140 vyakavat ; vibha.6 smRcavat ; samu.120 smRcavat. (1) apa.1173 tu (syAt ); vyaka.131, vira.420, (4) vyaka:129: smRca.240 'bhi (vi) svakaM (punaH); | 421 vibha.12 apavat. vira.414 bhimukhI (tisukhI); ratna.133, vici.190=); (2) apa.188 vyaka.131, vira.421; vibha.12. vyapra.406, vyau.140 khI (khA); vibha.6 viravat ; (3) smRca.248; samu.123. samu.120 smRcavat ; vivya.56 (=). (4) smRca.248; samu.123 mAtma (mAkhya). (5) vyaka.129 sva (svA); vira.414 tu ('bhi); ratna. (5) vyaka.132 vinItA tu (vijAnAti); smRca. 134 vici.19. snehAnna ca (snehena na); vyapra.406, 248 rtho hi (thaM ca); vira.422; vibha.13; samu.123. kSitaH (kSitA); jyau.140, vitA.821 kAmye (kAme) (6) vyaka.132, smRca.248 zrIreva (bhAva); vira, vibha.6 sva (svA); samu.120, vivya.56(-). 422setu.283, vibha.13 samu.123. .
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH 1115 sa eva-emiriti / ebhirevetyevakAro'trAyogavyavacche strIrakSA. dArtho na punaranyayogavyavacchedArtho guNAntarayogasyA- | tasmAdrakSet bhAryA sarvataH / mA sma saMkaro bhavapISTatvAt / / smRca.248 tvityAha / apramatto rakSa tantumenaM mA vaH kSetre prahRSTamAnasA nityaM sthaanmaanvickssnnaa| prviijaanyvaapsuH| bhAryA rakSata kaumArI bibhyantaH bhartuH prItikarI yA tu sA bhAryA itarA jraa|| prretsH| * itarA gunnrhitaa| jarA klezakAriNItyarthaH / palyA. strIdharmAH dAveva palyAdizabdaprayogavinItatvAdiguNAnvitAyAmeva | 'triyo gRhadevatAstAsAM na zaucaM na vrataM nopasamagramapi palyAdinirvatyai kArya bhavati / nAnyasyA vaasH| patizuzraSayaiva striyo gacchanti paramAM miti prshNsaarthH| yathA 'pazavo go azvA' ityAdi- | gatim / . zrutau go'zvapazuSveva pazuzabdaprayogo go'zveSveva samagraM brAhmaNyA anvArohaNaniSedhaH pazunirvayaM kAryam / na punarajAdiSviti, prazaMsArthasta mRtAnugamanaM nAsti brAhmaNyA brahmazAsanAt / dvadatrApi iti sarvamanavadyam / smRca.248 itareSAM tu varNAnAM strIdharmo'yaM paraH smRtaH // ziSTabhAryA zucitA mitradAsaH samAH smRtaaH| upakAraM yathA bhaturjIvantI na tathA mRtaa| yasyaitAni vinItAni tasya loke'pi gauravam / / karoti brAhmaNI zrayo bhatuH zAkava karoti brAhmaNI zreyo bhartuH zokavatI satI // mitradAsaH anukuuldaasH| smRca.248 aGgirAH anukUlakalatrasya svargastena na saMzayaH / anvArohaNavicAraH pratikUlakalatrasya narako nAtra saMzayaH / / mRte bhartari yA nArI samAroheDutAzanam / deHkhAsikA kalirbhedazchidraM pIDA parasparam / sA'rundhatIsamAcArA svargaloke mahIyate // pratikUlakalatrasya dvidArasya na sNshyH|| tadetaddharmAntaramapi brahmacaryadharmAjjaghanyam / nikRSTaduHkhAsikA duHkhena vasanam / kaliH kalahaH / bhedo phalatvAt / smaca.254 vimatiH ! chidrapIDA chidrAnveSaNa nibandhanapIDA / parasparaM 'tisraH koTayo'rdhakoTIca yAni lomAni maanve| kalatrayomithaH ityrthH| kathaM tarhi pratikUla dvikalatrasya tAvantyabdAni sA svarge bhartAraM yA'nugacchati // kalahAdijanyaduHkhavizeSakathanaM, ucyate / mithaH kala- (1) vyaka.129; vira.411 (tasmAdrakSet bhAryA mA sma trayorutpannaH kalahAdiH tadbhartRparyantatAmAyAtItyabhisaMdhA- | varNasaMkarAbhibhavo'stvityAha / apramatto rakSa tantumenaM na vAdadhe yoktaM pratikUlakalatrasya dvidArasyeti / smaca.249 / kSetre parabIjAnavApsuH bhAryA rakSanti kaumArI paracetasaH); vibha. paiThInasiH 3 saMkaro (varNasaMkaro). vivAhe sApiNDyavicAraH (2) vyaka.135, smRca.252, samu.124. mAtRtastRtIyAM pitRtaH paJcamIm / (3) mittA.186(= ) uttarArdhe (itareSu tu varNeSu tapaH paramamucyate); apa.1187. (1) vyaka.132; smRca.248 prahRSTa (aduSTa) karI (karA); (4) ap.1|87. vira.422, vibha.13; samu.123 itarA (hItarA) zeSa (5) mitaa.1|86 zaGkhAGgirasau; byaka.137 svarga (svarga); smRcavat. smRca.254 ; vira.440; setu.287 nAradaH; vibha.24; (2) smRca.248; sabha.123 ziSTa (ziSTA) 'pi ('ti). samu.125. (3) smRca.249; samu.123. (6) mitA.1186 mAnave (mAnuSe) tAvantyabdAni sA (4) vyaka.132; smRca.249 zchidraM (zchidra); vira. (tAvatkAlaM vaset ) zaGkhAGgirasau; vyaka.137 tisraH (triMzat) 422 bheda (rdoSa); vibha.13 bheMda (ddeSa); samu.123 smRcavat . vantyabdAni (vavarSANi); vira.440; setu.287 lomAni (5) samu.118. (romANi) nAradaH, vibha.24.
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1116 vyavahArakANDam vyAlagrAhI yathA vyAlaM bilAduddharate balAt / / tAsAM prabhAvastamite gate ke tadvadbhartAramAdAya tenaiva saha modate // nAgnipravezAdaparo'sti dharmaH // mAtRkaM paitRkaM caiva yatra kanyA pradIyate / (1) astamite prabhau bhatari, kaM gate svarga gate mate punAti trikulaM nArI bhartAraM yA'nugacchati // bhartari / apa.1187 tatra sA bhartRparamA parA paramalAlasA / (2) sadvRttabhAvArpitabhartRkANAM, vRttamAcAraH, bhAvokrIDate patinA sAdha yAvadindrAzcaturdaza // 'bhiprAyaH, tau zobhanArpitau yaabhistaastthaa| viyogakSatabrahmahA vA kRtaghno vA mitranno vA'pi maanvH| kAtaraNAM viyoga eva kSataM prarohI vraNaH tena kAtarANAm / taM vai punAti sA nArI ityAGgirasabhASitam // vyaka.137 sAdhvInAmeva nArINAmagniprapatanAhate / / yA strI brAhmaNajAtIyA mRtaM patimanuvrajet / / nAnyo dharmo'sti vijJeyo mRte bhartari khicit|| sA svargamAtmaghAtena AtmAnaM na patiM nayet / / yAvannAgnau dahedehaM mRte patyau pativratA / zAtAtapaH tAvanna mucyate nArI strIzarIrAtkathaMcana // strIpunarvivAhavicAra: __ sadvRttabhAvArpitabhartRkANAM udvAhitA tu yA kanyA saMprAptA na ca maithunam / strINAM viyogakSatakAtarANAm / bhartAraM punarabhyeti yathA kanyA tathaiva sA // (1) mitA.186 vyAlaM...... balAt (sarpa balAduddharate / sa ca yadyanyajAtIyaH patitaH klIba eva vaa| bilAt ) uttarArdhe (tadvadudhdRtya sA nArI saha tenaiva modate ) vikarmasthaH sagotro vA dIrghatItrAmayo'pi vA / zaGkhAGgirasau; vyaka.137 modate (gacchati); vira.440; kSIbo'nyo yadi vA bhartA visRSTaH puMstvakAraNaiH / setu.287 bilA (balA) balAt (bilAt) nAradaH, vibha.24. UDhA'pi deyA sA'nyasmai saprAvaraNabhUSaNA / / (2) mitA.1486, caiva (cApi) kanyA (caiva) punA... nArI (kulatrayaM punAtyeSA) hArItaH; ap.1|87 punA...nArI (kulatrayaM kanyAM ceddarzayitvA'nyAmanyA vor3he pradIyate / punAtyeSA) krameNa hArItaH; vyaka.137; vira.440; vibha. sa ubhe ekazulkena vahedityabravInmanuH / / 24 caiva (cApi). gRhayitvAtmano doSAn vindate kanyakAM yadi / (3) mitA.1186 parA...lasA (stUyamAnApsarogaNaiH) varasya dattanAzaH syAt kanyA cApi nivartate // zaGkhAGgirasau; vyaka.137, vira.440, setu.287 utta. vRddhamanuH vibha.25. niyogavicAraH . (4) mitA.186 (brahmano vA'tha mitraghnaH kRtaghno vA vAyuproktAM tathA gAthAM paThantyatra manISiNaH / bhvetptiH| punA avidhavA nArI tamAdAya mRtA tu yaa||) zaGkhA viprANAM na niyogo'sti prete patyau na vedanam // Ggirasau; vyaka.137 hA (no) mAnavaH (yo naraH); vira. akAryametadviprANAM vidhavA yanniyujyate / 440-441; setu.287 hA (ghno); vibha.25 setuvat. uhyate vA mRte pattyau devareNa vizeSataH / / (5) apa.1987 sAdhvInA (sarvAsA) 'sti (hi); vyaka. 137 'sti (tra); vira.441 agni (nAgni) nAnyo (anyo); __ zUdrANAmeva dharmo'yaM patyau prete'nyasaMzrayaH / setu.287 prapa (saMpa); vibha.25; samu.125 'sti (hi). lobhAnmUDheravidvadbhiH kSatriyairapi caryate / / (6) mitA.186 purvAdhaM (yAvaccAgnau mRte patyau strI nAtmAnaM pradAhayet ) zaGkhAGgirasau; apa.187; vyaka.137, * vira. vyakavat / vira.441; setu.287 vibha.25; samu.125 dehaM (daga) / (1) mitA.1186 AtmAnaM (nAtmAnaM); apa.1187; nArI (sA tu). samu.125 strI (vai) AtmAnaM ... yet (svapatiM na nayedapi). (7) apa.187 rpita (zrita) dharmaH (mArgaH); vyaka.137 (2) samu.119. dharmaH (mArgaH); vira.441. ! (3) vizva.1169.
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpudharmAH 1117 RSyazRGgaH daridraM vyAdhitaM mUrkha bhartAraM yA na manyate / strIdhAH sA mRtA jAyate vyAlI vaidhavyaM ca punaH punH|| gRhamedhA bhavennityaM bhUSaNAni ca pUjayet / naSTe mRte pravrajite klIbe ca patite patau // nityaM snAnakRtAM veNImarcayetpuSpamAlayA // paJcasvApatsu nArINAM patiranyo vidhIyate // pUrvameva raho gacchedyAvannAnyaH prabudhyate / vAgdAnAnantaraM pANigrahaNAt prAk patau saMbhAvitodevatArAdhanaM kuryAdhUpapuSpAkSatAdibhiH / / pattikapatitve pUrvasmin vare naSTe sati lakSaNayA dUra (1) gRhamedhI gRhadevaH / pUjA japaH / snAnakRtA dezagamanenAparijJAtavRttAnte satItyarthaH / evaM duSTe pUrvavare snAnena saMskRtA / raho gacchedrahasi sakAzAdgacchet / / vAgdattA'pi varAntarAya deyetyapi siddham / baal.2|127 smRca.251 vidhavAdharmAH / anvArohaNavicAraH / (2) gRhamedhA gRhakRtyaparA / bhUSaNAni pUjayet mArja mRte bhartari yA nArI brahmacarye vyavasthitA / nAdibhiH saMskuryAt / nityasnAnakRtAM nityasnAnAnantara. sA mRtA labhate svarga yathA te brahmacAriNaH / / kRtAm / vira.430 tisraH koTyardhakoTI ca yAni romANi mAnave / (3) anyaH partirityarthaH / devatArAdhanaM dvAradevatA- tAvatkAlaM vasetsvarga bhartAraM yA'nugacchati // raadhnm| ratna.135 vyAlagrAhI yathA vyAlaM bilAduddharate balAt / sumantuH . evamuddhRtya bhartAraM tenaiva saha modate // strItyAgavicAraH bIjikSetriNorapatyasvAmyavicAra:: kanyA kutsitA'nyajAtikarmazIlA vyAdhyupa oghavAtAhRtaM bIjaM yathA kSetre prarohati / hatA pariNItA ydyksstyonissyaatprityktvyaa| kSetrI tallabhate bIjaM na bIjI bhAgamarhati / / pracetAH vidhavAdharmAH anvArohaNavicAraH tAmbUlAbhyaJjane caiva kAMsyapAtre ca bhojanam / anuvarteta jIvantaM na tu yAyAnmRtaM patim / yatizca brahmacArI ca vidhavA ca vivarjayet // AnmaraNAdAtmaghAtinI / / vyAghrapAt parAzaraH strItyAgapatityAgastrIpunarvivAhavicAraH anvArohaNavicAraH aduSTApatitAM bhAryA yauvane yaH parityajet / ne mriyeta samaM bha; brAhmaNI zokamohitA / saptajanma bhavetstrItvaM vaidhavyaM ca punaH punH|| pravrajyAgatimApnoti maraNAdAtmaghAtinI / / pravrajyA maithunAdibhogatyAgaH / apa.1487 (1) vyaka.133 nityaM snA (nityasnA) puSpamAlayA (puNyavAsasA); smRca.251 dhA (dhI); vira.429 nityaM snA gArgyaH (nityasnA); ratna.135 smRcavat ; vitA.825 smRcavat ; strItyAgavicAraH vibha.18 dhA (dhI) snAna (snAtvA); samu.124 smR vavat. paMtitAH striyastyAjyAH bhartRvadhapratijJAyAM ca / (2) byaka.133 puSpAkSatAdibhiH (puSpabaliM haret); smRca, 251 nyaH (yaH); vira.430 raho (bahiH) puSpAkSatAdibhiH (1) psmR.4|26; baal.2|127. (puSpabaliM haret ); ratna.135, vitA.825 dhUpapuSpA (puSpa- (2) psmR.4|27-29. (3) psmR.4|17. dhUpA); vibha.18; samu.124 smRcavat. . (4) mitA.1186 (3) jIvedbhartRhitaM (jIvantI taddhitaM) (3) apa.1666. (4) vibha.27. utta.; apa.1487. (5) psmR.4|15,16. .. (5) apH1|87. (6) vishv.1|72, . . virATa
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1118 smRtyantaram vivAhe gotrasapiNDyavicAraH anyagotrAya yo dattaH sa eva janakasya tu / gotreNa vivahetkanyAM tatputrAderna doSabhAk // dAtRgotrasamudbhUtAM dattagotrasamudbhavaH / udvahetpaJcamIM SaSThImityuvAca bRhaspatiH // strIrakSA jAyAyAM rakSamANAyAmAtmA bhavati rakSitaH / / pati: sutaH pitA bhrAtA pitRvyo mAtulastathA / mAtAmahastathA strINAM saptaite prabhavaH smRtAH // yatheSTaM prabhavaH proktAH strINAM bandhukule sati / strIvanmUrkhajaDonmattabAlavRddhAdiSu smRtAH // vyavahArakANDam patnI na kretavyA krayakrItA tu yA nArI na sA patnI vidhIyate / nasA daivena sA pitrye dAsIM tAM kavayo viduH // patnItvAbhAve kevalaM dRSTopakArakatvameva nAdRSTopakArakatvaM striyA iti darzayituM dAsIM vidurityuktam / smRca. 290 strIprazaMsA gRhaM gRhamityAhuH gRhiNI gRhamucyate / tayA hi sahitaH sarvAn puruSArthAn samazrute || adhivedanavicAraH rduSTAM jAyAM paribhASyAdhivedayet / proSitabhartRkA vidhiH unmattaH kilbiSI kuSThI patitaH klIba eva ca / rAjayakSmAmayAvI ca na nyAyyaH syAtpratIkSitum / / vidhavAdharmAH gandhadravyasya saMyogo naiva kAryastayA punaH / tarpaNaM pratyahaM kAryaM bhartuH kuzatilodakaiH // anirdiSTakartRkavacanAni strINAM ekAnekapativaraNavicAraH / niyogavidhiH / dharma ekaH patiH strINAM pUrvameva tu kalpitaH / bahupatnIkRtaH puMso dharmazca bahubhiH kRtaH // (1) samu. 118. (3) samu.120. (5) vibha.9. (7) mabhA. 18 19 (2) nRpra. 33. (4) smRca. 290; damI. 71. (6) vizva. 1 / 73. strIdharmaH pUrvamevAyaM nirmito munibhiH purA / sahadharmacarI bharturekA caikasya cocyate // eko bhartA hi nArINAM kaumAra iti laukikaH / Apatsu ca niyogena saMtAnArthe paraH smRtaH // gaccheta yA tRtIyaM tu yAsyAni ( tu tasyA ni ) SkRtirucyate / caturthe patitA dharmAt paJcame vardhakI bhavet // aivaM gate dharmapathe na vRNedbahusaMskRtAm / alokAcaritAdasmAtkathaM mucyeddhi saMkarAt // Izvara uvAca - anAvRtAH purA nAryo mAsAcchrudhyanti cArtave / sakRduktaM tu yA naiva nAdharmaste bhaviSyati / / gustathA ca devarSe ye cAnye kutsitA narAH / . strINAmagamyo lokoM hi nAsti kazcinmahAmune || matsyapurANam strIrakSA tasmAtsAdhvyaH striyaH pUjyAH satataM devavajjanaiH / tAsAM rAjJA prasAdena dhAryate'pi vaze striyam ? | brahmapurANam vidhavAdharmAH / strIpunarvivAhaniyogAnvArohaNavicAraH / mRte bhartari yA nArI tyaktavatyatha taM svayam / savarNAjjanayedgarbha bhartuH paunarbhavaM sutam // yadi sA bAlavidhavA balAttyaktA'thavA kvacit / tadA bhUyastu saMskAryA gRhItA yenakenacit // tyaktA bhartRgRhaM gacchedyadi doSaM vinA punaH / bhatrI sA saMskartavyA ca prAyazcittAdibhiH kramAt // strINAM punarvivAhastu devarAtputrasaMtatiH / svAtantryaM ca kaliyuge kartavyaM na kadAcana // yataH pAtakino loke narAH santi kalau yuge // mRte bhartari satstrINAM na cAnyA vidyate gatiH / nAnyadbhartRviyogAgnidAhasya zamanaM bhavet // (1) savi. 343. (2) vibha. 7. (3) vibha. 27. (4) apa. 1 / 69. (5) apa. 1 / 87; vyaka. 137; vira. 442; vibha. 26 (8) vibha. 27. (9) savi. 342. nAnyadbhartR ( nAsyA bhartR).
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIpuMdharmAH " dezAntaramRte tasmin sAdhvI tatpAdukAdvayam / nidhAyorasi saMzuddhA pravizejjAtavedasam // RgvedavAdAtsAdhvI strI na bhavedAtmaghAtinI / tryahAzauce tu nivRtte zrAddhaM prApnoti zAstravat // viSNudharme bhertaryevaM pravasite tyaktavyA (ktA vA ) patinA'zubhA / kurvItArAdhanaM nArI upavAsAdinA hareH // zukranIti: pativratAvRttam japaM tapastIrthasevAM pravrajyAM mantrasAdhanam / devapUjAM naiva kuryAt strI zUdrastu patiM vinA / na vidyate pRthak strINAM trivargavidhisAdhanam // patyuH pUrvaM samutthAya dehazuddhaM vidhAya ca / utthApya zayanIyAni kRtvA vezmavizodhanam // mArjanairlepanaiH prApya sAnalaM yavasAGgaNam / zodhayed yajJapAtrANi snigdhAnyuSNena vAriNA // prokSaNIyAni tAnyeva yathAsthAne prakalpayet / zoSayitvA tu pAtrANi pUrayitvA tu dhArayet // mahAna sasthapAtrANi bahiH prakSAlya sarvazaH / mRdbhistu zodhayeccullIM tatrAgniM sendhanaM nyaset // smRtvA niyogapAtrANi rasAnnadraviNAni ca / kRtapUrvAhakRtyeyaM zvazurAvabhivAdayet // tAbhyAM bhartrA pitRbhyAM vA bhrAtRmAtulabAndhavaiH / vastrAlaGkAraratnAni pradattAnyeva dhArayet // manovAkkarmabhiH zuddhA patidezAnuvartinI / chAyevAnugatA svacchA sakhIva hitakarmasu // dAsIva diSTakAryeSu bhAryA bhartuH sadA bhavet / tato'nnasAdhanaM kRtvA pataye vinivedya sA / vaizvadevoddhRtairannairbhojanIyAMzca bhojayet // patiM ca tadanujJAtA ziSTamannAdyamAtmanA / bhuktvA nayedahaH zeSaM sadAyavyayacintayA || (1) apa. 1187; vyaka. 1375 vira.442 tu nivRtte (nivRtte tu ); vibha. 26. (2) apa. 177. (3) zunI. 4 / 4 / 5- 31 jIvAnanda bhaTTairmudritapustakAdime lokA gRhItAH, asmAbhirgRhItAdarza pustake 'japaM tapa' ityArabhya 'kRtazaucA' ityantAH zlokA galitAH / vya. kA. 141 1119 punaH sAyaM punaH prAtargRhazuddhaM vidhAya ca / kRtAnnasAdhanA sAdhvI sabhRtyaM bhojayet patim // nAtitRptA svayaM bhuktvA gRhanItiM vidhAya ca / AstRt sAdhu zayanaM tataH paricaret patim // supte patyau tadadhyAsya svayaM tadgatamAnasA / anagna cApramattA ca niSkAmA ca jitendriyA || noccairvadenna paruSaM na bahvAhutimapriyam / na kenacicca vivadedapralApavivAdinI || na cAsya vyayazIlA syAnna dharmArthavirodhinI / pramAdonmAdaroSeyavacanAnyatininditAm // paizunya hiMsAviSayamohAhaGkAradarpatAm / nAstikya sAhasaste yadambhAn sAdhvI vivrjyet| evaM paricarantI sA patiM paramadaivatam / yazasyamiha yAtyeva paratraiSA salokatAm // yoSito nityakarmoktaM naimittikamathocyate / rajaso darzanAdeSA sarvameva parityajet // sarvairalakSitA zIghraM lajjitAntargRhe vaset / ekAmbarA kRzA dInA snAnAlaGkAravarjitA || svapedbhUmAvapramattA kSapedevamahastrayam / snAyIta sA trirAtryante sacelAbhyudite ravaiau // vilokya bhartRvadanaM zuddhA bhavati dharmataH / kRtazaucA punaH karma pUrvavacca samAcaret // dvijastrINAmayaM dharmaH prAyo'nyAsAmapISyate / kRSipaNyAdipuMkRtye bhaveyustAH prasAdhikAH // saGgItairmadhurAlApaiH svAyattastu patiryathA / bhavettathA''careyurvai mAyAbhiH kAmakelibhiH // vidhavAvRttam / proSitabhartRkAvRttam / mRte bhartari saMgacched bharturvA pAlayed vratam / paravezmarucirna syAd brahmacarye sthitA satI // maNDanaM varjayennityaM tathA proSitabhartRkA / devatArAdhanaparA tiSThed bhartRhite ratA / dhArayenmaGgalArthAni kiJcidAbharaNAni ca // nAsti bhartRsamo nAtho nAsti bhartRsamaM sukham / visRjya dhanasarvasvaM bhartA vai zaraNaM striyAH // mitaM dadAti hi pitA mitaM bhrAtA mitaM sutaH / amitasya pradAtAraM bhartAraM kA na pUjayet // .
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -00,0900 dAyabhAgapadArthaH arthAgamaH sarvavarNasAdhAraNo varNavizeSaniyatazca / svAmyasvatvavicAraH / dAyapadArthaH / vibhAgapadArthaH / vibhAgaprAzastyam / prabhavantaM bahubharaNasamarthaM rathiM dhanaM yathA vibhajya prayacchanti tadvat / asinvan setubandhAdikaM karma kurvan lokaH pituH 'IzAnAsa : pitRvittasya rAyo vi sUrayaH zata- pAlayitryA divaH sakAzAdAgataM bhojanamudakaM tatkAryA ossdhiirdssttrairdntairtti| bhakSayati / yadvA asinvan abyApriyamANo'gniH pituH pAlakasya yajamAnasya saMbandhi bhojanaM havirlakSaNamannaM daMSTrairdantarUpairvAlairatti / yastAkRNorityAdi siddham / RsA. *vedAH riktham himA no azyuH / pitRvittasya pitrAdiparaMparayA labdhasya rAyo dhanasye zAnAsaH svAminaH sUrayo vidvAMso no'smAkaM putrAH zatahimAH zataM saMvatsarAn jIvantaH santo vyazyuH / vizepeNa bhuJjatAm / asmadIyAnAM putrANAmArogyaM dIrghamAyuzca bhavatvityarthaH / RsA. krayaH 'imaM dazabhirmamendraM krINAti dhenubhiH / yadA vRtrANi jaGghanadathainaM me punardadat // mama madIyamimaM svabhUtamindraM dhenubhiH prINayitrIbhi rdazabhirdazasaMkhyAkAbhiH stutibhiH kaH krINAti / krayaM karoti / tadAnIM he kretAro yuSmAkaM madhya evamapi samayaH kriyate / yadAyamindro vRtrANi tvadIyAn zatrUn jaGghanat hanyAt athAnantaramevainamindraM me mahyaM punardadat / punardadyAt / RsA. saMvibhAgaH a~jAbhyaH puSTiM vibhajanta Asate rayimiva pRSThaM prabhavantamAyate / asinvandaMSTraiH pituratti bhojanaM yastAkRNoH prathamaM sAsyukthyaH // he indra puSTiM tvayA dattaM poSakaM dhanaM svakIyAbhyaH prajAbhyo vibhajanto'syaitAvadasyaitAvaditi vibhAgaM kurvanto gRhamedhina Asate / svasvagRheSu nivasanti / tatra dRSTAntaH / Ayate gRhaM pratyAgacchate'tithaye pRSThaM dhArakaM * vedeSu dhanAgamaliGgAni vacanAni paraH sahasrANi vartante digdarzanArthamevoddhRtAni etAvanti / (1) RsaM. 1739. (2) RsaM. 4 / 24 / 10. (3) RsaM. 2 / 13 / 4. karmayogaH agastyaH khanamAnaH khanitraiH prajAmapatyaM balamicchamAnaH / ubhau varNAvRSirumaH pupoSa satyA deveSvAziSo jagAma // agastyo 'madguruH khanitraiH phalasyotpAdanasAdhanairyajJastotrAdibhiH khanamAnaH phalamabhimatamutpAdayan prajAM prakarSeNa punaH punarjAyamAnamapatyaM kulasyApatanasAdhanaM putrAdikaM balaM cecchamAnaH san / yadvA / prajAM bhRtyAdirUpAM cecchan / RSiratIndriyadraSTA mahAnubhAva ugra udgUrNaH saMsAre saMcarannapyapApaH sannubhau varNau varNanIyAvAkArau kAmaM ca tapazca pupoSa / satyA AziSo deveSu devebhyo jagAma / prAptavAn / yato'yaM mahAnubhAvastasmAdasmAnpAtItyarthaH / nAnAnaM vA u no dhiyo vi vratAni janAnAm / takSA riSTaM rutaM bhiSagbrahmA sunvantamicchatIndrAyendo parisrava // RSiretadAdibhistribhiH sUktairaparisravataH somasyAmitvAya manaso vinodanaM kurvannAha / he soma no'smAkaM dhiyaH karmANi nAnAnaM nAnAjAtIyakAni bahUni bhavanti / vaizabdaH prasiddhayarthadyotanArthaH / u iti pUraNaH / tathA'nyeSAmapi janAnAM vratAni karmANi vividhAni bhavanti / takSA tvaSTA riSTaM dArutakSaNamicchati / tathA bhiSagvaidyazci RsA. (1) RsaM. 1 / 179 / 6. (2) RsN.9|112|1.
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyabhAgapadArthaH 1121 kitsako rutaM rogmicchti| brahmA brAhmaNaH sunvantaM somA- ime ye nArvAGna parazcaranti na brAhmaNAso na bhiSavaM kurvantaM yajamAnamicchati / tathAhaM tvatparisravaNa- sutekarAsaH / ta ete vAcamabhipadya pApayA micchaami| tasmAddhe indo somendrAyendrAthai pari srava / / sirIstantraM tanvate aprjjnyyH|| paritaH kssr| RsA. - anayA vedArthAnabhijJA nindynte| ime ye'vidvAMso'. jaratIbhiroSadhIbhiH parNebhiH zakunAnAma / gAcInamadhobhAvinyasmaeNilloke brAhmaNaiH saha na caranti kArmAro azmabhiryubhirhiraNyavantamicchatIndrAye- paraH parastAddevaiH saha na caranti te brAhmaNAso brAhmaNA ndo pari srava // vedArthatatparA na bhavanti / tathA sutekraasH| somaM : jaratIbhirjIrNAbhiroSadhIbhiriSavaH kriyante tathA zaku- sutamabhiSutaM kurvantIti sutekarA RtvijH| te'pi na nAnAM parNebhiripUNAM pakSabhUtaiH parNaizca kriyante tathA dyubhi- bhavanti / aprajajJayaH / avidvAMsasta ete manuSyA vAcaM dardIptAbhiripUNAM tejanArthAbhirazmabhiH zilAbhizca kriynte| laukikImabhipadya prApya tayA pApayA pApakAriNyA etaiH kArmAro'yaskAro hiraNyavantamADhathaM puruSamicchati / vAcA yuktAste siriiH| sIriNo bhUtvA tantraM kRSilakSaNaM tathAhaM tvtprisrvnnmicchaami| tasmAdindo indrAya pari tanvate / vistArayanti / kurvntiityrthH| RsA. srava / RsA. pratigrahaH kArurahaM tato bhiSagupalaprakSiNI nnaa| zetaM rAjJo nAdhamAnasya niSkAJchatamazvAnprayanAnAdhiyo vasUyavo'nu gA iva tasthimendrAyendo tAntsadya Adam / zataM kakSIvA~ asurasya gonAM pari strv|| divi zravo'jaramA tatAna // - RSiH pravRttasomayAgaH san dazApavitrAtsome kSarati nAdhamAnasya svIkartavyamityuccairyAcamAnasyAsurasya pratibandhakapApApanuttaye purazcaritAnukIrtanapuraHsaramadhye- dhanAnAM nirasiturdAnazIlasya rAjJaH svatejasA dIpya. SaNAM cakAra / tAvadahaM kAruH stomAnAM kartA'smi / tata mAnasya svanayasya niSkAnAbharaNavizeSAn iyattAvizeSaiti saMtAnanAma / tanyate'smAditi tataH pitA / tanyate- viziSTAni vA suvarNAni zatasaMkhyAkAni / zataM 'sAviti vA tataH putraH / bhiSagbheSajakRt / yajJasya brahme- shsrmityprimitvcnH| aparimitAn sadyaH prArthanAtyarthaH / sarva trayyA vidyayA bhiSajyatIti zruteH / tatho- nantarameva kakSIvAnahamAdam / aattvaansmi| svIkRtapalaprakSiNI / upaleSu vAlukAsu prakSiNoti yavAndinasti vaansmiityrthH| tathA prayatAn zuddhAn lakSaNopetAnabhRjjatIti / yadvA / dRSadAdiSUpaleSu bhRSTAnyavAnhinasti zvAnadhvagamanasamarthAn / hayAnAdam / AttavAn / RsA. cUrNayatIti / athavA dhAnAsaktukarambhAdInAM kArikA parigrahaH vA / asau nanA mAtA duhitA vA / namanakriyAyogya- | divasputrA aMgiraso bhavemAdriM rujema dhaninaM tvAt / mAtA khalvapattyaM prati stanapAnAdinA namanazIlA shucntH| bhvti| duhitA vA zuzrUSArtham / evaM sarveSAM paricaraNena divo dyotamAnasyAdityasya putrA vayamaMgiraso bhvem| nAnAdhiyo nAnAkamANo vasUyavo dhanakAmA vayamanu bhUtimantaH syAma / zucanto dIpyamAnA vayaM dhaninamudakatasthima / lokamanvAsthitAH smH| tatra dRssttaantH| gA iv| vantamadriM megha rujema / varSArtha bhindyAma / yadvA / dhaninaM gAvo yathA goSThamanutiSThanti svapayaHpradAnena paricaranti paNinAmakAsurApahRtagodhanayuktamadriM parvataM rujema / vA evaM vayamapi paricarAmaH / etajjJAtvA he indo soma . . RsA. indrAya pari srava / dshaapvitraatkssr| RsA. (1) sN.10/71|9; baudh.2|6|11|32. (1) sN.9|112|2. (2) RsN.1|126|2. ... (2) sN.9|112|3. (3) RsN.4|2|15.
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1121 vyavahArakANDam vijitam (1) brAhmaNasya pratigrahAdaya upAyAH, kSatriyasya sanema vAjaM samitheSvaryo bhAgaM deveSu zravase vijitAdayaH, vaizyasya kRSyAdayaH, zUdrasya zuzrUSAdayaH ddhaanaaH| ityadRSTArthA niymaaH| rikthAdayastu sarvasAdhAraNAHvayaM ca samitheSu saMgrAmeSvaryo'reH zatroH saMbandhinaM svaamiityaayuktaaH| tatrApratibandho dAyo riktham / krayaH vAjamannaM sanema / tvadanugrahAtsaMbhajemahi / tadanantaraM | prsiddhH| saMvibhAgaH sapratibandho dAyaH / parigraho'nanyadavaSu tvatpramukhAvandrAdiSu zravasa yazasa tadatha bhAga | pUrvasya jalatRNakASThAdeH sviikaarH| adhigamo nidhyAdeH havirbhAgaM dadhAnAH sthApayanto bhUyAsmeti shessH| RsA. | praaptiH| eteSu nimitteSu satsu svAmI bhavati / dhenvanA gA dhanvanAjiM jayema dhanvanA tIvrAH +mitaa.2|114 samado jayema / dhanuH zatrorapakAmaM kRNoti dhanvanA (2) tatsaMvibhAgasya vyavasthitasya svAmibhAvajanakasarvAH pradizo jayema // | tvaparam / ap.2|121 dhanvanA cApena gAH zatraNAM jayema / vayaM vazIkara- (3) rikthaM pitrAdInAmabhAve prAptam / yo mUlyena vAma | dhanvanAji saMgrAmaM ca jayema / dhanvanA tIvrA svIkAraH / saMvibhAgo bhrAtrAdInAM sAdhAraNasya parasparauddhatAH samado'tyantaM madavatIH zatrusenAzca jayema / tathA vibhaagH| parigraho vanyeSvasvAmikeSu vRkSAdiSu pUrvaca yaaskH| samadaH samado vAtteH saMmado vA madateH / svIkAraH / adhigamaH pranaSTasyAjJAtasvAmikasya nidhyAdeH (ni.9|17) iti / dhanuH zatrorapakAmaM kAmasyApAyaM svIkAraH / eteSu kAraNeSu dravyasvIkartA svAmI bhavati / kRNoti / karotu / kiM ca dhanvanA vayaM sarvAH pradizaH tena pranaSTe'dhigate rAjJo'dhigantuzca svAmyamupapannamiti sarvAsu dikSu vartamAnAn zatrUn jayema / pradikzabdo prakaraNasaMgatiH / kSetreSUtpannAni sasyAdIni kSetravadeva kSetralakSaNayA tatstheSu puruSeSu vartate maJcAH krozantItivat / vataH svAni / etenA''kareSUtpannaM lavaNAdi vyAkhyAtam / dhanvazabdasya jayatezvAvRttirAdarArthA / RsA. etAni sarvavarNasAdhAraNAni svAmyakAraNAni / gaumi. rAjA saMgrAma jitvodaajmudjyte| (4) eteSu kAraNeSu pratipAditeSu jJAyamAneSu sa rAjJaH prajAyAzca saMbhUya bhUmisvAmyaM naikasya puruSasya kasyacit svAmI bhavediti / 'rikthaM pituH sakAzAtprAptaM, krayo adAdyamo'vasAnaM pRthivyA iti / yamo ha vA mUlyena vikrItaM (2), saMvibhAga utsanna(?) yadAyAdi asyA avasAnasyeSTe sa evAtmA'asyAmavasAnaM | svarUpeNa prAptaM / parigrahaH strIdhanam / ananyapUrvasya dadAti / akrannimaM pitaro lokamasmA'iti / kSatraM svIkaraNaM, yathA nadyAdiSu vRkSAdirityeke / tatrAdhigamena vai yamo vizaH pitaro yasmA'u vai kSatriyo vizA punaruktamasti uta nAstIti vicAraNIyam / adhigamaH saMvidAno'syAmavasAnaM dadAti tatsudattaM tatho AkarAdibhyo labdhaM ratnAdi / etAni tAvatsarvavarNAnAM hAsmai kSatraM yamo vizA pitRbhiH saMvidAno'syAma- sAdhAraNAni / mabhA. vasAnaM ddaati| (5) anidaMprathamalokadhIgocaratayA vyavasthitAjagautamaH nAnAM svagranthe nibandhanArthA smRtiH / 'svAmI'tyAarthAgamaH sarvavarNasAdhAraNa: / svatvosattinimittam / dikA gautamAdipraNItA dharmasmRtiH sAdhuzabdanibandhasvAmI rikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdhigameSu / nArthavyAkaraNasmRtivat kRtetyarthaH / RkthaM RkthA(1) RsN.173|5; maisN.4|14|15. ___ + pamA. mitAgatam / savi. mitAgataM smRcagataM ca / (2) sN.6|75|2, shumaa.29|39; taisN.4|6|6|1 | ap.2|121 mabhA. gaumi.10|39, smRca.258; pamA. maisN.3|16|3; kaasN.6|1; ni.9|17. 480,482;subo.2|22, davi.290 (saM0); savi.243, (3) maisN.1|10|16. (4) shbaa.7|1|1|3,4. 402, vyapra.415, vyau.142, vyama.39, vitA.144% (5) godh.10||38, mitaa.2|24,2|114, 2 / 166, rAko.442 baal.2|143 samu.126, kRbha.901.
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH ----- dAyabhAgapadArthaH jainaM, pitrAdidhane svAmitvApAdakaM putrAdijanmeti yAvat / tathA ca paitRkadhanalAbhahetutvenoktaM gautamena 'utpattyaivArtha svAmitvAt labhata ityAcAryAH' iti / utpasyaiva mAtRgarbhazarIrotpattyaivetyarthaH / krayaH prasiddhaH / saMvibhAgaH pitrAdidhane vizeSaniSThasvAmitva saMpAdako vibhAgaH / parigrahaH kAnanAdhigatajalatRNakASThAderanyenAsvIkRtasya svIkAraH / adhigamo nidhyAderupalabdhiH / eteSu nimitteSu satsu putrAdiH kretA saMvibhaktA parigrahItA adhigantA ca yathAkrameNa pitrAdidhanasya krItasya saMvibhaktAMzasya parigRhItasya adhigatasya ca svAmI bhavati / 1123 (3) labdhaM pratigrahopAttaM, taddharmatvAt / etaduktaM bhavati -- yAjanAdhyApanopAttamapi draSTavyamiti / +mabhA (4) prkRtmucyte| brAhmaNasyAdhikaM labdhamiti / pratigrahalabdhaM viprasyAdhikaM phalajanakamiti kecit / rikthAdyapekSayA viprasyaivAyamadhika upAyaH / evaM kSatriyAderjayAdiriti tu yuktam / jaye'pi jitasya yatra gRhakSetradravyAdau svatvamAsIt tatraiva jeturapyutpadyate jitasya karagrAhitAyAM tu jeturapi saiva na svatvam / ata eva sArvabhaumena saMpUrNA pRthvI mANDalikena ca maNDalaM na deyamityuktaM SaSThe / saMpUrNa pRthivImaNDalasya tattadgrAmakSetrAdau svatvaM tu tattasmRca. 257-258 | draumikAdInAmeva / rAjJA tu karagrahaNamAtram / ata (6) rikthaM dAyaH / eva idAnIMtanapAribhASika kSetradAnAdau na bhUdAna siddhiH / varNavizeSeNArthAgamavizeSaH / svatvotpattinimittam / kiM tu vRttikalpanamAtrameva / bhaumikebhyaH krIte tu brAhmaNasyAdhikaM labdham | kSatriyasya vijitam / gRhakSetrAdau svatvamapyastyeva / tena tatra bhUdAnasyApi nirviSTaM vaizyazUdrayoH / phalaM bhavati / + vyapra.415 (1) brAhmaNasya pratigrahAdinA yallabdhaM tadadhikamasAdhAraNam / 'kSatriyasya vijitam' ityAtrAdhikamityanuvartate / kSatriyasya vijayadaNDAdilabdhamasAdhAraNam / 'nirviSTaM vaizyazUdrayoH' ityAtrApyadhikamityanuvartate / vaizyasya kRSigorakSA dilabdhaM nirviSTaM tadasAdhAraNam / zUdrasya dvijazuzrUSAdinA bhRtirUpeNa yallabdhaM tadasAdhA. raNam / evamanulomajAnAM pratilomajAnAM ca lokaprasiddheSu svatvaM hetuSu yadyadasAdhAraNamuktaM 'sUtAnAmazvasArathyam' ityAdi tattatsarve nirviSTazabdenocyate / sarvasyApi bhRtirUpatvAt / 'nirvezo bhRtibhogayoH' iti trikANDIsmaraNAt / tattadasAdhAraNaM veditavyam / mitaa.2|114 (2) nirviSTaM karmaNopAttam / kRSyAdinA vaizyasya zuzrUSAdinA zUdrasya tadadhikamanayoH / Xgaumi. + zeSapadArtha: smRcagataH / * smRca. mitAgatam / zeSaM mitAgatam / (1) gaudh.10|39-41; mitA.2 / 24 viji (vinirji): 2 / 114; mabhA gaumi. 1040-421 smRca. 256, 258; pamA.480; savi 402; vyapra. 415; vyama. 39; rAkau.442; baal.2|143; samu. 126; kubha. 901 kSatri basya vijitaM (vijitaM kSatriyasya). nirviSTaM kusIdakRSivANijyapazupAlanalabdhaM sevAlabdhaM ca 'nirdezo bhRtibhogayoH' ityabhidhAnAt / bhRtiH sevA / bhogaH kusIdAdiH / tatrAdyaM vaizyasya dvitIyaM zUdrasya / ato lokasiddhaiva krayAdInAM kAraNatA / evaM ca svIyagavAdijAtavatsAdau svatvavyavahAraH saMgacchate / upAyAnAM zAstragamyatve tu na syAt / svIyagavAdijananarUpopAyasya zAstreNAbodhanAt / nanu svIyagavAdijananeneva svabhAryAyAmutpattyA kanyAputrAdAvapi svatvaM syAt / iSTApattau vizvajita sarvasvaM dadAtIti vihite sarvasvadAne kanyAputrAdidAnA tyA kanyAputrAdi na deyamiti pAThasiddhAntavirodha iti cenna / gavAdAviva bhAryAyAM svatvAbhAvena tasyAmutpanne'patye'pi tadabhAvAt / loke ca svatvAspadI bhUtotpattereva svatvakAraNatvaM klRptam / bhAryAyAmapi pratigraheNa svatvaM syAdeveti cenna / kSatriyAdInAM pratigrahAbhAvena tadbhAryAsu svatvAbhAvAttadapatyeSvapi tadabhAvaH / tena 'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiH' iti (yAsmR. 2 / 132) sajAtIyasyaiva dattakasya grAhyatvAt / kSatriyAdInprati tAvaddattakapratigraho gauNa eva / na ca viprAnprati sa + zeSaM mitAgatam /
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1124 1 mukhyaH saMbhavati tadvidhau yugapadvRttidvayavirodhAt / na ca putrapratigrahavidhirviprAdhikArika eva na kSatriyAdya dhikArika iti vAcyam / 'dauhitro bhAgineyazca zUdrasyApi ca dIyate' ityAdizaunakAdivacobhistadadhikArikatvasyApi avagamAt / evaM brAhmavidhinA kSatriyAdikanyayA saha viprasyodvAhe dAnapratigrahayogauNatvamaGgIkAryam / anyatra mukhyatvamiti vRttidvayavirodhaH / kSatriyAmprati brAhmAdivivAhapravRttistu sarveSAmaviprati pannaiva / ata eva putrAdInAM dAnaM gauNamiti tantraratne 1 mizrAH / na ca svA bhAryAputrakanyA iti zAbdavyavahArAtsvatvakalpanA / tasya svaH pitA svA mAtetyAdAviva jJAtivAcakatvenApyupapatteH / asti ca jJAtAvapi svazabdasya zaktiH / 'svo jJAtAvAtmani svaM triSvAtmIye svo'striyAM dhane' iti kozAt / yattu SaSThe garbhadAsadAnamuktaM taccintyam / tanmAtari mukhyadAnapratigrahakrayavikrayAdyabhAvena svatvAbhAve tadutpanne garbhadAse sutarAM tadayogAt / ityastu prAsaMgikam / vyama. 40-41 'vaizyasyAdhikaM kRSivaNikpAzupAlyakusIdam / evaM rAjJo'dhikaM svattvamUlamuktam / sAMprataM vaizya syAha--vaizyasyAdhikamiti / kRSiH prasiddhA / vaNigiti vANijyam / pazupAlasya karma pAzupAlyam / kusIdaM vRddhayartho dhanaprayogaH / kRSyAdibhiryallabdhaM tadadhikaM svaM vaizyasya / + gaumi. paitRke svatvotpattiH utpattyaivArthasvAmitvaM labhata ityAcAryAH / (1) utpattyaiva mAtRgarbhazarIrotpattyaivetyarthaH / *smRca. 258 (2) pitRsvatvoparame'Ggajatva hetunotpattimAtrasaMbandhe + mabhA. gaumigatam / * savi smRcagatam / - (1) gaudha. 10/48; mabhA.; gaumi. 10 / 50. vyavahArakANDam (2) mitA. 2 / 114 bhata (bheta); smRca. 258 the (thaM) tvaM (tvAt ); pamA. 484 the (rtha) tvaM labha (tvAlabhe); dAta. rtha 162 pamAvat ; savi . 402 rtha (yaM); vyapra. 414 mitAvat; vyama. 39; vitA. 278; vibha.44 mitAvat samu. 126 mitAvat; vica.25 tvaM (tvAt) bhata (bheta). nAnyasaMbandhAdhikena janakadhane putrANAM svAmitvAddhanaM putro labheta nAnyasaMbandhItyAcAryA manyante / na ca pitRsvatve vidyamAne'pi janmanA taddhane putrasvatvamiti vAcyam / devalavacanavirodhAt / tasmAt devalavacane pitari vidyamAne taddhane putrANAmasvAmyazruteH 'utpattyaivArtha svAmitvAllabheta ityAcAryAH' iti gautamavacanaM pitRsvatvoparamAnantarameva janmanA putrasvatvasaMpAdanAt svAmitvena taddhane putro labhetetyetatparam / na tu pitRsvatvakAle janmAnantaram / dAta. 162 (3) vastutastu laukikameva svatvaM, loke ca jAtamAtrANAmeva putrAdInAM pitrAdidhane svAmyavyavahAro'nyeSAmapIti (1) sAdhayiSyAmaH / yacca pitrAdInAmanumatyayogyaputrAdisAdhAraNasvatve kathamanumatimantareNAdhAnAdikaM syAdityuktam, taMt anumatiyogyeSvapi putrAdiSu svAtantryAtpitrAdInAM na tadanumatyapekSA kimutAnumatyayogyeSviti parihRtaprAyameva / tadvidhivalAdevAdhikAro'vagamyata iti tu vijJAnezvarAcArya: / atazca 'utpatyaivArthasvAmitvam' iti gautamavacanasya yajjImUtavAhanaraghunandanAbhyAM pAramparikotpattisvatvahetutvena vyAkhyAnaM kRtaM tadapi vyarthameva / vyapra.418 vibhAgaprAzastyaMm 'vibhAge tu dharmavRddhiH / dA. 62 (1) tanmAturuparame veditavyam | (2) tuzabdaH pakSaM vyAvartayati, naitadevaM jyeSTha eva bibhRyAditi / yaduktaM, vibhAga eva jyAyAn yatastatra dharmavRddhiH / gaumi. (3) tuzabda hetvarthaH / yasmAtpratyekamatithidAnAdikarmAnuSThAnena dharmavRddhistasmAdvibhAga eva yuktatara iti / arbhakAvasthAyAmapi bhinnabuddhitve sati vibhAgaH kartavya ityevamartha upadezaH / vRddhivacanAccAMzapradAturapi dharmo'styeveti jJApayati / mabhA. (4) keSAMcidatyantanissvAnAM dravyAbhAvAt dharma (1) gaudha. 28|4; dA. 62; mabhA.; gaumi. 28|4; . smRca. 259; savi. 347, 351 ( tu0 ); samu. 126.
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- dAyabhAgapadArthaH 1125 vibhAgaH kartavyaH 'vibhAge dharmavRddhiH syAditi / uktaH / taccAgnihotrAdi paitRkamevAGgIkartavyam / gautamasmRteH / savi. 347 anyathA 'karma smArta vivAhAnnAviti vyAhanyeteti / atrAha kAkaH -- abhrAtRkasya vaivAhiko bhrAtRNAM dAyakAlAta eveti vyavastheti / atazca dAyakAle dAyavibhAgakAle dAyatvenAhRte svIkRta iti / bhAruciH - ajIvadvibhAge zrotriyAgArAt jyeSThenAnIta| magniM bhrAtaro vibhajeyuH / atra paitRkatvamamerupacaritam / jIvadvibhAge pitrAnItamamiM vibhajeyuH / pitrAnItaH paitRka iti mukhyaM paitRkatvamagneH / asminpakSe tathAvidhasyaivA'gneH pitrA svabhrAtRbhya AnItatvAditi / atra kecidAhuH -dAyakAlAhRta ityasya agnihotrasvIkaraNasya kAlAntaramuktamiti / tanna sahante bhAruciprabhRtayaH / tathA satyasaMskRtyAsvIkAraprasaMgAditi / kecittu ---- dAyAdyakAla ekeSAm iti smRteH agnyAharaNasya kAlAntaramuktamiti / atredaM tatvam / vaivAhiko'gnirlokiko'kaukikazceti matadvayam / laukikatvapakSe prAkaraNikasya mantrAmnAnasya vaidhadAna siddhyarthatvAt kartRsaMskArakatvameva / nAgnisaMskArakatvam / AharaNamAtrasya mathanamAtrasya vA saMskArakatvaM vaktumayuktaM 'mathitenAgninA zrotriyAgArAdAhRtena vA sphaTikotpannena vA dAvAnalena vA vivAhaH kAryaH' iti karkabhASye AhRtatvamathitatvayoH sphaTikotpannatvadAvAnalatvAbhyAM tulyayogakSematayA pratipAdanAt / na ca sphaTikotpannasya sphaTikotpattireva dAvAnalasya vA dAvAnalatvameva saMskAra iti vaktuM yuktaM, atolaukika eva vaivAhikAgniriti / ata evApastambena -- 'agninAze zrotriyAgArAnmathanAdvA'gnimAhRtya upodhyAyAzceti prAyazcittaM kRtvA pUrvavajjuhuyAt' ityuktam / anugato manthyaH zrotriyAgArAdAhRto vAyAzceti huvA juhuyAditi / agninAze'pyayameva vidhiriti vRttikAraH / ata evaM saMsRSTAnAM pRthagagnihotrakaraNaM ca niSiddhamiti yadvacanaM jAtaM tadupapannaM bhavati / ayamarthaH - vibhAgakAle AhRtasyAH putrANAM parasparavibhAgaH / vaivAhi--- kAjheralaukikatvapakSe 'bhUrbhuvassvaromi tyagniM pratiSThApayediti vidheH zrautAtidezena alaukikatvamagneH ata evAvibhAgadazAyAmapi pRthagagnihotrakaraNapRthagvai: zvadevAdikaraNavidhaya upapannA bhavantIti / pakSadvaya prati viSNuH paitRke svatvotpattiH janmanA svatvamApadyate / putrasyaiva na tu putrikAyA iti bhAruciH / paitRkadhanasvarUpaM tadvibhAgasvarUpaM caM paitRkadhanaM dvividhaM bhoktavyamanuSThAtavyaM ca / dvividho vibhAgaH karmamUlo dAyamUlazca / dharmamAtraM vA vibhajet / (1) savi. 402 | sabi. 348. savi.402 // (1) dAyo nAma pitAputrasamudAyadravyam / 'pitRdravyaM vibhaktavyaM dAyamAhurmanISiNaH' iti smRteH / vibhaktavyaM vibhAgArham / bRhaspatirapi - ' dadAti dIyate pitrA putrebhyaH svasya yaddhanam / taddAyaM iti / pitA putrebhyo yaddhanaM dadAtIti kartrantapitRzabdo'dhyAhartavyaH / evaM dAyazabdaH karmaNyeva vyutpanna iti / anena pitAputrasamudAyaviSayakaM dravyaM dAyamiti sAmAnyalakSaNam / saMgrahakAro'pi - pitRdvArA'' gataM dravyaM mAtRdvArA''gataM ca yat / kathitaM dAyazabdena tadvibhAgo'dhunocyate // ' iti / bhArucya parArkAdInAM lakSaNaM- vibhAgArha pitRdravyaM dAyamiti / tadeva samyak / dharmavibhAgo dravyavibhAge'pyanugutaH / na ca vAcyaM, dharmANAmagnihotravaizvadevAdInAM pitRdravyatvAbhAvAdvibhaktavyaM pitRdravyamiti lakSaNasya tatrAnugatirnAstIti / 'paitukadhanaM dvividhaM bhoktavyamanuSThAtavyaM ca' iti viSNuvacanena bhoktavyaM kSetragavAdvikaM anuSThAtavyamagnihotrAdikamiti anuSThAtavyasyAgnihotrAdeH paitukatvasya pratipAdanAt / ata yAjJavalkyaH -'karma smArta vivAhAnau kurvIta pratyahaM gRhii| dAyakAlAhRte vA'pi zrautaM vaitAnikAniSu ||' vivAhasaMbandhAdUrdhvamapyayamagnirvaivAhiko bhavatyevetyAha kNrkiH| dAyakAlAhRte vA'pItyanena agnihotrAdervibhAga eva (2) savi. 345. (4) savi. 347.
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1126 na ca pAdako vAzabda ityAhuH / ata evAzvalAyanena agninAze yugalojAntasaMskArakalApaM kRtvA punarjuhuyAdimuktam / 'zrautaM vaitAnikAmiSu' iti pRthaguktiH sarvathA vaitAnikAnnInAM vibhAgo nAstIti jJApanArthA / atrAhuH - baivAhikAmeralaukikatvapakSe parasparaM pRthaganuSThAnameva vibhAgaH / laukikatvapakSe parasparamabhisvIkaraNameva vibhAga iti lakSmIdharaprabhRtayaH / etacca vibhAgasaMdeha nirNaye prapaJcyate / asahAyavijJAna yogiprabhRtInAM tu yat svAmisaMbandhAdeva nimittAdanyasya svaM bhavati taddAyazabdenocyate iti; tanna sahante bhArucyaparArkaprabhRtayaH - svatvahetUnAM krayAdInAM tallakSaNasaMbhavAt / vAcyamevakAreNa krayAdayo vyudasyante, kretari dAyAdo dAyaM gRhNAtIti laukikaprayogAbhAvAditi / tarhi strINAM dAyAnarhatvAt . 'tasmAtstriyo nirindriyA adAyAdAH' iti zruteH strIdhanaM dAyazabdavAcyaM na bhavatIti taduttaratra sphoryate / vibhAgo nAma dravyadharmayoranyatarasya pRthakkaraNamityAha bhAruciH / vijJAnayogI tu vibhAgo nAma dravyasamudAyaviSayANAmanekasvAmyAnAM tadekadezeSu vyavasthAnamityAha / tanna sahate bhAruciH - dharmavibhAge tadabhAvAt / dharmavibhAgo nAma dharmamAtravibhAgaH pRthagvaizvadevapaJcamahAyajJAnuSThAnapaitRkAdikaraNam / tacca keSAMcidatyantanissvAnAM dravyAbhAvAt dharmavibhAgaH kartavyaH 'vibhAge dharmavRddhiH syAditi gautamasmRteH / dharmavRddhikAmAnAM dharmamAtravibhAgo vA kartavyaH / ata eva viSNuH'dharmamAtraM vA vibhajet' iti / atyantanissvAnAmiti zeSaH / anena jJAyate paribhASAM vinA saMkalpamAtreNApi vibhAgasiddhiH / yathA, putrikAkaraNaM pariMbhASAM vinA saMkalpamAtrAtsidhyatIti / dravyavatAM tu dhanavibhAgAnantarameva dharmavibhAgaH / 'vibhaktA bhrAtaraH kuryurnAvibhaktAH kathaMcana' iti / vibhaktakartavyatayA dharmAn vaizvadevAdikAnadhikRtyoktatvAt / atazca nissvAnAmitarAnumatyA tadantareNApi dharmAnuSThAnameva dharmavibhAgaH / dhanikAnAM dhanavibhAgaH / evaM vibhA gasya dvaividhyam / ata evoktaM viSNunA - dvividho vibhAgaH karmamUlo dAyamUlazceti / atra dAya zabdasya sAmAnyavAcitve'pi vizeSaparyavasAnAddravya 1 vyavahArakANDam vAcitvam / atra dharmazabdena tatsAdhanabhUtamagnihotrAdikamucyate / dharmavibhAgo manuyAjJavalkyAdismRtikArANAM tatsmRti vyAkhyAtRNAmasahAya medhAtithivijJAnayogIzvarA-parArkANAM nibandhUNAM candrikAkArAdInAM ca saMmata eva / savi. 344-348 vasiSThaH sarvavarNasAdhAraNo'sAdhAraNazcArthAgamaH paitRkaM krIta mAdheyamanvAdheyaM pratigraham / yajJAdupagamo veNistathA dhUmazikhASTamI // tatra bhuktAnubhuktadazavarSam / manuH sarvasAdhAraNo'sAdhAraNazcArthAgamaH sapta vittAgamA dharmyA dAyo lAbhaH krayo jayaH / prayogaH karmayogazca satpratigraha eva ca // (1) dAyo'nvayAgataM dhanam / lAbho nidhyAdeH pitrA - dyarjitAdvA nibandhAtsaMvibhAgaH / yadyapi tatyitrAdikramAyAtaM tathApi na taddAyazabdena zakyamabhidhAtuM bahusAdhAraNyAt / tathA ca 'nibandho dravyamiti smRtyantare paThitam / athavA mitrAcchzuragRhAdvA yallabdhaM prItyA lAbhaH / krayaH prasiddha: / jayaH saMgrAme / prayogakarmayogau kusIdakRSivANijyAnyatazca varNabhedrenaiteSAM dharmyatvam / tatrAdyAstrayaH sarvasAdhAraNAH / jayaH kSatriyasya / prayogakarmayogau vaizyasya / satpratigraho brAhmaNasya / vizeSAzravaNe'pi prAgdarzananyAyo vibhAgaH / kecitkraye vivadante tanna yuktaM sarvavyavahArocchedaprasaGgAt / jayaM yAnabandhenApi kecidicchanti sarvaviSayaM tadayuktam / dyUtadhanasya smRtyantare svazuddhitvavacanAt pArzvakadyUtetyatra (?) / tathApare prayogamavyApAramAhuH / tathA hi prayogo dRzyate 'jJAnapUrvaprayoga' iti / tatra zabdasya prayoga iti gamyate / * sthalAdinirdezaH vyavahAramAtRkAyAM bhuktiprakaraNe (pR. 382) draSTavyaH / (1) masmR. 10 / 1153 mitA. 2 / 114; vyaka. 145; vira. 1301 pamA. 4836 ratna. 1386 vici. 58; savi. 404 smaraNam ; candra. 43; vyapra.423; vitA. 282; setu. 150; samu. 126; vica.181 vivya. 37.
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-dAyabhAgapadArthaH 1127 tathA karmaprayogaH karmapracAra AvarjanaH (1) / medhA. (2) ApatprakaraNAjjIvanahetava iti ca nirdezAtteSAM (2) sapta dhanAgamA dAyAdayo dharmAdanapetAstatra | madhye yena yasyAnApadi jIvanaM niSiddhaM tena tasyApadyadAyo'nvayAgataM dhanam / lAbho nidhyAdeH prItito vA | bhynujnyaayte| yathA brAhmaNasya bhRtakAdhyApakatvena tadane kutazcit / krayaH prasiddhaH / ete trayazcaturNAmapi varNAnAM nApadyabhyanujJAyate / evaM zilpAdiSvapi vijJeyam / zilpaM dhaaH| jayo yuddhana kSatriyasya, dharyo vRddhayartha dhana-gandhayuktyAdikarmakaraNaM, bhRtiH preSyatvaM, sevA cittAnuprayogaH, karmayogazca kRSivANijye ityetau vaizyasya vartanaM, gorakSA pAzupAlyaM, vipaNirvaNijyA, kRSiH svayaMdhauM / satpratigraho brAhmaNasya dhrmyH| ityevaM ca kRtA, dhRtiH saMtoSaH tasmin hi sati svalpakenApi sati eSu dharmyatvavacanAdetadabhAve'nyeSvanApaccoditeSu jIvyate, bhaikSyaM svAtakasyApi, kusIdaM vRdhdyA dhanaprayogaH vRttikarmasu pravartitavyaM, tadabhAve cApadyuditeSu prakRteSvi- svayaMkRto'pItyebhirdazabhirApadi jIvanam / +gorA. tyetdrthmihocyte| +gorA. (3) vidyAdayo daza jIvanahetavaH prANadhAraNahetavaH (3) dhA dharmAdanapetAH / dAyaH pitrAdidhanasya dhrmaadhrmsaadhaarnnaaH| vidyA vidyAtizayastena prasAdAdinA vibhAgAdinA labhyasya prAptiH / lAbho nidhyAderakamA- dhnlaabhH| zilpaM citrAdikauzalam / bhRtiH parapreSaNaM laabhH| krayo dhanena prAksthitena bhUmyAdeH parigrahaH / jayo kRtvA maasaadiniytbhRtiH| sevA cATukAreNa niyataM yuddhodyogaatpraaptiH| prayogaH kalAvANijyAdinA vrdhnm| dhnpraaptiH| gorakSaM pazupAlanaM kRtvA yathoktapazubhAgakarmayogaH zilyAdikarma kRtvA bhatigrahaH / satpratigrahaH grahaNam / vANijyaM kRSiH karSaNam / dhutiH prAptenAlpenApi zuddhAcchuddhasya dravyasya tilAdivyatiriktasya prtigrhH| saMtoSaH / bhaizyaM yAJcAlabdham / kusIdaM vRddhayA dhAnyAatrAdyAstrayaH sarveSAM varNAnAM tataH pare trayaH kSatraviTa- didAnam / sarvametadApadi yathAyogaM varNAnAM, tatra viprasya zUdrANAmevaM kramAdantyo viprasyaiveti / *mavi. sevA zvavRttiri'tyAdinA sevA ninditaa| mavi. (4) atha brAhmaNasyAnApadviSayAMstAvadAha-sapta (4) giriH prvtprruuddhphlmuulvikryH| nanda. vittAgamA iti / dhA dharmayuktA anApadviSayA (5) bhRtiH bhRtakAdhyApanam / bhAca. ityarthaH / dAyaH prsiddhH| lAbho nidhyAgamAdiH / krayaH sthANucchedasya kedAramAhaH zalyavato mRgm|| kSetrAdikrayaH / jayo vAdiSu prativAdi nigrahaH / prayogaH ___ dAyabhAgapratijJA / vyAkhyAsu dAyabhAgapadArthaH / adhyApanaM karmayogo yAjanaM satpratigraho vizuddhadvijAti- aiSa strIpuMsayorukto dharmo vo ratisaMhitaH / prtigrhH| nanda. ApadyapatyaprAptizca dAyabhAgaM nibodhata / / 'vidyA zilpaM bhRtiH sevA gorakSyaM vipaNiH kRssiH| (1) pUrvottaraprakaraNayoH saMbandhazloko'yaM, ukteSu dhRtirbhekSyaM kusIdaM ca daza jIvanahetavaH // strIpuMsayordharmeSu apatyotpattau ca dAyadharmasya vibhAgasyA(1) sarvapuruSANAmApadi vRttiriyamanujJAyate / tatra vsrH| medhA. vidyA vedavidyAvyatirekeNa vaidyakatarkabhUtaviSAzanavidyA sarveSAM jIvanArthA na duSyati / zilpaM vyAkhyAtam / bhRtiH + mamu., maca. gorAvat / preSyakatvam / sevA paravRttAnuvRttitvam / dhRtiH sNtossH| *vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca strIdhuMdhameM (pR. 1072) sTAntArtha caitat / ato yathAvihitavRttyabhAvenaite jIvano. drssttvyH| pAyAH sNkiirynte| purussmaatrvissytvaat| medhA. | (1) msmR.9|103daa.3;mvi.bhaag (dharmAn ) smRca. + mamu., maca. gorAvat / * bhAca. mavivat / 255 bhAga (dharma); vira.454; savi.348 eSa (evaM) vo cAturvarNyasyAnApadApavRtyupAyavicAro'tra na saMgRhItaH, (yo) hitaH (zitaH) bhArga (dharma); vyapra.411 smRcavat setu. varNAzramadharmakANDe sNgrhiissyte| 40 hitaH (zita:); samu.126 smRcavat ; nanda.smRcavat; (3) msmR.10|116 nanda. dhRtiH (giriH).. bhAca. spacavata, mya, kA.141
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1128 , vyavahArakANDam / (2) 'eSa' ityupakramya yAvat sabaMndhidhanavibhAga- (1) svecchaaviniyojytvaabhaavaanirpekssysvdrvymuktvaan| +dA.3 / sAdhyeSu jyotiSTomAdiSvasaMbhavAttatsiddhayartho'yaM nyAya- (3) ratisaMhitaH ratisaMbandhI raterapi na virodhii| prApto vibhAga ucyte| pRthagvA dharmakAmyayeti / na punaradAyadharmAn dAyamadhikRtya vibhAgAdidharmAn / mavi. vibhAgAdadharmoM, vibhAga eva vaagnihotraadivddhrmH| nanu (4) dAyAkhyadravyavibhAgaviSayaM dharma mayocyamAnaM ca dharmAnuSThAnapratibandhahetutvAdadharmataivAvibhAgasya / naiSa yUyaM nibodhtetyrthH| kiM punayAkhyaM dravyamityapekSite doSaH / adhikRtasyAnanuSThAne prtyvaayH| na cAvibhaktanighaNTukAreNoktam, 'vibhaktavyaM pitRdravyaM dAyamAhurmanI- dhnsyaadhikaaro'gnimtvaabhaavaat| vibhAgakAla evAgnipariSiNaH' iti / vibhAgAheM pitrAdidvArAgate dravye vRddhA grahasya vihitatvAt / yastu jIvatyeva pitari kRtvivaahstdaayshbdmaahurityrthH| ata eva dhArezvareNoktaM 'dAya- daiva ca prigRhiitaamistsyaadhikRttvaannvaavibhaagH| so'pi zabdena pitRdvArAgataM mAtRdvArAgataM ca dravyamevoMcyate' yadi vicyutaH parigrahAdanyato vA vihitAnuSThAnaparyAptadhaiti / cazabdaH saMbandhyantaradvArAgatamapi dravyaM dAya- nastadA naiva saha vasanpratyaveyAt / na hi vibhAgAvibhAgazabdenocyate iti sUcanArthaH / evazabdazvApannasva- yordharmAdharmatvaM svarUpeNAstItyuktam / nanu ca 'bhrAtRNAtvarUpamiti jJApanArthaH / sa cAyuktaH / ApannasvatvarUpa- mavibhaktadhanAnAmeko dharmaH pravartate' iti vacanAddampatyosyaiva dravyasya pitRdvArA putrapautreSvAgatatvAt / evaM riva sahAnuSThAne prAgvibhAgAdastyeva dharmavyaktiH, sAdhAcAnyasaMbandhini dhane vibhAgArhe dAyazabdo vartata iti raNyAdravyasya, sarvaiH saMbhUya kartavyamiti / naitadagnihotrAnighaNTukAreNoktamiti mntvym| smRca.255 dau / AhavanIyAdiSu hyagnihotrAdayaH, saMskAranimittA (5) eSa bhAryApatyoranyonyAnurAgayukto dharmo yuSmA- vAhavanIyAdaya AtmanepadadarzanAdanyatarasya saMbandhitAMna kamuktaH / saMtAnAbhAve cApatyaprAptiruktA / idAnIM pratipadyante / parakIye cA'gnau juhvataH pratiSedhadarzanamasti / dIyata iti dAyaH pitrAdidhanaM tasya vibhAgavyavasthAM nAnyasyAgniSu yajeteti / na smArte hyapi gRhye'yau vidhaashRnnut| +mama, nam / gRhyazabdasya viziSTopAdAnAdamivacanatvAt , eSa (6) atra bhAruciH-dAyadharmazabdena dAyavibhAgo eva nyAyaH atithyAdibhojanadAne, mhaayjnymdhypaatthaat| dharmavibhAgo lakSyata ityAha / dAyavibhAgaM dharmavibhAgaM 'vaivAhike'yau kurvIta gRhya karma yathAvidhi / paJcayajJamayocyamAnaM nibodhateti vacanArthaH / yadyapi dAyazabdena vidhAnaM ca' iti gRhyata evAdhikAraH / tenetadvacanameko vibhAgArhadravyavAcinA dharmasyApyupasaMgrahaH, tathApi dharma iti zrAddhapUrtAnnAdimAnaM vijJeyam / medhA. visvaSTArthamuktaM dAyadharmamiti / savi.348 (2) saha pRthagveti padAbhyAM kAmyayeti cecchAyA -, vibhAgaprAzastyam vikalpakatvaM darzayati / ' dA.21 evaM saha vaseyurvA pRthagvA dhrmkaamyyaa| (3) adhItavedeSvadhigatavedArtheSu cAgnihotrAdyanuSThAnapRthagvivardhate dharmastasmAddhA pRthakkriyA samartheSu ca vibhAga eva zreyAn / yadAha manu:-evaM saheti / *ap2|114 + setu. dAgatam / : maca. mamugatam / (4) evamavibhaktA bhrAtaraH saha sNvseyuH| yadi vA x 'jyeSTha eva tu gRhNIyAt' ityAdizlokarasya saMgati-dharmakAmanayA kRtavibhAgAH pRthagvaseyuH ysmaapRtthgviissttvyaa| + candra. dAgatam / (1) msmR.9|1117 dA.16 pU.,21 ap.2|114 kAmya | *mavi. apagatam / maca. apagataM mamugarna ca / (kAGkSa).A (yAH) kriyA (kriyaaH):2|117 kAmya(kAGkSa); | 21 aa (ma:) bRhaspatiH, nRpra.34, candra.69(-) vi vyaka.140 vira.459, smRsA.54pamA.488 prajA- (vA); vyapra.417 pU.: 437 manuprajApatI; vitA.299 manupatiH, ratna.139; vici.195; vyani.prajApatiH, smRci. | prajApativiSNavaH vibha.78, samu.126 kAmya (kAGkSa).
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyabhAgapadArthaH 1129 sthAne sati pRthak pRthak paJcamahAyazAdyanuSThAnadharmasteSAM (1) dharmArthakAmakriyAH sarvA api dhanamUlAH / vardhate, tasmAdvibhAgakriyA dharmArthA / tathA ca bRhaspatiH- | yatastatsAdhana udyamaH kartavyaH / tatsAdhanopAyazca 'ekapAkena vasatAM pitRdevadvijArcanam / ekaM bhavedvi- trividha uktH| prathamaM rakSaNaM dvipadacatuSpadAdibhyaH / bhaktAnAM tadeva syAd gRhe gRhe // '.. mamu. tatazca vardhana kRssiklaantrvaannijyaadibhiH| tadanantaraM (5) madhyagadhanasya svecchayA aviniyojyatvAt bhogaH / aihikAmuSmikasukhArtheneti / dhanabhedAdhikAraH nirapekSasvatvAspadadravyasAdhyayAgAdyanuSThAnAbhAvAttatsidhya- shloksNbndhH|| - abhA.43 rtho'yaM nyAyaprApto vibhAga ucyate / pRthagvA dharmakAmya- (2) dhanAzrayatvAd vivAdasya dhanArjanavidhimeva tAvat yeti na punaravibhAgAdadharmaH kalaJjabhakSaNAdivat , vibhA- prastauti, dhanaguNaM dhanagati ca, dhanamUlAH dhanAzrayAH gAcca dharmo jyotiSTomAdivaditi / . . +vira.459 | sarvAH kriyAH dRSTAdRSTasukhaduHkhopabhogAdikriyAH / (6) dharmazca devAdharcanarUpastasyaiva sahavAse'pRthaktva tasmAt puruSasya yatnaH sarvA pravRttiH tasya dhanasya saadhne| zravaNAt / tathA ca bRhaspatiH-'ekapAkena vasatAM pitR- nimittsptmii| tatsiddhi nimittaa| 'kezeSu camarI hantIti devadvijArcanam / ekaM bhavedvibhaktAnAM tadeva syAd gRhe ythaa| tasya ca trividhA gatiH, vrdhnmupcyH| rakSaNaM gRhe / / ' iti / yattu saMgrahakAreNAgnihotrAdidharmavRddhirapi pAlanam / bhoga upabhogaH / itizabdaH paricchedArthaH / dharmavRddhizabdena gRhyata ityuktam / yadAha 'kriyate svaM vidhividhIyata iti / triprakAraM kartavyam / kramAt vibhAgena putrANAM paitRkaM dhanam / svatve sati pravartante / pUrva vardhanaM, vRddhasya nAzo mA bhUditi rakSaNaM, rakSitasya tasmAddhAH pRthkkriyaaH|| iti / pravartante svatvAyattA | phalamupabhoga iti / nAbhA.2039 amihotrAdi kriyA iti zeSa iti / tattu janmanaiva | trividhaM dhanaM zuklazabalakRSNarUpam . . putrANAM pitRdhane svatvAdvibhAgAtprAgapi zrautasmAta- | tet punastrividhaM jJeyaM zuklaM zabalameva ca / karmAdhikAraM pratipAdayadbhirasmAbhiH prAgeva pratyAsi / kRSNaM ca tasya vijJeyaH prabhedaH saptadhA punaH / / tasmAtpaJcamahAyajJAdidharma eva dharmazabdenAtra grAhyaH / (1) tacca dhanamekaM shuklmucyte| dvitIyaM zabalaM tRtIyaM - vyapra.437-438 kRSNamityevaM tAvattrividhamidam / punazca pRthagiti / ' (7) piturmaraNottaraM vibhAgo mukhyaH pkssH| avibhAge ekaikaM saptasaptabheda bhinnaM bhavatIti / abhA.43 tu viklpH| vitA.299 (2) tat punardhanaM trividhaM zukla zabalaM kRSNamiti / . nAradaH tasya trividhasyaikaikasya prabhedaH sptdhaa| naabhaa.2|40 __ SaDvidho'rthAgamaH yatapaHkanyAziSyayAjyAnvayAgatam / / labdhaM dAnakrayaprAptaM zaurya vaivAhikaM tthaa| dhanaM saptavidhaM zuklamudayo'pyasya tdvidhH|| bAndhavAdaprajAjjAtaM SaDvidhastu dhanAgamaH // (1) tatra zrutAgataM vidvattAprAptam / zauryAgataM puruSa labdhaM janmanA labdhaM paitRkAdi / athavA darzanena kAraprAptam / tapasAgataM yamaniyamakAmyAkAmyakarmayatholabdhaM nidhyAdi / smRca.70 ktavidhyanuSThAnapAtratAprAptam / kanyAgataM kanyAvivAha. arthArjanavidhiH nimittaprAptam / tathA yAjyaprAptam / tathAnvayAgataM pUrvadhanamUlAH kriyAH sarvA yatnastatsAdhane mtH| jakulakramaprAptam / evaM saptasthAnAgataM dhanaM zuklamityuvardhanaM rakSaNaM bhoga iti tasya vidhiH kramAt // cyte| udayo'pyasya tadvidha iti / viniyogaphalaprApti+ medhAvadeva bhAvaH, saralatvAdudhdRtam / rapi tasya zreyaskAriNI zuddhava drssttvyaa| abhA.44 (1) smRca.70,214; nRpra.28. (1) nAsaM2040; nAsmR.4144 punaH (pRthak); abhA. / (2) naas.2|39; nAsmR.4143 vardhana rakSaNa (rakSaNaM 43 nAramRvat. (2) nAsaM.2041; naasmR.4|45 mudayor3avardhana); abhA.43 nAsmRvat. ........... | pyasya (mudyomastasya); abhA.43. - - - - - - -
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1130 vyavahArakANDam abhA. 44 (2) zuklAdiprabhedAMzca vizinaSTi - zrutazauryatapa iti / | yadupArjitaM bhavati tatkRSNamityucyate / adhamamityarthaH / zuklaM tadbhedAzcocyante / zrutemopAttamadhyayanAdinA / evaM zuklazabala kRSNa saMjJAbhistrividhaM dhanamekaikazazca saptazauryeNa yuddhAdinA / tapasA japahomadevatArAdhanAdinA / | prakAramapyabhihitam / kanyayA zulka nimittam / ziSyebhya AgataM gurudakSiNA / yAjyAdupAgatamArtvijyena / anvayAgataM kramAgataM yasya yad vihitaM tasya tathA prAptameva / tacchuklamityuktaM saptaprakAram / udayaH phalaM tasya dhanasya, tathAvidhaM zuklameva, zuddhaM dharmata evetyarthaH / kusIdakRSivANijyazulkazilpAnuvRttibhiH / kRtopakArAdAptaM ca zabalaM samudAhRtam // (2) saMpratyazuddhamucyate - pArzvakadyUtamiti / pArzvakamutkocAdinopAttam / dyUtenopAttaM satyAnRtAbhyAm | dUtaM dautyenopAttam / ArtAdAgatam / pratirUpakaM kUTAdi * nopAttam / sahasopAttaM cauryAdinA / vyAjena cAnRtena satyAbhAsenAtra sarvatra pratiSiddhatvAdasatyAtisaMdhAnasaMbandhAcca kRSNameva / nAbhA. 2 / 41 (1) tatra kusIdaM vRddhiprAyaH / kRSiH karSaNam / vANijyaM bhANDaka vikrayaH / zulkaM kanyAsaMpradAne dharmya cAdharmya / zilpamA lekhyAdivijJAnam / anuvRttiH sevArAdhanam / kRtopakAraH pratyupakAraH / taiH saptabhiH prakArairbrAhmaNasya dhanaM yadbhavati tacchabalamityucyate / madhyamamityarthaH / abhA. 44 / (2) saMprati zabalaM tadbhedAzcocyante / kusIdamanyAyoddvRttamarthaprayogaH, alpaM dattvA bhUyaso grahaNAdadharmAnu Saktam / kRSirapi 'bhUmiM bhUmizayAMzcaiva hanti kASThamayomukham / ' ityadharmAnuSaktatvAt, 'RtAmRtAbhyAM jIveta ' ityAdinA vihitatvAcca zabalam / vANijyamapyatisaMdhAnaparatvAt 'satyAnRtAbhyAmi'ti vidhAnAcca zabalam zulkamArabhaTagulmAdiSu bhUtAbhUtagrahaNAcchabalam / zilpaM kArukavRttiH svazramaphalatvAd atisaMdhAnasaMbandhaparatvAcca zabalam | anuvRttiH sevA, sApi zilpavat / kRta upakAro yasya tata eva copakArakaraNAt tasya ca vikrayatvAcchabalam / nAbhA. 2 / 42 pArzvadyUta dUtArtapratirUpaka sAhasaiH / vyAjenopArjitaM yacca tat kRSNaM samudAhRtam // (1) tatrotkoco laJcopacAraH / dyUtamakSAdikrIDA / dautyaM dUtakarma / ArtaH kazcidbhogAta vyasanI / tathA pratirUpakaM suvarNarajatAdInAM kUTapratikRtikaraNam / sAhasaM cauryAdi / vyAjaM chlm| etaiH saptabhiH prakArairdhanaM (1) nAsaM. 2 / 42; nAsmR. 4/46; abhA. 44. (2) nAsaM. 2043; nAsmR. 4/47 pArzvaka (utkoca) dUtA (dautyA) tat kRSNaM samu (kRSNaM hi tadu); abhA.44 nAsmRvat nAbhA. 2 / 43 dhanasAdhyAni " tena kraya vikrayazca dAnaM grahaNameva ca / aar prayujyante kriyAH saMbhoga eva ca // (1) atra jagatyapi kacitkIdRzenApi tena trivi - dhena ekaviMzatibhedabhinnena Ryo vikrayazca dAnaM grahaNaM ca vividhAzca karmakriyAH pravartante / vividhasaMbhogAzceti / abhA. 44 (2) triprakAreNaiva dhanena krayavikrayadAnagrahaNopabhogA dhanAnurUpAH kriyante, vividhAzca kriyAH / nAbhA. 2 / 44 yethAvidhena dravyeNa yatkiJcit kurute naraH / tathAvidhamavApnoti sa phalaM pretya ceha ca // (1) ete zuklazacalakRSNA bhedA dhanasyaitadarthe darzitAH / yenaiteSAM viniyoga ihalokaparalokaphalAnAM trayANAmapi varNAnAM yacchubhaM tatsarvavarNasAdhAraNaM trividhaM bhavati / abhA.44 (2) yathAvidhena dravyeNa zuklena zabalena kRSNena vA yatkiJcit kurute yajanayAjanAdi, tathAvidhaM tatprakAraM dhanAnurUpamityarthaH / zuklena zuddhameva duHkharahitam / zabalena mizraM, kRSNena duHkhodayaM, ihApi tathaiva / nAbhA. 2 / 45 sarvavarNasAdhAraNo varNavizeSa niyatazcArthAgamaH ta~t punardvAdazavidhaM prativarNAzrayaM smRtam / sAdhAraNaM syAt trividhaM zeSaM navavidhaM smRtam // (1) nAsaM 2:44; nAsmR. 4 / 48 prayujyante (pravartante); abhA. 44 nAsmRvat. (2) nAsaM. 2 / 45; nAsmR. 4 / 49; abhA.44. (3) nAsaM. 2 / 46; nAsmR. 4/50 zrayaM (zrayAt) dhaM smRtam (dhaM viduH ).
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH--dAyabhAgapadArya: (1) varNe varNe vizeSazubhatrividhadhanatvAccAzeSaM 'vaizeSikaM dhanaM jJeyaM vaizyasyApi trilakSaNam / navavidhaM bhavati / evameva dvAdazavidhamapi zuddhadhanaM kRSigorakSyavANijyaM zUdrasyaibhyastvanugrahAta / nigamavyAkhyAtaH zlokairidAnImucyate / abhA.44 (1) evaM brAhmaNAdInAM trayANAmapi varNAnAM trividhaM (2) eSa dharmya iSyate vacanAt / tat punardhaya' dhanaM darzitam / zUdrastu sarvAzI srvvikryii| tasyApi dhanaM dvAdazavidham / varNa pratyAzrayAt sarveSAmeva varNAnAM | zubhaprakAramekaprakArameva darzitam / eSAM brAhmaNAdInAM sAdhAraNavaizeSikabhAvena smRtam / tatra sAdhAraNaM syAt pressnnpritossnnsNpraaptaanugrhaadibhiH| abhA.44-45 trividhaM caturNAmapi varNAnAm / zeSaM navavidhaM prativarNa / (2) vaizyasyApi tathaiva kRSigorakSavANijyasamuttham / vibhjyte| naabhaa.2|46 evametasyApi sAdhAraNena saha SaDvidham / zUdrasyaizyakramAgataM prItidAyaM prAptaM ca saha bhAryayA / stribhyastvanugrahAt / anugrahalabdhaM prItidAya eveti avizeSeNa sarveSAM varNAnAM trividhaM dhanam // nAsya vaizeSikaM dhanamasti / tasmAd dvAdazavidhamityuktam / (1) etatsarvavarNasAmAnyaM trividhaM zuddhadhanam / naabhaa.2|50 abhA.44 sarveSAmeva varNAnAmeSa dho dhanAgamaH / (2) tatra sAdhAraNaM vizeSyate - kramAgatamiti / | viparyayAdadharmyaH syAnna cedApa griiysii+| kramAgataM pitRpitAmahaprAptaM grAmakSetragRhAdi / prItidAyaM (1) nijanijavarNavRttivihito dhanAgamo dharyo prItipUrvakamAgatam / bhAryayA ca saha labdhaM avizeSeNa bhavati / viparyayAtvanyonyavarNavattisamAcaraNAdadharmyaH sAdhAraNaM sarveSAM varNAnAM trividhamityuktam / nAbhA.2147 syAt / iti RNAdAne bahuprakAradhanabhedastRtIyaH / vaizeSikaM dhanaM jJeyaM brAhmaNasya trilakSaNam / idAnImApabrAhmaNavRttirucyate / abhA.45 pratigraheNa labdhaM ca yAjyataH ziSyatastathA // (2) sarvagrahaNaM zUdropasaMgrahArtham / sarvavarNAnAM dharmAdana yat prativarNa tridhA vibhaktaM navavidhaM, taducyate krameNa peto yathokto dhnaagmH| vipryyaadto'nyH| eteSAM saMka-vaizeSikamiti / brAhmaNasya pratigrahAdhyApanayAjanalabdhaM rega sevAcauryabalAdinA apratigrAhyAyAjyaziSyebhyazca, vaizeSikaM trividhaM pratyAtmikaM dhanaM sAdhAraNena saha SaD- kUTayuddhAnibaddhakaradurdaSTavyavahArAdinA, ayathoktakRSividham / naabhaa.2|48 samyaggrahaNAnucitabhAgaharaNAvikreyavikrayAdinA, zUdra'trividhaM kSatriyasyApi prAhurvaizeSikaM dhanam / syaiSAM vyAjaparicaraNAnanujJAtagrahaNAdinA adhayoM dhanAyuddhopalabdhaM kArazca daNDazva vyavahArataH // gama ityapekSyate / yadyApad garIyasI na syAt / Apadi kSatriyasyApi trividhaM vaizeSikaM dhanaM yuddha jitaM jana- tu yathAkathaJcijIvitavyam / Apadityeva vaktavye padanibaddhaH kAraH vyavahArato daNDaH pUrveNa saha tathaiva garIyograhaNAnnAtmamAtre ajIvanAvasthAyAmiti / SaDvidham / nAbhA.2049 nAbhA.251 khAtakhAtasya kedAramAhuH zalyavato mRgam / (1) naasN.2|47; naasmR.4|51 dAyaM (dAyaH) sarveSAM iSavastasya nazyanti yo viddhamanuvidhyati / / varNAnAM (varNAnAM sarveSAM) dhanam (zubham ); abhA.44 trividhaM + etat zlokAnantaraM 'ApatsvanantarA vRttiri'tyAdyAdeya(trirdhanaM) zeSaM nAsmRvat. zlokA vartante te prakIrNake draSTavyAH / (2) naasN.2|48; naasmR.4|52 trilakSaNam (zubhaM tridhA) * vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca sImAvivAde (pR. 948) labdhaM ca (yalabdha); abhA.44 nAsmRvat. draSTavyaH / (3) naasN.2|49, naasmR.4|53 prAhuH (zuddha) utta- (1) nAsaM.2050, nAsmR.4154trilakSaNam (vidhA zubham) rAdhe (karAyuddhopalamdhaM ca daNDAcca vyavahArataH); abhA.44 NijyaM (NijyaH) bhyastvanu (SAmanu); abhA.44 nAsmRvat. nAsmRvata. (2) nAsaM.2051, naasmR.4|55 abhA.45.
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1132 vyavahArakANDam .. dAyabhAgapratikSA, vyAkhyAsu dAyabhAgapadArthaH, svattvotpasi. | vaishyshdryoH|| iti / pramANAntaragamye svatve nedaM vacananirUpaNa, vibhAgasvatvayoH saMbandhaH, svatvakAlavibhAgakAla. marthavatsyAt / tathA stenAtideze manu:-'yo'dattAdA- bicArazca / yino hastAllipseta brAhmaNo dhanam / yAjanAdhyApanenApi 'vibhAgo'rthasya pitryasya putraiyatra prklpyte| yathA stenastathaiva sH||' iti / adattAdAyinaH dAyabhAga iti proktaM vyavahArapadaM budhaiH / / . sakAzAdyAjanAdidvAreNApi dravyamarjayatAM daNDavidhAnama(1) tatra dAyazabdena yaddhanaM svAmisaMbandhAdeva nupapannaM syAtsvatvasya laukikatve / apica / laukika' nimittAdanyasya svaM bhavati taducyate / sa ca dvividhaH cetsvatvaM mama svamanenApahRtamiti na yAdapahartureva svaapratibandhaH sapratibandhazca / tatra putrANAM pautrANAM ca tvAt / anyathAnyasya svaM tenApahRtamiti nApahartuH putratvena pautratvena ca pitRdhanaM pitAmadhanaM ca svaM bhava svam / evaM tarhi suvarNarajatAdisvarUpavadasya vA sva. tItyapratibandho daayH| pitRvyabhrAtrAdInAM tu putrAbhAve manyasya vA svamiti saMzayo na syAt / tasmAcchAstraikasvAmyabhAve ca svaM bhavatIti sapratibandho dAyaH / evaM samadhigamyaM svatvamiti / atrocyate-laukikameva svatvaM ttputraadissvpyuuhniiyH| vibhAgo nAma dravyasamudAya laukikArthakriyAsAdhanatvAt brIhyAdivat / AhavanIyAviSayANAmanekasvAmyAnAM tadekadezeSu vyavasthApanam / etadevAbhipretyoktaM nAradena--vibhAgo'rthasyeti / pitrya dInAM hi zAstragamyAnAM na laukikakriyAsAdhanatvamasti / nanvAhavanIyAdInAmapi paakaadisaadhntvmstyev| naitat / syeti svatva nimittasaMbandhopalakSaNam / tanayarityapi pratyAsannopalakSaNam / idamiha nirUpaNIyam / kasminkAle na hi tatrAhavanIyAdirUpeNa pAkAdisAdhanatvam / kiM tarhi kasya kathaM kaizca vibhAgaH kartavya iti / tatra kasmin pratyakSAdiparidRzyamAnAgnyAdirUpeNa / iha tu suvarNAdirU peNa na krayAdisAdhanatvamapi tu svtvenaiv| na hi yasya yatsvaM kAle kathaM kaizceti tatra tatra zlokavyAkhyAne eva vkssyte| na bhavati tattasya krayAdyarthakriyAM sAdhayati / apica / kasya vibhAga ityetAvadiha cintyte| kiM vibhAgAtsvatvamuta svasya sato vibhAga iti / tatra svatvameva tAva pratyantavAsinAmapyadRSTazAstravyavahArANAM svatvavyavahAro nirUpyate / kiM zAstraikasamadhigamyaM svatvamuta pramANAntara dRzyate / krayavikrayAdidarzanAt / kiNc| niyatopAyakaM samadhigamyamiti / tatra zAstraikasamadhigamyamiti tAvadyuktaM, svatvaM loka siddhameveti nyAyavido manyante / tathAhigautamavacanAt 'svAmI rikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdhi- lipsAsUtre tRtIye varNake dravyAjana niyamAnAM Rtvarthatve gameSa, brAhmaNasyAdhikaM labdhaM kSatriyasya vijitaM nirviSTaM svatvameva na syAt svatvasyAlaukikatvAditi pUrvapakSA(1) nAsaM.1411; nAsmR.161 vyavahAra (tadvivAda); saMbhavamAzaMkya dravyArjanasya pratigrahAdinA svatvasAdhanatvaM apu.253|25 pi (pai) yaMtra (ryastu); mitaa.2|114 putrai lokasiddhamiti pUrvapakSaH samarthito guruNA-'nanu ca yaMtra pra (tanayairyatra); dA.2 nA mRvat ; ap.2|114 nAsmRvat; dravyArjanasya kratvarthatve svatvameva na bhavatIti yAga eva vyaka.140 nAsmRvat smRca.5 vyasya (vyAdeH); vira.454 na saMvarteta, pralapitamidaM kenApi 'arjanaM svatvaM nApAdanAsmRvat ; pamA.477 pi (pai); ratna.135; mapA.645 yatIti vipratiSiddham' iti vadatA / tathA siddhAnte'pi prakalpya (nirUpya) ktaM (kta:) zeSaM nAsmRvat ; vyani.ryatra pra svatvasya laukikatvamaGgIkRtyaiva vicAraprayojanamuktaM (yat pariH) smRci.28 pi (4) putrairyatra (tanayairyat ) dAya...ktaM 'ato niyamAtikramaH puruSasya na toH' iti / asya (tadvibhAga iti prokto); dAta.161 nAsmRvat ; dAni.1 nAsmRvat ; viimi.2|114 pi (1) putrai (tana2) prakalpya cArtha evaM vivRtaH-yadA dravyAjana niyamAnAM RtvarthatvaM (kalpya) ga iti (gamiti); vyapra.411 nAsmRvat ; vyau. tadA niyamArjitenaiva dravyeNa Rtusiddhirna niyamAtikramA142 pi (pai) zeSaM nAsmRvat ; vyama.41 nAsmRvat ; vitA. jitena dravyeNeti na puruSasya niyamAtikramadoSaH pUrva. 277, rAkau.442 pi (1) zeSaM mitAvat ; setu.40 nAsmR. | pakSe / rAddhAnte tvarjana niyamasya puruSArthatvAttadatikrameNAvat; samu.125-126 smRcavat vica,24 nAsmRvat. jitenApi dravyeNa Rtusiddhirbhavati, puruSasyaiva niyamAti
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyabhAgapadArthaH 1133 kramadoSa iti niyamAtikramArjitasyApi svtvmnggiikRtm| | teSAM dosssNbndhH| 'sapta vittAgamA dhA dAyo lAbhaH anyathA RtusiddhayabhAvAt / na caitAvatA cauryAdiprApta- | krayo jyH| prayogaH karmayogazca satpratigraha eva c|' iti syApi svatvaM syAditi mantavyam / loke tatra svatvaprasi. | (101115) manusmaraNAt / idAnImidaM saMdihyate--kiM ddhayabhAvAt vyavahAravisaMvAdAcca / evaM pratigrahAdyupAyake | vibhAgAtsvatvamuta svasya sato vibhAga iti / tatra vibhAsvatve laukike sthite-'brAhmaNasya pratigrahAdaya upAyAH, | gAtsvatvamiti tAvadyuktam / jAtaputrasyAdhAnavidhAnAt / kSatriyasya vijitAdayaH, vaizyasya kRSyAdayaH, zUdrasya | yadi janmanaiva svatvaM syAttadotpannasya putrasyApi tatsvaM zuzrUSAdayaH' ityadRSTArthA niyamAH / rikthAdayastu sarva sAdhAraNamiti dravyasAdhyeSvAdhAnAdiSu pituranadhikAraH sAdhAraNAH- svAmI rikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdhigameSu' | syAt / tathA vibhAgAt prAk pitRprasAdalabdhasya vibhaagityuktaaH| tatrApratibandho dAyo riktham / krayaH prsiddhH| pratiSedho nopapadyate / sarvAnumatyA dattatvAdvibhAgaprAptyasaMvibhAgaH sapratibandho dAyaH / parigraho'nanyapUrvasya bhAvAt / yathAha-'zauryabhAryAdhane cobhe yacca vidyAdhanaM bhajalatRNakASThAdeH sviikaarH| adhigamo nidhyAdeH praaptiH|| vet| trINyetAnyavibhAjyAni prasAdo yazca paitRkH| iti| eteSu nimitteSu satsu svAmI bhavati / jJAteSa jJAyate tathA--'bhA prItena yaddattaM striyai tasminmRte'pi tat |saa svAmI / 'brAhmaNasyAdhikaM labdham' iti brAhmaNasya prati- | yathAkAmamaznIyAddadyAdvA sthaavraattte||' iti prItidAnagrahAdinA yallabdhaM tadadhikamasAdhAraNam / 'kSatriyasya vacanaM ca nopapadyate janmanaiva svatve / na ca sthAvarAhate vijitam' ityatrAdhikamityanuvartate / kSatriyasya vijaya- yaddattamiti saMbandho yukto vyavahitayojanAprasaGgAt / daNDAdilabdhamasAdhAraNam / nirviSTaM vaizyazadrayoH' itya- yadapi-'maNimuktApravAlAnAM sarvasyaiva pitA prabhaH / sthAvatrApyadhikamityanuvartate / vaizyasya kRSigorakSA dilabdhaM rasya tu sarvasya na pitA na pitAmahaH // tathA-'pitRprasAnirviSTa tadasAdhAraNam / zudrasya dvijazuzraSAdinA bhRti- dAdbhajyante vastrANyAbharaNAni ca / sthAvaraM tu na bhujyeta rUpeNa yallabdhaM tadasAdhAraNam / evamanulomajAnAM prati- prasAde sati paitRke // iti sthAvarasya prasAdadAne pratilomajAnAM ca lokaprasiddheSu svatvahetuSu yadyadasAdhAraNa- | SedhavacanaM tatpitAmahopAttasthAvaraviSayam / atIte pitAmuktaM 'sUtAnAmazvasArathyam' ityAdi tattatsarva nirviSTa. mahe taddhanaM pitAputrayoH sAdhAraNamapi maNimuktAdi pituzabdenocyate / sarvasyApi bhRtirUpatvAt / nirvezobhRtibho- reva / sthAvaraM tu sAdhAraNamityasmAdeva vacanAdavagamyate / gayoH' iti trikANDIsmaraNAt / tattadasAdhAraNa vedita- tasmAnna janmanA khatvaM kiMtu svAminAzAdvibhAgAdvA vym| yadapi 'patnI duhitarazcaiva' ityAdi smaraNaM tatrApi / svatvam / ata eva piturUrva vibhAgAtprAgdravyasvasvAmisaMbandhitayA bahuSu dAyavibhAgitayA prApteSu loka tvasya prahINatvAdanyena gRhyamANaM na nivAryata iti prasiddhe'pi svatve vyAmoha nivRttyartha smaraNamiti sarvamana codysyaanvkaashH| tathaikaputrasyApi pitRprayANAdeva badyam / yadapi mama svamanenApahRtamiti na yAtsvatvasya putrasya svamiti na vibhAgamapekSata iti / atrocyate-- laukikatva iti tadapyasat-svatvahetubhUtakrayAdisaMdehA lokaprasiddhameva svatvamityuktam / loke ca putrAdInAM svatvasaMdehopapatteH / vicAraprayojanaM tu--'yadgarhitenArja janmanaiva svatvaM prasiddhataraM nApahnavamarhati / vibhAgazabdazca yanti karmaNA brAhmaNA dhanam / tasyotsargeNa zuddhayanti bahusvAmikadhanaviSayo lokaprasiddho nAnyadIyaviSayo japyena tapasaiva ca // iti| zAstraikasamadhigamye svatve | na prhiinnvissyH| tathA 'utpattyaivArthasvAmitvaM labhetetyAgarhitenAsatpratigrahavANijyAdinA labdhasya svatvameva cAryAH' iti gautamavacanAcca / 'maNimuktApravAlAnAM' nAstIti tatputrANAM tadavibhAjyameva / yadA tu laukikaM ityAdi vacanaM ca janmanA svatvapakSa evopapadyate / na svatvaM tadA'satpratigrahAdilabdhasyApi svatvAttatputrANAM ca pitAmahopAttasthAvaraviSayamiti yuktm| 'na pitA tadvibhAjyameva / tasyotsargeNa zuddhayanti' iti prAyazci- na pitAmahaH' iti vacanAt / pitAmahasya hi svArjitattamarjayitureva, tatputrAdInAM tu dAyatvena svatvamiti na / mapi putre pautre ca satyadeyamiti vacanaM janmanA svatvaM
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1134 vyavahArakANDam gamayati / yathA paramate maNimuktApravAlavastrAbharaNAdInAM | nirAsAya / jJAtidAyAdAnumatestu prayojanamuktameva / paitAmahAnAmapi pitureva svatvaM vacanAt,evamasmanmate'pi / 'hiraNyodakadAnena' iti / 'sthAvare vikrayo nAsti pitrArjitAnAmapyeteSAM piturdAnAdhikAro vacanAditya- kuryAdAdhimanujJayA' iti sthAvarasya vikrayapratiSedhAt / vizeSaH / yattu 'bharnA prItena' ityAdi viSNuvacanaM 'bhUmiM yaH pratigRhNAti yazra bhUmiM prayacchati / ubhau sthAvarasya prItidAnajJApanaM tatsvopArjitasyApi putrAdya- tau puNyakANI niyatau svargagAminau // iti dAnabhyanujJayaiveti vyAkhyeyam / pUrvoktairmaNimuktA divacanaiH prazaMsAdarzanAcca / vikraye'pi kartavye sahiraNyamudakaM sthAvaravyatiriktasyaiva prItidAnayogyatva nizcayAt / yada- dattvA dAnarUpeNa sthAvaravikrayaM kuryAdityarthaH / paitRke pyarthasAdhyeSu vaidikeSu karmasvanadhikAra iti, tatra paitAmahe ca dhane janmanaiva svatve'pi vizeSaM 'bhUryA tadvidhAnabalAdevAdhikAro gamyate / tasmAtpaitRke paitAmahe pitAmahopAttA' ityatra vkssyaamH| +mitaa.2|114 ca dravye janmanaiva svatvam , tathApi piturAvazyakeSu / (2) pitRta AgataM pitryaM tacca pitRmaraNopajAtasvatvadharmakRtyeSu vAcanikeSu prasAdadAnakuTumbabharaNApadvi- mucyate / pitryasyeti putrairiti ca dvayamapi saMbandhimAtromokSAdiSu ca sthAvaravyatiriktadravyaviniyoge svAtantrya- palakSaNam / saMbandhimAtreNa saMbandhimAtradhanavibhAge'pi miti sthitam / sthAvare tu svArjite pitrAdiprApte ca dAyabhAgapadaprayogAt / ata eva dAyabhAgaM vivAdapadamupaputrAdipAratantryameva / 'sthAvaraM dvipadaM caiva yadyapi svayaH | kramya nArado'pi mAtrAdidhanavibhAgamapyupadarzitavAn / marjitam / asaMbhUya sutAnsarvAnna dAnaM na ca vikrayaH / / dIyata iti vyutpattyA dAyazabdo dadAtiprayogazca gauNaH ye jAtA ye'pyajAtAzca ye ca garne vyavasthitAH / vRtti | mRtapravrajitAdisvatvanivRttipUrvakaparasvatvotpattiphalasAca te'bhikAGkSanti na dAnaM na ca vikrayaH // ' ityAdi- myAt , na tu mRtAdInAM tatra tyAgo'sti / tatazca smaraNAt / asyApavAdaH-'eko'pi sthAvare kuryAddA- pUrvasvAmisaMbandhAdhInaM tatsvAmyoparame yatra dravye svatvaM nAdhamanavikrayam / ApatkAle kuTumbArthe dharmArthe ca tatra nirUDho dAyazabdaH / nanu kiM dAyasya vibhAgo vizeSataH // iti / asyArthaH-aprAptavyavahAreSu putreSu | vibhaktAvayavatvaM, yadvA dAyena saha vibhAgo'saMyuktatvaM, pautreSu vA'nujJAnAdAvasamartheSu bhrAtRSu vA tathAvidheSva- na tAvat pUrvaH, dAyavinAzApatteH / nApi dvitIyaH, vibhakteSvapi sakalakuTumbavyApinyAmApadi tatpoSaNe saMyukte'pi na mamedaM vibhaktaM svaM bhrAturidamiti pryogaat| vAvazyakartavyeSu ca pitRzrAddhAdiSu sthAvarasya dAnAdha- na ca saMbandhAvizeSAt sarveSAM sarvadhanotpannasya svatvasya manavikrayameko'pi samarthaH kuryAditi / yattu vacanam dravyavizeSa vyavasthApana vibhAga iti vAcyaM saMbandhyantara'avibhaktA vibhaktA vA sapiNDAH sthAvare samAH / eko sadbhAvapratipakSasya saMbandhasyAvayaveSveva vibhAgavyaGgayahyanIzaH sarvatra daanaadhmnvikrye||' iti, tadapyavibhakteSu svatvApAdakatvAt kRtsnapitRdhanagatasvatvotpAdavinAzadravyasya madhyasthatvAdekasyAnIzvaratvAt sarvAbhyanujJAvazyaM kalpanAgauravAt yatheSTaviniyogaphalAbhAvenAnupayogAcca / kAryA / vibhakteSu tUttarakAlaM vibhaktAvibhaktasaMzayavyu- ucyate, ekadezopAttasyaiva bhUhiraNyAdAvutpannasya svatvasya dAsena vyavahArasaukaryAya sarvAbhyanujJA na punarekasyAnI- vinigamanApramANAbhAvena vaizeSikavyavahArAnaItayA zvaratvena / ato vibhaktAnumativyatirekeNApi vyavahAraH avyavasthitasya guTikApAtAdinA vyaJjanaM vibhAgaH / siddhayatyeveti vyAkhyeyam / yadapi- svagrAmajJAti- vizeSeNa bhajanaM svatvajJApanaM vA vibhAgaH / yatrApi caikaM sAmantadAyAdAnumatena ca / hiraNyodakadAnena SaDabhirga- dAsIgavAdikaM bahusAdhAraNaM tatrApi tattatkAlavizeSacchati medinI // iti / tatrApi graamaanumtiH| 'pratigrahaH | vahanadohanaphalena svatvaM vyajyate / tadAha bRhaspatiHprakAzaH syAtsthAvarasya vizeSataH' iti smaraNAt vyava- 'ekAM strI kArayet karma yathAMzena gRhe gRhe / uddhatya hAraprakAzanArthamevApekSate na puna mAnumatyA vinA vyavahArAsiddhiH / sAmantAnumatistu sImAvipratipatti- + apa. pitryaputrapadArthoM mitAgatau / pamA. mitAgatam
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyabhAgapadArthaH 1135 kUpavApyambhastvanusAreNa gRhyate // yuktyA vibhajanIyaM | na hotA, kintu tasyaiva tyAgasya homAbhidhAnanimittaM tadanyathAnarthakaM bhavet // idaM zlokArddhatrayaM nAnAsthAnasthaM | prakSepaM kurvan Rtvigeva hotetyucyate, tadvadatrApi syAt / na tu Rmikam / nanu 'pitaryurva gate putrA vibhajeyurdhanaM | kiMca manasA pAtramuddizyetyAdizAstre svIkArAt prAgeva pituriti nAradavacanAt piturdhanaM vibhajeyurityanvayAt | dAnapadaM dRSTam / vibhAgAt pUrva na tatra putrANAM svatvaM na ca vibhAgasya / nanu grahaNaM svIkAraH, abhUtatadbhAve viprayogAt, svatvakAraNatA asaMbandhidhane'pyatiprasaMgAt / asvaM svaM kurvan vyApAraH svIkAro bhavati, kathaM tat ucyate. pitrAdinidhanAnantaramevAsmadIyaM dhanamiti | prAgeva svatvam / prayogAt ekaputre ca vibhAgaM vinaiva svatvasvIkArAca ucyate, utpannamapi svatvaM saMpradAnavyApAreNa mamesaMbandhinidhanameva svatvakAraNamato naatiprsNgH| damiti jJAnena yatheSTavyavahArAha kriyata iti svIkAra nanvarjayiturvyApAro'janaM, arjanAdhInasvAmibhAva- | zabdArthaH / yAjanAdhyApanasAhacaryAcca pratigrahasya cArjayitA, tena putravyApAro janmaivArjanaM yuktaM, ato svatvamajanayato'pi arjanarUpatA na viruddhA, yAjanAdau jIvatyeva pitari putrANAM tatra svatvaM, na tu tannidhanAt , | dakSiNAdAnAdeva ca svatvAt / ata evoktaM kvacijanmanaiva, yathA pitrye dhane / naitat, pitanidhanakAlInaM vA jIvanameva putrasyArjanaM bhavimanvAdivirodhAt / yathA manu: 'UrdhvaM pituzca mAtuzca | Syati / kiMca bhrAtrAdidhane tanmaraNAt tanmaraNakAlInasametya bhrAtaraH samam / bhajeran paitRkaM rikthamanIzAste jIvanAdvA bhrAtrantarAdeH svatvamakAmenApi vAcyam / hi jIvatoH // ' jIvatorapi pitroMH putrANAM kuto na ata 'UrdhvaM pitu'zvetyAdi (msmR.9|104) tatkAvibhAga ityAzaGkAyAmidamuttaraM, tadAnImasvAmitvA- lInasvatvajJApanArtha tadAnImeva cecchAprAptaM vibhAgaditi / na ca bhAryA putrazcetyAdivat asvAtantryAbhi- manuvadati prAptatvAt vidhaanaanupptteH| prAyamiti vAcyaM; tadAnIM svatve pramANAbhAvAt, bhAryA- na ca niyamaH saMbhavati, 'evaM saha vaseyurvA pRthagvA diSu tu yatte samadhigacchanti arjayantIti svatve siddha dharmakAmyayeti (masmR. 9 / 111) manuvirodhAt , dRSTArthayuktamasvAtantryavarNanam / kiM ca svopAtte'pi teSAmasvA-tvAcca vibhAgasya, na tanniyamaH kAlaniyamo vA mitve svadhanasAdhyavaidikakarmocchedAt zrutivirodhaH syaat| saMbhavati / devalazca pitRdhane asvAmyameva spaSTayati / tathA 'pitarya- kiMca pituryuparata ityanantarakAla eva vibhAgaH syAt, parate putrA vibhajeyurdhanaM pituH / asvAmyaM hi bhavedeSAM na tu parastAdapi, jAteSTivat jAtaprANaviyogApattinirdoSe pitari sthite // ' kiMca jIvatyapi pitari pitu- samAnasyAtra virodhasyAbhAvAt , pitruparamAnantarasya ca dhane putrANAM svAmitve pituranicchayApi vibhAgaH syAt , yAvajjIvaparyantasya svecchAta eva prAptatvAt / janmanaiva svatvamityatra pramANAbhAvAcca, arjanarUpatayA ato jIvati pitari satyapi putrANAM khAmye vibhAjanmanaH smRtAvanadhigamAt / kacijanmaiveti ca | ganiSedhArtha manuvacanaM vAcyaM taccAnyAyyaM asvArthaparajanmanibandhanatvAt pitAputrasaMbandhasya pitamaraNasya ca | tvApattaH / tvApatteH / . . . . svatvakAraNatvAt paramparayA varNanam / anyavyApAreNA- | varNanama / anyavyApAraNA ato jIvatoH pitrordhane putrANAM svAmyaM nAsti kintUvyasya svatvamaviruddhaM zAstramUlatvAdasya / dRSTaM ca loke'pi | paratayoriti jJApanArtha manvAdivacanaM ekaH zAbdo. dAne hi cetanoddezaviziSTatyAgAdeva dAtRvyApArAt, 'prshvaarthH| . ... saMpradAnasya dravye svAmitvam / na coparamamAtrameva vivakSitaM kintu patitapravrajitana ca svIkaraNAt svatvaM, svIkartureva dAtRtvApatteH, tvAdyupalakSayati svatvavinAzahetutAsAmyAt / parasvatvApattiphalena hi dAnarUpatA, tacca phalaM saMpradAnA ....dA. 3-18 dhInaM, yathA devatoddezena dravyatyAgaM kurvannapi yajamAno * setu. dAgatam / mya. kA. 143
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1136 vyavahArakANDam (3) na ca dAyazabdena 'yaddhanaM svAmisaMbandhAdeva punaH pitrA bhrAtrA caikatra saMsthitaH / pitRvyeNAthavA nimittAdanyasya svaM bhavati taducyata' iti dAyAdi- prItyA sa tu saMsRSTa ucyte||' iti bRhaspativacane yeSAzabdanirUpaNArtha mitAkSarAyAmuktaM yuktam / evaM hi meva hi pitRbhrAtRpitRvyAdInAM pitRpitAmahopArjitadravyeNa patyuH svaM patisaMbandhAdeva nimittAtpatnIsvaM bhavatIti avibhaktatvamutpattitaH saMbhavati, ta eva vibhaktAH tasyApi dAyatvApattiH / tatazca 'adAyAH striyaH' iti santaH parasparaprItyA pUrvakRtavibhAgadhvaMsena yattava dhanaM zrutivirodho durvAraH syAt / / tanmama yanmama dhanaM tattavApi ityekasmin kArye ekagRhi__asmanmate tu vibhAgArha svaM svAmisaMbandhAdeva rUpatayA sthitAH sNsRssttaaH| na tu anaivaMrUpANAM dhanasaMsarganimittAdanyasya svaM bhUtaM dAyazabdArtha iti, vibhAgAna mAtreNa saMbhUyakAriNAM vaNijAmapi saMsargitvaM nApi patnIsvaM, na dAyaH / tathAhi patidvArAgataM strIdhanaM nityaM vibhaktAnAM dhanasaMsargamAtreNa prItipUrvakAbhisaMdhAnaM vinA vibhAgAnahameva / loke dampatyordhane vibhAgAdarzanAt ityabhidadhatA dAyabhAgakRtApi svahastitam / sAdhAraNa'jAyApatyorna vibhAgo vidyate' iti hArItasmaraNAt / svatvAdeva hi 'bandhUnAmavibhaktAnAM bhAgaM naiva pradApatenAtra na mAtuH svatvavyavasthApako daayvibhaagH| yet' iti kAtyAyanavacanaM yathAzrutaM saMgacchate, dravyamAne kiMtu yAvadarthamevArthaharaNa miti mantavyam / ata eva | svatvasyApi saMbhavAt, ata eva atra caurya na bhavatIti smRtyantare nirdhanamAtRviSayamevAMzaharaNaM na mAtRmAtra- vakSyate / evaM ca 'sAkSitvaM prAtibhAvyaM ca dAnagrahaNameva viSayamidamiti jJAyate / 'jananyasvadhanA putraivibhAgeM- ca / vibhaktA bhrAtaraH kurya vibhaktAH parasparam // iti 'zaM samaM haret' iti smaraNAt / +smRca.267-268 nAradavacanena avibhaktaparasparadAnAdi niSedho'pi nyAyA(4) yatra yasminvyavahArapade, prakalpyate kriyate / deva saMgacchate / dAnAt pUrvamapi taddhane pratigrahIta. vira.454 | svatvasaMbhavAt dAnagrahaNayorasaMbhavaH / evaM sAkSitvaprAti. (5)[jImUtavAhanoktaM 'vibhAga'vyAkhyAnaM khaNDayati] bhAvyayojJeyam / svatvAvizeSAdevAvibhaktadravyeNa yat kRtaM yatra yasya svatvaM tatraiva guTikApAta iti kathaM tatra dRSTAdRSTe karmaNi sarveSAM phalabhAgitvam / tathAca vacanAbhAvAnnizcetavyam / yatra vA piturnidhanAnantaraM nAradaH 'bhrAtRNAmavibhaktAnAmeko dharmaH pravartate / tadIyAzvayorekataramAdAya bhrAtrA yadarjitaM tatrArjakasya vibhAge sati dharmo'pi bhavetteSAM pRthaka pRthak / / ' vyAsa:dvAvaMzAvaparasyaikaH sarvasaMmataH tatra yadi prAcInadhana. 'sthAvarasya samastasya gotrasAdhAraNasya ca / naikaH kuryAt vibhAge guTikApAtAdarjakena sa evAzvaH pazcAlabdhaH krayaM dAna parasparamataM vinaa||' ataH samastasyetivizeSeNa tadA prAdezikasvatvavAdimate prAgarjakasyaiva so'zva iti kRtsnadhanaviSayakameva pratyekakhatvaM pratIyate / tasmAttulyatenArjitadhane kathaM bhrAtrantarasya bhaagH| yadi cArjaketareNa saMbandhyantarasvatve saMbandhisakAzAt saMkrAntadhanaM tasyApi mo'zvo labdhaH tadA tenArjitadhanasya samabhAgo yuktH| mamApIti saMbandhinA pratIyate / tadvimatau svArtha dAnAekasya svAyAsena aparasya azvAyAsenArjitatvAt / dikaM pratiSiddham / ato na tvekadezagatasvatvamiti vastutastu pUrvasvAmisvatvoparame saMbandhAvizeSAt saMba- siddhm|| *dAta.163-164 ndhinAM sarvadhanaprasUtasvatvasya guTikApAtAdinA prAdezika- (6) paizyatanayapadAbhyAM svabIjena saMbaddhasya pratyAsannasvatvavyavasthApana vibhaagH| evaM kRtsnadhanagatasvatvo- mAtrasyopalakSaNam / vibhAgaH sAdhAraNasvatvAzrayasya tpAdavinAzAvapi kalpyete, saMsRSTatAyAM prAdezikasvatva vyavasthAvizeSAdibhiH tadapagame prati niyatasvatvAdhAnam / nAzakRtsnadhanagatasvatvotpAdAviva / etacca 'vibhakto yaH dAyo dhanaM svAmisaMbandhavazAlabdhadhanaM tasya bhAgo vibhaagH| xviimi.2|114 + zeSaM vyAkhyAnaM 'eSa strIpuMsayorukto' iti manuvacane 'pitayuparate' iti devalavacane ca draSTavyam / ____ * zeSaM dAgatam / - mitaavdbhaavH|
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyabhAgapadArthaH 1137 (7) [ jImUtavAhanoktadAyapada nirukti khaNDayati' vastutastu laukikameva svatvaM, loke ca jAtamAtrAtanna sundaram / nirUDhatvAGgIkAre dAyadadAtizabdayogauNa- NAmeva putrAdInAM pitrAdidhane svAmyavyavahAro'nyeSAmatyopanyAsAnarthakyAt / sarvathA'vayavArtharAhitye hi pIti (2) sAdhayiSyAmaH / vyapra.417-418. nirUDhatvam / na ca yogarUDhatvam / avayavArthabAdhasya yadapyuktaM prItidattasyAvibhAjyatvavacanAni janmanA svayamevopanyAsAt / gauNamavayavArtha parikalpya tadaGgI- svatvAbhyupagame'nupapannAnIti / tadapi na / anumatyakArasya niSprayojanatvamanyonyAzrayatvamanubhavavirodho bhiprAyeNa sthaavrpriitidaanaabhaavsthiriikrnnaarthtyopptteH| vyAghAtazca / tatsvAmyoparama iti ca janmanApi svatva- svAtantryAdA pituranumatimantareNApi tena datte sthAvarasyopapAdayiSyamANatvAdavyApakam / vyapra.412 vyatirikte putrANAmavibhAjyatvamucyate / ata eva jImUtavAhanoktaM 'pitRsvatvApagamanimittaM svatvaM' iti sthAvare vizeSavacanam-'sthAvaraM dvipadaM caiva yadyapi svayapakSaM khaNDayati] atrocyate / yadi pitrAdisvatvApagama | mrjitm| asaMbhUya sutAn sarvAnna dAnaM na ca vikryH||' eva putrAdInAM taddhane svatvaM, tarhi nirdoSe pitrAdau iti / 'maNimuktApravAlAnAm' ityAdivacanaM tu janpanA jIvati teSAM dhanasAdhyavaidikakarmasvanadhikAraprasaGge svatvapakSa evopapannataram / na ca pitAmahopAttasthAvara'jAtaputraH kRSNakezo'mInAdadhIta' ityAdizrutiviro. mAtraviSayatvamuktaM yuktam / 'na pitA na pitAmaha' iti dhastulyaH / na ca svakapolakalpitahetvAbhAsasamarthitasmR- dvayagrahaNAt / pitAmahasya hi svArjitamapi putre pautre tyarthAnurodhena zrutisaMkoco yuktH| AhitAnAviSTaprathaH | ca satyapi na deyamiti vacanaM janmanA svatvaM gamayati / mayajJe pitrAdau jIvatyapi putrAdIn prati tatpravRtyavize- yathA paramate maNimuktApravAlAdInAM paitAmahAnAmapi pAt / sakalayAjJikaziSTAnAM tadanuSThAnadarzanAcca / / pitureva svatvaM, tatsmaraNAt / tathAsmanmate'pi putrAdInAM jAtaputrakRSNakezapadAbhyAM vayo'rdhAnatikramasyaiva vivakSA, tatra janmanA svatve sAdhAraNe'pi piturdAnAdhikAra na tu tayoravyavasthitayoH svarUpeNeti, virodhAdhikaraNe ityavizeSaH / tasmAtpaitRke paitAmahe ca dravye putrAdInAM bhASyavArtikAdau sthitatvAt / na ca yathA putrAnumatyA | yadyapi janmanaiva svatvaM tathApi piturAvazyakeSu dharmapiturbhavanmate tadadhikArastathA manmate'pi putrAdInAmapi kRtyeSu vAcanikeSu ca prasAdadAnakuTumbabharaNApadvimokSA* pitrAdyanumatyeti vAcyam / yato dvayorapi mate pituH | diSu ca sthAvaravyatiriktadravyaviniyoge svAtantryamiti svatvasya dhane vidyamAnatvAt svatyAgarUpapradhAnaniSpatti- dhyeyam / sthAvarAdau tu svArjite pitrAdiparamparAprApte ravihatA / bhavanmate tu putrAdInAM svatvasyaivAbhAvAdanuma- ca putrAdipAratanvyaM tulyameva / vyapra.418-419. tezca svatvAjanakatvAdyAgAdipradhAnaniSpattireva katham / svatvamapi sarvAnugataM laukikameva / na hyasvena krayavastutastu pituH putrAnumatirapi nApekSitA, svAtantryAt / nirvAho loke / na caivaM svAmI riktha' ityAdi. pitrAdyanumatistu putrAderapekSitA pAratantryAdityetAvAn smRtInAM lokasiddhArthAnuvAdakatvenAnarthakyApattiriti vizeSaH / yathA striyAH svadhanenApISTApUrttAdivratAdau vAcyam / dharmAdharmopayogitayA vyAkaraNasmRtAvanAdibhAdyanumatistatpAratantryavacanAt / ananumatau tu vAcakatvatadabhAvarUpasAdhutvAsAdhutvavivekasyeva tasyopasvatantraH pratyavAyo vaiguNyaM vA karmaNi, na tu pradhAna- patteH / sAdhuzabdAdhikaraNe (pUmI. 1 / 39) hyetasvarUpAniSpattiH / pitrAdyanumateH svatvotpAdakatvaM davasthitam -yatsaMkIrNavyavahAriNAM lokAnAmaviviktaM caitadanurodhAtkalpyamAnamalaukikamazAstrIyaM ca / tasmA- laukikameva sAdhutvaM zAstreNa vivicyate / na tvalaukikacchAstraikasamadhigamye'pi svatve kathaMcijjanmano'pi sAdhutvaM, sAdhubhirbhASetetyAdividhAvanyonyAzrayaprasaMgA. rikthAdivacanAdAvadhigamAdipadena saMgrahaH aavshykH| dityAdi / evamatrApi / tathA ca nayaviveke bhavanAthaH zrutismRtipurANaziSTAcArasiddhasya nirdoSe jIvatyapi 'lokasiddhaM cArjana janmAdi ata evAnidaMprathamalokapitrAdau putrAdiyajJAdyanuSThAnAdhikArasyAnurodhAt / dhIviSayavyavasthitam / tannibandhanArthA smRtirvyAkaraNAdi
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1138 - vyavahArakANDam smRtivat' iti / janmAdItyAdipadena krayAdigrahaNam / / atra vadAmaH / zAstraikasamadhigamyasvatvavAdino mate vyAkaraNAdItyAdipadena saMgItaratnaparIkSAsAmudrikANAM yathA cauryAdi niSedhasya svatvAnutpAdakatvadaNDaprayojakatvagrahaNam / rAgAdInAmapi hi lokasiddhAnAmevAnabhiH prAyazcittArhatAprayojakatvaparatA tathA'satpratigrahAdiniSeyuktAn prati vivekArthameva tallakSaNakathanamityuktaM smRtya- dhasyApyasti / yathA cApadupAdhinA-'tathaiva saptame dhikaraNe AcAryacaraNaiH (puumii.1|3|1)| 'svAmI riktha' bhakte bhaktAni SaDanaznatA / azvastanavidhAnena hartavyaM ityAdivacanaM tu prAgeva vyAkhyAtam / rikthazabdastu hInakarmaNaH // khalAtkSetrAdagArAdvA yato vApyupalabhyate / viSpratibandhadAyaparaH saMvibhAgazabdazca sapratibandhadAyapara | AkhyAtavyaM ca tattasmai pRcchate yadi pRcchati // (masmR. iti mitAkSarAkRtA vyAkhyAtam / smRticandrikAkRtA 11 / 16-17) ityAdipratiprasavabalAccaurye tattritayAbhAvatu rikthaM pitrAdidhane putrAdInAM svAmitvApAdakaM stathA'satpratigrahAderapyastu / anyathobhayatrApi tataH paJcajanmanaiveti vyAkhyAya saMvibhAgaH pitrAdidhane vizeSa- | mhaayjnyaadynisspttiprsNgH| zAstrIyatve svatvasyAprasaktaniSThasvAmitvasaMpAdako vibhAga iti saMvibhAgazabdo cauryopAyakatvaniSedhaH kathamiti cet, na / adhivyAkhyAtaH / tanna / svasya sato vibhAgAtsvatvahetutvena gamAntarbhAvena kathaMcittatprasaktastenAvazyavaktavyatvAt / tatpratipAdanAnaucityAt / ekadezavyavasthApanamAtra hi aparathA pratiSedhAnupapatteH / zAstraprAptapratiSedhe ca vikasvatvasya vibhAgena kriyate / mukhyAmukhyahetutvagrahaNe | lyApattibhiyA 'dIkSito na juhoti' ityAdivadbhASyasvAmipade vairuupyaaptteH| vyapra.420 kAramatena paryudAsatvaM, sAmAnyavizeSabhAvena vizeSaniSedhakumArilasvAmino'pyatrabhavataH svatvaM laukikamitye sAmAnyavidhyorbAdhyabAdhakabhAvo'pi vA matAntareNetyapi vAbhimatamiti tatratyavArtikatantraratnAbhiyogabhAjAM sula- / svIkAryamevAgatyA pratigrahAdestu prasaktirbrAhmaNAderastyebhameva / vyapra.421 vetyApattadabhAvopAdhiko pratiprasavapratiSedhAvapyupapannatarau atra mitAkSarAyAM svatvalaukikAlaukikatvavicAra tarkhasatpratigrahasvayaMkRtavANijyAdAvanApadi brAhmaNasya pryojnmuktm| vyapra.422 rAjadaNDo'pi syAditi cet, na / issttaaptteH| na hi svadharmatyAgino rAjadaNDAbhAvaH kasyApi sNmtH| sa ca atra madanaratnakAro dUSaNamAha-svatvasya zAstraika kvacit sAmAnyarUpeNokta eva gRhyate kvacidvizeSAmnAta samadhigamyatve'pyasatpratigrahAdinidho na svatvAnutpAda ityanyadetat / ata evAlaukikasvatvavAdina idamapyakatAM teSAM vdti| kiMtu pratyavAyamAtrahetutAm / itarathA- paraM daSaNam / cauryAdi niSedhasya tritayaprayojakatAgauravaM 'ApadgataH saMpragRhNan bhuJjAno vA yatastataH / na lipye paryudAsatvAdisvIkAragauravaM c| laukikasvatvavAdinastu tainasA vipro jvalanArkasamo hi saH // kusIdaM kRSi- daNDapratyavAyamAtraparatvam / teSAM svatvAnupAyatvasya lokavANijyaM prakurvItAsvayaMkRtam / ApatkAle svayaM kuryAnnai- siddhatvAditi rAgaprApta niSedhe paryadAsAdisvIkArAnApatti. nasA yujyate dvijaH // iti vacanairenasA na yujyata zceti lAghavamiti / ityabhidhAnenApadi pratyavAyAbhAvAvagame'nApadi pratya- tasmAcchAstrakasamadhigamye svatve'satpratigrahAdestadanuvAyasyaivAvagamAt / pratiSedhapratiprasavayoH samAnaviSaya- pAyatvAttadarjite pituH svatvAbhAvaH syAdevetyApAdya tvaucityAt / ata evAnApadi tadravyaparityAgapUrvakaM cauryAdyarjitapitRdhanAvibhAgavadasatpratigrahAdyarjitasyApyajapataporUpaM prAyazcittameva vidadhAti na cauryAdivadrAja- vibhAjyatvam / laukike tu tasmin loke teSAmapi daNDamapi kiMcidvacanamasatpratigrahAdau / tenAsatprati- | tadupAyatva siddhaM tadvibhAjyatvamiti mitAkSaroktaM sAdhveva grahAdeH pUrvapakSasiddhAntayoyorapi teSAM svatvotpAdaka- prayojanam / idaM copalakSaNam / pUrvapakSe cauryAdyarjitatvAvizeSAttadarjitasya putrAdivibhAjyatvamapi tulyamiti pitRdhanasvIkAre yathA putrAdInAmapi daNDaH prAyazcitaM naitatprayojanaM vicArasyAsya yuktamiti / bhavatyeva tathA'satpratigrahAdyarjitatadgrahaNe'pItyapi prayo
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyabhAgapadArthaH 1139 janamavaseyam / pitureva prAyazcittamityabhidhAnena sUcita- kiJca / pratigrahasya mamedamiti jJAnarUpasya dAtRvyA. tvAt / vyapra.423-424 pAramAtrotpannavatvavyavahArArthatAmAtrasaMpAdakatAyAmarjana[jImUtavAhanaM punarnirAkaroti ] yadapi dRSTazca zabdasya tatra gauNatA syAt / anyasmai tatpratipAdanAloke'pItyAdi tadapyApAtasundaram / na hi pratigra- nupapattizca pUrvamuktA / tadasvIkAre prAgutpannatatsvatvanAhItaryasvIkurvatyapi tasya svatvamutpadyate / pAtravizeSo- zazca kalpyaH syAt / na ca dAtRvyApArAt tatsvatvanAdezena tyAge tenAsvIkRte'pi tatsvatvotpattI parasmai tasya zAtsAdhAraNasaMpradAnasvatvotpattiravazyAbhyupeyA tvayApi, pratipAdanAsaMbhavaprasaGgAt / aparathaitatsvatvanAze'nyasya ca svatvAnutpattemadhyakasya yadapi svIkatareva dAtRtvApatteriti tadapyayuktam / tasya parigrahAdinA'nyasya yasya kasyApi vanagatAsvAparasvatvApattiphalakavyApArasya dAnatvAtsaMpradAnasvIkA- mikatRNakASThAdAviva tatra svatvaM syAtparipAlanAprasarAnukUlAnumAnAdivyApArasya dAnapadArthatvAttatphalopahi- ktizca / tathA manmate'pi pAtravizeSoddezyakatyAge pAtratatA tu tasya saMpradAnasvIkAramantareNa na saMbhavatIti vizeSasyotpannamapi svatvaM tadasvIkAre nazyatyanyasya saMpradAnavyApArastaddhaTakaH / na tu sa eva daanshbdaarthH| svIkArAttasyotpadyata iti na ko'pi virodhaH sAdhAraNayadapi yathA hItyAdi, tadapi na / yaja svatvavinAzAt sAdhAraNAsvatvotpattivaditi vAcyam / gnihotrahomAdau tadavirodhAt / yatrApi darzapUrNamAsAdau yatastatra sAdhAraNasvatvavyavahArAbhAvena tadutpattiraprAmAtyAgamAtraM yajamAnena kriyate caturavattasya prakSepo'dhva- NikI naiva sviikriyte| gauravAcca / kintu dAtureva nivAmi vinikalA taTAvadvArA vi. yatheSTaviniyogArhasvatvApagame'pi parasvattvApattiphalAbhAve rodhAt / atyaktasya prakSepe paraM homazabdavAcyatA dAnazabdArthAniSpattervidhiziraskaphalArthinaH pratipAdanAnAsti / sa tu tyAgaH svakartRko'nyakarttako vA'vacche- vadhiparipAlanIyatvarUpaM svatvamastyeva / yathA hute dako'stu / na tAvatA kazciddoSaH / ata eva yAgasya haviSi bhasmasAdbhAvAvadhi aspRzyasparzAdiniSedhAzrayaNa na prakSepApekSa AtmalAbho homasya tu tadapekSa eva / nimittadoSazravaNAnurodhena / tathA cAnyasvatvAnutpattAdAnasya na pratigrahItRvyApArasApekSataiva / tadabhAve dAna- / vapi na madhyakatvaparigrahAdyanivAraNAdidoSaH / shissttaapdaarthaanissptteH| cAro'pyubhayatra paripAlanarUpastanmUlaka eva / na yacca kiJcetyAdi, tadapi yatkiJcit / utsargasyaiva cotsargamAtrasya tatra tvayA vidhyabhyupagamAtparasvatvAtatra vidhAnAt na tu dAnasya / ata eva 'dAtA tatphala- pAda eva na syAditi vAcyam / tAdRzotsargasyaiva mApnoti' ityuktam / anyathA tsyaanuvaadtvaaptteH| vidhitAtparyaviSayatvAt / homasthale'pyanyathA bhasmasAdbhAdAnatve hi tasya tatphalAbhAvAprasaktestatphalamApnotIti vaanaadraaptteH| vyarthameva syAt / atastatra jalaprakSeparUpaH pAtroddezyaka yacca yAjanAdhyApanasAhacaryAtpratigrahasyApi svatvAutsarga eva dadAtinA vivakSito dAnatvaniSpattistu janakatve'pi gauNamevArjanatvamiti / tadapyabodhAt / tasya saMpradAnakarttakasvIkAre satyeveti prmaarthH| ata tatra hi ye ye dvijaprabhRtInAM bhAgAsteSAM teSAM tebhyo evotsrakSye ityeva tatra saMkalpavAkyaM ziSTAnAM na tu bhRtirUpeNaiva dakSiNAkAle pratipAdanam / parikrayavyavadAsye iti saMpradada iti vA / ataH pratigrahAdeva hAro'pyata evaM 'svAmI karmaparikraya' iti jaiminidAnasthale'pi saMpradAnasya svatvamiti pratigrahasyArjana- sUtrAdau vistareNa nirNIta eva / vistarastu tatraiva rUpatvamaviruddham / svatvajanako hi vyApAro'rjana- drssttvyH| karmakarAnatijanikA bhatireva hi prikryH| zabdArthaH / ata evAha prabhAkaraH-'pralapitamidaM kenApi evamadhyApane'pi ziSyo'dhyApakAyAdhyApanabhRtimeva tatsaM. arjanaM svatvaM nApAdayati iti vipratiSiddham' iti / toSajananImadhyayanAnte'rpayati / niyatabhRtikaraNe tu 'ayaM granthaH prAgeva vivRtH| bhRtakAdhyApanamupapAtakam / ata eva yAjanAdhyApanayoH
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam / pratigrahAdabhRtizabdavAcyanivezAcca pRthagabhidhAnamubhaya- | sati svatve tadicchAta iti kAladvayameva yuktamityupasamizratvAt / tena tayorapi mukhyamevArjanatvam / dakSiNA- haratA jImUtavAhanenaiva pitRsvatvAnapagame'pi putrANAM tvavyavahAro'pyata eva Rtvigdhyaapkdeye| vibhAgo'GgIkRtastatra putrANAM pitRdhane svatvotpAdaH kthm| .. yadapi 'bhrAtrAdidhane bhrAtrantarAdisvatvotpAdakatvaM | kathaJca jIvatoH pitrorasvAmyapratipAdakavacanaiH saha na tannidhanasya tatkAlInabhrAtrantarAdijIvanasya vA klupta- virodhH| asvasya vibhAgAsaMbhavAtkathaM tarhi vibhaagH| miti putrAdAvapi pitrAdi nidhanaM tatkAlInaM jIvanaM vA pitasvatvApagama evoz2a pituzcetyanena vivakSito'ta eva svatvotpAdakamastu na tvaklataM putrAdi janmanaivetyuktam / mRtapadaM parityajyorvamityuktam / pitRsvatvApagamordhvatadapi janmano'pi svatvotpAdakatvasyAvazyakatvopapAdanA. mityrthH| pitRsvatvApagamazca tannidhanAdivattasya patideva parihRtam / tatvanispahatvAbhyAmapItyAdi svagranthe pUrvAparavirodhazca na - yaccoktam-'Urva pituzca' ityAdimanuvacanamapi katham / atrApyuparataspRhatvAdinA putrANAM svatvaM pitRdhane janmanaH svatvApAdakatve na ghaTate / prAvibhAganiSedhA- bhavatIti jJApanAdayamekaH kAla iti ca yaduktam / tatrArthatve tasyAsvArthaparatvApatteH / vibhAgasya dRSTArthatvena pyuparataspRhatvAdi netyanena pitRsvatvApagama eva yadi tadvidhAnakAlavidhAnayorasaMbhavAt / vibhAgasya pakSa- vivakSitastInapagate pitRvatve tadicchA'paraH kAla prAptasya niyamArthatvasahavAsavidhivirodhAdyApatteH / tasmA- | ityabhidhAna viruddham / pitRsvatvApagamakAlInaputrAdipitari sati mAtari ca satyAM tddhnsvaamyaabhaavH| jIvanasyaivArjanasya tadIyasya svIkArAtpitRsvatve sati uparatayoreva tayoH putrAdestaddhanasvAmyamiti pratipAda- putrANAM taddhane svatvasvIkAraH katham / na hyanAzramitvanArthameva tdvaacymiti| mAtRrajonivRttimAtreNa pituH svtvaapgmH| pUrvadravyasvAmi- tadatyuttAnAbhidhAnam / asvArthavidhAnApattestulya- saMbandhAdhInaM tatsvAmyoparame yatra dravye svatvaM tatra nirUDho tvAt / prAgasvAtantryeNa kAlavidhiparatve bAdhakAbhAvAt / dAyazabda iti svoktadAyazabdArthAbhAvAtpitRsvatvAnapaicchAprAptakAlAnuvAde'pi vyavahArazAstratvenAvirodhAt / game yatra vibhAgastatra dAyazabdaprayogo'pi duHstha ityAdi etena jAteSTivaccheSivirodhAdi nimittAnantaryabAdhakA- bahavyAkulI syAt / janmanA svatvasvIkAre tu sarvamanAbhAvAtpitruparamAnantarakSaNa eva vibhAgaH prasajyetetyapya- kulamityAdi sudhIbhirunneyam / ata eva mitAkSarAdau pUrvapAstam / kAlavidhAnena pitruparamasya nimittatvAbodha- svAmisaMbandhAdhInaM yaddhane svatvamanyasya tadeva dAya. nAcca / anyathA nimitte sati naimittikasyAvazyakatvA- zabdavAcyamityuktaM na tu pUrvasvAmisvAmyoparamo'pi tatra pitrodhaM vibhAgakaraNe pratyavAyo'pi prasajyeta / pravezitaH / tatsiddha dvividho dAya iti / patitatvapArivrAjyayoH pitRsvatvanAzo'pyadhikaH / janmanA *vyapra.426-429 khatvaM tulyameva / pAtitye tu prAyazcittAnAcaraNa eva (8) tatra svasya pRthakkaraNaM vibhAgaH na ca putrasya khatvanAzo vibhAgAnahatA ca / anyathA dravyasAdhya piturdravye svatvAbhAvAt putravibhAge avyAtiH putrapautrAprAyazcittamapi pitroH svadravyeNa na syAt / ata eva dInAmutpatyaiva pitrAdidravye svatvotpatyA tatsatvAt loke 'mAturnivRtte rajasi' ityAdyapi kAlavidhiparameva / tathaiva vyavahArAt / evaM ca sthAvarasyaiva sarvasya na pitA na tu pAtityAdivattatra svatvAbhAvaH / sa tu lokata eva na pitAmaha iti pautrasatve'pi pitRpitAmahayoH svAtantryavibhAganiSedhAcca bhrAtrAdAvivetyAdi vakSyate / kiJca / niSedha upapadyata iti mitAkSarAkAraH / anye tu svatvo. tadevaM pitRsvatvApagama ekaH kAlaH aparazvAnapagata eva tpattijanakapRthakkaraNaM vibhaagH| pitrAdidravye putrasya pitasvAmye pituricchayeti kAladvayamityuktvA madhye vibhAgAtpUrva svatvAbhAvena vibhAgAdeva tadutpatteH svatvo. mitAkSaroktaM vibhAgakAlatrayaM dUSayitvA tasmAtpatitatvanispRhatvoparamaiH pitRsvatvApagama ekaH kAlaH aparazca / * mitAvadbhAvaH /
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ dIyabhAgaH-dAyabhAgapadArthaH 1141 tpattijanakatvena 'svAmI rikthakrayasaivibhAgaparigrahAdhi- anena pitAputrasamudAyaviSayakaM dravyaM dAyamiti gameSvi'tyAdismRtiSu svatvajanakatvenAzravaNAt / sAmAnyalakSaNam / savi.344 vyau.142 vibhAgaprAzastyam (9) atha daayH| asaMsRSTaM vibhajanIyaM dhanaM dAyaH / ekapAkena vasatAM pitRdevadvijArcanam / lAbhAdyarthasaMsRSTadhanavyAvRttaye'saMsRSTamiti, vaNigbhirekI- ekaM bhavedvibhaktAnAM tadeva syAdgRhe gRhe // kRtya vibhajyamAne dAyabhAgazabdAprayogAt / evaM vakSya- (1) yadA tvapragalbhatayA jyeSThena sahAvibhaktadhanAH mANapAribhASikasaMsargavato'pi nivRttiH / ayaM dAyo kanIyAMso bhavanti, tadA teSAmAvazyakaM vaizvadevAdyapi na dvadhA / sapratibandho'pratibandhazca / yatra dhanasvAminasta vibhjyte| ap.2|114 tputrAdezca jIvanaM pratibandhakaM sa sprtibndhH| yathA (2) nanvagnihotrAdijanyo'pi dharmoM vibhaktAnAM pitavyAdidhanam / yatra svAmisaMbandhAdeva patrAderdhanArjano- vardhate, nAvibhaktAnAM svatvAbhAvena, vibhaktAnAM pAyAntaranirapekSatvAtsvatvaM bhavati so'pratibandho yathA svasAdhyAgnihotrAdidharmo'pi vibhAgapakSotkRSTatve hetutayA pitRdhanam / madanastu pitryAderityeva papATha / idaM ca / vktvyH| uktaM ca tathaiva saMgrahakAreNa 'kriyate svaM dAyabhAgasvarUpamuktam / dravyasAmAnyAbhAve'pi tvatto'haM vibhAgena putrANAM paitRkaM dhanam / svatve sati pravartante vibhakta' iti vyavasthAmAtreNApi bhavatyeva vibhaagH| tasmAddhAH pRthak kriyAH // ' pravartante svasAdhyAgnibuddhi vizeSamAtrameva hi vibhAgaH / tasyaivAbhivyakSikeyaM hotrAdaya iti shessH| atrocyate / paitRkaM dhanaM vibhAgena vyavasthA / xvyama.41 putrANAM svaM kriyata ityetadanupapannaM, jananenaiva svaM (10) pitroridaM pitryam / idaM svatvanimittasaMbandhi- kriyata iti prAgeva pratipAditatvAt / tatazcAvibhaktAnAM param / putrapadaM pautrabhrAtRtatputrAdiparam / dAyo vibhA- svatvamastIti svasAdhyAmihotrAdijanyo dharmaH saMpadyata gArhadravyam / anyadIyaM dravyaM svaamisNbndhigaamiityrthH| eveti na kazcidvibhAgapakSasyAvibhAgapakSAdvizeSa iti vitA.277 / pUrvoktaprakAreNaiva vibhAgapakSe dharmavRddhiautamAdibhirukteti bRhaspatiH dik / *smRca.259 ... sthAvararUpArthAgamaH (3) ekapAkenetyatrAvibhAge satIti vivakSitam / vidyayA krayabandhena zauryabhAryAnvayAnvitam / / vira.459 sapiNDasyAprajasyAMzaH sthAvaraM sptdhaa''pyte|| (4) svAsAdhAraNIbhUtena vibhaktadhanena bhAgyantaranaibandhaH AdhiH / so'pi kacitsvatva nimittaM bhavatIti rapekSyasvamAtrecchayA ijyA'nuSThAna vibhAge dharmavRddhiH / vakSyAmaH / [evaM saha vaseyuriti manuvacanasya medhAtithirdraSTavyaH / smRca.70 'dAyapadArthaH pR. 1128] vici.195 dedAti dIyate pitrA putrebhyaH svasya yaddhanam / savi. smRcagatam / zeSaM (savi. 442) 'vibhAganihave tddaayN............|| jnyaatibndhusaakssybhilekhitH|' ityAdiyAzavalkyavacane drssttvym| pitA putrebhyo yaddhanaM dadAtIti kantapitRzabdo'dhyA- byapra. smRcagatam / hartavyaH / evaM dAyazabdaH karmaNyeva vyutpanna iti / (1) ap.2|114; vyaka.140, gaumi.284 smRca. / 259 : 310; mmu.9|111, vira.459, ratna.139; x mitaavdbhaavH| smRsA.54pamA.448; vici.195, vyani. smRci. * vyAkhyAnAntarANi sthalAdinirdezazca vyavahAramAtRkAyAM 29 nRpra.34, savi.352,442; mc.1|111, candra. bhuktiprakaraNe (pR.411) draSTavyaH / 69(=); vyapra.437,561 vitA.311 pAkena (pAke ni); ' (8) savi.344. samu.127 vica.28,32. . . . . . . .
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1142 - vyavahArakANDam ... vyAsaH kathitaM dAyazabdena tdvibhaago'dhunocyte|| vibhAgaprAzastyam yasminkAle yayA bhaGgayA yaireva kriyate'pi ca / bhrAtRNAM jIvatoH pitroH sahavAso vidhIyate / yAdRzasya ca dAyasya yathAzAstraM pradaryate / / tadabhAve vibhaktAnAM dharmasteSAM vivardhate / / vartate yasya yaddhaste tasya svAmI sa eva na / devala: . anyasvamanyahasteSu cauryAyaiH kiM na dRzyate / vibhAgaprAzastyam tasmAcchAstrata eva syAtsvAmyaM naanubhvaadpi+| ekapAkena vasatAmekaM devArcanaM gRhe / asyApahRtametena na yuktaM vaktumanyathA / / vaizvadevaM tathaivaikaM vibhaktAnAM gRhe gRhe // 'vihito'rthAgamaH zAstre yathAvarNa pRthak pRthak / nighaNTukAraH pratigrahAjivANijyazuzrUSAkhyA yathAkramam / / dAyapadArthaH na ca svamucyate tad yat svecchayA viniyujyate / 'vibhaktavyaM pitRdravyaM daaymaahurmniissinnH|| viniyogo'tra sarvasya zAstreNaiva niyamyate || (1) vibhAgAheM pitrAdidvArAgate dravye vRddhA dAya- kriyate svaM vibhAgena putrANAM paitRkaM dhanam / shbdmaahurityrthH| smRca.255 khatve sati pravartante tasmAddhamyAH pRthak kriyAH / / (2) atrApi pitRpadaM saMbandhimAtropalakSaNamanya smRca.vyAkhyAnaM 'eSa strIpuMsayoruktaH' iti manavacane trApi dAyazabdaprayogAt / vibhaktavyaM vibhAgArhami- | (pR.1128) draSTavyam / savi.vyAkhyAnaM 'strIdhanaM duhitRRNAM' iti tyrthH| anyathaikaputrAdisvAmike vibhAgAbhAvAddAya- gautamavacane draSTavyam / zabdavAcyatA na syAt / vyapra.411 x smRca. vyAkhyAnaM 'UrdhvaM pituzca mAtuzca' iti manuvacane draSTavyam / savi. smRcagatam / smRtyantaram + smRca. vyAkhyAnaM 'pitaryuparate putrA' iti devalavacane bhUmirUpArthAgamaH draSTavyam / pamA., savi., vyapra. smRcavadbhAvaH / svagrAmajJAtisAmantadAyAdAnumatena ca / - smRca. vyAkhyAnaM 'pitaryaparate putrA' iti devalavacane hiraNyodakadAnena SaDbhirgacchati mediniix|| draSTavyam / . saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH). * smRca. vyAkhyAnaM 'ekapAkena vasaMtA' iti bRhaspativacane / (pR.1141) draSTavyam / vyapra. smRcavadbhAvaH / dAyapadArthaH / varNavizeSAnusAreNa arthAgamaH / svAmyasvatvanirU (1) smRca.255, savi.349 =) ca dAya (yadA ya) paNam / vibhAgasvatvayoH saMbandhaH / vibhAgaprAzastyam / pradazya (pradRzya); samu.126. 'pitRdvArAgataM dravyaM mAtRdvArAgataM ca yat / / (2) smRca.256 steSu (ste tu); pamA.481 eva na (eva tu) dRzya (varta); ratna.136, savi.404 caiH (deH) * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca asminneva prakaraNe bhrAtRNAM sahavAsavidhiviSaye'ne drssttvyH| / dRzya (varta); vyapra.416, samu.126 dRzya (varta). x vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca krayavikrayAnuzaye (3) smRca.256 savi.404, vyapra.416; samu.126. (pR.901) drssttvyH| (4) smRca.257, ratna.136, vyapra.416, samu. (1) samu.145 mayUkhe zAkala:. 126 prathamapAdaH. (2) smRca.255, savi.344 vibhaktavyaM pitRdravyaM (pitR (5) smRca.257, ratna.136 hito (dito) pU.; vyapra. dravyaM vibhaktavyaM) smRtiH; dAni.1 smRtyantaram ; vyapra.411 416 hito (dito) yathAvaNe (tathA'varNI) pU. citA.277 vibhaktavyaM (vibhAgArha). ... (6) smRca.257; ratna.136 'tra ('sya); vyapra.416 (3) smRca.255; pamA.478, ratna.135, savi. ratnavat ; samu.126 itra (pi) prathamapAdaM vinA. 344,363,387, dAni.1 vyama.41; vitA.277 (7) smRca.259; byapra.437; samu.127 aaH (yA) madanaratne, smRtisaMgrahe'pi; samu.126 manu:. yAH (yA),
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravyavibhAgastatkAlazca 1143 zAstre 'svAmI rikthakrayetyAdau sAdhAraNAsAdhA- ityrthH| anyat spaSTam / yathAvarNamiti smRticandriraNarUpo'rthAgamaH svatvopAyaH pRthak pRthagvarNitastathA kAyAM pAThaH / pUrvapAThastu mdnrtnlikhitH| vidito, laukikatve tacchAstrAnarthakyaM syAditi vidita | vyapra.416 paitRkadravyavibhAgastakAlazca putrakartRkapaitRkadravyavibhAgakAlAH / jIvati pitari putrANAM svaamyaasvaamysvaatntryaasvaatntryvicaarH| vedAH iti bhrAtarityuktam / he tAdRzAne camasaM na nindima | bhrAtaro bhAgaharAH / adhikaH samAgata iti pAnamakRtvA camasaM na duussyaamH| 'kimu zreSThaH kiM yaviSTho na AjagankimIyate adUSyatve kAraNamAha / yaH camasaH mahAkulaH mahAkulodUtyaM kadyadUcima / na nindima camasaM yo mahA- tpannaH tvaSTrA nirmitatvAt / vakSyati ca 'tvaSTA mAsvantAkulo'gne bhrAtardraNa id bhUtimUdima // naje (RsN.1|16114) iti / ataH kAraNAt drunnH| (1) bhrAtA bharateharatikarmaNo, harate bhAgaM, bhartavyo dAruvikAracamasasya bhUtiM prAtiM Udima / brUmaH / RsA. bhavatIti vaa| ni.4|26 dAyAdA aneke bhavanti (2) Rbhavo nAma sudhanvanastramaH putrA RbhurvibhvA vAja varuNaM devA abruvan tvayA'zabhuvA soma iti| te ca manuSyAH santaH sukarmagA devatvaM prApya kadA- rAjAna hanAmeti / rAjJA rAjAnama zabhuvA cit karmakAle somapAnAya pravRttAH / tAn prati devaiH / nanti vaizyena vaizya zUdreNa zUdram // prerito'gniH parasparasamAnarUpAn dRSTvA svayamapi tadAkAraM aMzaM dravyabhAgaM bhajate prApnoti iti aNshbhuurdaayaadH| dhRtvA teSu madhye svayaM caturthaH san pAtuM pravRttaH / te ca tadyathA rAmo bibhISaNenAMzabhuvA (rAvaNadAyAdena) sahito RbhavaH AgataM taM samAnarUpamavalokya vivektumasamarthAH rAvaNaM jaghAna / taisA. parasparamevaM saMdihate / ayaM kimu zreSThaH kiM nu khalu ne brAhmaNo hiMsitavyo'gniH priyatanoriva / asmatto'yaM prazasyatamo vayasA zreSThaH so'smAn Aja- somo hyasya dAyAda indro asyAbhizastipAH / / gan / Agamat praaptH| kiM yaviSThaH kiM vA asmAkaM agnivai naH padavAyaH somo dAyAda ucyate / yuvatamo'smattaH kanIyAn Ajagan prAptaH / kiM vA hantAbhizastendrastathA tad vedhaso viduH // dUtyaM dUtakarma devasaMbandhi Iyate gacchati / devaiH preritaH anAgasastvA vayam / indreNa preSitA upa / dUto'smAnAgato vA / 'dUtasya bhAgakarmaNI' iti yat / vAyuSTe astv5shbhuuH| mitraste astva zabhUH / yadUcima yadetat brUmaH tat kt| kathaM nizcetavya- varuNaste astvaM zabhUH / mityarthaH / vayaM tAvat traya eva idAnIM catvAraH samAna bhrAtRNAM bhUmivibhAgaH rUpA vartAmahe tasmAdayamadhikaH kimu zreSTha iti vici- | devAzca vA'asurAzca / ubhaye prAjApatyAH kitsA / evaM saMdihya kathaMcit svato'nyaM nizcitya taM paspRdhire tato devA anuvyamivAsurathahAsurA prati AparokSyeNa bruvate / he agne bhrAtaH bhrAtRvadbhA- menire'smAkamevedaM khalu bhuvnmiti| te hocaH gArha / bhrAtA yathA balAt svakIyabhAgaM svIkaroti / hantemAM pRthivIM vibhajAmahai tAM vibhajyopajIvAtadvat samAnarUpamAzritya balAt camasapAnAya pravRtta (1) taisN.6|4|8|2,3. (2) asN.5|18|6,14. (1) sN.1|16111; aibaa.5|13|11; kaubaa.19|9, (3) taibaa.37|9|1; aapshrii.12|10|2. 214,2318,25 / 9; shaashrii.18|22|6, aadhau.8|88. (4) shbaa.12|3|1.4. . mya, kA. 144
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1144 vyavahArakANDam meti tAmaukSNaizcarmabhiH pazcAtprAJco vibhajamAnA phalIkaraNairha viryajJAtsunirbhaktA asannityeSa vai abhIyuH / tadvai devAH zuzruvuH / vibhajante ha vA' sunirbhakto yaM bhAginaM nirbhajantyatha yamabhAgaM imAmasurAH pRthivIM preta tadeSyAmo yatremAmasurA nirbhajantyaiva sa tAvacchaMsata'uta hi vaze labdhvAha vibhajante ke tataH syAma yadasyai na bhajemahIti kiM mA babhaktheti / te yajJameva viSNuM purskRtyeyuH| te hocuH / anu | yAvadvai bhAginaM svena bhAgadheyena na nirbhajano'syAM pRthivyAmA bhajatA stveva no'pyasyAM bhAga tyanirbhakto vai sa tAvanmanyate'tha yadaiva taM svena iti te hAsurA asUyanta ivocuryAvadevaiSa bhAgadheyena nirbhajantyathaiva sa nirbhakto manyate / viSNurabhizete tAvadvo dadma iti / ___ jIvati pitari putrANAM rikthavibhAgakAla: 'taM chandobhirabhitaH parigRhya / agni purastAt teda hovAcAbhipratAraNo jIrNaH zayAnaH / putrA samAdhAya tenArcantaH zrAmyantazcerustenemA sarvAM hAsya dAyaM vibhejire| sa ha ghoSa Asa / ko pRthivI5 samavindanta tadyadenenemA sarvA ghoSa iti / tasmai hovAca / putrAste bhagavo dAya samavindanta tasmAdvedirnAma tasmAdAhuryAvatI vibhajanta iti / sa hovAca / zuzrAva vA ahaM vedistAvatI pRthivItyetayA hImA sarvA5 sama- tat pRSThAnAM brAhmaNe jIvato'sya putrA dAyamupayavindantaiva5 ha vA'imA sarvAH sapatnAnA ntIti / zuzrAva vA ahaM taditi / saMvRkte nirbhajatyasyai sapatnAnya evametadveda / / gautamaH bhrAtRgAM paitRkadAyaharatvam piturUvaM rikthavibhAgakAla: devAzca vA'asurAzca / ubhaye prAjApatyAH U~vaM pituH putrA rikthaM vibhajeran / prajApateH piturdAyamupeyuretAvevArdhamAsau ya evA- (1) atha dAyavibhAgaH-Urdhvamiti / U pituH pUryate taM devA upAyanyo'pakSIyate tmsuraaH| pitari mRte tadIyaM rikthaM svagRhakSetradAsagavAzvasvarNA"devAzca vA'asurAzcobhaye prAjApatyAH prajApateH dikaM putrA bhajeranputrAstatra bhAginaH / putrANAM tatsvApiturdAyamupeyurmana eva devA upAyanvAcamasurA / mitvamityuktaM bhavati / Urdhva pituriti vacanAjIvati yajJameva tadevA upAyanvAcamasurA amUmeva devA tasminna tatra putrANAM svAmyam / tathA ca manu: 'Urdhva upaaynnimaamsuraaH| pituzca mAtuzca sametya bhrAtaraH saha / bhajeranpaitRkaM riktha"devAzcAsurAzcobhaye prAjApatyAH prajApateH manIzAste hi jiivtoH||' iti / pitRzabdasya saMbandhipiturdAyamupeyurvAcameva satyAnRte satyaM caivAnRtaM zabdatvAdeva siddhe putragrahaNa niyamArtham / tena piturUz2a ca ta'ubhaya eva satyamavadannubhaye'nRtaM te ha sadRzaM / vibhajatAM mAtA'pyaMza samaM haredityAdivacanajAtamAvadantaH sadRzA evaasuH| cAryasyAbhimataM na bhavati / putrA evaM sarva dhanAdikaM 'devAzca ca vA'asurAzca / ubhaye prAjApatyAH gRhItvA mAtaraM yathAvadrakSeyuriti manyate / zrayate ca paspRdhira'etasminyajJe prajApatau pitari saMvatsare- tasmAstriyo nirindriyA adAyAdA iti| manurapyAha 'smAkamayaM bhaviSyatyasmAkamayaM bhaviSyatIti / 'pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvane / putrAstu tato devaaH| sarva yajJa saMvRjyAtha yatpApiSTha (1) shbaa.117|4|2. (2) jaibrA.3156. yajJasya bhAgadheyamAsIttenainAnnirabhajannasnA pazoH (3) gaudha.281; mitaa.2|114; dA.26 ran (yuH); mabhA.(vi0); gomi.28|1 mabhAvat ; vira.463; vyani. (1)shnaa.112|3|7. (2) shbaa.117|2|22. smRci.28, dAta.168 dAvat ; vyapra.433,435 dAvat ; (3) shbaa.3|2|118. (4) shbaa.9|5|1|12. vyama.42, vitA.292, setu.73 mabhAvat ; vibha.65, (5) shbaa.1|9|2|34,35. 66; samu.126 mabhAvat ; vica.36.
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAtA dAyabhAgaH-paitRkadravyavibhAgastatkAlazca 1145 sthavirIbhAve na strI svAtantryamarhati // ' iti / gaumi. (1) 'nivRtte cApi rajasi' iti dvitIyaH kAlo (2) nanu kasmAditaravat prAyazcittAt prAgana bhi- darzitaH / jIvati cecchatIti tRtIyaH kAlaH / tathA dhAnaM ? tatraika AhuH-yadi putrAH pitaraM balAdvi- sarajaskAyAmapi mAtaryanicchatyapi pitaryadharmavarti ni bhAgAya pravartayanti, pitA vA putrANAM karmAdhikAre sati | dIrgharogagraste ca putrANAmicchayA bhavati vibhaagH| yathAprApta vibhAgaM na karoti, tato'nayoH prAyazcittaM mitaa.2|114 nAstItyevamarthamiti / na punaretadvicAraNIyaM yena na / (2) pitAmahAdidhanasyApi pitrorabhAva ityeko kvacidapi vyatikrame prAyazcittAbhAva iSyate / ataH vibhAgakAlaH tathA mAturnivRtte rajasi pituricchAta prAyazcittagauravArthamevamabhidhAnam / sUtramidAnIM vitriyate- ityaparaH / na tu pituricchAmantareNa tasya vibhAgaH / Urdhva jIvanAt pituH prete tasminnityarthaH / ekazeSazca *dA. 28 draSTavyaH, 'pitA mAtrA' iti / tathA''ha manu:-'Urdhva (3) atha vA jIvatyapi pitari putrA rikthaM bhajeraniti / pituzca mAtuzca sametya bhrAtaraH saha / bhajeran paitRkaM riktha- icchati sati tdnujnyyetyrthH| tasya kAla:- nivRtte manIzAste hi jIvatoH // ' iti / pitazabdasya saMbandhi- rajasi mAtuH / uparatarajaskAyAM nivRttaprasavAyAmityuktaM zabdatvAt putragrahaNaM gamyamAnamapi kriyate puruSANAmeva bhavati / gaumi. vibhAga ityevamartham / tathA ca strINAM tAvattaittirIyaka- (4) icchA ca pituHna putrANAM, jIvatIti sAmAnAzrutau zrUyate 'tasmAt striyo nirindriyA adAyAdI' dhikaraNyAt / so'yaM vibhAgaH putrANAM karmAdhikArAiti / tathA napuMsakAnAM vasiSTha Aha--'anaMzAstvA- pekSayA draSTavyaH / XmabhA. zramAntaragatAH klIbonmattapatitAzca' iti / 'jIvati (5) [jImUtavAhanamataM khaNDayati tadapyana bhiyukta. vecchati' iti vacanAdRrdhvamiti pratipAdanArtham / rikthaM pramodanam / vRttilopApatteH pitRdhane'pi tulyatvAt Urva paitRkaM dravyaM kRSyAdilabdhaM ruuddhyaa| vibhajeran / atra vibhAgAdityasya nirviSayatvApatterapi pitAmahAdidhane'pi vicAryate svatve sati vibhAgaH? uta vibhAge sati tulyatvAt / saspRhe pitari pAtityAdiduSTe pitAmahasvatvam ? atra kecidAhaH vibhAge satIti / tadayuktaM, dhane'pi putrecchayA vibhAgasya sakalasaMmatatvAdavazyasarveSAM vibhaagpraapteH| vacanAt putrANAmeva niyamyata vAcyatvAcca / vastutastu pitAmahadhane 'bhUryA pitAmahoiti cet -'anIzAste hi jIvatoH' iti liGgAt / pAttA' ityAdinA sadRzasya pitAputrasvAmyasya vakSyakutaH ? Urdhva pituzca mAtuzceti niyamAdeva prAgavibhAge mANatvAt putrecchayApi tasya vibhAga ucita eva / siddhe punarIzatvamAtrapratiSedhAt svatvAstitvaM jJApa- yattvatra vyAkhyAnAntaramanIzatvasya taddhanagocaratvAdiyati / itarathA anarthakaH pratiSedhaH prAptyabhAvAt / / kalpanaM tatsarva tadvacana vivecane nirAkariSyAmaH / tasmAt svatve satyeva vibhaagH| evaM tarhi jAtaputrasya vyapra.435 putrasaMkramitatvAt parasvAdAnaM prApnotIti cet jAtiva | (6) tatra jIvati pitari putrANAM vibhAgo mRte veti dubhayatra vartata itydossH| IzatvapratiSedhAtta putrANAM dvau kaalau| Adyo dvadhA / pituricchayA'nicchayA ca / daanaabhaavo'rthsiddhH| mabhA. icchayApi dvedhA viSamaH samazca / pituranicchAyAM ca yaH jIvati pitari rikthavibhAgakAla: kAlo mAtU rajonAze pitari suratAkSame dhananispRhe sadoSe 'nivRtte rajasi mAturjIvati cecchati / veti, tadAha gautmH-uurdhvmiti| vitA.292 (1) gaudha.2812; mitaa.2|114daa.26 / mabhA. ce * dAta. daavdbhaavH| - zeSaM gaumigtm| (ve); gaumi.2812; vira.463 vati (pitari); vyani. (mAtuH0); setu.73 ni...tuH (mAturnivRtte rajasi); vibha. smRci.28 dAta.168; vyapra.433 te+(cApi):435, 65, samu.126 mAtuH (mAtari) vati+(pitari) ce (ve); vyama.42 vati+(pitari) ce (ve); vitA.292 te+(cApi) vica.36.
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1146 vyavahArakANDam dhntyt| (7) icchatItyanena rajonivRttiM vinA'pi pituri. dAtari / prakAzakAreNa tu 'kAmaM dIne iti paThitvA cchayA vibhAga uktH| vyama.42 kAmamiti saMnihitavitranujJAmAheti, dIne vicitte iti / hArItaH vivRtam / vira.459-460 anApadi jIvati pitari arthAsvAtantryaM putrANAm / pitro- (3) AkSepo'parAdheSu dAsyAdInAM bhartsanAdikam / rApadi jyeSThaH prbhvti| ratna.136 jIvati pitari putrANAmAdAnavisargAkSepeSva- (4) agnihotrAdikriyAsvananujJAtasyApi putrasyAsvAtantryam / kAmaM dIne proSite Ati gate vA | dhikAro'stIti apraarkH| aacaaraadyvsthaa| vyavasthitA. jyeSTha eva arthaashcintyet| cAradvayasya puurvmevokttvaannoktm| savi.350 (1) arthAdAnamarthopabhogaH / visagoM vyayaH / | (5) AdAna visargapadena vyavasAyo lakSyate / AkSepo dAsAdiparijanasyAparAdheSu zikSArthamAkSepaH / vyama.39 asvAtantryaM pituranujJAmantareNa svecchayA'thoMdAnAdAva- pitaryasamarthe jyeSTha patrAnamatyA vibhAgamAha haariit:prvRttiH| dharmAsvAtantryamapyevaM pRthgissttaapuurtaadaavprvRttiH| kAmamiti / vyama,42 evaM ca pitrAnujJAtena putreNa dharmakarmAgnihotrAdi kArya baudhAyanaH nAnanujJAteneti mantavyam / smRca.256 jIvati pitari rikthavibhAgakAla: ___ 'dIne' ityAdau jIvati pitarIti pddvymnussjyte| 'pituranumatyA dAyavibhAgaH sati pitri| tasya pUrvavAkye zravaNAdihAkAkSitatvAcca / kAma (1) piturapi kartRtvamanumatidvAreNAha-pituriti / miti vadan pitRparatantratvaM tadAnImapagatamiti darzayati / smRca.259 gate ca pitRparatantratve putrANAM pitRdhanavibhAgakartutvArhatA (2) tadanicchayA vibhAge doSo bhavati / bauvi. jAteti pitRdhana vibhAgo'pi tadAnIM putrANAmevecchayA manaH putrebhyo dAyaM vyabhajaditi zrutiH / bhavitumarhati / +smRca.258 samo'zaH sarveSAmavizeSAt / (2) arthAdAnaM pitRnairapekSeNa sAdhAraNadhanagrahaNaM, varaM vA ruupmuddhreNjjyesstthH| tasmAjjyeSThaM putraM dhanena arthArjanamiti pArijAtaH / visoM dAnaM, AkSepaH niravasAyantIti shrutiH|| RNika hastAttaddhanagrahaNam / kAmadAne kAmamAtrAdevArtha- dezAnAM vaikamuddharejyeSThaH / samamitare vibhajeran / * dA. vyAkhyAnaM 'pitaryazakte' iti zaGkhalikhitavacane (1) jyeSThabhrAturbhAgAdhikyena vibhAgAntarato dharmya draSTavyam / dAta, dAvat / + pamA, smRcavat / ___ * smRticandrikaiva smuddhRtaa| , (1) dA.23 zva (Su na) (eva0); vyaka.140 zva (Su na) / (1) baudh.2|2|8; dA.28 (sati pitari0); smRca. kAmaM dIne (kAmadAne) Ati (Arti) jyeSTha...yet (jesstthoN'shaan| 259 dAvat ; vira.463 dAvat / candra.70 dAvat ; samu. nayet); smRca.256 (kAma...ntayet0) : 258 (jIvati... | 126 dAvat ; vica.33. tanyam) (eva0); vira.459 Sva (Su na) kAmaM dIne (kAma- (2) baudh.2|2|2,3 samo'zaH (samazaH); smRca.260 dAne) Ati (cArti); pamA.480 (kAma...yet0); ratna. (iti zrutiH0); vira.467 (manu:0) nyabhaja (vibhaje) mo'zaH 136 pamAvat ; vyani. pamAvat ; dAta.178 dAvat, savi. (maH); ratna.139 (zrutiH0); vyapra.439 ratnavat ; vibha. 349 pamAvat ; dAni.2 vasiSThaH, vyapra.435-436 va 44 (manuH...zrutiH0) mo'zaH (ma:). (Su na) kAmaM dIne (kAme dAne) vA jyeSTha eva (jyeSTho vA); (3) baudh.2|2|4,5, smRca.260 varaM...mukha (dhanamekavyama.39 sargA (sargavibhAgA) (kAmaM...yet0):42 (eva0); mekamuddha0); vira.467; ratna.139 varaM...mudra (dhanamekaM vA vitA.284 Sva (tu na) kAmaM dIne (kAmadAne) (eva0) samu. uddha0). (4) baudh.2|2|6,7; vyaka.141; vira.467; 126 (eva0) vica.27 va (puna) (kAmaM...yet0). smRsA.55, vici.200 vai (ce).
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravyavibhAgastatkAlazca 1147 vibhAgaM vaktuM baudhAyanenoktaM-putrebhya iti / jIvadvibhAgA- danantaro vA kAryajJastadanumataH, na tvakAme pitari bhidhAyake brAhmaNe bhAgavizeSAnabhidhAnAt 'samaM syAda- rikthavibhAgaH, vRddhe viparItacetasi dIrgharogiNi zrutatvAditi nyAyabalenAsmAdeva zAstrAt sarveSAM pitA- vA jyeSTha eva pitRvadarthAnpAlayeditareSAma / putrANAM samatvAMzo'vagamyata ityarthaH / jyeSThatvAdAdhikye rikthamUlaM hi kuTumbaM, asvatantrAH pitRmantaH, zrutyantaramityAha sa eva-dhanamiti / dhanamekamekamiti mAtari apyevmvsthitaayaam| .. vadan dhanenetyekavacanaM zrativAkyagataM vivakSitamiti (1) yacca kAryAkSame pitari putrANAM vibhAge svAtantryadarzayati / niravasAyanti toSayatItyarthaH / XsmRca.260 muktaM tadvacanAnabhijJatvena / suvyaktamAhatuH zaMkhalikhitau (2) prajAnAM jIvanaM kathaM bhavatIti dAyavibhAga- pitaryazakta iti / kAryAkSame dIrgharogiNi ca pitari vibhAgaM prakaraNamArabhyate / tatra parakRtirUpAM zrutimudAharati-manu- niSidhya jyeSTha eva gRhaM cintayet tadanujo vA kAryajJa riti / putragrahaNAt puMsa eva vibhajet , na duhituH| tathA| ityAha / ato na tvakAme pitarItyetadeva / kAryAkSame ca zrutiH 'tasmAstriyo nirindriyA adAyAdIH' iti| pitari rikthavibhAga iti bhrAntalikhitam / dA.23 smRtirapi--'vibhAgaM cetpitA kuryAdicchayA vibhaje- mAturapi sakAzAdasvatantrA vibhAgAnadhikAriNaH / tsutaan|' iti| tatra dAyo dAtavyaM dravyaM, tasya vibhAgo dA.60 dAyavibhAgaH, idAnI kartavya iti vidhiklpnaa| (2) mAtari tvamriyamANAyAmasvatantrA eva putraaH| tatrAyaM prakAraH-samaza iti| na vizeSaH kazcit zrUyate- yadAha zaGkhaH-jyeSTha iti / mAtuH kuTumbabharaNasAmarthya satyeviSamo vibhAga iti / ayaM tu samo vibhAgaH savarNA- tat / jyeSThasya yadanujaiH sahAvibhaktadhanatvamucyate, tatteSAM putrANAmaurasAnAM samAnaguNAnAM ca / na tvasavarNAputrA- madhye kaizcidadhyetavye vede sati draSTavyam / ap.2|114 NAmanaurasAnAmasamAnaguNAnAm / asminneva viSaye (3) tadanumatena tadAnIM tasyaiva svAtantryAt / tadauddhArayuktaM vibhAgamAha-varamiti / varamutkRSTarUpaM nantaragrahaNamanujopalakSaNAthai kAryajJasyaivAtra vivakSitadravyamuddharet gRhNIyAt / kiM tatra pramANaM-tasmAjjyeSTha- tvAt / azaktagrahaNaM ca dInAderupalakSaNArtham / / miti / niravasAyanaM pRthakkaraNam / dhanenopatoSya pRthakku smRca.258 rvantItyarthaH / anayA zrutyA'vizeSAditi heturapasArito / (4) anantaro'nujaH, tadanumatena jyeSThAnujJayA / bhavati / sarva dhanajAtaM dazadhA vibhajya jyeSThasyaiko bhAga (pitaya...reSAm0) mAtari (mAtuH) yAm (yAH); ap.2|114 uddhAraH kaaryH| dazasaMkhyAdhikeSu satsveSa vibhAgo (pitarya...rogiNi vA0) reSAm (tu) hi (eva) (api0) zaMkhaH lAbhAya bhavati, na tu dazasaMkhyAnyUneSu / etAvuddhArau vyaka.140 rAn (raM) mataH (mate); smRca.258 mbavya (mbasya gaNavajjyeSThaviSayau veditavyau / sarva dhanajAtaM dazadhA | | vya) mataH (matena) (na tvakAme......tAyAm0); vira.460 | mbavya (mbasya vya) rAn (2)(prati0) mataH (matena); rana.138 vibhajya jyeSThasyaiko bhAga uddhAraH kaaryH| avaziSTa smRcavat ; vici.193 (pitarya ... kuTumba0) zaMkhaH; dAta. navabhAgAnitare putrAH samaM vibhajeran / bauvi. 170 dA (pR.59) vat : 178 mAtari (mAtuH) yAm (yAH); . pitRSu mRteSu vibhAgakAla: savi.350 zakte+(tu) mbavya (mbasya vya) (prati0) mataH (matyA) 'rikthaM divaM gateSu sutagAmi / (na tvakAme...tAyAm0); vyapra.436 na tva (na vi) mAtari zaMkhaH zaMkhalikhitau ca (mAtuH) yAm (yAH); vyama.42 dananta (tadananta) (na tvakAmeM anApadi jIvati pitari jIvantyAM mAtari vA arthAsvAtanya ... tAyAm0) zeSaM viravat ; vitA.310 mbavya (mbasya vya) putrANAm / pitrorApadi jyeSThaH prabhavati / rAn (raM) (prati0) (tadanumataH...tAyAm0); baal.2|117 'pitaryazakte kuTumbavyavahArAn jyeSThaH pratikuryA (asvatantrAH pitRmanto mAtaryapyevameva) zaMkhaH, vibha.79 dA 4 vyapra. smRcagatam / (pR.59) vat, zaMkhaH; samu.126 mbavya (mbasya vya) (prati0) (1) bAla.21145 (pR.262). mataH (matena) (na tvakAme...tAyAm0) zaMkhaH, vica.35,67. . (2) dA.23 (kuTumba0) mAtari (mAtuH) yAm (yAH):59. vicivat , zaMkha..
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1148 vyavahArakANDam viparItacetasi vAtAdidoSeNa bhrAntacetasi, RkthamUlaM (4) viparItacetasi nirvinnnnaantHkrnne| kSame tu dhanamUlaM kuTumbaM kuTumbabharaNam / asvatantrA dAnAdyana- tasmin jIvati tadicchayaiva vibhajanIyamiti vakSyate / dhikaarinnH| mAtaryevaM guNavatyAM jIvantyAmasvatantrAH vici.194 putrA itynvyH| vira.460 jIvati pitari tadanumatyA rikthavibhAgakAla: (5) mAtari jIvantyAM sodarANAM vibhAgo na dhrmyH| 'jIvati pitari rikthavibhAgo'numataH, prakAzaM anumatistvapratiSedhAdapi bhavati / 'svaM dravyaM dIyamAnaM vA mitho vA dhrmtH| ca yaH svAmI na nivArayet / RtvigbhirvA parairvApi (1) tadevamAdimanunAradagautamabaudhAyanazaMkhalikhi dattaM tenaiva tabhRguH // iti prAyazcittavivekadhRtakAtyA- tAdibhiravizeSeNa jIvati pitari putrANAM yAvaddhana yanavacanAt / ata eva paramatamapratiSiddhamanumataM bhavatIti gocarAsvAmitvasya pituricchAdhIna vibhAgasya ca pratinyAyavidaH evaM dattAnivAraNatvAt siddhiriti / pAdanAt paitAmahadhana vibhAgakAlasya ca pRthagebhiranadAta.170,178 bhidhAnAt paitAmahadhanagocaratvamapyanIzatvapitranumati(6) anenAzaktagrahaNena vArdhakAdinA pitaryasvata vacanAnAm / dA.29 ntratAmApanne tadanicchayA taddhanavibhAgaH putrANAmicchayaiva (2) yo jIvadvibhAgapakSo'numataH sa tAvatprakAza bhavatIti jJAyate / *savi.350 bandhvAdisamakSaM yathA bhavati tathA mitho vA rahasi vA (7) kuTumbabharaNAdicchayA samarthe vibhAgaH / sarveSAM dhamato dhamAdanatena prakAreNa kArya ityarthaH / smRca.260 tathAtve tvaniyama iti nisskrssH| vyama.42 (3) anumataH pitranumataH, prakAzaM madhyasthasamakSaM, akAme pitari rikthavibhAgo vRddhe viparIta. mithastadasamakSam / vira.463 piturUz2a rikthavibhAgakAla: cetasi rogiNi c| uddhe rikthavibhAgo, na jIvati pitari (1) tathA sarajaskAyAmapi mAtarya nicchatyapi pitaryadharmavartini dIrgharogagraste ca putrANAmicchayA bhavati putrA rikthaM vibhajeran / yadyapi syAtpazcAdadhigataM tairanahIM eva putrAH arthadharmayorasvAtantryAt / +mitA.2114 vibhaagH| (2) pitrarjite'pi dhane putrANAM vibhAge svAtantryaM (1) yadyapi taiH putraiH svakIyajanmanaH pazcAdanantarameva piturakAmatvAdau nimitte bhvti| ap.2|194 pitadhane svAmyamadhigataM prAptaM tathApi jIvati pitari (3) dIrgharogagrahaNaM dIrghakopAderapyupalakSaNArtham / pitRdhanaM na vibhajeran / yato'rthadharmayorasvAtantryAdvixsmRca.258 bhAgakartRtAyAmanarhAH putrA ityarthaH / arthAsvAtantryaM arthAdAnapradAnayorasvAtantryam / , *smRca.256 * zeSaM smRcagatam / * pamA., vyama. smRcagatam / / + mapA., vyapra., vitA. mitAgatam / pamA. mitAgataM ___ (1) dA.29 taH (teH) (prakA...rmataH0); vyaka.141 smRcagataM c| x zeSaM mitAgatam / vati + (vA); smRca.260, vira.463 vati + (vA) vibhA (1) mitaa.2|114; ap.2|114 si + (dIrgha) ca (vA); | (bhA); vitA.292 vati+(vA) (prakA...mataH0) zaMkhaH samu. smRca.258 si+(dIrgha); pamA.487 smRcavat ; ratna.138 127 zaMkhaH, vica.33 (prakA...mata:0). smRcavatma pA.647, vici.194 ca (vA); vyani.apavat / (2) ap.2|114 te (etai); vyaka.140; smRca.256 smRci.28; dAni.2 viparItacetasi ro (viparIte dIrgharo); (ata...bhAgo.) vibha (bha) syAt (svAmyaM) zaMkhaH; vira.456 vyapra.433; vyau.143 smRcavat ; vyama.42 vibhAgo vibhA (bhA); pamA.479 (ata...bhAgo0) vibha (bha) zaMkhaH; (bhAgo) si+(dIrgha) hArItaH; vitA.299, rAkau.446 vyapra.414 smRcavat ; vyama.39 (ata...bhAgo0) yora (rogiNi ca0); vibha.79 hArItaH; samu.126 smRcavat ; (pare') zaMkhaH; vitA.284 vibha (bha) te (etai); samu.126 sarvagrantheSu zaMkhasyedaM vacanam / pamAvat , zaMkhaH.
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-paitRkadravyavibhAgastatkAlazca 1149 (2) pitari nirdoSe pazcAdadhigataM pitRnirapekSaiH | dAyavibhAgaH, pitRdravyANAM pitrupArjitadravyANAM, kartavyaH / putraiH samathai vidyAdibhirmilitvA arjitam / zrImU. vira.456-457 pitari tatputreSu ca sahajIviSu putrAnyatamo bahuputraH (3) tadapi n| manvAdivacanAnAM bahUnAmasvAmya- kuTumbArthe yadi RNaM kRtvA mriyeta tadA RNadAtRNAM pratipAdakAnAmanurodhenAsyAnyathAvarNanIyatvAt / varNitaM | pratipattimAha-pitRbhrAtRputrANAmityAdi / ayamarthaHca kalpatarau-yadyapi pazcAdadhigataM pitRdhanaM vyApAranira- arthagrAhiNaH RNakartuH pitRbhrAtaputrANAM madhye pitari pekSaiH putrairvidyAdi bhirupAtte dhane svAmyaM tathApi tatrA- vidyamAne bhrAtrAdIn RNadAtAro nAbhiyuJjIran , kintu pyasvAmyaM jIvati pitari kimuta pitRdhane, arthadharmayo- pitaramevAbhiyuJjIran , pitrabhAve bhrAtan / bhrAtRSu vidyasteSAM pitari jIvatyasvAtantryAditi / vyapra.415 mAneSu putraM nAbhiyuJjIran kintu bhrAtanevAbhiyuJjIran yattu zaMkhavacanaM tasyApi smRticandrikoktavyAkhyaiva bhrAtrabhAve putram / putre ca jyeSThe vidyamAne na kaniSThasAdhIyasI / kalpatarUktavyAkhyAyAM tu vidyAdyupAttAdhyA- mabhiyuJjIran kintu jyeSThamiti / ihArthagrAhiNamityapapAThaH hAre'nupasthitabhUyaHpadAdhyAhAraH prsjyet| janmapadAdhyA- pratibhAti / 'teSAmUrdhva pitRto dAya vibhAga' ityuktam / hArastu putratvAdyAkSepopasthiteralpAdhyAhArAcca nAyuktaH / jIvati pitari dAyavibhAgamAha jIvadvibhAga iti / tena zratyupaSTabdhasmRtyanurodhAnmanunAradadevalAdivacanA- jIva dvibhAgaviSaye, pitA, naikaM vizeSayet putreSvekatamamanAmevAsvAtantryaparatvavarNanamucitataram / vyapra.418 dhikAMzena vA nyUnAMzena vA na yojayet , kintu samenaivAMkauTilIyamarthazAstram zena sarvAn yojayet / ekaM putraM, akAraNAt vinA jIvatoH pitrorananumatau na rikthavibhAgaH / pitrorUz2a nimittaM, na nirvibhajeta niraMzaM na kuryAt / zrIma. rikthvibhaagkaalH| manuH daayvibhaagH| anIzvarAH pitRmantaH sthitapitR tuzca mAtuzca sametya bhrAtaraH samam / mAtRkAH putraaH| teSAM Urdhva pitRto dAyavibhAgaH bhajeranpaitRkaM rikthamanIzAste hi jiivtoH|| pitRdravyANAm / (1) bhajeranniti prAptakAlatAyAM liG / tathA paJcame * pitRbhrAtRputrANAM pUrva vidyamAne nAparamavalambante, prapaJcitam / athavA yasmin samaye saMkrAmitamiti / jyeSThe ca kaniSThamarthagrAhiNaH / medhaa.9|104 jIvadvibhAge pitA naikaM vizeSayet / na caikama- 'nanu tatsmRtAvapi vidhiH shruuyte| 'dAyAdA evaM kAraNAnirvibhajeta / * bAlambhaTTIvyAkhyAnaM 'vibhajeran sutA' iti yAjJavalkyadAyavibhAga iti sUtram / dAyaH kulasAdhAraNaM dravyaM / vacanavyAkhyAne draSTavyam / - tasya vibhAga ucyata iti suutraarthH| pUrvAdhyAyAnte (1) msmR.9|104, dA.11:16 prathamapAda: apa. 'etAnutkramya dAyAdAn' ityAsUtrito dAyaH kaiH kathaM 2 / 114; vyaka.140; mbhaa.28|1 samam (saha); gaumi. vibhAjya ityetadasmin prakaraNe'bhidhIyate / tribhizcA bhizcA- 281 mabhAvat ; smRca.255; vira.455 halAyudhapAridhyAyairidaM vitanyate / tatra prathame daaykrmH| dvitIyeMs- jAtAbhyAM ta samamiti sthAne 'sahe'ti paThitam ; pamA.478; zavibhAgaH / tRtIye putravibhAga iti / anIzvarA iti| ratna.136; vici.193; vyani.mabhAvat ; smRci.28 hi pitamantaH prazastamAtApitRkAH sthitapitRmAtRkAH jIva- ('pi); savi.349 mabhAvat ; candra.68; dAni.1,2; nmAtApitRkAH, putrAH, anIzvarAH kuladhane svAmino na gyapra.414,432; byama.41, vitA.284, baal.2|114; bhavanti / teSAM putrANAM, Urdhva pitRtaH pitroranantaraM, vibha.54 prathamapAdaH; samu.126; vica.26 caturthapAdaH: 33:72 pU. * (1) kau.35. 1zayane saMkrAmati /
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1150 vyavahArakANDam vibhajeran 'caturoM'zAn harejjyeSThaH' (msmR.9|153), anyathA sAhityavat bahutvasyApyavagateyorvibhAgo na 'jyeSTha eva tu gRhNIyAditi (msmR.9|105)| kiM vidhyartha syAdeva dvayorvibhAgapratipAdakazAstrAbhAvAt / *dA.19 eva liGantare praiSAdau smaryate / padArthA vidhirUpAH, (3) pitA mAtA ca pitarau tayoH rikthaM paitRkam / vidhizeSAH praiSAdayaH sarvatra pravartanApratipatteriti cet / Urdhva maraNAt / piturmaraNAdUrva piturdhanaM vibhajanIyaM hetuhetumatorAziSi prAptakAlAdiSu kA prvrtnaa| na mAturUvaM mAtRkamiti vibhajya yojyaM smRtyantaradarzaca grahaNaM vidheyaM, ArthitayA praapttvaat| 'svaparAMzayoravi-nAt / tatra ca mAtRdhanaM duhitrabhAva eva putrAhyam / ziSTAyAmarthitAyAM niyamArtho vidhiriti'cet / adRSTa. sametyaikatra sthitvA / samaM na tu mAtRpitRdhanayorvibhAge kalpena vihitAMzAtirekeNa vidhiniyamAnupapatteH / 'prati- anyonyaM vizeSaH / anIzAH vibhAge'svatantrAH tena SedhAkhyA parisaMkhyeti cet / yuktametat / kintu vibhAga- pitroranumatyA jIvatorapi tayovibhAga iti labhyate / . kAla eva yaH kazcidadhikamazaM bhrAtRbhiranujJAtamAdadIta +mavi. sa pratyaveyAtsatyAmapyanujJAyAM na caikavastvaMze svatvaM (4) asyApi tAtparyamAha saMgrahakAra:-'yasmin kAle jJApyeta / grahaNavidhau hi svatvApattirupAttA / tasya yadanya- yayA bhaGgayA yaireva kriyate'pi ca / yAdRzasya ca dAyasya ttadasvamiti vijJAyate prtissdhH| punastadatikrameNApi yathAzAstraM prdrshyte|| iti / asyArthaH-yAdRzasya parigrahe syAdeva svAmyam / atazca cauryaadinaa'piissyte| dAyasya paitRkamAtRkAderyasminkAle yayA samaviSamAdina tadA idamasya svamidaM neti parigrahAhate nizcIyate / bhaGgayA prakAreNa, yaH pitRbhrAtRbhaginyAdikartRbhirvibhAgo tasmAdvidhiniyamaparisaMkhyAnAmasaMbhavAdiyatyaMze'yaM svAmI- vaktavyastadetatsarva vRddhamanvA dizAstrAnatikrameNa Urdhva yatyaMze'yamiti etaavaanvibhaagaarthH| ato'yamarthAntare pituzca ityAdinA pradaryata iti / atra Urdhva pituzceti liG vibhajeranniti prAptakAlatAyAm / hareyurityAdiSu pitRdhanavibhAgakAla uktaH / mAtuzceti mAtRdhanavibhAgalaukikapravRtyanuvAdaH, yathA 'kSudhito bhuJjIta' 'yoga- kAlaH / tena mAtari jIvantyAmapi pitRdhana vibhAgaH kSemArthamIzvaramabhigacchediti / gautamazca spaSTamevAha kAryaH / tathA mAturUz2a pitari jIvatyapi mAtRdhanavi'rikthakraya' ityAdi / medhaa.5|110 bhAgaH kArya ev'| anyataradhana vibhAge ubhayorUrdhva(2) jIvatorapi pitroH putrANAM kuto na vibhAga kAlapratIkSaNAnupayogAt / tathA ca saMgrahakAraH 'pitR. ityAzaGkAyAmidamuttaraM tadAnImasvAmitvAditi / dA.12 dravyavibhAgaH syAjIvantyAmapi mAtari / na svatantratayA 'Urdhva pituzcetyAdi (msmR.9|104) tatkAlInasvatva- svAmyaM yasmAnmAtuH pati vinA // mAtRdravyavibhAgo'pi jJApanArtha tadAnImeva cecchAprAptaM vibhAgamanuvadati, tathA pitari jIvati / satsvapatyeSu yasmAnna strIdhanasya patiH prAptatvAt vidhaanaanupptteH| na ca niyamaH saMbhavati evaM ptiH||' iti / pitRbhAryAyAH patiM vinA patimaraNe'pi saha vaseyurvA pRthagvA dharmakAmyayeti (msmR.9|111) yasmAtpatyurdhane na svatantratvaM na svAmitvam / yasmAda patyeSu vidyamAneSu strIdhanasya bhAryAdhanasya bhAryAmaraNe'pi manuvirodhAt dRSTArthatvAcca vibhAgasya na tanniyamaH patirbhartA na patirna svAmI, tasmAttayormadhye jIvatyanyatarakAlaniyamo vA saMbhavati / dA.16 sminnanyataradhanavibhAgo yukta ityarthaH / anena pitari jIvatoH pitrodhane putrANAM svAmyaM nAsti kintU. jIvati tadravyavibhAgo mAtari jIvantyAM tadravya vibhAgaH paratayoriti jJApanArtha manvAdivacanaM ekaH zAbdo'para putrairna kArya ityarthAduktaM bhavati / uktazcAntyapAdena shvaarthH| na coparamamAtrameva vivakSitaM kintu patitapravra mAnave (9 / 104) 'anIzAste hi jIvatoH' iti / jitatvAdyapalakSayati svatvavinAzahetutAsAmyAt / dA.18 / ekasyApi svadhane svAmyAdekecchayApi vibhAgaprApteH * gaumi. anIzapadaM dAgatam / vica. dAgatam / sametyeti (msmR.9|104) sahitatvaM pksspraasmnuudyte| + nanda. vAkyArtho mavivat / . .
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - paitRkadravyavibhAgastatkAlazca anIzA asvatantrA ityarthaH / smRca. 255-256 (5) samabhAgo'yaM jyeSThabhrAtarbudvAramanicchati boddha vyam / =mamu. , (6) samaM tulyaM nAtra viMzoddhArAdIti yAvat / nanu pramItapitRvabhAga eva manunA vizodvArAdInAM kathanAtkathaM samamiti, na tasya guNavajjyeSThAdiviSayatvAt / udayakarastu samamitikRtoddhAradhanAbhiprAyamiti vyAkhyAtavAn / halAyudhapArijAtAbhyAM tu samamiti sthAne sadeti paThitaM vyAkhyAtaM ca pArijAtena saha parasparam paitRkamityatraikazeSaM kRtvA tadvitapratyayaH tena mAtRdhana svApi grahaNamiti halAyudhaH petukamityupAdAne'pi paitAmahAdidhanamapi vivakSitam / dravye pitAmahopAtte ityAdivAkyena tatrApi bhAgasya bodhnaaditypre| dvayamapi cedaM vivakSitaM parantu bhUtapUrvagatyA, mAtRdhane tu duhitRtadanvayAbhAve putrabhAgAnvaya iti boddhavyam / *vira.455 (7) evaM ca pituH svAtanyaviSaya dhanaM pitari pramIte vibhajanIyaM sati tu tasmime / vici. 194 (8) tayormaraNaM svatvaspotpAdakaM vyaJjakaM cobhayathApi padamupalakSaNaM pAtityaprakravyAdeH / satyabhyaMsaka sAmyAt / samaM samabhAgaM kuryurityapi pituricchApakSe / "vibhAga belitA kuryAdicchyA vibhajetsutAn / jyeSThaM vA zreSThabhAgena sarve vA syuH smaashinH||' iti yAjJavalkyo tetadiccheva kAraNaM na jyaiSThayAdikam / 1151 (10) zabdopAdAne'pi maraNasamuccayo na viva kSitaH / vyama.41 yAjJavalkyaH patra garivibhAgakAlaH putrANAm 'vibhajeran sutAH pitrorUrdhvaM rikthamRNaM samam / / 1 (1) svAtantryeNa tu - vibhajeyurityAdi / RNamapanIyAvaziSTaM vibhajeyuH putrAH pitrorUrdhvaM riktham / sutagrahaNamaurasapratipatyartham / mAtA ca pitA ca pitarau / tayoH pitrorUye mRtayorityarthaH piturUca paitukaM mAturU va mAtRkam rikthAbhAve'SNamaMzAMzato dadyuH / Rga dAne ca sAmyavacanAd vibhAge'pi sAmyamityavagamyate 1 + vizva. 2121 / / dAne ca sAmyavacanAd / +maca.. (9) anIzAste hi jIvato:' ityapi taddhane vyava svayA'svAtanyapratipAdakaM na svatvapratipAdakaM janmanA svatvasya putrANAM pitRcane vyavasthApanAt / (2) idAnIM vibhAgasya kAlAntaraM kartrantaraM prakAra - niyamaM cAha - vibhajeranniti / pitrormAtApitro prAyaNAditi kAlo darzitaH / sutAH kartAro darzitAH / samamiti prakAraniyamaH samameveti rikthamRNaM ca vibhajeran / *mitA (3) pUrvArdhaM pitroriti pitRdhanaviSayameva anyathA punaruktatvApatteH / mAtApiSoruparame bhrAtaro vibhajeraciti vadatA yAjJavalkyena ubhayoruparamAnantarakAlasya vibhA gArthatayA vidhAnAt sAhityaM vivakSitam / dA. 59 ataH soddhArAnuddhArabhAgayorvikalpaH na ca kevalasama vibhAgasyApi zAstrIyatvAnnityava ttasyaivAnuSThAnaM syAditi vAcyaM bhaktyatizayena bhrAtRNAmuddhArAnumaterapi saMbhavAdvibhAgAvibhAgavadvikalpaH / ata evAdyatanAnAM bhaktyati + viSamavibhAgavyavasthA 'jyeSThasya viMza uddhAra' iti manuvyAkhyAne draSTavyA / vyapra. 432 xpamA, saMvi. smRcagatam / vyani, vitA, anIzapadaM smRcagatam / * viSamavibhAgavyavasthA 'jyeSThasya viMza uddhAra' iti manuvyAkhyAne draSTavyA / pamA, mapA., vImi mitAgatam / (1) vA. 2117 apu. 2564 ran (tu) vizva. 2 / 121 ran (yu); mitA. dA. 58,655 apa. vyaka. 143 ca 264,286 vi.481 ssA. 560 pamA. 489 vizvavat : 551; ratna. 140 vizvavat mapA. 647; smRci 29 ma 34 vizvavat savi. 256 maca. 9/2186. = zeSavAkyArtho mavivat / anIzapadaM dAgatam / / candra viragataM vicigataM ca / * zeSaM macigataM manugataM viragataM vivAdaratnAkaroddhRta- candra. 506 bImi. vyapra.442,4526 bya.1433 tagataM ca / yama. 4471: vitA 300 1391 kI. 4466 setu 77 vibha.09.128 vica.01. + anIzapadaM dAgatam [] sarva svagatam / / / mya. kA. 145
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1152 vyavahArakANDam zayAbhAvAt samabhAga eva loke dRzyate, uddhArArha- | pita!vaM gate putrA vibhajeyurdhanaM pituH || jyesstthaabhaavaacc| dA.6566 (iti vivAdaratnAkarapAThaH) (4) tatazca yo yAvantaM dhanasya vibhAgaM bhajate | pitavaM gata ityetAvataiva vibhAge siddhe putragrahaNaM tAvantamRNasyApi bhajate / evaM ca sati 'yazcatustrioka- kSetrajAdInAmapyavabodhArtha, tatazca dvAdazaputrANAmanyatarabhAgAH syuriti tathA yena caiSAM svayamutpAditaM syAdityA- | sminnapi vidyamAne nAnyasya dhanabhAktvaM, pituriti diSu viSamavibhAgavidhiSu RNasyApi dhanAnusAreNa | vacanaM bhrAtRNAM madhye yadyakasya vidyAdhanAdi bhavet , vibhaagvidhirvseyH| 'vibhajeransutAH pitrorUrdhvami'tyaH / tadA tasya vibhAgo nAstIti bodhanArtham / vira.456 syAyamarthaH-yadi pitrormaraNArdhva vibhajeraMstadA rikthAdi jIvati pitari rikthavibhAgaH / vyAkhyAsu vibhAgakAlAH / samaM vibhajeranniti / etadbhAtRkartRkavibhAgaparaM, tena jIva mAturnivRtte rajasi prattAsu bhaginISu c| / tyapi pitari bhrAtaraH samameva vibhajeran / pitustu vibhaja. nivRtte vA'pi ramaNe pitaryuparataspRhe / / mAnasya nAyaM niyama ityarthAdgamyate / na ca pitrorUrva (1) 'vibhAgaM cetpitA kuryAditi yadA piturvivibhajeranneveti vyAkhyeyam / apa, bhAgecchA sa tAvadekaH kaalH| aparo'pi kAlo jIvatyapi (5) RNamatra paitRkameva vivakSitam / apaitRkasya ___x ayaM 'ana UvaM' ityasyaiva pAThabheda ityanumIyate / tadaivApAkaraNa niyamAt / +smRca.264 * vImi.vyAkhyAnaM 'vibhakteSu suto jAtaH' iti yAjJavalkyadauhitrANAmapyabhAve tu 'vibhajeran sutAH' ityAdi | vacane draSTavyam / yAjJavalkyasmaraNAt mAturUvaM mAtRrikthaM mAtRkRtaM naasmR.16|2 (pitayUMrva gate putrA vibhajeran dhanaM kramAta); carNa samaM sutA vibhajerannityavagamAt sutAnAM mAtRH | mitaa.2|114; dA.11 (pita!dhvaM gate putrA vibhajeyurdhanaM RNadhanavibhaktRtvam / anyathA 'vibhajeran sutAH pitu:); ap.2|114 yuH (ran ); smRca.259 apavat ; vira. pitroH' ityekazeSoktirapArthikA syAt / sutAnAmapya 456 dAvat ; pamA.486 ratna.138 vici 194 dAvat ; bhAve pautrANAM pitAmahIRNadhanavibhaktatvam / 'putra smRci.28; savi.351 yurdhanaM samam (ran samaM dhanam ); pautrairRNaM deyamiti pautrANAmapi pitAmahIkRtA jyapra.414dAvat., pU.:433; vyau.143:145 yAjJavalkyaH vyama.42 vitA.297,300;rAko.446, baal.2|114 pAkaraNAdhikArAt 'RkthabhAja RNamapAkuryuriti dAvat ; samu.126 apavat . smaraNAcca / bhinnapitRkANAM tu viSamasaMkhyAnAM pautrANAM / (1) naasN.14|3 uttarAdhe (niriSTe vApyamaraNe pitaryusamavAye pitAmahIpitAmaharNadhanavibhAge'pi mAtAmaha- | parate'spRhe); naasmR.16|3; mitaa.2|114 vA (cA); dA.18 dhana vibhAgavat pitRto bhAgakalpanA / evameva bhinna- pra (da) nivRtte vApi ramaNe (vinaSTe vApyazaraNe) 'nivRtte vApi mAtRkANAM dauhitrANAM ca viSamasaMkhyAnAM mAtRto bhAga- maraNAt' iti pAThaH, ap.2|114 'mitAvat ; u.2014|1 kalpanA / 'pratimAtR vA sve varge bhAgavizeSa' iti vA'pi ramaNe (cA'pi maraNAt ); vyaka.141 mitAvat ; smRca. gautamasmaraNAt / smRca.286 259 mitAvat ; vira.462; pamA.486; mapA.647 Ne (NAta); dIka.42 pra (da) vA'pi ramaNe (cA'pi ramaNAt); ratna. nAradaH 138 mitAvat ; vici.195 vA'pi ramaNe (ramaNe vA'pi); pitrorUrdhva paitRkarikthavibhAgaH vyani. vA'pi ramaNe (cA'pi ramaNAt); smRci.28; ata Urdhva pituH putrA vibhajeyurdhanaM smm|| dAta.162 nivRtte vApi ramaNe (vinaSTe vApyazaraNe) utta.; (iti mitAkSarApAThaH) savi.349 prathamapAdaH:351 mitAvat ; candra.70 mitAvat ; __ + savi., vitA. smRcagatam / viimi.2|122 pU., vyapra.433 vyanivat ; myau.143 dA. vyAkhyAnaM 'vibhAgo'rthasya pitryasya' iti nAradavacane mitAvat ; vyana.42 mitAvat ; vitA.297, setu.318 (pR. 1135) draSTavyam / (-) he (hA) zeSaM dAtavat , utta.; vibha.66 samu.126 (1) naasN.14|2 (pitaryuparate putrA vibhajeyurdhanaM pituH); / mitAvat ; vica.28,33 dAvat,
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-paitRkadravyavibhAgastatkAlazca pitari dravyanispRhe nivRttaramaNe mAtari ca / nivRtta- | kAlo'parazca sati svatve tadicchAta iti kAladvayameva rajaskAyAM pituranicchayApi putrecchayaiva vibhAgo bhavati / yuktam / 'mAturnivRtte rajasI'ti tu pitAmahAdidhanAyathoktaM nAradena 'ata UrdhvaM pituH putrA vibhajeyurdhanaM | bhiprAya, nivRtte rajasi putrAntarasaMbhAvanAbhAvAt , samamiti pitrorUrva vibhAgaM pratipAdya-'mAturnivRtte' | tadAnImapi pituricchayaiva putrANAM vibhAgaH, anivRtte iti drshitH| atra putrA dhanaM samaM vibhajeyurityanuSa- | rajasi kramAgatadhanavibhAge pazcAjAtAnAM vRttilopApatteH jyate / gautamenApi-'Urdhva pituH putrA rikthaM na cAsau yuktaH / 'ye jAtA ye'pyajAtA vA ye ca vibhajerani'tyuktvA 'nivRtte cApi rajasI ti dvitIyaH / garbhe vyavasthitAH / vRtti te'pi hi kAGkSanti kAlo drshitH| 'jIvati cecchatI'ti tRtIyaH kAlo | vRttilopo vigarhitaH // ' iti manuvacanAt / yata eva darzitaH / tathA sarajaskAyAmapi mAtarya nicchatyapi pitRdhane kAladvayaM ata eva manugautamAdibhirmatapadaM pitaryadharmavartini dIz2arogagraste ca putrANAmicchayA bhavati | parityajya UrdhvamityuktaM 'Urca pituriti (msmR.9|104, vibhaagH| yathAha zaGkhaH-'akAme pitari rikthavibhAgo gaudha.2811) pitustadA svatvApagamAt tadarthamevodhavRddha viparItacetasi rogiNi ceti / mitaa.2|114 | mityuktaM , ato'yameko vibhAgakAlaH / 'Urva vibhAgA(2) vinaSTe patite, azaraNe gRhasthAzramarahite / yadA | jjAtastvi'tyanena (msmR.9|216, naasmR.16|44) ca vApi maraNAAdAta pAThaH tadA maraNAnivRtte | saspRhe pitari tadicchayA vibhAgakAlo'paro darzitaH / jIvati nispRha iti / pAThAntaramanAkaram / atrApyu- 'dattAsu bhaginISu ceti na kAlAthai kintu tAsAmavazyaM parataspRhatvAdinA putrANAM svatvaM pitRdhane bhavatIti | dAnArtham / tathA 'yacchiSTaM pitRdAyebhyo dattvarNa paitRkaM jJApanAdayamekaH kAlo vibhAgasyecchAprApto'nUdyate prAptya ttH| bhrAtRbhistadvibhaktavyamRNI na syAdyathA pitA // ' nusAritvAccAnuvAdasya svAmitvAcca prApteH / idaM nAradavacanaM pitrarNazodhanAvazyambhAvArtha na vibhAga dA.18-19 kAlArtham / asmAcca nAradavacanAdayamarthaH sidhyati tadevaM pitRsvatvApagama ekaH kAlo'parazcAnapagata eva yadvibhAgakartabhiruttamarNAnumatyaiva pitrAdi RNaM vibhajanIyaM pituH svAmye pituricchayeti kAladvayam / na punaH pita- | parizodhyaM vA zodhanAvaziSTadhanavibhAgapratipAdanasyaitatprarthaparata ityekaH kAlaH pitaryaparataspRhe mAtuzca nivRtte :kAlaH pitayuparataspRha mAtuzca nivRtte | yojanatvAt / ata eva mAtRdhanasyApi RNAvaziSTasya rajasItyaparaH, anivRtte'pi mAtRrajasi pitari saspRhe vibhAgamAha yAjJavalkyaH -'mAturduhitaraH zeSamRNAt tadicchayeti kAlatrayamAdaraNIyam / mAtRrajonivRtteH tAbhya Rte'nvayaH' (yaasmR.2|117) etacca vistareNa pitruparataspRhatva vizeSaNatve, 'triMzadvarSo vahet kanyAM hRdyAM RNAdAne vakSyate / yadvA dattAsu bhaginISu mAtRdhanaM dvAdazavArSikIm / vyaSTavarSo'STavarSA vA dharma sIdati / putraireva vibhajanIyaM adattAsu tAbhiH saha sAdhAraNaM, satvaraH / / ' iti manunA (9 / 94) vivAhakAlavidhAnAt , etaccAvasare vAcyam / evaM tAvat pitRdhanavibhAgasya vanaM paJcAzato vrajedityAzramAntaragamanakAlavidhAnAt kAladvayamapyuktam / dA.24-25 tadA ca rajonivRttermAturasaMbhave pitari coparataspRhe tAra cAparataspRha evaM ca pitAmahadhanasyApi pituricchayaiva vibhAgaH vAnaprasthe tatputrANAmicchatAmapyavibhAgaprasaMgAt / ni- kAryaH kiMtu mAturnivRtte rajasIti vizeSaH, svopAtte tu vizeSaNamuparataspRhatvameva pitRdhanavibhAgakAla iti cenna, rajonivRttimantareNApi, piturUrvamiti tu ubhayatrApyaanuparataspRhe pitari patite'pyavibhAgaprasaMgAt / aya viziSTam / tena paitAmahadhane'pi kAladvayam / +dA.36 mapyaparaH kAla ityabhidhAne kAlacatuSTayApattiH pituru. (3) nirdoSe pitari sthite'pi kvacidviSaye putrakaparamaH, patitatvaM, nispRhatvaM, icchA ceti| | kavibhAgamAha sa eva-ata Urdhvamiti / yadyapi ata dA.21-22 tasmAt patitatvanispRhatvoparamaiH svatvApagama ityekaH / + candra. dAvadbhAvaH /
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1154 ....... .... vyavahArakANDam . . UrvamityAdi samamityantamAya vAkyamajIvadvibhAga- tanmitAkSarAkRdAzayAparijJAnAt / na hi tena kAlatrayakAlAdibodhanArtha tathA'pyuttaravAkyapUraNopayogArtha paThi- niymo'bhihitH| tathetyAdigranthena kAlAntarasyAnupadameva tam / pitrorapatyotpattisAmagyabhAvanizcaye stryapatya- pratipAdanAt / niyamasya nirbIjatvAt / pitRsvatvApagama vivAhakRtye ca kRte piturdhanAspRhAyAM putrA eva ekaH kAlo'parazvAnapagata evaM pitRsvAmye tadicchAta vibhajeranniti / .....smRca.259 iti kAladvayamityapyazuddham / nivRttarajaskAyAM mAdari (4) atha putrA vibhajerannityadhikAre nAradaH | tvnnvyaaptteH| na hi mAtRnivRttarajaskatAmAtreNa pitRkha-mAturiti / prattAsu vivAhitAsu, nivRtte ramaNe tvApagamaH / janmanA svatvAvasthApanAtpitRsvatvApagamasya ratisAmadhye nivRtte, uparataspRhe viSayaspahAvicchedavati, | kAlopalakSaNatvAsaMbhavAca / evaM dIrgharogagrastatve'pi na prakAze tu nirapekSe ca ramaNe, 'niraste cApi ramaNe iti svatvApagama iti kAladvayaniyamastavApi duHsamAdhaH / pAThadvayaM vAkyabhedapuraskAreNa likhitaM, tadapi tadIyArtha- iSTApattau tdvcnvirodhH| vyapra.434 vyAkhyAnena phalato'viruddham / halAyudhastu ramaNAditi / tadapyana bhiyuktapramodanam / vRttilopApatteH pitRdhanepaThitavAn tatrApi phalAvizeSa eva / vira.462 'pi tulyatvAt Urva vibhAgAdityasya nirviSayatvApatterapi - (5) ramaNaM strIsaMbhogaH / tadicchAnivRttau satyAmi pitAmahAdidhane'pi tulyatvAt / saspRhe pitari pAtityAtyarthaH, spRhA drvyvissyaa| mapA.647 diduSTe pitAmahadhane'pi putrecchayA vibhAgasya sakala-, . . catvAraH kAlA vibhAgasya jIvatyeva pitari pituryadA saMmatatvAdavazyavAcyatvAcca / vastutastu . pitAmahadhane vibhAgecchA sa taavdekH| nivRttarajaskAyAM mAtari 'bhUryA pitAmahopAttA' ityAdinA sadRzasya pitAputrasvAstrIsukhAna bhilASiNi dravya nispRhe ca pitari pitranicchA- mpasya vazyamAgatvAt putrecchayApi tasya vibhAga ucita yAmapi yadA putrecchA so'nyH| sarajaskAyAmapi mAtari eva / yatvatra vyAkhyAnAntaramanI zatvasya taddhanagocara. anicchatyapi pitari tasmin vRddha adharmavartini tvAdikalpanaM tatsarve tadvacanavivecane nirAkariSyAmaH / acikitsitarogagraste sati yadi putrecchA so'nytrH| vayaM tu svAtantryAhe pitari jIvati tadicchaiva vibhAgapitRmaraNAnantaramapara iti / mapA.645 nimittam / pAtityapArivrajyAdi bhistadanaheM putrecchApi / (6) uparataspRha ityanena mAturnivRtte rajasItyanena taduparame tu svecchAyA nimittatvamartha siddhamiti kAlatrayaca pituH palyantarasvIkArecchAyAM vibhAgo nAstIti mevAnena prakAreNa / anyathA bahUnAmuparataspRhatvAdInAM gamyate / atazca 'UrdhvaM pituri'tyanena eko vibhaagkaalH| vikalpasamuccayAdikalpanAnupapattau vizeSa gavizeSyabhAvAsa cAjIvadvibhAgaH / 'mAturnivRtte rajasi' ityanena jIva- dyavyavasthApattau bahuvyAkulIbhAvaH / ata eva kvacidvacane dvibhAgakAlaH / evaM vibhAgasya kAladvayamuktam / pituri- keSAMcidevopAdAnamanupAdAnaM ca keSA~cit saMgacchate / cchAyAstu jIvadvibhAgAnatirekAnna pRthkkaalbhedH| ekamUlakalpanAlAghavenoparataspRhatvAdibhiH pituH svAta - savi.351 vyAbhAvasyaikasya sarvairupalakSaNAt / 'anIzAste hi (7) jImUtavAhanena tu 'vinaSTe cApyazaraNa' iti pATho jIvatoH' 'nirdoSe pitari sthite jIvatorapi zasthata' likhitaH / vinaSTe patite, azaraNe gRhasthAzramarahita ityAdivacanasvaraso'pyevameva / vyapra.435 iti vyAkhyAtaM ca / nivRtte cApi ramaNAditi pAThA. | (8) 'prattAsu bhaginISu ceti kAkAkSivadrajoramaNantaramanAkaramityapyuktam / tadayuktam / mitAkSarAdibahu- nivRtyorvizeSaNam / vyama.42 nibandhalikhitatvAt / putrA dhanaM samaM vibhajeyuritya (9) tena 'mAturnivRtte rajasI'ti paitAmahAdidhanapara nussnggH| vyapra. 433 pazcAjAtasya vRnilopAMpatteriti prAcyamatamapAstam / [jImUtavAhanakRtaM mitAkSarAyA dUSaNaM nirAsayati] vitA.296
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravyavibhAgastatkAlazca 1155 bRhaspatiH vibhAgAnadhikArI pitA... cchAta iti nirnniiyte| ataH pitrorabhAva ityekaH vyAdhitaH kupitazcaiva vissyaasktmaansH| kAlaH / pitroriti dvivacana nirdezAt sodarabhrAtaNAM anyathAzAstrakArI ca na vibhAge pitA prbhuH|| pitRdhanavibhAgo'pi mAturabhAva eva kAryaH / na tu (1) api tu tatputra eva prabhavatIti zeSaH / mAtRdhanavibhAgArtha mAturabhAvasyopAdAnaM jIvatorapItyasya anyathAzAstrakArI smRtyAcAravyapetamArgavartI / mAtRdhanagocaratvAnupapatteH anyadhanagocaratvamavazyaM vAcyaM smRca.258 tena yatraiva vibhAge pitrorabhAvo nimitaM tatraiva (2) adharmasthe pitari sarvApavAdena putrecchayA jIvatorapI.yapizabdena jIvanasyApi zastatvakIrtanAt na vibhAgamAha / vitA.299 mAturabhAvo mAtRdhane vyAkhyeyaH / etacca-vistareNa vAcyam / tasmAt pitAmahAdidhanasyApi pitrorabhAva pitrorUz2a rikthavibhAgakAlaH / jIvati pitari ityeko vibhAgakAlaH tathA mAturnivRtte rajasi pituririkthavibhAgakAlaH / cchAta ityaparaH / na tu pituricchAmantareNa tasya 'pitrorabhAve bhrAtRNAM vibhAgaH sNprdrshitH| vibhAgaH / dA.26-28 mAturnivRtte rajasi jIvatorapi zasyate // nivRttarajaskAyAM mAtari jIvantyAM vibhAgasya mAtR(1) nAsya vacanasya pitRdhana gocaratvaM, 'Urva dhanagocaratvAnupapatteH ubhayAbhAvoktavibhAgasyaiva jIvatovibhAgAjAtastu'ityasya (msmR.9|216,naasmR.16|44) rapItyapikAreNa zastatvakIrtanAt ubhayorabhAve bhrAtRvinirviSayatvApatteH nivRtte rajasi putrotpatterabhAvAt, mAtR- bhAgaH pitRdhanagocara evaavdhaaryte| .. dA.60 dhana viSayatvaM cAsya nAzaMkanIyam / evaM mAtureva nirdha (2) atrApi nivRtte cApIti vivakSitam / / ntvaaptteH| ato nivRtte rajasIti pitAmahAdidhana .. . vira.462 viSayam / na cecchAmana pezya rajonivRttervibhAganimittatvaM (3) atra mAtRpadaM vimAtRparamapi putrAntarotpattisaMbhavati anicchayA vibhAgAbhAvAt / saMbhAvanAtaulyAt / / *dAta 167 satyAmicchAyAM kasyecchayetyapekSAyAM 'Urdhva pituH (4) [jImUtavAhanamatamupanyasya khaNDayati] tada.putrA rikthaM vibhajeyuH nivRtte rajasi mAturjIvati saMbaddham / 'pituzca mAtuzca' iti manuvacane pRthanirdececchatI'ti (gaudh.28|1,2) gautamavacanAt pitureve. zAdanyathApi dvivacanasya vibhAgasaMbandhavivakSAmAtreNa (1) nAsmR.16:16; mitaa.2|116 dA.56 mAnasaH vyAkhyAnaM yuktam / itarathaikataradhane'nyatarAbhAvasyAH (cetanaH) nya (ya); ap.2|114smRc.258; pamA.487; dRssttaarthtvaaptteH| yaccoktaM jIvatorityAdermAtRdhanagocararatna.138, mapA.647 utta.; vyani.nya (ya) na vibhAge tvAnupapatterityAdi tasyApi ko'bhiprAyaH / mAtuH pitari (vibhAge na); smRci.29; nRpra.34; dAta.165 dAvat ; jIvatyasvAtantryAna taddhanagocaratvamiti yadi tarhi savi.351; dAni.2; vyapra.433 nya (ya):439(-) pU.; satsvapatyeSu bhAryAdhane'pi pituH svAmyaM tadabhAvasyApi vyau.143; vyama.42; vitA.296 nya (ya) utta., yAjJa tatrAnupayogAdanyaviSayatvApattiH / abhiprAyAntaraM tvasaMbhavalkyaH : 299 pUrvArdhe (vyAdhitaH kupito vApi vyasanAbhipluto'pi vA) nya (ya) : 432 pUrvAdhe (vyasanAsaktacitto vA vaduktikameveti vakSyAmaH / tasmAdRSTArthatvAttattaddhanavyAdhitaH kupi tastathA) nya (ya); setu.72 ca na (tu na); vibha. viSayaka eva tadabhAvaH saMgrahakArAyukto yuktaH / 44 prathamapAdaH; samu. 126; vica.55 dAvat. . +vyapra.436. (2) dA.26:60 bhrAtR (putrA); vyaka.141; vira.462, ratna.138, vyani. dAta.167; byapra.433: vyama.42 * dAvadbhAvaH / vitA.292, vibha.66 zasya (kathya):79 pU. samu.126 + vyama. vyapravadbhAvaH / vitA, vyapravadbhAva:, vizeSa: vica.35.. .. .. . 'Uva pituH' iti gautamavacane (pR.1145) draSTavyaH /
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1156 vyavahArakANDam devalaH nirviSTaM vaizyazUdrayoriti (gaudh.10||39-41) gautamapiturUvaM rikthvibhaagkaalH| jIvati pitari sadoSe praNIte dharmazAstre yathAkramaM varNAnatikramaNe pRthak pRthak vibhAgakAlaH, jIvati pitari svAmyavicArazca / vibhinnaprakAreNa vihito'rthAgamo vyarthaH syAt / 'pitaPSparate putrA vibhajeyurdhanaM pituH / mAnAntarasyaiva niyAmakatvAt / asvAmyaM hi bhavedeSAM nirdoSe pitari sthite // etadbAdhakadvayamevAha sa eva-'asyApahRtametena na (1) devalazca pitRdhane asvAmyameva spaSTayati- yuktaM vaktumanyathA / vihito'rthAgamaH zAstre yathAvarNa pitaPSparata iti / XdA.13 pRthak pRthak // pratigrahAjivANijyazuzrUSAkhyA yathA(2) asvAmyamasvAtantryam / . ap.2|114 kramam // ' iti / asyetyAdinA vaktumityantenAtra (3) atrAsvAmyavacanamasvAtantryapratipAdanArthamiti prathamaM bAdhakamuktam / avaziSTena vyarthaH syAdityadhyAmantavyam / nirdoSe pitari sthite pitRdhane putrANAM janmanA hArasApekSega dvitIyamiti mantavyam / evaM ca svatvamapi svAmyasya loka siddhatvAt / nanvalaukikaM svAmyaM na | svAmyavadeva zAstrakasamadhigamyaM vijJeyam / yasmAt putrANAM loka siddhamiti vRthaiva 'asvAmyaM hi bhavediti svAmyasvatvayostulyayogakSemayorekataramadhikRtya sAdhitevacanAntarasya bhaGgaH kriyate / na ca vAcyaM pratijJAmAtraM 'pi zAstraikasamadhigamyatve dvayoreva sAdhitatvaM bhavati / laukikasvAmyamiti, yato nyAyamAha saMgrahakAraH-'vartate ata eva saMprati svatvamadhikRtyApi zAstraikasamadhiyasya yaddhaste tasya svAmI sa eva na / anyasvamanyahaste gamyatvaM dvayoreva sAdhayitumAha sa eva 'na ca svamucyate tu cauryAyaiH kiM na dRzyate // tasmAcchAstrata eva tad yat svecchayA viniyujyate / viniyogo'tra sarvasya syAtsvAmyaM nAnubhavAdapi // ' iti / yasmAdyasyAntike zAstreNaiva niyamyate / / ' iti / asyAyamarthaH / na ca yaddhanaM vartamAnaM dRSTaM tasya sa eva svAmItyavadhArayituM na bamo'ntike vartamAnatayA paridRSTaM svamiti / kintu yadvastu zakyate, parakIyasyApi cauryAdinA anyAntikasthasya yena yatheSTaM viniyujyate tattasya svamityucitam / darzanena tasyaiva svAmitvApatteH / tasmAt zAstraikasamadhi- tatazca nAtiprasaMgAdidUSaNam / apahRtAderayatheSTAMvanigamyaM svAmyaM na pramANAntarasamadhigamyamapItyarthaH / kiM yojyasya svavyavahArAprasaMgAditi na ca vAcyam / yataH ca yadi yasyAntike yadRSTaM tasya sa eva svAmI, tasya sarvasya svavyavahAraviSayasyApi dhanasya viniyogaH zAstre svamanyenApahRtamiti na brUyAt / yasyaivAntike dRssttN| Naiva gurubhRtyAdermaraNAdau niyamyata iti / yatheSTaviniyojyaM tasya ca svAmitvAt / api ca pramANAntaragamye kimapi nAsti / prapaJcitaM caitaddhArezvarasUriNA / tasmAt svAmye 'brAhmaNasyAdhikaM labdham / kSatriyasya vijitam / 'asvAmyaM hi bhavedeSAM nirdoSe pitari sthita' iti dharma - dAta. dAvat , viravacca / candra. dAvat / | zAstrAdasvAmye siddhe yadyapi 'pazcAdadhigataM taiH' iti (1) dA.13:28 utta.; ap.2|114 yurdhanaM pituH (ran zaMkhavacanasyaivAnyathA vyAkhyA nyAyyA / atrocyate / na piturdhanam ); vyaka.152 (Wai, Ms.), 140 apavat; bramo yatheSTaviniyojyaM svamiti / kintu yatheSTaviniyogAI smRca.256 apavat ; vira.150 hi (tu):456, pamA.480 khatvamiti brUmahe / deSAM(tteSAM) zeSaM apavat; dIka,42 yudha (ran tha); ratna.136 nanu zAstreNa gurubhRtyAderbharaNAdau viniyoganiyamAt apavataH vici.70%, vyani.pamAvat ; dAta.162:168 yathA yatheSTaviniyojyatvaM darnirUpaM tathA yatheSTaviniyogAutta.:169 pU.; savi. 350 hi (tu) zeSaM pamAvat ; candra. hatvamapi yatheSTaviniyogAbhAvAdeva durnirUpam / maivam / 50 yurdhanaM pituH (yuH piturdhanam ) deSAM (tteSAM); vyapra.414: yatheSTaviniyogAbhAve'pi yadyenArjitaM tattasya yatheSTa433(-) utta.; vyama.39; vitA.278 apavat :285 viniyogAImityevaM nirUpyate / tathA ca nayaviveke utta., nAradaH, baal.21113:2|117 apavat ; vibha.46 bhavanAthenaivaM nirUpitaM tacca tasya tada yadyenArjitamiti asvA (na svA) utta. samu.126 apavat / vica.25,33: granthena, tasyAyamarthaH / yadvastu yena puruSeNArjitaM tadvastu
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravyavibhAgastatkAlazca tasya puruSasya tadarha yatheSTaviniyogArha miti svatva nirU- (4) nirdoSe paatityaadidossrhite| vira.456 paNavadyatheSTaviniyogAItvanirUpaNaM ca asmanmate suzakya / (5) evAmAdInyasvAtantryaparANi na svatvAbhAvamiti shbdaarthH| parANIti / pUrvameva svatvapakSe sarvAsu smRtiSu vibhajeyuriti nanvevaM corasya caupharjitaM yatheSTaviniyogArha syAdi- yujyte| anyathA vibhAgAtpUrva svatvAbhAve putrebhyo tyAzaGkyAha sa eva / laukikamidaM cArjana janmAdIti / dadyAditi vaktavyam / vyani. janmakrayasaMvibhAgaparigrahAdhigamAyeva anidaMprathamaloka. (6) tatpitrarjite svAtantryapratiSedhArtha na paitAmahe / siddhamarjanameva svatvApAdakaM na punaH cauyaadikmityrthH| pUrvatrApi dyUtAdi niSedhArthameva na tu dharmavyaya iti atiprasaMgaparihAro'pi suzakya iti cshbdaarthH| / vakSyAmaH / pitRvyabhrAtrAdidhane tu svAmitatputrAbhAve nanvidamarjanamanidaMprathamaloka siddhamidaM netyatra kiM svatvaM na tatsattve iti sapratibandho dAyaH / tatra svatvaM niyAmakamityAzaMkyAha sa eva / ata evAnidaMprathama- padArthAntarameveti ziromaNibhaTTAcAryAH / svamiti vyavalokaviSaya ityavasthita nibandhanArthA smRtiH| vyAkaraNA hAraviSayatvaM zaktivizeSo vetyanye / vitA.278-279 dismRtivaditi / yata evAnidaMprathamaloka siddhArjanameva (7) idaM cAsvAtantryaM vibhAgakAmyadharmavyavasAyAsvatvApAdakaM tatazca tadeva laukikavaidikasvavyavahArasi- diviSayam / xvyama.39 dvayarthamavazyaM jJeyam / ata evAnidaMprathamalokadhIgocara- saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH) tayA vyavasthitArjanAnAM svagranthe nibandhanArthI smRtiH pitRdravyamAtUdravyavibhAgakAlaH / piturUrva vibhAgakAlaH / 'svAmI rikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdhigameSu / brAhmaNa- 'pitRdravyavibhAgaH syAjjIvantyAmapi mAtari / syAdhikaM labdham / kSatriyasya vijitam / nirviSTaM vaizya- na svatantratayA svAmyaM yasmAnmAtuH patiM vinA / / zUdrayoH' ityAdikA gautamAdipraNItA dharmasmRtiH mAtRdravyavibhAgo'pi tathA pitari jIvati / (10 / 39-42) sAdhuzabdanibandhanArthavyAkaraNasmRtivat | satsvapatyeSu yasmAnna strIdhanasya patiH patiH / / kRtetyrthH| smRca.256-258 'piturUrva vibhAgo ya ekoddiSTAdanantaram // __ evaM ca yatsaMgrahakAreNoktaM 'vartate yasya yaddhaste' ityAdinA yacca dhArezvarasUriNA prapaJcitaM tatsarvamapAstaM vadbhAvaH, vizeSaH 'vibhAgo'rthasya pitryasya' iti nAradavacane veditavyam / tatazca 'asvAmyaM hi bhavedeSAM nirdoSe (pR.1137) draSTavyaH / pitari sthita' iti vacanasyeva zaMkhavacanavirodhaparihAro x smRcavadbhAvaH / yukta evetylmtibhunaa| * smRca. vyAkhyAnaM 'Urdhva pituzca' iti manuvacane prakRtamucyate / nirdoSagrahaNAtpitari sadoSe sthite'pi jo (pR. 1150) draSTavyam / pamA., savi., vyapra. smRcavat / 5 sati putrANAM na tatpAratantryamiti darzayati / tena pitari (1) smRca.255; pamA.479 gaH syAjI (gasya jI) na sva (a skha) svA (ssvA); ratna.136 yasmA (tasmA); savi. sthite vyAsaktatvAdidoSe satyarthAdAnavisargAdau jyeSThasya | 349 ratnavat; vyapra.432; byama.41; samu.126. svAtantryAdanujAnAM ca jyeSThAdhInasvatvamavagantavyam / (2) smRca.256 pamA.479; rana.136, savi.349; *smRca.258 jyapra.432, vyama.417 samu.126. *pamA., savi., bAla. smRcavadbhAvaH / vyapra. smRca- / (3) smRca.264; samu.126 ram (ra:). gA
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ pitRkartRko vibhAgaH jIvati pitari putrANAM svAmyosvAmyasvAtantryAsvAtantryavicAraH / piturthazitvAdivicAraH putrANAM caaNshaaH| vedAH pitRdhane putrasvAmyam pitA prajAbhyo dhanaM vibhajati rayina yaH pitRvitto vayodhAH supraNItizciki'vibhaktAraM havAmahe vasozcitrasya raadhsH| tuSo na zAsuH / savitAraM nRcakSasam // pitRvittaH pituH sakAzAllabdhaH rayiH dhanamiva yaH vasoH nivAsahetoH citrasya suvarNarajatAdirUpeNa agniH vayodhAH annasya dAtA / yathA paitRkaM dhanaM vizrabahuvidhasya rAdhasaH dhanasya vibhaktAraM asya yajamAnasya mbheNa vyavahriyamANaM sat annapradaM bhavati tadvadagnirapi etAvaddhanadAnaM ucitamiti vibhAgakAriNaM tRcakSasaM sarveSu yajJeSu vizrambheNa vyavahRtaH san annaprado manuSyANAM prakAzakAriNaM savitAraM havAmahe / kauSItakina bhavatItyarthaH / cikituSo na viduSo dharmazAstrAbhijJasya etasyA Rco vyAkhyAnarUpe brAhmaNe saviturvibhAgahetutvaM zAsuH zAsanamiva supraNIti: sukhena praNetavyaH / yathA eva samAmananti-'yadetadvasozcitraM rAdhastadeSa savitA vidvacchAsanaM sarveSvanuSTheyeSu tattatsaMzaya nirNayAya nIyate vibhaktAbhyaH prajAbhyo vibhajati' iti / RsA. tadvadagnirapi sarveSu yajJeSu prnniiyte| . RsA. A hi SmA sUnave pitaapiryjtyaapye| arvadbhiragne arvato nabhinanvIrairtI rAnvanuyAmA sakhA sakhye vareNyaH / / tvotaaH| IzAnAsaH pitRvittasya rAyo vi sUrayaH he agne vareNyaH varaNIyaH pitApiH pitRsthAnIyaH tvaM zatahimA no ashyH|| sUnave putrasthAnIyAya mahyaM abhISTaM dehIti shessH| hi SmA he agne tvotAH tvayA rakSitAH santo vayaM arvadbhiH iti nipAtadvayaM sarvathetyamumarthamAcaSTe / abhISTadAne - asmadIyairazvaiH arvataH zatrusaMbandhinaH azvAn nRbhiH dRSTAntadvayamucyate / yathA ApiH bandhuH Apaye bandhave / asmadIyairbhaTaiH nan zatrobheTAn / vIryAjAyante iti A yajati hi sma / sarvathA dadAtIti zeSaH / sakhA vIrAH putrAH / taiH vIrAn zatruputrAMzca vanuyAma priyaH sakhye priyAya abhISTaM sarvathA dadAti tathA hanyAma / 'vanuSyatirhantikarmAnavagatasaMskAro bhavati' tvamapi dehi / ......... RsA. (ni.5|2) iti yaaskH| RsA. - vRddhapituH sakAzAt putrA dhanaM haranti / putrAH pitre dhanaM dadati avi tvA naraH purutrA saparyanpiturna jibrevi vedo havAmahe tvA vayaM prayasvantaH sute sacA / bharanta / putrAso na pitaraM vAjasAtaye / / he ame tvA tvAM naraH manuSyAH purutrA bahuSu kiMca prayasvanto havilakSaNAnnavanto vayaM yajamAnAstvA devayajanadezeSu vi saparyan / vividhaM pUjayanti / pUjayitvA tvAM havAmahe / AhvayAmaH / kimartha. sute'bhiSute. ca vedaH dhanaM vi bharanta / tvatto vizeSeNa haranti / gRhNantI some nimittabhUte sati / kIdRzA vayam / sacA RtvigbhiH tyarthaH / tatra dRSTAntaH / jitreH jIrNAt vRddhAt piturna sahitAH / AhvAne dRSTAntaH / putrAsaH putrAH pitaraM na pituriva / yathA putrA vRddhAt pituH sakAzAddhanaM haranti / ___* 'IzAnAsaH pitRvittasya' ityasya vyAkhyAnaM (pR. 1120) tadvat / RsA. ityatra draSTavyam / (1) sN.1173|1. (2) RsN.1173|9. (1) RsN.1|22|7; shumaa.30|4; shbaa.10|2|6|6.. (3) saM.11301; saasN.1|459 (havAmahe svA (2) RsN.1|26|3. (3) RsN.170|10. prayasvantaH sutemvAputrAste na pitaraM vAjasAtaye).
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-pitRkartRko vibhAgaH 1159 RsA. pAlakaM janakamiva taM yathA vAjasAtaye'nnasya saMbhajanA-1 zikSA No asminpuruhUta yAmani jIvA jyotiyAhvayanti tathA vayamapi tvAM tdrthmaahvyaamH| RsA. razImahi // pitRdhane putrasvAmyam he indra no'smabhyaM kratuM karma prajJAnaM vA bhara / prajAbhyaH puSTiM vibhajanta Asate rayimiva pRSThaM | Ahara / api ca yathA pitA putrebhyo dhanaM prayacchati prabhavantamAyate / asinvandaMdaiH pitaratti bhojanaM tathA no'smabhyaM zikSa / dhanaM dehi / he puruhUta bahubhirAyastAkRNoH prathamaM saasyukthyH|| hUta yAmani yajJe jIvA vayaM jyotiH sUryamazImahi / ___ mAtA putraM prati bhAgadAyinI. pratidinaM prApnuyAma / RsA. jyeSThaM mAtA sUnave bhAgamAdhAdanvasya ketamiSitaM yathA bhavema mILhuSe anAgA yo no dAtA praasvitraa| vataH piteva / mAtopAH mavitrAviSitaM preSitamasya ketaM prajApakamagne yo bRhaspatiH parAvato dUradezAddhanAnyAhRtya jyeSThaM prathamamagnihotrAkhyaM bhAgaM sUnave'naya AdhAta / putrebhyaH piteva no'smabhyaM dAtA bhavati tasmai mILhuSe AdadhAti / sektre bRhaspataye'nAgA anAgasa anaparAdhA yathA bayaM pitA prAptavyavahArAya putrAya bhAgaM dadAti bhavema he sakhAyaH tathA yUyaM paricarateti shessH| RsA. A nastujaM rayiM bharAMzaM na prtijaante| iSireNa te manasA sutasya bhakSImahi pitryasyeva he indra no'smAkaM tujaM zatrUNAM bAdhakaM rayiM dhanenopalakSitaM putramA bhara / saMpAdaya / tatra dRSTAntaH / aMzaM iSireNecchAvatA. manasA .sutaspa te.. sutamabhiSutaM n| yathA pitA pratijAnate vyavahArajJAya patrAya skha- tvAM bhakSImahi / pitryasya pitRsaMbandhino dhanasyeva dhanakIyasya dhanasya bhAgaM dadAti tadvat / RsA. | miva / pitryaM dhanaM yathaiSaNena manasopabhuJjate tadvat / RsA. ___jyAyAn kanIyase bhAgaM dadAti putraH pitRbhyAM dhanaM dadAti :: yadindra pUrvo aparAya zikSannayajjyAyAn kanI A hi dyAvApRthivI agna ubhe sadA. putro na yaso deSNam / amRta itparyAsIta daramA citra mAtarA tatantha / citryaM bharA rayiM nH|| he agne tvamubhe dyAvApRthivI dyAvApRthivyau sadA he citra cAyanIyendra yaddhanaM pUrvaH pitA jyeSTho bhrAtA sarvadA ttnth| aatenith| svatejobhirvistArayasi khlu| vAparAya putrAya kanIyase vA zikSan prayacchan / zikSati- babhUthA tatantheti thali nipaatitH| tatra dRSTAntaH / putro rdAnakarmA prINAti zikSatIti dAnakarmasu pAThAt / bhava- na yathA putro mAtarA mAtApitarau kSINau. dhanaistanoti tIti zeSaH / yacca deNaM deyaM dhanaM jyAyAn jyeSTha: kanI . RsA.. yaso'yat prApnuyAt yaccApi dhanaM pitRto labdhvA putro pitaraH putrebhyo bhAgaM dadati 'mRta it amRta eva san pitRgRhaM vihAya dUraM paryAsIta putrebhyaH pitarastrasya vasvaH pra yacchata ta ihorja Aste tat trividhaM citryaM cAyanIyaM rayiM dhanaM no'sma dadhAta / bhyamA bhara / Ahara / RsA. asN.18|3|67,20179|1, saasN.1|259,21806, ... pitA putrebhyo dhanaM dadAti aibaa.4.10|2; taabaa.4|7|2|8; aashrau.6|5|18,7|4|3; indra kratuM na A bhara pitA putrebhyo yathA / vaisuu.27|12:33|6,10:39:14:40|13; zAzrI.9/ 20 / 24,12 / 9 / 16; kos.86|17. . * vyAkhyAnaM (pR.1120) ityatra draSTavyam / (1) RsN.197|2. (1) RsN.2||3815. (2) sN.3|45|4. (2) sN.8|487; kaasN.17719ni.4|7. (3) RsN.7|20|7. (3) sN.10|17. *(4) sN.7|32|26; taisN.7|5|7|4; kAsaM.337 (4) RsN.10|15|7, zumA.19663; asN.18|3|43. bhya.kA.146
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1160 vyavahArakANDam RsA. (1) putrebhyazca he pitaraH, yajamAnArtha putravacanam / | lambhakaM vAdityaM tRtIyena karmaNA prajotpattyAkhyena / sarve hi pitRNAM putrA yjmaanaaH| tasya yajamAnasya vasvaH | brahmacaryeNarSibhyo yajJena devebhyaH prajayA pitRbhyH| (taisaM. prayacchata datta / yadabhipretaM vasuno dhanasya ca iha asma- 6 / 3 / 10 / 5) iti zruteH prajotpAdanasya tRtIyakarmatvaM dIye Urja dadhAta sthApayata / zuu.19/63 tenAdityaM dvidhAsthApayanta / dviprakAramAsthApayanti / (2) he pitaraH, putrebhyo yajamAnebhyaH tasya vasvaH vasuno uditaM cAstamitaM ca kurvanti / kiMca pitaro madIyA dhanasya prayacchata datta / karmaNi SaSThI / yadabhISTaM dhanaM tad aMgirasaH svAM prajAm / utpAdyeti shessH| pitryaM sahaH datta / pitRNAM putrA eva yajamAnAH / te yUyamihAsmadIye piturAdityasya saMbandhinamaparAbhibhavakSamaM balamavareSvAyajJe Urja rasa dadhAta sthApayata / . shum.19|63 dadhuH / nikRSTeSu svaprajAbhUteSu manuSyeSu sthApitavantaH / (3) he pitaraH yUyaM tasya yajamAnasya putrebhyo vaskho / yathA pitryaM dhanaM samyak parirakSya svaputrebhyaH prayacchanti. vasu dhanaM prayacchata / te tAdRzA yUyamihAsminnasmadIye tadvapiturAdityasya prakAzAdibalaM manuSyeSu nyadadhurikarmaNyUrja dhanaM dadhAta / nidhatta / RsA. tyrthH| kiMca tantuM prajAmAtataM vitataM kRtavanta iti zeSaH / tadinme chatsadvapuSo vapuSTaraM putro yajAnaM pitro- putrapautrAdirUpeNAnavacchinnAM prajAmityarthaH / ayaM hyAtataradhIyati / tanturyatprajeti brAhmaNam / prajAtantuM mA vyavacchetsIH / vpussH| vapU rUpam / tadvAlla~kSyate / vapuSmato- (taiaa.7|11|1) iti ca / tantuM tanvan / (RsN.10|| 'pi vapuSTaraM rUpavattaramatyantaM surUpaM tadyajJakarma me mA 53 / 6) ityasya brAhmaNaM prajA vai tntuH| (aibrA. 3 / 38) chatsat / indraH kAmayatAm / yadyadA putro jAnaM janmA- | iti / mana utpattiM pitrormAtApitroH sakAzAdadhIyati saMkIrtana sarveSAM bhrAtRNAM bhAgArhatvam dvAreNAdhigacchati / subrahmaNyAhvAnakAle'mukazarmaNaH gA yadasya pitarA maMhaneSThAH parSatpakthe ahannA putro yajata ityAtmano janma saMkIrtayati / yadvA / sapta hotRRn / yajananAdAgataM dhanaM pitroH sakAzAtputro'dhigacchati yatstotraM kANA bhAgaM kurvANA bhAgaM kurvANAvasya tadeva mahyamicchatu / RsA. | pitarA pitarAvanye ca maMhaneSThA bhAgapradAne vartamAnA ahaM piteva vetasUramiSTaye tugraM kutsAya smadibhaM bhrAtarazca golAbhasAdhanatvenAkalpayanniti zeSaH / tena ca randhayam / nAbhAnediSThaH pakthe paktavye'hannahani / SaSThe'hanItyarthaH / ahamindraH piteva pitA putrAyeva sa yathA tasmai | saptahotan hotRprazAstRbrAhmaNAcchaMsyAdikAnA parSat nirvAhArthamabhimataM pradezaM prasAdhayati tadvadvetasUnetannAma- sarvato'pUrayat / idamittheti sUktAbhyAM yajJapAraM prApayAmAsa kAn janapadAna miSTaye'bhIcchate kutsAya maharSaye tugraM ityarthaH / RsA. smadibhaM ca randhayam / vazamanayam / RsA. pitrarjitaM dhanaM pitAputrasAdhAraNam dvidhA sUnavo'suraM svarvidamAsthApayanta tRtIyena 'pitA vai prayAjAH prajA'nUyAjA yatprayAjAniSThA karmaNA / svAM prajAM pitaraH pitryaM saha AvareSva- havI vyabhighArayati pitaiva tatputreNa sAdhAraNaM dadhustantumAtatam // sUnava Adityasya putrA devA aMgirasaH / devAnAM tasmAdAya neTa H = tatparamaM janitraM yatsUrya iti pradarzitatvAdAdityasya kevalaM kathA sAdhAraNaM pituriti / sUnava iti gamyate / asuraM balavantaM svarvidaM sarvazaM svargasya prathamabhAvitvAtprayAjAnAM pitRtvaM, pazcAdbhAvitvAdanU kurute| sN.1049|4. (1) sN.10||32||3. (2) (3) sN.2056|6. (1) RsN.10|6111, kaubA.2318. (2) tesN.2|6:1|6.
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-pitRkartRko vibhAgaH 1161 taisA. yAjAnAM putratvam / anUyAjAthai ca havirupabhRti gRhIta. hetunA mAM bhAgarahitamakArSIriti pitaramabravIt / sa ca masti / puroDAzAdihavirabhidhAraNavelAyAmaupabhRtamapi pitA tvAM bhAgarahitaM na kRtavAnasmItyabravIduktvA ca haviH prayAjazeSeNAbhighArayati / tathA sati pitRsthAnIyaM tatprAptyupAyaM putraayopdidesh| taisA. prayAjAnAM saMbandhi yadavaziSTamAjyadravyaM tatputrasthAnI- aGgirasa ime satramAsate te suvarga lokaM na pra yAnAmanUyAjAnAmapi sAdhAraNaM kRtaM bhavati / imame- jAnanti tebhya idaM brAhmaNaM bra vAthai laukikodAharaNena vispaSTayati-tasmAdAhuriti / yanto ya eSAM pazavastAraste dAsyantIti tadebhyoloke hi bAlena yadupArjitaM tadravyaM sa putra uttara- | 'bravItte suvarga lokaM yanto ya eSAM pazava Asan kAle svajIvanArthamasAdhAraNatvena saMgRhya guptaM karoti na tAnasmA adaduH / tu pitre prayacchati na tu bhraatRbhyH| pitrA tu yadupAya'te / anantaraM ca putrastenopAyena bhAgaM prAptavAnityetatatpiturbAlaputrasya tadbhrAtRNAM ca sAdhAraNaM bhvti| tena darzayati-aGgironAmakA ime maharSayaH satramanutiSThanti / hi dravyeNa sarve'pi jIvanti / tathA sati laukikaH te tu svargaprAptisAdhanAnAM nAbhAnediSThanAmakazastrAdI. kazcitpuruSo vedamadhItya prayAjAnUyAjavRttAntaM jaanaati| nAmaparijJAnAtsvarga na jAnantyatastebhya idaM tvayA'dhItaM anyastvadhyayanarahito na jAnAti / tAdRzAnAmubhaya- zastrAdipratipAdakaM brAhmaNaM brUhi / te'pi satraM parisamApya vidhAnAM sabhAyAmupaviSTA anabhijJAH papracchuH ken| svarga gacchanto yAgopayuktebhyo'vaziSTAnsvakIyAnpazUn hetunA putrasya dravyaM kevalamasAdhAraNaM saMpannam / pitR- sarvAMstubhyaM dAsyanti / so'yaM bhAgaprAptyupAyaH / ityevaM dravyaM tu kena hetunA sAdhAraNaM saMpannamiti / tasya ca proktaH putra idaM brAhmaNaM tebhyo'bhidadhe / tatastadIyAnapraznasyAbhijJAH prayAjAnUyAjavRttAntenottaraM daduriti | vaziSTAnsarvAnpazUla~bdhavAn / shessH| taisA. taM pazubhizcarantaM yajJavAstau rudra A'gacchatsopitRdhanaM putradhanaM ca ubhayasAdhAraNam 'bravInmama vA ime pazava ityadurvai mahyamimAni'pitA vA eSa yadAgrayaNaH putraH kalazo yadA- tyabravInna vai tasya ta Izata ityabravIdyadyajJavAstau prayaNa upadasyetkalazAdgRhNIyAdyathA pitA putraM hIyate mama vai taditi tasmAdyajJavAstu nAbhyavetya kSipta upadhAvati tAhageva tadyatkalaza upadasye- so'bravIdyajJe mA''bhajAtha te pazanAbhi ma sya dAgrayaNAdgRlIyAdyathA putraH pitaraM kSita upa- iti tasmA etaM manthinaH sa sAvamajahottato ve dhAvati tAhageva tadAtmA vA eSa yajJasya yadAgrayaNo tasya rudraH pazUnnAbhyamanyata / yada graho vA kalazo vopdsyedaagrynnaadgRhiiyaat| atha nAbhAnediSThasya rudreNa saha saMvAdaM darzayatipitA putrebhyo dAyaM vibhajati aGgirobhirdattAnpazUnsvagRhe netuM tadIye (yAyAM) yajJabhuvi . manuH putrebhyo dAyaM vyabhajatsa nAbhAnediSThaM yajJazeSaiH pazubhiH saMcarantaM nAbhAnediSThaM rudra Agatya brahmacarya vasantaM nirabhajatsa Agacchatso'bravI madIyA ete pazava ityabravIt / tataH sa nAbhAnediSTho kathA mA nirabhAgiti na tvA nirabhAkSamitya mahyamaGgirasa imAnpazUndattavanta ityabravIt / tataH sa bravIt / rudrastasya yajJazeSasya dravyasya te'Ggiraso na svAminastamanorbahavaH putrAsteSu kaniSTho nAbhAnediSThanAmako smAttairdattaM pazudravyamasvAmidattatvAttava na yogyamityabAlo vedAdhyayanaM kroti| tadAnIM pitA prabuddhebhyaH / bravIt / kastArha svAmIti cecchRNu yadravyaM yajJabhUmI putrebhyaH svakIyaM dhanaM vibhajya dattavAn / adhyayanaparaM hIyate rAjasamAptelamavaziSyate tatsarvaM mamaiva svam / bAlaM bhAgarahitamakarot / sa ca bAla Agatya kena tasmAnmamAnujJAmantareNa yajJabhUmiH kenApi na praveSTavyA / .. (1) taisN.6.5|10|1,2. (2) taisN.3|1|9|4. (1) taisN.3|1|9|4,5. (2) taisN.3|1|9|5,6, ajasa A'mitya- mahyamaGgirasa vyasya teja
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1162 yadi tava ziSTapazvapekSA'sti tarhi mAM yajJe bhAginaM kuru tatastubhyaM dattAnetAnpazUnna mArayiSyAmIti rudro'bravIt / tato nAbhAnediSThastasmai rudrAyaitaM manthinaH saMsrAvamaju hot / manthigrahaM hutvA tatpAtrasthaM dravyazeSaM paridhehi sthApite'GgAre hutavAn / tatastuSTo rudrastasya nAbhA nediSThasya pazUnnaiva hiMsitavAn / taisA. tamevaM vidvAnmanthinaH sasrAvaM juhoti na tatra rudraH pazUnabhi manyate / AkhyAnaM parisamApya vidhatte - aindravAyavAdikyAnteSu graheSu gRhIteSu RtupAtrayoH somagrahaNAtprAge vaindravAyavamanthigrahapracArasya kAla (rya) tvAnmadhuzca mAdhavazcetyetasmAdanuvAkAtprAgevAdhvaro yajJa ityAghAramantra eSa te rudra bhAga iti saMsrAvamantrazca draSTavyaH / taisA. *yeta Asan daza jAtA devA devebhyaH purA / putrebhyo lokaM datvA kasmiMste loka Asate // devebhyaH adhiSThAtRbhyaH agnyAdidevatAbhyaH purA pUrva ye te devAH prAguktAH prANApAnAdyA dazasaMkhyAkA jAtA Asan te putrebhyaH Atmajebhyo lokaM svakIyaM sthAnaM datvA kasmin loke sthAne Asate upavizanti / yathA laukikA janAH putrAn utpAdya teSAM svakIyaM sthAnaM datvA sthAnAntaraM svanivAsAthai Azrayanti evaM eSAM sRSTAnAM indriyANAM tadadhiSThAtRNAM ca devAnAM nivAsAzrayaH ka iti praznArthaH / asya praznasya 'devAH puruSaM Avizan' iti prativacanaM agre bhaviSyati / asA. vyavahArakANDam jyeSThaputraH dvibhAgaghanabhAgI pitA vA dvibhAgaghanamAdAya prakSiNAtya / . agniH putrasya jyeSThasya yaH kravyAdanirAhitaH / / jIvati pitari putrakRtapaitRkadhanavibhAgaH . nAbhAnediSTaM vai mAnavaM brahmacaryaM vasantaM bhrAtaro nirabhajanso'bravIdetya kiM mAmabhAktetyetameva niSThAvamavavaditAramityabruvaMstasmAddhApyetarhi pitaraM putrA niSThAvo'vavaditetyevA''cakSate / (1) taisaM. 3 / 1 / 9 / 6. (2) asaM. 11 / 10 / 10. (3) asN.12|2|35. (4) aibA. 22/9. sa pitarametyAbravIttvAM ha vAva mahyaM ta ( tA) tAbhAkSuriti taM pitA'bravInmA putraka tadAhathA aGgiraso vA ime svargIya lokAya satramAsate te SaSThaM SaSThamevA harAgatya muhyanti tAnete sUkte SaSThe'hani zaMsaya, teSAM yatsahasraM satrapariveSaNaM tatte svaryanto dAsyantIti tatheti / manoH putro nAbhAnediSTho nAma bAlako gurugRhe brahmacarye vasatyupanItaH sanvedamadhyetuM tatra tiSThati / tadAnIM tasya jyeSThabhrAtaro manoH piturdhanaM svArthaM vibhajantastaM bAlakaM nirabhajanbhAgarahitamakurvan / bAlo'yaM brahmacArI vedamevAbhyasyatu kiM tasya dhaneneti matvA bhAgaM na dattavantaH / tadAnIM sa nAbhAnediSTha etya vedAbhyAsaM kRtvA samAgatya bhrAtRnidamabravIt / he bhrAtaro mahyaM kimabhAkta, kiM nAma vastubhAgatvena yUyaM pRthaktvena kRtavanta iti / te ca bhrAtara etameva manuM pitaraM hastena pradarya he nAbhAnediSTa vayaM no jAnImastameva pRcchetyabruvan / kIdRzaM manum / niSThAvam / dhanavibhAgAderdharmarahasyaM (svasya ) niHzeSeNa sthitirnirNayo niSThA sA yasminnasti sa niSThAvaH / tAdRzaM dharmarahasyanirNetAramityarthaH / avavaditAram | jyeSThaputrasyaitAvat dvitIyasyaitAvat anyasyaitAvat, ityavacchidya ve (vaM) dituM samartho'vavaditA tAdRzam | aymrthH| ayaM manurdharmazAstrakrartRtvAddharmarahasyanirNayavAnpitRtvena tavaitAvadityavacchidya vaktuM samarthazca / tasmAnmadIyo bhAgaH ka iti manumeva pRcchetyabruvan / yasmAdasya bhrAtara evamuktavantastasmAdidAnImapi pitaraM putrA ityanena prakAreNA''cakSate / kena prakAreNeti so'bhidhIyate / ayaM pitA niSThAvo nirNayavAnasyaitAvadityavacchidya vaditA ceti / tata UrdhvaM nAbhAnediSThasya kRtyaM darzayati sa pitarameti iti / sa nAbhAnediSTho bhrAtRbhistathoktaH sanpitaraM pratyAgatyedamabravIt / he pitarmahyaM vA (tva) havAva tvAmeva bhrAtaraH sarve'pyabhAkSurbhAgamakArSurato madIyo bhAgastvayyasti taM me dehItyabhiprAyaH / tatastaM nAbhAnediSTaM pitA manurevamabravIt / he putraka bAlaka bhrAtRRNAM vacanaM mA''dRthAstasminvacana AdaraM mA kASIH / nAsyeva paddhaste tvadIyo bhAgaH sarvamapi dhanaM | tvadbhrAtRbhirgRhItam / tava tu dhanaprAptyarthamekamupAyaM
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-pitRkatako vibhAgaH 1163 kathayiSyAmi / aGgironAmakA maharSaya ime samIpadeza. ' athApyatra grahopAdAnopAdhikazrutimudAharanti / vartinaH svargArtha satramanutiSThanti, te punaH punaH satramupa- pitANaH putrA itare grahAH yadyAgreNaH skandhAkramya tadA tadA prAptaM tattatpaSThamevAharAgatya tatra tatra dupavAdazyet itarebhyo gRhNIyAt / yadItare mantrabAhulye muhyanti bhrAntAH santaH satrasamAptimaprApya grahAH skandeyurupadazyeyurvA iti vyAkhyAtam / sarvadA klizyanti / tAnmaharSIn SaSThe'hani tvaM gatvedami- (1) anena svalpasya vibhAgo bhUyiSThadravyasya grahattheti ye yajJeneti caite ubhe sUkte zaMsaya / tatasteSA- NaM ca piturabhihitam / vRddhAzramaH pravrajyA / dA.47 mRSINAM yatsahasrasaMkhyAkaM dhanaM satrapariveSaNaM satrArtha (2) svalpena bhAgenAtmIyabhAgArthapramANakena pitA paritaH saMpAditamasti tatsarvamanuSThAnAdUrdhvamavaziSTaM dhanaM putrAnvibhajya dvaiguNyena bhUyiSThabhAgaM svayamAdAya gRha eva te tubhyamaGgiraso maharSayaH svarga prApnuvanto dAsyantIti / vaset / evaM vasan yadi kathaJcidupadazyet azanAdyatathA'stviti tatpitRvacanaM nAbhAnediSTho'GgIcakAra / bhAvena kSINaH syAt pitA tadA tebhyaH putrebhyaH svadatta aibrAsA. bhAgavazAt upacitadravyebhyaH sakAzAt svakuTumbabharaNapitA dhanaM putrebhyo vibhajati paryAptaM dhanaM punargRhNIyAt / atha putrA eva azanAdyaudyannadya vi no bhaja / pitA putrebhyo ythaa| bhAvena kSINAstadA tAnpunaH pUrvavad vibhjedityrthH| - he sUryAdyAsminnevAinyudyastvaM no'smabhyaM vibhaja dhanA- vanamAzrayet vAnaprasthaH syAt / vRddhAzramaH caturthAdikaM pRthakpRthag dehi / tatra dRSTAnta:-yathA loke pitA zramaH / vRddhAzramamiti vadan galitavayaskaviSayaputrebhyo vibhajya dadAti tadvat / - taibAsA. miti drshyti| evaM cAparavayasi putrAzrayArthitvAt pitAputrayodravyaM sAdhAraNam / yathA 'pitA putraM kSita upadhAvati tAdRgeva tat' iti yetra ha ka ca putrasya tatpituryatra vA pitustadvA zrutiviSayatvaM pituryuktaM svalpabhAgagrahaNAt / yathA 'putraH putrasyetyetattaduktaM bhvti| / 261 (putrAn pra0) vibhajya (saMvibhajya); vira.463 smRca. .. loke putrasya vastu yatra ha ka ca yasminkasminnapi , ___vat ; smRsA.54 (jIvanneva...gacchet 0) vibhajya (saMvibhajya) grAmAntare vidyamAnaM tatsarva pituH svaM bhavati / pitA hi zeSaM dAvat ; vici.198 (jIvanneva...gacchet0) vaseta tadAnIyAnubhavati / athavA pituH saMbandhi yadvastu grAmA- (tiSThat zeSaM dAvat ; vyani.(putrAn.) pravibhajya+(eva vibhajya ntare vidyate tadvA tadapi putrasya svaM bhavatyeva / putro'pi (saMvibhajya); dAta.165 (putrAn0) vibhajya (saMvibhajya) tadAnIyAnubhavati / parasparadravyAnubhavena yadaikyamasti / zeSaM dAvat ; viimi.2|116 (jIvanneva...gacchet0) vibhajya - aiAsA. (saMvibhajya) zeSaM dAvat ; byapra.438 (putrAn pra0) svalpena tasmAtpUrve vayasi putrAH pitaramupajIvanti / (svalpaM) vibhajya (saMvibhajya) zeSaM dAvat : 540 smRcavat , tasmAduttame vayasi putrAn pitopjiivti| ApastambahArItI; vitA.293 (jIvataiva vA pravibhajya vanamA tiSThabhUyiSThamAdAya vApadhupazame punastebhyo'pi gRhNIyAt ):423 hArItaH pitRkRtavibhAgavidhiH / (putrAn pra0) svalpena (svalpaM) yayupadazyet puna (yadyApadastho nyUna); setu.71 (putrAn0) vibhajya (saMvibhajya) zeSaM dAvat ; jIvanneva vA putrAn pravibhajya vnmaashryet| vibha.44,65 (jIvanneva...gacchet0) vibhajya (saMvibhajya) vRddhAzramaM vA gacchet / svalpena vA vibhajya zeSaM dAvat ; samu.127 smRcavat ; vica.54 nneva + (artha) bhUyiSThamAdAya vaset / yadyapadazyet punastebhyo (vA patrAn pra0) vibhajya (saMvibhajya) zeSaM dAvat:65 vibhavat. gRhIyAn / kSINAMzca vibhajet / (1) smRca.262. (1) taibaa.3|7|6|22. (2) aiaa.2|1|8. (2) u.2|14|1 greNaH (hyAgrayaNaH) greNaH...zyet . (3) gobraa.4|17. (grayaNaH skandedupadasyedvA) (yadItare...tam0); smRca.262, * (4) dA. 47 (kSINAMzca vibhajet0); vyaka.141, smRca. | vyani. samu.127. .
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1164 vyavahArakANDam pitaraM kSita upadhAvati tAhageva tat' iti zrativiSayatvaM (1) 'jIvanputrebhyo dAyaM vibhajetsamam' iti samatA. putrasya yuktamityabhisaMdhAyaiva yadyapadazyedityAdinA yathA / muktvA-'jyeSTho dAyAda ityeke' iti kRtsnadhanagrahaNaM pitA putraM tathA putraH pitaramityAdizrutidvayArtha ukta jyeSThasyaikIyamatenopanyasya 'dezavizeSeNa suvarNa kRSNA iti mantavyam / ata eva punaH 'tebhyo gRhNIyAt gAvaH kRSNabhaumaH jyeSThasya rathaH pituH parIbhANDaM ca gRhe'. kSINAMzca vibhajet' iti svakIyasmRtyorevaMvidhazrutimUlatvaM laGkAro bhAyA jJAtidhanaM cetyeke' ityekIyamatenaivoddhAradarzayituM etatsamAnArtha zrutidvayaM pratIkena tenaiva darzi- vibhAgaM darzayitvA 'tacchAstravipratiSiddhamiti nirAkRtatam / 'athApyatra grahopAdAnopAdhikazrutimudAharanti, vAn / taM ca zAstravipratiSedhaM svayameva darzayatisma 'manuH pitAoNaH putrA itare grahAH, yadyAgreNaH skandhAdupavAda- putrebhyo dAyaM vibhajedityavizeSeNa zrUyate' iti / tasmAzyet itarebhyo gRhNIyAt yadItare grahAH skandeyurupadazya- dviSamo vibhAgaH zAstradRSTo'pi lokavirodhAt atiyurvA iti vyAkhyAtami'ti / grahopAdAnopAdhikI soma- virodhAcca nAnuSTheya iti samameva vibhajeraniti niymyte| grahavizeSasamAdhAkriyAM, AgreNaH somagraha vizeSaH, itare xmitaa.2|117 tvAgreNavyatiriktA grahA aindrvaayvyaadyH| upavAdazyet (2) ekena pradhAnena kena ciddhanena gavAdinA jyeSTha upadazyedvA / zuSyeteti yAvat / skandeyuriti / iti- putraM toSayitvA tRptaM kRtvA jIvanneva putrebhyo dAyaM vibhakAro'trAvaziSTazrutibhAgapratIkArthaH / 'vyAkhyAtamiti / jet / samamAtmanA parasparaM ca teSAm / sAmAnyAbhipratIkena pradarzitazratibhAgasya vyAkhyA kRtaa'smaabhiH| dhAnAt kramAgataM svayamArjitaM ca klIbAdIn varjayitvA / 'yadyapadazyet punastebhyo gRhNIyAt , kSINAMzca vibhajet' klIbA digrahaNaM jAtyandhAdInAmapyupalakSaNam / yathAha iti vAkyadvayena kRtetyrthH| smRca.262 manuH-'anazau klIbapatitau jAtyanvabadhirautathA / unmatta (3) vanamAzrayedAzramAntaraM parigRhNIyAt / veda- jaDamUkAzca ye ca kecinnirindriyaaH|| tthaa| andhAdInAM saMnyAsitvena putraiSvarye vAso vRddhAzrama iti prkaashkaarH| putrasadbhAve te'pyaMzaharAH / evamunmattapatitau nivRtte vRddhAzramazcaturthAzramaH iti halAyudhapArijAto, tanmate nimitte klIbAdayastu na bhartavyAH / atra vibhAgakAla: vanamAzrayedityanena vAnaprasthAzramamAzrayediti vivakSi- smRtyntrvshaagraahyH| tatra nAradaH-.'mAturnivRtte rajasi tam / vastutastu vAkAro'nAsthAyAM , tena vanagamana- prattAsu bhaginISu ca / nivRtte cApi maraNAtpitaryaparatavRddhAzramagamanatvAbhimatAdanyo'pi sthitiprakAro lbhyte| spRhe // ' iti / yadA putrANAM pRthakpRthak dharmAnuSThAne tatra vA vasedvastuto vedasaMnyAsI gRhasthAzramameva svAta. zakti.zraddhe bhavataH so'pi kaalH| tasmAddhA pathaka tryeNa vAJchati, taM prati svalpenetyAdi boddhavyam / upa- kriyeti darzanAditi / 'jIvanni'ti vacanaM jIvadazyedupakSIyeta / vira.463 x pamA.,savi., vitA. mitAvat / vyA. mitAgataM smRcagataM ca / (4) upadazyet nirdhano bhvedityrthH| smRsA.55 20117 (jIvan putrebhyo dAyaM vibhajetsamam ) etAvadeva; (5) idamapi svArjitaparam / vici.198 vyaka.141; smRca.260 (klIba...hApya0):270 (eka... (6) iti hArItoktervibhaktasyApi graahitvmviruddhm| tvA0) hApya (haret ):300 (eka...tvA0) (sama...hApya0); vitA.423 vira.467 (dAyaM0) (ca0); smRsA.55 van (vat ) (dAyaM0) ApastambaH (klaba...hApya0); pamA.493 mitAvat ; ratna.139 (kIba... pitRkRtavibhAgavidhi: hApya0); vici.199 smRsAvat ; nRpra.35 mitAvat ; savi. ekadhanena jyeSThaM toSayitvA / 355mitAvat : 365 (eka...tvA0); candra.70 smRsAvat ; viimi.2|116 smRsAvat ; vyapra.443 mitAvat : 529 jIvana putrebhyo dAyaM vibhajet samaM klIba (jIvan putrebhyaH pitA dAyaM vibhajet ) etAvadeva; vitA.301 munmattaM patitaM ca parihApya / (eka ... svA0) van (vat ) vibha (bha) (klIba...hApya0) samu. (1) aadh.2|13|12,2|14|1; hidh.2|7, mitA. 120 (klIva...hApya0):130 (eka...tvA0).
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-pitRkatako vibhAga: 1165 nnevA'vazyaM putrAn vibhajet eSa dharma iti pratipAdanAya / (6) jIvanniti tu ratnAkare paatthH| sa na yukto vibhAga. anyathA tadanarthakam / ajIvato'prasaMgAt / smRtyantareSu kartatayaiva jIvanasya prAptatve nirrthktvaat| +vici.199 svayamArjite pituricchayA viSamavibhAgo drshitH| na sa jyeSThasya dAyaharatvaM jyeSThaputrapitRbhAryANAmuddhArazca sAdhyate dharmya ityAcAryasya pkssH| bhAryAyA apyaMzo na drshitH| bAdhyate ca Atmana evAMzastasyA apIti manyate / vakSyati ca 'jAyA M. jyeSTho dAyAda ityeke| patyorna vibhAgo vidyate' iti| kecitta pituvaMzAvityA. eke manyante jyeSTha eva putro dAyaharaH / itare hH| 'dvAvaMzau pratipadyeta vibhajannAtmanaH piteti drshnaat| tu tmupjiiveyuH| so'pi tAn piteva paripAlayediti / ayamapyAcAryasya pakSo na bhavati / yathA putrANAmekaika tathA ca gautamaH-'sarva vA pUrvajasyetarAn bibhRyAevAMzaH sabhAryANAM tathA piturapIti / yadvA putrANAmevAMza- pitRvaditi / / Xu. sAmyaM AtmanastvAdhikye'pi na dossH| tatra hArIta:- dezavizeSe suvarNa kRSNA gAvaH kRSNaM bhauma 'pitA hyAgrayaNaH putrA itare grahAH yadyAgrayaNaH skande- jyeSThasya / rathaH pituH paribhANDaM ca gRhe / dupadasyadvA itarebhyo gRhNIyAditi vibhAgAdUrdhva pitro- (1) kvaciddeze suvarNAdi jyeSThasya bhAga ityAhuH / jIvanAbhAve putrabhAgebhyo grAhyamityuktaM bhavati / iti bhUmau jAtaM bhaumaM dhAnyaM kRSNaM mASAdi kRssnnaayjiivdvibhaagH| . u. samityanye / rathaH pituraMzaH gRhe ca yat paribhANDa(3) jIvanpitA jyeSThenaikena dhanena madhyagadravyA- mupakaraNaM pIThAdi tdpi| dutkRSTatareNa jyeSThaM prathamaputraM toSayitvA'vaziSTamAtma- (2) asyArthaH / vacana deze suvarNa kRSNAH gAvaH sahitajyeSThA diputrebhyaH samatvenaiva vibhjedityrthH| evaM kRSNaM bhauma, bhUmau jAtaM, mASAdi dhAnyam / kRSNaM bhauma ca prathamotpannatayA tdrthmevoddhaarH| sa caikasyaiva sarva- kRSNAyasaM ityeke| etajjyeSThasya putrasya, pitU rathaH parIdharmajyeSThasya uddhRtAvaziSTasya samatvenaiva vibhAga iti bhANDaM ca gRhe / yadgRhe parIbhANDamupakaraNaM pIThAdikaM vidhAnAntaramuktamityavagantavyam / smRca.260 bhAryAyA dhRto'laGkAraH tathA jJAtibhyaH pitrAdibhyazca ityApastambasUtravyAcakSANena tadbhASyakAreNa putrebhya yallabdhaM dhanaM tat jyeSTha putrapitRbhAryANAM yathAkrameNAMzo eva dAyaM vibhajan na strIbhyo duhitRbhya ityuktam / bhavati iti svayameva darzayati smeti svayamApastamba yadyapi 'bhrAtRputrau svasUduhitRbhyAm' (vyaasuu.1|2|68) ityarthaH / subo.2|117 iti zAbdasmRtyA putrebhya ityatra virUpaikazeSaM kRtvA - duhitRNAmanupravezo'tra katuM zakyate tathApi pumAMso + zeSaM smRsAvat / dAyAdAna striyaH tasmAt striyo nirindriyA adAyAdI- * mitA.vyAkhyAnaM 'jIvanputrebhyo' iti pUrvavacane draSTavyam / riti zruteriti etenedaM nirstm| smRca.300 savi., vyapra., vitA. mitAgatam / (4) jIvanneveti, jIvanneva yaH prajotpattAvasamartha ityarthaH / ekadhanena utkRSTAzvAdinA / klIbamityAdinA (1) aadh.2|14|6; hidha.27 mitaa.2|117; vibhAgAnadhikAriNaH sarva evaabhimtaaH| jyeSThe vittAlpatva smRca.264; pamA.493 savi.355, vyapra.443; vitA. 3017 samu.129. bhUyastvApekSayA guNAdhikye sati mantavyamiti vyavasthA / (2) aadh.2|14|7,8; hidha.27 mitaa.2|115 (pari vira.467 bhANDaM ca gRhe)etAvadeva :2 / 117 Se (SeNa); vyaka.142; vira. (5) jIvatpadAnmRtasya panyA bhAgo nAsti / putrasya 472 rathaH (mithaH)(gRhe0); pamA.493; mapA.663 (parisa eva / 'AtmA vai jAyate putra' ityabhidhAnAt / bhANDaM ca gRhe) etAvadeva savi.355, vyapra.440 mapAvat ; vAkyAntarAtpalyA apyastu mA vA'stu / putro'tra jyeSTho- vyau.144 ca gRhe (vA):145 mapAvat ; vitA.3.1 SNA 'rjanayogyaH / anyathA tu samameva gRhnniiyaat| smRsA.55 (Na) SNa (Na) gRhe (gRham); vibha.51 mapAvat ; samu.129.
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1166 vyavahArakANDam tacchAvipratiSiddhamA zaMkhaH zaMkhalikhitau ca jyeSTho dAyAda iti yaduktaM tacchAstraviruddham / u. pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH manuH putrebhyo dAyaM vyabhajadityavizeSeNa sa yadyekaputraH syAt dvau bhAgau AtmanaH kuryAt zrUyate / dvipadacatuSpadeSu rUpamadhikam / vRSabho jyeSThAya putrebhya iti bahuvacana nirdezAdavizeSeNa shrvnnm| gRhaM yavIyase anyatra pituravasthAnAt / u. (1) asyAyamarthaH-ekasya putraH ekaputraH na punareka athApi tasmAjjyeSThaM putraM dhanena niravasAyaya- eva putro yasyeti bahabrIhiH tasyAnyapadArthapradhAnatvena ntItyekavat zrUyate / SaSThItatpuruSAddurbalatvAt ekaputrazcaurasaH tathAvidhasya athApi nanu cetyarthaH / jyeSThaM putraM dhanena nira- piturbhAgadvayaM na tu kSetrajasya pitRtve'pi / 'tatra syAt vasAyayanti pRthakkurvantItyekavadapi zrUyate / yathA sadazaM svAmyamiti vacanaM kSetrajapitrabhiprAyameva varNanIeka eva jyeSTho dAyAdaH tadanurUpamapi zrUyate iti / yam / kSetrajo hi dvipitRkaH / tadAha baudhAyana:-'mRtasya u. ca prasUto yaH klIbasya vyAdhitasya vA / anyenAnumato athApi nityAnuvAdamavidhimAhuyAyavido vA syAt sve kSetre kSetrajaH smRtaH // ' sa eva dvipitRko yathA tasmAdajAvayaH pazUnAM sahacarantIti / tasmAt dvigotrazca dvayorapi svadhAkaro rikthabhAm bhavati / snAtakasya mukhaM rephAyatIva / tasmAt vastazca asyArthaH - klIbAdeH sve kSetre tadanumato'nyena prasUtaH zrotriyazca strIkAmatamAviti / kssetrjH| tathA nAradaH.--'kSetrikAnumate kSetre bIjaM yasya athApIti parihAropakrame / pazUnAM madhye ajAzca prakIryate / tadapatyaM dvayoreva bIjakSetrikayormatam / / ' ataavayazca jAtibhede'pi sahacaranti / rephA zobhA / iha caikaputra Atmano bhAgadvayaM kuryAditi vidhau ekaputratvasya tu tadvatyabhedopacAraH / tataH kyam / snAtakasya mukhaM karttavizeSaNatayA vivakSAhatvAt uddezyavizeSaNatvenAvikuNDalAdinA zobhate / ivazabdo vAkyAlaGkAre / zrotri- vakSitatvamityapi parAstaM bhavati / kiM ca paramaprekSAvanmanuyasya strIkAmatamatvamAcAryakule cirakAla brahmacAri- gautamadakSAdiprayuktapadAnAM pratikSaNamavivakSAmAcakSANaH vAsAt / yathaitAni vAkyAni dRSTAntamAtramanuvadanti na svasyaiva sAkSAdavivakSitatvaM khyApayati / tathA putrArjikiMcidvidadhati tasmAt 'jyeSThaM putramityAdikamapyavidhi. te'pi dhane pituraMzadvayaM dvAvaMzAviti gRhItAMzadvayamiti riti nyAyavida AhuH / na kevalamayamevAnuvAdaH, kiM caavishessshrtH| dA.48-49 tarhi 'manuH putrebhya' ityayamapyanuvAda eva / u. (2) sa iti prakRtaH pitA pratyavamRzyate / 'ekaputraH __* mitA.vyAkhyAnaM 'jIvanputrebhyo' iti pUrvavacane draSTavyam / (1) dA.47-48 (dvipada ...sthAnAt0); ap.2|114 pamA., savi., vyapra , vitA. mitAgatam / (sa.) syAt + (tadA) gau+ (vA) (dvipa...sthAnAt0) zaMkhaH; (1) aadh.2|14|10, hidha.217 straiH (stre); mitA. vyaka.141, smRca.261 dAvat ; vira.465-466:475 2 / 117 (tat0) straiH (stra); smRca.264 straiH (stra); pamA. | (sa...adhikam 0) vRssbhH|(adhikH) (anyatra...sthAnAt0); 493 smRcavat ; savi.355; vyau.144 hidhavat ; vyapra. smRsA.55 bhAgau (aMzau) yavI (kanI); dIka.43 bhAgo 443 mitAvata; vitA.301 hidhavat ; samu.129. (aMzau) zeSaM dAvat ; ratna.139 (dvipada ... sthAnAt0); vici. - (2) aadh.2|14|11; hidh.2|7, mitaa.2|117; 198 bhAgau (aMzau); savi.355 kuryAt (gRhNIyAt ) smRca.264, pamA.493, rAko.447; vyapra.443; / (dvipada....sthAnAt0); candra.71 bhAgo (aMzI) zeSaM dAvat ; samu.129. vyapra.444 dAvat ; vyama.43 dAvat ; vitA.313 dAvat ; (3) aadh.2|14|12; hidha.217. .. vibha.37,60; samu.127 (vRSabho...sthAnAt0) zaMkhaH; (4) aadh.2|14|13hidh.217 athA (tathA). vica.65 (sa0) bhAgau (aMzau).
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-pitRkartRko vibhAgaH 1167 syAditi atikrAntaputralAbhakAlaH syAd galitavayaskaH padaM ceha zreSThavAci na tu saMkhyAvAci / anyathA 'jyeSThAya syAditi yAvat / ata eva bahuputrasadbhAvaviSaye'pi yavIyase' iti virudhyeta / tasmAtsaguNau jyeSThakaniSThau galitavayaskasya iSTabhAgagrahaNena pitAputrANAM bhAgavaiSa- uktoddhArabhAjau kAryAvanye tu putrA dhane smaaNshaaH| pitA myamAha hArIta:-jIvanneveti / smRca.261 tu soddhArAMzabhAgiti sNkssepH| vici.198-199 (3) rUpamadhikamiti vastusvarUpamadhikaM gRhItvAMza- (7) etacca dhanavibhAga eva na dhrmvibhaage| dharmadvayaM gRhNIyAdityarthaH / nAnAputravattve jyeSThAya vRSabho vibhAge aMzadvayasya pryojnaabhaavaat| savi.355 dAtavyaH, gRhaM kaniSThAya, pituranicchayApi, anyathA (8) vyavahArapArijAtakAra idaM vacanamevaM vyAcaSTe / niyamAnarthakyApatteH / yattu yAjJavalkyena 'sarve vA syuH ekazabdo'tra zreSThavAcI / tathA ca yadi putro guNavattayA samAMzina' ityuktaM tatsarveSAM tulyarUpatve pituricchayA dhanArjanazaktastadA tena saha vibhAge pitrAMzadvayaM grAhyasamAMzitvaM nyUnAdhikAzitvaM cetyvirodhH| pArijAtastu miti / jImUtavAhanaM khaNDayati tadasat / tathA ekaputraH jyeSThaputra ityAha / bhASyakArastu putrazabdaM na sati pitAmahadhanagocaratA'sya syAttatra ca sadRzaM paThitavAn , yadyekAkI syAditi paThitavAn, yadyekAkI svAmyaM pitAputrayorityaurasasyA'pi pituH putrasamAMzatAyA patnIvirahito'pi syAttadApyaMzadvayaM gRhNIyAt, sapatnI- vyavasthApayiSyamANatvAt / tathA cAgatyA bahuvrIhikazvettAmapyapareNAMzena, toSayet / rUpamadhikaM dvipada- revaastheyH| mitAkSarAkRtA tvidaM vacanamanAdRtameva / catuSpadamadhye ekamaMzadvayAdhikaM gRhNIyAt , jyeSThayavI vyapra.444 yasorguNavattve cAsAvadhikavidhiH pituranicchayApi, (9) ekaH zreSTho'rjanazaktaH putrazcettadA pitAMzadvayaanyathA niyamAnarthakyApatteH, yAjJavalkyoktasamAMzitvaM bhAgIti pArijAte madanaratne ca / ekaputra ityekaM padam / ca sarveSAM guNavattvena / utkarSAbhAve pituricchayA ekasya pituH putro na dyAmuSyAyaNaH / sa tu dvayoH pitAsamAMzitvaM nyUnAdhikAzitvaM cetyavirodha ityAha / anya- mahayorekaikamaMzaM labhate / sarvathA pitu-vaMzau sarvatreti treti pitRvaasghvrjmityrthH| vira.466 jImUtavAhanaH / taccAMzadvayaM pitrarjita eva na paitAmahe __atrApi jyeSTho manvanusArAtkanIyasIputra eva drssttvyH| iti vijJAnezvaraH / paitAmahe'pi dhane pitRtvAdevAMzadvayaM vira.475 grAhyamiti jImUtavAhanaH / ata eva putrArjite'pi dhane (4) svArjitadravye zaMkhalikhitau-sa yadyekaputra pituraMzadvayam / 'yaMzaharo'rdhaharo vA putrvittaarjnaaiti| smRsA.55 tpitaa|' 'mAtApi pitari prete putratulyAMzabhAginI // ' iti (5) pituraMzadvayagrahaNaM ekaputraviSayamAhatuH zaMkha- kAtyAyanokteH / dyaMzasyArdhamekoM'zo vittasya caardhm| idaM likhitau-sa yokaputra iti / ekazabdo'tra zreSThavAcIti hInajAtiputraparam / tena nedaM yuktamiti vshyaamH| vasiSThapArijAtakAraH / putro yadi guNavattayA dhanArjanasamarthaH stvarjakamAtrasya dvAvaMzAvAha yena ceyAnsvayamarjitaM syAtsa tadA'nena saha vibhAge pitAMzadvayaM gRhNIyAditi tanmate'sya dvAvaMzau labhete'ti / tena bhrAtRSvapyarjakasya dvAvaMzAvi. vaakysyaarthH| kAtyAyanastu pitrA sarvebhyo'pi putrebhyaH tyeke / tAtacaraNAstvarjakatvAdeva piturapyaMzadvayasiddhesama evAMzo deyo na tu jyeSThAyaikamutkRSTaM vastu, vizeSataH piturarjakasyAMzadvayavidhivaiyarthyAtsAmAnyasya svenApi sama evAMzo grAhyo na tvaMzadvayamiti abhi. caturdhAkaraNasyevAgre pitaryupasaMhArAnna bhrAtrAderarjakasya pretyAha-'sakalaM dravyajAtaM yadbhAgairgRhNanti ttsmaiH| pitarau paitrAdau bhAgadvayamityAhuH / madanaratne'parA kalpatarau bhrAtarazcaiva vibhAgo dharmya ucyate // iti / ratna.139 ca kAtyAyanastu piturbhrAtRNAM ca samAMzameva dharmyamAha (6) idaM ca pituraMzadvayamekaputratve vacanayorekamUla- 'sakalaM dravyajAtaM yadbhAgairgahvanti ttsmaiH| pitarau bhrAtarakalpanAlAghavAt / piturasvArjitadhanaviSayametat / svArjite zcaiva vibhAgo dharmya ucyate // ' vitA.313-314 tu svecchAvibhajanIye ekaputrasyAprayojakatvAt / eka- * candra. vicigatam / vyama. vicigataM vyapragataM ca /
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1168 vyavahArakANDam iti / vAzabdo yakSyamANapakSApekSaH / 'sarve vA samazina' iti / sarve vA jyeSThAdayaH samAzabhAva: kartavyAH ayaM ca viSamo vibhAgaH svArjitadravyaviSayaH / pitRkramAyAte tu samasvAmyasya vakSyamANatvAnnecchayA viSamo vibhAgo yuktaH / + mitA. (2) asmanmate tu icchyA vibhajediti svopAsadhanaviSayaM zreSThAMzatAsamAnAMzatayostu paitAmahadhana gocaratvamiti na kimapyanarthakam / *dA. 54 (4) pitrAdinasya putrAdInuddizya vivicya bhAgakaraNaM vibhAgaH / tatra pitRdhanaM pitA vibhajedityutsargaH / hetuvizeSe tu putrA api vibhajante tadupariSTAdvakSyate / tatra yadi pitA vibhajettadicchayA nyUnAdhikavibhAga-' viSayAnsutAnuddizya dhanaM vibhajet / asmaddhanasyAyamaMzastavAyamaMzastaveti vyavasthApayediti yAvat / zaMkha ' yadyekaputraH syAttadA dvau bhAgau vA''tmanaH kuryAt ' / nanvicchyeti na vaktavyaM, vibhAgakartRtvAdeva tatprApteH / na hi cetano'nicchakriyAsu svatantra bhavati, svatantra eva kartocyate / satyam / vibhAgakartRtvAdeva vibhAgavipavecchA prAptA / ata evAsAcicchyA vibhajedityanena (na) vidhIyate kiM tvanyaiva / tasyAzca kasyacitputrasya nyUno dhanAzaH kasyacidadhika ityevaM viSamo bhAgo viSayaH / tatazcecchayA nyUnAdhikavibhAgaiH sutAnvibhajedityarthaH / yadyapi vibhajedityasmAdvibhAga eva pratIyate, na vaiSamyaviziSTastathA'pi vyevasya viMza udvAraH sarvadravyAcca yadvaram / tato'dhe madhyamasya syAtturIyaM tu yavIyasaH ||' ityAdibhiruddhArazAsvata uddhAraprakArA vihitAste sarve'propalakSitA bhavanti / tatazca pArize (pyAdvibhAgakarturicchyA vibhAgavaiSamyaM 'icchA vibha jetsutAn' ityatra vidhIyata iti siddham / atra nArada:- pitreva tu vibhaktA ye samanyUnAdhikeneH / teSAM sa eva dharmaH syAtsarvasya hi pitA prabhuH / / ' iti / na caitaduddhAravAkyArthaviSayamiti vAcyaM pitA prabhuriti vacanAt / na hyuddhAre pituH prabhutvaM kiMtu zAstrasya / bRha 1 *yAjJavalkyaH pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH 'vibhAgaM cetpitA kuryAdicchyA vibhajetsutAn / jyeSThaM vA zreSThabhAgena sarve vA syuH samAMzinaH // (1) evaM prAguktAnekaprakArArjitasya dravyasya -- vibhAgaM calitA kuryAt icchyA vibhajedityAdi / yadA hyAzramAntaraM prapitsuH putrANAM vA guNavatAM dharmapravRttisiddhayartha, kautUhalAdvA svadravyeNa putrAn vibhajet saMyojayedityarthaH / tadecchayA yAvad yasmai rocate / dAtuM tAvadeva tasmai dadyAt na putrecchayA / na putraiH pitA vibhAga vizeSaniyamaM vA kAravitathya ityarthaH ata eva ca jyeSThaM vA zreSThabhAgenaucityAd yojayed UnaM vAbhyadhikaM vA / athavA sarvAn samAzinaH kuryAt / tatra tathaiva syAd, / , yathaiva pituriccheti putrAzrayo vidhiranavayaH / vizva. 2 / 118 (2) idAnIM yatra kAle yena ca yathA vibhAgaH kartavyastaddarzayannAha -- vibhAgamiti / yadA vibhAgaM pitA cikIrSati, tadA icchayA vibhajet putrAnAtmanaH sakAzAt putraM putrau putrAn / icchAvA niraGkuzatvAdaniyamaprAptau niyamArthamAha-- jyeSThaM vA zreSThabhAgeneti / jyeSThaM zreSThabhAgena, madhyama madhyabhAgena kaniSThaM kaniSTha bhAgena, vibhajedityanuvartate / zreSThAdivibhAgazca manunoktaH 'jyeSThasya viMza uddhAraH sarvadravyAcca yadvaram / tato'rva madhyamasya syAturIyaM tu yavIyasaH // ( 9 / 112 ) kovica (1.1149) m (1) yAsmR. 2 / 114, apu. 256/16 vizva. 2 / 1186 mitA; . dA. 54; apa. 2 / 114:2 / 121 pU.; vyaka. 141; smRca.2606 mmu.9|104 pU. vi2.464 iccha :485 utta.; smRsA.54(-) (pitA cedvibhajan svaM svaM icchyA vibhajetsutAn ); pamA. 485; ratna. 1396 mapA. 6456 vici. 196-197 viravat; vyani; smRci. 29 hA zreSTha (ca jyeSTha); mRpra. 34 utta; dAta. 1681 savi. 1730 maca. 91049209 pU. dAni 16 bImi pra. 4.32-433:438 utta; vyaTha. 143 utta; vyama. 42; citrA, 294; rAkau. 445; bAla. 2 / 116 pU.; vibha. 44.52 pAdaH 74.110 vica.59,62. : + vizvarUpamatamatra vyAkhyAtam / mapA. vyAkhyAnaM mitAgataM 'ekAdhikaM harejjyeSTha' iti manuvacanasthamitAgataM ca vira., pamA, vyani. mitAgatam / * dAta dAgatam /
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-pitRkartRko vibhAgaH 1969 spatiH-'samanyUnAdhikA bhAgAH pitrA yeSAM prakalpitAH / (1) pitRdravyAnapekSasyaiva svakuTumbabharaNAdo dharmatathaiva te pAlanIyA vineyAste syuranyathA // ' atha kArye ca-zaktasyeti / anIhamAnasyApi kAlAntarAcecchayA vibhajetsutAnityanena vibhAgakartatayaiva pituri- virodhAya yatkiMcit saMmAnamAtraM kRtvA pRthakkaraNaM cchayA vibhAgaprayojakatvaM prAptamucyata iti vAkyArthA- kAryam / nanvevamapi yadyasau brUyAd-na mayA kRtsno narthakyaprasaMgaparihArArtha putrecchA vibhAgaM na prayukta | bhAgaH samAlabdhaH, sa me dIyatAmiti / ato'styeva iti parisaMkhyAyata ityAzrIyate / apa. virodhaH / nAstIti bruumH| kasmAd , yasmAd UnAdhika(5) kAtyAyanabaudhAyanoktapakSayormadhye yaM pakSaM vibhaktAnAM pitrA putrANAmiti shessH| dharmaH pitakRtaH pitA kartamicchati tameva pakSaM kuryAt / pitakartakavibhAge smRta iti / vibhAgadharmaH pitrA yaH kRtaH, sa eva smRto tasyaiva prabhutvena tadicchAyA eva pakSavizeSaparigrahakAraNa- vihita ityarthaH / tsmaadvirodhH| vizva.2120 tvAt / tadetatsarva saMkSipya yAjJavalkyenoktaM-vibhAgaM (2) 'jyeSThaM vA zreSThabhAgena sarve vA syuH samAMzinaH' cedityaadinaa| smRca.260 iti pakSadvaye'pyapavAdamAha-zaktasyeti / svayameva (6) 'vibhAgaM cetpitA karyAdi'tyanena jIvatyeva dravyArjanasamarthasya pitudravyamanIhamAnasyAnicchato'pi pitari pituricchayA vibhAga iti. yasminkAle vibhAga yatkicidasAramapi datvA pRthaka kriyA vibhAgaH kAryaH ityasyopasaMgrahaH / pitetyanena yena itysyopsNgrhH| pitrA / tatputrAdInAM dAyajighRkSA mAbhUditi / xmitA. 'jyeSThaM vA zreSThabhAgenetyAdinA yathA vibhAga ityasyopa- (3) vibhAgavaiSamye kAraNAntaramAha--zaktasyeti / saMgraha iti draSTavyam / subo. yaH putro dhanArjanasamarthatayA pitRdhanaM necchati, yo (7) pitA cedvibhAgaM svArjitasvAbhyadadhatasvatvadhanasya vA dhanArjanasamarthA'pi zaThatayA dhanasyArjanarakSaNAnukalAM kuyAttadA icchayA svecchAnusAreNa nyanAdhikamapi dravyaM ceSTAM na kurute, tasmai kiMcidasAramalpakaM dhanaM dattvA pitrA datvA sutAn vibhajet / tadAha viSNaH-pitA yatputrA- pRthak kriyA kAryA / anyathA tena tatsaMtatyA vA vivAdaH vibhajettasya svecchA svayamupAtte'theM / manuzca-patRkaM , syAt / putraiH saMbhUyAjite dhana etat / pitrAdidhane tu tu pitA dravyamanavApyaM yadApnuyAt / na tatpatrairbhajetsArddha- samamaMzaM labhata eva / apa. makAmaH svayamarjitam // ' pitrA'rjitaM taduddhataM ca vihAya nyUnAdhikavibhaktAnAM dhayaH pitRkRtaH smRtaH dravyAntare pitrA vibhajyamAne sarve sutAH samAMzabhAginaH / (1) tatpaitAmahe'pi svalpayA mAtrayecchanti, yatra na syuH| jyeSThasya jyeSThabhAgena dazAMzaviMzAMzAdisahitenAMzena paripUrNa bhAgadvayaM gRhItam / svayamarjitaviSaye pavAda vibhajet / putrANAM ca svasya samAMzakaraNam / vImi. eva syAt / medhA.9/209 (8) aicchikavibhAga eva vivRta uttarArdhena / 4 vira., pamA., mapA., savi., vomi., myau., nyama., icchAyAH saMbhavati uktapakSadvayAvalambanatve svAtantryA. vitA. mitAgatam / yogaat| vAkyabhedApatteH / ekasmai lakSaM kasmaicitkapardika- + atratyaM vizva vyAkhyAnaM pUrvArdhe draSTavyam / vImi vizvagatam / manyasmai na kimapItyavyavasthApattezca / (1) yAsmR.20116; apu.256|3 pitRkRtaH smRtaH (ca vyama.43 pitRtaH kRtaH); vishv.2|120 nyU (U) dharmyaH (dharmaH); medhA. zaktasyAnIhamAnasya kiMcidattvA pRthak kriyA // 9209,9 / 215; mitA. dA.53; apa.dharmyaH (dharma:); smRca. 260; ratna 139: mapA.6 46; vyani. apavat ; (1) yaasmR.2|116, apu.256|3; vishv.2|120; smRci.29 dharmyaH...smRtaH (dharma: pitrA prakalpitaH); nRpra. mitA. dA.66; apa.; smRca.262, vira.485, pamA. 34; mc.9|179 vibhaktA (vibhAgA):9.215, vImi. 494; ratna.140; mapA.655; vyani.; smRci.29; nRpra. apavat ; vyapra.439; vyau.144 kRtaH kRte); nyama.43; 34; savi.355; vIme.; vyapra.448 ; vyau.1 45; vyama. | vitA.296 ; rAkA.446; vibha.46,64; samu.127; 44 vitA.304; rAko.446; vibha.74; samu.127. vica.57.
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1170 vyavahArakANDam (2) jyeSThaM vA zreSThabhAgeneti nyUnAdhiko vibhAgo / etaditarapadatrayeNaiva vaktavyasyAbhihitatvAt / asmadarzitaH / tatra zAstroktoddhArAdiviSamavibhAgavyati-nmate tu icchayA vibhajediti svopAttadhanaviSayaM, rekeNAnyathAviSamavibhAganiSedhArthamAha-nyUnAdhiketi / zreSThAMzatAsamAnAMzatayostu paitAmahadhanagocaratvamiti na nyUnAdhikavibhAgena vibhaktAnAM putrANAmasau nyUnAdhika- | kimapyanarthakam / dA.52-54 vibhAgo yadi dharmyaH zAstrokto bhavati tadAsau pitR- (4) ukto viSamavibhAgaH sa dharmatvAdanatikramaNIya kRtaH kRta eva na nivartata iti manvAdibhiH smRtH| ityAha--nyUnAdhiketi / putrairvA'rjitadhanasya nyUnAdhikA. anyathA tu pitRkRto'pi nivartata itybhipraayH| yathAha | zadAnena putrANAM vibhaktadhanAnAM sa eva dharmo yaH pitrA nArada:-'vyAdhitaH kupitazcaiva viSayAsaktamAnasaH / kRto'to'sau naatikrmnniiyH| apa. anyathAzAstrakArI ca na vibhAge pitA prabhuH // ' iti / (5) evaM cAtmecchayA yaH pakSaH pitrA parigRhItaH sa *mitA. | sutairanapekSito'pyanumantavya eva / tathA ca sa eva(3) putrANAM tu pitAmahadhanAt viMzoddhAraM datvA- 'nyUnAdhikavibhaktAnAM dharmyaH pitRkRtaH smRtaH' iti / 'datvaiva vA vibhajet , svopArjitadhanAt punarguNavatvena nyUnatayA ye vibhaktA ajyeSThAsteSAM zreSThabhAgAbhAvAdasaMmAnArtha, bahukuTumbena vA bharaNArtha, ayogyatvena vA dhikatayA vibhakto jyeSThasteSAM pituricchayA svIkRto kRpayA, bhaktatvena vA prasannatayA, adhikadAnecchuyUMnA. yadyaddhArapUrvako vibhAgastadA so'pi zAstramUlatvena taddhadhika vibhAgaM kurvan dharmakArI pitA / tadAha yAjJavalkya:- HtayA prAka smRta iti tairapyanumantavya ityarthaH / 'nyUnAdhikavibhaktAnAM dharmyaH pitRkRtaH smRtaH / ' tathA smRca.260 bRhaspatiH-'samanyUnAdhikA bhAgAH pitrA yeSAM prklpitaaH| nAradaH tathaiva te pAlanIyA vineyAste syuranyathA // nAradazca pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhiH 'pitraiva tu vibhaktA ye samanyUnAdhikairdhanaiH / teSAM sa eva | 'pitaiva vA svayaM putrAnvibhajedvayasi sthitaH / dharmyaH syAt sarvasya hi pitA prabhuH // ' sarvadhanaprabhutvasya | jyeSThaM vA zreSThabhAgena yathA vAsya matirbhavet // : hetutvAt paitAmahe ca tadasaMbhavAt nyUnAdhikavibhAgaH (1) jyeSThasya zreSThabhAgamabhidhAya punaryathA vAsya matipitRkRtaH pitRdhanaviSaya evAyaM dhrmyH| tathAca viSNuH- | rbhavedityanena yAdRze nyUnAdhikavibhAge pituH pUrvokta'pitA cet putrAn vibhajet tasya svecchA svayamupAtte'theM kAraNAt kartavyatAmatirbhavediti pRthaga bhidhAnAt zreSThapaitAmahe tu pitAputrayostulyaM svAmitvam / ' nanu 'vibhAgaM bhAgAdanya evAyaM nyUnAdhikavibhAgaH pratIyate / dA.56 cet pitA kuryAdicchayA vibhajet sutAn / jyeSThaM vA (2) kathaM tarhi pitRkatako vibhAga ityapekSite zreSThabhAgena sarve vA syuH smaaNshinH||' iti (yAsmR. | nAradaH-pitaiveti / vayasi 'sthita iti vdnn2|114) yAjJavalkyavacanAt uddhArarUpazreSThabhAgAvagateH / pratihatasvAtantryayuktapitaviSaya evAyaM niyama iti kathaM tato nyUnAdhikatvamabhidhIyate / ucyate / uparate darzayati / evakAreNa pitRkartRkatvaniyamalAbhe'pi svayaM pitari bhrAtRbhirapi vibhAge kriyamANe viMzoddhArarUpazreSThAM- grahaNAdasminviSaye putrANAmanumatikartatvamapi nirastam / zasya siddhatvAdvacanAnarthakyAt na tadarthatvam / atha , vAzabdaH sahavAsena vikalpArtho na punaH putrAdikatrantavinApyuddhAraM samAMzatAyAH pitRkRtAyA dharmyatvArtha vacana (1) naasN.14|4 vA zreSTha (zreSThavi) vAsya (vA sva); nAsmR. mucyate, tanna, nyUnatvameva tarhi pitRkRtaM dharmya syAdi. 16 / 4; dA.55, smRca.259 pU.; vira.464 te (te); tyadhikapadamanarthakaM syAt / kiMca uddhArAbhiprAyeNa sama | pamA.491 vA zreSTha (zreSThavi); vyani.pU.; nRpra.34 nAsaM. nyUnAdhikatvavarNane icchayA vibhajedityanarthakaM padaM, | vat ; savi.351 pR.; vyapra.438; baal.2|116 taiva vA (tA caiva) uttarArdhe (jyeSThaM zreSThavibhAgena yathA vA svamatena * mapA., vyapra., vyama., vitA, mitAgatam / tu); samu.127 pamAvat,
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-pitRkartRko vibhAgaH reNa / sahavAsasyaivAtra pkssaantrtvaat| tathA ca vyAsaH / vasiSThena jyeSThasyAMzadvayamabhidhAya upArjakasyApyaMza'bhrAtRNAM jIvatoH pitroH sahavAso vidhIyate !' iti / dvayaM pRthagabhihitam / dA.42 smRca.259 tadevamuktaprabandhena yatra jyeSThabhrAtureva pitRdhane bhAga(3) vAzabdo viklpaarthH| pitA vA putrA vA dvayaM kathaM tatra janakasya dAnavikrayaparityAgakSamasya vibhajeyuH / vayasi sthita: pUrvavizeSeNa hInatayA | pitAmahadhanasaMbandhamUlasyAtiguroH pitureva svapitaasamartha ityarthaH / ata eva gautamaH--'vibhaktajaH | dhane bhAgadvayaM na saMbhavati ? janmavidyAguNajyeSTha iti pitryameveti vibhAgottarakAlaM putrotpattau vibhAgamAha / vAkyena ca pitRsamatvena bhAgadvayaM jyeSThasyAti dizan zreSThaH prazastatamo'dhika ityarthaH / yathA vA'sya piturmati- piturbhAgadvayaM jJApayati bRhaspatiH-'jIvadvibhAge tu rbhavati samAdhikabhAgeSa tathA vibhajet / vira.464 pitA gRhNItAMzadvayaM svayamiti sAmAnyenAMzadvayAbhidhAno (4) pitaiva vetyevakAravAzabdAbhyAM vyAdhitatvAdi- | padezo bRhaspatinA drshitH| tathA nArada:-'dvAvaMzI doSarAhitye pitareva vibhaagkrnne'dhikaarH| anyathA pratipadyeta' iti / dravyaM vibhajan pitA dvAvaMzAvAtmano putraannaamityrthH| savi.351 gRhNIyAt na punarAtmano dravyaM vibhajaniti saMbandhaH, (5) svayameva skhayamicchati cet, na balAdityevamartha pUrvoktavirodhAt / kiMca paitAmahadhane pitAputrayoH samasvayaMgrahaNam / yathA vecchet tathA, jyeSThavibhAgaviSayamiti bhAgitve yAvaddhanaM pitustAvadeva putrasyApIti vAcyaM na tu kecit / anye sarva viSayamUnaM vAdhikaM vAtmecchAnurUpaM yAvadeva yadeva dhanaM tAvadeva tadeva putrasyApIti, madhyavibhajediti / naabhaa.14|4| gatvApatteH, jAyApatyoriva vibhAgAbhAvaprasaMgAt / evaM ca dvAvaMzau pratipadyeta vibhajanAtmanaH pitaa| sati bhrAtRNAM vibhAge yadA jyeSThasya jyeSThatayA bhAgadya(1) ityetadapi svArjitaviSayam / mitaa.2|121 / kalpanaM tadA tatputrasyApi bhAgadvayakalpane putreNa saha (2) tatra yadA pitevecchAtaH putrAn vibhajati tadA jyeSThasya catvAro'zAH bhrAtrantarasyaiko'zaH syAt bahupaitAmahadhanAt bhAgadvayaM svayaM galIyAt / 'jIvadvibhAge tu | putratve ca jyeSThasya tatputrANAM pitRsamabhAgakalpane kaniSThapitA gRhNItAMzadvayaM svayamiti bRhaspatinA'dvAvaMzau prati- bhrAtuyatkicideva syAditi mhaajnvirodhH| yacca bRhapadyeta vibhajannAtmanaH piteti nAradena cAvizeSeNa spativacanaM-'dravye pitAmahopAtte sthAvare jaMgame tthaa| pratipAdanAt / kiMca ito'pi pitamahAdhanAt pitu samamaMzitvamAkhyAtaM pituH putrasya caiva hi / / ' aMzitvaM samaM rbhAgadvayam / dA.36-37 samAnaM na ca svecchayA svopAttadhanavat nyUnAdhika vibhAgaM dAtumarhati na punaraMzaH sama iti tasyArthaH / dvi___+ vitA. vyAkhyAnaM sa yathekaputraH' iti zaMkhalikhita- pitRkapitrabhiprAyaM vA smbhaagvcnm| 'tatra syAt sadRzaM vacane (pR. 1167) draSTavyam / svAmyamiti vacanaM tu prAgeva vyAkhyAtam / kiMca yadyasau x smRsA., mapA., vyani., nAbhA., vyapra., vyau. pitA svapituH punnAmanaraka nivatako jyeSThastadA tasya svamitAvadbhAvaH / bhrAtRnevApekSya yatra pitRsamatvena bhAgadvayaM sutarAM tasya (1) naasN.14|12; naasmR.16|12; mitaa.2|121 putrApekSayA bhAgadvayaM yuktaM putrANAM kramAgatadhanasaMbandhasya (D); dA.36:44, u.2|14|1; vyaka.141, smRca. pitradhInatvAt / atha yaH piturna jyeSThaH putrastasya 261; vira.465; smRsA.55; pamA.491:497; rasna, khaputraiH saha samAMzatocyate / tanna, madhyamAdiputrANAma139 mapA.647; subo.2|121(-); dIka.43 pratipadyeta (AtmanaH kuryAt ); vyani.; nRpra.34; dAta.167; pyadhyardhAdividhAnAt pitRtayA bhAgadvayasyaiva sutarAM yuktasavi.355:373=); vImi.20116;vyapra.444; vyau. tvAt / sAmAnyena ca pitAputrayoH samAMzAbhidhAnasya 144; byama.43; vitA.313, rAkau.451 vibha.60 bhavato munInAM cAnucitatvAt / kiMca pituraMzadvayAbhidhAnaM 63 samu.127 vica.55,65. svopAttadravyagocaramityapyanupapannaM, tadicchAnurodhitvAta
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1172 . vyavahArakANDam ...) vibhAgasya, icchAtazca bhAgadvayatrayanyUnAdhikAnAmapi (2) samadhanaiH kRto yo vibhAgaprakArastatra pitrA prApterviphalo vidhiH, niyamArthatvaM ca vacanasya na varNanIyaM, mahyamekamadhikaM zreSThaM dhanaM na dattamiti jyeSThenAnuzayo na viSNuvirodhAt / . dA.44.47 kAryaH / tathA yaH pitrA kRto nyUnAdhikadhanairvibhAgastatra * tathA putrArjite'pi dhane pituraMzadvayaM dvAvaMzAviti pitrA'smabhyaM nyUnaM dattaM jyeSThAyAdhikamiti anujairanuzayo gRhItAMzadvayamiti caavishessshruteH| dA.49 na kAryaH / pituricchayA prAptasyaivAtra dharmyatvAt / (3) vibhajanniti vadanpitRkartRke jIvadvibhAge bhAga- kutastasyaiva dharmyatvamityapekSite ityuktaM 'sarvasya hi pitA dvayamAtmano na punaH putrakartRke jIvadvibhAga iti darza- prabhuH' iti / sarvavidhasya pitRkartRkavibhAgasya yataH yati / pitRkartake vibhAge'pyAtmano bhAgadvayagrahaNe vize- pitaiva prbhurityrthH| smRca 261 . SamAhatuH zaMkhalikhitau 'sa yadyekaputraH syAt dvau bhAgA- (3) pUrva (bhrAtRNAmavibhaktAnAM' iti manuzloke) saMbhUvAtmanaH kuryAt 'iti| smRca.261 yotthAne bhrAtaNAM militvA dhanArjane viSamabhAganiSedhana(4) etacca zaMkhapAlocanayA eka putratve draSTavyam / midaM tu piturarjite viSamavibhAgavidhAnamityavirodhaH / vira.465 vira.468 (5) evamAdikaM yugAntare viSamavibhAgapratipAdana- (4) tasmAdviSamavibhAgaH zAstrasiddho'pi lokaviro. tayA sthApitam / svArjitadravyaviSayaM vA / paitAmahadhana. dhAcchativirodhAcca nAnuSTheyaH / iti samameva vibhajeraviSaye tu na kvApi viSamavibhAgaH / iti / +pamA.497 niti niyamo ghaTate / pamA.494 (6) idaM tvekaputraparam / +vyama.43 (5) iti tadyugAntaraparam / vyama.44 'pitraiva tu vibhaktA ye smnyuunaadhikairdhnaiH| bRhaspatiH teSAM sa eva dharmaH syAtsarvasya hi pitA prbhuH|| . pitRkRtasamaviSamavibhAgavidhi: ... (1) sarvadhanaprabhutvasya hetutvAt paitAmahe ca tadasaMbha- jIvadvibhAge tu pitA gRhItAMzadvayaM svayam / / vAt nyUnAdhikavibhAgaH pitRkRtaH pitRdhanaviSaya evAyaM (1) tatra yadA pitaivecchAtaH putrAn vibhajAte tadA dharmyaH / ___dA.53 paitAmahadhanAt bhAgadvayaM svayaM gRhNIyAt / dA.36 / sAmAnyenAMzadvayAbhidhAnopadezoM bRhaspatinA drshitH| ___x dAta. dAvadbhAvaH / vImi. dAvadbhAvaH, tacca 'yadi kuryA. dA.44 samAnazAn' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / ___+ mitAvadbhAvaH / svArjitadhanAttu yAvadeva grahItumicchati tAvadeva - ** pa.vyAkhyAnaM 'vibhAgaM cetpitA' iti yAjJavalkyavacane gRhNIyAt / ___XdA.52 (pR. 1.68) draSTavyam / bAla. 'zaktasyAnIhamAnasya' iti| (2) etacca zaMkhaparyAlocanayA ekaputratve drssttvym| yAjJavalkyavacanasya mitAvadbhAvaH (pR.1169)| +vira.465 (1) naasN.14|15 samanyUnAdhikai (hInAdhikasamai) dharmaH zeSaM zaktasyAnIhamAnasya' iti yAjJavalkyavacane (bhAgaH): nAsmR.1615 samanyUnAdhike (hInAdhikasameM); dA. (pR.1169) drssttvym| vyapra. smRcagatam, 'zaktasyAnIhamAnasya' 53 dharmaH (dharmyaH); apa.21114; vyaka.141; smRca.261 iti yAjJavalkyavacanasya mitAvadbhAvazca / x setu. dAgatam / dAvat ; vira.468 dharmaH (bhAgaH) sya hi (syaiva); pamA. + candra., byapra., vitA. virgtm| . 491, ratna.139, dIka.42 dAvat ; vyani.; nRpra.34 | (1) dA.36,44; smRca.261 vRddhabRhaspatiH; vira. dAvat ; gyapra.439 dAvat ; vyama.44; vitA.295 dAvat ; | 465 svayam (svakam ); ratna.139; vyani.; candra.1 baal.2|116 kairdhanaiH (kana ca) dharmaH (dharmyaH); setu.71% bhAge (bhAgasya) tAM ... sva (yAdaMzakada); vyapra.444; vitA. vibha.64, samu.127 dAvata; vica.27-) treva tu (trA | 313; setu.73 vibha.60,63 tA....sva (yAdaMzakara); saha): 57 tu (ca). samu.127; vica.55.
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- pitRkartRko vibhAgaH semanyUnAdhikA bhAgAH pitrA veSAM prakalpitAH / tathaiva te pAlanIyA vineyAste syuranyathA || (1) pitrA zAstrAvagataprakAreNeti zeSaH prakArAntareNa kalpitAnAM adharmyatvenApAlanIyatvAt / na hi svecchayeva svArjitadhane'pi kasyacitputrasya niSkasahasega kasyacitputrasya kapardikAmAtreNa vibhAgaH kRto dhamyoM bhavitumarhati / anidaMprathamavibhAgasyaiva svas vyavasthApakatvAt / na ca icchayA viSamavibhAgo'nidaM prathama eva 'icchayA vibhajet sutAniti nivaddhatvA diti vAcyam / asyAH smRtestathAvidhavibhAgAnibandha kalAt / tathA hi svatastAvadayutatve'pi yadaparA pAsyAH smRteH parizeSAt tathaiva vibhAgapratipAdanaparatvamApAditaM tatprAkpratipAditasamyagarthasadbhAve sati apAstamiti svecchAmAtreNa pitrA svArjitadhane'pi kRto viSamavibhAgaH putrairanuzaye satyapAlanIya iti siddham / smRca. 261 (2) turarjite viSamavibhAgavidhAnam / *vira.468 (2) tasmAjIvadvibhAge ajIvadvibhAge ca viSamavibhAgo'stIti kathaM sutAH samameva vibhajeranniti niyamyate / maivam satyaM zAstrato viSamavibhAgo'sti tathApi -lokavidviSTatvAdanubandhyAdivat nAnuSThIyate / +pamA.492 1173 (1) dA.53 apa. 2 114, 2 / 1166 vyaka. 141; smR. 261; vira.468 staM syura ( ssyurato') nAradabRhaspatiyAjJavalkyAH; smRsA.55; pamA. 492; vici. 201 vijJeyAH ( patitAH); vyani. bhAgAH (bhAvAt ); nRpra. 34 yeSAM pra (ye ye vi) zeSaM viravat krameNa nAradaH; candra. 71 viravat vyapra. 439; bAla. 2 / 116 te pA (tai: pA); vibha. 64; samu. 127; vica. 57; vivya. 28 (=). kAtyAyanaH mAtRpitRputrANAM samavibhAgavidhiH sekalaM dravyajAtaM yadbhAgRhanti tatsamaiH / pitarau bhrAtarazcaiva vibhAgo dharmya ucyate // (1) yanmadhyagaM dravyajAtaM tatsakalaM pitrAdayo yatra vibhAga samaireva bhAgehanti sa vibhAgaH zAstrAvagatatvAt dharmAdanapeta ityucyata ityarthaH / smRca.260 (2) dhayoM dharmAdanapetaH / 'manuH putrebhyo dA vyabhajat' ityavizeSeNa smvibhaagshruteH| viSamavibhAga zAstradRSTo'pi khokavirodhAt zrutyantaravirodhAca nAnupreya iti samerbhAgairmadhyakadravyaM gRhantIti niyamyate / atavAsmin kaliyuge ananuSTheyasvAt jyeSThAyuddhArapakSA na pratipAditAH / savi. 254 (3) madanaranatakAtyAyanavacanAttu sarveSAM bhrAtRNAM pitAputrANAM ca samAMzagrahaNameva mukhyamiti pratIyate / vyapra. 448 *vaitAmahaM samAnaM svAtpituH putrasya cobhayoH / svayaM tUpArjite pitrA na putraH svAmyamarhati // etatpitAmahacanAnupajIvanena pitaryupArjite draSThaapa. 2 / 121 3 vyam / jIvadvibhAge tu pitA naikaM putraM vizeSayet / nirbhAjayenna caivaikamakasmAtkAraNaM vinA || (1) naikamadhikadAnena vizeSayet na ca nirbhAjayet vibhAgazUnyaM na kuryAt / kAraNaM vinA, uddhArAdivizeSo x dA.vyAkhyAnaM 'nyUnAdhikavibhaktAnA' iti yAjJavalkya- hi bahUnAmeva naikasya ekasyApi ca putrasya kAraNaM vinA 21te (dU. 1969) iSTayam / apAyAnaM yUnAdhikavizeSo na kAryaH kAraNavazA kArya evaM ekasthAvibhaktAnAM' iti yAjJavalkyavacane gatam / vyapra., bAla. 'nyUnA - dhikavibhaktAnAM' iti yAjJavalkyavacanasya mitAvadbhAvaH / / apavyAkhyAnaM / pItyavagaternoddhArApekSo vizeSaH kintu pituriccha eveti yathokta evArthaH / +vA.56-57 * vici viragatam / + vyani pamAgatam / / setu. dAgatam / (1) smRca. 260; ratna. 139; savi. 354 tarau (taro); vyapra.448; byama.43 savivat bitA. 314 dharmya (dharma); samu. 127 savivat . (2) apa. 2 / 121 smRca. 279 pU. 280 tU (co) utta; vyani ; samu. 134 smRcavat. (3) dA. 56; dAta. 165; vyapra. 439; bAla. 21116, 2110 bhAMja (bhAMga) setu.72 vibha.446 vidha.55.
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1174 vyavahArakANDam vizeSavantaM na kuryAt / kAraNaM ca zAstroktaM pAtityAdikaM vinA'kasmAt krodhAt subhagAputrasnehAdinA vA na nirmA jayet bhAgarahitaM na kuryAdityarthaH / (2) na vizeSayet zAstrIyajyeSThabhAgAdyatiriktaicchika dvaMzasya caikadezatvena ekadezina AkAGkSitatvAt puruSavizeSaNatayA haraNakarmatvena ca dvayoH samatvAt parasparasaMbandhAnupapatteH / vittArjanAditi paJcamyantena dvyaMzarUpaikadezAnvayArthopAdAnasyAvivAdAt ardhapadenApi vyapra.439 svArjite pituradhikAMzaharatvam 'vyaMzaharo'rdhaharo vA putravittArjanAtpitA + // (1) putrasya vittArjanAt pituzaharatvaM ardhaharatvaM vetyasyArthaH / na ca putrazca vittaM ceti putravitte tayorarjanAt pitA dyaMzaharaH putrAnarjanAttu sarvahara iti vAcyaM anarjitaputrasyApi bhrAtRbhirvibhAge vittArjakatayA aMza dvayasyeSTatvAt kathaM sarvaharatvaM ato vibhAgArhasaMbandhini vidyamAne arjakasya dyaMzitvaM asati tu sarvaharatvaM vAcyaM tathAtra pitAputrayoH pramattagItatA syAt / kiMcAjainaM svatvahetubhUtavyApAraH arjanaM svatvaM nApAdayati iti vipratiSiddhamityabhidhAnAt na ca putreSu svatvamastIti sarvasvadAne pradarzitaM atastatra gauNamarjanapadaM vitte ca mukhyaM na caitat sakRt zrutasya saMbhavati / na ca putreNArjitatvAt putrasya yaMzaprApteH pituzca bhAgadvayasyAsmAdvacanAdRte'pi prApteH samabhAgatvApAtAt vidhAnamanarthakamiti vAcyaM etadvacanamantareNa putradhane piturbhAgadvayasyAprApterbacanasyArthavatvAt / kiMca putravittArjanAdi tyasya pitRdhanaviSayatve pituricchAto zaharatvaM ardhaharatvaM vetyanupapannaM icchAnurodhitvAt grahaNasya icchAyAzcAniyatatvAt sArddhasapAdapAdonAMzagrahaNasyApi saMbhavAt kathaM pakSadvaya mAtrakIrtanaM niyamArthatvaM ca pitRdhanagocaraM na saMbhavatItyuktaM prAk / atra ca putrArjitavittasya yathA yazaharatvaM tathA tasyaiva vittasyArdhaharatvamiti yuktam / na punadyaMzasyArdha me koM'zastadgrahaNArthaM vacanaM ardhasya + vitA. vyAkhyAnaM sa yathekaputraH syAt' iti zaGkhavacane (pR. 1167) draSTavyam / (1) dA.49; dAta. 174; vyapra. 444; vitA. 313; setu. 68; vibha.65,67; vica.86. tasyAnvayo yuktaH vittArjanArdhapadayozvAvyavadhAnAt / vittasyaivArdha pratIyate na punardyazasyArdhamekoM'zaH pratIyate svAyatte caikAMzapade prayoktavye'vAcakapadaprayogasyAnyAyyatvAt vittasyaivArdhaM yuktam / tatra pitRdravyopaghAtena putrArjitavittasyArdhaM pituH arjakasya putrasyAMzadvayaM itareSAM ekaikAMzitA anupaghAte tu pituraMzadvayaM arjakasyApi tAvadeva itareSAmanaMzitvam / yadvA vidyAdiguNasaMpannasya piturardhaharatvaM vidyAdinA'pi jyeSThasyaivAdhikAMzadarzanAt vidyAdizUnyasya janakatAmAtreNa vyaMzitvam / tena kramAgatadhanAdvA putrArjitadhanAdvA bhAgadvayaM pitA svayaM gRhNIyAt, ato'dhika micchannapi nArhatIti vacanArthaH / svArjitadhanAttu yAvadeva grahItumicchati tAvadeva gRhNIyAt / 1 +dA.49-52 (2) [ jImUtavAhanaM khaNDayati ] tanna / dvandvApekSayA paThyarthalakSaNAvato bhavaduktasamAsasyAyuktatvAt / yaccAnarjitaputrasyetyAdidvandvadUSaNaM tadatyasaMbandham / bhrAtRbhAgAdyaviSayakatvAdasya / pitRdhanaprastAvAt / na caivaM putrapadaM vyartha vittArjanasyaiva yaMzaharatve hetutvopapatteriti vAcyam / asvAtantryArthatvAt / yataH putro'pi vittavattenaivArjitastena paratantraH / svArjitadhane pituraMzadvayagrahaNAvagraho na bhavatItyatra tAtparyam / yaccArjanapadavairUpyaM tadapyasat / putre'pi pitRsvatvasyeSTatvAt / na ca sarvasvadAnanayavirodhaH / pitrAdyasvatve tasya tAtparyAt / putrAdyadAnasya tannayasiddhAntasya bhASyapradarzitacodakavirodhayuktisiddhatvAt / ata eva putrakanyAdAnAdividhayo mukhyArthA eva na putrAdiparatantrIkaraNarUpa gauNadAnAdyarthAH / idaM ca pituraMzadvayopAdAnaM svArjitaviSayaM na pitrarjitaviSayam / vyapra. 445 + dAta dAvadbhAvaH / setu. dAgatam /
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ paitAmahadravyasvAmyavicAraH paitAmahe dravye pitAputrayoH svAmyaM tadvibhAgazca viSNuH yAjJavalkyaH 'pitA cet putrAn vibhajet tasya svecchA svaya- bhUryA pitAmahopAttA nibandho dravyameva vA / mupAtte'rthe / tatra syAtsadRzaM svAmyaM pituH putrasya cobhyoH+|| 'paitAmahe tvarthe pitAputrayostulyaM svAmitvam / (1) atha kiM vibhAgAt svatvaM, uta svatve sati (1) idaM suvyaktaM yadi pitA putrAn vibhajati tadA vibhAga iti / vibhAgAt svatvamityAhuH / anyathA svopAtte'rthe nyUnAdhikavibhAgaM svecchayA putrebhyo dadyAt jAtaputrasyAdhAnAdizrutidravyasAdhAraNyAt svatyAgAsaMbhapaitAmahe tu naitat yasmAt tatra tulyaM svAmitvaM na punaH | vAd virudhyate, icchayA vA vibhAgasmRtirna syAt / na pituH svcchndvRttitaa| dA.31 ca tadanujJAnAdanuSThAnamiti yuktaM, jAtamAtrasyAnujJAnA. pitAmahadhanAt piturbhAgadvayam / dA.37 shkteH| ityAdyAzaMkAmapAkartumAha-bhUryA pitAmaho asyArthaH / svopattei yAvadeva grahItumicchati ardha pAseti / bhUryA pitAmahopAttA nibandho vA akSayanidhiH bhAgadvayaM trayaM vA tat sarva tasya zAstrAnumataM na tu paitA- anyadeva vA dravyaM, tatra pitAputrayostulyaM prabhutvaM syAt mahe'pi / | pratyetavyaM nirvicikitsmevetyrthH| ubhayorityavibhaktasyaiva (2) pitRdravyAnupazleSArjitadhanaviSayametat / svatvajJApanArtham / bhUmyAdeH pRthagupAdAnamavibhAjyatvAt vira.464 sthAyitvAdvA draSTavyam / yattvanuSThAnavirodhAdi codya, tat (3) svArjite'pi svecchayA nyuunaadhikvibhaago| svayamArjitenApi tatsiddherna kiMcit / tadAnImeva vA bhaktatvabahupoSyatvAkSamatvAdisatvAsatvakAraNAt / vibhajyAnuSThAnamastu / yA tvicchayA vibhAgasmRtiH sA dAta.165 svayamupAttadravyavato draSTavyA / ataH svatve sati vibhAga iti siddham / vishv.2|124 (1) vismR.17|1; dA.31,47,53, ap.2|114 (2) adhunA vibhakte pitaryavidyamAnabhrAtRke vA pAtte (pArjite); vira.464; dIka.42 sya svecchA (dA pautrasya paitAmahe dravye vibhAgo nAsti / adhriyamANe svecchayA); smRsA.54 (=) tasya svecchA (svecchayA); vici. + bhedhA,vyAkhyAnaM 'paitRkaM tu pitA' iti manuvacane 196; vyani. svecchA (svecchAtaH); dAta.165:167 draSTavyam / (pitA...jet0); viimi.2|116 ghet (yat) svecchA (1) yAsmR.2121; apu.2567, vishv.2|124 (svecchayA); byapra.446; vitA.293; baal.2|116 medhaa.9|209; mitA. cobhayoH (caiva hi); dA.29, apa.; apavat ; setu.71; vibha.44; samu.127; vica.39,63. vyaka.140; smRca.279:295 utta., smRtyantaram / vira. (2) vismR.17|2 pitA (pitR); dA.31,53 tvarthe (tu): 461, pamA.496, ratna.141; mapA.660; subo.(3)2 47 tvarthe (tu) mitvam (myam ); smRca.279 (arthe paitAmahe'pi 32 vA (ca) zaSaM mitAvat ; vyani.; smRci.28 vA (ca); pitAputrayostulyaM svAmyam ); dIka.42 tvatheM (tu); vyani. nRpra.35, dAta.166, savi.373mitAvat : 413 utta., (arthe paitAmahe pitRputrayoH svAmyaM tulyam ) dAta.165-166 smRtyantaram; vImi.; vyapra.445 mitAvat : 518 utta.; dIkavat ; vyapra.446 dA. (pR.47)vat; setu.71 (sva30) vyau.21, vyama.39 vA (ca):43, vitA.318 mitAvat / mitvam (myam); vibha.60 dIkavat ; samu.134 (arthe rAko.45. subovat ; bAla.2232,21135 (pR.218) paitAmahe pitAputrayostulyaM svAmyam ); vica.27,38,39,63 mitAvat ; setu.74 vA (ca); vibha.59:64 utta.; samu. dIkavata. 134, vica.27,39.
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1176 vyavahArakANDam pitari 'pitRto bhAgakalpanA' ityuktatvAt / bhavatu vA eva taddhanaM prApnotvatisaMnikarSAt , tadartha sadRzaM svAmyavArjitavatpituricchayaivetyAzaGkita Aha-bhUryA pitA- miti vacanam / yathA paitAmahadhane pituH svAmyaM tathaiva mhopaatteti| bhUH zAlikSetrAdikA / nibandha ekasya parNa- tasminmRte tatputrANAmapi, na tatra saMnikarSaviprakarSAbharakasyeyanti parNAni, tathA ekasya kramukaphalabharasyeyanti bhyAM ko'pi vizeSaH pArvaNavidhinA piNDadAnena dvayorapi kramukaphalAnItyAdyuktalakSaNaH / dravyaM suvarNarajatAdi yatpi- tdupkaarktvaavishessaaditybhipraayH| ata eva mRtapitRtAmahena pratigrahavijayAdinA labdhaM tatra pituH putrasya pitAmahakaH prapautro'pi putrapautrAbhyAM saha tulyAdhikArI ca svAmyaM lokaprasiddhamiti kRtvA vibhAgo'sti / hi bhavati piNDadatvAvizeSAt / / yasmAttatsadRzaM samAnaM tasmAnna pituricchayaiva vibhAgo jIvati tu pitari putrANAM pitAmahadhanasvAmitve nApi piturbhAgadvayam / atazca pitRto bhAgakalpanetyeta saputrAputrabhrAtRdayavibhAge tatputrANAmapi bhAgaH syAt svAmye same'pi vAcanikam / 'vibhAgaM cetpitA kuryAt' svAmitvAvizeSAt / tathA cAprakrAntatvenAtadarthatvaM vacaityetatsvArjita viSayam / tathA 'dvAvaMzau pratipadyeta vibha- nasya anekapitRkANAmeva prakramAt / nibandhaH kArtijannAtmanaH pitA' ityetadapi svArjitaviSayam / 'jIva- kyAmidaM dAsyAmIti yannibaddham / dravyaM bhUsAhacayot torasvatantraH syAjarayApi samanvitaH' ityetadapi pAra- dvipadamabhihitam / tanvyaM mAtApitrarjitadravyaviSayam / tathA-'anIzAste ayaM vA dhArezvarapuraskRto vacanArthaH / icchayA hi jIvatoH' ityetadapi / tathA sarajaskAyAM mAtari saspRhe vibhAgadAnapravRttasya pituH paitAmahadhane sadRzaM svAmya ca pitari vibhAgamanicchatyapi putrecchayA paitAmaha- putraiH saha na tatra svopArjitadhana iva nyUnAdhikavibhAgadravyavibhAgo bhavati / tathA'vibhaktena pitrA paitAmahe dravye micchAtaH kartumarhatIti / yathA viSNuH--'pitA cet dIyamAne vikrIyamANe vA pautrasya nissedhe'pydhikaarH| putrAn vibhajettasya svecchA svayamupAtte'rthe paitAmahe tu pitrarjite na tu nissedhaadhikaarH| tatparatantratvAt / anu- pitAputrayostulyaM svAmitvam / idaM suvyaktaM yadi pitA matistu kartavyA / tathAhi-paitRke paitAmahe ca svAmyaM putrAn vibhajati tadA svopAtte'rthe nyUnAdhikavibhAgaM yadyapi janmanaiva, tathApi paitRke pitRparatantratvAt pitu svecchayA putrebhyo dadyAt paitAmahe tu naitat yasmAt zcArjakatvena prAdhAnyAt pitrA viniyujyamAne svArjite tatra tulyaM svAmitvaM na punaH pituH svacchandavRttitA / dravye putreNAnumatiH kartavyA / paitAmahe tu dvayoH svAmya- ataH pitAputrayoH paitAmahadhane samavibhAgAthai sadRzaM maviziSTamiti niSedhAdhikAro'stIti vizeSaH / manu- svAmyamiti vacanaM, putrANAM vA vibhAgasvAtantryArthamiti rapi.-'paitRkaM tu pitA dravyamanavAptaM yadApnuyAt / na matadvayamapi heyam / evamevAparamapi vacanaM vyAkhyeyam / tatputrabhajetsAdhemakAmaH svayamArjatam // ' iti (masmR. ataH paitAmahAdidhane piturbhAgadvayaM, pituricchAta eva 9209) / yatpitAmahArjitaM kenApyapahRtaM pitAmahenA- vibhAgo na putrecchayeti siddham / dA.29-32 nuddhataM yadi pitoddharati tatsvArjitamiva putraiH sArdhama (4) samazca vibhAgo na svArjitadhanavadviSamaH kaaryH| kAmaH svayaM na vibhajediti badan pitAmahArjitamakAmo nibandho nAmAsminbhAge pratikSetra pratigRhaM caitAvaddhana'pi putrecchayA putraiH saha vibhajediti darzayati / mamuSmai deyamiti / +apa. +mitA. +mitA. (5) nibandhaH klaptatayA yAcakAdibhiH paNyAdiSu (3) tasya miravadyavidyodyotena dyotitsttvto'ymrthH| ghymaannoN'shH| sadRzaM svAmyaM syAdityanayA vacobhaGgayA yatra dvayordhAtrorjIvapitRkayoraprAptabhAgayorekaH putramutpAdya samAnAMzitvamevoktamiti mantavyam / anyathA pUrvoktavinaSTo'nyo jIvati, anantaraM pitA mRtaH, tatra putra vacanasamAnArthatA svarasato yuktA na syAt / evaM ca + pamA., vyani., vyama., vitA. mitAvadbhAvaH / + mitAvadbhAvaH / agnyAdhAnazrutivirodhaparihAro vizvavat /
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitAmahadravyakhAmyavicAraH jIvadvibhAge'pi pitAmahAdidhanaviSaye viSamavibhAgona vA vacana putrecchayA vA vibhAgo bhavati iti vibhAgakadAcidapIti mantavyam / svArjitadhanaviSaye tu viSama- kAlakathanaprastAve'bhihitatvAt / mapA.660-662 vibhAgo'pi yugAntare kadAcidastIti jIvadvibhAga- (8) nibandhaH naigamAdipaNyasthale ekaikasminpaNye prakaraNe'bhihitam / . +smRca.279 pratidinaM pratimAsaM vA iyatpaNyametasya jIvanArtha (6) nibaddhayate iti nibandhaH AkarAdau niyataM | dAtavyamiti rAjAmAtyapradhAnapuruSAdhikRto nibandha labhyam / vira.461 ityucyate / *savi.373 (7) nanu 'aneka pitRkANAM tu pitRto bhAgakalpanA (9) patAmahe dhane pitrA saha vibhAge pitAracchayA ityanena paitAmahadhanasya pitRdvArA bhAgaklaptina svarUpata | nAMzakalpanA kintu piturdviguNaH putrANAM ca samoM'zaH ityuktaM 'bhUryA pitAmahopAttA' ityanena tu pitAputrayoH syAdityAha-bhUryA pitAmahopAtteti / bhUrhiraNyAdipaitAmahadhane samameva svAmyamityucyate ataH pUrvApara- | dravyaM vA nibandho rAjavyavasthApitaM tarikagrAhyAdivirodha iti cenmaivaM 'anekapitRkANAmi'tyetatpitari mate paNAdikaM yatpitAmahenArjitaM tatra pituH putrasya cobhayoH putrANAM paitAmahadhanavibhAgaviSayam / etacca 'pitato sadRzaM svAmyaM syAnna pituricchayaiva vibhAga ityarthaH / na bhAgakalpanetyanena padena dyotyate. pitadvArA pautrANAmevAM- tu 'dravye pitAmahopAtte sthAvare jaMgame tathA / samamaMzaM zasaMbandho'vagamyate / etatta pitari vidyamAne na ghaTata samAkhyAtaM pituH putrasya caiva hi // ' iti bRhaspatiiti tasyApi janmanaiva svatvAt pitari mRte tu maraNA vacanAtsama evAMzaH pUrvoktanAradavacanavirodhAt / deva tasya tu svatva nivRtteH pautrANAmevAMzasaMbandho ghaTata bRhaspativacane tvaMzabhAgitvaM tulyamityevArthaH, na tvaMzasya iti pitRmaraNAnantaraM pautrAdInAM paitAmahadhanavibhAga tulyatvamapi / evakAraH sadRzamityatrAnveti / cakArAt prakAra: 'anekapitRkANAmityanena vacanena niyamyate / prapitAmahopArjite prapautrasyApi svaM bhavatIti samucci'bhUryA pitAmahopAttetyetattu pitAputrayoH vidyamAnayoH noti / vImi. pautrApekSayA paitAmahadhanaviSayam / etacca 'pituH putrasya (10)[jImUtavAhanaM khaNDayati] tadanAdeyam / saMdarbhacaiva hI tyanenAMzena dyotyte| mRtasya svAmyAbhAvA virodhAt / tathAhi aneka pitRkANAM pitRdvArakabhAgadanyataramRtAvapi 'tatra syAtsadRzaM svAmyaM pituH putrasya kalpanAmabhidhAyAnantaraM 'bhUryA pitAmahopAttA' ityuktaM caiva hI'tyanupapannaM syAt / yadA trayo bhrAtarastatraikasyaikaH tatrAsvAmyameva pautrANAM paitAmahe dhane, pitari jIvati putraH anyasya dvau aparasya traya: tathA ca sarveSu 'pitA vibhAgAbhAvo vA, tadicchayaiva vA svArjitavadvibhAga iti putreSu vidyamAneSu pUrvoktaiva vyavasthA, yadA tvekaputra zaGkAtrayamevottiSThati / yanmitAkSarAyAmuktaM, tannirAkarasaMtatau putrAH pautrAzca jIvanti putrAntarasaMtatau tu na putraH NArthamevedaM vacanaM tayAkhyAnarItyA saMgacchate / pramItakintu pautrA eva tadA jIvataH pituH patrAH 'bhayAM pitRkapautraviSayakatvena saMkoco'sya kutaH / na ca dhAre. pitAmahopAtte'tyanena nyAyena paitAmahadhanaM labhante / yadane zvarAvadhAritarItyA pautramAtraviSayakatAyAmapi nyUnAdhikaputrA mRtAH pautrA eva vartante tadA agre pautrA eva bhAgamAtrasya pitricchAkRtanirAsAyedaM na pitricchAkAlasvAMzAn labhante / 'anekapitRkANAM tu pitRto bhAga tadIyabhAgadvayasyAvizeSapravRttasyeti vAcyam / vinikalpanetyanena nyAyena 'bhUryA pitAmahopAtte'tyanena nyAyena gamanAvirahAt / kiMca / pitricchAyA hetutvaM 'icchayA teSAM pramItapitRkatvAdayaM ca vibhAgakramaH / pitAmahe mRta vibhajet' iti tRtIyAnirdezAcchAbdamArthakaM tu tasyA evAsminvidyamAne pitAmahecchayA putrecchayA vibhAgo vibhAgakAlopalakSaNatvam / tatra zAbdaM hetuM bAdhamAnebhavati na pautrecchyaa| pitari vidyamAne pitricchayA / nAnenArthika kAlopalakSaNatvaM na bAdhyata iti citram / + zeSaM mitAgatam / * mitAvadbhAvaH / * mitlvdbhaavH|
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1178 vyavahArakANDam sati ca svAmyasAmye putrecchAyA nimittatvaM tatkRtaM ca / ''pyasti tadanuddhate pitroddhate tu tadicchAvazavartitaiva paitA. tasyAH kAlopalakSaNatvaM galepAtikamApatad durvAram / mahe'pIti / maNimuktAdau tu paitAmahe'pi pitureva svAtantryaM nanu pituraMzadvayaM pitRtvaprayuktaM na svAmyAdhikyaprayuktaM 'maNimuktApravAlAnAM' ityAdiprAglikhitavacanebhyaH / nApyarjakatvaprayuktam / tasya 'yena caiSAM svayamupArjitaM atra pitruparamAnantaraM yo bhrAtRNAM vibhAgaH sa pitroriti syAtsa dyazameva labheta' iti vAsiSThasAdhAraNavacanAdeva dvivacanAdubhayoparama eva pitRdhane'pi na tu mAturusiddheH 'dvAvaMzau pratipadyeta' iti vizeSavacanAnarthakya- paramo mAtRdhanagocara iti saMgrahakArAdyuktamAdatavyam / prasaMgAt / tasmAtpitrarjite'pi jyeSThaputratvaprayuktaM yathA paitRkamityatra pitroridamityekazeSakalpanAyAM pramANAtasyAMzadvayaM vizeSavacanAttathA paitAmahe piturapi / bhAvAt, 'jananyAM saMsthitAyAM tu samaM sarve shodraaH|' ata evAsmanmate putrArjite'pi pituraMzadvayamiti cet, ityAdinA mAtRdhana vibhAgasyAgre vakSyamANatvAcca atra satyam / paraM tu niHsaMkocapravRttasvAmyasAmyavacanena mAtRdhanavibhAgavidhau paunaruktyApattezca / yAjJavalkyenApi tadbAdhyate / putrArjite tu pituraMzadvayAbhAvo bhavadudAhRtaH- 'mAturduhitara' ityAdinA mAtRdhana vibhAgasya 'vibhajeran 'putravittArjanAt' iti vacanasya bhavaduktArthadUSaNAtprAgeva sutAH pitro rikthe' iti saMbandho nAbhimataH kintu vyvsthaapitH| na ca tadvacanAdaMzadvayAbhAve'pi sAmAnya- pitrorUrdhvamityeva / pituRkthamRNamiti tu saMbandho'rthAt vacanAdeva putrArjite'pi pituraMzadvayamAyAtviti vAcyam / mAtRRkthaRNavibhAgasyottarArdhenokteH / ata eva vittArjanasya tatra hetutvopanyAsavaiyarthyaprasaMgAt / na prAguktazaMkhalikhitavacane 'rikthamUlaM hi kuTumbam' ca tadarthavAdamAtramanyathArjakatvaprayuktabhAgadvayasya vasiSTha- ityAdau 'mAturapyevamavasthitAyA' ityanena mAturapekSayAvacanAdeva siddharvizeSavacanAnarthakyApattiriti vaacym| pyasvAtantryaM vibhAgAnadhikAraH sodarANAM tasyAmapi yatastathArjakatvaprayuktaputrAMzadvayasyAvAraNAt pitRtva- jIvantyAmityetadarthamevoktam / atazca-'bhrAtRNAM jIvatoH prayuktapitraMzadvaye'pi bhAgasAmya eva paryavasAnaM bhavenna tu pitroH sahavAso vidhIyate / tadabhAve vibhaktAnAM dharmasteSAM bhavadabhimataputrApekSayA pituraMzAdhikyaM tathAhatyavacanA- vivardhate // iti, vyAsavacane sahavAsavidhAnamukhena bhAvAt / yacca kiMcetyAdinAnaucityamuktaM tanna kiMcit / pRthagbhAva niSedhAjjIvatoriti sAhityamavivakSitam / ata vaacniksaamye'naucityaaprskteH| jyeSThasya jyeSThatvaprayukta- eva ekasminnapi jIvati vibhAgo na dharmyaH kintubha maMzadvayaM pitRtvaprayuktaM ca pituriti jyeSThaputrasAmyApatte- parame / 'pitrorabhAva' ityAdibahaspativacane'pi nivRtta. stvayApyanaucityasya duratvAt / madanaratnadhRtakAtyA- rajaskAyAM mAtari jIvantyAM vibhAgasya mAtRdhanagocarayanavacanAttu sarveSAM bhrAtRNAM pitAputrANAM ca samAMza- tvAnupapatterubhayAdubhayAbhAvoktavibhAgasyaiva jIvatorapItyagrahaNameva mukhyamiti pratIyate / 'sakalaM dravyajAtaM yadbhA- pizabdena nirdiSTasya zastatvakIrtanAdubhayAbhAve bhrAtRgaihNanti tatsamaiH / pitarau bhrAtarazcaiva vibhAgo dharmya vibhAgaH pitRdhanagocara evetyavadhAryate / ata eva ucyate // iti / ata eva yogIzvaro'pi- 'sarve vA vyAso mAtari jIvantyAM yo vibhAgastasya mAtRpradhAnasyuH samAMzinaH' iti sarvapadaM praayungkt| anyathA samAM- katvaM darzayati / yathAha-'samAnajAtisaMkhyA ye jAtAzino vA kurvIta sutAniti vadet / vyapra.447-448 stvekena sUnavaH / vibhinnamAtRkAsteSAM mAtRbhAgaH praza__ ayamatra nirglito'rthH| yadyapi janmanaiva paitRke syate // ' bRhaspatirapi-'yadyekajAtA bahavaH samAnA paitAmahe ca dhane putrapautrANAM svAmyaM tathApi pUrvokta- jAtisaMkhyayA |saaptnaastairvibhktvyN mAtRbhAgena dhrmtH||' vacanaiH paitRke putrANAM pitRparatantratayA pituzcArjakatayA iti / atra jAtisaMkhyayA sAmye sApatnAnAmapi bhAgaprAdhAnyAtpitrA vArjite viniyujyamAne 'sthAvaraM vizeSaH svarUpakRto nAstIti mAtRbhAgatvavidhAnaM mAtRdvipadaM caiva' ityAdiprAkpradArzatavacanAttavyatirikte prAdhAnyaparameveti nAyaM putrANAM vibhAgaH kintu tanmAtRputrairanumatiravazyaM kAryA / paitAmahe tu niSedhAdhikAro- NAmityuddizya vibhAgaH kartavya ityatra tAtparyam / tenai
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitAmahadravyaskhAmyavicAraH 1179 tanmAtRdhana ivAtrApi mAtRjIvane putrANAM na parasparaM nAbhihite mAtaryanivRttarajaskAyAM saMtAnasaMbhavAt tadvibhAgo dharmyaH / ato gautamAyuktavibhAge dharmavRddhirapi vRttilopasya ca 'ye jAtA ye'pyajAtAzca' ityAdivacanena mAtruparama eva veditavyeti jImUtavAhana Aha / tat garhitatvAnnivRttarajaskAyAM tu tasyAM tadaprasakteruparataspRhe pitRdhane mAtrabhAvApekSayA adRSTArthatvApatteH prAgeva nira- pitarIva vibhAgaH prazasta iti tasyArthaH / tathA sati stam / yacca paitRkamityekazeSasyApramANakatvAt paunaru- nivRttarajaskAyAM tasyAM tadIyaRkthAdhikArikanyAsaMtAnaktyApattezca nAsya mAtRdhanaparatvamityuktam / tadapyadRSTArtha- syAsaMbhavAtsutarAM tadicchayA taddhanavibhAgo'pi putrANAtApattibhayAdekazeSasya svIkartavyatvAdayuktam / paunaruktyaM mucita iti mAtRdhanagocaratA'pyasya vacasaH saMbhavatIti tvayuktam / pUrvoktasyApi mAtRdhanavibhAgasya vizeSavidhA- na kiMcidetat / yadapi vyAsabRhaspativacasormAtRprAdhAnya naayaanuvaadopptteH| yAjJavalkyavAkye tu mitAkSarAkRtA ca sApatnavibhAgasyoktaM tanmamApyaviruddham / yathA hi - 'mAtApitrodhana sutA vibhajerannityuktam / tatra mAtRdhane- 'jIvatorasvatantraH syAjarayApi samanvitaH' ityAdivacana'pavAdamAha' ityuttarArdhamavatArayatA paunaruktyaM prihRtm| vazAdvibhAgottaramapi putrasya pitRmAtRpAratantryaM tathai'tAbhya Rte'nvaya' iti ca duhitrabhAve'nvayaH putrAdi- tadvacanavazAnmAtRbhAga evAyamiti buddhayA tadAjJAvazarmAtRdhanamRNAva ziSTaM gRhNIyAt iti vyAkhyAya idaM vadatayA tajIvanAvadhi stheyamityetAvatA pitRdhanavibhAgeca- 'vibhajeran sutAH pitrorUrdhvamakthamaNaM samam' | 'pi tasyAM jIvantyAmanadhikAraH kutastya ityalamadhikena / ityanenaiva siddhamapi spaSTArthamuktaM ityuktam / na vyapra.450-453 cAtra pitrorUrvamityevAstu sNbndhH| mAtRdhanavibhAga bRhaspatiH syottarArdhe'bhidhAnApitukthamRNamiti paryavasyati / tathA dravye pitAmahopAtte sthAvare jaGgame tathA / ca 'tAbhya' ityAdernirarthakAnuvAdatvamapi na prasajyatIti samamaMzitvamAkhyAtaM pituH putrasya caiva hi| vAcyam / RkthaRNapadayoH sasaMbandhikArthatvAttadA (1) aMzitvaM samaM samAnaM na ca svecchayA svopAttakAGkSAyAM khavAsyopAttapitroritipadAnuSaGgasyaiva pari dhanavat nyUnAdhikavibhAga dAtumarhati na punaraMzaH sama zeSAvagatArthikapituH padAnvayApekSayAbhyarhitatvAt / iti tasyArthaH / dvipitRkapitrabhiprAyaM vA samabhAgatadazena tu tAbhya ityasyAnuvAdatvasyApyabhyupagamau vacanam / dA.46 cityAt / ye tvanvayapadaM duhitranvayadauhitrAdiparatvena vyAca. ___* vImi.vyAkhyAnaM, vyavahAraprakAzakAreNa kRtaM jImUtavAhanakSate / tanmate tu vaiyarthyazaMkaiva nAsti / tadetadvistareNa khaNDanaM ca 'bho pitAmahopAttA' iti yAjJavalkyavacane strIdhana vibhAgaprastAva prapaJcayiSyAmaH / zaMkhalikhitoktaM drssttvym| mAtari jIvantyAmasvAtantryaM tu mAnavavattaddhanagocara- (1) dA.45-46; ap.2|121 tathA ('pi vA); vyaka. mapi saMgacchata eva / 'bhrAtRNAmi'tyA divyAsavacanamapi 141; smRca.279 sthA...thA (jaGgame sthAvare'pi vA) vyAsaH sahavAsaprAzastyamAtramubhayajIvana Aheti jIvatoriti vira.461; pamA.496 smRcavat ; ratna.141, dIka.43 sAhityavivakSAyAmapi na dossH| vastutastu pitrorUrdhva apavat ; vyani.sthAvare jaGgame (jaGgame sthAvare) samamaMzi (samaM svAmi) caiva hi (cobhayoH); smRci.28 samamaM (sasamAM) caiva mapi 'jyeSTha eva tu gRhNIyAt' iti sahavAsasya mukhya hi (cobhayoH); nRpra.35 smRcavat ; savi.374 smRcavat ; tvAdvibhAgasya ca dharmavRddhayarthatvAnmAtari jIvantyAmapi candra.69(-) putrasya caiva hi (pautrasya cobhayoH); viimi.2| dharmasya paJcamahAyajJAderAvazyakatvAttavRddhayartha vibhAga 121 zitvamA (zaM samA); vyapra.446; vyama.43; vitA. ucita eva / yatta pitrorabhAva iti bRhaspativacane nivRtta- 318 zi (za) caiva hi (cecchayA); vaal.2|117 tathA rajaskAyAM mAtari jIvantyAmityAdyuktaM, tatrocyate / ubhaya- ('pi vA) maMzi (mIza): 2 / 121 smRcavat ; vibha.59 dravye jIvane sahavAsaH prazastastadabhAve vibhAga iti pUrvArdhe| (dravyaM); savi.134 smRcavat ; vica.66.
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1180 vyavahArakANDam hai dhane putrajImUtavAhavarodhAt / (2) jIvapitRkasya punaH pitrA saha kathaM paitAmaha- | rUpeNa jAtA anuzayatastatpakSapuruSasaMbandhAH pitRsthA dhanavibhAga ityAkAGkSAyAmAha bRhaspatiH-dravya iti| | ityucyante / kiMcitkAlaM zleSmarUpeNa retorUpeNa pariNa pamA.496 | tAnAM strIsaMbandhena tasyAM praviSTA garbhasthA ityucyante / tasmAnna pituricchayaiva vibhAgo nApi piturbhAga- | evaM pitRmAtRsaMbandhaprabhRti taddhaneSu tathA svAmitvamastIti dvayam / pamA.497 | tataH svatvaM tato vibhAgo'pi / na vibhAgAtsvatvamiti / (3) pautrasya paitAmahadhane pitrA saha kathaM vibhAga vyani. ityapekSAyAmAha bRhaspatiH--dravya iti / pitrA sama vyAsaH evAMzo grAhyo na tu svArjitavadatra viSamavibhAgapakSA kramAgate gRhe kSetre pitAputrAH samAMzinaH / zrayaNenArthadvayamityarthaH / ratna.141 / paitRke na vibhAgArhAH sutAH pituranicchataH / / (4) paitAmahe dhane putrapautrayoH samAMza pautrecchayA ca | (1) pitaryanicchatyapi paitAmahadhanavibhAgo bhavatIvibhAgamAha-dravya iti / yattu [jImUtavAhanavyAkhyAnaM] | tyAha vyAsaH-kramAgata iti / ratna.141 tanmitAkSarApradveSajAndhyakRtam / pUrvavacovirodhAt (2) arthApitAmahAdyarjite tadanicchayA'pi vibhA. 'anekapitRkANAM tu pitRto bhAgakalpanetyanena sarvasiddhezca gAhA ityarthaH / . vyama.42 tena tatra piturapi sama eva / vitA.317-318 (1) ap.2|121 pitA (pitR) ke na (keNa) sutAH (putrAH); (5) pitAmahArjite tvekaputreNApi saha samAMzitva smRca.280 sutAH (putrAH) cchataH (cchavaH) utta.; vira. mAha bRhaspatiH-dravya iti / vyama.43 461 gRhe (gRha); ratna.141 viravat ; vyani.gRhe (gRha) jAtA janiSyA garbhasthAH pitRsthA ye ca maanvaaH| pitA (pitR); savi.375 (kramAyAte gRhakSetre putrapautrAH samAMsarve kAGkSanti tAM vattimanAcchedyA tatastu saa|| zinaH) pU.; byama.42 gRhe (gRha) cchataH (cchayA) bRhaspatiH janiSyamANAnAM vizeSaNaM garbhasthA iti / tilamASa- vitA.318; baal.2|117 gautamaH :2 / 119 pitAputrAH (pitRpautrAH): 2 / 121, cchataH (cchayA); vibha.59 cchataH (1) vyaka.152; vyani. sarve (sarve'pi) anA (na vi); | (cchayA); samu.134 gate gRhe (yAte gRhe) pitA (pitrA) samu.94. sutAH (putrAH). putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH vedAH najaiSTam / na parA jayethe / enorenayoryavayormadhye katarazcajyeSTho bhrAtA dvibhAgahArI naikataro'pi na parA jigye / na parAjaiSTa / he viSNo ubhA jigyathurna parA jayethe na parA jigye kata- | indrazca tvaM ca yuvAM yadyadvastu pratyapaspRdheyAM asuraiH rshcnainoH| indrazca viSNo yadapaspRdhethAM tredhA sahasraM sahAspRdheyAM tredhA lokavedavAgAtmanA tridhA sthitaM vi tadairayethAm // sahasramamitaM ca vi tadairayethAM vyakramethAmityarthaH / (1) he indrAviSNU ubhobhau yuvAM jigythuH| zatrU. | (2) he viSNo tvamindrazcobhau yadapaspRdheyAM yadA (1) RsN.6|69|8; taisN.3|2|11|2, 7 / 1 / 6 / 7; kAsaM. | parasparaM spardhitavantau tattadA gosahasraM tredhA vibhjyai12|14; maisN.2|4|4; asN.7|44|1; baa.6|15|6; rayethAmindrasya dvau bhAgau viSNoreko bhAga ityevaM shbaa.3|3|1|13, gobaa.2|4|15. praaptvntau| taisA. RsA.
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 1181 tasyAmakalpetAM dvibhAga indrastRtIye viSNustadvA yasmAtpituH prajApateH sakAzAt srajolAmena zreSThoeSA'bhyanUcyata ubhA jigyathuriti / 'bhUt tasmAlloke putrANAM madhye yaH putro dhanatamamiva tatastAvubhau tasyAM gavyakalpetAM vyavasthAM kRtvntau| atizayitameva dhanadAyamupaiti pituH sakAzAt dAyatve. indro dvibhAge vyvsthitH| viSNustRtIye bhAge vyava- nopagacchati taM putraM manyante / laukikA jAnanti ayasthitaH / tadenamarthamamilakSya kAcidRgvede'pyaganUcyate / meva putra idaM sarve putrasaMbandhi prAmAdikaM bhaviSyati sA ca bhAgatrayapratipAdikA / tasyAzca pratIkam 'ubhA sarvasyAdhipatiH bhaviSyati / tAbrAsA. jigyathuH' ityetat / . taisA. putrANAM jyeSThAditAratamyAnusAreNa viSamavibhAgaH / vibhAgo guNavAn bhrAtA uddhArabhAk jIvati pitari pitradhInaH / indro vai vRtramahantso'nyAndevAnatyamanyata / sa taidimaM sAma sRSTamada utkramya lelAyadatiSThat , mahendro'bhavat sa etamuddhAramudaharadvatra hatvA / tasya sarve devA mamatvin Asan mama mameti, taduddhAra evAsyaiSa bhAga eva / te'bruvan vidaM bhajAmahA iti / tasya vibhAge na somo oSadhInAmadhirAjastasya vA eSa bhAgo samapAdayan , tAn prajApatirabravIdapeta mama vA yadakRSTapacyaM taduddhAra evAsyaiSa bhAga ev| etat, ahameva vo vibhakSyAmIti / so'gnima__ atitherAtithyamasi viSNave tveti / so' bravIt , tvaM vai me jyeSThaH putrANAmasi, tvaM, prathamo syoddhAro yathA zreSThasyoddhAra evamasyaiSa'Rte vRNISveti...athendramabravIt tvamanuvRNISveti / chndobhyH| atha somamabravIt tvamanuvRNISveti / tedindramevAnvAdityAnAbhajatIndrAya svAbhimA gautamaH tina'iti sapatno vA'abhimAtirindrAya tvA ____ putrANAmuddhAravicAraH sapatnaghna'ityevaitadAha sosyoddhAro yathA zreSThasyo viMzatibhAgo jyeSThasya mithunamubhayatodayukto ddhAraH evamasyaiSa'Rte devebhyH| ratho govRSaH / pituriSTo bhrAtA uddhArabhAk (1) mithunamajAdInAM ubhayatodat azvAdi tayukto so'kAmayatendro me prajAyAM zreSThaH syAditi tAmasmai srajaM pratyamuzcattato vA indrAya prajAH dA.38 rathaH goyukto vRssH| (2) adhunA piturUvaM jIvati ca tasminvibhAgazreSThathAyAtiSThanta tacchilpaM pazyantyo yatpitarya prakAramAha-viMzatibhAga iti / sarvasmAtpitRdhanAviMzapazyan / tasmAdyaH putrANAM dAyaM dhanatamamivopaiti titamo bhAgaH, mithunaM gavAdiSu strIpuMsayoryugmam / ubhataM manyante'yamevedaM bhaviSyatIti / yatodantA azvAzvataragardabhAsteSAmanyatamAbhyAM yukto rathaH, prajAyAmiti jAtAvekavacanaM me madIyAsu prajAsu madhye govRSaH puMgavaH / ayamuddhAro jyeSThasya / gaumi. indraH zreSTha: prazasyatamaH adhikaH syAditi saH prajApatiH kAmitavAn kAmayitvA ca tAmAtmIyAM saje asye (3) ayamuddhAraH sati saMbhave jyeSThasya / +mabhA. ndrasya pratyamuJcata / gale baddhavAn tato'syendrasya zreSThayArtha kANakhorakUTavaNDA madhyamasyAnekAzcet / prajA anvajAnan yatpitari zreSThayakAraNaM zilpamapazyat tacchilpamAzcarya surUpamindre pazyantyaH vilokayantyaH * vira., pamA. gaumigtm| + zeSaM gaumigatam / lakSaNahetvoH kriyAyA iti dRzehatau zatRpratyayaH / (1) jaiubA.1151. (2) gaudh.28|5; dA.38; gyaka.141 mabhA. gaumi. (1) taisN.7|15|4. (2) maisN.4|3|1. 2815; vira.470 pamA.489; samu.128. (3) maisN.4|3|2. (4) shbaa.3|4|1|11. (3) gaudha.286, dA.38, vyaka.141; mabhA.NDA (5) shbaa.3|9|4|9. (6) taabaa.16|4|4|3,4. / (NTA); gaumi.286 vaNDA (vaNeTA); vira.470; pamA.
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1182 . vyavahArakANDam (1) khoro vRddhaH, kUTo vAmanAkRtiH, vaNDo vikRta- uddhatAvaziSTasya samavibhAga iti prathamaH kalpaH lAgUla:, ete madhyamasya yadi bahavo bhavanti pshvH|| samadhetaratsarvam / dA.38 (1) itaraduddhataziSTaM sarve samadhA gRhNIyuH smmityrthH| (2) kANa ekanetro vikalAGga iti yAvat / khoro | dvidhA bahudhetyAdau dRSTo dhApratyayaH pryuktH| gaumi. vRddhH| khoTa iti pAThe viklpaadH| kUTaH zaGgahInaH / (2) evamuddhRtoddhAraziSTaM samaM vibhaktavyam / nanu ca vaNeTo viklvaaldhiH| gavAzvAdiSu ya evaMrUpaH sa | vibhAge samadhaiva sarvasmin prApte vacanAduddhAra ukte zeSa madhyamasyoddhAraH sa ca kANAdiyadyaneko bhavati / itareSA- samadhaiva prApnotIti nArtho'nena sUtreNa / naiSa doSaH, yadi mapyasti cediti / hi pitA vibhAgaM karoti tadoddhArapratiSedhArthamidamiti / avirdhAnyAyasI gRhamanoyuktaM catuSpadA caikaikaM anye tu pituruddhArapratiSedhArthamidamiti bruvate / ayaM ca yavIyasaH / prakAro jyeSThe kaniSThe ca guNavati drssttvyH| mabhA. (1) avirUrNAyuH / jAtAvekavacanaM yaavnto'vyH|| __jyeSThasya yazitvaM itareSAM samAMza iti dvitIya: kalpa: ekasya catuSpadAM caikaikamityeva siddhatvAt / apara / vyaMzI vA pUrvajaH syAt / Aha-yadyapi pitureka evAvistathA'pi sa yavIyasaH / (1) dvAvaMzI dyazaM, tadasya vidyata iti ghazI, bhAgacatuSpadAM caikaikamiti tu bhuvissymiti| dhAnyaM vriihyaadi| dvayaM jyeSThasyoddhAra ityrthH| mabhA. aya AyasaM dAtrAdi / dhAnyamayazceti dhaanyaaysii| (2) pUrvajo vidyAdinA jyeSTha ityrthH| smRca.266 etadubhayaM yAvatkiMcidgRhe / gRhaM yatra Asyate / anaH (3) idaM ca jyeSThasyaiva guNAtizayayuktatve anyeSAM zakaTaM yuktaM bAhyAbhyAm / catuSpadAM ca gavAdInAmeka- | niguNatve / / vira.478 miSTaM gRhNIyAt / ayaM kanIyasaH uddhAraH / ayaM ca / ekaikmitressaam / sarvakanIyasaH / itareSAmuddhAro yo madhyamasya / gaumi. ayaM vibhAgo yadi jyeSTha eva guNavAn anye (2) aviH prasiddhaH / ekavacanAdekaM, dhAnyaM / nirguNAH tadA drssttvyH|| vrIhyAdi / ayo lohaM AnurUpyeNa dhAnyAyasoH kalpa jyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyaM iti tRtIyaH kalpaH nArtha dvivacanam / evaM ca na sarva gRhNIyAt / gRhamekaM ekaikaM vA dhanarUpaM kAmyaM pUrvaH pUrvo labheta / zakaTaM yuktaM catuSpadAM ca gavAdInAmekaikaM pRthakpRthagA- (1) kalpAntareSu bahuSu kSetrAdiSvaikaikaM dhanarUpaM jyeSThAnurUpyeNa yavIyasaH kanISThA gRhnniiyuH| ayaM knisstthoddhaarH| nupUrtAd gRhNIyuH / kAmyaM yasya yadiSTa sa tadgRhvIyAditi +mabhA. (3) evamanyatrApi yatra uddhAre guruladhubhAvastatra (1) gaudh.28|8; dA.38 mathe (mami); vyaka.141; mabhA. gaumi.288 gheta (thA ceta); vira 470 gheta (meveta); bhrAtRNAM jyeSThamadhyamakaniSThAnAM guNavattvAdyapekSayA vyavasthA pamA.490 madhe (ma ce); samu.128. draSTavyA / loke tu jyeSThamAtrapuraskAreNa ca madhyama (2) gaudha.289; dA.38; vyaka.142; mabhA.jaH kaniSThoddhAraM cAnAdAyaiva jyeSThasya vizoddhAro dRzyate / syAt (jasya); smRca.266 zI (zaM); vira.478; vyapra. xvira.471 440; vibha.40,42 (syAt0); samu.128 vica.73 mabhA., vira. gaumigatam / gobhila:. +pamA. mabhAgatam / 4 zeSa mabhAgatam / (3) gaudh.28|10; dA.38; byaka.142; mabhA.; 490 (kANaH khoDaH kUTa: vaNDo madhyamasyAnekazcet ); samu. | vyapra.440. 128. (4) gaudh.28|11; vyaka.142; mabhA. gaumi.289 (1) gaudha.287, dA.38; vyaka.141; mabhA.; | bheta (bhate); vira.479 dhana-(dhana) paM (pavat ) vaH (vataH); gaumi.2817; vira.470; pamA.490 samu.128. | vibha.40 kA (yatkA).. ... mabhA.
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH sarveSvaSTaM jyeSThastadrahiteSviSTamanantara iti / ayamuddhAraH sarveSAm / gaumi. (2) ekaikaM vA'rthajAtamabhipretaM jyeSThAnukrameNa gRhNIyuH / tatrAbhipretArthavizeSagrahaNamevoddhAraH / ayami sarve guNavantazceddraSTavyaH / dezakaM pazUnAm / sabhA. (1) atraiva pazuSu vizeSaH - dazakamiti / dazAvayavA asya dazakaH / pazUnAM gavAdInAM madhye dazakaM dazakaM pUrvo labhate na tvekamiti / gaumi. (2) dhanarUpamityanena kAmyasyaikasya pazorgrahaNe prApte saMkhyAniyamena grahaNArthamidaM pazUnAM daza grAhyA iti / mabhA. (3) samAnajAtIyAndazato daza daza pazUn pUrvaH pUrvo labhetetyarthaH / * vira. 479 naikazaphadvipadAnAm / uktaH / (1) asyApavAdaH - naiketi / ekazaphAnAmazvAdInAM dvipadAM dAsyAdInAM ca dazakaM na gRhNIyuH / kiMtu pUrvoktamekaikameveti / dvipadAnAmiti pAThe pAdazabdena samAnArthaH pdshbdH| evamekamAtRkANAM soddhAro vibhAga gaumi. (2) yadi sarve nirguNAstadAnIM samameva vibhAgo draSTavyaH / atra vizeSAnupAdAnAt smRtyantare ca dvirukteH pUrvasya tatprayojanatvAt / yathA''ha vasiSThaH 'atha bhrAtRRNAM dAyavibhAgaH' iti / yadA kecit guNavantaH kecinnirguNAstadA jyeSTho dazamamuddhAraM gRhItvA anyatsamaM vibhajet / yathA''hozanA - ' jyeSThasya dazamo - ddhAraH kaniSThasyAbhipreto bhAgaH' iti / asmindeze ayameva vibhAgo draSTavyaH, samAcArAt / samAnajAtIyAnAmekamAtRkANAM vibhAga uktaH / mabhA. (1) gaudha. 28 / 12 kaM (taM); meghA. 9 | 114 kaM (taH ); vyaka. 142; mabhA.; gaumi. 28 / 106 mavi. 9 / 114 kaM (tazca); mamu. 9 / 114 meghAvat; vira. 479 meghAvat ; maca. 9 / 114 medhAvat; vibha. 40 meghAvat. 1183 (3) etacca sarveSAM samatve dhanabahutve ca mantavyam / vira. 479 (2) gaudha. 28 / 13; meghA. 9 / 114 nai (e); mabhA. gaumi. 28 / 11 dAnAm (dAm ); vira. 479; vibha. 41. mya. kA. 149 hArItaH putrANAmuddhAravicAra: 'vibhajiSyamANe gavAM samUhe vRSabhamekadhanaM variSThaM vA jyeSThAya dadyurdevatAgRhaM ca, itare niSkramya kuryuH ekasminneva dakSiNaM jyeSThAyAnupUrvyamita reSAm / ekadhanamutkRSTadhanam / devatA viSNvAdipratimA gRhaM paitRkam / niSkramya kuryurgRhAntarANIti zeSaH / yadA gRhAnniSkramya gRhAntarakaraNAsaMbhavaH, tadA dakSiNa zreSThaM jyeSThAya bhavediti zeSaH / AnupUrvyamanupUrvatA, tena madhyamAya madhyamaM, kaniSThAya tato'pi hInamityarthaH / hariharastu devatAgRhapadena durgAdipUjAmaNDapaM vyAkhyAya tajjyeSThAya dattvA anye maNDapAntaraM kuryurityAha / vira. 471 7 semAno mRte rikthavibhAgaH / (1) uddhAramantareNApi samavibhAgamAha pitarItyanuvRttau hArIta: - samAnata iti / dA. 65 (2) mRte pitari bhrAtRbhiH kriyamANaRkthavibhAgaH samabhAgenaiva kArya ityarthaH / smRca. 263 *baudhAyanaH jyeSThoddhAraH varNAnAM govAjAvayo jyeSThAMzaH / aMzaniyamenoddhAraH / mRte jIvati vA pitari satsu gozvAjAviSvetat / itare samaM vibhajeran / gavA * ApastambamataM pitRkartRkavibhAge (pR. 1164 ) draSTavyam / (1) vyaka. 141; vira. 471. (2) dA. 65 no (nato); smRca.263; ratna. 140 mRte + (pitari ); savi. 356 riktha ( pitari ); vyapra. 442 ratnavat; vyama.44 ratnavat ; setu. 77 dAbat ; samu. 127 (samenaiva mRte pitari rikthavibhAgaH); vica. 71 no (nato) vibhAgaH (bhAginaH ). (3) baudha 22 9; vyaka. 142 caturNAM (asati pitari caturNA) vira.472 zaH+(yathAsaMkhyena) zeSaM vyakavat, -)
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1184 vyavahArakANDam dInAM jyeSThabhAgadvayAvaziSTasyA'pyAdhikye sati vijJeyam / atrApi naSTAnAmapi putrAH pitryAnevAMzAn labhanta bauvi. iti vAcanikI vyavastheti vijnyaaneshH| aparArkavasiSThaH | bhArucyAdayastu pramItapitRkANAM pitRdvArAgatadravyadAyasya jyeSThasya vyaMzitvam / putraannaamuddhaarvicaarH| yatheSTaviniyogArhasvatvasaMbhavAt pitRsvatvasyaiva vibhAma atha bhrAtRNAM daayvibhaagH| DyaMzaM jyeSTho | iti pitRto bhAgakalpaneti nyAya siddhArthAnuvAdaH / ata hareta , gavAzvasya cAnudazamama / ajAvayo gRhaM evAha kAtyAyanaH-'sa evAMzastu sarveSAM bhrAtRNAM nyAyato ca kaniSThasya / kArNAyasaM gRhopakaraNAni ca bhavet' ityAhuH / savi.373 madhyamasya / mahAbhAratam dyazamiti, dvAvaMzI jyeSTho haredvAzvasyeti dazasu goSu .. putrANAM sa pavibhAgaH / jyeSThasyAdhikabhAktvam / azveSu caikaikaM zreSThaM gRhNIyAt / idaM ca vasiSThavacanaM jyeSThasya jAtAnAM samavarNAyAH putrANAmavizeSataH / sAtizayaguNavattve itarayozca gunnvttve| vira.479 sarveSAmeva varNAnAM samabhAgo dhanAtsmRtaH / / viSNuH jyeSThasya bhAgo jyeSThaH syAdekAMzo yaH prdhaantH| putrANAM samAvibhAgaH jyeSThoddhArazca eSa dAyavidhiH pArtha pUrvamuktaH svayaMbhuvA / / sevaNoMH putrAH samAnaMzAnAdadhuH / jyeSThAya savarNanekabhAryAputrANAM viSamavibhAgaH / zreSThamuddhAraM ddyuH| samavarNAsu jAtAnAM vizeSo'styaparo nRpa / (1) etacca putrANAM bhinnasaMkhyakatve / vira.476 vivAhavaiziSTayakRtaH pUrvapUrvo viziSyate // (2) evaM vijAtIyaputrasamavAye'pi vibhAgamuktvA harejyeSThaH pradhAnAMzamekaM tulyAsu teSvapi / idAnIM sajAtIyasamavAye tamAha-samAnavarNA iti / madhyamo madhyamaM caiva kanIyAMstu kanIyasam / / yadi caturNAmapi varNAnAM sajAtIyA eva putrA bhaveyustadA evaM jAtiSu sarvAsu savarNaH zreSThatAM gataH / te samAnevAMzAnAdadhuH / idaM caikamAtRkANAM, bhinna maharSirapi caitadvai mArIcaH kAzyapo'bravIt // mAtRkANAM tu samasaMkhyAnAM mAtRta eva vibhAgaH / saivarNAsu tu jAtAMnAM samAn bhAgAn prklpyet|| samAMzatvasya jyeSThe'pavAdamAha-jyeSThAyeti / sarvasmin kauTilIyamarthazAstram pitRdhane yat zreSThaM gomithunAAddhAraM viMzAdivajjyeSThAya putrANAmuddhAravicAra: sarvApekSayA kanIyAMso ddyuH| / ekastrIputrANAM jyeSThAMzaH brAhmaNAnAmajAH kSatriyadyekaH pramItaH dvau vA pramItau eko vA sthito yANAmazvAH, vaizthAnAM gAvaH, zUdrANAmavayaH / dvau vA sthitau tatputrA viSamasamAH tatrApi pitRto kANaliGgAsteSAM madhyamAMzaH, bhinnavarNAH knibhaagklpnaa| SThAMzaH / catuSpadAbhAve ratnavarjAnAM dazAnAM bhAgaM dravyANAmekaM jyeSTho haret / pratimuktasvadhApAzo hi (1) vsmR.17|39-42 (kha) dazamam (sadRzam) kASrNAyasaM (kASThaM gAM yavasa); dA.42 (gavA...madhyamasya0); vyaka. bhavati ityozanaso vibhAgaH / pituH parivApAd 142-143; mbhaa.28|13 (caMzaM....masya0); vira.479 yAnamAbharaNaM ca jyeSThAMzaH, zayanAsanaM bhuktakAMsyaM dAya...vayo (dAyabhAgo vaMzaM harejjyeSTho gavAzvasya caika dazama- ca madhyamAMzaH, kRSNadhAnyAyasaM gRhaparivApo majAdayo) ni ca (ni); vyapra.440 dAya...cAnu (dAyabhAgo gozakaTaM ca kaniSThAMzaH zeSadravyANAmekadravyasya baMzaM harejjyeSTho gavAzvasya cAtra). vA samo vibhAgaH / (2) vismR.18|36-37 sava (samava); vira.476 naM (nAnaM) raM+(ca); vibha.39,94, (1) bhaa.13|47157,58. (2) bhA.13147159-61. (3) savi.373. (3) bhaa.13147|16. (4) kau.316,
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 1185 mAnuSahIno jyeSThastRtIyamaMzaM jyesstthaaNshaallbhet| lameta yathAprAptasvAMzAnapahAnena / itthamekastrIputravibhAcaturthamanyAyavRttinivRttadharmakAryo vaa| kAmAcAraH go'bhihitaH / zrImU. sarva jIyeta / tena madhyamakaniSThau vyaakhyaatau| antarAlavarNAnAM samo vibhAgaH tayormAnuSopeto jyeSThAMzAdadhaM labheta / shuudraadaayogvkssttcnnddaalaaH| vaizyAnmAgadha___ jyeSThAMzamAha / ekastrIputrANAmiti-ekasyAH striyAH vaidehako / kSatriyAtsUtaH / paurANikastvanyaH sUto putrANAM bahUnAM madhye, bAhmaNAnAM, ajAH jyeSThAMzaH jyeSThAMza- mAgadhazca brahmakSatrAdvizeSataH / ta ete pratitvena kalpanIyA bhavanti, yajJArthatvenotkRSTatvAt / kSatri- lomAH svadharmAtikramAd rAjJaH saMbhavanti / ugrA. yANAM azvAH jyeSThAMzaH yuddhArthatvena tathAtvAt / vaizyAnAM naiSAdyAM kukkuTakaH, viparyaye pulkasaH / vaidehigAvaH jyeSThAMzaH vANijyArthatvena tattvAt / zUdrANAM avayo kAyAmambaSThAd vaiNaH, viparyaye kuzIlavaH / meSAH jyeSThAMzaH kRSyAdyarthatvena tathAtvAt / kANaliGgA kSattAyAmugrAcchupAkaH / ityete'nye cAntarAlAH / iti / kANa ekadRk talliGgAstajAtIyAH paGgvAdayaH karmaNA vaiNyo rathakAraH / teSAM svayonau vivAhaH / ajA azvA gAvo'vayazca, teSAM brAhmaNAdInAM caturNA pUrvAvaragAmitvaM vRttAnuvRttaM ca svadharmAn sthaapyet| yathAkrama, mdhymaaNshH| bhinnavarNA anekavarNA ajA- zUdrasadhANo vA anyatra caNDAlebhyaH / kevaladayaH, teSAM knisstthaaNshH| ctusspdetyaadi| catuSpadAbhAve, mevaM vartamAnaH svargamApnoti rAjA narakamanyathA / ratnavarjAnAM, dravyANAM, ekaM dazAnAM bhAgaM dazabhAgamekaM, sarveSAmantarAlAnAM samo vibhaagH| jyeSTho haret / kuto jyeSTho'dhikamaMza haredityAha-prati- dezasya jAtyAH saMghasya dharmo grAmasya vApi yaH / muktasvadhApAzo hi bhavatIti / yasmAd jyeSThaH kaNTha- ucitastasya tenaiva dAyadhama prakalpayet / / nivezitapitRkarmapAzo bhavati tsmaadityrthH| iti auza. pratilomAnAha-zUdrAdityAdi / zUdrAdvaizyAyAmutpanna naso vibhAga iti / yathoktaprakAro vibhAga uzanasA Ayogavo nAma, kSatriyAyAM kSattaH, brAhmaNyAM caNDAlaH / vihitH| apratiSedhAccAyaM kauTalyasyA bhimato draSTavyaH / kSattazabda ihAkArAntaH prayuktaH, ata eva striyAM AkAprakArAntaramAha-pituriti / pituH parivApAt pariccha. rAnto'nupadaM prayokSyate / vaizyAn mAgadhavaidehakAviti / * dAt , yAnaM AbharaNaM ca jyesstthaaNsh:| zayanAsanaM, bhukta vaizyAt kSatriyAyAM jAto mAgadhaH, brAhmaNyAM vaidehakaH / kAMsyaM bhojanasthAlaM ca, madhyamAMzaH / kRSNadhAnyAyasaM kSatriyAtsUta iti / kSatriyAd brAhmaNyAM jAtaH suutH| kRSNadhAnyaM tilavarakAdi AyasaM ayovikArazca, gRha pRthucakravartiyajJabhUmyutpannasya paurANikasya sUtAkhyasya parivApo musalAdirgahaparicchadaH, gozakaTaM ca goyuktaM mAgadhAkhyasya ca pRthustotravidhAyinaH pratilomajatvazaGkAzakaTaM ca, kaniSThAMzaH / zeSadravyANAM uktAtirikta prApti manasi kurvastAM pariharati-paurANikastvanyaH sato dravyANAM, ekadravyasya vA dravyasyaikasyApi vA, samaH mAgadhazca brahmakSatrAd vizeSataH iti / asyArthaH-purANasarvaputrasAdhAraNo vibhaagH| pravaktA romaharSaNAparanAmA yaH sUtaH saH, anyaH uktAt mAnuSahIna iti / mAnuSazabdena manuSyasAmAnyasyApekSitaH puruSakAraguNo gRhyate tadrahito, jyeSThaH jyeSThAMzAt pratilomajasUtAdbhinnaH, yastatsaha paThitaH purANeSu mAgadho nAma sa ca prtilomjmaagdhaadbhinnH| brahmakSatrAd tRtIyamaMza labheta, na tu kRtsnaM jyeSThAMzam / anyAyavRttiH, vizeSataH vizeSeNa yuktaH sUto brAhmaNAd viziSTa utkRSTaH nivRttadharmakAryo vA, caturtha jyeSThAMzacaturbhAgaM labheta / mAgadhaH kSatriyAd viziSTa iti / etacca tathyam / yataH kAmAcAraH itvaraH, sarva jIyeta jyeSThAMzamakhilaM hApyeta / 'haste tu dakSiNe tasya dRSTvA cakraM pitAmahaH / viSNoraMza tena madhyamakaniSThau vyAkhyAtAviti / tayorapyeSa nyAyaH pRthaM matvA paritoSaM paraM yayau // tasyaiva jAtamAtrasya yajJe saMcArayitavya ityarthaH / tayoH madhyamakaniSThayoH, mAnuSopetaH puruSakArayukto madhyamaH kaniSTho vA, jyeSThAMzAdadhaiM (1) kau.3|7.
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImU. 1186 vyavahArakANDam paitAmahe zubhe / sUtaH sUtyAM (yajJAbhiSavabhUmau) samutpannaH anyatra caNDAlebhya iti / kevalamiti / kevalamevaM sautye'hani mahAmatiH // tasminneva mahAyajJe jajJe vartamAnaH uktaprakArAvyabhicAreNa vyApriyamANaH, rAjA prAjJo'tha mAgadhaH // ' iti viSNupurANaprathamAMzatRtIyA- svarga Apnoti / anyathA uktaprakAravyabhicAreNa dhyAye / 'brahmaNaH pauSkare yajJe sutyAhe vitate sati / pRSa- vartamAnaH, narakaM aapnoti| sarveSAmiti / antarAlAnAM, dAjyAt samutpannaH sUtaH paurANiko dvijaH // vaktA | samo jyeSThAMzarahitaH vibhaagH| sa ca sarveSAM strINAM vedAdizAstrANAM trikAlAmaladharmavit // ' ityagnipurANa- puruSANAM cAvizeSeNa bhavati / prathamAdhyAye, 'tvayA sUta mahAbuddhe bhagavAn brahmavi- prAnte zlokamAha-dezasyeti / dezasya janapadAdeH, ttamaH / itihAsapurANArtha vyAsaH samyagupAsitaH // tvaM jAtyAH brAhmaNAdeH, saMghasya samudAyasya, grAmasyApi vA, hi svAyambhuve yajJe sutyAhe vitate sati / saMbhUtaH saMhitAM yo dharmaH ucitaH pAramparyasiddhaH, tasya grAmAdeH tenaiva vaktuM svAMzena purussottmH||' iti kaurmapurANaprathamAdhyAye taddharmAnusAreNaiva, dAyadharma dAyabhAga, prakalpayet / ca vyAsaziSyapaurANikasUtasyAyonita evotpattiH pratilomasUtavilakSaNA kathyate, tathA dvijatvaM viSNvaMzasaMbhUtatvaM manuH c| tathaiva mAgadhasyApi tatsahapaThitasyAyonijatvam / putrANAmuddhAravicAraH ta ete iti / ta ete pUrvoktA AyogavAdayaH, prati ___ jyeSThasya viMza uddhAraH sarvadravyAcca yadvaram / lomAH, rAjJaH svadharmAtikramAt saMbhavanti svadharmo varNA- | tato'dha madhyamasya syAtturIyaM tu yviiysH|| zramarakSA tasyAtikramAd yathAvadakaraNadoSAt jAyante / (1) yattu smRtyantare 'jyeSThasya viMza uddhAraH sarvaathAntarAlAnAha-ugrAditi / ugrAt kSatriyazUdrA dravyAcca yad varam' ityAdivibhAgavaiSamyamavagamyate / putrAt , naiSAdyAM brAhmaNazUdrAputryAM, jAtaH, kukkuTakaH ta tad bhrAtRNAM parasparAnumatyA vijJeyam / anye tu guNApekSa daakhyH| viparyaye pulkasa iti / niSAdAdugrakanyAyAM jAtaH vibhAgavaiSamyavAkyAnAM viSayaM varNayanti karmArthatA ca pulksaakhyH| vaidehikAyAM vaidehakanyAyAM, ambaSThAt , tasya manyamAnAH / tattu puruSArthatvAd dravyasyAyuktameveti jAtaH, vaiNaH tadAkhyaH / viparyaye kuzIlavaH ambaSThayAM vaide gamyate / yAmi tvagnihotrAdyakaraNe dravyApaharaNAdihakAjjAtaH kushiilvaakhyH| kSattAyAM ugrAd jAtaH zvapAka: vacanAni, tAnyanyAyavartipuruSaprazAsanArthAni / na tu tdaakhyH| iti ete uktAH, anye ca evaMjAtIyAH dravyasya kratvarthatApratipAdakAni / ato bhrAtRNAmevecchayA saMkarajAzca, antarAlAH varNajAtyantarAlabhavAH vijJeyAH / vibhAgavaiSamyam / yattvanyAyavartinAM niraMzatvaM gautamekarmaNeti / vaiNyaH veNajAtireva, karmaNA laGghanaplavanAdisvavRttityAgapUrvakavAstuvRttisvIkAreNa, rathakAraH tadA- (1) msmR.9|112, vizva.20121 pU., smRtyantaram / khyayocyate, na tu rathakAro nAmAntarAlo'nya ityrthH| medhA.tato'dha (tadardha) dravyeSvapi paraM varam iti pAThaH, mitA. teSAmiti / teSAM antarAlAnAM, svayonau vivAhaH amba- 2 / 114,117; dA.37; ap.2|114(=); vyaka.141; SThasyAmbaSThIvivAho niSAdasya niSAdIvivAha ityevaM samA- smRca.265;vira.468pamA.486,489 ratna.140;mapA. najAtIyavivAhaH kAryaH / pUrvAvaragAmitvaM pUrvasyAmbaSThA 645:678 pU.; subo.2 132 (=) pU.; vici.200 sarva derutkRSTasya avaragAmitvaM apakRSTaniSAdyAdigAmitvaM na (pitR); vyani.; smRci.29 masya...yasaH (masyaiva syAtta rIyaM kanIyasaH) nAradaH; nRpra.34.35, dAta.193; candra. tu niSAdAderambaSThayAdigAmitvaM, vRttAnuvRttaM ca pUrvAcA 71 vicivat ; dAni.1 smRtyantaram ; vyapra.439; vyau. rAnuvRttiM ca, svadharmAn sthApayet svadharmatayA kalpayet / 143(=) tato...masya (madhyame tu tadardha) yavI (kanI); vyama. zadrasadharmANo veti / teSAmityanuvartya prathamAntatayA 43 (tadardha madhyamasya syAttadardha tu kanIyasaH); vitA.295, vipariNamayitavyaM, antarAlAH zUdradharmeNa vA dharmavantaH | to taTatayaM ca sama., kartavyAH / te ca na sarve kintu caNDAlavarjA ityAha- | bhAca.yadvaram (yatparam ).
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 1187 noktaM, tadapyekeSAmiti vacanAta paramatatvenaivAnuzAsana- | (3) sarvasmAdvyasamudAyAviMzatitamo bhAgaH sarvamAtraprayojanatayA vyAkhyeyamityeSA dik / vishv.2|121 | dravyebhyazca yaccheSThaM tajjyeSThAya dAtavyam / tadardha catvA (2) iyamuddhAraniyogasmRtiratikrAntakAlaviSayA na riMzattamo bhAgo madhyamaM ca dravyaM madhyamAya dAtavyam / tvadyatve'nuSTheyA niyatakAlatvAtsmRtInAmiti kecit / turIyamazItitamo bhAgo hInaM dravyaM ca kaniSThAya dAtavyaanuSTheyatvavyapadezo dIrghasatravajjJAnAdabhyudayo yathA syA- miti| sarvasminnapi kAle viSamo vibhAgo'stIti kathaM diti / na hi dIrghasatramadyatve kecidAharamANA dRzante / samameva vibhajeraniti niyamyate / atrocyate / satyam / adhIyate tu tadupadezaM braahmnnaaH| tathAca 'anye kRtayuge ayaM viSamo vibhAgaH zAstradRSTastathApi lokavidviSTatvAnnAdharmA' ityuktaM, tena dezaniyamavatkAlaniyamo'pi dharmANAM nussttheyH| 'asvayaM lokavidviSTaM dharmyamapyAcarena tu' iti drssttvyH| na hyapadiSTo dharmaH sarvatra deze'nuSThIyate / niSedhAt / yathA 'mahokSaM vA mahAjaM vA zrotriyAyopatathAhi dezadharmA niyatadezavyavasthitA ucyante / | kalpayet' iti vidhAne'pi lokavidviSTatvAdananuSThAnam / anyathA sarvAnuSThAne na dezavyapadezyatA dharmANAm / tathAca yathA vA 'maitrAvaruNIM gAM vazAmanubandhyAmAlabheta' iti paThati 'ayaM dvijairhi vidvadbhiH' (masmR.9/66) ityAdi / gavAlambhana vidhAne'pi loka vidviSTatvAdananuSThAnam / tasmAduddhAraniyogagovadhasmRtaya upadiSTA nAnuSTheyAsta uktaM ca 'yathA niyogadhoM no nAnubandhyAvadho'pi detadapezalam / na hyevaMvidhaH kAlaniyamaH kvacidapi vA / tathoddhAravibhAgo'pi naiva saMprati vartate // ' zrayate sAyaMprAtaH parvAdi niyamAdanyatra / yacca 'anye kRta- iti / (niyogamanatikramya yathAniyoga, niyogA. yuge dharmA' iti tatprathama eva vyAkhyAtam / na hIdaM yuga | dhIno yo dharmo 'devarAca sutotpattirityAdiH sa bhedena dharmavyavasthAhetaH deza niyamo'pi prAcInapravaNAdi- no bhavati) Apastambo'pi 'jIvanputrebhyo dAyaM vibhajevyatirekeNa madhyadezapUrvadezakRto naivAstItyuktaM 'jAti- tsamam' iti samatAmuktvA 'jyeSTho dAyAda ityeke' iti jAnapadAn dharmAn' 'sadbhirAcaritam' (msmR.8|41,46) kRtsnadhanagrahaNaM jyeSThasyaikIyamatenopanyasya 'dezavizeSeNa ityatra / dIrghasatreSvadyatve'pyanuSThAnasaMbhavaH / saMvatsarazabda- suvarNa kRSNA gAvaH kRSNabhaumaH jyeSThasya rathaH pituH stvahaHsu prathama eva drshitH| yatta nAdyatve kecidana- parIbhANDaM ca gRhe'laGkAro bhAryA yA jJAtidhanaM cetyeke' tiSThanto dRzyanta iti upadiSTArthasya nityavadAmnAtasyApi ityakAyamatanavAddhArAvibhAga daza ityekIyamatenaivoddhAravibhAgaM darzayitvA tacchAstravipratibahabhiH prakArairanaSThAnasAdhanAzaktyA phalAnicchayA vA / Siddha miti nirAkRtavAn / taM ca zAstravipratiSedha nAstikatayA vaa| yatta 'vene rAjyaM prazAsati' tadAprabhRtika svayameva darzayatima / 'manuH putrebhyo dAyaM vyabhajemahApaurvakAlikamanuSThAnaM darzayatItyarthavAdo'sauna kAlo- dityavizeSeNa zrUyate iti' / tasmAdviSamo vibhAgaH padezaH / jyeSThasya viMzaH jyeSThasya sarvadravyAta viMzatitamo zAstradRSTo'pi lokavirodhAcchrativirodhAca nAnuSTheya iti bhAga uddhatya dAtavya eva / madhyamasya tadardha catvAriM- / samameva vibhajeraniti niyamyate / +mitaa.2|117 zattamo bhaagH| evaM kaniSThasya turIyo jyeSThApekSayA'zIti- (4) sodarAsodaravibhAgagocarazca jyeSThasya viMza tamo bhaagH| evamuddhate pariziSTaM tridhA kartavyam / uddhaarH| *dA.42 tatra sarvebhyo dravyebhyo yadvaraM zreSThaM tajjyeSThasyaiva / athvaa| (5) vibhAgakarturicchayA vibhAgavaiSamyam / 'dravyeSvapi paraM varam' iti pAThaH / uttamAdhamamadhya ap.2|114 mAni yAni dravyAdIni santi tatastasmAdyadekaM zreSThaM / (6) jyeSThasyeti madhyakAddhanAviMzatitamaM bhAgaM kRtvotattasyaiva taduktaM bhavati / yatra gAvo'zvA vA santi / ekaH zreSTho jyeSThasya dAtavyo na dravyAntareNa mUlyena vA | + pamA., mapA. mitAgatam / sviikrtvyH| trayANAM sarveSAM guNinAmayamuddhAravidhiH / / * viSamavibhAgazAstracarcA 'ekAdhika harejjyeSThaH' iti manuguNavatAmuddhAradarzanAt / medhA. vacane drssttvyaa|
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1188 vyavahArakANDam ddhRtyoddhArAvaziSTamadhyottamaM kiMcideva dravyasahitaM jyeSThA - yAmuddhAramanyau tu dvau tadanantarajAbhyAM kramAddatvA zeSaM samaM kRtvA vibhAjyamityarthaH / etatsamaguNatve sarveSAM bhAtRRNAM ca tritve / mavi (7) jyeSThasyAgrajasya vidyAdivazAduttamasya vibhAjyadravyarAzerviMzatitamo bhAgaH tasminneva rAzau zreSThamekaM ca dravyaM uddhAraH / tato'rthaM tasminneva rAzau catvAriMzattamo bhAgo madhyamamekaM dravyaM janmato madhyamasya vidyAdivazatazca madhyamasya uddhAraH / turIyastasminneva rAzau azItitamo bhAgaH kaniSThamekaM dravyaM janmanA vidyAdivazAcca yavIyasa uddhAraH syAdityarthaH / smRca.265 T ayaM cAsamavibhAgaprakAraH kaliyuge tu na vartata ityAha saMgrahakAraH 'yathA niyogadharmo'dya nAnubandhyAvadhI'pi vA / tathoddhAravibhAgo'pi naiva saMprati vartate // ' adyasaMpratizabdau kaliyugamabhisaMdhAyoktau / ata eva purANam -'UDhAyAH punarudvAhaM jyeSThAMza govadhaM tthaa| kalau paJca na kurvIta bhrAtRjAyAM kamaNDalum ||' iti / jyeSThAMza janmavidyAdizreSTha nibandhanAza govadhaM anubandhyAdikarmAGga, kamaNDaluM gRhiNaH kamaNDaludhAraNam / etadeva dhArezvareNoktam 'jyeSThasya viMza uddhAraH' ityevamAdIni vAkyAni na vicAryante / lokenAtyantaparityaktatvAt / kalAviti zeSaH / dvAparAdAvanuSTheya tvenAtyantaparityAgA. bhAvAt / yattu punarvizvarUpeNoktaM yathA, 'mahokSaM vA mahAjaM vA zrotriyAyopakalpayet' ityasya ziSTAcAreNa bAdhitatvAt akaraNaM evamuddhArasyApIti tadayuktaM smRtiziSTAcArayorvirodhe ziSTAcArasyaiva durbalasya bAdhyatvAt / durbalatvaM ca 'zrutismRtivihito dharmastadalAbhe ziSTAcAraH pramANam' iti (2 / 4 - 5 ) vasiSThasmaraNAdavagamyate / kica mahokSAderanupakalpanaM ziSTAcArAbhAva eva na punaH ziSTAcAra iti ziSTAcAreNa bAdhitatvAdityayuktamuktaM 'ziSTAcArAbhAvAdakaraNam' iti zrIkaroktivadvaktavyam | na ca tathoktam / yattu punarvijJAnezvareNoktaM 'satyaM ayaM viSamo vibhAgaH zAstradRSTastathApi lokavidviSTatvAnnAnuSTheyaH' iti / etadapi vAGmAtreNaitaduddhAraviSamavibhAgAdau loka vidveSo'sti pratyuta vidyAguNa puNyakarma saMpanna jyeSThAdau bhAgAdhikye lokAnurAgo dRzyata iti yatkiJcidetat / ye punaH smRtisamuccayakArAH zambhuzrIkaradevasvAmyAdayaH saMpratyuddhAraviSamavibhAgayoH ziSTAcAraM kApi manyamAnA uddhArAdiviSayANi smRtivAkyAni vicArayituM granthavistAraM cakrire teSAM dharmajJasamaya purANavacanAbhyAM kalau sarvatra ziSTAcArA bhAvasya nizcitatvAt vRthaiva prayAso granthavistArazca jAyata ityasmAbhiruddhArAdiviSaye diGmAtrameva pradazitam / smRca. 266 (8) udhriyata ityuddhAraH jyeSThasyAvibhaktasAdhAraNadhanAduddhRtya viMzatitamo bhAgaH sarvadravyebhyazca yacchreSThaM taddAtavyam / madhyamasya catvAriMzattamo bhAgo deyaH / kaniSThasya punarazItitamo bhAgo dAtavyaH / avaziSTaM dhanaM samaM kRtvA vibhajanIyam / Xmamu. (9) yadA bahavaH putrA ekamAtRkA guNavantaH kiMtu yathAkramaM guNahAsaH / *vira.469 (10) ayaM ca jyeSThasya guNavattaratve / viMzAMzastu guNavattve / samaguNattve tu kiMcitpAritoSika mAnatikaravici. 200 miti vartulArthaH / (11) 'jyeSThasya viMza uddhAraH' ityAdinA viSamavibhAgo'pyuktastatkathaM samaniyama iti cet ucyate / yadyapyayaM viSamavibhAgo jIvatyajIvati ca pitari zAstra - dRSTastathApi vacanAntarAnurodhAtkalau sama eveti niyamaH / 'asvargya lokavidviSTaM dharmyamapyAcarenna tu / ' (yAsmR. 11156 ) iti yogIzvaravacanAt / atra lokapadena yugamucyate / yugAntare dharmyamapi yugAntare yadvidviSTaM pratiSiddhaM tannAcaredityarthaH / anyathA dharmyatvAsvargyatvayorvyAghAtaH / zAstravihite tadabhijJavidveSo bAdhita eva / tadanabhijJapAmarajana vidveSastu nAsvargyatvApAdako'mISomIyAdihiMsAdAvatiprasaGgAdityAdidUSaNaM syAt / ata eva mitAkSarAyAM madhuparkapazuvadhagavAlambhAdi kalivarjyameva lokavidviSTatvenodAhRtam / kalivarjyeSu ca punarudvAhAdikamakSatAdInAM yatroktaM tatra jyeSThAMzAdyuddhArAdi X maca., nanda, bhAca. mamugatam / * zeSaM smRcagatam /
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH--putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 1189 kamapi / tathA ca AdipurANe-'UDhAyAH punarudvAho | pitricchAyAH svatantrapakSAntaraparatvaM tu prAgeva nirAsi / jyeSThAMzo govadhastathA / kalau paJca na kurvIta bhrAtR *vyapra.442-444 jAyA kamaNDaluH // ' smRtisaMgrahe'pi-'yathA niyogadharmo (12) paitAmahe tu samasvAmyAtsama eva bhAgaH / no nAnUbandhyAvadho'pi vaa| tathoddhAravibhAgo'pi naiva ayaM ca viSamo bhAgaH pitrarjitadhanaparaH / xvitA.295 saMprati vartate // ' niyogadharmo bhrAtRbhAryAyAM vAgdattAyAM mRta- jyeSThazcaiva kaniSThazca saMharetAM yathoditam / patikAyAM gurvAdiniyogena vidhinA gmnm| 'maitrAvaruNIM ye'nye jyeSThakaniSThAbhyAM teSAM syAnmadhyamaM dhanam / / gAmanUbandhyAM vazAmAlabheta' iti vihito govadhaH / tribhyo'dhikaputrasya jyeSThaka niSThayorgaNavatoryathokta. saMprati kalau / ata evApastambaH-'jIvana putrebhyo muddhRtya bahUnAmapi madhyamAnAM guNavato madhyamasya dAyaM vibhajetsamam' iti svamatamuktvA 'jyeSTho dAyAda yazcatvAriMzattamo bhAga ukto'nantara zloke bahubhirapi ityeke iti kRtsnadhanagrahaNaM jyeSThasyetyekIyamatamupanyasya madhyamaiH saMvibhajanIyaH / samaguNAnAM tu madhyamAnAM sarve'dezavizeSe suvarNa kRSNA gAvaH kRSNaM bhaumaM jyeSThasya rathaH SAmekaikasya pUrvavacanAcatvAriMzattamo bhAga ukta pituH parIbhANDaM gRhAlaGkAro bhAyA jJAtidhanaM cetyeke' uddhAryaH / teSAM syAnmadhyamaM dhana miti ubhayathA vacanaM ityekIyamatatvenaivoddhAravibhAgaM darzayitvA 'taM zAstravipra vyajyate / madhyamadhanaM yadanantara zloke nirdiSTaM tatsarveSAM tiSiddhamiti nirAkRtavAn / zAstravipratiSedhaM ca svaya samavAyena dAtavyam / yadi vA pratyekameva jyeSThaka niSThameva vivRtavAn 'manuH putrebhyo dAyaM vyabhajat ityavi tAmapekSya tatra prathamapakSo nirguNeSu yuktastena bahudhanA) dvitIyo guNavatsveva / +medhA. zeSaNa zrayate' iti, tasmAnna viSamavibhAgaH zAstradRSTo'pi sarveSAM dhnjaataanaamaaddiitaagymgrjH| kalAvanuSTheyaH / yattu mitAkSarAkRtA zrutivirodhAdityuktaM yacca sAtizayaM kiMciddazatazcApnuyAdvaram // tadvicAryam / zrutivirodhe hi sati yugAntare'pi tasyAna (1) AdyenArdhazlokena 'sarvadravyAcca yadvaram' ityuktanuSThAne tadbodhakavacanAnAM sarvathA'prAmANyameva syAditi manuvadati / jAtazabdo jAtiparyAyaH prakAravacano vA / kalivaya'tayopanyAso viruddhH| na cAtyantaM zrutiviro agrajo jyeSThaH / agyaM zreSTham / yacca sAtizayamekamapi dho'pi avizeSazravaNe sati 'samaM syAdazrutatvAt' (pUmI. vastramalaGkAraM vA dazato dazAvayavAdvA varamekamAdadIta / 10 / 3 / 13 / 53) iti nyAyalabhyatvAtsamatvasya / smRti yadi dazagAvo'zvA vA santi tadA ekaM zreSThamAdadIta / candrikAyAM tu baudhAyanodAhRtaM viSamavibhAgapratipAdaka arvAgdazAvayavAdvA na labhate / varge dazazabdaH / anye mapi zrutyantaraM likhitam / jyeSThatvAdAdhikye'pi zrutyantara ___ * prAyaH mitAgatam / vyavahArodyote asya vacanasya yugAmityAha sa eva --'dhanamekamekamuddharejjyeSThaH tasmAt ntaratvAdiparatvaM vyapravat / vyama. kalivayaMtA vyapravat / jyeSThaM putraM dhanena niravasAyayatIti zrute riti / dhanameka ____x (pR.301)mitAgatam / (pR.304) kalivayaMtA mekamiti vadan zrutivAkyagataM dhanenetyekavacanaM viva vyapravat / kSitamiti sUcayati, niravasAyayati toSayatItyartha iti + mavi., mamu., maca., nanda. medhAtitherdvitIyapakSavat / vira. granthena / medhaatitherubhypkssvt| __ jImUtavAhanAdayastu yadA bhaktyatizayAdinA bhrAtaNA (1) msmR.9|113; vyaka.141; vira.469; samu. manumatistadoddhArAdiviSamabhAgo'ta evAdyatanAnAM 128. bhaktyAdyabhAvAduddhArAdyarhajyeSThAbhAvAcca samabhAga eva __ (2) msmR.9|114; medhA.'varAn' iti paThanti; vyaka, 141; mmu.9|115 cApnu (prApnu); vira.469 mamuvat ; loke dRzyate ityAdinA granthenAnumatyananumatibhyAM smRsA.55, vici.200; smRci.29 dhana (artha) viSamasamabhAgayorvyavasthAmAhuH / tattu tathA sati putre. nAradaH, candra.71 dhana (artha) dazataH (daMzasya) vara (dhanam ); cchAyA eva prayojakatvApatteH pUrvArdhavirodhAdanAdeyam / / samu.128.
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1190 vyavahArakANDam tu svArthe tasiM cAcakSate, dazaiva dazato 'varAn' iti / (4) evaM ca samaguNeSUddhArapratiSedhadarzanAtpUrvatra bahuvacanaM paThanti / daza varAnAdadIta, anyastadvi ziSTAn | guNotkarSavizeSApekSayoddhAravaiSamyaM bodhavyam / +mamu. smarati 'dazataH pazUnAmekazaphadvipadAnAm' iti / medhA. (5) jyeSThAderarpaNArtha vibhAjyadravyarAzeH sakAzAd (2) vibhakteSu bhAgeSu madhye yaH zreSThatamaH sarveSA- | yo'rtha udbhiyate sa uddhaarH| dazasu katipayeSu jIvanamagyo'bhirucito bhAgastaM jyeSTho gRhNIyAt / tathA sarveSu- mAtraparyAptadhaneSviti yAvat / svakarmasu svaskhAdhikArato. vibhAgeSu yatkiMcidekaM sAtizayaM tadgRhNIyAt / tathA 'nuSTheyakarmasu saMpannAnAM kartRtvamApannAnAmazeSabhrAtRNAM dazasu pazuSu vibhajanIyeSu madhye ya eka utkRSTaH pazuH / dravyabAhulye satyapi karmaniSThatvasAmyAduddhAro mAnavardhasvabhAgAdvahiAhyaH 'dazatazca pazUnAmiti gautmsmRteH| nArthadAnaM ca nAsti / kintu svalpadhanazAliSu vidyAdietaccAtibahuguNajyeSThAtihInaguNakaniSThaviSayam / mavi. | to'pi sadRzeSu jIvanamAtraparyAptadhanatvenAnuddhAre'pi (3) idaM ca yadi jyeSTho guNavAn , itare nirguNA- samAnArtha jyAyase kiMcidvastumAtraM deyamityarthaH / evaM stadviSayam / +mamu. ca yeSAM bhrAtRNAM prabhUtadhanaM vidyate, vidyAdau ca tAra(4) dazato dazasu dazasu ekam / vira.469 tamyamasti, teSAmeva vibhAge uddhAra iti mantavyam / (5) sAtizayamutkarSayuktaM yatkiJcidvibhAgAnaha deva xsmRca.265 tAdInAM prtimaadi| nanda. (6) asyArthaH adhyayanAditulyeSu 'dazatazcApnuyAvara' samaguNaputrANAM uddhAraniSedhaH ityuddhAro na krtvyH| etaccopalakSaNaM, sarveSAmevoddhArAuddhAro na dazasvasti saMpannAnAM svkrmsu| NAmiha pratiSedhaH, yatkiMcideveti vacanAt , kintu janmayatkicideva deyaM syAt jyAyase mAnavardhanam // mAtranibandhanajyeSThanimittakaM kiMcinmAnavardhanaM dAtavyam / (1) dazasu pazuSu yaH pUrvatroddhAra uktaH sa nAsti vira.476 ye bhrAtaraH svakarmasu zrutAdhyayanAdiSu saMpannA vizeSavanto (7) jyAyase atiguNajyeSThe bhraatri| bhAca. dazasviti copalakSaNaM vyAkhyAnayanti / dazasu yo'tra uddhAravyatirekeNa samAMzAH zloka uddhAra uktaH sa sarva eva nAsti / karmasaMbandhAt / evaM samuddhRtoddhAre samAnaMzAnprakalpayet / kiMtu tairapi yatkiMcidevAdhikaM upAyanavidhaM mAnavardhanaM veSAmiyaM syAdaMzakalpanA / pUjAkaraM jyeSThAya deyam / xmedhA. (1) samuddhRte pRthakkRta uddhAre'dhike bhAge'vaziSTe (2) uddhAro'pi dazasu gavAdiSu na kaaryH| dA. | dhane samAnaMzAnprakalpayet / anuddhRte vakSyamANA bhAga(3) alpaguNatve jyeSThasya kaniSThAnAM ca svasvAcArA- | kalpanA / medhA. dikarmasaMpattyA samaguNatve Aha-uddhAra iti / pUrva (2) uddhAre'nuddhRte kathaMcit pitrAderanicchayA bhokoktaM dazavaroddhArasahitaM uddhAratrayaM dazasvityane- | anapekSayA vakSyamANA / +mavi. nopalakSayati / svakarmasaMpannAnAM madhyamAnAM dAyavibhAge yatkiMciddeyaM kiMcidadhikaM vastvAkRSya deyaM saMmAnAye- + zeSaM medhAgatam / 4 candra. smRcavadbhAvaH / tyrthH| mavi. * mamu., smRca., maca. medhAgatam / + vAkyAthoM medhAvat / maca. mamugatam / (1) msmR.9|116 mitaa.2|117 utta.; dA.37; * zeSa medhAgataM, mamugataM ca / vyaka.142, smRca.265 mAnaM (mAnAM); vira.478; pamA. x maca. medhAgataM mamugataM c| 489 tve (te) utta.; ratna.140 utta, nRpra.35 utta.; (1) msmR.9|115 syAt (tu); dA.43; vyaka.142, vyapra.440; vyau.143(-) utta.; byama.43 uca.; smRca.265, vira.476; candra.73(-) saMpannA (samAnA); | vitA.301 utta.; rAko.447 utta.; samu.128 bhAca vibha.39, samu.128. / tve (te).
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 1191 re'nuddhata iti vacanAduddhArasyAnityatA na punaH pitrAdipadavatIti / tadayuktam / tatra praacykrtRsuucitaa| nanda.. kaholAkAnuSThAnasyAvazyakalpanIyasAmAnyazrutyaivopapatteH ___ jyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyam na cAprAcyAnAmananuSThAnArtha prAcyapadavatI kalpyaaikAdhikaM harejjyeSThaH putro'dhyardhaM tto'nujH| tAmiti vAcyaM, teSAmananuSThAnasyAnAcArarUpasya aMzamaMzaM yavIyAMsa iti dharmo vyavasthitaH // shrutiklpnaanimitttvaanupptteH| iha tu manvAdInAM (1) ekanAMzenAdhikaM svAMzaM haretsvIkaryAt dvAvaMzau jyeSThapadaprayogAt tadupapattaye jyeSThapadavatyA eva zruteH pratipadyatetyarthaH / tato'nujastadanantaramadhyardhamardhadvitIyaM kalpanArhatvAt arjakapadavatyA eva avazyakalpanIyatvAyavIyAMsastasmAdarvAgjAtAH sarve . samamaMzaM nAdhikaM | bhAvAt jyeSThapadavatyA arjakapadavatyAzca kalpanAyAM kiNcinnaalpmityrthH| +medhA. vizeSapramANAbhAvAt , na cAnyatrArjakasya bhAgadyArtha (2) ityuddhAravyatirekeNApi viSamo vibhAgo darzitaH zrateravazyaM kalpanIyatvAdatrApi saiva mUlamastu lAghapitrorUrva vibhajatAm / xmitA.22117 vAt jyeSThapadaM cArjakaparamastviti vAcyaM vaiparItyasyApi (3) ekAMzAdhikA(zAdhikacaturthabhAgAdhikabhAgAH saMbhavAt atraiva jyesstthpdyuktshrutiklpnaayaamrjkpdprtipaaditaaH| dA.38 syApi jyeSThaparatvakalpanAsaMbhavAt vinigamanApramANAna copArjakatvena jyeSThasyAMzadvayamiti vAcyaM, uddhA bhAvAt / kiJcaivaM lAghavAdinA yat kiMcit tricaturAdire'nuddhate bhAgadvayasya vidhAnAta arjakatve coddhArasyA- padavatImekAM zrutimanumAya sakalasmRtipAdAnAM gauNyA saMbhavAt madhyamakanIyasozvopArjakatayA jyeSThenApyavize- lakSaNayA vA vRttyA tatparatvamapi vAcyamityatIvAtmanaH SAt tayoradhyardhAdividhAnAnupapatteH jyeSThAdipadAnartha- smRtinipuNatA niruupitaa| tasmAd yasmAdevAcArAt kyAcca / ata eva putrikaurasayoH pitRdhanavibhAge | smRtivAkyAdvA yA zrutiravazyaM kalpanIyA tayaiva tadgatasyAmanurapi-putrikAyAM kRtAyAM tu yadi putro'nujaayte| cArAMzasya smRtipadasya ca upapatterna tatrAdhikakalpaneti samastatra vibhAgaH syAjyeSThatA nAsti hi striyAH // ' holaakaadhikrnnsyaarthH| ata eva vasiSThena jyesstthsyaaN(msmR.9|134) iti strItvena jyeSThatvAbhAvAt samabhAgatAM zadvayamabhidhAya upArjakasyApyaMzadvayaM pRthagabhihitam / pratipAdayan puruSasya bhAgadvayaM prtipaadyti| yathA-'atha bhrAtRNAM daayvibhaagH| dyazaM jyeSTho haret / ' ___ yaduktaM holAkAdhikaraNe prAcyakartRkaholAkAnuSThAno- (vasmR. 1739,40) tato'natire punarAha--yena papattaye holAkA kartavyeti zratiH kalpitA tAvataiva / caiSAM samutpAditaM syAt so'pi dyazameva haret / ' (vasmR. tadupapatteH na tu prAcyAdipadavatI kalpanAgauravAt 17/45) anenArjakatayA bhAgadvaye darzite jyeSThasyAMzatadvadatrApyajakoM'zadvayaM gRhNIyAditi zrutiH kalpanIyA dvayAbhidhAnamanarthakaM syAt / maMzaharatvamapi na jyeSThatA mAtreNa / yadAha bRhaspatiH-'janmavidyAguNajyeSTho __ + maca. medhAgatam / yazaM dAyAdavApnuyAt / samAMzabhAginastvanye teSAM x samaviSamavibhAgacarcA 'jyeSThasya viMza uddhAra' iti zloke pitRsamastu saH // ' upArjakatvena bhAgadvaye janmavidyA(pR.1187) drssttvyaa| zeSaM medhAgatam / vivAdatANDave 'jyeSThasya viMza uddhAra' iti zlokoddhRtamitAvadbhAvaH / 4 | dikIrtanamanupayogi / etacca bhAgadvayaM sodaramAtrabhrAtR(1) msmR.9|117; mitaa.2|117, dA.37-38; / vibhAgaviSayam / dA.39-42 vyaka.142, smRca.265, vira.478, pamA.489; (4) itara samAzA hAta guNasAmya zaSANAm / ratna.140; smRci.29, nRpra.35, vyapra.440, vyau, guNAdhikye tvetadapekSayonneyam / +mavi. 144(-) dhyadha (dhya); vyama.43 nujaH (paraH); vitA. (5) ekAdhikamaMzaM maMzamiti yAvat 'yazaM vA 301 yAMsa (yAMsaM); rAko.447; samu.128, vica. 73 prathamapAdaH. + zeSa medhAgatam / -
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1192 vyavahArakANDam pUrvajaH syAd' iti gautamasmaraNAt / pUrvajo vidyAdinA | bhrAtRRNAM sAmAnyasyArthasya kRSivANijyAdinA saMbhUya jyeSTha ityarthaH / ata eva bRhaspatiH - ' janmavidyAguNa- samutthAne samyagvardhane kenacitkRte sama eva vibhAgo jyeSTho DyaMzaM dAyAdavApnuyAt' iti / evaM ca na janmataH nArjayituraMzadvayam / *mitA. prAthamyAdimAtramuddhAre viSamavibhAge vA kAraNaM kintu (3) arthasamutthAnamarthArjanam / sarveSAM parasparasApevidyAdinibandhanazreSThatvAdyupetaM prAthamyAdikamiti manta- kSANAmarthArjane sati samo vibhAgaH kAryaH / etasminvi - ye pitA'pi samameva vibhajet / smRca.266 apa. (4) idaM tvanyeSAmapyevaMrUpatve'nyathA vasiSThavirodhaH syAditi draSTavyam / vici. 202 (5) sarveSAM bhrAtRRNAM sAdhAraNe'rthArjana vyApAre kRSivANijyAdirUpe tu samaH sarveSAM vibhAgaH / tuzabdena pitRdravyAnupazleSArjitatvanibandhanamavibhAjyatvamuktaM vyam / (6) idaM tu jyeSThatadanujayorvidyAdiguNavatvApekSayA kaniSThAnAM ca nirguNatve boddhavyaM jyeSThatadanujayoradhikadAnadarzanAt / *mamu. (7) etacca yadA jyeSThatadanujau guNavidyAtizayasaMpannau anye tu nirguNAstadA mantavyam / 'janmavidyAguNajyeSTho yaMzaM dAyAdavApnuyAdi' ti jyeSThamadhikRtya bRhaspativacanAt, tadanuje ca nyAyasAmyAt / viMzoddhArAdi ca, yaMdA sarve guNAcArAdiyuktAH, parasparaM guNAcArAdau ca kiMcidveSamyaM tadA boddhavyam / /vira. 478 (8) jyeSThasya dyaMzitvamuktaM tat sodaramAtra bhrAtRvi - bhAga eva paryavasyati / sAmAnyavizeSanyAyAt / vica. 73 C yAjJavalkyaH saMbhUyArjitasya samo vibhAga: sAmAnyArthasamutthAne vibhAgastu samaH smRtaH // (1) maitrAdivyatirekeNa tu - sAmAnyeti / sAmAnyenArthena samutthAnamArjanaM prAptiryasya dravyasya tat tathoktaM tasmin sAmAnyArthasamutthAne dravye / vibhAgastviti / avadhAraNArthastuzabdaH / astyeva vibhAga ityarthaH / sa caikasya zarIrAdiklezAtizaye satyapi sama eva smRtaH vihita ityarthaH / vizva. 2 / 123 (2) asyApavAdamAha - sAmAnyeti / avibhaktAnAM F * zeSaM medhAgatam / nanda mamugatam / - vAkyArthoM medhAvat / cchinatti / (6) asya vasiSThoktabhAgadvayasya / nAradaH vyava vImi. bAla. jyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyam jyeSThAMzo'dhiko jJeyaH kaniSThAyAvaraH smRtaH / samAMzabhAjaH zeSAH syuraprattA bhaginI tathA / kSetra jeSvapi putreSu tadvajjAteSu dharmataH // (1) prakAzakAreNa tu vAkyamidaM kaniSThAyAvara iti sthAne 'zreSThAya tu vara' iti paThitaM vyAkhyAtaM cAgre prathamotpannasyAMzadvayam / zreSThaH kuTumbakarmaNyupayuktaH, tasya varaM zreSThaM kiMciddeyamiti / aprattA kumArI bhaginI, tathA aMzabhAginItyarthaH / bhAgazcetthamaurase kSetraje ca ityagre vyaktIbhaviSyati / auraseSu putreSu taduktaM, kSetra jeSvAha kSetrajeSu putreSu tadvajAteSu dharmataH tadvadvibhAgo yathauraseSUktaH, kimbhUteSu jAteSu dharmataH, svaM kSetraM klIvAdibhiryadAnyasmai sakulyAya savarNAya vA dIyate, tadA ca tato jAto dharmato jAta ityucyate, teSu apyadhiko jyeSThAMzo deya iti / kathaM punarekasya / 1 * vira, mapA. mitAgatam / | (1) yAsmR. 2 / 120; apu. 256 6; vizva. 2 / 123; mitA. apa; vira. 4813 smRsA. 56 smRtaH (mataH ); pramA. 560 (); sapA.688 tu samaH smRtaH (viSamaH smRtaH ); vici.202; nRpra.35; dAni . 2 ( - ) gastu (go'pi ); vImi ; vyapra. 441; vibha.42; samu. 133. (1) nAsaM. 14 / 13, 14 jJeyaH kaniSThAyA (deyo jyeSThAya tu); nAsmR. 16 / 13, 14; vyaka. 142 jJeyaH (deyaH) bhAja: (bhAgAH ) Svapi (puca); vira. 479 vyakavat ; vyapra. 440 prathamArthe ( jyeSThasyAMzo'dhiko deyaH kaniSThasya varaH smRtaH) tRtIyA vinA; vibha.41 vyakavat.
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putrANAM soddhArasamaviSamavibhAgAH 1193 kSetrajAtAnAmanekeSAM saMbhavaH, ucyate yamajotpanna- putrANAM samAMzitvam / guNine uddhaarH| / viSayametat / vira.480 'pitRrikthaharAH putrAH sarva eva samAMzinaH / / (2) jyeSThAya bhAgo'dhiko deyH| varazca sarvArtheSu vidyAkarmayatasteSAmadhikaM labdhamahati // pUrvokta eva / varaM dattvA zeSasya bhAgo'dhiko deyH| Rkthe RNe ca samAMzina ityrthH| smRca.264 anye AhuH-jyeSThAyAdhiko bhAgo deyH| tataH samabhAgeSu ye patitAdivyatiriktAH pitRrikthaharA vidyAderazreSTha iSTaH tasya pUrva (varaM) datvA zeSAH samabhAgA iti| sattayA sattayA vA sadRzAste samAMzina eva syuH / bhaginyA api UDhAyA nAstyaMza ityasmAdeva gmyte| ye punarvidyAderasattayA ca visadRzAsteSAM madhye yo kSetrajeSvapi tathaiva samAMzatA / dharmeNa yathoktajAtAste / vidyAdyapetaH sa evoddhAreNa vA viSamavibhAgenAdhikaM ayathoktajA abhAgArhA ityasmAdeva gamyate / dhanaM lbdhumrhtiityrthH| smRca.265 naabhaa.14|13,14 vidyAvijJAnazauryArtha jJAnadAnakriyAsu ca / / bRhaspatiH yasyeha prathitA kIrtiH pitarastena putriNaH / / jyeSThasya dvayaMzitvam saMbhUyArjitasya samo vibhAgaH janmavidyAguNajyeSTho DyaMzaM dAyAdavApnuyAt / samavetaistu yatprAptaM sarve tatra samAMzinaH / samAMzabhAginastvanye teSAM pitRsamastu sH+| tatputrA viSamasamAH pitRbhAgaharAH smRtaaH| (1) vaMzaharatvamapi na jyeSThatAmAtreNa / yadAha devalaH bRhaspatiH-janmavidyeti / upArjakatvena bhAgadvaye putrANAmuddhAravicAraH janmavidyAdikIrtanamanupayogi / etacca bhAgadvayaM sodaramAtrabhrAtRvibhAgaviSayam / putrANAM madhyamo dAyaH samAnAnAmapISyate / XdA.42 (2) jyeSThatA ca yasya pitA prathamaM mukhaM pazyati jyeSThasya dazamaM bhAgaM nyAyavRttasya nirdizet // tasyaiva grAhyA / varNabhede tu varNakrameNa piturUrva janma madhyamo dAyo madhyamaM dhanaM viMzoM'zaH; etacca jyaiSThathaM vidyAjyaiSThayaM vA puraskRtya sthitaM vaMzamevAha jyeSThe vedasamanvite, anyeSu nirguNeSu mantavyamiti halAbRhaspatiH-janmavidyeti / smamA 55 yudhpaarijaatii| anye tu yadA jyeSTho'nivedasaMpanno'nye'pi (3) idaM guNavattamapitRvatparipAlakajyeSThaviSayam / guNavantastadA jyeSThasya dazamo bhAgaH, anyeSAM putrANAM vici.201 madhyamo bhAgo madhyamaM dhanaM viMzo bhAgaH pratyeka+ mamu.vyAkhyAnaM 'sadRzastrISu jAtAnAM' iti manuvacane miti prathamakhaNDArthaH / yadAgnivedavAn jyeSTho'nye'pi drssttvym| vitA.vyAkhyAnasya 'samanyUnAdhikA bhAgAH' iti bRhaspativacanasthapamAvadbhAvaH (pR. 1173) / + vyAkhyAsaMgraha : 'puruSaparaMparAyAM vibhAgavidhi'viSaye draSTavyaH / x smRca. dAgatam / vizeSaH 'ekAdhika harejjyeSThaH' iti manuvacane (pR. 1191) draSTavyaH / (1) vyaka.143; smRca.264 pU.:265,308; vira. (1) dA.42, vyaka.142, smRca.266 pU.; mamu. 484samAMzinaH (yathAMzata:); smRsA.55:56 zinaH (zataH); 9 / 125 yaM (vyaM) pU.; vira.480; smRsA.56 yAda (yama) vici.200 zinaH (zataH): 201 viravat ; smRci.29 mastu (mo hi); pamA.490 guNa (guNaiH) davA (damA)pU.; karma (dharma):31 viravat ; dAta.164 zinaH (zataH) karma vici.201; smRci.29(=) yAda (yama) ginastvanye (dharma) steSAM (stveSAM); candra.73 steSAM (stveSAM); vibha.40, (jastvanye ca); nRpra.35 yAda (yama) pU., kAtyAyanaH; candra. | 80 viravat ; samu.128. 74 mastu (mo hi) zeSaM smRcivat ; dAni.2 davA (damA) pra., (2) vyaka.143, vira.484; dAta.164 yArtha (ortha) smRtyantaram / vyapra.446-447 dAnivat ; vitA.301 yAda | kriyAsu (krayeSu); vibha.80. (yama); vibha.36 pU.: 42,65, samu.128 jye (the) pU. | (3) vyaka.142, vira.472; vici.200 utta.
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1194 vyavahArakANDam nirguNAH, tadA jeSThasya dazamo bhAgo nirguNabhrAtRNAM tu | paiThInasiH pUrvavaccatvAriMzattamo bhAga eva vibhajya dAtavya iti putrANAM samo vibhAgaH dvitiiykhnnddaarthH| xvira.472 | 'paitRke vibhajyamAne dAyAce bhrAtRRNAM samo jyeSThalakSaNam vibhaagH| bahirvarNeSu cAritryAdyamayoH puurvjnmnH| dAyAce dAyadhane ityarthaH / smRca.263 yasya jAtasya yamayoH pazyanti prathamaM mukham / ___ anirdiSTakartRkavacane saMtAnaH pitarazcaiva tasmin jyaiSThathaM prtisstthitm|| jyeSThAditAratamyena vibhAgatAratamyam yasya savarNAjAtasya mukhaM prathamaM pazyati tasmin aikasyAM bahavaH putrA ekasyAmeka eva vA / saMtAnaH pratiSThitaH pitaraH pratiSThitAH jyaiSThathaM ca / dravyasya kalpanA kAryA pazcabhAgamitA nRbhiH / / prtisstthtmityrthH| tena pituHprathamApatyaM pumAn jyeSThaH pati- ekasya caiva bhAgau dvau anyeSAM ca tribhAgakam / savarNAyAM tu pazcAttadutpanno'pi jyeSThaH / taduktaM manunA- tathaiva te pAlanIyA vinazyeyarato'nyathA // 'sadRzastrISu jAtAnAM putraannaamvishesstH| na mAtRto saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH) jyaiSThayamasti janmato jyaisstthymucyte||' vici.199 __uddhAraniSedhaH . . uzanA yathA niyogadharmo no nAnubandhyAvadho'pi vA / jyeSThoddhAraH tathoddhAravibhAgo'pi naiva saMprati vartate // jyeSThasya dazamoddhAraH kaniSThasyAbhipreto bhaagH| (1) dA.65 (bhrAtRNAM0); smRca.263, rasna.140; savi.356, vyapra.442; samu.127. x vici. viragatam / (2) smRci.29 krameNa yAjJavalkyaH, * vyAkhyAnaM 'naikazaphadvipadAnAm' iti gautamavacane / (3) mitaa.2|117( =); smRca.266 no (gha);pamA. (pR. 1183) draSTavyam / 492 no ('yaM); ratna.140 no (vA); mapA.646(-) mo no (1) vira.477-478 manaH (nmataH); vici.199| (miNyo)ndhyA (ndhA) 'pi naiva (hi naivaM); vyani.yathA (yadA) no yamayoH pa (samaye pa); byama.43 (bahi...nmanaH0) manuH vibha. | ('pi) vadho'pi vA (gavAdikA) prajApatiH; smRci.29 (-); 40; samu.128-129 (bahi...nmanaH0) tAnaH (jAtAH) nRpra.35 no ('yaM) go'pi (go hi); savi.355(=) no ('pi); smRtyantaram. vyapra.443, vyau.144 no (vA); vitA.301(-) vA (2) mbhaa.28|13. (ca); rAkau.447( =); samu.129 no nAnu ('dya nAtma).
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhrAtRRNAM sahavAsavidhiH vedAH hArItaH jyeSTha eva putro dAyAdaH sarveSAmadhyayanasamAptipUrva sahavAsavidhiH grahmavAdino vadanti kiMdevatyaM paurNamAsamiti yadyasamAptavedAH kanIyAMsastadA saha vaseyuH / prAjApatyamiti brUyAttenendraM jyeSThaM putraM niravAsA- aneDamUkA jAtyandhA vikalAGgAzca kanyakAH / yayaditi tasmAjjeSThaM putraM dhanena nirvsaayynti| saMskAryAH paitRkAdrikthAdbhrAtRbhirmanurabravIt / / nAtra prajApaterhavirbhoktRtvena paurNamAsadevatAtvaM kiM aneDamUkAH vaktuM zrotumasamarthAH / vikalAGgAH tu tatkarmasraSTutvena / tacca pUrvakANDa udAhRtam-'prajA nyUnAGgA adhikaanggaashc| paitRkAdristhAditi sAmAnyapatiryajJAnasRjatAgnihotraM cAgniSTomaM ca paurNamAsI cokthyaM nirdezAtsarva vA rikthaM bhrAtRbhiH varAya datvA saMskartavyA ca' ityAdi / sa ca prajApatistena paurNamAsakarmaNA sva- iti vcnaarthH| kecidaneDamUkatvAdidoSaduSTAnAM vivAhakIyaM jyeSTha putramindraM niravAsAyayanniHzeSavittadAnena saMskAro neti vadanti, tadapAstamiti veditavyam / sthiranivAsamakarot / etadapi pUrvakANDa eva spaSTamudA savi.364 hRtam-'tenendraM niravAsAyayattenendraH paramAM kASThA zaMkhaH zaMkhalikhitau ca magacchat' iti / yathA prajApatiryajJAn sasarja tathendro- jIvati pitari sahavAsavidhiH / vRddhyarthaM sahavAsavidhiH / 'pyagnISomau vRtrAnniHsArya tAbhyAmimaM puroDAzaM dattavA- bhrAtaNAM jIvatoH pitroH saha bhAvo vidhIyate / niti asti prajApaterivendrasyApi sNbndhH| yasmA tadUrdhvamapi teSAM ca vRddhayartha ca saha tribhiH / prajApatirindra niravAsAyayattasmAlloke'pi jyeSThaM putraM kAmaM saha vaseyurekamatAH saMhatA vRddhimAporan / dhanena niravasAyayanti niHzeSamAyuSo'vasAnaM dhanena (1) pRthak pRthak vyayAbhAvAditi bhAvaH / yukto yathA prApnoti tathA kurvntiityrthH| taisA. smRca.259 - gautamaH (2) saMhatA anyonyAlambanatayA vRddhimAcakSIran vikalpena jyeSTha eva dAyAdaH, itareSAM bharaNamAtram vRddhiM sphuTAM kurin , vRddhiyuktA bhavantIti yAvat / sarva vA pUrvajasyetarAna bibhRyAtpitRvat / vira.459 (1) vAzabdAt pRthagvA bhaveyuH saha vA vaseyuH / kauTilIyamarthazAstram sahavAsazca sarveSAmicchAta eva / dA.62 sahavAsavidhiH (2) jyeSTha eva sarve dhanaM svIkRtya gRhItvetarAnkani pitarasatyarthe jyeSThAH kaniSThAnanugRhIyaH, dhAnbibhRyAt / te'pi tasminputravadbhajeran / gaumi. anyatra mithyaavRttebhyH| (3) ayamapi yavIyasAM karmAnuSThAnasAmarthyAbhAve jyeSThavRttitve sati drssttvyH| mabhA. (1) ap.2|117. (1) taisN.2|5|2|7. (2) savi.363-364. (3) savi.351. (2) gaudh.28|3|daa.62 sarva (sarvasvaM) jasye (jasya sa i); (4) vyaka.140; smRca.259; vira.458 (saha0) mabhA. gaumi.2813, u.2|14|6, smRca.263 jasye matAH (taH) padye (cakSI); ratna.139 matAH (taH); savi.351 (jasya sa i); baal.2|117 (sarva vA pUrvasya sa cetarAn | (saha0) matAH (tra); vyapra.436 ratnavat ; samu.126 bibhRyAt); samu.128. | ratnavat , zaMkhaH. (5) kau.35.
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1196 vyavahArakANDam piturasatyarthe pitRdhanAbhAve, jyeSThAH putrAH, kaniSThAn , (5) yadA punajyeSTho dhArmiko bhavati tadA-jyeSTha anugRhNIyuH bibhyuH, anyatra mithyAvRttebhyaH kaniSThAzce- iti / +mamu. nmithyAvRttA na bhavanti / zrImU. (6) jyeSTha eva tu gRhNIyAditi / sakalajyeSThaguNavAn manuH jyeSTho vibhAjyadhane pitRvatsvatantraH syaadityrthH| tamupajIvikalpena jyeSTha eva dAyAdaH, itareSAM bharaNamAtram veyustatkRtavRttyA varteran / vira.457 jyeSTha eva tu gRhNIyAt pitryaM dhnmshesstH| (7) mRte pitari jyeSThaM puraskRtya baseyuH / yo vA zeSAstamupajIveyuryathaiva pitaraM tathA / zaktastaM puraskuryuH / dharmArtha vA vibhajeran / (1) nanu uparate pitari jyeSTha eva dhanAdhikArI vici.194-195 netare / jyeSTho'tra punnAmanarakavyAvartako'bhipreto na tu ___ jyeSThaprazaMsA jIvadapekSaH / naitat sarvecchAdhInajyeSThAdhikArazruteH / jyeSThena jAtamAtreNa putrI bhavati mAnavaH / yathA nAradaH-'bibhRyAdvecchataH sarvAn' ityaadi| pitRNAmanRNazcaiva sa tasmAtsarvamarhati / / xdA.20 (1) tasmAditi hetUpanyAsAt dAyabhAgaprakaraNe ca (2) jyeSTha eva sviti / etajjyeSThasya guNavatve anyeSAM putrAdInAM nAnAvidhapitrAdyupakArakatvakIrtanasya ananyaca hiinvttve| mavi. prayojanakatvAt upakArakatvAdeva dhanasaMbandho manoranumata (3) iti, tadasamAptavedAdhyayaneSu kaniSTheSUnmattatvA iti gmyte| ata eva putrapadaM prapautraparyantaparaM tatparyantAdinA niraMzeSvaprAptavyavahAreSu vA veditavyam / nAmeva pArvaNavidhinA piNDadAnopakArakatvasyAvizeSAt / apa.21117 | anyathA putrapadasya svArthatyAgAnupapatteH pautrAdhikAra(4) nanvadhikArisavarNAnekabhrAtRviSaye'pi dAyo na jJApakaM vacanaM kathaJcit yadi labhyetApi. prapautrasya tana vibhajyate / yadAha manu:-jyeSTha iti / na caitadvacanaM pRthak vacanamasti / tasmAdupakArakatvAdeva prapautrasyA. sahavAsapakSazikSArthamiti vAcyam / yatastadarthamanyadeva pyadhikAra iti putrpdmuplkssnnm| dA.162 vacanaM 'saha vaseyurveti tenaiva praNItamAste / stymaaste| ___sa cAyamarthaH dAyabhAgaprakaraNe putrAdInAmupakArakatathApi pragalbhabhrAtRSu sahavAsapakSazikSArthameva 'saha tvAtizayAbhidhAnasya ananyaprayojanakatvAt 'pitnnaamvseyurve'tyaadeshH| apragalbhAnujeSu tu tatprAgalbhyaparyanta- | nRNazcaiva sa tasmAllabdhumarhatI'tyAnRNyakaraNasya dhanalAbhasahavAsa eva kAryo'nena prakAreNeti darzayituM 'jyeSTha | hetutvena kIrtanAt 'dauhitro'pi hyamutrainaM saMtArayati pautraeva tu gRhNIyAt' ityAdyupadeza iti nAnena vacanena vat' (msmR.9|139) ityanenApi saMtAraNasya dhanasaMbandhavacobhaGgayA savarNAnekabhrAtRSu dAyavibhAgaH pratiSidhyata | hetutvena nirdezAt putrAdInAM ca trayANAM saMtAraNAdanyasya iti na kshcidvirodhH| smaca.263 | tulyavaddhanasaMbandhakAraNasyAbhAvAt trayANAmudakamityA. dezvAnarthakyApatteH klIbapatitajAtyandhAdInAJcAnupakAraka tvAdevAnaMzitvAbhidhAnasyopapatteH pratisaMbandhinAM cAdhix vica. dAgatam / (1) msmR.9|105; mitaa.2|117; dA.20,62, | + maca. mamugatam / * candra. vicigatam / apa.21117, vyaka.140% smRca.263, vira.457; pamA, (1) msmR.9|106; mitaa.2|128 pU. dA.20,162 489; vici.194-195; smRci.28; nRpra.35 dhana | sarva (labdhu) : 215 tsarva (labdhu) utta.; byaka.140; (aMza); dAta.170%, candra.69(%) taraM (tara:); dAni.2 vira,457; smRci.28; savi.391(-) pa. vyapra.43 : yAjJavalkyaH ; vyapra.437,442; vyau.143( =); vitA. 478(=) pa.:505 dAvat ; vyama.48; vitA.301(-) 300-301 (=):310, rAko.448 tu gRhNIyAt (prati- sa tasmAt (tasmAttat ); baal.2|135 (pR.219); seta.41 gRhIta); vibha.80 jye (zre); samu.127 vica.69. / dAvat ; samu.95, kRbha.867; daca.3 tsarva (landhu).
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-bhAtRRNAM sahavAsavidhiH kArArtha vacanakalpanAgauravAt tadarjitadhanasya ca tadupa- / (4) saMnayati saMgamayati / AnantyaM sukhAnAM kAratAratamyena tAdarthyasaMpAdanasya nyAyyatvAt upakAraka- tenAnantaM sukhamityarthaH, abhute prApnoti RNamuktaH tvenaiva dhanasaMbandho nyAyaprApto manvAdInAmabhimata iti sannityarthaH / kAmajAnityarthavAdamAtram / kanIyasAM manyate / iti niravadyavidyAdyotena dyotito'yamoM bhAgabodhanena bhAgAbhAvAbodhakatvAt / vira.458 vidvadbhirAdaraNIyaH / athAtrAparitoSo viduSAM vAcanika (5) yasmin prthmje| dharmajo dharmArtha jAta iti / evAyamarthaH tathApi yathokta eva vacanayoroM grAhya *maca. ityastu kiM vistareNa / dA.215-216 (6) kacitkule jyeSTho guNahInaH kaniSTho guNavAMzca (2) pitRNAmanaNastenaiva tadRNApagamAt / ayaM pUrva- dRzyate tatra kiM prvrtitvymitypekssaayaamaah-ysminnRnnsyaarthvaadH| mavi. miti / RNa pitRbhyaH pradeyaM piNDAdikaM saMnayati nikSipati (3) utpannamAtreNa jyeSThena saMskArarahitenApi manuSyaH yena yazasvinA saMtAnakareNAnantyaM maraNarAhityamaznute sa putravAnbhavati / tatazca 'nAputrasya loko'sti' iti / eva putro dharmajaH dharmArtha jAtaH jyeSTha ityarthaH / itarAzruteH puNyalokAbhAvaparihAro bhavati / tathA 'prajayA nirguNAn / - nanda. pitRbhya' iti zruteH / 'putreNa jAtamAtreNa (7) saMnayati samAptiM nayati / bhAca. zva saH' iti / ato jyeSTha eva sarvadhanamarhati pUrvasya / 'piteva pAlayetputrAn jyeSTho bhrAtRnyavIyasaH / anujAstena sAmnA vrtern| *mamu. putravaccApi varteran jyeSThe bhrAtari dharmataH / / (4) putrIbhavati kRtApatyotpattizAstrArtho bhvtiityrthH|| (1) putravatpAlanIyA na tu bAlA iti dhanAdinA mAtragrahaNAnna saMskArApekSA / anRNaH tribhirRNairRNavAn | garhaNIyAH / tairapyayaM piteti bhAvanIyaM tadAha putravaccApi jAyate iti zrutyA yadRNatrayaM bodhitaM tatraikasmAduttINoM | varteraniti / medhA. bhvtiityrthH| vira.457-458 (2) dharmato dhrmaapekssyaa| yasminnRNaM saMnayati yena cAnantyamaznute / (3) putrA iva jyeSThe bhrAtari dharmAya varteran / mamu. sa eva dharmajaH putraH kAmajAnitarAnviduH // (4) pAlayet dharmato jyeSTho jyeSThadharmeNa / kaniSThadharmeNa (1) itarAnityarthavAdo'yam , yathAzratatAtparyagrahaNAddhi ca te jyeSThe varteran yavIyAMsa iti shessH| maca. kanIyasAM abhAgArhataiva syAt / tatazca vkssymaannvirodhH| jyeSThaH kulaM vardhayati vinAzayati vA punaH / medhA. jyeSThaH pUjyatamo loke jyeSThaH sadbhiragarhitaH / / (2) AnantyamamRtatvaM utpAditaputrasyaiva mokSAzramA- (1) aparA prazaMsA / ya evaMguNo jyeSThaH sa vardhayati dhikaaraat| dharmajo dhrmaarthmutpaaditH| kAmajAn ekenaiva kulam / ayameva nirguNastatkulaM vinAzayati / zIladharmasya siddheH| mavi. vati jyeSThe kanIyAMso'pi tathA vartante / te'pi guNahInA (3) yasmin jAte RNaM zodhayati sa eva piturdharmeNa vivadanti / medhA. hetunA jAtaH putro bhavati tenaikenaiva RNApanayanAdyupakA ___ * zeSaM medhAgatam / rasya kRtatvAt / itarAMstu kAmajAnmunayo jAnanti / / (1) msmR.9|108; dA.121 cApi (ccAnu); vyaka. +mamu. 140; vira.457 jyeSThe (jyeSTha); smRci.29 yetpu (yanmu) xvyapra., setu. dAgatam / tanya (tA ya); vyapra.437 jyeSTho (jyeSTha) tRnya (tA ya); * maca. mamugatam / + zeSa medhAgatam / vitA.350 cApi (te'pi); bAla 2 / 126,2 / 135 (1) msmR.9|107; dA.20; vyaka.140; vira, (pR.219,236). 457; smRci.28, vyapra.437; baal.2|135 (pU. 219) (2) masmR.9109; vyaka.140% vira.457 smRci. yena (tena); samu.95 nantya (mRta).... 29; byapra.437, baal.2|135(pR.219). ........... mavi.
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1198 (2) jyeSTha iti tasmin samyagvRttAvitareSAmanyathAtve'pi kulaM vardhata evetyarthaH / pUjyatamaH kaniSThaiH / sadbhiH ziSTaiH kaniSThairagarhito na garhaNIyaH / mavi. I (3) akRtavibhAgo jyeSTho yadi dhArmiko bhavati tadA'nujAnAmapi tadanuyAyitvena dhArmikatvAjjyeSThaH kulaM vRddhiM nayati / yadyadhArmiko bhavati tadAnujAnAmapi tadanuyAyitvAjjyeSThaH kulaM nAzayati / tathA guNavAn jyeSTho loke pUjyatamaH sAdhumizvAgarhito bhavati / +mamu. vyavahArakANDam (4) kulaM vardhayati samyagvyApAreNa kaniSThaparipAlanena kulavRddhiH / vinAzayatIti yogyatAmAtram / vira.458 jyeSThe itareSAM vRttiH 'yo jyeSTho jyeSThavRttiH syAnmAteva sa piteva saH / ajyeSThavRttiryastu syAtsa saMpUjyastu bandhuvat // jyeSThasya vRttiH putra iva snehaH / pAlanaM, zarIradhaneSu tadIyeSu svavadanupekSA'kAryebhyo nivartanam / yastvanyathA vartate tatra bandhuvatpratyutthAnAbhivAdanaiH mAtulapitRvyavatsaMpUjA kartavyA anyakaraNa vidheyatAnivRttiH / *medhA. nAradaH sarvAnumatyA sahavAsavidhiH bibhRyAdvecchataH sarvAn jyeSTho bhrAtA yathA pitA / bhrAtA zaktaH kaniSTho vA zaktyapekSA kule sthitiH // + maca. mamugatam / * mavi., mamu., maca., nanda. medhAgatam / (1) masmR. 9 / 110; vyaka. 140 sa pi (ca pi); vira. 457 stu syAt (statra ); smRci. 29 pU.; vyapra. 437 vyakavat ; baal.2|126:2|135 (pR. 236 pU.). (2) nAsaM. 14/5 kSA (kSaM) sthitiH (kriyA); nAsmR. 16/5 kSA (kSAH) sthiti: ( zriyaH); dA. 20:62; apa. 2 / 117; vyaka. 140; smRca. 273 le (la); vira. 458; ratna.139; smRsA.54 utta; vici. 1956 dAta. 170; vyapra.437 veccha (vaika) le (la); vitA. 311 dUveccha (tveka) pU.; bAla. 2 / 117 smRcavat; vibha.80; samu. 127-128; vizva. 69 smRcavat. (1) sarvecchayA kaniSTho'pi zaktaH san bibhRyAditi / dA. 21 zaktaH san kaniSTho'pi sarvAn vibhRyAt, madhyamo'tra daNDApUpanyAyAt siddhaH / dA. 62 tadazaktakhilAnujaviSayam / smRca. 263 (3) sAmarthyameva kAraNaM bharaNasyeti darzayati-zaktyapekSaH kule vyApAraH, na jyeSThApekSaH, dRSTArthatvAt / azaktaH kiM kariSyati, nAzayedeva / nAbhA. 14 15 sarvecchayA kaniSTho'pi zaktaH san bibhRyAt parAn+ kuTumbArtheSu codyuktastatkAryaM kurute tu yaH / sa bhrAtRbhirbRhaNIyo graasaacchaadnvaahnaiH*|| (1) bhrAtRvizeSasya karmabhUyastvAtphalabhUyastvamiti nyAyena samabhAgAdabhyadhikena dhAnyAdinA vivardhanamitarairbhrAtRbhiH kAryamityAha nAradaH - kuTumbeti / X smRca. 264 (2) atra halAyudhena tu yaH svayogyatayA bhAgaM na gRhNAti, tasyApi kiMciddatvA tatputrANAM vivAdanivRttyartha vibhAgaH kartavya ityasyArtha vyAkhyAya tadetadAheti kRtvA, 'bhrAtRRNAM yastu neheta dhanaM zaktaH svakarmaNA / nirbhAjyaH svakAdaMzAtkiMciddatvopajIvanam // ' iti manuvira.484-485 vAkyamavatAritam / (3) avibhaktAvasthAyAM vibhaktAnAM vA sAdhAraNaprayojanatatparaH sAdhAraNakArye cet kurute, sa itaraibhratRbhirvardhanIyo prAsAdibhiH, yena nirAkulaH sarvaiH kartavyaM karoti / nAbhA. 14/35 + idaM na vacanaM, parantu bAlambhaTTIkAreNa bhrAntyA 'dAyabhAga 'vyAkhyAnaM vacanatvenollikhitam / * vyapra.vyAkhyAnaM 'anantaraH sapiNDAdyaH' iti manuvacane draSTavyam / x vici. smRcagatam / (1) bAla. 2 / 117. (2) nAsaM. 14 / 35 tu (ca) vAha (bhoja); nAsmR. 16 / 35 coSu (yazco) tu (ca) sa bhrAtRbhibRMhaNIyo (bhrAtRbhirbharaNIyo sau); apa. 2 / 116 co (ce) tu (ca); vyaka. 143; smRca. 264; vira.484; smRsA. 56 Su coyu (copayu); vici. 202 co (ya); dAta. 170; vyapra. 448; vibha. 751 samu. 128; vizva. 69-70.
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH 1199 vyAsa: tratvena tdvddhirityrthH| dAta.170 jIvati pitari sahavAsavidhiritarathA vibhAgaH (3) pitrorjIvatomA'tRRNAM sahavAso mukhyastadanumatyAbhrAtRNAM jIvatoH pitroH sahavAso vidhiiyte| dinA jyeSThasya kAryakSamasyAnyasya vA putrasya svAtantryatadabhAve vibhaktAnAM dharmasteSAM vivardhate / / manyeSAM tadanurodhavRttitvamiti ca pakSadvayamuktavanto (1) sahavAsavidhAnamukhena pRthagbhAva niSedhAt pitR vyaasaadyH| vyapra.435 mAtRjIvanavatazca vibhAganiSedhAt jIvatoriti sAhitya saMgrahakAraH (smR mavivakSitam / ata ekasminnapi jIvati vibhAgo na itareSAmanadhikAranimittaM anyatarasyaiva dAyaharatvam / dharmyaH kintu ubhayorabhAve / / dA.60 sarvameva harejjyeSTho'nujeSvanadhikAriSu / (2) vibhaktAnAM svamAtradhane vaidikakarmakaraNAttanmA- / madhyamo vA kaniSTho vA jyAyasyanadhikAriNi / / (1) dA.60; ap.2|114; smRca.259 pU., ratna. / * zeSaM 'bhUryA pitAmahopAttA' iti yAjJavalkyavacane 139 pU.; vyani.; dAta.170; byapra.435 pU.:451; (pR.1178) drssttvym| vitA.311 pU.; vibha.78; samu.126; vica.67. / (1) smRca.263, samu.127. puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH kauTilIyamarthazAstram mbhUtAH, piturekamaMzaM hareyuH / ayamarthaH--trayo bhrAtaraH A caturthAt pitRto bhAgakalpanA agre samabhAgaH . pramItA avibhaktAH / teSu jyeSThasya trayaH putrAH madhyamasya 'pitadravyAdavibhaktopagatAnAM putrAH pautrA vA dvau putrau kaniSThasyaikaH putraH ityAhatya SaNNAM sodaryA. A caturthAdityaMzabhAjaH / tAvadavicchinnaH piNDo | sodaryabhrAtRNAM vibhAge karaNIye piNDadhanasya na SoDhA bhavati / vicchinnapiNDAH sarve samaM vibhajeran / vibhAgaH kintu tattatpitRtastredhA vibhAgaM kRtvA eka pitRdravyAdavibhaktopagatAnAmiti / avibhajya pita- tribhAgaM jyeSThasya putrAstrayo gRhNIyuH, dvitIyaM tribhAgaM dravyamuparatAnAM, putrAH pautrA vA, A caturthAditi anena madhyamasya dvau putrau gRhNIyAtAM, tRtIyaM tribhAgaM kaniprakAreNa A caturthapuruSAvadheH, aMzabhAjaH pitRkramaprakRta- SThasya ya ekaH putraH sa gRhNIyAditi / athavA bhrAtara viSamAMzabhAjo bhavanti / tatra hetuH-tAvat caturtha- ityetadantasyaiva khaNDasya yathokto'rtha udAharaNaM ca / puruSAntaraM yAvat, avicchinnaH piNDo bhavati / bhrAtRputrAzceti tvanyaviSayaM-: bhrAtRputrAzca pitureka. vicchinna piNDAH sarve caturtha puruSAt parato ye tatkAla- maMza hareyuriti / tadyathA-dvayodhAtroravibhaktayoranyatarasya jIvinaste sarve, samaM vibhajeran / zrImU. mRtasya putrAstrayo'vaziSTazcaiko bhrAteti caturNA vibhAga- apitRkA bahavo'pi ca bhrAtaro bhrAtaputrAzca | prasaMge piNDadhanaM baMzIkRtyaikaM dyazaM bhrAtA gRhIyAdaparaM piturekamaMzaM hreyuH| yazaM bhrAtRputrA vibhajya gRhNIyuriti / zrIma. __ apitRkA iti / apitRkAH pramItapitRkAH, te prAptavyavahArAprAptavyavahArAdivibhAgavicAraH ca bahavaH, te'pi ca bhrAtaraH sodaryabhrAtaro'sodarya- | prAptavyavahArANAM vibhAgaH / aprAptavyavahArANAM bhrAtarazca, sarve te bhrAtRputrAzca bhrAtRNAM putrAzca, eva- devavizuddhaM mAtRbandhuSu prAmavRddheSu vA sthApayeyurvya. (1) kau.3|5. (1) kau.35. vya. kA. 151
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1200 vyavahArakANDam vahAraprApaNAt / proSitasya vaa| saMniviSTasamama-1 (2) pitrye dravye putrANAM vibhAgo darzitaH / idAnIM saMniviSTebhyo naivezanikaM dadyaH / kanyAbhyazca paitAmahe pautrANAM vibhAge vizeSamAha-aneka pitRkA. prAdAnikam / ___NAmiti / yadyapi paitAmahe dravye pautrANAM janmanA svatvaM , prAptavyavahArANAM vibhAga iti / atItaSoDazavarSAH putrairavi ziSTaM tathApi teSAM pitRdvAreNaiva paitAmahadravyasvayaM vibhAgaM bhajante / aprAptavyavahArANAM deyavizuddhaM / vibhAgakalpanA na svarUpApekSayA / etaduktaM bhavati / RNAdideyavyayavizodhitaM bhAgaM, mAtRbandhuSu mAtulAdiSu, yadA'vibhaktA bhAtaraH putrAnutpAdya diSTaM gatAstadaikasya grAmavRddheSu vA, sthApayeyuH nyseyuH| A kutaH, vyavahAra- dvau putrAvanyasya trayo'parasya catvAra iti putrANAM vaiSamye prApaNAt vyavahAraprApakaM SoDaze vayo'bhivyApya / proSi- tatra dvAveka svapitryamaMzaM labhete, anye trayo'pyekamaMza tasya veti / dezAntaragatasya ca bhAgaM mAtRbandhuSu grAma- pitryaM catvAro'pyekamevAMzaM pitryaM labhanta iti / tathA vRddheSu vA sthApayeyuriti vartate / saMniviSTetyAdi / asaM- keSucitputreSu dhriyamANeSu keSucitputrAnutpAdya vinaSTeniviSTebhyaH anurUpastrIpariNayena prAptagArhasthyAH saMniviSTAH dhvapyayameva nyAyo dhriyamANAH svAnaMzAneva labhante, atathAbhUtA asaMniviSTA avivAhitAH tebhyaH, naiveza- naSTAnAmapi putrAH pitryAnevAMzAn labhanta iti vAcanikI nikaM nivezanaM pariNayanaM tatprayojanakaM dravyaM, saMniviSTasamaM vyavasthA / +mitA. saMniviSTabhrAtrarthe yAvada vyayitaM vivAhArtha tattalyapramANaM, (3) anekapitRkANAmekasyAM yoSiti bahubhiH saMjAdadyuH / kanyAbhyazca, prAdAnikaM pradAnaM vivAhaH tatparyAptaM tAnAm / vira. 543 dravyaM ddyuH| zrIma. (4) tuzabdena pautrasaMkhyAyA bhAgasaMkhyAM vyavacchiyAjJavalkyaH natti / *vImi. pitRto bhAgakalpanA bRhaspatiH anekapitRkANAM tu pitRto bhAgakalpanA // . vArjite samabhAgaH, rikthe tu pitRto bhAgakalpanA (1) kiM sarvadAyAdAnAM sama eva vibhaagH| na / samavetaistu yatprAptaM sarve tatra samAMzinaH / bhrAtRNAmeva samaH syAt / anekapitRkANAM tu pitRvya- tatputrA viSamasamAH pitRbhAgaharAH smRtaaH|| putrAdInAM pitRtaH pitRvibhAgAd bhAgakalpanA / (1) pitRto bhAgakalpanAyAM ko vizeSa ityapekSite athAt bhrAtRNAM pUrva samo vibhAgaH / kRte vibhAge'nya- bRhaspatiH-tatputrA iti / tatputrAH pramItapitRkANAM tamasya putrAstadbhAgamaMzAMzato vibhajeyurityarthaH / pitR- ekaikasya putrA viSamasamAH nyUnAdhikasaMkhyAkAH svaM dvAraM hi pautrANAM paitAmahadravyabhAktvaM na pitRvat svata svaM paitRkaM bhAgameva labhanta ityarthaH / etaduktaM bhavati / evetyabhiprAyaH / vishv.2|123 kasyacitpramItastha eka evaM putraH, kasyacidvau, kasya cidbahavaH / tatra yathaikaH pitRbhAgaharastathaiva dvAvapi (1) yaasmR.2|120; apu.256|6 kANAM tu (kAryANAM); vizva.20123 mitA.dA.64; ap.2|51 aneka (pramIta): svpitRbhaaghrau| tathaiva bahavo'pi svapitRbhAgamAtraharAH 2 / 120; smRca.278 aneka (pramIta); vira.481,543 smRtA eveti / yadyapi pitRbhAgamAtraharatvena 'aneka(-); smRsA.56; pamA.495, mapA.659; ratna.142 + vizvavadbhAvaH / dA., apa., smRca., vira., pamA., subo.22120, vici.202; vyani.bhAga (dAya); nRpra. mapA., vyani., vitA. mitAvadbhAvaH / 35, dAta.196 savi.372 smRcavat ; candra.72:91 * mitAvadbhAvaH / viSNuH; vImi. vyapra.449,533 smRcavata ; vyau.151 (1) mitaa.2|119(=)puu.; ap.2|120 vyaka.143; vyama.44,63,71; vitA.316, rAko.450; bAla. / smRca.278 utta.; vira.481.482, pamA.495 utta.; 2|135(pR.218); vibha.46,81 vyanivat ; samu.134 vyani. nRpra.35 Sama (pamAH) uttaH; savi.370(-) pU.; smRcavat. / dAni.3(%) pU. vitA.339 pU., manuH; samu.134.
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH 1201 pitRkANAM pitRto bhAgakalpanA' svasyAnanurUpA tathApi / bAlaputre bAlaH putro yasya tasmin , paugaNDo'tibAlo vAcanikatvAdanumantavyA / +smRca.278 vyvhaaraanbhijnyH| xvira.599 (2) avibhaktapitRkAH viSamasamAH putrAH / vAstukSetrAdivibhAgaH / pitRto bhAgakalpanA A caturthAt / ' vira.482 'kSetrArAmagRhAdInAM vibhAge smupsthite| . (3) samavetairavibhaktairyallabdhaM kRSyAdinA tadekena jyeSThasya dakSiNo bhAgaH pratIcI vA tathA bhavet / / labdhamapi sarveSAM samAnam / tatputrAsteSAM putrAH viSama- avibhakte nije prete tatsutaM rikthabhAginam / . samAH pitureva bhaaghraaH| vyani. kurvIta jIvanaM yena labdhaM naiva pitAmahAt / / kAtyAyanaH labhetAMzaM sa pitryaM tu pitRvyAttasya vA sutaat| prAptavyavahArAprAptavyavahArAdivibhAgavicAraH sa evAMzastu sarveSAM bhrAtRNAM nyAyato bhavet / 'saMprAptavyavahArANAM vibhAgazca vidhIyate / labheta tatsuto vA'pi nivRttiH parato bhavet / / puMsAM ca SoDaze varSe jAyate vyavahAritA / / (1) avibhaktadhane bhrAtari mRte tatputraH pitAmahAaprAptavyavahAratvaM ca pradarzanArtham / agRhItaveda- danavAptavibhAgaH pitRvyAttatputrAdvA nijapitRbhAgaM gRhNItvamapi hyavibhAge kAraNam / ap.2|117 yAt / evaM ca tatputrastatpautrastu na lbhetetyrthH| . aprAptavyavahArANAM dhanaM vyayavivarjitam / __ ap.2|120 nyaseyurvandhumitreSu proSitAnAM tathaiva ca // (2) yadA sutayoravibhaktayobhrItrormadhye kazcidmAtA (1) vibhAgastvekasyApIcchayA bhavatItyuktaM prAk / ata eva vibhAgaM prakramyAha kAtyAyana:-aprApteti / / x smRsA. viragatam / dA.62 (1) samu.132. (2) atra ca putrecchayA yo jIvadvibhAgo yazcAjI (2) ap.2|120 labdhaM naiva (na labdhaM vai); vyaka.143; vadvibhAgaH sa ekecchayApi bhavatyavizeSAt / ata eva smRca.278 nije ('nuje); vira.482 nije prete (mRte putra); vibhAgaM prakramya yatkAtyAyanenoktaM-aprAptavyavahArA smRsA.56; pamA.495 smRcavat ; vici.203; vyaniH; nRpra.35 smRcavat ; dAta.167,190 viravat savi.373 NAmiti / tadapi saMgatam / anyathA tadanumatimantareNa smRcavat ; candra.71 viravat ; vyapra.449:505 viravat / vibhAgAbhAve taddhanasya bandhumitreSu nyAsavidhAnamanupapannaM vyama.44 smRcavat ; vitA.316 smRcavat ; baal.2|120 syAt / vyapra.460 nije (sute); vibha.46,81 viravat ; samu.134 smRcavat ; proSitasya tu yo bhAgo rakSeyuH sarva eva tam / / vica.70. bAlaputre mRte rikthaM rakSaNIyaM tu bandhubhiH / (3) ap.2|120 labhetAMzaM sa (labhate'zaM hi) labheta ta pogaNDAH paratastaM tu vibhajeran yathAMzataH / / (labhate ta); vyaka.143; smRca.278; vira.482, ratna. 141; smRsA.56 ttasya vA (dvApi tat); pamA.496, + pamA. smRcagatam / (1) ap.2|117; candra.73 zca (stu). vici.203 zaM sa (zaM ca); vyani. zaM sa (zaM tu) ttasya (2)dA.62, dAta.171, vyapra.460 vica.70 (stasya); nRpra.35 labhe...vyaM tu (labheta sa pitryamaMzaM tu); nAradaH. dAta.167 pitryaM tu (pivyaM ca) prathamAdhaH : 19. vyaM tu (3) vyaka.161 tu yo (hi yo) rikthaM rakSaNIyaM tu (rakSya- (tra tu); sAva.372,373 vi zi . (naM tu); savi.372,373 dvitIyArdham ; candra.72 smRsAvat ; mRtathaM tattantu); vira.599 rakSaNIyaM tu (rakSyaM tattantu); smRsA. vyapra.449 ttasya vA (dApi tat ) labheta ta (labhate ta):505 74 (-) NDAH (NDAt) jeran (jeta) antyArdhadvayam :137 sarve (pUrva); vyama.44 labheta ta (labhate ta); vitA.316 tu yo (hi yo) riktha rakSaNIyaM tu (rakSyamRkthaM tatsvaizca) prathamArdha- sa pitryaM (svapitryaM); baal.2|120 sa pitryaM (svapitryaM) dvayam:138 NDAH (NDAt ) tRtIyArdham : 144 tu yo (hi yo; to vA (tAdvA); vibha.46,81 prathamArdhadvayam ; samu.134; rakSaNIyaM tu (rakSyaM tattaizca) NDAH (NDAt ). vica.70 vyA (kA).
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1202 mRtaH / tatsutastu pitAmahAdaprAptAMzakaH pitAmaho'pi nAsIttadA kAtyAyana Aha--avibhakte'nuje prete ityAdi / jIvanaM dAyadhanam / anujagrahaNaM bhrAturupalakSaNArtham / asminneva viSaye yadA pramItasya sutA bahavastadApyAha sa eva sa evAMza stviti / samaM syAdazrutatvAditi nyAyena mithaH samabhAgatayA bhavedityarthaH / yadaparaM sa evAha--' labheta tatsuto vA'pi nivRttiH parato bhavet' iti tasyAyamarthaH / tasya vibhAjyadhanasvAmipautrasya suto'pi vA svapiturabhAve tadbhAgaM labheta / atha tasyApyabhAvaH kiMtu tatsutAdereva vidyamAnatA tadA tu mRtabhrAtRsaMtatau vRddhaprapitAmahadhanabhAgagrahaNanivRttiriti / nanu prapautrasyApi prapitAmahadhanabhAgagrahaNamapi kathaM saMghaTate / janmanA'pi pitRpitAmahayoreva dhane putrapautrayoreva svatvasiddhiniyamAt / satyam / tathApi yathA putrAdermAtRdhane piNDaM dattvaiva mAturUrdhvaM svatvasiddhirbhavatIti vakSyate tathA prapitAmahadhane prapautrasyApi svatvasiddhiriti yuktamuktaM 'labheta tatsuto vA'pI'ti / evaM ca yo yasya dhanasvAminaH pramItasya pitRtvena pitAmahatvena prapitAmahatvena vA piNDadAtA tasya taddhanabhAgitvaM dhanasvAminaH saMtatyantazAlitve'pi vidyata ityavagantavyam / X smRca. 278- 279 (3) etadbalena mRtasya putre bhAgo na patnyA etadvalAdapi jIvatpitRkasya vibhAge tasyAbhAgaH / smRsA. 56 (4) sati tu pitari pArvaNAnadhikArAt putrANAM nAMzitA / evaM dhaninaH pautrasvatvoparame tadaMzamAtre prapautrANAmaMzitA / sati pautre tu nAMzitA iti putrebhyaH svadhanavibhAgadAne svAcchandyAt yathA nyUnAdhikadAnaM tathAtra nAstItyetatparaM na tu pitAputrayostulyAMzitvam / vyavahArakANDam dAta. 167 (5) pitRvyasutAdvibhAge'pi sa evAMzo bhavedyo bhrAtRRNAM nyAyato bhavet / etaduktaM bhavati viSamasamAH bhrAtRputrAH svapitRvibhAgaharA iti / + vyani. X pamA. smRcagatam / vici. smRcavat smRsAvacca bhAvaH / savi. smRcagatam / * dAta. (pR.190) smRcagatam / + zeSaM smRcagatam / (6) nije bhrAtari / tatsutaM bhrAtRputram / jIvanaM bhAgaH / sa kIdRzaM bhAgaM labhata ityapekSite Aha-pitryamaMzamiti / tatsuto yasya dhanaM vibhajyate tasya prapautraH / pautrasya prastutatvAt / parataH tatsutAt nivRttirbhAga nivRttirbhavetprapautraputro bhAgaM na labhetetyarthaH / vyapra. 449 prapautrAnantaramukto yaH praNatRprabhRtyanadhikAraH sa sapiNDatvena dhyeyaH / sakulyatvena tvastyeva yathA pratyAsattiH / vyapra. 505 (7) caturthasyAMzaniSedho vRddhaprapitAmahadhanavRttyabhAve ekadeze ca jJeyaH / vitA. 316 (8) prapautra putrAdiH pitRpitAmahaprapitAmaheSu mRteSu anantaraM vRddhaprapitAmahe mRte'nyasmiMzca tatputrAdike jIvati taddhanaM na labhate / putrapautraprapautrasAmAnyAbhAve so'pi labhata evetyarthaH / idaM ca nAvibhaktaparaM kintu saMsRSTaparam / RNaM prItipradAnaM tu dattvA zeSaM vibhAjayet / A caturthAt tadgrAhyaM krameNaiva tu tatsutaiH // vyama.44 (1) yaccAnyaditi cakAraH svayamityanena saMbadhyate svayaM cArjitamiti cakArAdanyasyApi tadarjanaM sAdhAraNadhanadvAreNetyarthaH / XdA. 105 (2) svayamarjitaM pitrAdyavibhaktadravyopayogena / tadanupayogena svayamarjitasyAvibhAjyatvAt / etat trividhaM dhanaM sarve vibhajyate / yadi nAsti pitAmahAdi - kRtamRNAdikamiti zeSaH / asti cenna sarvamapi tu RNAdikaM datvA'vaziSTaM vibhajyate / tathA ca sa eva 'RNaM prItipradAnaM tu dattvA zeSaM vibhAjayet' iti / prItipradAnaM prItyA dattaM zeSaM vibhAjayediti vadan vibhAjyabAhulyaviSayametaditi darzayati / tadabAhulyaviSaye tu RkthavaNamapi vibhAjyamityajIvadvibhAgaprakaraNe darzitam / smRca. 273 x pamA, savi dAvadbhAvaH / setu. dAgatam / (1) vyaka. 145 dAnaM (dattaM ); smRca. 273 pU.; vira. 496 RNaM (RkthaM) dAnaM (datta); pamA. 557 tu (ca) pU.; ratna. 145; jyani. RNaM prIti ( rikthaM prati ) bhAja (bhAva); vyama.54 vyakavat, pU.; vitA. 338 vyakavat pU.; samu. 128 vyakavat .
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH puruSaparamparAyAM vibhAgavidhiH 1203 " (3) RkthaM prItipradattaM ceti, pitrA yadRkthaM kasmai / ca manvAdaya icchantItyarthaH / tathA ca sa eva -- avicit prItyA dAtuM pratita, tathyItipradattaM taddatvA'vaziSTaM bhakteti avibhaktavibhaktAnAM avibhaktadhanAnAM vibhinna vibhajanIyam A caturthAditi 'prayANAmudakaM kArye saMtati jAtAnAM kUTasthasyAnAM bhUriM sahavasatAM A tripu piNDaH pravartate iti vacanAyo yasya piNDadAne caturthAt kUTasthaprapautraparyantaM dAyadhanavibhAgaH svAdityanopakaroti sa tasya vibhajya dhanaM gRhNIyAdityarthaH / nekasaMtatikadAyavibhAgamaryAdeyamityarthaH / smRca.279 halAyudhastu yasmai pratizrutaM tamArabhya caturthatvaM vivakSitamiravAda | *vira.496 4) A caturthAtparato dAyanivRttimAda 'rivadhaM prati pradAnaM tu dattvA zeSaM vibhAjayet / A caturthAttu tadgrAhyaM krameNaiva tu tatsutaiH // ' pratipradAnazabdena RNamucyate / pUrvoktacaturthapuruSaparyantaM sapiNDayaM pitRpitAmahaprapitAmaheSu mRteSu draSTavyam / teSu jIvatsu pUrveSAM trayANAM sApiNDAt saptapuruSAvadhi sApiNDyaM bhavati / etadabhiprAyeNa 'tRtIyaH paJcamo vA'pi saptamo vA'pi yo bhvet| tadanvayasyAgatasya dAtavyA gotrajairmahI // ' kamyani vyama. 54 (2) ayamarthaH / avibhaktAnAmeva vA vibhaktAnAM sahavasatAM saMsRSTAnAM vA punarvibhAgo bhrAtRtatsutatatsutaparyantameva, tatsutAccaturthAbhivartate iti / etaca yadA svaviSayo vibhAgArthinA abhujyamAno'pareNa tu taddezasthitena bhujyamAnastadA / + vira. 482-483 (3) bIjicaturthamabhivyApya dAyavibhAgaH / X vici. 204 (4) asakulyA asapiNDAH, sApiNDaye satyeva dAyavibhAgaH / tena paJcamasya sApiNDayAbhAvAdAyavibhAgo nAsti / vyani. (5) 'pitryamaMzamiti kAtyAyanokteH pitRdvArako bhAga iti sUcitam | vyapra. 049 (6) avibhaktavibhaktAnAM vRddhaprapitAmahatatputrANAM casaMsRSTAnAmityarthaH / idaM ca samadezasthitaparam / dezAntarasthastu paJcamAdirapi labhata eva / vyama. 45 savarNaputrANAM samo vibhAgaH 'vidhireSa savarNAnAM bahUnAM samudAhRtaH / eka eva savarNaH syAt dAyo'tra na vibhajyate // (1) madhyagadravyasvAminaH ekasyaiva dAyavibhAgo devalena pratiSidhyate eka eveti / savarNAsavarNabhrAtRviSaye kacideze dAvo na vibhavyate iti darzayituM savarNaH syAdityuktam / * zeSaM dAgatam / / | smRca. 263 (1) apa. 20120 vyaka. 1422793 vira. 482; smRsA.56; pamA.4966 ratna. 1416 vici. 2046 vyani. ktavi (ktaM vi); dAta. 190; candra. 74; vyapra. 449; vyama. 45; vitA. 316; bAla. 2/135 (pU. 187) setu. 82 vibha.48 sahasadA) 816 samu. 134 vica.94 sthiti (smRtiH). (2) ukta vidhiH savarNAsu jAtAnAmeva na mitrajAtIya strIjAtAnAM bhrAtRRNAM savarNAmu jAtAnAmekajAtIvAnAM na tatra dAyavaiSamyamiti / vyani. (2) apa. 2 120 vyaka. 143; smRca. 279 ; vira. 482 stataH param (stvanantaram ); pamA. 496 pU.; vyani tAvatku (nAsaku) stataH (svata:) yArtha (yAdArtha); vibha. 48 viravat ; samu. 124. (5) pradattaM pratizrutam / devalaH avibhaktAnAM pitRto bhAgakalpanA A caturthAt, agre samabhAgaH avibhaktavibhaktAnAM kulyAnAM vasatAM saha / bhUyo dAyavibhAgaH syAdA caturthAditi sthitiH / / tAkulyAH sapiNDAH syuH piNDabhedastataH param / samamicchanti piNDAnAM dAyArthasya vibhAjanam // (1) A caturthAddAyAdArthasya vibhAgaH piNDadAtRtvaM + smRsA. pArijAtamate prathamArthavyAkhyAnaM virgtm| vidyA viragatam / x zeSaM viragatam / bAla vicigatam ! (1) apa. 2 / 120; vyaka. 143; smRca. 263 utta.; vyani; samu. 127. .
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAjyAvibhAjyavivekaH gautamaH |rjitaM na vidyayA labdhaM yadi pitRdravyAvirodhi tatra vidyAdhanavibhAgavicAraH sAmyameva / tatra sUtradvayamapi caitadbhAtaviSayameva / pitari svayamarjitaM avedyabhyo vaidyaH kAmaM na dadyAta / tu jIvati viduSA'viduSA vA'vibhaktenArjitaM pitureva / (1) asAdhAraNadhanazarIravyApArArjitaM svayamarjita / 'bhAyoM putrazca dAsazca traya evAdhanAH smRtAH / yatte avidvadbhayo dAtumanicchan na dadyAt vidvadbhayaH samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam // ' iti manaH / punardadyAdeva / etacca vidyAdhanamAtraviSayam / gaumi. xdA.108 (2) arthasiddhamapi caitaducyate niyamArtham | XmabhA. (2) vidyAmadhIta iti vaidyaH, svayamarjitaM vidyA- (3) avidyaastddhnaasaadhaarnnypryojkvidyaashuunyaaH| rahitebhyo bhrAtRbhyaH kAmaM na dadyAt / adAne'pi na .. vira.508 pratyavAyo dAne tvabhyudaya iti / gaumi. avibhAjyadravyavizeSAH (3) yattu piturdravyamanupaghnatA svayamupAttaM bhavati, udakayogakSemakRtAnneSvavibhAgaH / vaidyagrahaNAdvA pratigrahAdinA, taditarebhyaH kAmamicchAto (1) udakaM kUpAdi / yogakSemAviSTApUrte / tathA ca na dadyAt / mabhA. laugAkSiH 'yogaH pUrta kSema iSTA ityAhastatvadarzinaH / (4) gautamastvavibhAjyavidyAdhaneSvaMzadAnamarjake- avibhAjye tu te prokte zayanaM cAnnameva ca // ' iti / cchayA kvcidaah-svymaarjnmiti| *smRca.275 kRtAnne tUtsavAdiSu kalpite prabhUte'pi / eteSu vibhAgo (5) vidyAzabdena vidyAsthAnaM gRhyte| vidyAM vettIti na kartavyaH / yathAvasthiteSveva sodaryAnurUpeNa bhogaH / vaidyH| ratna.147 gaumi. avidyArjitadhanavibhAgavicAraH (2) kRtagrahaNAttaNDulAdau na doSaH / eteSu vibhAgo avaidyAH samaM vibhajeran / nAsti / tatra zayanavat taNDulAdInyekasyaiva dAtavyAnIti (1) yadA tu sarve bhrAtaro mUrkhAH kRSyAdinopArja- kecit / jeSThasya kaniSThasya vecchanti / anyAni samuyeyustadA samaM vibhajeran / vaidyanApi kRSyAdinA yada- dAya eva sthApyAnIti draSTavyam / xmabhA. striyo'vibhAjyA: x vitA. dAgatam / * pamA. smRcagatam / strISu ca sNyuktaasu| (1) gaudh.28|3 1; vishv.2|144 ma (mA); dA.108; vyaka.145;mabhA.vizvavat ; gaumi.28|28; smRca.275 x zeSaM gaumigatam (svayamArjanaM vaidyo vaiyebhyaH kAmaM dadyAt ); vira.500 yebhyo (1) gaaNdh.28|47; ap.2|119; mabhA.; gaumi. (dyAya) kAmaM na (nAkAmo); pamA.560 avai (caiva vai) (na0); | 28 / 44. ratna.147 avaidhebhyo vaidyaH (vaidyo vaidhebhyaH) (na0); dAni. (2) gaudh.28|48; mitaa.2|119 su + (avibhAgaH); 3 ratnavat ; vyama.56 ratnavat ; vitA.341, bAla. ap.2|119; mabhA.; gaumi.28|45; vira.504 (avi21119; samu.132 ma (mA) avai (vai) (na0). bhAgaH strISu saMyuktAsu); pamA.563 (ca0) zeSa mitAvat ; (2) gaudh.28|32; vishv.2|144; mabhA.; gaumi. mapA.687 pamAvat ; byapra.557 (strISvavaruddhAsu na vibhAgaH); 28 / 29; vira.508 vai (vi); vici.214 vai (vi) vibha byama.57 saMyuktAsu (saMsaktAsvavibhAgaH); vitA.352 (bha); vibha.93 (avibhAvya samaM bhajeyuH). mitAvat ; samu.133 mitAvata,
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - vibhAjyAvibhAjyavivekaH (1) avaruddhAstu pitrA svairiNyAdyAH samA api | mekaikaH / putrairna vibhAjyAH / * mitA. 2 / 119 (2) yAzca striyo dAsyo bhrAtrAdiSu kenacitsaMyuktA upabhogaparigRhItAstAstasyaiva / yadyanyAH santyanyatrAnyeSAM bhAgaH / yadi na santi tadA dravyeNa sAmyamApAdanIyam / yadA punarekaiva dAsyasaMyuktA ca tadA paryAyeNa karma karotu | gaumi. (3) nanu ca doSAbhAvaH kasmAnna gRhyata iti cet- 'pratilome vadhaH puMsAm' ityanena prAyazcittazravaNAt / tAsu ca putrairna vibhAgaH / tAsAM vRddhAnAma zanAcchAdanaM dAtavyaM, anyAbhirgantavyamityabhiprAyaH / mabhA. vasiSThaH svArjite dvyaMzitvam 'yena caiSAM svayamutpAditaM syAt sa vyaMzameva haret / (1) pitRdravyavirodhena yadarjitaM tadvibhajanIyamiti sthitaM tatrArjakasya bhAgadvayam / + mitA. 2 / 119 (2) vibhAjyavidyAdhane'pi bhAgAdhikya marjakasyAsti - yeneti / smRca. 275 (3) yadA bahUnAM madhye sAdhAraNadhanamAzritya eka eva kRSyAdinArjayati, tadA tasya dvAvaMzau, zeSANA - * pamA., mapA., vyama., vitA. mitAgatam / / dA. yathAzrutaM vyAkhyAnam / 1205 + vira. 508 (4) eSAM dAyArhapitRbhrAtrAdInAm / mapA. 647 (5) iti vasiSThavacanAtpitA bhajate / idaM ca vidyAdiSvapi yojyam / vyapra.450 + pamA, vyama. mitAgatam / (1) vasmR. 17/45 (sa0 ); mitA. 2 / 119 tpAdi (pArji) haret ( labheta); dA. 42 svaya ( sa ) sa ( so'pi ); smRca. 275 tpAdi (pArji); vyaka. 147; vira. 508: smRsA. 56 (yena caiSAM yatsvayamarjitaM tad dvyaMzamAharet ): 62 smRcavat ; pamA.560 svayamutpAdi (yadupArji) (sa0 ) iret ( labheta ); mapA. 647 mitAvat; vici. 202 ( yena teSAM yatsvayamupArjitaM sa tad dvva~zamAharet ) : 214 yaMzameva (tad dyaMzamA); dAni. 3, 4 caiSAM yeSAM ) zeSaM smRcavat ; vyapra. 450 mitAvat ; vyau. 144 ce (vai) zeSaM mitAvat; vyama. 56 smRcavat; vibha.42:93 tyAdi (pArji) baMzameva (tad zamA); samu. 122 mutpAdi (mArji ). viSNuH pitRdattamavibhAjyam mAtApitRbhyAM yaddattaM tattasyaiva dhanam / na vibhaktajastatreSTha iti vibhaktajasya svaM na bhavatItyarthaH / pitrA yaddattaM tattasyaiveti nyAyapratipAdanAt vibhAgAtprAk yaddattaM tattasyaiveti siddham / savi. 377 paitAmahaM naSTamuddhRtaM svArjitaM ca pitA na vibhajet anupannan pitRdravyaM zrameNa yadupArjayet / svayamIhitalabdhaM tannAkAmo dAtumarhati // paitRkaM tu pitA dravyamanavAptaM yadApnuyAt / na tatputrairbhajetsArdhamakAmaH svayamarjitam // bhrAtRvibhAgazeSamAha - anupannanniti / pitRdravyaM anupannan pitRdhanamanupayujya yacchrameNa kRSisevAdiklezenArjayet, yacca svayamIhitaM vAJchitaM sanmitrAdibhyo labdhaM tadakAmo'nicchan bhrAtrAdibhyo dAtuM nArhati / tadAha yogIzvaraH - pitRdravyAvirodhenetyAdi / vyAso'pi - 'vidyAprAtaM zauryadhanaM yacca saudAyikaM bhavet / vibhAgakAle tattasya nAnveSTavyaM sanAbhibhiH ||' iti / anupannanniti zatrA yadupArjane pitRdravyAnupayogastasyAvibhAjyatvamuktaM, na tu dravyAparipuSTenArjitasya iti vyAkhyAnamayuktam / 'parabhaktopayogene 'ti vakSyamANa + vici viragatam / (1) savi. 377. (2) vismR. 18/42: dA. 105,113 manuviSNU ; vira. 501-50 2 rjayet (rjitam ) manuviSNU ; vici. 219 tannA (ca nA) zeSaM viravat, manuviSNU ; vyani. tannA ( tu nA ) manuviSNU ; vitA. 341 yadu ( ya u ) manuviSNunAradAH. (3) vismR. 18 / 43 pitA (yadA); dA. 32 manuviSNU; vira. 46 1 vAptaM (vApyaM) manuviSNU; dAta. 165 manuviSNU; ratna. 141 vAptaM (vApyaM) tputrai (tsutai); vyama. 42 manuviSNU; vitA. 320 vizvat, manuviSNU; setu. 72 manuviSNU; vica. 39 manuviSNU.
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1206 / / vyavahArakANDam / / vidyAprAptalakSaNa virodhAttasya cAvibhAjyamAtropalakSaNa- | svarUpato vibhAjyam / kUpAdiH samazcet svarUpeNa tvAt anyathaikasmin vyAsavAkye samabhivyAhArAnupa-vibhAjyo viSamastu paryAyeNa jloddhaarnnaadinopbhoktvyH| ptteH| svasmAt pitRdravyAparipuSTenArjitasyaivAvibhAjyatvaM striyo'pi samAzcedvibhAjyAH, viSamAH paryAyeNa karma yuktam / pitRdravyaM ca sAdhAraNadhanamAtropalakSaNaM, tena kArayitavyAH / avaruddhAstu samA api na vibhAjyAH / bhrAtRNAmapi tathAvidhenArjitasyaivAvibhAjyatvamityalam / 'strISu ca saMyuktAsviti gautamasmaraNAt / saMyuktAnAM pitRvibhAgazeSamAha - paitRkamiti / yatpaitRkaM vibhAganiSedhAdvivAhitAnAmarthasiddha evaasau| iSTApUrte pitRdhanasaMbandhi dhanaM naSTaM prayuktaM vA pitrA cAsAmarthya- avibhaktadazAyAM yena kRte tasyaiva nAnyena tanmUlyaM nAnuddhataM putraH svasAmarthyAt uddharet / yacca svayaM pAva (dApa) nIyam / yathAha laugAkSiH- 'kSemaM pUrta vidyAzauryAdinArjitaM tadakAmaH svaputraiH saha na vibha- yogamiSTamityAhastatvadarzinaH / avibhAjye ca te prokte jet / akAma iti vacanAt kAmanayA tu dadyAdeva / zayanAsanameva ca // rAjAdayastasya rUpeNAvibhAjyAH / ata evoktaM 'tasya svecchA svayamupArjite'the' iti / evaM kiM tu tadutpanno lAbha eva vibhAjyaH so'pi bhrAtRvibhAgeSvavibhAjyamuktam / vai. viSamazcet 'yogakSemavato lAbhaH samatvena vibhajyate' ___ avibhAjyadravyavizeSAH / iti bRhaspatismaraNAt / pracAro'pi sati saMbhave'nya vastraM patramalaGkAraH kRtAnnamudakaM striyaH / eva kAryo, na tu sa eva bhityAdinA chettavyaH kiM tu yogakSemapracAraM ca na vibhAjyaM pracakSate // srvaistuupbhogyH| pustakamapi samaM vibhAjyam / viSama idAnIM sarvavibhAgeSvavibhAjyamAha-- vastramiti / paryAyeNAdhyetavyam / na tu dvedhA kArya svarUpanAzApatteH / vastraM yadyena parihitaM, patraM vAhanaM yadyenArUDhaM RNAdipatraM vA, alaGkAraH kuNDalamudrikAdiyoM yena dhRtaH, syalaGkAro'vibhAjya: kRtAnnaM modakApUpAdi, udakaM tadAdhAraH kUpAdiH, striyo patyau jIvati yaH strIbhiralaGkAro dhRto bhavet / dAsyo'varuddhAzca, yogakSemaM iSTApUrte rAjAdayo vA, pracAro | na taM bhajeram dAyAdA bhajamAnAH patanti te / / gRhapravezAdimArgaH, pustakaM prasiddha etatsarvamavibhAjyam / | gRhapatinA svapatnyai snuSAbhyo vA vivAhakAle yo'la. cakArAt dharmArtha uddhataM ca dhanaM 'dhanaM patraniviSTaM tu kAro dattaH tAbhirdhataH parihito bhavenna tathaiva sthApitaH dharmArthaM yannirUpitam / udakaM caiva dArAzca nibandho taM vibhAgakAle dAyAdAH putrabhrAtrAdayo jIvati patyau yaH kramAgataH // ' iti kAtyAyanIyAt / patraniviSTaM na bhajeran kiMtu yasyAH so'laGkAraH tatpatibhAga eva taM dharmArthatvena likhitam / ayamabhisaMdhiH / vastraM samAna dadyuH / yathA saiva taM paridadhyAt / na tu patyau jIvati jAtIyaM sarveSAM cedyathAvasthameva sthApyAnyataranibandhena viparivartanIyam / viSamadhRtaM bahumUlyAdikalpana yA yo dhRtaH sa mRte'pyavibhAjya ityadRSTArthatApatteH / etena vibhAjyam / evaM vAhanAlaGkArAvapi drssttvyau| RNA sarvathA'sAvavibhAjya ityapi nirastam / athAlaGkAraM dipatraM tu samaM cet dravyasAmyena vibhAjyam / saundaryalobhena bhajante tadA patitA bhavanti / jIvatIti viSamaM tu dravyadvAraiva vibhAjyaM na svarUpataH kAryAkSama. vizeSaNAt mRte tasminnanyenApi grahaNe na doSaH / tvAt / kRtAnnaM tu yAvadupayogaM bhoktavyameva na samamapi (1) vismR.18144 uttarArdhe (yogakSemaM pracArazca na (1) vismR.17|22; vira.509 manuviSNa; smRsA. vibhAjyaM ca pustakam );. dA.126 kAraH (kAra) manuviSNaH 62 manuviSNa; vici.217 strIbhira (kazcida) manuviSNa; vira.504 dAvata, manuviSNu; vyani.patra (chatra) kAraH (kAra vitA.446 nti te (ntyadhaH) manuviSNa; vica.108 vici. manuviSNa; vica.89 pracAraM (pracAraH) manuviSNU, vat , manuviSNU.
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1207 maagaannaam| zaMkhaH zaMkhalikhitau ca / (1) tatra kSetre turIyAMzamuddhA labhate zeSaM tu sarveSAM avibhAjyadravyavizeSAH | samameva / mitaa.2|119 na vAstuvibhAgo nodakapAtrAlaGkAropayuktastrI (2) yadyapi asAdhAraNadhanazarIravyApAramevakAreNa vAsasAm / darzayati tathApi uddharta sAdhAraNyaM kiMtu pratikRtabhUme- apAM pracArarathyAnAM vibhAgazceti prjaaptiH| zcaturthAzo'dhikastasmai dAtavyaH bhUmipadasAmarthyAt tada(1) pitari jIvati yasmin vAstau yena gRhodyA- | vivakSAkAraNAbhAvAt / dA.129 nAdikaM kRtaM tattasyAvibhAjyaM piturapratiSedhenAnumatatvAt / (3) kramAdabhyAgatAnAM putrapautrAdInAM madhye yaH pUrvanaSTAM *dA.128 parApahRtAM bhUmiM svazaktyA'bhyuddharettasmai taccaturthAzaM datvA (2) vAstu gRhaM, udapAtraM lauhavAribhAjanaM, alaGkA zeSamuddhArakeNa sahAnye vibhajerannityarthaH / kecidabhyuddhataM ro'Gganyasta eva, anuyuktamupabhuktaM, tenaikopabhogaviSaya tvameva gRhANetyanyAnumatimantareNAbhyuddhatabhUmyAdisarvastrIvAsasAM na vibhAga iti prApyate / apAM pracAravarmanAM dravyaviSayametadvacanaM, yAjJavalkyavacanaM ('kramAdabhyAgatajalapracaraNamArgANAm / vira.504 miti) tu anyAnumatyA'bhyuddhatabhUmyAdisarvaviSayamiti (3) vAstu gRham / atra kSetragRhayoravibhAjyatvAbhi- vadanti / yadatra yuktaM tadgrAhyam / smRca.276 dhAnamatyalpe bahubhirvibhajya grahItumayogye ekasmin gRha. (4) etadvacanaM smRtimahArNavakAmadhenupArijAtaprabhRkSetrAdau veditavyam / tattu parivartanAdidvArA ekasmai tiSu alikhanAdayuktameveti ratnAkaraH / tanna dAyabhAgasarvairdAtavyam / athavA pratigrahalabdhakSetrAdikaM brAhmaNIpratiyaDaladhAnika bAhANI. mitAkSarAprabhRtidhRtatvAt / xdAta.177 putreNa kSatriyAputrAdibhiH saha na vibhAjyaM ityevampa kauTilIyamarthazAstram ro'yaM kSetrAdervibhAjyatva niSadhaH / 'na pratigrahabhardeyA' sAdhAraNadravyAnadhInasvArjitamavibhAjyam / avibhAjyadravyaityAdivacanAt / ratna.149 vizeSAH / RNarikthavibhAgaH samaH / - pUrvanaSTabhUmyuddhArakartazcaturthabhAgo'dhikaH svayamArjitamavibhAjyaM anyatra pitRdravyAdupUrvanaSTAM tu yo bhUmimekazceduddharecchamAt / tthitebhyaH / yathAbhAgaM bhajantyanye dattvAMzaM tu turIyakam // udapAtrANyapi niSkizcanA vibhajeran ityA cAryAH / chalametaditi kauTalyaH / sato'rthasya * dAta, dAgatam / vibhAgo nAsataH / (1) dA.127 ropa (rAnupa); ap.2|119 vAstu (cAsti) RNarikthayoH samo vibhAgaH / nodaka (annada)ropa (rasaM) apAMpracArarathyAnAM (upacArArthyAnAM); svayamArjitaM, avibhAjyaM bhrAtRvibhAgAnahaM bhavati / vyaka.146; vira.503 nodaka (noda) ropa (rAnu) rathyA (varma); ratna.148 nodaka (noda) (strI0); dAta.175; * pamA., mapA., vyapra., vyama. mitAgatam / vyama.57 nodaka (noda) (strI0) (apAM...patiH0); vitA. x zeSaM mitaagtm| 353 nodaka (noda) strIvAsasAm (vAsasI) (apAM...patiH0) ratna.146 cchU (ka) bhajantyanye (labhante'nye); nRpra.37 zaMkhaH, vica.91 rathyA (varma) (prajApatiH0). mitAvat ; dAta.166. tu (ca):177 kazcedu (ka evo); (2) mitaa.2|119 pUrva (pUrva) (ka) bhajantyanye savi.367 ratnavat ; vyapra.557 ratnavat ; vyama.55 naSTAM (labhante'nye); dA.129 kazcedu (ka evo) datvAMzaM tu (datvA bhAgaM); (niSThAM) cch (ka) bhaja (labha); vitA.341 bhaja (labha); ap.2|119 zceduddharecchU (zcAbhyuddharetka) thAbhAgaM (thAMzaM tu) rAkau.449 cchra (ka); setu.71 tu yo (ca yo) zcedu (dA bhajantyanye (labhante'nye) RSyazRGgaH, smRca.276 zceduddhareccha vo); samu.133 ratnavat ; vica.59,89 nu yo (ca yo). (zvAbhyuddharetka) bhajantyanye (labhante'nye); pamA.558 mimekazce / sarvagrantheSu zaMkhasyedaM vacanam. (mi yaH kazci) bhaja (labha); mapA.6.84 bhajantyanye (labhante'nye); (1) ko.3|5. vya.kA.152
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1208 vyavahArakANDam tatrApavAda:--anyatra pitRdravyAdutthitebhya iti / pitR / (2) vidhamaM bhrAtRsaMkhyApekSayA'nyasaMkhyam / dravyopAzrayArjitadravyavyatirekeNa / pitRdravyotthitAni tu ap.2|117 pitRdravyavad vibhAjyAnyeva / / (3) pazuSu guNavajjyeSThasyaiva viSama bhAgaM vidadhattada udapAtrANyapIti / jalAharaNArthAni pAtrANyApi, ! nyeSAM tadabhAvamAha-ajAvikamiti / maca. niSkiJcanAH arthahInAH vibhajeran / ityAcAryA Ahu / (4) alpamUlyaM viSamaM jyeSThasya / vitA.352 riti zeSaH / idamAcAryavacanaM chaladuSTamityAha-chalame | (5) 'ekAdhikaM harejyeSTha' ityAdinoktasya viSama taditi kauTalya iti / tadupapAdayati-sato'rthasya vibhAgo | vibhAgasya kvacidviSaye'pavAdaM zlokadvayenAha-ajAvinAsata iti / yadyadapAtrarUpairathairvibhAgayogyairupetAH na kamiti / ekazaphamabhinnakhuramazvAdikaM na viSamaM bhajet tarhi te niSkiJcanavyapadezamarhanti, yadi niSkiJcanAstadA | vibhajetkintu samameva vibhajet , viSamasaMkhyayA vibhaktumana sodapAtrA bhavitumarhanti / niSkiJcanAzca sodapAtrAzceti zakyaM, yathA trayANAM bhrAtRNAmekaM dve catvArItyAdi vyAhatamityarthaH / evaM ca vadataH AcAryakauTalyasyAya- saMkhyA yA jyeSThasyaiva vidhIyate / kAlato vibhajya bhogena mabhiprAyaH--sArasya phalguno vArthamAtrasya vibhAge vA vikrIya mUlyaM vibhajya vAMzaM svIkuryAdityarthaH / nanda. nyAyaprApte udapAtrANAmavibhAjyatvazakaiva kutasyeti / patyau jIvati yaH strIbhiralaGkAro dhRto bhavet / vyarthastadvibhAgopadezaH, pratyuta mahAdhanAn prati tadvibhA- na taM bhajeran dAyAdA bhajamAnAH patanti te|| gasya tadicchayA prApnavato'zakyapratiSedhastha pratiSadho'pi (1) alaGkAro dhRto bhavediti vizeSaNopAdAnAtataH pratIyata ityaniSTaM ceti / dadhRtAnAM vibhAjyatvaM gamyate / mitaa.2|119 RNarikthayoH samo vibhAga iti / RNaM 'savRddhika (2) satatadhRtAlaGkAraviSayametat / apa. 2 / 143 pratyarpayAmIti paribhASyottamarNAd gRhItaM rikthaM adha- / (3) dhRtaH svAtantryeNeti zeSaH / svAtantryeNa dhRto marNAya vRddhayarthaM prayuktaM tayorubhayoH pitRkRtayostulyo yogopadhirAhityena strIdhanatva nizcayo bhavati / pUrvArdhasya vibhAgaH kaaryH| zrImU. ca nizcitAmizritastrIdhanakathanArthatvAt svAtantryeNeti vizeSeNa bhAvyamiti gamyate / dAyAdA dauhitrAdayaH / avibhAjyadravyavizeSAH / khyalaGkArazcAvibhAjyaH / / smRca, 284 aMjAvikaM saikazarpha na jAtu viSamaM bhajet / (4) patyau jIvati dhRtaH patyA tAsAM bhUSaNamAtrArtha ajAvikaM tu viSama jyeSThasyaiva vidhIyate / / datto vA'dattastamapi tasyAM jIvantyAM na putrA bhajeran (1) ekshphmshvaashvtrgrdbhaadyH| vibhAgakAle mRtAyAM tu bhajeranneva / samasaMkhyayA yadvibhaktumajAvikaM na zakyate jyeSThasyaiva syAnna tadanyadravyAMzapAtena samatAM nayedvikrItaM vA x savi. mitAgatam / (1) msmR.9|200 mitaa.2|119,147, apa. tatastanmalyaM dApayet / ajaavikmiti| pazuddhandvavibhA 21143; u.2014|2 yAjJavalkyaH ; vyaka.147 manuviSNaH baikvdbhaavH| *medhA. smRca.284; vira.409 manuviSNa; smRsA.62 manuviSNU; ____ * mavi., mamu., vira. medhAgatam / pamA.562(-) yaH (yat); mapA.686; ratna.162; vici. (1) msmR.9|119; mitaa.2|119 tu viSamaM (saika- : 217 strIbhira (kazcida) manuviSNa; vyani.pamAvat ; smRci. zaphaM); ap.2|117 saika (tveka); vyaka.145, vira.498 30 bRhaspatiH; nRpra.37; dAta.184 vicivat, manuviSNa; saiMka (caika) ajAvikaM tu (ajAvikaM ca); mapA.686 mitAvat savi.372 smRtiH; candra.80; dAni.4 bhaje (vibhaje); ratna.148 mitAvat , utta.; dAni.4 mitAvat ; vyama.57 | byapra.598; byama.70, vitA.446 tanti te (tantyadhaH) mitAvat ; vitA.352 mitAvat ; rAko.450 mitAvat ; manuviSNa; rAko.450 taM (tad); vibha.60 pR. samu.136 vibha.41 bhaje (care) zeSaM viravat ; samu.133 mitAvat, pamAvat ; vica.108 vicivat , manuviSNa. mavi.
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1209 (5) bhartari jIvati tatsaMmatAbhiryo'laGkAraH strImi- stato rakSA bhavati / smRtyantare ca paThyate 'vAstuni ghRtastasminmRte vibhAgakAle taM putrAdayo na bhajeran vibhAgo na vidyte'| pracAraM yatra gAvazcaranti / pracakSata bhajamAnAH pApino bhavanti / mamu. ityAha tena yatpaitRkenoktaM na hyatra dharmAtikramaH kazci(6) patyuranujJAtenApyadatto'pyalaGkAro yo maNDanArtha dastIti tadanupapannaM darzayati, adRSTAsu hi te pratiSedhAdhRtaH, so'pi dAyAdairna hartavyaH iti medhAtithiriti stadatikramAdadharmo na syAt (2) / +medhA. prkaashH| +vira.509 (2) dhRtAnAmeva vastrANAmavibhAjyatvaM, yadyena dhRtaM (7) atra dhRtatvaM nAma prItidAnAdinA prAtisvika- tattasyaiva / pitRdhRtavastrANi tu piturUrva vibhajatAM svatvotpannatvam / mapA.686 zrAddhabhoktre dAtavyAni / abhinavAni tu vastrANi (8) dhRtaH utsavAdAveva dhArya ityAdyupadhimantareNa vibhAjyAnyeva / patraM vAhanamazvazibikAdi, tadapi dAyAdavaJcanAdihetuM vinA dhRta ityrthH| ratna.162 yadyenArUDhaM tattasyaiva / pitryaM tu vastravadeva / azvAdInAM (9) alaGkArasyAdattatvena astrIdhanatvAdbha dhanatvena | bahatve tu tadvikrayopajIvinAM vibhAjyatvameva / alaGkAmRte bhartari putrANAM vibhAge prApte tadapavAdo'nena | ro'pi yo yena dhRtaH sa tasyaiva / adhRtaH sAdhAraNo kriyte| xvya ni. vibhAjya eva / kRtAnnaM taNDulamodakAdi tadapyavibhAjyaM (10) dhRta ityanenAdhatasya vibhAjyatvameva / patyau yathAsaMbhavaM bhoktavyam / udakaM udakAdhAraH kUpAdiH, jIvatItyanena patijIvanacihnatayA yatra deze yo dhAryate tacca viSamaM mUlyadvAreNa na vibhAjyaM, paryAyeNopabhoktasa na vibhAjya iti sUcitam / . vyapra. 558 vyam / striyazca dAsyo viSamAH na mUlyadvAreNa vibhAjyAH (11) dhRto bhatrAdInA tasyai dattaH sa tayA dhRta paryAyeNa karma kArayitavyAH / avaruddhAstu pitrA ityarthaH / vyama.70 svairiNyAdyAH samA api putrai vibhaajyaaH| yogazca vastraM patramalaGkAraM kRtAnnamudakaM striyH| kSemaM ca yogakSemam / yogazabdenAlabdhalAbhakAraNaM yogakSemaM pracAraM ca na vibhAjyaM pracakSate // zrautasmArtAmisAdhyaM iSTaM karma lakSyate / kSemazabdena (1) vastrapatrAlaGkArakRtAnnodakAnAmekatvaM viva- labdhaparirakSaNahetubhUtaM bahirvedidAnataDAgArAma nirmAkSitam / patraM vAhanaM gantrIzakaTAdi / alaGkAro'gulI- NAdi pUrta karma lakSyate / tadubhayaM paitRkamapi pitRdravyayakAdi / vastraM samamUlyaM na tu mahAgham / udakaM kUpa- virodhArjitamapyavibhAjyam / yogakSemazabdena yogkssemvaapyaadi| striyo daasyH| yogakSemaM yato yoge kSemo kAriNo rAjamantripurohitAdaya ucyante iti kecit / bhavati, mantripurohitAmAtyavRddhAH vAstu ca corAdibhya- chatracAmarazastropAnatprabhRtaya ityanye / pracAro gRhA___ * maca. mamugatam / rAmAdiSu pravezanirgamamArgaH so'pyavibhAjyaH / vici., dAta. viragatam / x nanda, vyanigatam / *mitaa.2|119 (1) msmR.9|219; mitA.21119, dA.126 kSemaM (3) vastramaGgayojitaM paGktiparicchadArtha ca / striyo (kSama); ap.2|119 na vibhAjya (vibhAjyaM na); vyaka.146 daasiivytiriktaaH| yogakSemapracAraM zayyAsanabhojanAcamadAvata , manuviSNa; mabhA.28148; smRca.277 dAvat ; nAdyupayuktabhAjanAdIni / dA.127 vira.504 dAvat ; pamA.562; mapA.685 dAvat ; ratna. (4) atra patrazabdena yAnamucyata iti keSAJcidyA148 dAvat ; vyani.patra (chatra) kSemaM (kSema); smRci.30 maM khyAnaM tatkAtyAyanavacanaviruddham / yacca vastrAdInAmavipravA (maprakA); nRpra.37, savi.371 patra (puSpa) kSemaM (kSema); dAni.4 patra (pAtra) kSemaM (kSema); vyapra.557; vyama.57; bhAjyatvamuktaM tatsvarUpataH , mUlyatastu vibhajanIyameva / vitA.351-352 dAvat ; rAkau.449 kAraM (kAraH); setu. ap.2|119 69 2 (raH) kSemaM (kSema); samu.143; vica.89 setuvat : + mamu., maca. medhAgataM mitAgataM ca / nanda.patra (pAtra). * pamA., mapA., savi., vyapra., vyama., vitA. mitAgatam /
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1210 1 (5) striyo bhAryA ekasyaikA anyasya dve evaM vaiSa mye'pi / yogakSemaM yogo rAjAdilabhyo nibandhAdiH svayamupAttaH, kSemaH rakSopAyaH prAkAreSTakAdiH / pracAro vartma / yattu 'kRtAnnaM cAkRtAnnena parivartya vibhajyata' ityAdyuktaM bRhaspatinA tadatipracurakRtAnnAderapi tanmAtradhanairvibhAgaH kAryaityetat / vi. vyavahArakANDam (6) vastramavibhaktaprAvRtam / 'vastraM yaccAGgayojitaM ' iti kAtyAyanasmaraNAt / patraM patrArUDhamRNaM 'dhanaM patraniviTam' iti tenaiva vyaktamuktatvAt / striyo dAsyaH / udakaM svanivezasthakUpavApyAdyambhaH / yogakSemazabdau laugAkSiNA vyAkhyAtau / 'kSemaM pUrta yogamiSTamityAhustattva darzinaH / avibhAjye ca te prokte // ' iti / athavA yogakSemArthamupAsitezvarasakAzAt yo rikthAnAM lAbhaH sa evAtra yogakSemazabdenocyate / pracArazabdena gopracAra ucyate / kAtyAyanena 'gopracArazceti' vizeSita tvAt / athavA pracArazabdenAGganAdikamucyate / avibhAjyaM pracakSate / vicArahInAH kecanasmRtikArA iti zeSaH / smRca. 277 (7) halAyudhastu yogo yogaheturnIkAdiH, kSemaH kSemaheturdurgAdatyAha / + vira.504 (8) pAtraM udapAtram / yogakSema iti aprAptaprApaNaM yogaH prAptasya rakSaNaM kSemaH, atra yogakSemazabdena yogakSemahetavo vivakSitAH, yogahetavo yAjyAH ziSyAdayaH, kSemahetavo dvAragrAmapAlAdayaH, ubhayahetavo grAmapattanAdhipAdayaste'pi pUrvavadeva / sthApanIyA na vibhAjyAH / pracAraH kSetrArAmAdipravezayogyo mArgaH so'pi sarvaiH praca ritavyo'nubhAvayitavyo na vibhAjyaH / nanda vidyAdhanavibhAgavicAraH yatkiMcitpitari prete dhanaM jyeSTho'dhigacchati / bhAgo yavIyasAM tatra yadi vidyAnupAlinaH || + zeSaM mitAgatam / / zeSaM medhAgatam / x mitA. vyAkhyAnaM 'pitRdranyAvirodhena' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / (1) msmR.9|204 ka., kha., gha. pustakeSu, lina: (lita:); mitA. 2 / 1919; dA. 121 apa. 2 / 119 nAradaH; vyaka. (1) | pitRkramAgatAnmitrAdrAjAmAtyapurohitAdeva kSetrAdvA kayAcidyuktyA'dhikotpattiM janayettatsarveSAM sAdhAraNam / naiva mantavyaM mamaitadbuddhayA pitrA prAganupArjitaM mayaitallabdhaM mamaivaitaditi / vidyAnupAlina iti vacanAt vidyAjIvinAM zilpikArukaprabhRtInAmeva vidhivaidyanaTa gAyanAdInAm / meghA. (2) tasyAyamarthaH - 'piteva pAlayet putrAn jyeSTho bhrAtRn yavIyasaH / putravaccAnuvartteran jyeSThe bhrAtari dharmataH // ' etasmAdvacanAt pitAputravadavasthAnAt pitrarjita ivAnupaghAtArjite'pi jyeSThadhane kaniSThAnAmadhikAraH, etAvAn paraM vizeSaH, pitrarjite'viduSAmapyadhikAro, jyeSThArjite punarviduSAmeva / etacca pitari preta iti jyeSTha iti yavIyasAmiti vidyAnupAlina iti padaprayogasyAnarthakyAt sidhyati / tasmAdavibhaktArjitatvamAtreNAvibhaktabhrAtrantarasya bhavatItyasaMgataM vacanam | dA. 121-122 (3) jyeSTho'vibhaktaH, svayaM vidyAprakarSeNApi labdhe dhane jyeSTho bhAgaM dadyAt / vidyAnupAlinastadvidyAnukUlakuTumbavaccaryAkAriNaH (?) / jyeSTha itivacanAt kaniSThArjiteSvevaMbhUteSu na jyeSThasyAdhikAra iti darzitam / /mavi. (4) pitari mRte sati bhrAtRbhiH sahAvibhakto jyeSThaH kiMcitsvena pauruSeNa dhanaM labhate tato dhanAdvidyAbhyAsaSari kaSThabhrAtRRNAM bhAgo bhavati netareSAm / Xmamu. (5) yatkiMcitpitari prete asAdhAraNavidyAdinA jyeSTho dhanamarjayati, tatra jyeSThArjite jyeSThasyAMzadvayaM ekaikastu bhAgaH kaniSThAnAM, yadi te vidyAbhyAsaratA ityarthaH / vira. 507 (6) sAdhAraNadhanAnupa zleSaviSayamidam / smRsA. 62. (7) yayA vidyayA jyeSThaH pitRparokSe dhanamarjayati, / nanda mavigatam / x maca., vitA. mamugatam / 147; vira.507; smRsA. 62; subo. 2 / 118 (=) pU.; ratna. 148; vyani; nRpra. 37; candra.81 yavI (kanI) linaH (lakAH); maca. 'vidyAnupAlinAM' iti kvacitpAThaH; dAni. 3 lina: (litaH) kAtyAyanaH ; vitA. 350 linaH (litam ); samu. 132; bhAca. masmRvat.
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - vibhAjyAvibhAjyavivekaH tAM vidyAM cet kanIyAMmo'pyanupAlayanti, tadA jyeSThasya tpUrvasmin zloke yavIyasAM vidyAdhaneSu samanvayamAtramabhAgadvayamaparatra kanIyasAmapi tatra bhAgaH / candra.81 bhihitaM na svAmyamityavagantavyam / (8) [ ukta jImUtavAhanamataM khaNDayati - ] prAcyoktapAstam / yatkiMcidityasya vaiyarthyApatteH / nanda. bAla. 2/119 avidyArjitadhanavibhAgavicAraH avidyAnAM tu sarveSAmIhAtaceddhanaM bhavet / samastatra vibhAgaH syAdapitrya iti dhAraNA // (1) avidyA kRSivANijyArAjopasevAdi / tatra nyUnAdhikabhAvo na gaNayitavyaH / tatrApi yadi kenacidapi bahvarjitaM tadA'styevAvibhAgatA / jyeSThasya tu jyeSThAMza niSedhArthaM vacanam / ISadAdhikye tu sarveSAM samAMzakalpanA / apitrya N iMti hetuvacanAdanapatyadhanasyApyeSa I eva vidhiH / (2) yadi sarva eva nirvidyAH IhAta gamanena pitRdhanakSatiM vinA dhanamarjitavantaH nAmiti / *meghA. itastato avidyA Xmavi. (3) sarveSAM bhrAtRRNAM kRSivANijyAdiceSTayA yadi dhanaM syAttadA pitryavarjite tasmindhane svArjite samo vibhAgaH syAnna taddhAraH apitrya iti nizcayaH / +mamu. (4) apitrye'pi dhane ityarthaH / smRsA. 62 (5) IhAtaH sarve'pi bhrAtaraH kRSyAdinA yadi dhanamarjayanti tatra sarveSAM samo bhAgaH / bahvalpadhanA yadi dhanamarjayanti tatra sarveSAmarjanaparyAlocanayA viSamo bhAgaH kalpyate / apitrye pitRdravyAzrayaNAbhAve'pi / ratna. 148 (6) tena vidyAbhyA sinAmanIhamAnAnAM ca na tAhagdhane bhAga iti bhAvaH / (7) atra IhArjitasya dhanasya samavibhAgavacanA Xmaca. * vira, vici medhAvadbhAvaH / candra medhAgatam / x medhAvadbhAvaH / + zeSaM medhAgatam / (1) masmR. 9/2051 apa. 2 / 120; vyaka. 147; mabhA. 28 / 32 avi (avai); vira. 507 tazce (to ya); smRsA. 62; dIka. 43 tu (ca); ratna. 148; vici. 214; vyani. pU.; candra.806 dAni. 3-4; vyama. 57; vitA. 350; vibha. 42, 93; samu. 133. 1211 vidyAdhanamaitraudvAhikamAdhuparkikAnyavibhAjyAni 'vidyAdhanaM tu yadyasya tattasyaiva dhanaM bhavet / maitraudvAhikaM caiva mAdhuparkikameva ca // (1) vidyayA adhyApanAdinA zilpakauzalena vA, tathA mitrAdarjitamaudvAhikaM sAMtAnikatayA labdhaM caiva, mAdhuparkika mArtvijyena / yadyapyetadapi vidyAdhanaM bhavati tathApi yAjanena nimittenopAdIyamAnatvAdbhedena vyapadizyate / zvazuragRhalabdhamaudvAhikamapare, udvAhanimittena yatastallabhyate / medhA. (2) kiMcAvibhaktArjitaM sarve vibhajeyuriti na tAvat sAmAnyena vacanaM kalpanIyaM, zauryAdidhane paryudAsadarzanAt / tathA manuH -- vidyAdhanamiti / dA. 112 (3) vidyAdhanaM vidyayA dhanaM, etacca bhrAtRRNAM vidyAnupAlinaH tadvidyAnukUlapAlitve'pi jyeSThasya kaniSThena vidyayA labdhe / maitraM mitrAtprAptam / audvAhikaM bhAryA - bandhubhyo labdham / mAdhuparkikaM snAtakatvAdinArhaNArthaM dattAnmadhuparkA labdham / mavi. (4) vidyAmaitrIvivAhArjitaM mAdhuparkikaM madhuparkadAnakAle pUjyatayA yallabdhaM tasyaiva tatsyAt / yatkiMci - tpitari ityuktvA'yamapavAdaH / vidyAdhanaM ca vyAhRtaM kAtyAyanena - 'parabhaktapradAnena prAptA vidyA yadA'nyataH / tayA prAptaM ca vidhinA vidyAprAptaM taducyate // upanyaste ca yallabdhaM vidyayA paNapUrvakam / vidyAdhanaM tu tadvidyAdvibhAge na vibhajyate // ziSyAdArtvijyataH praznAtsaMdigdhapraznanirNayAt / svajJAnazaMsanAdvAdAllabdhaM prAdhyayanAcca yat // vidyAdhanaM tu tatprAhurvibhAge na vibhajyate // ' ato yanmedhAtithi govindarAjAbhyAM mAdhuparkikamArtvijyadhanaM vyAkhyAtaM tadayuktaM, vidyAdhanatvAt / +mamu. + maca mamugatam / (1) masmR. 9 / 206 maitra ( maidhya ); dA. 106,112; apa. 2 / 119; vyaka. 145; mabhA. 28 31 pU.; smRca. 276 utta.; vira. 499; smRsA. 61 utta.; ratna. 146 ; vici. 210; vyani.; smRci. 30 mAdhu (madhu ); dAni. 2; vyama. 55 parki ( pArki ); vitA. 343; bAla. 2 / 119 (=); samu. 1330 vica.88.
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1212 vyavahArakANDam anIhamAnasya na vibhAgaH dAyajighRkSAnivRtyartha cedam / halAyudhastu 'kuTumbArtheSu bhrAtRNAM yastu neheta dhanaM zaktaH svkrmnnaa|| codyuktastatkAryaM kurute tu yaH / sa bhrAtRbhibRMhaNIyo sa nirbhAjyaH svakAdaMzAskiMcihatvopajIvanam // graasaacchaadnvaahnaiH||' iti nAradavacanaikavAkyatA. (1) ye bhrAtaraH saha vasanti vidyamAnapitRdhanAzca lAbhena manuvacane sa nirvAhya iti pATaM prakalpya sa bhrAtRkRSyAdinA vyavaharanti teSAM yadyako na vyavaharettasyeyaM bhigRhItabhAgaiH svasvabhAgAddhanamAkRSya pUraNIya ityartha nibhAjyatA paThyate / sa nibhAjya: svakAdaMzAditi / / iti vyAkhyAtavAn / tattu nehetetyAdipadavaiyApattarupebhAgAnnetavyo'pasArayitavyaH / svakAdaMzAdyAvadadhikaM kSyam / medhAtithipramukhAcAryAnAdRtatayA pAThakalpanAtadIyAddhanAdvayavahAreNotpannaM tattasya na dAtavyaM na tu naucityAcca / pRthakriyeti spaSTavacanasaMvAdAcca / mUlasya paitRkasya niSedhaH / tatrApi na sarveNa sarva nirbhAjyaM, prakAzakArastu yo bhAgiSu dhanArtha vyApRteSu pramAdA. kiMciddattvopajIvanaM klezaphalamAtmano gRhItvA ziSTamasmai lasyAdinA neheta na vyApriyeta sAhAyyaM na kuryAt / dAtavyam / athavA nirbhAjyaH pRthakkArthaH saha vastuM na | svakarmaNA svavyApAreNa zaktaH sAhAyyakarmaNi kSamo'pi deyam / kadAciduttarakAlazaktisAdhAraNyena dhanenArjita- | san sa svakAdaMzAt svavyApArajanitAddhanA(hiH kAryaH tvAtsamAMzatA (?) / tatra bhAgakalpanA nAradena drshitaa|| kiMcidupajIvanaM dattvA mUladhanamAtrabhAgI karaNIya tatra vacanenodgatasya nirgatasya bhUyAnbhAgo gRhyate'nuktasya | itIdaM manuvacanaM nirvAsya ityAkarapAThaM aGgIkRtyaiva svalpa iti (?) / medhA. | vyAcaSTe / tadapi na yuktam / apizabdAdyadhyAhAraprasaM. (2) yastu svayogyatAmAtraparAmarSAt pitRpitAmahA- gAt / yogIzvaravacanasaMvAdino'rthasya spaSTatarapratItikadidhanavibhAge nispRhaH, sa kiMcideva taNDulaprasthamapi tvAcca / bhavaduktArthasya vacanAntaravazatvAcca / dattvA tatputrAdeH kAlAntarIyadurantatAnirAsArtha vibhaja vyapra.448-449 niiyH| xdA.66 svArjitamavibhAjyam (3) svakAdaMzAd bhrAtRbhiH svayamarjitAdityarthaH / / anupananpitRdravyaM zrameNa yadupArjayet / apa. 2 / 116 svayamIhitalabdhaM tannAkAmo dAtumarhati / / (4) yaH karmaNA svavyavasAyena jIvitu zaktaH (1) vidyAnimittasya svayamarjitasyAdAnamuktam / sAdhAraNaM dhanaM na vibhajya gRhNIyAt kiMtu sa bhrAtRbhi- anena vyatiriktasya kRSyAdilabdhasyAdAtavyatocyate / gRhItabhAgaiH svasvabhAgAddhanamAkRSya pUraNIya ityrthH| (1) msmR.9|208 ka.,kha., gha.pustakeSu jayet (rjitam ); pUrvanAradavAkyasyApyayamevArtha iti hlaayudhH| mitA.22119 uttarArdhe (dAyAdebhyo na taddadyAdvidyayA labdha +vici.203 | meva ca); dA.106,113 manuviSNa; ap.2|118 tannA (ca (5) nirvAsyo niHsaMbandhIkaraNIyaH / kiMciddattveti nA); vyaka.146 jayet (zrayet) tannA (ca nA) manuviSNU; vibhAgacihnatvena kiMcidasAramapi dttvetyrthH| tatputrANAM mbhaa.28||31 tRdra (turdra); u.2|14|2 mIhita (marhati); smRcaH276 pU.; vira.501.502 rjayet (rjitam ) manux mavi., smRca., mamu , dAta., maca., bhAca. daavdbhaavH|| viSNU; smRsA.60 tannA (ca nA) zeSaM viravat ; pamA.558; vivAdaratnAkare halAyudhamataM dAvat , prakAzamataM medhAvat / mapA.685 pUrvArdhaM viravat , uttarArdhaM mitAvat ; ratna.146 + prakAzamataM medhAvat / / mitAvat ; vici.211 smRsAvat , manuviSNU; vyani.tannA (1) msmR.9|207; dA.66; ap.2|115 nirbhA / (tu nA); smRci.30 tRdra (turdra) zeSaM viravat ; nRpra.30 (vibhA); vyaka.143; smRca.264 yastu (yasya); vira. mitAvat ; savi.349 prathamapAdaH :368 pU.; vyapra.557 485; vici.203; vyani.vanam (vinAm ); dAta.171; mitAvat ; vyama.55 mitAvat ; vitA.341 yadu (ya u) vyapra.448 bhAjyaH (vAsyaH), 'nirvAhyaH' iti halA- manuviSNunAradAH; setu.69 viravat ; samu.133; vica.88 yudhadhRtatAThaH; setu.77; vibha.74; samu.128; vica.76. smRsAvat.
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1213 nanu cAyameva zloko baktavyaH / svayamIhitena svayaM | vyaakopaaptteH| 'labdhaM tanna' iti arvAcInapAThastvayukta. ceSTayA yallabdhaM tannAkAmo dAtumarhatIti / kiM vidyA- tara eva / yadvA / tadA tat paitAmahaviSayakamastu / evaM dhanAdi zlokena / ucyate, mitravivAhAdau na sarvasya ca bhrAtRbhAgazeSamAha anupaghnannitItyapi taduktaM tatheti svayamIhopapattiriti medena vypdeshH| xmedhA. jJeyam / baal.2|119 (2) zrameNa sevaayuddhaadinaa| mitA. 2 / 118 __ paitAmahaM naSTamuddhRtaM svAjitaM ca pitA'kAmo na vibhajet (3) pitRdravyopaghAtAbhAvena dravyadvAreNa netareSAM / 'paitRkaM tu pitA dravyamanavAptaM yadApnuyAt / vyApAraH, svaceSTAlabdhatvena zArIro'pi vyApAro na tatputrairbhajetsArdhamakAmaH svayamarjitam / / netareSAmiti arjakasyaiva tadasAdhAraNaM, svayamIhitalabdhaM (1) 'cet svayaM vidyAzauryAdinA svayamarjitaM taditi hetutvenopanyAsAt / dA.105 | tedakAmo na vibhajanIyo'dhikAraprAptairapi putrH| kaH anupananniti vidyAdidhane'pi saMbadhyate, satyupadhAte punarjIvati pitari putrANAM vibhAgakAlaH / ucyatevibhAgavacanadarzanAt / dA.113 yadA tAvatsvayaM pitA putrAnvibhajate tadoktaM-mAtu(4) zramo yuddhakRSyAdiH, IhA'tra zramarahitA cessttaa| nivRtte rajasi iti, jIvati vecchatIti, tathA, pitarya ap.2|118 | pagataspRhe, nivRtte vApi ramaNe, iti / anyathA tu (5) zrameNAtizramajanyakarmaNA svayamIhitena yadaiva prAptAH putrA bhavanti, yadaiva te pitAmahadhanasyesvamAtrodyamena labdhaM nAkAmo dAtumarhati, yAva- zate / tathA coktaM 'bhUryA pitAmahopAttA nibandho dicchati tAvatkiciddadyAnna tu samabhAganiyamaH, dravyameva vA / tatra syAtsadRzaM svAmyaM pituH putrasya ameNetyuktatvAt / azramArjite prAguktaH smbhaagH| cobhayoH // ' iti / mavi. satyapi ca putrasya svAmye, yAvadaprAptAstAvat nAsti / (6) pitRgrahaNaM avibhaktopalakSaNArtham / anupana- sarvathA vizeSAbhAvAtsarve pitAmahadhanabhAjaH / svatvapUrvanapIDayan / +smRca.276 katvAdvibhAgasya / bandhakrayAdikriyAsu pitRdhanaM jAta(7) sAdhAraNAnupazleSeNArjitamarjakasyAsAdhAraNa ! putreNa na niyoktavyam / yogakuTumbabharaNAdau tu vinibhvtiityrthH| vici.211 / yogo darzitaH / AcAre cAsyAmavasthAyAM putrANAM (8) anupaghnanniti / anupayuJjannityarthaH / atra pUrvA- svAmye pitrA cA'kAmena vibhaktAniti nindAdarzanArdhArthaH spaSTaH / anupanannityatra vibhaktivipariNAmena tada- - nupannatA yat vidyayA labdhaM tat pUrva cobhayamapi dAyA- (1) msmR.9|209; medhA. (I. O.) manavAptaM (manupaghnan) debhyo na deyamityarthena pitRdravyavinAzarUpavirodhAbhAvena sArdhamakAmaH (tsArdhaM kAmataH); mitaa.2|121 dA.32 manuyadvidyAlabdhaM zramalabdhaM ca tadavibhAjyamiti siddhayA viSNU : 128 anavApyamiti anavApyeti pAThAvanAkarau; maitrAdigaNAntargatavidyAdhanasya tathAtvAttasyopalakSaNatvena jyaka.140 vAptaM (vApya) manuviSNU; vira.461 vAptaM (vApyaM) maitrAdInAmapi tathAtvamAviSkRtamiti bhAvaH / mAnave-- manuviSNa; smRsA.54 viravat ; pamA.498vici.196 vyakavat ; smRci.30 tatputrairbha (putraivibha); nRpra.36; dAta. 'svayamIhitalabdhaM ca nAkAmo dAtumarhati' ityuttarArdha- / 165 manuviSNU ; savi.374 paitRkaM tu (sa paitRka) marji pAThaH , yacca svayamIhitaM vAJchitaM sat mitrAdibhyo (mAji); vImi.2114 viravat ; vyapra.450, vyama.42; labdhaM tadakAmo'nicchan bhrAtrAdibhyo na dAtumahetItyarthako vitA.320 viravat manuviSNaH bAla.21117 utta..gItamaH: medhAtithikalpatarvAdidhRto na yuktaH / anekasmRti- 21135(pR.218); setu.70,72 manuviSNa; vibha.64 marji x mamu. medhAgatam / (mAji) utta.; samu.134 muyAt (ptavAn); vica.39 manu+ pamA., savi, smRcagatam / bhAca, smRcagataM vicigataM c|| viSNa, 63. * maca. vicigatam / 1 grahaNAdanyadarthayanpitrA sva. 2 tadAkA. vAyA saTa. anupamAnapanApamAtApipariNAmanata5 -..... .............. ......... . . ... .........
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ -1214 vyavahArakANDam dvAdvibhAjayantaH pApA ityanumIyate / yathA'satprati / tvAdanavAsaM putraH svazaktyA prApnuyAttatsvayamarjitamagraheNa bhavati svAmyaM doSastu puruSasya, tenAnvayAgata nicchanputraiH saha na vibhajet / mitIdRzamazuddhameva / ataH saMbhavatyupAyAntare na pitA arthanIyaH / adharmo hi tathA syAt / svayamarjitamapi dhanamadhikAraprAptAnguNavataH putrAn jJAtvA vibhaktavyameva / uktaM ca- 'vayasi sthitaH pitA putrAnvibhajet / jyeSThaM zreSThAMzenetarAnsamairaMzaiH' iti / na caitatpitAmahadhanaviSayam / na hi tatra pitA jyeSThasyAdhikAMzadAnAya prabhavati / tulyatvAdubhayoH svAmyasya / yattvidaM 'nyUnAdhikavibhaktAnAM dharmyaH pitRkRtaH smRtaH' (yAsmR. 2 / 116) iti tatpitAmahe'pi svalpayA mAtrayecchanti / yatra na paripUrNa bhAgadvayaM gRhItam / svayamarjitaviSaye hyapavAda eva syAt / meghA. (2) yatpitAmahArjitaM kenApyapahRtaM pitAmahenAnuddhRtaM yadi pitoddharati tatsvArjitamiva putraiH sArdhamakAmaH svayaM na vibhajediti vadan pitAmahArjitamakAmo'pi putrecchayA putraiH saha vibhajediti darzayati / * mitA. 2 / 121 (3) (manuviSNU) svArjitatvena hetunA nAkAmo vibhajediti vadantau svayamanarjite paitAmahadhane pituranicchayApi putrANAM vibhAgaM darzayatastatrApi vibhAgadAnapravRttaH pitA pitAmahadhanaM svArjitaM nAkAmo vibha - jet anyat punarakAmo'pi vibhajedityasvecchAta eve - tyarthaH / na punaH putrecchayA vibhAgaM jJApayataH / dA. 32 paitAmahamapi dravyaM yacciraM naSTaM akSamatvAt athavA pratIkAraparAGmukhatayA itarairapratikRtaM pitrA svadhanavyaya - zarIrAyAsAbhyAM pratikRtaM tat pitureva na sAdhAraNam / +dA. 128 (4) paitRkaM svapitRsaMbandhi, anavAptaM svodyamenApi svapitrA, prApnuyAt mahatA yatnena, akAmo na vibhajenna vibhajeta / evaM ca svayamatiprayatnA'nupArjitaM pitRdravyaM putrANAmicchayApi vibhajedityuktam / tataH paraM ca ' tatra syAt sadRzaM svAmyamiti yAjJavalkya - vacanam | vi. (5) yatpunaH pitRsaMbandhi dhanaM tenAsAmarthyenopekSita * pamA. mitAgatam / + vira, dAta dAgatam / 1 samu. (6) pitRdravyamapi paragrastaM yatpitrA'bhyuddhRtaM yacca svayamarjitaM tatrobhayatrApi pituricchyaiva vibhAgo na tvanicchayetyarthaH / vici. 196 (7) etatputrANAM samutthAnakRtavibhAge / svayaMkRtavibhAge tu 'vibhAgaM cetpitA kuryAdicchyA vibhaje - tsutAniti / +maca. (8) svayamarjitamivetIvazabdAdhyAhAreNa yojyam | yadvA tat pitAmahAgatamanenaivoddhRtamataH svArjitameva jAtaM yata iti hetutayA yojyam / vyapra. 450 (9) svayamarjitamityasyAnvayAsaMbhavAt, yathAzrute cazabdAbhAvena vAkyabhedAsaMbhavAcca dRSTAntavetyAha / svArjitamiveti / akAmaH vibhAgAnicchuH / etena 'cetsvayaM vidyAzauryAdinA svayamarjitam' iti vyAkhyAnaM medhAtithyAderapAstam / bAla. 2 / 121 saMbhUyArjitaM pitrA samaM vibhAjyam bhrAtRRNAmavibhaktAnAM yadyutthAnaM bhavet / na tatra bhAgaM viSamaM pitA dadyAtkathaMcana / (1) yaduktaM, 'nyUnAdhikavibhaktAnAM dharmyaH pitRkRtaH smRtaH' iti, tasyAsmin viSaye pratiSedhaH / sahotthAnaM, sarva eva dhanamarjayantItyarthaH / kazcit kRSyAdinA kazcitpratigraheNa kazcitsevayA kazcidyathAhRtaM parirakSati yathopayogamasaMnihiteSu viniyuGkte, tatsarvamekIkRtya samaM vibhajanIyam / na snehAdinA kasmaicitpitrA'dhikaM deyam / X medhA. (2) yadi punaH pitari jIvati putrA eva vibhAgamarthayante tadA viSamavibhAgaH pitrA na dAtavyaH / tadAha manuH -- bhrAtRRNAmiti uddhArastu tadA pitrA dAtavya x mamu. medhAgatam / + zeSaM mamugatam / (1) masmR. 9 / 215 tatra (putra); dA. 57; apa. 2 / 114, 120 vyaka. 141 bhAgaM viSamaM (viSamaM bhAgaM ); vira. 468 vyakavat ; smRsA. 55 vyakavat ; vici. 201 dadyA (kuryA ) zeSaM vyakavat ; dAta. 165; candra. 70 bhavetsaha ( samaM bhavet ); vyapra. 441 vyakavat ; setu. 72; vibha.46 pU. : 81; samu. 127; vica.55.
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1215 eva tasya viSamavibhAgarUpatvAbhAvAt nyUnAdhikavibhA- (1) sahasthitAnAM caikena-pitRdravyeti / pitRgasyaiva niSedhAt / dA.57 / dhanAnupaghAtena yadanyadArjitaM, tathA maitramaudvAhikaM ca, (3) pitRkartake vibhAge putrANAM viSamo'pi vibhAgo tadArjayitureva, na dAyAdAntarANAmapi syAt / mitrAdabhavatIti tasya vizeSApavAdamAha manuH--bhrAtRNAmiti / vAptaM maitram / vivAhe labdhamaudvAhikam / pitRdravyopaghAte ap.2|114 nApi maitrAdyavibhAjyameva, ArambhasAmarthyAt / anye tu (4) pitA adhikAyAsAdikaM kasyacidekasya dRSTvA- maitrAdikameva pitRdhanAnupaghAtArjitamavibhAjyamicchanti, 'dhikaM na dadyAt / mavi. sAmAnyavizeSopasaMhRtinyAyAt / tattu sAmAnyadravyasAdhya(5) iti manunA sarveSAM bhrAtRNAM dravyArjane yadi saha tvAd vivAhasyAyuktameva / vishv.2|122 samAnameva utthAnamudyogo bhavettadA piturviSamavibhAga- pitrAdikramAgataM dravyaM vibhAgakAle vicchinnabhogaM dAnapratiSedhaH kRtaH / 'bhrAtRNAmavibhaktAnAm' ityAdi vibhaktaH sannitaradAyAdAnumataH svazaktyA yadabhyuddharet manuvAkyaM sahotthAnaM sarveSAM vibhAgaprArthanA yadi bhava- svIkuryAt, sa tad vibhaktajadAyAdebhyaH punarvibhAgakAle tIti jImatavAhanena tadanuyAyinA dAyatattvakRtA ca na dadyAt / vidyayA ca yallabdham / cazabdAnmaitrAdikaM vyAkhyAtam , 'yadi punaH pitari jIvati putrA eva c| AyavyayavizoSitAditi coktameva / vishv.2|126 vibhAgamarthayante tadA viSamavibhAgaH pitrA na dAtavya' | (2) avibhAjyamAha-pitadravyeti / mAtApitrodravyAiti vadatA / tatra sahazabdavaiyarthya, utthAnazabdasya vinAzena yatsvayamarjitaM, maitraM mitrasakAzAdyallabdhaM, codyogavAcino'pi bhAgaprArthanAparatvamanyAyyamityasma- audvAhikaM vivAhAdyalabdhaM, dAyAdAnAM bhrAtRNAM tanna dyAkhyAnamevAdatavyam / vyapra.441 bhavet / kramAtpitakramAdAyAtaM yatkiM cidravyaM anyairhayAjJavalkyaH tamasAmarthyAdinA pitrAdibhiranuddhataM yaH putrANAM madhye avibhAjyavicAraH itarAbhyanujJayoddharati taddAyAdebhyo bhrAtrAdibhyo na dadyA'pitRdravyAvirodhena ydnytsvymrjitm| duddhtev gahnIyAt / tatra kSetre turIyAMzamuddhA labhate zeSa maitramaudvAhikaM caiva dAyAdAnAM na tadbhavet // tu sarveSAM samameva / yathAha zaMkha:-'pUrva naSTAM tu yo kramAdabhyAgataM dravyaM hRtamabhyuddharettu yH| bhUmimekazceduddharetkramAt / yathAbhAgaM labhante'nye dattvAMza dAyAdebhyo na tahadyAdvidyayA labdhameva ca // tu turIyakam // iti / kramAdabhyAgatamiti zeSaH / tathA vidyayA vedAdhyayanenAdhyApanena vedArthavyAkhyAnena vA (1) yaasmR.2|118apu.256|5 rodhe (nAze) rjitam gatam yallabdhaM tadapi dAyAdebhyo na dadyAt / arjaka eva (jayet); vishv.2|122 rodhe (nAze); mitA. dA.106, gRhNIyAt / atra ca 'pitadravyAvirodhena yatkicitsvaya113; apa.; vyaka.146 vizvavat ; smRca.276; vira. 501 vizvavat ; smRsA.61 vizvavat ; pamA.557; mapA. marjitam' iti srvshessH| atazca pitadravyAvirodhena 683, ratna.146; vyani.; smRci.31 tRdra (turdra) yanmaitramarjitaM, pitRdravyAvirodhena yadaudvAhikaM, pitRdravyAjitam (jayet ); nRpra.37, savi.348(=),367 maji virodhena yatkramAyAtamuddhataM, pitRdravyAvirodhena vidyayA (mArji); mc.9|206 caiva (cApi); dAni.3 dAnAM (dInAM): yallabdhamiti pratyekamabhisaMbadhyate / tathA ca pitadravyAvivImi.; vyapra.556; vyama.55, vitA.340-341, 557:558 utta.; mapA.684, ratna.146, vyani.labdha rAko.448; samu.133. (labhya); smRci.30 mabhyuddharettu yaH (muddharate tu yat) bRha(2) yaasmR.2|119; apu.256|9 ttu (cca); vizva.. spatiH; nRpra.37; dAta.177; svi.367mc.9|206 2 / 126 ttu (ta); mitA.bhyu (pyu); dA.113,115, apa.; dravyaM (vitta); dAni.3 kAtyAyanaH; vImiH, vyapra.556, u.2|14|2 bhyuddharettu (pyuddhareta); byaka.145, smRca.276 vyama.55, vitA.341, rAko,449 uvat ; setu.71 caturthapAdaM vinA; vira.499; smRsA.61 hRta (kRta); pamA. mitAvat ; samu.133; vica.89 apuvat . vya. kA.153
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1216 vyavahArakANDam rodhena pratyupakAreNa yanmaitraM, AsurAdivivAheSu yallabdhaM, sagotrANAmAsahasrakulAdapi / yAjyaM kSetraM ca patraM ca tathA pitadravyavyayena yatkramAyAtamuddhataM, tathA pitRdravya- kRtAnnamudakaM striyH|| iti, tadbrAhmaNotpannakSatriyAdivyayena labdhayA vidyayA yallabdhaM, tatsarva sarvaitabhiH putraviSayam / 'na pratigrahabhUyA kSatriyAdisutAya vai / pitrA ca vibhajanIyam / tathA pitRdravyAvirodhenetyasya yadyapyeSAM pitA dadyAnmRte viprAsuto haret // ' iti sarvazeSatvAdeva pitadravyavirodhena pratigrahalabdhamapi vibha- smaraNAt / yAjyaM yAjanakarmalabdham / pitRprasAdalabdhajanIyam / asya ca sarvazeSatvAbhAve maitramaudvAhikami- syAvibhAjyatvaM vakSyate / niyamAtikramasyAvibhAjyatvamatyAdi nArabdhavyam / atha pitadravyavirodhenApi yanmaitrAdi- nantarameva nirAsi / pitRdravyavirodhena yadarjitaM tadvibhajalabdhaM tasyAvibhAjyatvAya maitraadivcnmrthvdityucyte| nIyamiti sthitaM tatrArjakasya bhAgadvayaM, vasiSThavacanAt tathA sati smaacaarvirodhH| vidyAlabdhe nAradavacana- 'yena caiSAM svayamupArjitaM syAtsa dyazameva labhete'ti / virodhazca / 'kuTumbaM bibhRyAd bhrAturyo vidyAmadhi- / mitA. gacchataH / bhAgaM vidyAdhanAttasmAtsa labhetAzruto'pi (3) tadevamAdivacanairvidyAzauryAdidhaneSvapi sAdhAsan // ' iti / tathA vidyAdhanasyAvibhAjyasya lakSaNamuktaM ! raNadhanopaghAtAnupaghAtAbhyAM vibhAgAvibhAgayoravagamAt kAtyAyanena-'parabhaktopayogena vidyA prAptAnyatastu yaa| tasyaiva prayojakatvAt tatpadavatyeva zrutiH kalpanIyA, tayA labdhaM dhanaM yattu vidyAprAptaM taducyate // iti / tathA upaghAtArjitaM vibhajediti, na punaH zauryAdipadavatyapi, pitRdravyAvirodhenetyasya bhinnavAkyatve pratigrahalabdhasyA- avshyklpniiysaamaanyshrutiklpnyaivopptteH| holAkAvibhAjyatvamAcAraviruddhamApadyeta / etadeva spaSTIkRtaM dhikaraNanyAyasyAyameva viSayaH / yadvA nyAyaprApta manunA-'anupananpitadravyaM zrameNa ydupaarjitm| dAyA- evAyamarthaH, yad yenArjitaM tattasmin jIvati tasyaiva, debhyo na taddadyAdvidyayA labdhameva ca // ' (msmR.9|208) asati vizeSavacane, yatra punaH sAdhAraNadhanamAtreNekasya iti zrameNa sevAyuddhAdinA / nanu pitRdravyAvirodhena / vyApAro'parasya dhanazarIrAbhyAM tatraikasyaiko bhAgo'parasya yanmaitrAdilabdhaM dravyaM tadavibhAjyamiti na vktvym| bhAgadvayaM nyAyAvagatameva nibaddham / etena caitadapi vibhAgaprAptyabhAvAt / yadyena labdhaM tattasyaiva nAnyasyeti sidhyati, yat sAdhAraNadhanopaghAte sati yasya yAvato'prasiddhataram / prAptipUrvakazca pratiSedhaH / atra kazciditthaM / zasya svalpasya mahato vopaghAtaH, tasya tadanusAreNa prAptimAha-'yatkicitpitari prete dhanaM jyessttho'dhigcchti| bhAgakalpanA kAryA / kiMca kAtyAyanavacanaM 'vibhaktAH bhAgo yavIyasAM tatra yadi vidyAnupAlinaH // ' iti / pitRvittAcedekatra prativAsinaH / vibhajeyuH punarveza sa jyeSTho vA kaniSTho vA madhyamo vA pitari prete aprete vA labhetodayo yataH // idaM saMsRSTasya sAdhAraNadhanopadhAteyavIyasAM varSIyasAM ceti vyAkhyAnena pitari satyasati ca nArjakasya bhAgadvayaM itareSAmekaiko bhAga iti zrIkaraNa maitrAdInAM vibhAjyatvaM prApta pratiSidhyata iti / tdst| vyAkhyAtam / tenAnupaghAtArjitamarjakasyaiva dhanaM na patra prAptasya pratiSedhaH kiMtu siddhasyaivAnuvAdo'yam / saMsRSTatve'pi na punastaddhanaM sAdhAraNamityabhiprAyo muneloka siddhasyaivAnuvAdakAnyeva prAyeNAsminprakaraNe vaca- AkhyAtuzca lakSyate, anupaghAtArjite bhAgavizeSAnanAni / athavA 'samavetaistu yatprAptaM sarve tatra samAM- bhidhAnAt / evaM cet saMsRSTavadavibhaktasyApi tathAtvameva zinaH' iti prAptasyApavAda iti saMtuSyatu bhvaan| yuktaM, vibhAgaprAgabhAve tatpradhvaMse'pi, ekatra prativAsasya atazca 'yatkiMcitpitari preta' ityasminvacane jyeSThAdi- hetoravizeSAt sAdhAraNadhanopaghAtArjite'rjakasya bhAgadyapadAvivakSayA prAptiriti vyAmohamAtram / ato maitrAdi- miti jJApanArthatvena vacanasyApyupapatteH, na kevalaM saMsRSTabacanaiH pitaH prAga vA'vibhAjyatvenoktasya 'yatkiMci- emA.. mapA., smRsA., savi., vyapra., vyama., vitA. tpitari prete ityapavAda iti vyaakhyeym| mitaavdbhaavH| smRticandrikAyAM 'kramAdabhyAgata' iti kiyattazanasA kSetrasyAvibhAjyatvamuktam-'avibhAjya vAkyArthI mitAvat apavacca vyaakhyaatH|
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-vibhAjyAvibhAjyavivekaH viSayatvaM yuktaM, holAkAdhikaraNasyAtraiva jAgarUkatvAt / to'pi saMmataM, tena pUrvasaMbandhaleze satyapi, avibhaktA. ___kiMcopaghAtArjite arjakasya bhAgadvayamiti tAvannirvi- nAmapyabhyuddhArakatvena, tatra saMbandhaM nirAkurvan apUrva vAdaM, 'sAdhAraNaM samAzritya yatkicidvAhanAyudham / tvena svArjite sudUramevAnyeSAM saMbandhaM nirasyati / ... zauryAdinApnoti dhanaM bhrAtarastatra bhaaginH|| tasya bhAga- yaccoktaM zrIkaraNa, yadi pitRdravyAnupaghAtArjitamarjadvayaM deyaM zeSAstu smbhaaginH||' ityanenopaghAta eva kasyaiva tadA pratigrahopAttaM dhanaM na kadAcit bhrAtrantarasya bhAgadyasya vidhAnAt, asAdhAraNadhanazarIravyApArArjite bhavet / na hi pratigrahaH pitRdravyavinAzena saMbhavati, dravyaM tu na bhAgadvayaM nyAyyaM, kintvadhikaM, sarvameva vA kiMcidUnaM hi dAturAnamanamukhena pratigrahe upayujyate ekahAyanyAdivA, tatra kiMcidUnasya munibhirnibandhRbhizcAnuktatvAt / kamiva somakraye, kartRzarIradhAraNena vA payovratAdikamiva sAdhAraNadhanavyApAreNa bhrAtrantarasya bhAgadarzanAt tadabhAve jyotiSTome, tatra tAvadadRSTArthe dAne dravyAntarayahaNena na bhAgAbhAva eva yuktaH / dvirajayiturityetasya ca nyAya- dAturAnatirapekSiteti na dAtrAnatyA dravyamupayujyate pratimUlatvameva yuktaM, anyathA zrutikalpane arjakatvAnupravezo grahasya cAlpakAlInatvAt na tatkarturbhojanamapekSita vA pRthagvAdhikArI kalpanIyaH syAt / tasmAdanupadhA- | dIrghakAlInajyotiSTomeneva svargakartariti / tanmandaM dApatArjitamarjakasyaiva netareSAmiti siddham / kAnatyarthamupahArapradAnAdinA dhanopaghAtasya loke bahula dA.109-112 mupalambhAt, kalau ca pratigrahadhanasya sevAdhanasamAnatvAt tadevamAdivacanairyAvadvarNavarNAntarAlAnAM, saMkIrNa- ata eva kalau tvanugamAnvita iti smaranti / . jAtAnAM, sakalavidyAnimittasya, saudAyikasya ca svajana- | yacca cirAvasthitervyabhicArAt na pratigrahakAraNatvadattasya ca, tathA mitravivAhamadhuparkaprAptasya, zauryeNa ca mAnaterata AnatidvArA na pratigrahArthatvaM dravyasyetyuktaM yuddhAdinA prAptasya, kRSisevAvANijyAdinA ca zrameNo- tanmandataraM, AnatidvAreNa cirAzrayaNAdInAM pratigrahapArjitasya, anupaghAtena ca svazaktimAtrArjitasya, paryu- | kAraNatvAt puruSasyAzayavaicitryeNa kasyaciddhanadAnena dAsAt , sarvameva paryadastamiti taditarAbhAvAt nirvissyo| kasyaciccirAzrayaNAdinA ksycittttdgunnaanusNdhaanvidhiH| atha yathAkathaMcideko dviko vA viSayo labhyate, | | mAtreNa darzanAt , sahakAryabhAvena kAryAnutpatte kAratadA tadeva svapadena nirdeSTumucitaM munInAM, avibhaktArji- nntaa| ata evoktaM AnateraniyatopAyapariNAmatvAditi / tamamukadhanaM vibhajediti, lAghavAt svapadAt zIghrapratI- yadapyuktaM atha tatsaMnidhimantareNa pratigrahasyAsaMbhatezca, na tu zauryA didhanetaratayA, bahutarapadaprayogApattyA | vAt bhojanamantareNa ca tadayogAt tasyAM sthito vyApriM. gauravAt , paryudAsatve ca sarvamunibhireva sakalaparyudasanIya- yamANaM dhanaM praNAlyA pratigrahaM niSpAdayatIti, tadA padAnukIrtanaM kartavyaM, tadvinA taditarajJAnAnupapatteH, / jyotiSTomAdikarmaNaH prAcInamapi bhojanaM zarIrasthitI munInAM paryudAsavacanaM bAlaprala pitamiva syAt , pradarza- vyApriyamANaM prAcInazarIrasthitimantareNa jyotiSTomAdyanArthatve tu anAsthayA kenacit kiMcit kIrtitaM, kena cicca | niSpatteH praNAlyA jyotiSTomArthamiti sarvameva bhojanaM kiMciditi, yuktaM sarvasyAkIrtanam / kratvathai syAt na puruSArtha, tathA ca tatsAdhanamapi tasmAt sAdhAraNadhanopaghAtArjitaM dhanaM vibhajediti dravyaM kratvartha syAt tadarjanopAyo'pi kratvarthaH / syAvidhiH, zauryAdipadaM ca vAkyeSu pradarzanArtham / ato'vi- diti puruSArthatvaM dravyArjanasya dravyasya bhojanasya ca bhaktArjitatvamAtreNa dhanasya sAdhAraNatvAbhidhAnamaprAmA- | hIyeteti / Nikam / kiMca 'kramAdabhyAgataM dravyaM hRtamabhyuddharettu tanmandatamaM, praNAlyA jyotiSTomopakArakatve'pi bhojayaH / dAyAdebhyo na taddadyAt vidyayA labdhameva ca // ' / nasya sAkSAt tRptyarthatvAt puruSArthasyaiva sataH kratUpaatra yAjJavalkyavacane'pi, pitRpitAmahAdidhanamapi kArakatvAt tatredamarthe pramANAbhAvAt upakArakatvasya kenacidapahRtaM yo'bhyuddharet tasyaiva tannAnyeSAmiti bhava- tAdarthyavyabhicArAt , ataH kathaM dravyArjanasya dravyasya
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam . 1218 tanmUlazcAparAparavyavahAra iti na kiMcidanucitam / +dA. 114- 121 bhojanasya ca RtvarthatvamApadyata iti / ata evAsyApi paryanuyogasyAnavakAzaH, yadi dravyasya prAcInabhojanadvArA pratigrahopakArakatvamiSyate tadA janmata Arabhya bhojanaM (4) yatpUrva puruSakramAyAtaM kSetrArAmAdikaM dravyaM kathavinA zarIrAvasthiterabhAvAt nArjanaM saMbhavatIti sarva mapi pareNApahRtaM, yo dAyAdAnumatyA'bhyuddharettadasau eva dhanopAyaH pitRdravyavinAzena syAt, ato'nupannan dAyAdebhyo na dadyAt / yatpunardAyAdAnumatimantareNoddhRtaM pitRdravyamiti vizeSaNaM na syAditi / yato vizeSaNAna- tasya caturthamaMzamuddhartA gRhNIyAt / zeSamuddhArakeNa saha sarve rthakyAdeva bhakSaNAdyupabhogopayuktadhanopaghAtAdanyasyaivopa- vibhajeran / yadAha RSyazRGgaH - 'pUrvanaSTAM tu yo bhUmighAtAdirUpasya vacanArthatvAt / mekazcAbhyuddharetkramAt / yathAMza tu labhante'nye datvAMza tu turIyakam // ' | kiMca bhakSaNAdyupabhogArthadhanopaghAtasya gRhagatenApyavazyaM kartavyatvAt na dhanArjanArthatvamupaghAtasya tAdarthameva ca tatprayojakamiti nAtiprasaktiH / ata evoktaM vizvarUpeNa, pitRdravyaM dattvA yadi nopArjitaM dhanaM tadA tasyaivAsAdhAraNaM vaivAhikavadevoktaM na tu bhakSaNAdyupabhogamAtreNa tasya stanyapAnAditulyatvAdityantena / ata eva putropanayanavivAhayoH sotsukasavyayapitRkRtabahutaradhanavyaye'pi na vratabhikSAdilabdhasya vaivAhi kasya vA sAdhAraNyaM dhanaprepsayA dhanavyayasyAkRtatvAt / tasmAddhanoddezenaiva sAdhAraNadhanopaghAtenArjitaM sAdhAraNaM nAnyaditi siddham / jitendriyeNApi bahuprakAraM vimRSyoktaM tadasya yAvaduktaprapaJcasya saMkSepeNAyamarthaH pratyetavyaH, yatkiMciddhanamasAdhAraNopAyArjitaM tadasAdhAraNaM vispaSTArthe tu 'vidyAdhanaM tu yadyasyetyAdinA (smR. 9/206) udAharaNaprapaJcenopanyastaM asAdhAraNatvAdevAvibhAjyamevaMvidhameva dhanaM sAdhAraNamapi sAdhAraNahetusamutthamevaMvidhameva tadapi sukhAvabodhArthe kvacidarthasAdhAraNyena kacicca vyApAratathAtvena saMbandhasAdhAraNyena ca pradarzitamityantena / bAlakenApyuktaM, na hyekena bhrAtrA vidyAdinA labdhe'pareSAmadhikArasaMbhavaH pramANAbhAvAdityantena / yazcAnupaghAtapratigrahArjitadhanasya vibhAgaH ziSTAnAM dRzyate sa bhrAtRsnehena pauruSabudhyA vA nAnupapannaH / yadvA pratigrahadhanasya vidyAdhanatvAt, vidyAdhane ca sAdhAraNaH dhanAnupaghAtArjite'pi samavidyAdhikavidyAnAM vibhAgasya vAcanikatvAt, tadvibhAgaM pazyanto vidyAdhanasya vidyA - vizeSakRto'yaM vibhAga ityajAnanto'vibhaktArjitatvenAyaM vibhAga iti bhrAntAH svayamapi tathaiva vyavahRtavantaH, Xapa. vira. 501 (5) anyanmaitrAdivyatiriktamapi / yacca saMhitAyAM hArItaH-- 'pUrvanaSTAM tu yo bhUmimeka evoddharecchramAt / yathAbhAgaM labhante'nye datvAMzaM tu turIyakamiti vAkyaM likhati sma, tacca smRtimahArNavakAmadhenukalpatarupArijAtaprabhRtyalikhanAdayuktameva / - vira. 499 6) tathA satIti / nanvetadanupapannaM vacanApekSayA AcArasya durbalatvAt / atha matam / AcAro'pi vacanaM kalpayanneva pramANaM na svata eveti / asmin mate'pi vacanameveti / evamapyAcAraparikalpitatayA smRtyA yAvatA svArthaH pratyeSyate tAvatA maitramaudvAhikamityAdismRtyA tadarthapratIteH vilambitatvAvilambitatvapratItibhyAmAcAra eva durbala iti cet / maivam / agatikA hIyaM gatiH yo'yaM bAdhaH na hi durbalaM durbalaM ityevaM bAdhyate api tu virodhe / virodhazcaikasmin viSaye parasparaviparItAbhidhAnena / tathA satyabAdhenopapattau bAdho na nyAyya:, iti nyAyena 'maitramaudvAhikamityasya vacanasyAsmaduktarItyA ziSTAcArAvirodhenaiva vAkyArthapramityupapatterarthAntarakalpanayA virodho'nupapanna iti sUktam / subo. 2 / 118 (7) atrApi lAbhe pitRdravyAnupazleSo'vibhAjyatve bIjamiti prakAzaH, tadayuktaM, pRthagupAdAne vaiyarthyApatteH / idaM tu vidyArjanakAle kuTumbasya dAyAdairbharaNAbhAve'vibhAjyaM no cedvibhAjyameva / 'kuTumbaM vibhRyAd bhrAturyo vidyAmadhigacchataH / bhAgaM vidyAdhanAttasmAtsa labhetA + mitAvadbhAvaH / x pitRdravyAvirodhaviSaye mitAvadbhAvaH
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1219 'zruto'pi san // ' iti kAtyAyanavacanAt / Adyena ! nArada: cakAreNa madhuparkakAle pUjyatayA labdhasya manUktasya, maNimuktAdayo'vibhAjyAH, sthAvaraM vibhAjyam dvitIyena tu-'pitAmahena yaddattaM pitrA vA priitipuurvkm| maNimuktApravAlAnAM sarvasyaiva pitA prabhuH / tasya tannApahartavyaM mAtrA dattaM ca yadbhavet // ' iti sthAvarasya tu sarvasya na pitA na pitAmahaH / / dhyAsoktasya svayamagre vakSyamANasya ca samuccayaH / eva- 'pitaprasAdAd bhujyante vastrANyAbharaNAni ca / kArAbhyAmubhayatra pitRdravyAnupazleSApekSayA vyvcchedH| sthAvaraM tu na bhajyeta prasAde sati paitRke+| tuzabdenAnyadAyAdasAhityamuddharaNe vyavacchinnam / ___ maNimuktAdau tu punaH paitAmahe pitranarjite'pi vImi. svArjita iva pitureva svAmyaM nyUnAdhikavibhAgadAnAhapitRprasAdalabdhamavibhAjyam tvam / dA.32 'pitRbhyAM yasya yahattaM tattasyaiva dhanaM bhavet // pitAmaha zrutestaddhanaviSayakaM vacanam / maNimuktAyupA (1) jIvatAM vibhaktAnAM vibhaktajavibhAge tAvadayaM dAya punaH sarvasyetyupAdAnAt sarveSAM bhuumyaadivytividhiH| vizva.21127 riktAnAM dAnAdiSu pituH prabhutvaM na sthAvaranibandhadravyA(2) vibhaktajaH pitryaM mAtRkaM ca sarva dhanaM gRhNAtI- NAm / tatrApi sarvasyetyupAdAnAt sarvasya kaTambavartanatyuktaM tatra yadi vibhaktaH pitA mAtA vA vibhaktAya putrAya hetordAnAdi niSedhaH kuTumbasyAvazyaMbharaNIyatvAt / yathA snehavazAdAbharaNAdikaM prayacchati tadA vibhaktajena dAna- manu:--'bharaNaM poSyavargasya prazastaM svargasAdhanam / narakaM pratiSedho na kartavyo nApi dattaM pratyAhartavyamityAha- pIDane cAsya tasmAdyatnena taM bharet // ' alpasya tu pitRbhyAmiti / mAtApitabhyAM vibhaktAbhyAM pUrva vibhaktasya kuTumbavartanAvirodhino na dAnAdi niSedhaH sarvasyetyAnaputrasya yaddattamalaGkArAdi tattasyaiva na vibhaktajasya rthkyaaptteH| sthAvaragrahaNAt nibandhadvipadayordaNDApapasvaM bhavati / nyAyasAmyAdvibhAgAtprAgapi yasya yaddattaM nyAyAt dAnAdi nissedhsiddhiH| tattasyaiva / tathA. asati vibhaktaje vibhaktayoH pitroraMzaM yadi punaH sarvasthAvarAdivikrayamantareNa kuTumbavartanatadUrdhva vibhajatAM yasya yaddattaM tattasyaiva nAnyasyeti vedi- meva na bhavati tadA sarvasyApi vikrayaNAdikamarthAt tavyam / mitA. sidhyati / sarvata evAtmAnaM gopAyIteti vacanAt / (3) 'vidyayA labdhameva ceti prAguktacakArasamuccayaM dA.33 darzayanneva vibhaktasya saudAyikabhrAtRdhanAprAptimAha ___+ mitA.vyAkhyAnaM 'vibhAgo'rthasya pitryasya' iti nAradapitRbhyAmiti / pitRbhyAmiti pitAmahAderapyupalakSaNam / / vacane (pR.1132) draSTavyam / vyapra. mitAgatam / (1) mitaa.2|114 (=); dA.33 yAjJavalkyaH , apa, vImi. 2 / 123 syaiva (sya hi); pamA.484(=);vyani.manuH; smRci. (4) pitRprasAdadAnaprItidAne arthaucityAnurodhenaiva 59 tu (ca) zeSaM apavat , kAtyAyanaH; dAta.166 yAjJavalkyaH jJeye / na tu yathAkAmam / mahAjanAcAravirodhAt / vyapra.413( =); vyau.142( = ) sya tu (syaiva); vyama. vyapra.558 / 39(=); vitA.288 viSNuH; rAko.444(=); setu.74 yAjJavalkyaH ; vibha.44(=)pU. : 59(=); samu.133 (1) yaasmR.2|123, apu.256|10vishv.21127 / prajApatiH; vica, 40 yAjJavalkyaH . mitA.; apa.; pamA.501mapA.657; ratna.140,145; (2) mitaa.2|114( =); ap.2|123 sati paitRke vyani.; nRpra.36, dAta.175 yasya (caiva); vImi. vyapra. (paitRke sati); pamA.484( =); smRci.59 tu (ca) kAtyA558 smaraNAt ; vyau.151; vitA.326, rAkau.452; yanaH; dAta.167(-) pitR (pituH); vyapra.413(-): bAla.21144; samu.132 kAtyAyanaH :144; vica.92 558(=) pU.; vitA.288 viSNuH; rAko.444 (-); dAtavata vibha.59(= ) dAtavat ; vica.56() dAtavat.
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1220 vyavahArakANDam zauryabhAryAvidyAdhanapaitRkaprasAdAnAM vibhAjyAvibhAjyavicAraH (1) pitryapadaM sAdhAraNadhanaparaM tadanAzrityArjitaM zauryabhAryAdhane cobhe yacca vidyAdhanaM bhavet / / vaidyo'vidyAya anicchanna dadyAt , vaidyAya viduSe punaH trINyetAnyavibhAjyAni prasAdo yazca paitRkaH // sAdhAraNamantareNApyarjitaM ddyaadev| dA.108 (1) bhAryAprAptikAle labdhaM bhAryAdhanaM audvAhika- (2) parvArdha svakAddhanAditi mAmAnyenoktaM , mityarthaH / etAni varjayitvA anyadvibhajedityanuvartate vidyAdhanaviSayamiti uttarArdhanAvagantavyam / avaidyAya vAkyAntarIyam / dA.107 sakAmiko'pi na dadyAt / smRca.275 (2) bhAryAdhanaM saudAyikam / smRsA.60 (3) atra cedamabhipretaM, yadA sAdhAraNadhanenaiva grAsA (3) yuddhAdau jitvA labdhaM, vidyayA (labdhaM), bhAryA- cchAdanAyupayogaM kRtvA samadhigatavidyaH sAdhAraNadhanAdhanaM strIdhanaM, trINyavibhAjyAni anicchatAM teSAm / nAzrayeNa vidyayA dhanaM prApnoti, tadA'vidyAya na deyaM, atheccheyuH, vibhajyata eva / pitrA tuSTena yadadattamanyata- sAdhAraNadhanAzrayeNa tu vidyayArjitamavidyAyApi deyam / masya, tadapyavibhAjyam / naabhaa.14|6 - yadA tu vidyArjanakAle sAdhAraNadhanopayogo nAsti mAtrA ca svadhanaM dattaM yasmai syAtprItipUrvakam / tadA arjanakAle sAdhAraNadhanopayoge'pi viduSA na tasyApyeSa vidhidRSTo mAtA'pISTe yathA pitA // kasyaciddeyaM, kintu viduSa eva taddhanaM, pitRdravyAnu (1) svadhana iti zeSaH / eSa vidhiH pitRdattokta- pazleSArjitasyAvibhAjyatvamuktvA pRthagvidyAlabdhasyApi viSayo vidhiH| xsmRca.276 vyAsenAvibhAjyatvapratipAdanAt / ata eva punaragre (2) svadhanapadopAdAnAtstrIdhanaviSayamidam / vidyAdhanasya yadavibhAjyatvaM vazyate, tadasAdhAraNa *vira.501 dhanopazleSeNaiva upAttavidyayA dhanArjanakAle'pi sAdhAraNavaidyo'vaidyAya nAkAmo dadyAdazaM svato dhanAt / dhanopayoge draSTavyamiti / halAyudhanibandho'pyevameva / pitRdravyaM tadAzritya na cet tena tadAhRtam / prakAzakArAdayastu vidyAdhanAdInAM bodhakavacanAni pitRx savi. smRcagatam / * smRsA. viragatam / dhanopazleSavirahaparANyevetyAhuH, tacca na ubhayopAdAnA(1) naasN.14|6 cobhe (hitvA); naasmR.16|6; mitA. nupapatteH / xvira.500-501 2 / 114(-); dA.107,113 nAsaMvat ; apa 2 / 123; (4) avaidyAyeti padAdyadA aparo'pi vaidyaH tenApi vyaka.146: vira.501 ne cobhe (naM hitvA) trINyetAnya- vidyayopAttaM taccaikatra praviSTaM tadA dadyAdeva / evaM dRSTArthatA vibhAjyAni (na vibhAjyAni tAnyAhuH); smRsA.60 nAsaMvat bhavati / vaidyenApi yadA kiJcinnArjitaM tadA tasyApi na ratna.147; vyani.nAsaMvat ; smRci.30 nAsaMvat ; dAta. deyam / smRsA.60 175, candra.78 nAsaMvat ; dAni.3 paitRkaH (vai pitaH): (5) ayaM ca niSedho vidyArahitAnAM dhanasadbhAve vyama.56 dAnivat ; vitA.287:342 nAsaMvat ; rAko. jnyaatvyH| dhanarAhitye tu tebhyo'pIcchayA vidyAvatA 443; setu.69; samu.132-133, vica.86 nAsaMvat. dAtavyam / (2) naasN.14|7; nAsmR.1617 pISTe (pi hi); apa. ratna.147 21123; vyaka.146; smRca.276 ; vira.501; smRtA. ____vici. viragatam / 61 ratna.147; vyani.; smRci.31 dattaM (yatra); savi. pitR (paivyaM) tadAzri (samAzri); smRsA.60 hR (kR) zeSa 370 syAt (tu) yathA pitA (pitA yathA); samu.133. nAsmRvat ; pamA.560-561 'vaidyA (vaidyA) tadAzri (samAzri); (3) naasN.14|11; nAsmR.16:11 pitR (pitryaM) tadAzri ratna.147; vici.211 vaiyA (vidyA) hR (kR) zeSaM nAsmRvat ; (samAzri); dA.108 vaidyA (vidyA) dAha (dArji) zeSaM nAsmR. vyani.'vaidyA (vaidyA) tadAha (samAhR); candra.81 'vaiyAya nA vat ; apa.21119 'vaidyA (vaidyA) zeSaM nAsmRvat ; vyaka. (na vidyayA) pU.; vyama.56 pamAvat ; vitA.341) svaidyAya 146H smRca.275 svato (svakAt ) tadAzri (samAzri); nA (vidyAdhanAt) tadAzri (samAzri); baal.2|119 svato vira.500 pUrvArthe (vaidyo'vidyAya nAMzaM tu pradadyAdvai svato dhanAt) (tato) zeSaM nAsmRvat ; samu.132 vyamavat .
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH vibhAvyAvibhAjyavivekaH hi bibhRyAd bhrAturyo vidyAmadhigacchataH / mArga vidyAdhanAttasmAtsa labhetAzruto'pi san / (1) vibhRyAdityekavacana nirdezAt yadi vidyAmabhyasyato bhrAtuH kuTumbamaparo bhrAtA svadhanavyayazarIrAyAsAbhyAM saMvardhayati tadA tadviyopArjitadhane tasyApya cikAraH / vatpadopAttasya kumbhaH karttRtvAt tadvizepaNasya ekatvasya vivakSitatvena vittArjakadhanavyAvRttyA | svIyAsAdhAraNadhanalAbhaH sAdhAraNadhanena na lAbhaH sAdhAraNadhanena bhavane tu vittArjakadhanasyaiva tadupayoge svadhanasyaiva vidyArjanopayoga iti bhAvaH / /dA. 108 (2) avibhaktadhanopayogena prAptavidyAdhanasya vibhAjayatvadarzanArthametat / azruto'pyavidyo'pItyarthaH / * smRca. 274 (3) tadayaM sNkssepH| parapiNDopajIvanena parato'bhItena zastreNa zAstreNa vA vidyopArjanakAle dAyAdairapuSyamANakuTumbakena sAdhAraNadhanamAzrityApi yadarjitaM tadvidyArjitamavibhAjyam / vivi. 213 (4) vidyAdhanamavibhAjyamityuktaM tasyAyamapavAdaH / nAbhA. 14 / 10. 'bhAgaM vyama. 56 (5) 'azruto avidya' iti madanaratne dAsyAmItyapratibhuta' iti tu yuktam / gApAkaraNAvaziSTameva rikthaM vibhAjyama yecchiSTaM pitRdAyebhyo dasvarNa paitRkaM ca yat / bhrAtRbhistadvibhaktavyamRNI na syAdyathA pitA / / + mitA. vyAkhyAnaM ' kramAdabhyAgataM' iti yAjJavalkyavacane (pR. 1215) draSTavyam / savi., vyapra. mitAgatam / / dAta dAgatam / * vira smRcagatam / pamA. smRcavadbhAvaH / (1) nAsaM. 14 / 10 cchataH (cchati); nAsmR. 16 / 10; mitA. 2 / 1196 dA. 1086 apa. 2 / 119; vyaka. 147; smRca.274; vira. 50 7; smRsA.61; pamA. 560; mapA. 685; ratna. 147; vici. 213 kAtyAyanaH; vyani. krameNa manuviSNU ; nRpra. 37; dAta. 174; savi. 369; candra. 79; dAni. 3; vImi . 2 119 kAtyAyanaH; vyapra. 556; vyama. 56vitA. 244 setu. 676 samu. 1156 vica.82. (2) nAsaM. 1422 thA pitA (pitA bayA) nAsmR 1221 (1) idaM ca nAradavacanaM pitrarNazodhanAvazyambhAvArthaM na vibhAgakAlArtham / asmAca nAradavacanAdayamarthaH sidhyati yadvibhAgakartRbhiruttamarNAnumatyaiva pitrAdi RNaM vibhajanIyaM parizodhyaM vA zodhanAvaziSTadhanavibhAgapratipAdanasyaitat prayojanatvAt / +dA. 25 (2) evaM ca paitRkadhanaM navazrAddhapaitRkarNApAkaraNArthadhanAdabhyadhikaM cennAradenoktameva kAryam | no cedyAjJavalkyo kamevetyavagantavyam / smRca. 264 (3) pitRdAyosx pitrAnyasmai pratizrutaM dhanam / prakAzakArastu pitRdAnebhya iti pAThe puraskRtavAn artho'trApi sa eva / 0.496 (4) pitRdAyaH pitRNaM dattaM pitrA dAtumaGgIkRtam / evaM ca pitRNaM parizodhya pazcAccheSaM vaNTanIyamityarthaH / vici. 210 (5) RNI na syAdityanenAzaktI zodhanIyamityuktamarNasthAne svIkarttavyam / dAta. 169 bRhaspatiH paitAmahaM na syArjitaM nAkAma pitA dayAt / piturUrdhva samo vibhAgaH | 'paitAmahaM hutaM pitrA khazaktyA yadupArjitam / vidyAzauryAdinA prAptaM tatra svAmyaM pituH smRtam // + vyapra dAyabhAgasya prathamakalpavat / * vyama. viragatam / 16 / 32; dA. 25 ca yat ( tataH ); apa. 2 117 na syAdya (syAdanya); u. 2 / 14 2 pitR (prIti) zeSaM apavat; vyaka. 145; smRca. 264; vira.496 ca (tu); ratna. 145; vici. 210 datvarNa (yaddattaM ) zeSaM apavat; vyani; dAta. 169 viravat vyapra. 438 dAvat; vyama. 54 apavat; vitA. 339 apavat; setu. 77-78 dAvat; vibha. 76,84 dAvat samu. 128 apavat; vica. 71 dAvat. (1) dA. 128; apa. 2 / 121 prA (vA); vyaka. 141 ; smR. 280 ( S) vira.461 prApta (maMca); ssA. 54 ( - ) ; pamA. 498; ratna. 141; vici. 196 (=); vyani. paitAmahaM hRtaM pitrA ( pitAmahe smRtaM pitryaM); nRpra. 36; candra. 69 pUrvArdhe (paitAmahamanAsAdya svazaktyA ca yadarjitam ) : 70 hRtaM (kRtaM): 71 hRtaM pitrA (anAsAdya); vyapra. 450 smRtyantaram ; vyama. 42 prAptaM ( vA''saM); vitA. 320 apavat ;
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1222 vyavahArakANDam pradAnaM svecchayA kuryAd bhogaM caiva tato dhanAt / ' vibhAjyadravyavizeSAH / manukRtAvibhAjyavicAraparIkSA / tadabhAve tu tanAH samAMzAH prikiirtitaaH|| / gRhopaskaravAhyAdidohyAlaGkArakarmiNaH / (1) svazaktyetyasAdhAraNadhanazarIravyApAraM drshyti| dRzyamAnA vibhajyante gUDhe kozo vidhIyate / / vacanadvaye'pi pitRpadamupalakSaNaM svayamarjitamiti hetorabhi. na ca kozagrahaNaM yathAprAptadivyopalakSaNArthamiti dhaanaat| evaM ca svArjitAkramAgatadravyavadeva kramAgate- ' vAcyaM 'zaGkAvizvAsasaMdhAne vibhAge RkthinAM yadA / 'pyevaMrUpe bhUmivyatirikta vyavasthA boddhavyA / kriyAsamUhakartutve kozamevaM pradApayet // iti kAtyA dA.129 yanIye vibhAgaviSaye vihite'pi koze punariha kozAbhi(2) sutAnumatimantareNApi pituH svAtantryabalAddA- dhAnasya niyamArthatvAt / tena bArhaspatye'pi kozagrahaNaM nAdikaM jIvadvibhAgoktaviSayavizeSe viSamavibhAgakalpanaM niyamArthameva / smRca.273 ca yujyata iti taatpryaarthH| smRca.280 vakhAdayo'vibhAjyA yairuktaM tainaM vicAritam / (3) hRtaM parairapahRtaM yadazaktyA pitAmahena noddhataM dhanaM bhavetsamRddhAnAM vastrAlaGkArasaMzritam / / svazaktyA ca pitrodbhutaM tadvidyAzauryAdinAptaM ca kuryA- madhyasthitamanAjIvyaM dAtuM naikasya zakyate / dityarthaH / vira.462 yuktyA vibhajanIyaM tadanyathAnarthakaM bhavet // (4) evaMvidha eva dhane jyeSThasyAdhikadAne svabhAga- "vikrIya vastrAbharaNamRNamudrAhya lekhitam / dvayakaraNe ca pituricchaa| smRsA.54 . kRtAnnaM cAkRtAnnena parivaye vibhajyate // (5) tathA ca prAcInadhanA'nupazleSeNa zauryeNa prakA uddhRtya kUpavApyambhastvanusAreNa gRhyate / rAntareNa vArjite tathA tadanupazleSeNAbhyuddhate ca dhane / yathAbhAgAnusAreNa setuH kSetraM vibhajyate // pituricchayaiva dAnavibhAgAdi / +vici.197 ___saMbhUyArjitaM samaM vibhAjyam (1) smRca.273, samu.133 lakAra (bharaNa). samavetaistu yatprAptaM sarve tatra samAMzinaH / (2) apa.21119; vyaka.146; smRca.277 yairu tatputrA viSamasamAH pitRbhAgaharAH smRtaaH| (yarapyu); vira.505 vastrAla (patrAla); pamA.564 ratna. 149; vyama.57; vitA.353; samu.133. + zeSaM viragataM smRsAgataM ca / (3) dA.9 utta.; ap.2|119; byaka.146, smRca. x vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca puruSaparamparAvibhAga- 277 utta.; vira.505, pamA.564; mapA.686 utta.; vidhau (pR.1200) draSTavyaH / ratna.149; vyapra.412 utta.; vyama.58, vitA.353; baal.2|117 dinA prAptaM (yavAptaM ca): 2 / 121; vibha.58 samu.133 jIvyaM (yAcya). , viravat ; samu.134 hRtaM (bhRtaM) prA (vA); vica.63 (4) ap.2|119 NamRNa (NaM dhana); mvi.9|219 utta. hRtaM (kRtaM). vyaka.146; smRca.277; mmu.9|219 dvitIyapAdaM vinA; (1) dA.129; ap.2|121; vyaka.141, smRca. vira.505, pamA.564 cA (vA); mapA.686 grAhya (vAhya) 280 caiva (kuryAt ); vira.461 bho (bhA) pari (saMpra); vibha (vibhA); ratna.149; mc.9|219 prathamapAdaH; vyama. smRsA.54 bho (mA) pU.; ratna.141; vici.197(=) 58: vitA.353 cA (vA); bAla.20119 majyate smRsAvat ; byani.sve (ce) bho (bhA) tanayAH (ye putrAH); candra. (vartayet ); samu.133. 71 pradAnaM (dAnaM vA bho (bhA) caiva (vApi) pU.; vyapra.450 (5) dA.9 pU.; ap.2|119 yathA (kathA); vyaka 147; smRsAvat , smRtyantaram ; vyama.42 pU.; vitA.320 smRsA- smRca.2 77 anusAreNa (paryAptenaiva) pU.; vira.506; pamA. vat ; baal.2|116 smRsAvat , puu.:2|117; vibha.58 bho , 564 pU. ratna.149; byapra.412 pU.; vyama.58 stvanu (bhA) samAMzAH pari (samAnAMzAH pra); samu.134 smRcavat; (rasvAnu) gRhya (bhujya); vitA.353 vyamavat ; setu.70 pU., vica.64 smRsAvat manuH; samu.133 kSetraM (evaM); vica.90 pU.
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1223 ekA strI kArayetkarma yathAMzena gRhe gRhe| naikasya zakyate, ekasmai dAtumazakyaM, yogakSemavato bahvayaH samAMzato deyA dAsAnAmapyayaM vidhiH // vibhAgayogakSemavato mntripurohitaadeH| atra vastrAdInAM yogakSemavato lAbhaH samatvena vibhjyte| bahumUlyAnAM svarUpato vibhAjyatvamuktaM , ato manvAdIpracArazca yathAMzena kartavya RkthibhiH sadA // nAmavibhAjyatvavacanamalpamUlyavastrAdau svarUpata eva (1) yacca vastrAdInAmavibhAjyatvamuktaM tatsvarUpataH, niSedhaka, bahumalyeSu uktaitadvibhAgaprakAravyatiriktaprakAmUlyatastu vibhajanIyameva / yadAha bRhaspatiH-vastrA- | reNa vibhAganiSedhakaM draSTavyamityavirodhaH / prakAzakAradayo'vibhAjyA iti / ekA strImityanupabhuktadAsIviSa- stvalpamUlyamaGgasaMyuktaM yat , tanna vibhajanIyaM, samRddhaM tu yam / upabhuktAyAM gautama Aha-'udakayogakSemakRtA- dhanaM patrAlaGkArahastyAdisaMzritaM yattadvibhajanIyameva, tasya neSvavibhAgaH, strISu ca saMyuktAsu' iti / yogakSemavato vibhAgaprakAra ukto 'madhyasthitamanAjIvyamityAdinelAbhamiti yogakSemavAnAjAdirIzvaro yaH pitrAdibhiH tyAha / vira.506 svakuTumbanirvAhakatvenopArjitastato yo lAbho labdhaM dhanaM (5) tena vastrAdInAmavibhAjyatvapratipAdakaM manutatsamaM vibhAjyamityarthaH / pracAraH prveshnirgmbhuuH| vacanamuzanovacanaM cAnAdaraNIyam / tdnuppnnm| virodhe ___ ap.2|119 hi vacanAnAM viSayavyavasthAzrayaNaM yuktaM na cAnyathA(2) yatrApi caikaM dAsIgavAdikaM bahusAdhAraNaM tatrApi karaNam / bRhaspativacanAnAM tu adhRtavastrAdiviSayatvam / tattatkAlavizeSavahanadohanaphalena svatvaM vyajyate / tadAha manvAdivacanasya tu dhRtavastrAdiviSayatvaM pUrvamevoktamiti bRhapatiH-ekA strI kArayediti / dA.9 viSayavyavasthA ghttte| pamA.565 (3) yadyapi vastrAdAvekasmin vidAraNena vibhAge vastrAlaGkArazayyAdi pituryadvAhanAdikam / kriyamANe vastunAzaH / RNalekhye tu tatprAmANyanAzaH, gandhamAlyaiH samabhyarcya zrAddhabhoktre tdrpyet|| kRtAnne prabhUte vibhajyamAne svalpAzanabhoktRbhAge tannAzaH, pitRdhRtavastrANi tu piturUz2a vibhajatAM zrAddhabhoktre pAdau tu duSkarI vibhAga iti avibhAjyatvameva prati- dAtavyAni / mitaa.2|119 bhAti, tathApi yathA vastunAzAdyanavatAraH tathaiva yuktyA pitadattavidyAzauryabhAryAdhanAnyavibhAjyAni vibhajanIyam / anyathA sAdhAraNatayA avasthite sati / pitAmahapitRbhyAM ca dattaM mAtrA'pi yadbhavet / asUyayA parasparopayogapratibandhe kasyacidapyupakArA- tasya tannApahartavyaM zauryabhAryAdhane yathA // bhAvAt anarthakaM bhvedityrthH| yuktyA vibhajanaprakAro'pi vidyApratijJayA labdhaM ziSyAdAptaM ca yadbhavet / tenaiva prpnycitH-vikriiyeti| RNamudgrAhya adhamarNa- RtviGnyAyena yallabdhaM etadvidyAdhanaM bhRguH / / sakAzAdAdAya tadanusAreNa svbhaagaanusaarennetyrthH| / (1) mitaa.2|119 tada (sama); pamA.562, ratna.148; smRca.277 smRci.30; nRpra.37, savi.371;dAni.4; vyapra.554, (4) madhyasthitamanAjIvyaM madhyagaM sadanupayuktaM dAtuM vyama.57; vitA.352, rAko.449 piturya (yadanya); (1) dA. pU., ap.2|119 vyaka.147; smRca. samu.133. 277 valayaH (vAba:); vira.506; pamA.563,565, ratna. / (2) smRca.276 ca (tu) 'pi (ca) ne (naM); smRsA.61 149, nRpra.38 dAta.164 pU., gyapra.412 pU. vyama. ca (tu) 'pi (ca) ne ya (naM ta); pamA.561 'pi (ca) ne 58; setu.318(=) pU. samu.133. ya (naM ta); rasna.147 yathA (tathA); vyani.pamAvat ; smRci. (2) ap.2|119; byaka.147, smRca.277; vira. 30 zaurya (zaurya) yathA (tathA) zeSaM smRcavat ; byama.56 506, pamA.565 sadA (saha); ratna.149 utta.; byama. ratnavat ; vitA.349 ratnavat ; samu.132 'pi (ca) 58 utta.; vivA.353 utta. baal.9|119 pU., samu. yathA (tathA). 133. (3) smRci.31 RtviA (Rstha) bhRguH (viduH) dAni.3.
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1224 vyavahArakANDama sthAvarAdi dhanaM strIbhyo yaddattaM zvazureNa tu / (1) yatparairapahRtaM kramAyAtaM svazaktyA uddhRtaM yacca na tacchakyamapAhata dAyAdairiha kArha cit // naSTaM vA kramAyAtaM svenaiva labdhaM yacca zauryAdinA svaya zvazuragrahaNaM bharaNakAriNa upalakSagArtham / sthAvara. marjitaM etatsarvaM pitA vibhAge putraina dApya itynvyH| grahaNaM dhanasyopalakSaNArtham / tena dhanAdapi jIvanAdyartha xsmRca.280 strIbhyo dattamapAkartumazakyamityavagantavyam / smRca.293 (2) idaM bhUminnaviSayamiti prAguktameveti bodhyam / madUrddhamiti yahattaM na tatsvatvAvahaM bhavet / baal.2|121 tenedAnImadattatvAnmRte rikthinamApayet / / vidyAzauyAdidhanAnAM vibhAjyAvibhAjyatvavicAraH samaviSamavibhAgavikalpaH talakSaNAni ca "dviprakAro vibhAgastu dAyAdAnAM prakIrtitaH / parabhaktopayogena vidyA prAptA'nyatastu yA / vayojyeSThakrameNaikaH samA parAMzakalpanA / / tayA labdhaM dhanaM yattu vidyAprAptaM tducyte+|| (1) pitaryuparate'pi dviprakArI vibhAgo bRhaspatino- (1) bhaktamannam / anyataH pituranyata ityarthaH / tH| yathA-dviprakAra iti / jyeSThakrameNetyuddhAraM darza ap.2|119 yati tathA samAMzatA pareti bhrAtaNAmapi parasparavibhAgasya (2) parazabdo'vibhaktApekSayA yadbhaktyantaraM tatra prayu. dviprakAratvAt pitRkRtasya vizeSo na syAt / dA.55 / jyate / bhaktazabdo'tra dravyamAtropalakSaNatayA prayuktaH / - (2) soddhArAnuddhArAbhyAM dviprakAravibhAgamAha bRhaspa- uktalakSaNayA vidyayA dhanaprA uktalakSaNayA vidyayA dhanaprAptinimittatvamanekavidhatiH --dviprakAra iti / vayojyeSThakrameNetyuddhArAbhiprAyeNa / - zUdre tu uddhArAbhAvo vkssyte| samabhAgasya zAstrIyatve'pi / x pamA. smRcagatam / ___ + vImi. vyAkhyAnaM 'kramAdabhyAgataM' iti yAjJavalkyadvArapakSo bhaktyatizayAdaviruddhaH / vibhAgAvibhAga karane vaattvym| vikalpavat / dAta.170 (1) mitaa.2|119; ap.2|119 labdhaM (prApta); u. kAtyAyanaH 2 / 14 / 2 para..:yattu (parabhaktapradAnena prAptavidyo yadA'nyataH / paitAmahaM naSTamuddhRtaM svAjitaM ca pitA nAkAmo vibhajet tayA prAptaM tu vidhinA); vyaka.146 pUrvArdhe (parabhaktapradAnena svazaktyApahRtaM naSTaM svayamAptaM ca yadbhavet / prAptavidyo yadanyataH); smRca.274 labdhaM....yattu (prAptaM tu etatsarve pitA putrairvibhAge naiva dApyate // yadvittaM); mmu.9|206 para...yatta (parabhaktapradAnena prAptA vidyA yadAnyataH / tayA prAptaM ca vidhinA); vira.502 pUrvArdha * setu. dAgatam / (parabhaktapradAnena prAptavidyo yadanyataH) zeSa smRcavat ; smRsA. (1) smRca.293 di dhanaM (jjIvana) (na tacchakyamapAkartuH 61 pUrvArdha viravat , uttarArdha mamuvat ; pamA.559 vidyA mitaraiH zvazure mRte); savi.410 smRcavat , kAtyAyanaH prAptA (prAptA vidyA) labdhaM (prApta); mapA.685, dIka.43 vyapra.516; bAla.21113,21144 dAyAdairiha (putrairapi para...yattu (parabhaktapradAnena prAptaviyo yadA bhavet / tadA prAptaM ca hi); samu.141 di dhanaM (jovana) dAyA...cit (itaraiH zvazure vidhinA); ratna.146; vici. 212 viravat ; vyani.uvat ; mRte). smRci.31 para...yattu (pratibhaktApradAnena prAptavidyo ydaanytH| (2) samu.97. tayA prAptaM tu vidhinA); nRpra.37; dAta.174 prAptaM (labdha); (3) dA.55; dAta.170:193 kIrtitaH (darzitaH) samA savi.369; candra.78 para... yattu (parabhaktapradAnena prApta vidyo parAM (parA samAM); setu.79 samA parAM (parA samAM); vibha. yadanyataH / tayA prAptaM ca yad dravyaM); viimi.2|119 para...yattu 8. setuvat ; vica.71 manuH. (parabhaktapradAnena prAptA vidyA yadanyataH / tayA prAptaM tu yad dravya); (4) ap.2|121 smRca.280%pamA.498 naSTaM (davyaM) vyapra.556 yoge (bhoge) zeSaM apavat; byama.55, vitA. bhAge (bhAga); nRpra.36, dAni.3 naSTaM (dravyaM) pU., bAla, 343, setu.68 dAtavat ; samu.132 apavat ; vica.85 21121 pahRtaM (yuddhRtaM); samu.134. . dAtavat .
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1225 miti nimittabhAvabhedena tatprAptaM dhanamapyanekavidhaM tatsa- 'vidyAdhanaM tu tatprAhuvibhAge na vibhajyate / rvamavibhAjyamiti saMkSepato vidyAprAptazabdenaiva vyAsenA- zilpeSvapi hi dharmo'yaM mUlyAdyaccAdhikaM bhvet|| bhihitam / smRca.274 paraM nirasya yallabdhaM vidyayA paNapUrvakam / (3) parabhaktapradAne'pi yadA pitrAdibhya eva prApta- vidyAdhanaM tu tadvidyAnna vibhAjyaM bRhaspatiH / / vidyastadapi vibhAjyameva / anyata iti padAdvidyA- vidyApratijJayA labdhaM ziSyAdAptaM ca yadbhavet / pradAnadvArA pitustatra vyApArAt / smRsA.61, RtvinyAyena yallabdhametadvidyAdhanaM bhaguH / / (4) atra parAnyazabdAvavibhaktApekSayA prayuktau / / 'vidyAbalakRtaM caiva yAjyataH ziSyatastathA / ratna.146 / etadvidyAdhanaM prAhuH sAmAnyaM yadato'nyathA // (5) vidyA zastrazAstrayoH / tena pitrAditaH svadAyAcchastraM zAstraM vA'dhItya. tena yadarjayati tatra bhrAtranta 559 zaMsa (zAsa) dhyaya (dhyApa); ratna.146; vici.212 rANAmapi bhAga ityrthH| +vici.212 zca (ttu); vyani.sva (pra); smRci.31, nRpra.37 prazna (prati) (6) anyataH pitRmAtRkulavyatiriktAt / zaMsa (zAsa); dAta.173 vicivat ; savi.368 sva (su); . dAta.174-1 1 mc.9|206 svazAna (ajJAta); candra.78 smRtAvat ; dAni. (7) pitRdravyAvirodheneti sarvazeSaH / kAtyAyanastva 3 vijyataH (cAryataH); vyama.55 dAnivat ; vitA.343; vibhAjyavidyAdhanalakSaNamukhenaitadeva draDhayati yathAha setu.67 labdhaM prA (labdhama); samu.132; vica.84. parabhaktopayogeneti / . vyapra.556 (1) dA.123 vibha (niyu); ap.2|119: smRca. (8) paraH pitrsNbndhii| vitA.343 274 dAvat ; vira.502; smRsA.61 pU.; pamA.559 zilpe (zilpi) mUlyA (svasthA) utta.; ratna.146; vicei. upanyaste tu yallabdhaM vidyayA paNapUrvakam / 212; vyani.bhajyate (bhAvyate); nRpra.37 bhajya (bhAjya) zilpe vidyAdhanaM tu tadvidyAt vibhAge na vibhajyate / / / (zilpi); dAta.173 vibhajyate (prayojayet); savi.368 'ziSyAdAtvijyataHpraznAt sNdigdhprshnnirnnyaat| dAvat , pU.; candra.80 ccAdhi (dadhi) utta.; dAni.3; svajJAnazaMsanAdvAdAlabdhaM prAdhyayanAcca yat // vyama.55 zilpe (zilli); vitA.343 lyA (lA) zeSa vyamavat , utta.; setu.67 na vibha tanna yu) hi (ca); samu. * pamA., candra. smRcavadbhAvaH / savi. smRcagatam / 132 vyamavat ; vica.84 vibha (prayu) hi (ca). + zeSaM smRcagatam / (2) dA.123 paNa (dhUna); ap.2|119 dyayA paNa (thAto (1) dA.122 vibhajyate (niyojayet); ap.2|119 ghta); vyaka.146; smRva.274; vira.502; rana.146 ( yallabdha (nyastena labdha yat) vibha (niyu); vyaka.146 | utta.: pamA.559 dyayA paNa (dyAto'dbhuta); nRpra.37 apavat ; (upanyaste ca yallabdhaM labdha prAdhyayanAcca yat / vidyAdhanaM tu dAta.173 dAvat ; savi.368 apavat ; vyama.55, vitA. tatprAhuH sAmAnyaM yadato'nyathA); smRca.274 vibha (niyu); 344 yatapUrvakamiti gauDapAThaH setu.67; samu.132 mmu.9|206 ste tu (ste ca); vira.502 mamuvat ; smRsA. | apavat ; vica.84 dAvata. 61 ste tu (steSa) vibha (niyo); pamA.559 smRsAvat (3) apa.21119, vyaka.146: smRca.274; vira. vici.212; vyani.dvidyA...te (dvidyAdavibhAgo niyojyate); 502 rana.146; vici.212 (vidyApratijJayA labdhametasmRci.31 tu (ca); nRpra.37 smRsAvat ; dAta.173 dAvat ; dvidyAdhanaM bhRguH) etAvadeva; savi.368 sviGnyAyana (vijA savi.368 nyaste (nyasya) vibha (niyu); candra.78 ste tu yena); vyama.55vitA.344; samu.132. (steSu); vyama.55; vitA.343, setu.67 vibhAge...te (4) ap.2|119 balakRtaM caiva (paNakRtAveva); smRca. (tadvibhAgena yujyate); samu.132; vica.84 vibha (prayu) utta. 274; vira.502 bala (paNa); pamA.559; vyani.viravat / (2)dA.122-123; ap.2|119; smRca.274;mamu. nRpra.37; vyama.55 bala (labdha); vitA.343-344% 9 / 216, vira.502, smRsA.61 prazna (sya ca); pamA. samu.132.
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1226 vyavahArakANDam (1) yadi bhavAn bhadrakamupanyasyati tadA bhavate dhanatvaM smaran muniryAjanAdhyApanayoH saMkarAt kathaM na mayA etAvaddeyamiti paNitaM tatropanyAsaM nistIrya labhate bibheti / ataH pakSagrahaNamAtreNa tadabhidhAnamiti heyam / tanna vibhAjyam / ziSyAdadhyApitAt / AtvijyataH *dA.123.125 yajamAnAt dakSiNAdinA labdham / dakSiNA ca na prati- (2) upanyaste varNatyAgAdivaicitryeNopanyaste / graho vetanarUpatvAt tasyAH / tathA yatkiMcit vidyAyAM shissyaaddhyaapnaadau| Avijyata AtvijyakaraNAt / prazne nistIrNa apaNitamapi yadi kazcitparitoSAt praznAt upapAtakyAdikRtaprAyazcitArthapraznAt / saMdigdha dadAti / tathA yo hyasmin zAstrArtha mama saMzayamapana- praznanirNayAt arthyAdikRtapraznapratipraznayornirNayAt / yati tasmai suvarNamidaM dadAnItyupasthitasya saMzayamapanIya svajJAnazaMsanAdagrapUjAdau svajJAnakhyApanAt / vAdAt yallabdha, vAdinorvA saMdehe nyAyakaraNArthamAgatayoH jalpavitaNDAdibhedAt / prAdhyayanAt ghaTikAdhyayanAt / samyanirUpaNena yallabdhaM SaSThAMzAdikam / tathA zAstrA- vidyAto'kSahRdayajJAnAdinA vidyApratijJayA bahuvidyADhya diSu svaprakRSTajJAnaM vibhAvya yat pratigrahAdinA labdham / tvapratijayA / ziSyAdAptaM gurupUjArtha, RtvinyAyena tathA dvayoH zAstravijJAna vivAde'nyatrApi yatra kutracida- labdhaM upadeSTatvAdinA labdham / zilpeSvapi hi zilpa nyonyajJAnavivAde nirjitya yallabdham / tathaikasmin deye vidyopArjanaviSayeSvapi ayaM vidyAdhana vibhAgarUpo bahUnAmupaplave yena prakRSTamadhItya yallabdham / tathA dharmo'sti / mUlyAdbhateryaddhanamadhikaM bhRtakAdhyayanAdau zilpAdividyayA citrakarasuvarNakArAdibhirlabdham / dyUte- bhavet / tathA vidyAbalakRtavidyAdhikyakRtaM yadviziSTa. nApi paraM nirjitya yallabdhaM tat sarvamavibhAjyamitaraiH / pUjAdau bhavet / tathA yad yAjyataH ziSyataH saMskArAdau tadayamoM yayA kayAcidvidyayA yallabdhamarjakasyaiva tat bhavet / tadetadvidyAdhanaM prAtisvikaM prAhuH / ato vidyA netareSAM, pradarzanArtha tu kAtyAyanena vistareNoktaM dhanAdanyathAbhUtaM avibhaktapitrAdidravyopayogena prApta zrIkarAdibhramanirAsArtham / ataH svajJAnakhyApanAdinA tadavibhaktAnAM sAmAnyaM sAdhAraNaM vibhAjyamiti yAvat / yat pratigrahalabdhaM tadapi vidyAdhanameva vidyayaiva viduSe zeSa vyaktArtham / . +smRca.274 pratigrahadAnAt / tathA yamaH --'vidyAzIlo dharmayuktaH (3) prAdhyayanAtprakRSTAdhyayanAt / mUlyAdyaccAdhikaM prazAntaH kSAnto dAntaH satyavAdI kRtajJaH / vRttiglAno bhavediti ucitamUlyAtpuruSavRddhyA yadadhikaM labhyate, gohito gozaraNyo dAtA yajvA brAhmaNaH pAtramAhuH // tadapi tasyAsAdhAraNamevetyarthaH / vidyApaNakRtamiti, atrAavatAnAmamantrANAM jAtimAtropajIvinAm / naiSAM prati- dhyAye atra vAdasthAne vA'pramAdinA idaM vaktavyamityagraho deyo na zilA tArayecchilAm // ' vidvattayaiva nena rUpeNa yallabdhaM, tadapyasAdhAraNamityarthaH / vidyaapaatrtvaat| aviduSAM cApAtratvAt / ato yat kenaciduktaM pratijJayeti ahamevemAM vidyAmadhIye iti pratijJA tayA vidyAdhanaM tu vidyAdhyApana nimittaM yat taducyate iti vira.503 taduktavacanAdarzaneneti heyameva, vidyAzabdasya vid jJAne (4) upanyaste kramajaTAdirUpeNa saMkalpya paThite, ityasmAddhAtorneSyatteqhanavacanAt / paNapUrvakamupanyaste itynvyH| ziSyAt ziSyAdhyApanAt , - yacca pratigrahadhanasyApi vidyAdhanatvena yAjanA vana yAjanA | ArvijyataH hautrAdikaraNAt , prabhAt durbodhArthapraznAt, dhyApanapratigrahANAM saMkIrNatvamApAditaM zrIkareNa tada saMdigdhapraznanirNayAt kaThinapraznottarAbhidhAnAt , svajJAnatimandaM, vidyAdhanatvasAmAnyasya yAjanAdhyApanaprati zaMsanAt sabhAyAM svajJAnaprakhyApanAt, vAdAt grahAdinAnAvyaktisaMbandhe'pi vyaktInAmasaMkIrNatvAt jalpavitaNDAdirUpAt, prAdhyayanAt prakRSTAdhyayanAt, tadApi yAjanAdhyApanasyApratigrahatvAt gotvasamavAye zilpiSvapIti zilpavidyopajIviSvapi ayaM vidyAdhanA'pi nIlakapilakApotikAdivyaktInAmasaMkIrNatvasyAvivAdAt / ata eva ziSyAdArvijyataH prAptayorvidyA- dAta, dAvat / + pamA. smRcavadbhAvaH /
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-vibhAjyAvibhAjyavivekaH 1227 vibhajanarUpo dharmo'sti / ucitamUlyAdyadhikaM puruSa- 'saMgrAmAdAhRtaM yattu vidrAvya dviSatAM balam / pratiSThayA lbhyte| vidyAbalakRtaM sabhApUjAdo yadvidyA- svAmyarthe jIvitaM tyaktvA tvjaahRtmucyte|| dhikavazAllabdhaM, yAjyataH dakSiNAvyatirekeNa(karaNa) atrApi vidyAprAptavadavibhAjyatve pitrAdyavibhaktadhanAsatkArarUpeNa labdham / vidyApratijJayA labdhaM bahuvidyo'ha- nupayogenArjanaM prayojakamityabagantavyam / smRca.275 masmIti pratijJayA labdham / ziSyAdAptaM gurudakSiNArUpeNa / zauryaprAptaM vidyayA ca strIdhanaM caiva yatsmRtam / RtviGnyAyena updrsstRtvaadinaa| ratna.146-147 etatsarva vibhAge tu vibhAjyaM naiva rikthibhiH|| (5) alpamUlyenaiva yadravyaM vikretrA ketari puruSe kule vinItavidyAnAM bhrAtRNAM pitRto'pi vA / dattaM tatrAdhikabhAgaH keturasAdhAraNaH / zauryaprAptaM tu yadvittaM vibhAjyaM tad bRhaspatiH // vini 212-213 avibhaktasvakule pitRvyAdeH pitRto'pi vA zikSita vidyAnAM yadvittaM zauryaprApta vidyayaiva prAptaM tadvidyAdhanaM (6) prAdhyayanaM ghaTikAzatakAdi nirmANam / dhanaM . vibhAjyaM bRhsptirbrviidityrthH| smRca.275 vinAdhyayanaM (annadAnAdhyayanaM) vaa| atra ca pitR nAvidyAnAM tu vaidyena deyaM vidyAdhanAtvacita / dravyAvirodhena yatkiMcitsvayaM Arjitamiti srvshessH| / samavidyAdhikAnAM tu deyaM vaidyena taddhanam / / savi.368-369 / (7) upanyAsaH kramajaTAdInAM saMkalitAnAM pAThaH _* vira., pamA., dAta. smRcavat / (1) dA.126 drAvya (jitya); ap.2|119; byaka. iti madanaratne / sabhAyAM gUDhaprameyavivatiriti kecit / 146; smRca.275, vira.503, smRsA.62; pamA.561; paNapUrvakamupanyasta itynvyH| atra sarvatrApi vidyAdhigame / ratna.147; vici.213; smRci.31 bRhaspatiH; candra. tayA dravyArjane ca pitRdravyAvirodhe satyevAvibhAjyatvaM 79, dAni.3 ttu (ca) balam (bale); gyama.56 ttu (ca); virodhe tu vibhAjyameva / *vyama.55.56 vitA.345 tAM (to) jAhRta (jAhata); samu.132; vica. Aruhya saMzayaM yatra prasabhaM karma kurvate / / tasminkarmaNi tuSTena prasAdaH svAminA kRtaH / / (2) smRca.276 vibhAjyaM naiva (na vibhAjyaM tu); pamA, tetra labdhaM tu yatkiMcit dhanaM zauryeNa tadbhavet / / 561, ratna.147, nRpra.37, vitA.344; samu.132 vibhAjyaM naiva (na ca vai bhAjyaM). dhvajAhRtaM bhavedyatta vibhAjyaM naiva tatsmRtam // (3) byaka.147; smRca.275 tad (tu); vira.507 pamA.560; smRsA.62 kule (kAle) tRNAM (tRtaH) tu (ca); x zeSaM pUrvavyAkhyAsu gtm| * zeSa ratnagatam / ratna.147vici.212 tRNAM (tRtaH) to'pi vA (tastathA) (1) dA.126, ap.2|119; vyaka.146, smRca. vibhAjyaM tad (tadvibhAjyaM ); vyani. zaurya (vidyA) bRhaspatiH; 275 tu (ha); vira.503, smRsA.61 pamA.561 ratna. dAta.174; candra.79 tRNAM (tRtaH); byama.56, vitA. 147 vici.213; smRci.31 bRhaspatiH nRpra.38; 344; setu.66 uttarArdhe (zauryaprAptaM ca tadvittaM tadvibhAjyaM candra.79, vyama.56, vitA.344; samu.132; vica, bRhaspatiH); samu.132 ryaprA (ryAdyA); vica.83 tu (ca) 86 yatra (jetuH). vibhAjyaM tad (tadvibhAjyaM). (2) dA.126; ap.2|119 tadbha (yadbha) smRtam (4) dA.108 nAtka (naM ka); ap.2|119 dAvat ; u. (dvavet ); vyaka.146 smRca.275, vira.503, smRsA. 2 / 142 samavidyAdhikA (samaM vidyAdhanA); vyaka.146, smRca. 61 labdhaM (prAptaM); pamA.561, ratna.147, vici.213 tu 275 dAvat ; vira.500; pamA.561 dAvat ; ratna.147; ya (ca ya) bhAjyaM (bhajya); smRci.31 tu ya (ca ya) tadbha (yadbha) vyani. smRci.31 dAvat ; dAta.174; dAni.3 taddhanam bRhaspatiH, nRpra.38 pU.; candra.79 vibhA...tam (na vibhAjyaM (tadbhavet) zeSaM dAvat ; dhyama.56 nAvi (nAvai) zeSaM dAni. kadAcana); dAni.3 utta.; byama.56, vitA.344-345 vat; vitA.341, baal.2|119 setu.66 dAvat ; samu. samu.132; vica.86 tu ya (ca ya). 132 vica,83 dAvata,
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1228 - vyavahArakANDam (1) tantroccaritavidyApadaM ubhAbhyAM samAdhikapadAbhyAM (4) audvAhikavat kanyAgatasyApi avibhAjyatvasaMbadhyate tena samavidyAdhikavidyAnAM dAtavyaM nyUnavidyA- mabhisaMdhAya tayoH svarUpamAha kAtyAyanaH-yallabdhamividyayoH punrndhikaarH| dA.109 tyAdi / anayorapi sAdhAraNadravyAzrayaNenArjane pUrvodA(2) avaidyAnAM na kacit deyam / sakAmenApi na hRtavacanAdvibhAjyatvam / arjakasya cAMzadvayaM jJAtavyam / deyamityartha / smRca.275 ratna.147-148 (3) ayaM ca niSedho vidyArahitAnAM dhanasadbhAve (5) atrApi vidyAdhanavadeva pitRdravyAvirodhazcet jJAtavyaH / dhanarAhitye tu tebhyo'pIcchayA vidyAvatA avibhAjyatvam / vidyAdivyatiriktaprakAreNa tu labdhaM daatvym| ratna.147 vibhAjyameva / vyama.57 (4) tadapIcchayA na tu niymH| vitA.341 (5) vaidyo vidyAvAn / ayaM ca siddhAnte'vibhAjyatvena manukRtavibhAjyavicAraparIkSA prAptasyApavAdaH / etena nAradIyaM kAtIyApavAda iti dhanaM patraniviSTaM tu dharmArtha ca nirUpitam / mandoktamapAstam / kAtIyena avibhAjyasyaiva tasya udakaM caiva dArAzca nibandho yaH krmaagtH|| lakSaNakaraNAt / prakaraNAt / tathaiva ca vyAkhyAtro dhRtaM vastramalakAro nAnurUpaM tu yadbhavet / ktam / anyathA tadvizeSaNAsaMgatireva syAt / evaM ca yathAkAlopayogyAni tathA yojyAni bandhubhiH / / vidyAdhanamanyadapIti nAradAdivirodho vyAkhyAturiti | gopracArazca rakSA ca vastraM yaccAGgayojitam / bodhyam / baal.2|119 (pR.145) prayojyaM na vibhajyeta dharmArtha ca bRhaspatiH / / yallabdhaM dAnakAle tu svajAtyA kanyayA saha / (1) prAyojyaM yad yasya prayojanArha yathA zrutAdau kanyAgataM tu tadvittaM zuddhaM vRddhikaraM smRtam / / vaivAhikaM tu tadvidyAdbhAryayA yatsahAgatam / + smRca.nyAkhyAnaM 'vastraM patramalaGkAra' iti manuvacane dhanamevaMvidhaM sarva vijJeyaM dharmasAdhakam // (pR.1210) draSTavyam / (1) bhAryAprAptikAle lbdhmityrthH| dA.126 (1) apa.21119vyaka.146 smRca.277 (dhanaM patra (2) kanyAgatavaivAhikayoH svarUpamAha kAtyA- niviSTam ) etAvadeva; vira.504 ca ni (yanni); mapA.685 yanaH-yalabdhaM dAnakAle tvityAdi / kanyAgataM smRcavat ; ratna.149 viravat ; candra.80 canurthapAdaH; dAni. kanyayA sahAgatam / smRca.275 5 ca ni (yanni) dArA (dAsa); vyama.58 dAnivat ; vitA. (3) atha yAdRzamaudvAhikaM sAdhAraNaM tadAha 354 patra (yatra) zeSaM dAnivat ; bAla.21119 viravat / samu.133 dAnivat. . vira.503 yallabdhamiti / (2) ap.2|111 dhR (gha); vyaka.146; vira.505 tu x dAta., setu. dAvat / pamA. smRcavat ! (1) apa.20118 dAna (lAbha) sva (sa) vRddhi (vRtti); (ca) yogyA (yuktA); ratna.149; candra.80 nAnu (nArtha) vyaka.146 dAna (lAbha); smRca.275 sva (sa) zuddhaM (etat); / yadbha (tadbha) pU.; dAni.5 tathA (yathA) yogyA (yuktA); vyama. 58 yogyA (yuktA); vitA.354 dhR (gha) yogyA (yuktA) vira.503 dAna (lAbha) sva (sa) zuddhaM (zulka); ratna.148 vyakavat ; vici.213 dAna (lAbha) vRddhi (vRtti); candra. / yojyA (yogyA); samu.133. 79 (-) vyakavata; byama.57 dAna (lagna); vitA.350 . (3) dA.127 rakSA (rathyA) uttarArdhe (prAyojyaM na vibhAjya vyakavat ; samu.132 sva (sa); vica.86 vicivat. tu zilpArtha tu bRhaspatiH); ap.2|119; vyaka.146, smRca. (2) dA.126 pR., apa.21118 vyaka.146, smRca, 277 pU., vira.505 rakSA (radhyA) dharmA (zilpA) rana. 275 tsahA (samA); vira.503 dharma (karma); ratna.148 yat 149 viravat ; dAta.174 rakSA (rathyA) prayo (prAyo) dharmArtha (tat); vici.213 ratnavat ; vyani.lahAga (samAhR); ca (zilpArtha tu); vitA.354 rakSA (rathyA) uttarAdhe (prAmodya candra.80(-) smRcavat , pU.; vyama.57; vitA.350 pU.;, na vibhajyeta zilpArtha zAstrameva ca); setu.69 prayo (prAyo) samu.132; vica.87. - zeSaM viravat; vica.90 setavat,
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-vibhAjyAvimAjyavivekaH 1229 pustakAdi tat mUrkhana vibhajanIyaM, zilpopayuktaM ca tahaNaM dhanine deyaM nAnyathaiva pradApayet / zilpinAmeva nAtadvidAm / dA.127 / bhAvitaM cetpramANena virodhAtparato yadA / / (2) nAnurUpaM vibhAgAnanurUpaM vibhaktabhiH saha (1) virodhAt vivAdAt parata Urdhvam / viSamasaMkhyAkaM tadyathAkAlaM vibhaktRsaMkhyAnurUpeNa kAlopa ap.2|117 yuktaM kAryam / ap.2|119 - (2) tadRNamityAdi / yahaNaM bhrAtrAdimiH kRtaM (3) dharmArtha yannirUpitaM sarvasAdhAraNadharmArtha yadyavasthA- virodhAdvivAdAtsaMdigdhIbhUtaM tadeva dhanine deyaM yadi pitaM devArAdhanAya ghaNTAdi / nibandhaH pUrva vyAkhyAtaH / vivAdAtparato dhaninA pramANena sAdhitaM bhavennAnyathedhRtaM vastraM bahumUlyaM, aGgayojitamabahumUlyaM vivakSitam / tyrthH| vira.497 nAnurUpaM ca yadbhavedyatra sAkSAdvibhAgo na saMbhavI / prayojyaM pitryaM piyarNasaMbaddhamAtmIyaM cAtmanA kRtam / prayuktamRNamiti halAyudhaH / prayojyaM prayogArha pustakAdi, RNamevaMvidhaM zodhyaM vibhAge bandhubhiH saha / / tanna vibhajyeta mUrkhAdibhiriti pArijAtaH / zilpArtha / dharmArtha prItidattaM ca yahaNaM svaniyojitam / tUlikAdi / _ vira.505 tad dRzyamAnaM vibhajenna dAnaM paitRkAddhanAt // (4) atrAyamabhiprAyaH yAvatpatraniviSTaM RNaM nojriyate (1) asyArthaH- dharmArtha yatsaMkalpitaM yacca prItena taavdvibhaajymiti| . mapA.685 / bAcA dattaM ca yadRNaM tadA svasminputre tvayaitadapAkaraNI(5) nibandhaH atraitAvadasmai deyamityAdirUpeNa rAjA- yamRNamiti pitrA niyojitaM, tadRzyamAnamupalabhyamAnaM dibhirvyavasthApitaM dravyam / ratna.149 vibhajet , na tu paitRkAddhanAttadapAkRtya dhanavibhAgaH (6) dhanamiti / dharmoddezenotsRjya patre likhita. kArya iti / *ap.2|117 mityarthaH / udakaM kupAdigatam / nibandho vRttiH / nAnu- (2) vibhAgakAle yahaNaM pratideyaM tasyAkUTatvanizca. rUpaM vibhAgAyogyam / . vyama.58 . yArtha bandhubhiH saha RkthagrAhi bhistadvizodhyamityAha sa (7) prAmodya harSahetu pustakAdi / alpamUlyaM tu eva-RNamevaMvidhamiti / +smRca.273 mUkhaina grAhyam / bahumUlyaM tu mUlyadvArA vibhAjyam / (3) pitryaM pitrA kRtaM, pitRRNasaMbaddhaM pitRRNaM vitA.354 dAtumAtmanA kRtaM, AtmIyaM kuTumbArtha pUrvavAkyoktadazajAtisaMghagrAmANAM bhinno dAyabhAgadharmo bhavati bhrAtrA divyatiriktaviSayaM, AtmanAkRtaM kuTumbArthameva / 'dezasya jAteH saMghasya dharmo grAmasya yo bhRguH| / tathA dharmArtha prItidattaM ceti / yataH svayamasAdhAraNyena uditaH syAt sa tenaiva dAyabhAgaM prakalpayet // (1) vibhAgo dezadharmAdyanusAreNa kartavya ityAha sa * savi. apavat / ev-deshsyeti| ratna.149 ___+ 'dharmArtha' ityAdivacanavyAkhyAnaM apavat / (2) bhRgurAheti zeSaH / dAta.165 (1) ap.2|117; vyaka.145; vira.497. paitRkadhanena RNazuddhayattaraM dAyavibhAgaH (2) ap.2|117 baddha (zuddha); byaka.145; smRca. bhrAtrA pitRvyamAtRbhyAM kuTumbArthamRNaM kRtam / 273 utta.; vira.497 vyarNa (tRNa); smRsA.63 vyarNa vibhAgakAle deyaM tadrikthithiH sarvameva tu / / (vyaM tu); pamA.557 utta.; ratna.145 vidhaM (kRtaM); byama. 54 cA (vA) vidhaM (kRta); vitA.339( =) pitrya (pitra) x dAta. dAvat / vidhaM (kRtaM); samu.128 pitrya (pitra). (1) vyaka.146; vira.505; ratna.149; dAta.165; - (3) ap.2|117; vyaka.145; smRca.264; vira. setu.86. 497 smRsA.63, ratna.145 svaniyo (svena yo) savi. / (2) ratna.145; nyani.mAtrA (bhrAta) deyaM (bhAga) drikthi 356; byama.54 ratnavat ; bitA.339 ratnavat / (dakSi); gyama.54; bitA.338; samu.128.. | samu.128 nAradaH,
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1230 vyavahArakANTam sAdhAraNadhanaM dharmArtha dattaM prItyA ca yaddattamRNaM ca gRhopaskaravAdyAzca dohyAbharaNakarmiNaH / yatsvayamuttamarNatvenAnyasmai dattaM tajjJAyamAnaM vibhaktavyaM dRzyamAnA vibhajyante kozaM gUDhe'bravIdbhaguH / / yataH paitRkAddhanAdasAdhAraNyena dAnaM nocitamiti kalpa- (1) pratyayo divyam / kozagrahaNaM divyamAtropalakSataruH / prakAzapArijAtau tu yahaNamekena sAdhAraNamasA- NArtham / ap.2|117 dhAraNadharmArtha kRtaM yahaNaM kRtvA'nyasmai prItyA dattaM yacca (2) avaJcanArtha Rkthamapi vizodhyamityAha sa svaniyojitaM svabhogArtha kRtaM tattrayamapi tathA nizcIya- eva-dRzyamAnamiti / karmiNaH karmakarA daasaadyH| gUDhamAnamapi vibhajetpRthakkuryAdyena kRtaM tenaiva taddeyaM na dravyavaJcanAzaGkAyAM kozAkhyaM divyaM bhRgurbrviidityrthH| paitRkAddhanAt sarvaiyamityartha ityAhatuH / vastutastu tathA ca sa eva 'gUDhadravyeti / pratyayo divyam / tadapi sarvametadvivakSitamiti sarvArthaparatayaiva vAkyamidaM kozAkhyamevetyuktaM prAk / +smRca.273 byAkhyAtumucitamiti / vira.497-498 (3) gRhopaskaraH uluukhlaadiH| vira.498 (4) pitryasaMbaddha pitryapAkaraNAthai kRtam / vyAsaH AtmIyaM svakuTumbapoSaNAdyAvazyakakAryArtha pareNa kRtm| svAjitavidyAzauryasamudAyapitRprasAdalabdhavaivAhikAdidhanamaAtmanA kRtaM svakuTumbapoSaNAdyarthameveti zeSaH / vibhAjyam avibhakte'pi kenacitsarvAnumatintareNa sAdhAraNAtpaitRkA- anAzritya pitadravyaM svazaktyApnoti yaddhanam / danAddharmArtha prItyA vA RNatvena vA dattaM tatsarvaitiM dAyodebhyo na tahadyAdvidyAlabdhaM ca yadbhavet / / dAtuH sakAzAdvibhajya grAhyam / na hi tasya sAdhAraNe (1) svazaktimAtreNa yat prAptamiti sAmAnyenAmidhApitryadhane asAdhAraNyena dAnaM yuktmityaah-dhrmaarthmiti| nAt sarvamevaMvidhaM svIyamasAdhAraNaM dravyam / svIyaM ratna.145 svadhanazramamAtrArjitaM asAdhAraNaM bhrAtrantarairavibhAjyam / (5) dharmArtha prItyA ca yaddattaM dAtuM pratizrutaM pitrA svazaktiprAptasyApi vidyAdhanasya samAdhikavidyaiH svena yojitaM svayaMkRtam / tahaNaM dRzyamAna ca dravya + pamA., vyama, divyaviSaye smRcavat / vibhajet / etahaNAtiriktasya paitRkAddhanAdAna nAstI- vira.498, ratna.146; vyani.pracetAH dAta.171 gRha tyrthH| vyama.54 kSetra (gRhakSetra) vyAmi (byAdi); byama.55 gRhaM (gRha); bAla. vibhAjyo dAyaH 22119 pU. setu.85, vibha.85; samu.131 vyamavat ; 'paitAmahaM ca pitryaM ca yaccAnyatsvayamarjitam / / vica.76 vyamavat. (1) ap.2|117 karmi (karma) dRzya...nte (dRzyamAnaM dAyAdAnAM vibhAge tu sarvametadvibhajyate / / vibhAjyaM tu); vyaka.145, smRca.273, vira.498 zca (stu); dRzyamAnaM vibhajyeta gRhaM kSetraM catuSpadam / pamA.557 gUDhe' (gUDhama); ratna.146; vyani.yAzca (yAdi) gUDhadravyAbhizakvAyAM pratyayastatra kIrtitaH / / karmi (karma) kozaM gUDhe (gUDhaM kozo) bRhaspatiH; dAta.171 viravat ; byama.55 bhRguH (nmanuH); setu.85 hyAzca (thAnAM) x smRsA. vivAdaratnAkaroddhataprakAzapArijAtamatavat / miNaH (rmiNAm ) nA vibhajyante (naM vibhajyeta) zeSaM byamavat ; (1) dA.105, vyaka.145, smRca.273 cAnya vibha.85 bRhaspatiH; samu.132; vica.76 vyamavata. (tkinci); vira.496 smRcavat ; pamA.556 metadvi (meva vi); (2) dA.106 ca (tu):113 byaka.146, smRca. ratna.145; vici.210 smRcavat ; vyani.marji (mArji); 276 caturthapAdaM vinA; vira.502, smRsA.61 tadra savi.367 tu ('pi) zeSaM vyanivat ; vitA.338 tu (pu); (turdra); rasna.146 bhavet (ddhanam ); vici.211 dvithA setu.65 smRcavat ; samu.131 nyanivat ; vica.81. ...... (dvidyayA labdhameva ca); dAta.173, savi.368 (2) apa.21117 vibhajyeta gRhaM (vibhAjyaM tu gRha); smRcavat myama.55 ratnavata; vitA.342; smu.13|| vyaka145: smRca.273 vyAmi (nyavi) utta.:277 pU. ratnavat ; vica.88 manuH
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - vibhAvyAvibhAjyavivekaH 1231 sAdhAraNatvAt nyUnavidyAvidyanirAkaraNArthaM vidyAlabdha- 'vivAhakAle yatkiJcit varAyoddizya dIyate / padam / kanyAyAstaddhanaM sarvamavibhAjyaM ca bandhubhiH // +dA.106 (2) anAzritya arjana siddhayarthamiti zeSaH / pitRgrahaNamavibhaktopalakSaNArthamatrApi / smRca. 276 | (3) anupa zleSArjitaM ca vidyAlabdhaM ca dvayamavibhAjyamityarthaH / vidyayApi sAdhAraNadhanAnupazleSeNa yadarjitaM tadevAvibhAjyamiti tu prakAzaH / tanna / ubhayopAdAnAnarthakyApatteH / ratnAkarAdayo'pyevam / vici. 211 'vidyAprAptaM zauryadhanaM yacca saudAyikaM bhavet / vibhAgakAle tattasya nAnveSTavyaM svarikthibhiH // (1) pitRpitRvyAdibhyaH sudAyasaMbandhibhyaH prasAdAdinA labdhaM saudAyikam / dA. 106 (2) vidyAprAptazabdenAtra na vidyAmAtraprAptamucyate, kintu vizeSeNa prAptam / tathA ca kAtyAyanaH -- 'parabhaktopayogena vidyA prAptA'nyatastu yA / tayA prAptaM tu yadvattaM vidyAprAptaM taducyate // ' smRca. 274 (1) uddizyeti kanyAyA idaM bhavatvityuddizya varAya yaddAnaM na punaretadabhisaMdhiM vinApItyarthaH / ata eva vivAhakAla iti pradarzanArthe na punaretadeva prayojakaM dAtrabhisaMdhinimittatvAt svatvasya / tathA ca prAmANikaM vacanam --' yaddattaM duhituH patye striyameva tadanviyAt / mRte jIvati vA patyau tadapatyamRte striyAH // ' vivAhakAla iti na vizinaSTi / abhisaMdhistu duhitranvayAbhidhAnAdeva labdhatvAnoktaH / (3) zauryadhanaM yuddhAdibdhaM, saudAyikaM 'UDhayA kanyayA ve 'tyAdinA kAtyAyanenAgre vakSyate / vira. 500 (4) etacca pitRdravyAvirodhenArjitaM jJeyam / vyama. 55 pitAmahena yaddattaM pitrA vA prItipUrvakam / tasya tannApahartavyaM mAtrA dattaM ca yadbhavet // pitAmahapitRbhyAM ca dattaM mAtrA ca yadbhavet / tasya tantrApahartavyaM zauryahAryaM tathaiva ca // + vyama. dAvadbhAvaH / * zeSaM 'vaidyo'vidyAya' iti nAradavacanoddhRta- viravat (pR. 1220) / (1) dA. 106, 113; apa. 2 / 119; vyaka. 1456 smRca. 274; vira. 499; smRsA. 60 svari (tadR); pamA. 559 sva (ca); ratna. 146; smRci. 30 sva (tu); nRpra. 37 kAle tattasya (lekhyatvamasya); dAni. 2 ( =); vyama. 55; vitA. 342; samu. 132. (2) dA. 113; apa. 2 / 123; vyaka. 146; vira. 501; vici.2116 smRci. 31; vImi 2 / 119; vitA. 342 tasya tannA (tattasya nA) mAtrA (mAtR); bAla. 2 / 122 (); vizva. 57,92. (3) u. 2 / 14 / 2. vya. kA. 155 1 dA. 76 (2) strIdhanasya sarvadhanasyApyavibhAjyatvamAha sa eva - vivAhakAla iti / smRca. 276 avibhAjyadravyavizeSAH avibhAjyaM sagotrANAmA sahasrakulAdapi / yAjyaM kSetraM ca patraM ca kRtAnnamudakaM striyaH / / (1) yAjyaM yAgasthAnaM devatA vA na tu yAjana labdhaM dhanaM, tasya vidyAdhanatvenaiva gatArthatvAt / dA. 127 (2) kSetraM vAstukSetraM, patraM vAhanamiti prakAzakAraH / vira. 504 (3) iti tadbrAhmaNajAteH kSatriyAdiputraviSayam / mapA.687 sAdhAraNaM samAzritya yatkiJcidvAhanAyudham / zauryAdinApnoti dhanaM bhrAtarastatra bhAginaH / tasya bhAgadvayaM deyaM zeSAstu samabhAginaH // * vyama, vitA. vyAkhyAnaM 'na vAstuvibhAgo' iti zaMkhavacanoddhRta-ratnagatam (pR. 1207) / (1) dA. 75; apa. 2 / 143 (= ); smRca. 276 kAtyAyanaH ; vitA. 441 caM (tu); setu. 52; vica.105-106. (2) dA. 127; vyaka. 146; vira. 504; mapA. 687 ( = ); ratna. 148 vyAsozanasau; vyama. 57 bhAjyaM ( bhAga :); vitA.352 kulA (kRtA) vyAsozanasau; setu. 70 sra (naM); vica. 90 sahasra (saptama). (3) dA. 107,111; apa. 2 / 1196 u. 2 / 14 2 vyaka. 147; smRca. 275; vira. 508 deyaM (kArya); smRsA. 56 yudham (dikam ) zauryA ... dhanaM ( dhanaM zauryAdinA prAptaM ): 62; pamA. 562; mapA. 688 yudham (dikam ) prathamArdhadayam
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1232 vyavahArakANDam yAni . (1) ityanenopaghAta eva bhAgadvayasya vidhAnAt , ' yAjanakarmalabdham / *mitaa.2|119 asAdhAraNadhanazarIravyApArArjite tu na bhAgadvayaM nyAyyaM, (2) etadapyanAdRtya yuktyA yAjyaM kSetraM ca vibhajanIkintvadhikaM, sarvameva vA kiJcidUnaM vA, tatra kiMcidUnasya ym| tathA hi yAjyasakAzAdutpannalAbho vibhajanIyaH / munibhirnibandhubhizcAnuktatvAt / sAdhAraNadhanavyApAreNa kSetra cAkhiladAyAdAnumatyA vibhajanIyam / 'dAyAdai. bhrAtrantarasya bhAgadarzanAt tadabhAve bhAgAbhAva eva nAbhyanujJAtaM yatkiJcitsthAvare kRtam / tatsarvamakRtaM jJeyaM yuktaH / xdA.111 yadyeko'pi na manyate // iti prajApatismaraNAt / / (2) sAdhAraNamavibhaktAnAM dhanam / bhrAtRgrahaNama +smRca.277 vibhaktopalakSaNArtham / tasya sAdhAraNadhanAzrayaNAdarjaka prajApatiH syetyrthH| zauryAdineti vadannanyatrApi dhane kanyAgata. vidyAzauryAdidhanAnyavibhAjyAni vaivAhikAdau sAdhAraNaM samAzritya vivAhena prApte 'vidyAzauryazramailabdhaM strIdhanaM mAdhaparkikama / vibhAjyatvaM darzayati / smRca.275 maitramaudvAhika bhrAturdhAtRbhina vibhAjyate / / (3) etat paribhASitavidyAzauryAdidhanavyatirikta- (1) zramaH kRssyaadiH| smRca.276 vidyAzauryAdidhanAbhiprAyeNa draSTavyamiti / (2) vidyayA vedAdhyayanena adhyApanena vA vedArtha vira.508 vyAkhyAnena vA yallabdhaM tadapi dAyAdebhyo na dadyAt / (4) zaurya vidyAdhanayorevArjakasya bhrAtuvaMzau na Arjaka eva gRhNIyAt / . savi.368 maizyAdau vizeSavacanAt / vitA.343 gRhakSetrANi yAjyAzca prasAdo yazca paitRkH| uzanA mAtRkazca prasAdo yastadvibhAgo na vidyate / / avibhAjyadravyavizeSAH / / tatra tadvibhAganiSedhamanAdRtyaiva yuktyA pUrvoktaprakAreNa avibhAjyaM sagotrANAmAsahasrakulAdapi / gRhAdikaM vibhajanIyam / tathA ca kAtyAyana:- . yAjyaM kSetraM ca patraM ca kRtAnnamudakaM striyaH // 'dRzyamAnaM vibhajyeta gRhaM kSetraM catuSpadam' iti gRhAde. ..(1) yattazanasA kSetrasyAvibhAjyatvamuktam-avi. rapi vibhAgamAha / smRca.277 bhAjyamiti / tadbrAhmaNotpannakSatriyAdiputraviSayam / 'na : __sthAvaravibhAgavicAraH pratigrahabhUrdeyA kSatriyAdisutAya vai / yadyapyeSAM pitA dAyAdainobhyanujJAtaM yatkizcitsthAvare kRtam / dadyAnmRte viprAsuto haret // iti smaraNAt / yAjyaM / tatsarvamakRtaM jJeyaM yadyeko'pi na manyate / / kSetraM cAkhilaM dAyAdAnumatyA vibhajanIyam / x apa. dAvadbhAvaH / smRca.277 * pamA., mapA. smRcavadbhAvaH ratna.147 yudham (dikam ); vici.201 yudham (dikam ) *pamA., mapA., vyapra. mitAgatam / sarasvatIvilAse zauyoM...dhanaM (dhanaM zauryAdinA'vApta) deyaM (kArya):214 tu "vijJAnezvarAsahAyamedhAtithInAmiyaM byAkhyA' ityuktam viravat ; nRpra.38; dAta.176; candra.74 yudham (dikam) (pR. 371) / deyaM (datvA); dAni.2(1) mapAvat , prathamArdhadvayam ; vyana.56 + sarasvatIvilAse tu 'bhArucyaparAkacandrikAkArAdInAM mapAvat ; vitA.342; setu.65 deyaM (proktaM); vibha.70 matam' ityuktam (pR.371)| vitA.vyAkhyAnaM 'na vAstu76,93 prathamArdhadvayam ; samu.133; vica.82. ' vibhAgo' iti zaMkhavacanoddhRta-ratnagatam (pR.1207)| (1) mitaa.2|119; smRca.277; pamA.564; mapA. (1) smRca.276; savi.368 bhrAtuH (caiva) vibhA 687(D); razna.148 vyAsozanasau; nRpra.38, savi. (vibha); samu.133 vibhA (vibha). 300vitA.352 kulA (kRtA) vyAsozanasaurAko.450 (2) smRca.277; samu.133. (3) smRca.277; savi.371, samu.94. .
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:--saMvarNasApalabhrAtRvibhAgaH 1233 naM vAstuni vibhAgo vidyte| (3) tadayamarthaH-yogazabdena alabdhalAbhakAraNaM laugAkSiH zrautasmArtAgnyAdisAdhyamiSTaM karma lakSyate / kSemazabdena yogakSemAvavibhAjyau labdhaparipAlanahetubhUtaM taTAkArAmanirmANAdi pUrta karma 'kSemaM pUrta yogamiSTamityAhustatvadarzinaH / lakSyate / tadubhayaM paitRkamapi pitRdravyavirodhArjitamapyaavibhAjye ca te prokte zayanAsanameva ca // / vibhAjyamiti / savi.370 (1) yogakSemazabdena yogakSemakAriNo rAjamantri- (4) tatra pUrta taDAgArAmAdi, iSTaM yAgaviprabhoja. purohitAdaya ucyante iti kecit / chatracAmarazastropA- nAdi, tadarthamavibhAgadazAyAM sarvAnumatyA yadravyaM natprabhRtaya itynye| yenotsRjya pRthak sthApitaM tena dravyeNa sa dharmastenaiva (2) athavA yogakSemArthamupAsitezvarasakAzAt yo kAryoM nAnyena na vA saMbhUya srvairityrthH| vyama.57 rikthAnAM lAbhaH sa ekAtra yogakSemazabdenocyate / vRddhayAjJavalkyaH smRca.277 sthAvarAtiriktaM pitRprasAdalabdhamavibhAjyam * pamA., mapA., vyapra. mitAvat / 'pitRprasAdAsidhyanti vastrANyAbharaNAni ca / (1) medhaa.9|219 na vAstuni vibhAgo (vAstuni vibhAgo na) smRtyantaram ; bAla.2.119 (pR.149). sthAvarANi na sidhyanti prasAde paitRke sati // (2) mitaa.2|119; mbhaa.28|47. ca te (tu te) smRtyantaram nAsana (naM tvanna); gaumi.28144 kSemaM (yogaH) yogamiSTami gRhavibhAgaH (kSema iSTA i) ca te (tu te) nAsana (naM cAnna); smRca.277 gRhavibhAge dakSiNato jyeSThasya / tadanantaracaturthapAdaM vinA; pamA.563 yoga (yAga); mapA.687; ratna. | manantarajasya / tathetareSAm / 148 ca te (tu te); smRci.30(= ) ratnavat ; savi.370; dAni.4 kSemaM pUrta (kSemapUrta) zeSa ratnavat ; vyapra.557; vyama. (1) smRca.278, samu.154, 57 ratnavat ; vitA.352, rAkau.449; samu.133. / (2) vyani. savarNasApatnabhAtRvibhAgaH gautamaH | jaato'pekssitH| vira.475 jyeSThasyoddhAraH jyeSThine yasya ca RSabhaSoDazA jyaiSThineyasya / RSabho'dhiko jyeSThasya / jyeSThasyeti vartate jyeSThAyAH putrazca bhavati yo . (1) athAnekamAtRkANAmAha- RSabha iti / jyeSThazca bhavati tasya paJcadaza gAva RSabhazcaika uddhaarH| uttarasUtre jyaiSThineyasyeti vacanAdayaM jyeSThaH kaanisstthineyH| samamanyat / +gaumi. yadi kanIyasyAH putro bhavati tadA tasya RSabha uddhAraH / ___ janmajyeSThamAtRjyeSThAnAM samo vibhAgaH samamanyat / gaumi. samadhA vA'jyaiSThineyena yavIyasaH / (2) adhunA samAnajAtIyatve'pyanekamAtRkANAM (1) atha RSabho'dhiko jyeSThasyetyasyApavAda: samadhA veti / jyeSThasyeti vartate / taccAjyaiSThineyenetyanena vaktumAha - RSabha iti / +mabhA. (3) jyeSThaH manvanusArAtkanIyakasIputraH prathama + mabhA. gaumigatam / (1) gaudh.28|15, mabhA.; gaumi.28|13; vira. + zeSaM gaumigatam / 474 RSabha (vRSa). (1) gaudh.28|14; mabhA.; gaumi.28|12; byaka. | (2) gaudh.28|16mbhaa. gomi.28|14 saH (sAm ); 142; vira.474 R (vR). gyaka,142; vira.474 saH (sA).
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1234 vyavahArakANDam sAmAnAdhikaraNyAttatIyAntaM saMpadyate / ajyaiSThineyena mahAbhAratam kaniSThAyAM jAtena jyeSThena saha yavIyasAM jyaiSThineyAnAM mAtRto jyeSThatvAditAratamyena vibhAgaH samo vA vibhAgaH / ekasya janmato jyaiSThayamanyeSAM mAtRta samavarNAsu jAtAnAM vizeSo'styaparo nRpa / iti / gaumi. vivAhavaiziSTayakRtaH pUrvapUrvo viziSyate / / (2) ayamapi guNavadviSayo drssttvyH| +mabhA. harejjyepraH pradhAnAMDAmekabhAryAmateSvapi / (3) sarveSAM tulyarUpatve draSTavyam / vira.475 madhyamo madhyamaM caiva kanIyAMstu kanIyasam / / putrANAM dauhitrINAM vA mAtRto bhAgakalpanA . kauTilIyamarthazAstram pretimAtR vA svavarge bhAgavizeSaH / nAnAstrIputrANAM jyeSThatvanimittAni, jyeSThatvAdhIno vibhAgaH / / (1) tAsAM (dauhitrINAM) minnamAtRkANAM viSamANAM sUtamAgadhAdInAM vishessH| samavAye mAtRdvAreNa bhAgakalpanA / nAnAstrIputrANAM tu saMskRtAsaMskRtayoH kanyA xmitaa.2|145 / kRtakriyayorabhAve ca, ekasyAH putrayoryamayorvA (2) viMzatibhAgo jyeSThasyetyA dirya ukto bhAgavizeSaH pUrvajanmanA jyeSThabhAvaH / sa pratimAtR vA sve sve varge vizeSaH kartavyaH / etaduktaM / sUtamAgadhanAtyarathakArANAmaizvaryato vibhAgaH bhavati-yAvatyo mAtaraH putravatyastAvatA vibhakte dhane | zeSAstamupajIveyuH / anIzvarAH samavibhAgA ekasyA yAvantaH putrAsteSAM bhAgAnekIkRtya tatra tatra iti| varge yo yo jyeSThastasya vizatibhAgo jyeSThasyetyAdirbhAga- nAnAstrIputrANAmiti / ekasya puruSasya bahvayo yAH vizeSa iti / evaM putravato vibhAga uktaH / striyaH tAsAM putrANAM, pUrvajanmanA jyeSThabhAvaH, vyava. sthApya iti zeSaH, kadA, saMskRtAsaMskRtayorabhAve (3) yadA tu bahvayaH samAnajAtIyAH asamAnA- saMskRtA brAhmAdividhiparigRhItA asaMskRtA gAndharvAdi. patyAzca jAyA bhavanti, tadA putrAzrayasya vibhAgasya vivAhaparigRhItA. tayorabhAve tathAbhUtamAtRbhedAbhAve, duSkaratvAnmAtRta eva vibhajyate / sve sve varge bhAga- kanyAkRtakriyayorabhAve ca kanyA vivAhAt pUrva akSatavizeSo'pi drssttvyH| sa ukto 'viMzatibhAgo jyeSThasya' yoniH kRtakriyA vivAhAt pUrva kSatayoniH tayorabhAve ca ityaadinaa| *mabhA. tathAbhUtamAtRbhedAbhAve ca / uktavidhayormAtRbhedayoH (4) bhinnamAtRkANAM dauhitrANAM viSamasaMkhyAnAM / satve pUrvajanmanA na jyeSThabhAvaH kintu mAtRvazAdeva mAtRdvAreNa bhaagklpnaa| smRca.286 vyvsthaapyH| tadyathA--saMskRtAputra uttarakAlajAto. 'pyasaMskRtaputrApekSayA jyeSThaH, kanyAputrazca tathAvidhaH ) svabhAvaH svatvam / pratimAtR mAtaraM mAtaraM kSatayoniputrApekSayA jyeSTha iti / ekasyAH putrayoryamamAtRvatvAnusAri tAsAM svtvmityrthH| savi.383 yorvA yugmajAtayorvA pUrvajanmanA jyesstthbhaavH| sUtamAgadhavrAtyarathakArANAmiti / sUto brAhmaNyAM + zeSaM gaumigatam / 4 vyapra., vitA. mitAgatam / kSatriyAdutpannaH, mAgadhaH kSatriyAyAM vaizyAdutpannaH, vrAtyo* vira. mabhAgatam / 'nupanItavivAhitAd brAhmaNAt savarNAyAM jAtaH, rathakAro 2. (1) gaudh.28|17; mitaa.2|145 tR+(to) geM+(Na); vAstuvRttirijyAdhAnopanItimAn vaiNyabhedaH eteSAM, myaka.142 vA sva (bAndhava); gaumi.28|15 vA+(pra); smRca.286 sva (sve); vira.475 vyakavat ; pamA.550 nAnAstrIputrANAmiti vartate, nAnAstrISu jAtAnAM (pitRmAtRSvasavarge bhAgavizeSa:); mapA.666 pamAvat ; savi. putrANAM, aizvaryato vibhAgaH prabhaviSNutvAnusAreNa vibhAga: 3.83 (pratimAtR svabhAvaH); byapra.552 gavizeSaH (gaH); (1) bhA. 1314759,60. vitA.453 vibha.37,94 nyakavat ; samu.136. (2) kau.3|6, gaumi.
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuH dAyabhAgaH-savarNasApatnabhAtRvibhAgaH 1235 teSveka eva cedaizvaryavAn sa eva kRtsnaM pitRdhanaM haret / / (1) pUrvasyAM jAtaH pUrvajaH kanIyAn vRSabhasyokto zeSAH putrAH, taM IzvaraM upajIveyuH / anIzvarAH sama- bhAgavAn / tato vRSAdanye ye vRSabhA ajyeSThAste bahUnAvibhAgAH teSvekazcedIzvaro na bhavet sarve samaM vibhaje- | mekazaH kRtvA deyaaH| atazca jyaiSThineyasyaitAvaduktamaran / itizabdaH prakArArthaH / anena prakAreNa saMkara- dhikaM yaccheSTho vRSo guNamAtreNAdhikyaM, na saMkhyayA / jAtIyasyAnyasyApi nAnAstrIputrANAM yathocitaM vibhAga | tadUnAnAM tasmAtpUrvajAdUnAnAm / kiyatAmityAhaunneya ityrthH| zrImU. svamAtRtaH, punarmukhyatvoDhatvAttenAtra mAtRjyaiSThayamAzritaM bhavati na janmataH / medhA. mAtRjyeSThajanmajyeSThAdInAM vibhAgavyavasthA (2) ekaM zreSThaM uddhAramadhikaM sa pUrvajaH kaniSThaH putraH kaniSTho jyeSThAyAM kaniSThAyAM ca puurvjH| | putraH / tato'nye ye jyeSThavRSA jyeSThagrAhyavRSAste tadUnAnAM kathaM tatra vibhAgaH syAditi cetsaMzayo bhaveta // kAniSThineyAddhInavayasAm / svamAtRtaH svamAtRjyeSThatvA (1) jyeSThA prathamoDhA / pazcAdaDhA kaniSThA / tayo- nurUpeNa / yasya mAtA jyeSThA tasyApyeko vRSa uddhAraH kiM rjAtAnAM kiM mAturudvAhakrameNa jyaiSThayaM syAtsvajanmakrameNeti tu pUrvavRSAdhInaH / evaM taddhIno'nyeSAM tanmAtRkaniSThAsaMzayamupanyasyottaratra nirNeSyate saMpratipattam / medhA. sutAnAmiti krameNoddhatya zeSa samAMzaM vibhAjyamityarthaH / (2) knissttho'lpvyaaH| mavi. mavi. (3) yadi prathamoDhAyAM kanIyAnputro jAtaH pazcAda (3) pUrvasyAM jAtaH pUrvajaH 'GathApo: saMjJAchandasorbahuDhAyAM ca jyeSThastadA tatra kathaM vibhAgo bhavediti, saMzayo lami'ti hrasvatvam / sa kaniSTho'pyekaM vRSabhamuddhAraM gRhNIyadi syAtkiM mAturudvAhakrameNa putrasya jyeSThatvamata yAt , tataH zreSThavRSabhAdanye ye santyagyaH zreSThavRSabhAste khajanmakrameNeti tadAha-putra iti / +mamu. tasmAjjyaiSThineyAnmAtRta UnAnAM kaniSTheyAnAM pratyeka(4) pUrvajasajAtIyamAtRprabhavanAnAputraviSaya evAyaM mekaikazo bhavantIti mAtruvAhakrameNa jyaisstthym| mamu. sNshyH| nAnAvarNAnAM dAyavibhAgasyAgre vakSyamANatvAt , (4) tato jyeSThavRSAdapare ajyeSThavRSAH azreSThavRSApUrvajazabdena pUrvoDhAyAM jAtaH kanIyAnevocyate. stadUnAnAM jyeSThaputrAtkanIyasaH UnAnAM tanmAtRka niSTha'tato'pare'jyeSThavRSAstadnAnAM svamAtRta' ityagrima- mAtRkANAmitya / vira.473 khaNDAt / vira.473 halAyudhastu asyArthaH, yadA jyeSThAyAM kaniSThaH, (5) jyeSThAyA striyAM kaniSThaH putraH ca punaH kani- kaniSThAyAM ca jyeSTho bhavati, tadA yo'sau kaniSThAyAM ThAyAM striyAM pUrvajaH jyeSThaH putro bhavet / yadvA brAhmaNasya pUrvajAtaH, sa ekaM zreSThavRSamuddhAraM gRhNIyAt / tasmAdve bhAyeM brAhmaNI kSatriyA ceti / jyeSThAyAM brAhmaNyAM pAya dvaSAdye'nye'zreSThavRSAH, te tadanAnAM pUrvajAtakaniSThAnAM kaniSThaH putraH kaniSThAyAM kSatriyAyAM ca pUrvajaH jyeSTho kha svamAtRtaH svamAtRkrameNa yathApakarSa pratyekamekaikazo bhavet / tato vaizyAyAM kSatriyAdiputrANAM svajAtitaH dAtavyAH, pariziSTaM samaM vibhajanIyam / vira.474 triokabhAgAH syuH iti yogIzvaraH / (5) apare ye putrAste jyeSThavRSAnnyUnA ye vRSAste bhAca. bhAgatvena yeSAM santi te'jyeSThavRSAH ekaikshH| tatra hetu: aikaM vRSabhamuddhAraM saMhareta sa pUrvajaH / tato'pare'jyeSThavRSAstadUnAnAM svamAtRtaH // tadutpannAnAM svasvamAturuttarakAlodvAhena teSAM nyUnatvAkaniSThatvamiti / maca. ... + medhAgatam / (6) pUrvajaH kaniSThAyAM prathamaM jAtaH, sa harellameta na (1) msmR.9|122; vyaka.142; vira.473; byama. pare tasmAdvRSabhAdanye ye jyeSThavRSAste jyeSThasya jyaiSThineyasya 43; baal.2|117, samu.128. (ret sa tu); mavi.'pare'jye ('nye ye jye); baal.2|117; (2) msmR.9|123, vyaka.142, vira.473 reta sa | samu.128, nanda.'pareijye (pare jye).
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1236 vyavahArakANDam vRSasya bahuvacanAttryavarAstadUnAnAM jyeSThAt mAtRbhyo | (1) siddhAntastvayamucyate---sadRzeti / sadRzAH nyUnAnAM svamAtRto'zaMkalpanA nyUnAnyUnatarA cetyrthH| smaanjaatiiyaaH| medhA. nanda. (2) abhivAdanAdikriyAM prati vizeSamAha-sadazeti / (7) sapUrvajaH pUrvasyAM jAtaH kaniSThAputro vA / bhAca. vayojyeSTha evAbhivAdanAdiviSaya ityarthaH / mavi. jyeSThastu jAto'jyeSThAyAM haredavRSabhaSoDazAH / (3) samAnajAtIyastrISu jAtAnAM putrANAM jAtigatatataH svamAtRtaH zeSA bhajeraniti dhAraNA // vizeSAbhAve sati na mAtRkrameNa jyaisstthymRssibhirucyte| (1) uddhArAntaraM vaikalpikameSAmucyate / ajyeSThAyAM janmajyeSThAnAM tu pUrvokta eva viMzatibhAgAdiruddhAro jyeSTho jAtaH paJcadaza gA haret / SoDazo vRSabho vRSabha- boddhavyaH / evaM ca mAtRjyaiSThayasya vihitapratiSiddhatvAt saMbandhAdgAvo labhyante / yathAsya gordvitIye nArtha iti ssoddshiigrhnnaagrhnnvdviklpH| sa ca guNavanniguNatayA anye zeSA gA hareran svamAtRtaH yathaivaiSAM mAtA garIyasI sa bhrAtaNAM guruladhutvAvagamAd vyavasthitaH / ata eva garIyasIM yasya kanIyasI sa kanIyasImAharet / athavA 'janmavidyAguNajyeSTho tryaMzaM dAyAdavApnuyAditi bRhaspajyaiSThineyasyAyamuddhAro'dhika ucyate / pUrvastu sthita / tyAdi mirjanmajyeSThasya vidyAdyatkarSaNoddhArotkarSa uktaH / eva / nAtrAkAraprazleSaH / zeSAH kanIyAMsaH svamAtRto nirguNasyaikavRSabhamiti, mandaguNasya vRSabhaSoDazA iti hareran / svamAtRta iti vivicyte| zlokadvayasyArtha- mAtRjyaiSThayAzrayaNenoddhAro boddhvyH| mAtRjyaiSThyavidhi vAdatvAnna viveke yatnaH / upakramamAtrametat / medhA. tvanuvAdaM medhAtithiravadat / govindarAjastvanyamataM jgau| (2) jyeSThAyAM prathamoDhAyAm / SoDazo vRSabho yAsAM na kevalaM vibhAge janmajyaiSThayaM kintu-janmeti / mamu. paJcadazAnAM gavAM tAsAM saMgha vRSabhaSoDazam / tata iti / (4) etacca paramatamuktaM mnunaa| svamataM tu 'sadRzatato'nye svamAtRjyaiSThayakrameNaikaikaM vRSabhamuttamamahIna- strISu' ityAdinA janmato jyaiSThayamastIti darzitamiti krameNa gRhIyuH / mavi. prkaashkaarH| *vira.474 (3) prathamoDhAyAM punayoM jAto janmanA ca bhrAtRbhyo / (5) tena nAnAvarNAsu bhAryAsu patisavarNAyAM pazcAjA. jyeSThaH sa vRSabhaH SoDazo yAsAM gavAM tA gRhNIyAt / to'pi jyeSTha ityarthaH / vici.200 paJcadaza gA ekaM vRSabhamityarthaH / tato'nantaraM ye'nye iTaM mAnato jyaipraya vibhAgavidhAveva nAnya bahvIbhyo jAtAste svamAtRbhAgata UDhajyeSThApekSayA zeSA shlokaabhyaamaah-sdshstriiviti| nanda. bhAgAdi vibhajeranniti nishcyH| xmamu. janmajyeSThena cAhAnaM subrahmaNyAsvapi smRtam / (4) yadA tu jyeSThAyAmeva jyeSTho bhavati tadA vizeSa- / yamayozcaiva garbheSu janmato jyeSThatA smRtA / / mAha-jyeSThastvityAdinA / vRSabhaH SoDazo yAsAM gavAM tAstathA / anye punaH svamAtRkrameNa pUrvoktamekaikaM * maca. vivAdaratnAkaroddhRtaprakAzakAramatavat / vRSabhamuddhAraM gRhNIyuH / vir.474| 199-2000 vyama.43 strISu (strI pra); baal.2|117 janmata eva jyeSThayamiti siddhAnta: vibha.36, samu.128 vica.72 na mAtRto jyeSThavamasti saMdRzastrISu jAtAnAM putraannaamvishesstH| (na teSAM mAtRto jyaiSThyaM). na mAtRto jyaiSThayamasti janmato jyaiSThayamucyate // (1) msmR.9|126; byaka.142; vira.477 jyeSThena (jyaiSThayasya) subra (svabA) smRtA (matA); vyama.43 garbheSu x maca. mamugatam / (saMjJAsu) smRtA (matA); baal.2|117,2|135 (pR.242); (1) msmR.9|124; vyaka.142; vira.473, bAla. vibha.40 jyeSThena (jyeSThasya) muba (subrA) smRtA (matA); samu. 2 / 117 samu.128. 128 jyeSThe (jyeSThaye) Su ('pi) smRtA (matA); nanda.svapi (mapi) (2) msmR.9|125, vyaka.142, vira.474, vici. zcaiva garbheSu (zcaikagarbhe'pi). 1 nAtrAnaitpra. 1 zaH. 2 yaH.
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-savarNasApatnanAvibhAgaH 1237 (1) arthavAdo'yaM janmajyeSThatAmabhyupagamayati / su- / zarmaNaH pautro yajati / ca punaH amukazarmaNaH putraH brahmaNyA nAma mantrI jyotiSTome chandogaiH pryujyte| yajati / ca punaH abhukazarmA yajati / ca punaH evaMvidha'indrAhyanAya subrahmaNyo indra AgacchetyAdi (aibraa.6|3) | kriyAsu janmajyeSThena AhvAnaM smRtaM, yataH subrahmaNyaprayoge bahutvAdbahuvacanaM tatredamucyate / prathamaputreNa | vedAdhyAyinAM ghoSA evaM bhavanti / +bhAca. pitaraM vyapadizya huuyte| devadattasya pitA yajate / janmano bRhaspatiH jyaiSThayaM mukhyam / anyat tu mAtRvivAhasaMbandhAdgauNam / sApatnabhrAtRvibhAgaH samaH jyeSThasyoddhArazca yamayorgarbha ekakAlaniSiktayorapi janmato jyaiSThayam / samavarNAsu ye jAtAH sarve putrA dvijanmanAm / uddhAraM jyAyase dattvA bhajerannitare samam // (2) janmato jyeSThateti yuktiprAptasyaivAnuvAdaH / / sodarAsodaravibhAgagocarazca jyeSThasya viMza uddhAraH / . *mavi. ) yadAha bRhaspatiH-samavarNAsu iti| savarNAsu baDhISu (3) garbheSviti bahuvacanaM strIbahutvApekSayA / *mamu. strISu jAtAnAM uddhArapUrvaka vibhAgazruterbhAgadvayaM sodara (4) prathamaputreNa pitaraM vyapadizyAhUyate / amukasya mAtragocarameva siddhayati / yuktaM caitat sodaratayAdhikapitA amukasya pitAmaho yajata iti, tacca janmajyeSTha. gauravAt / dA.42-43 tayA vihitaM nATasUtre, yathA jyeSThaM strIpuMsAM ye jIveyuriti sApatnabhrAtRNAM mAtRto vibhAgaH vacanAt / vira.477 / yokajAtA bahavaH samAnA jAtisaMkhyayA / (5) ata eva yamayorapi prathamasekajasyaiva jyeSThatA- sApatnAstairvibhaktavyaM mAtabhAgena dhrmtH| mAha-yamayoriti / garbheSu janyata iti vacanAnniSeka- savarNA bhinnasaMkhyA ye puMbhAgasteSu vidyate // kAle prathamaniSiktasyaiva jyeSThatvaM yoni niHsaraNApekSayA | (1) putrANAM jAtisaMkhyAsAmyena vibhAge vizeSAtu kaniSThatve'pi / anyathA garbheSviti vyartha bahuvacanaM | bhAvAt mAturevAyaM vibhAgo na putrANAmityuddizya strISu vyaktyapekSayA tena mAtRdvayaM garbhadvayaM yadA dhatte vibhAgaH kartavyaH / tenetaramAtRdhanamivAtrApi putrANAM tatrApi pUrvaniSiktasyaiva jyeSThatA na tu daivAdaSTamAsAdi- mAtari jIvantyAM na parasparavibhAge svAtantryaM kintu jAtasyeti bhaavH| *maca. | mAturanumatyaiva paraM vibhAgo dhrmyH| dA.61 (6) yatta piNDa sidhyAdivaidyakagrantheSu anantaraprasU- | (2) bhinnamAtRkANAM savarNAnAM samasaMkhyAnAM vibhAgatasya jyaiSThayamuktaM tadanena kAryAze bAdhyate tasyAzruti- prakAramAha bRhaspatiH-yokajAtA iti / bhinnasaMkhyAmUlatvAt / mAsena zUdro bhavatItivat / yatta 'dvau tadA | kAnAM savarNAnAM vibhAgaprakAramAha bRhaspatiH-savarNA bhavato garbhI sUtivezaviparyayAt' ityAdinA bhAgavate | iti / ratna.140 pazcAjAtasya jyaiSThayamuktaM tadapyanena bAdhyate / purANeSu ___+ idaM vyAkhyAnaM na yuktamiti pratibhAti / smRtiviruddhAcArANAM bahuzo darzanAt / dezAcArato (1) dA.42; vica.73 uddhAraM (jyeSThAMzaM). vyavasthA jJeyeti kecit / yuktaM tu parvoktameva / (2) dA.60 prathamArdhadvayam ; byaka.142; vira.475 vyama.43 snA (nyA); pamA.503 sApatnA (svadhana) tRtIyAdhaM (savarNa - (7) subrahmaNyAM subrhmnnyaahaane| *nanda. liGgasaMkhyA ye vibhAgasteSu zasyate); ratna.140 vidyate (zasyate); (8) subrahmaNyAsu kriyAsu somayAgAdau ko yajati | nRpra.36 yadye (yathai) sApatnA (sadhana) vidyate (zasyate);vyapra. amukazarmaNaH prapautro yajati / ca punaH kaH amuka | 451 prathamArdhadvayam ; byama.45 tnAstai (lyAttai) vidhatte (zasyate); vitA.310 ratnavat ; bAla.20117 puMbhAgasteSu * zeSaM medhAgatam / vidyate (svabhAgasteSu zasyate); vibha.39 prathamArdhadvayam , 94; : atra medhAvadbhAvaH / zeSaM medhAgatam / samu.134 ratnavat.
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1238 vyavahArakANDam (3) [ jImUtavAhanaM khaNDayati ] tat pitRdhane | mityuddizya vibhAgaH karttavya ityatra tAtparyam / mAtrabhAvApekSayA adRSTArthatvApatteH prAgeva nirastam / +vyapra. 452 vyapra. 452 (4) savarNAnAM sApatnaputrANAM saMkhyAsAmye mAtRsaMkhyayA bhAgo na putrasaMkhyayetyAha madanaratne bRhaspatiH / vitA. 310 vyAsaH sApatnabhrAtRRNAM mAtRto vibhAgaH samAnajAtisaMkhyA ye jAtAstvekena sUnavaH / vibhinna mAtRkAsteSAM mAtRbhAgaH prazasyate // (1) ata eva jIvantyAM mAtari mAtRpradhAnakaM vibhAgaM nirdizati vyAsaH - samAneti / dA. 60 (2) atra jAtisaMkhyayA sAmye sApatnAnAmapi bhAgavizeSaH svarUpakRto nAstIti mAtRbhAgatvavidhAnaM mAtRprAdhAnyaparameveti nAyaM putrANAM vibhAgaH kintu tanmAtRRNA (1) dA. 60; pamA. 503; ratna. 140; nRpra. 36; | vyapra.451; vyama.45; vitA. 310; bAla. 2 / 117 bhAgaH prazasyate (to bhAgakalpanA ); samu. 134. jAtijyeSTha guNavayojyeSThayoH samabhAgavidhiH uddhAravyatiriktavibhAga vidhizva brAhmaNasya rAjanyAputro jyeSTho guNasaMpannastulyabhAk / uktaH savarNaputrANAM vibhAgaH / atha kramavivAheSvasavarNAputreSu vizeSamAha-- brAhmaNasyeti / brAhmaNasya rAjanyAyAM jAtaH putro yadi guNasaMpanno jyeSThazca bhavati tadA brAhmaNIputreNa yavIyasA tulyabhAk / ekasya vayasA jyaiSThayamaparasya jAtyeti / *gaumi uzanA sodarasApatnabhrAtRRNAM samo vibhAgaH varNAnAmanulomAnAM vibhAgo'yaM pradarzitaH / samatvenaikajAtAnAM vibhAgastu vidhIyate // (1) idAnIM savarNabhrAtRRNAM vibhAgo viMzoddhArAdiH pUrvako vA sama eva veti vikalpaH / uddhAramantareNApi samavibhAgamAha pitarItyanuvRttau hArItaH - samAnato mRte rikthavibhAgaH / tathozanA- varNAnAmiti / dA. 65 (2) sarveSAM putrANAM nirguNatvena tulyAnAM tathA kasyacidguNavattve'pi sarve cennAnAvidhadhanArjakAH, tadA vira. 481 sama eva bhAga ityarthaH / asavarNabhrAtRvibhAgaH nAnAvarNabahuputravibhAgavicAraH, asavarNaikaputrAnekaputravibhAgavicAraH, hInavarNajyeSThAMzavicArazca gautamaH * mabhA. gaumigatam / (1) gaudha. 28136; vyaka. 151; gaumi. 28 / 3 3 ; vira. 533 jyeSTho guNasaMpanna (guNasaMpanno jyeSTha). + zeSaM 'bhUryA pitAmahopAttA' iti yAjJavalkyavacane ( pU. 1177) draSTavyam / vitA vyapragatam / (1) dA. 65 manulomA (mAnulomyA); vyaka. 142; vira. 481; vibha.42 darzi (kIrti). jyeSThAMzahInamanyat / (1) viMzatibhAgoM jyeSThasyetyAdirya uddhAraH pUrvamukta. stadvyatiriktamanyadvibhajeteti prakaraNAdgamyate / guNahIne jyeSThe ca rAjanyAputre ca mAnavam / *gaumi. (2) guNahInaH nAsau tulyabhAk / tatra manUktaM draSTavyaM - caturoM'zAn haredviprastrInaMzAn kSatriyAsutaH / vaizyAputro haredvyaMzamaMzaM zUdrAsuto haret // ' iti / zUdrAputrasya pratiSedha ukta iti cet ucyate, kSatayonyAmutpannasya pratiSedhaH / akSatayonyAmutpannasya aMzabhAktvamiti / paunarbhavAdidvAreNa kSatayonyAmapi saMbhavatyeveti / yeSAmaurasAdyabhAva iti zeSaH, te aurasAdyavira. gaumigatam / (1) gaudha. 28 / 37; mabhA.; gomi. 28 34; bira, 533. *
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - asavarNabhrAtRvibhAgaH 1239 bhAve 'tulyabhAktvamasya vyAcakSate / teSu satsu smRtyanta- (1) anenaiva zUdrasyApyevaMvidhasya vaizyena saha samAMroktaM draSTavyam / tathA''ha vasiSThaH - tryaMzaM brAhmaNyAH zitA darzitA / dA. 138 putro haret dyaMzaM rAjanyAyAH putraH samamitare bhajeran ' (2) etadvacane'nantarotpannamAtrasya guNavattvajyeSThatA - iti / vRttApekSayA viSayavikalpo draSTavyaH / + mabhA | prayuktotkRSTaputrasamAMzabhAktvokte vaizyazUdrAputrasyApyevaMvidhasya vaizyAputrasamAMzitA draSTavyA bRhaspatyanuktApi / jyeSThAMzaM haredityasyotkRSTa samAMzaharaNamevArtho bRhaspatisaMvAdAt uttama jAtI yApekSayAdhikAMzAnaucityAcca / rAjanyAvaizyAputrasamavAye yathA sa brAhmaNIputreNa / (1) yadA brAhmaNIputrastu na Aste tadA rAjanyAputro brAhmaNIputreNa samavAye yathA tulyabhAk, evaM kSatriyAputreNa vaizyAputrastulyabhAk / *gaumi. (2) evaM ca kSatriyAputrasya jyeSThasya asminviSaye jyeSThAMzo'stIti jJApitaM bhavati / XmabhA. kSatriyAccet / (1) cecchabdacazabdasyArthe / kSatriyAccotpannayoH putrayoH samavAye vaizyAputro jyeSTho guNasaMpannaH kSatriyAputreNa yavIyasA tulyabhAk / evaM vaizyAdutpannasya zUdrA putrasyApyeke manyante draSTavyamiti / netyanye'nuktatvAt / gau. (2) evaM vaizyAcchUdrAputrasya draSTavyamityeke, tadayuktaM manunoktatvAt / XmabhA. (3) tathA vaizyasyA'pi vaizyAzUdrAputrayorevameva / evaM baudhAyanasyaivaMvidhe viSaye jyeSThAMzahAritvAbhidhAnaM savarNaputre nirguNe kanIyasi / saguNe tu kanIyasi tulyAMzatvamityavirodhaH / vira. 533 | baudhAyanaH jAtijyeSTha guNavayojyeSThayoH samabhAgavidhiH saMvarNAputrAnantarAputrayoranantarAputrazced guNavAn sa jyeSThAMzaM haret / guNavAn hi zeSANAM bhartA bhavati / + vAkyArthI gaumivat / * vira. gaubhigatam / X vAkyAtha gamivat / (1) gaudha. 28 / 381 mabhA. gomi. 28 / 356 vira. 533 yathA sa (yathAMza). (2) gaudha. 28/39; mabhA gaumi. 28/366 vira. 533 cce (ce). (3) baudha. 2 / 2 / 12,133 dA. 138 sa jyeSThAMzaM haret (jyeSThabhAgaM gRhNIyAt ); vyaka. 151 zaMha (zamAha) bhavati (bhaviSyati); vira. 532 hi ze (aze); vyapra. 465. vya. kA. 156 vyapra. 465 (3) guNavattA hi zrutazIlAdiH / guNavatputrasya jyeSThAMzaharaNe kAraNamAha - guNavAniti / AhAradAnAdiguNavatve samartha eva / ato jyaiSThayaM guNavayaHkRtam / bauvi. nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH nAnAvarNaputrasamavAye dAyaM dazAMzAn kRtvA caturastrIn dvAvekamiti yathAkramaM vibhajeran / nAnAvarNastriyo brAhmaNAdistriyaH / tatputrasamavAyeM sati sarve dazadhA vibhajya caturoM'zAn brAhmaNIM putro haret / itareSu paTsu trInaMzAn kSatriyAsutaH / tatpariziSTeSu triSu dvau vaizyAsutaH / tasyaitadavaziSThAMzaM zUdrAsutaH / evaM kSatriyo'pi sutasya varNakramAt SoDhA kRtAnAM trIn dvAvekamiti yathAkramaM prakalpayet / tathA vaizyo'pi svaputrayo: dvAvekamiti vibhajet / bauvi. aurase tUtpanne'savarNAstRtIyAMzaharAH / ayamaurasaviSayavibhAgaH - aurasa iti / aurasaM savarNIputraM vakSyati -- ' savarNAyAM saMskRtAyAm' iti / tasminnutpanne'savarNAstRtIyAMzaharA bhaveyuH / sarve dhanajAtaM tredhA vibhajya teSAmekaM proDhA saMpAdya trIn dvAvekamiti kalpayet / bauvi. vasiSThaH brAhmaNasya traivarNikaputravibhAgavidhiH yadi brAhmaNasya brAhmaNakSatriyAvaizyAsu putrAH tryaMzaM brAhmaNyAH putro haredvyaMzaM rAjanyAyAH putraH samamitare vibhajeran / (1) baudha. 2 / 2 / 10. (2) baudha. 2 / 2 / 11. (3) vasmR. 17/44; vyaka. 151 syuH (tadA); mabhA 28 / 37 (yadi...putrAH syuH 0 ) vibhaje (bhaje ); vira. 532 brAhmaNI...iyAsu (brAhmaNakSatriyavaizyAH ).
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1240 vyavahArakANDam itare vaizyAputrAH / atra ca viSNuvasiSThau viSama- raajnyH| atha brAhmaNasya brAhmaNavaizyau tadA SaDdhA vibhAgavAdinau bhAgiguNotkarSApakarSAbhyAmavirodhitayA vibhaktasya caturoM'zAn brAhmaNa AdadyAt / dvAvaMzI vyvsthaapyau| vira.532 vaizyaH / atha brAhmaNasya brAhmaNazUdrau putrau syAtAM viSNuH taddhanaM paJcadhA vibhajeyAtAm / caturoM'zAn nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH, asavaNakaputrAnekaputravibhAga- | brAhmaNastvAdadyAt / ekaM shuudrH| atha brAhmaNasya vidhiH, zUdrAputrasyaikasyaivArdhAza: itareSAmabhAve zeSAMzaviniyogazca | kSatriyasya vA kSatriyavaizyo syAtAM tadA taddhanaM brAhmaNasya caturpu varNeSu cet putrA bhaveyuste | paJcadhA vibhoyAtAm / trInaMzAn kSatriyastvApaitRkamRkthaM dazadhA vibhjeyuH| tatra brAhmaNIputrazca- dadyAt / dvAdazau vaishyH| atha brAhmaNasya kSatrituroM'zAnAdadyAt / kSatriyAputrastrIn / dvAvaMzau yasya vA kSatriyazUdrau putrau syAtAM tadA taddhanaM vaizyAputraH / zUdrAputrastvekam / atha cecchUdrAputra- caturdhA vibhajeyAtAm / trInaMzAn kSatriyastvAvarja brAhmaNasya putratrayaM bhavet tadA taddhanaM navadhA dadyAt / ekaM zUdraH / atha brAhmaNasya kSatriyasya vibhajeyuH / varNAnukrameNa catunidvibhAgIkRtAnaM- vaizyasya vA vaizyazUdrau putrau syAtAM tadA taddhanaM zAnAdadhuH / vaizyavarjamaSTadhAkRtaM caturastrInekaM tridhA vibhajeyAtAm / dvAvaMzau vaizyastvAdadyAt / cAdayaH kSatriyavaje saptadhAkRtaM caturo dvAvekaM c| eka zUdraH / athakaputrA brAhmaNasya brAhmaNakSatriya brAhmaNavarja SaDdhAkRtaM trIn dvAvekaM ca / kSatriyasya vaizyAH sarvaharAH / kSatriyasya rAjanyavaizyau / kSatriyAvaizyAzUdrApuDheSvayameva vibhAgaH / atha vaizyasya vaizyaH / zUdraH zUdrasya / brAhmaNasya brAhmaNakSatriyau putrau syAtAM tadA saptadhA 'dvijAtInAM zUdrastvekaH putro'rdhaharaH / aputrakRtAddhanAd brAhmaNazcaturoM'zAnAdadyAt / trIn rthasya yA gatiH sAtrArdhasya dvitIyasya / (1) vismR.18|1-31; dA.137; vyaka.150-151 vibhajeyAtAM dvAdazI vaizya AdadyAt ekaM zadraH / athaikaputrA ( brAhmaNasya ca caturpu varNeSu putrA bhaveyuste paitRkaM rikthaM dazadhA brAhmaNasya brAhmaNakSatriyavaizyAH srvhraaH| kSatriyavaizyau raajvibhjeyuH| tatra brAhmaNIsutazcaturoM'zAnAdadyAt kSatriyAputrastrIn nyasya / vaizyasya vaizyaH / zUdrasya zUdraH / ); vira.530. dvAvaMzau vaizyAsutaH zUdrAputrastvekam / atha cecchUdrApatravarja 531 turpu va (turva) cet (ye) taddhanaM navadhA (navadhA dhanaM) brAhmaNasya putratrayaM bhavettadA navadhA dhanaM vibhajeyuH varNakrameNa varNAnu (varNa) meNa+(ca) STadhAkRtaM (TadhA kRtvA) kaM cA (kaM ca catunidvibhAgakRtAnAdadhuH, vaizyAvarjamaSTadhA kRtvA caturastrInekaM | samA) ptadhAkRtaM (pradhA kRtvA) taM trI (tvA trI) kSatriya...bhAgaH ca samAdadhuH / kSatriyavarja saptadhA kRtvA caturo dvAvekaM ca, (kSatriyavaizyazUdeSvapyevameva vibhAgaH) nyaH / atha (nyaH / ) tadA brAhmaNavarja SaDdhA kRtvA trIndAvekaM ca, kSatriyasya kSatriyavaizya- paDdhA vibhaktasya (cetputrau tadA taddhanAt SaDyA vibhaktAt ) zadraputreSvayameva vibhAgaH / atha brAhmaNasya brAhmaNakSatriyo dvAvaMzI vaizyaH (do vaizyAsutaH) tAM ta (tAM tadA ta) zyau syA syAtAM putrau tadA saptadhA kRtvA tasmAdbrAhmaNaH cataroM'zAnA- (zyoM putro syA) kSatriyasya vaizyasya vA (kSatriyavaizyayo) dadyAt trIrAjanyaH / brAhmaNasya brAhmaNavaizyau cetputrau syAtAM iyastvA (zya A) kSatriyasya rAjanyavaizyau (kSatriyavaizyo vA tadA taddhanAt SaDdhA vibhaktAt caturoM'zAn brAhmaNastvAdadyAt rAjanyasya); smRsA.65 (atha cecchUdrAputravajyaM brAhmaNasya dvau vaishyaaputrH| atha brAhmaNasya brAhmaNazadrau putrau syAtAM tadA putratrayaM bhavet tadA navadhA dhanaM vibhajeyuH varNakrameNa catustritaddhanaM paJcadhA vibhajeyAtAM, caturoM'zAn brAhmaNastvAdadyAt ekaM dvibhAginaH) etAvadeva; vici.225 (atha cecchadrAputravarja zUdaH / athavA brAhmaNasya kSatriyavaizyau putrau syAtAM tadA taddhanaM brAhmaNasya putrAstadA navadhA dhanaM vibhajeyuH kSatriyAdAvayavam / ) paJcadhA vibhajeyAtAM trInaMzAn kSatriyastvAdadyAt dvAvaMzau vaishyH| etAvadeva; smRci.34; vibha.98. atha zrAmaNasya kSatriyasya vA kSatriyazadrau putrau syAtAM tadA caturdhA (1) vismR.18|32,33, dA.141 kaH pu (kapu) sAtrArtha vibhajeyAtAM trInaMzAn kSatriyastvAdadyAt svAMzaM shdH| atha (sArdha); vyaka.152 kaH pu(kapu); vira.535 kaH pu (kapu) bartha brAhmaNasya kSatriyavaizyayorvA vaizyazadro syAtAM tadA taddhanaM tridhA (trasya Rktha); pamA.508 zU (zau) trakrtha(trasya saktha)sAtrArthasya
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-asavarNabhrAtRvibhAgaH 1241 yadi dvau brAhmaNIputrau syAtAmekaH zUdrAputrastadA dvijAtibhirjAto na bhUme gamarhatI'ti saraNAt / bhUmiH navadhA vibhaktasyArthasya brAhmaNIputrAvaSTau bhAgAnA- svayamarjitaM kSetraM na kramAgataM gRhaM vA, 'brahmadAyAgatAM dadyAtAmekaM shuudraaputrH| atha zudrAputrAvubhau syAtA- bhamimityAdi bRhanmanusmaraNAt / brahmadAyaH pratigrahaH / meko brAhmaNIputrastadA SaDdhA vibhaktasyArthasya dazAnAM viniyogamAha-tatreti / tatra cAturvarNikeSu caturoM'zAn brAhmaNastvAdadyAd dvAvaMzau shuudraaputrau| putreSu dazasu bhAgeSu viprasya viprAputraH caturoM'zAn pratianena krameNAnyatrApyaMzakalpanA bhvti| gRhIyAt / kiMca kSatriyeti / viprAt kSatriyotpannastrI (1) athaikaputrA iti / yadA brAhmaNasya brAhmaNyAdi. naMzAnAdadyAt / kiMca dvAvaMzAviti / viprAdvaizyotpanno bhAryAsu tisRSu madhye eka eva putro brAhmaNaH kSatriyo | dvAvaMzI gRhNIyAt / aMzAnuvRttAvapi aMzopAdAnaM vikRvaizyo vA, tadA sarvaharaH sa eva / evaM yadi kSatriyasyA'pi tasyAnuSaGgAbhAvabodhanAya / 'saM te vAyurvAtena gacchatAM bhAryAdvaye kSatriya eva vaizya eva vA, tadA sa eva sarva- saM yajatrairaGgAnI tivat (maisN.1|2|15) tenottrtraikhrH| evaM vaizyasyApyeko vaizyaH sarvaharaH, zUdrasyaikaH vacanAntasyAdhyAhAraH / manustu vaizyAto'dhyardhamevAMzazUdraH sarvaharaH / kSatriyavaizyayostRtIyA dvitIyA bhAryA mityAha-kiMca zUdreti / viprAt zUdrotpannastvekamaMza avaidikatayA nAtroktAH, avaidhayostu kSatriyavaizyatRtIya- gRhNIyAt / yatta 'brAhmaNakSatriyavizAM zUdrAputro na dvitIyapariNayayorevameva neyam / vira.531-532 rikthabhAga / yadevAsya pitA dadyAttadevAsya dhanaM (2) pUrvAdhyAyAnte pitRto'zaklaptiruktA tatra yajAtI- bhavet // iti mAnavaM tadanUDhazUdrAputraviSayaM, yasya yAvAnaMzastaM aSTAdazenAbhidhAtuM prakramate / tatra 'brAhmaNasyAnupUrveNa catasrastu yadA striyaH' ityupakramya brAhmaNaputrANAM tAvadAha--brAhmaNasyeti / yadi viprasya 'aMzaM zUdrAsto haret' iti tenaiva abhidhAnAt / atra cAturvarNikastrISu uktasaMjJAH putrA bhaveyuH tadA te pitR- zaMkhalikhitau vizeSamAhatuH-'asavarNAstrIjAtAnAM dhanasya dazabhAgAn kuryH| cedityanenAsavarNaputrANAM dAyAdardhAdhahAnirvarNakrameNa' iti / ayamarthaH brAhmaNIanityatoktA / te ityanena putrakartakavibhAge evAMza- putrAt kSatriyAdiputrANAM ardhAdhahAnyAMzo deya iti / kalpanA niyatA na pitRkartake, tatra pitricchAyA eva yathA aSTAvaMzA brAhmaNIputrasya catvAraH kSatriyAputrasya niyAmakatvAt, paitRkamiti paitAmahamapi tasyApi pitRto dvau vaizyAputrasya ekaH zUdrAputrasya iti so'yaM aMzabhAgakalpanAt, paitRkamiti sAmAnyopAdAne'pi pratigraha- bhedo guNAguNAbhyAM vyvsthaapyH| anayaiva rItyA kSatriyAlabdhabhUmyatiriktaM jJeyam / yathAha bRhaspatiH- 'na diSvapi kalpyaH, evaM cAturvarNikaputracatuSTayasamavAyeM'zapratigrahabhUrde yA kSatriyAdisutAya vai| yadyapyeSAM pitA bhAgamuktvedAnIM tritrisamavAye tamAha - atha cet zUdrAdadyAnmRte viprAsato haret // ' iti / pratigrahazabdAt putravarjamiti / yadA punarviprasya zUdrAputravaje viprakrayAdilabdhA deyaiva / sA'pi na zUdrAya / 'zUdrayAM kSatriyavaizyAH traya eva putrA bhaveyustadA pitRdhanaM navadhA dvitIyasya (sA bhAgArdhasya); vyani. vyakavat ; nRpra.36 (kSatri- kuryuH / tadviniyogamAha--varNAnukrameNeti / viprakSatriyayeNa vaizyena vA zUdyAmutpAdita ekaH putro'rdhameva haret ); vyapra. vaizyAH krameNa caturastrIndvau ca bhAgAn gRhNIyuH / kiMca 446 dAvat ; vitA.376 sAtrArdha (sArtha); samu.130 vaizyavarjamiti / yadA viprasya vaizyAputravarja viprakSatriyadAvat, bRha dviSNuH; vica.99 hara:+(bhavet ) bartha (trasya zUdrA eva putrA bhaveyustadA te pitRdhanamaSTadhA kRtvA Rktha) zeSa mitAvat. krameNa caturastrIn ekaM gRhNIyuH / kiMca-.-kSatriyavarja(1) vismR.18|38-40; dA.137; vyaka.151 NAnya...nA (NAMzakalpanAnyatrApi); vira.531 dvau brAhmaNIputrI miti / yadA viprasya kSatriyavarja vipravaizyazUdrA eva putrA (brAhmaNIputrau dvau) (navadhA vibhaktasyArthasya0) vibhaktasyArthasya bhaveyustadA te pitRdhanaM saptadhA vibhajya krameNa caturo (vibhajya) NastvA (Na A) NAnyatrApyaMzakalpanA (NAMzakalpanA dvAvekaM cAMzaM gRhNIyaH / ci brAhmaNavarjamiti / yadA anyatrApi); smRsA.65. viprasya kSatriyavaizyazUdrA eva putrA bhaveyustadA te pitR
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1242 vyavahArakANDam dhanaM SoDhA vibhajya krameNa trIn dvAvekaM azaM gRhNIyaH / viprakSatriyavizAM dvidvisamavAye tamAha-atha brAhmaNauktamartha kSatriyasya traivarNikaputrasamavAye'pyatidizati- syeti / yadA viprakSatriyavizAM vaizyazadrAveva putrau kSatriyasyeti / viprasya vipraputravarja traivarNikaputreSu yo syAtAM tadA tau pitRdhanaM tridhA vibhajeyAtAm / tadvivibhAgaH sa eva kSatriyasyA'pi traivarNikaputreSu tasyA'pi niyogamAha-dvAvaMzAviti / triSvaMzeSu dvAvaMzI vaizyaH vipraputrAbhAvAt / ayamarthaH-te'pi. SoDhA pitRdhanaM prathamamAdadyAt / kiMca-eka zUdra iti / trivaMzavibhajya trIn dvAvekaM caaNshmaadyH| atra vizeSo bhaarte| ziSTamekamaMzaM zUdro gRhNIyAt / atrAM'pi vaizyaviSaye bhISma uvAca-'kSatriyasyA'pi bhAyeM dve vihite kuru- vizeSo mahAbhArate- 'ekaiva hi bhavedbhAryA vaizyasya nandana / tRtIyA ca bhavet zUdrA na tu dRSTAntataH kurunandana / dvitIyA'pi bhavet zUdrA na tu dRSTAntataH kvacit // aSTadhA tu bhavetkArya kSatriyasvaM yudhiSThira / kacit / / paJcadhA tu bhavetkArya vaizyasvaM bharatarSabha / vaizyA- ' kSatriyAyA haretputrazcaturoM'zAnpitu dhanAt // yuddhopa- putrastu gRhNIyAt caturoM'zAnpiturdhanAt // paJcamastu cArikaM yacca piturAsIt harecca tat / vaizyAputrastu bhAgAM- bhavedbhAgaH zUdrAputrAya bhArata / so'pi dattaM haretpitrA strIn zUdrAputrastathA'STamam ||so'pi dattaM haretpitrA nAdattaM nAdattaM hartumarhati // ' iti / evaM cAturNikaputrANAM hartumarhati // iti / evaM tritrisamavAye vibhAgamuktvedAnI dvitricatussamavAyeM'zakalpanAmuktvedAnIM ekAkinAM tadadvidvisamavAye tamAha -atha brAhmaNasyeti / yadA viprasya | pavAdamAha- athaikaputrA iti / yadA viprasya viprakSatriyaviprakSatriyAveva putrau syAtAM tadA pitRdhanaM saptadhA kRtvA viza ekaputrAH ekazcAsau putrazca ekaputraH, ekaputrazcaiteSu viprshcturoN'shaanaaddyaat| kiMca-trInrAjanya iti| kaputrazcaikaputrazca ityeka putrAH, viprakSatriyavizAM anyatama saptasvavaziSTAn kSatriya AdadyAt / kiMca-atha brAhma- ekAkyeva putra iti yAvat tadA te srvhraaH| yadA eka Nasyeti / yadA viprasya vipravaizyAveva putrau syAtAM tadA eva putraH tadA sa eva sarva paitRkadhanaM gahIyAdityarthaH / pitRdhanaM SoDhA vibhajya tatra caturoM'zAn vipraH prathamaM yadyapyetat svAminAzAdeva tatsvatvotpatterna vaktavyaM AdadyAt / kiMca-dvAvaMzAviti / SaDdhAvaziSTau dvAvaMzau tathApi mAtRsvatvAvizeSAttadvibhAgApavAdAyeti nAnarthakyaM vaizyo gRhNIyAt / kiMca-atha brAhmaNasyeti / yadA tena caikaputrAyA mAturyAvajIvaM bharaNameva nAMzabhAktvamiti viprazUdrAveva putrau syAtAM tadA pitRdhana paJcadhA vibhaje- vkssyte| kiMca-kSatriyasyeti / yadA kSatriyasya kSatriyavaizyau yAtAm / tadviniyogamAha-caturoM'zAniti / paJcasu | vA eka eva putrastadAsau sarvameva haret / kiMca-- caturoM'zAn vipro gRhNIyAt / kiMca--eka zUdra iti| vaizyasya vaizyeti / vaizyasya vaizya eva ekaputrazcettadAsau paJcasvavaziSTamaMzamekaM zUdro gRhNIyAt / evaM vipraviSaye sarvameva haret / kiMca-zUdraH zUdrasyeti / zudrasyaivaikavibhAgamuktvedAnIM viprakSatriyayordvidvisamavAye tamAha putrazcettadA'sau sarvameva haret / dvijaputrA dvijA eva -atha brAhmaNasyeti / yadA viprakSatriyayoH kSatriya- sarvaharAzcet zUdrasya kA gatirityata Aha-dvijAtInAvaizyAveva putrau syAtAM tadA pitRdhanaM paJcadhA vibhajeyA- miti / dvijAtInAM viprakSatriyavizAM zUdra eva cedekaH tAm / tadviniyogamAha-trInaMzAniti / paJcasu trInaMzAn | putrastadA'sau na sarvaharaH / kiMvardhameva haret / idaM ca kSatriyo gRhNIyAt / kiMca--dvAvaMzAviti / paJcasvava- guNavat zudraparam / nirguNe tu 'niSAda ekaputrastu viprasya ziSTau dvAvaMzI vaizyo gRhNIyAt / kiMca-atha braahmnnsyeti| sa tRtiiybhaag| dvau sapiNDaH sakulyo vA svadhAdAtA'thavA yadA viprakSatriyayoH kSatriyazadrAveva putrau syAtAM tadA haret // ' iti devaloktastRtIyAMzo jnyeyH| atyantanirguNe tau pitRdhanaM caturdhA vibhajeyAtAm / tadviniyogAnAha- tu 'yadyapi syAttu satputro'putro'thavA bhavet / nAdhika trInaMzAniti / caturvazeSu trInaMzAn kSatriyaH prathamamAda- dazamAddadyAcchUdAputrAya dharmavit // ' iti mAnavaM draSTadyAt / kiMca-eka miti / caturthAva ziSTamekamaMzaM zUdro vyam / yadvA dadyAdityanyakartRka nirdezAt pitrAdikartu kegRhNIyAt / evaM viprakSatriyaviSaye vibhAgamuktvedAnI | 'pi bhAge'sya dazamAMzabhAgitvaM svakartRke tvardhAdiharatva
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-asavaNebhrAtRvibhAga: 1243 miti vivekaH / yattu 'brAhmaNakSatriyavizAM zUdrAputro na jAte'sminsaMzaye rAjannAnyaM pRcchema kaJcana / / rikthabhAk / yadevAsya pitA dadyAttadevAsya dhanaM bhavet // ' yathA nareNa kartavyaM dharmamArgAnuvartinA / iti mAnavaM tadanUDhazUdrAputraviSayaM ityuktam / pitRprasAda- etatsarvaM mahAbAho bhavAn vyAkhyAtumarhati / / labdhaviSayaM vA jJeyam / zudrasya dAsIputre vizeSamAha catasro vihitA bhAryA brAhmaNasya pitAmaha / yogIzvaraH- 'jAto'pi dAsyAM zadreNa kAmato'zaharo brAhmaNI kSatriyA vaizyA zUdrA ca ratimicchataH / / bhavet / mRte pitari kuryustaM bhrAtarastvardhabhAgikam // tatra jAteSu putreSu sarvAsAM kurusattama / abhrAtRko haretsarva duhitRRNAM sutAhate // iti / ardhA- __ AnupUryeNa kasteSAM pitryaM dAyAdamarhati // ntarasya viniyogamAha--aputrarikthasya yA gatiriti / / kena vA kiM tato hArya pitRvittApitAmaha / 'aputradhanaM panya bhigAmi' ityAdinA ye putradharmAdhikA- etadicchAmi kathitaM vibhAgasteSu yaH smRtaH / / riNo'bhihitAste tenaiva krameNa idamadha gRhNIyuH / bhISma uvAcaidAnIM viSamasaMkhyatatsamavAye tamAha-yadIti / yadA brAhmaNaH kSatriyo vaizyastrayo varNA dvijAtayaH / viprasya dvau vipro ekazca zUdra ityevaM trayaH putrAH eteSu vihito dharmo brAhmaNasya yudhiSThira / / syustadA te pitRdhanaM navadhA vibhajya caturo bhAgAn vaiSamyAdathavA lobhAtkAmAdvA'pi paraMtapa / ekaiko vipraH zadrazcaika bhAgaM gRhNIyAt / kiMca-atha brAhmaNasya bhavecchUdrA na tu dRSTAntataH smRtA / / zUdeti / yadA dvau zadrau eko viprazcetyevaM trayaH putrAH / zUdrAM zayanamAropya brAhmaNo yAtyadhogatim / syustadA te SoDhA'thai vibhajya caturoM'zAn vipro gRhNI prAyazcittIyate cApi vidhidRSTena karmaNA / / / yAt ekaikaM zUdrau gRhNIyAtAm / evaM prativarNa putra tatra jAteSvapatyeSu dviguNaM syAdyudhiSThira / saMkhyAbhedena samavAyAnantyAdvaktumazakterUhaprakAramAha- ataste niyamaM vitte saMpravakSyAmi bhArata / / aneneti / yo'yaM viprasya viSamasaMkhyaviprazadrasamavAye lakSaNyaM govRSo yAnaM yatpradhAnatamaM bhavet / vipraviTsamavAye cAMzakalpanA bhavatIti jJeyam / vai. brAhmaNyAstaddharetputra ekAMzaM vai piturdhanAt / / ekA mAtA dvayoryatra pitarau dvau ca kutracit / zeSaM tu dazadhA kArya brAhmaNasvaM yudhiSThira / tayoryadyasya paitryaM syAtsa tadgRhIta netaraH // tatra tenaiva hartavyAzcatvAroM'zAH piturdhanAt / / zaMkhaH zaMkhalikhitau ca kSatriyAyAstu yaH putro brAhmaNaH so'pyasaMzayaH / nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhi: sa tu mAturvizeSeNa trInaMzAna hartumarhati / / anyavarNastrISu jAtAnAM dAyAdardhAdhahAnirvarNa varNe tRtIye jAtastu vaizyAyAM brAhmaNAdapi / krameNa / dviraMzastena hartavyo brAhmaNasvAyudhiSThira / / mahAbhAratam zUdrAyAM brAhmaNAjjAto nityAdeyadhanaH smRtaH / nAnAvarNastrIpatrANAM vibhAgavidhiH, zUdrAputravibhAgavicAraH, alpaM cApi pradAtavyaM zUdrAputrAya bhArata / / asavarNaputravibhAge vaiSamyanimittavinArazca dazadhA pravibhaktasya dhanasyaiSa bhavetkramaH / yudhiSThira uvAca savarNAsu tu jAtAnAM samAnbhAgAnprakalpayet / / sarvazAstravidhAnajJa rAjadharmaviduttama / abrAhmaNaM tu manyante shuudraaputrmnaipunnaat| atIvasaMzayacchettA bhavAnvai prathitaH kSitau // triSu varNeSu jAto hi brAhmaNAd brAhmaNo bhavet / / kazcittu saMzayo me'sti tanme brUhi pitAmaha / smRtAzca varNAzcatvAraH paJcamo nAdhigamyate / (1) setu.82. harecca dazamaM bhAgaM zUdrAputraH piturdhanAt / / ... (2) vyaka.151 strISu (strI); vira.531. tattu dattaM haretpitrA nAdattaM hartumarhati / (3) bhA. 13147 / 1-22. | avazyaM hi dhanaM deyaM zUdrAputrAya bhArata / /
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1244 vyavahArakANDam AnRzaMsyaM paro dharma iti tasmai pradIyate / zrIzca rAjyaM ca kozazca kSatriyANAM yudhiSThira / / yatratatra samutpannaM guNAyaivopapadyate // vihitaM dRzyate khajansAgarAntAM ca medinIm / yadyapyeSa saputraH syAdaputro yadi vA bhvet| kSatriyo hi svadharmeNa zriyaM prApnoti bhUyasIm / nAdhikaM dazamAddadyAcchUdrAputrAya bhArata / / rAjA daNDadharo rAjan rakSA nAnyatra kSatriyAt / / traivArSikAdyadA bhaktAdadhikaM syAd dvijasya tu / brAhmaNA hi mahAbhAgA devAnAmapi devtaaH| yajeta tena dravyeNa na vRthA sAdhayeddhanam / / teSu rAjA pravarteta pUjayA vidhipUrvakam / / yudhiSThira uvAca praNItamRSibhitviA dharma zAzvatamavyayam / zUdrAyAM brAhmaNAjjAto yadyadeyadhanaH smRtaH / lupyamAnaM svadharmeNa kSatriyo rakSati prajAH / / kena prativizeSeNa dazamo'pyasya dIyate // dasyubhiDhiyamANaM ca dhanaM dArAMzca sarvazaH / brAhmaNyAM brAhmaNAjjAto brAhmaNaH syAnna saMzayaH / / sarveSAmeva varNAnAM trAtA bhavati pArthivaH / / kSatriyAyAM tathaiva syAdvaizyAyAmapi caiva hi // bhUyAnsyAtkSatriyAputro vaizyAputrAnna saMzayaH / kasmAtta viSamaM bhAgaM bhajerannRpasattama / bhUyastenApi hartavyaM pitRvittAdhiSThira // yadA sarve trayo varNAstvayoktA brAhmaNA iti // yudhiSThira uvAcabhISma uvAca uktaM te vidhivadrAjanbrAhmaNasya pitAmaha / dArA ityucyate loke nAmnaikena paraMtapa / itareSAM tu varNAnAM kathaM vai niyamo bhavet // proktena caiva nAmnA'yaM vizeSaH sumahAnbhavet / / bhISma uvAcatisraH kRtvA purobhAryAH pazcAdvindeta braahmnniim| kSatriyasyApi bhArye dve vihite kurunandana / sA jyeSThA sA ca pUjyA syAtsA ca tAbhyo griiysii|| tRtIyA ca bhavecchadrA na tRtIyA ca bhavecchUdrA na tu dRSTAntataH smRtA / / snAnaM prasAdhanaM bhrturdntdhaavnmnyjnm| eSa eva kramo hi syAtkSatriyANAM yudhiSThira / havyaM kavyaM ca yaccAnyaddharmayuktaM gRhe bhavet // aSTadhA tu bhavetkArya kSatriyasvaM janAdhipa / na tasyAM jAtu tiSThantyAmanyA tatkartumarhati / kSatriyAyA haretputrazcaturoM'zAna piturdhanAt / brAhmaNI tveva kuryAdvA brAhmaNasya yudhiSThira // yuddhAvahArikaM yacca pituH syAtsa harettu tat / / annaM pAnaM ca mAlyaM ca vAsAMsyAbharaNAni c| vaizyAputrastu bhAgAMstrIn zUdrAputrastathA'STamam / brAhmaNyaitAni deyAni bhartuH sA hi griiysii|| so'pi dattaM haretpitrA nAdattaM hartumarhati / / manunA'bhihitaM zAstraM yaccApi kurunandana / ekaiva hi bhavedbhAryA vaizyasya kurunandana / tatrApyeSa mahArAja dRSTo dharmaH sanAtanaH / / dvitIyA tu bhavecchadrA na tu dRSTAntataH smRtA / / atha cedanyathA kuryAdyadi kAmAyudhiSThira / vaizyasya vartamAnasya vaizyAyAM bharatarSabha / yathA brAhmaNacANDAlaH pUrvadRSTastathaiva saH // zUdrAyAM cApi kaunteya tayoviniyamaH smRtaH // brAhmaNyAH sadRzaH putraH kSatriyAyAzca yo bhavet / paJcadhA tu bhavetkArya vaizyasvaM bharatarSabha / rAjanvizeSo yastvatra varNayorubhayorapi // tayorapatye vakSyAmi vibhAgaM ca janAdhipa / na tu jAtyA samA loke brAhmaNyAH kSatriyA bhvet| vaizyAputreNa hartavyAzcatvAroM'zAH piturdhanAt / brAhmaNyAH prathamaH putro bhUyAnsyAdrAjasattama // paJcamastu smRto bhAgaH zUdrAputrAya bhArata / / bhUyo bhUyo'pi saMhAryaH pitRvittaayudhisstthir| so'pi dattaM haretpitrA nAdattaM hatumahati / yathA na sadRzI jAtu brAhmaNyAH kSatriyA bhavet // tribhirvaNaH sadA jAtaH zUdro'deyadhano bhavet // kSatriyAyAstathA vaizyA na jAtu sahazI bhavet / zadrasya syAtsavaNaiva bhAryA nAnyA kathaJcana / . (1) bhaa.13|47|27.56. samabhAgAzca putrAH syuryadi putrazataM bhavet / /
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-asavarNabhrAtRvibhAga: 1245 evaM jAtiSu sarvAsu savarNaH zreSThatAM gtH| / vaizyAputro jyeSThAMzavarja kSatriyAputrabhAgasyArdha bhajeta / maharSirapi caitadvai mArIca: kAzyapo'bravIt / / tathA vaizyasya savarNAyAmekaH putraH zUdrAyAmekaH putraH tadA zUdrAputro jyeSThAMzavarja vaizyAputrabhAgasyAdhai bhajeta / kauTilIyamarthazAstram yaduktaM kSatriyavaizyayoroza iti, tasyApavAdamAhanAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH, savarNAsavarNaikaputra tulyAMzo vA mAnuSopeta iti / vaizyAputraH puruSaguNopetaH vibhAgavidhiH, zUdrAputrasyaikasyaiva satve tRtIyAMza: kSatriyAputratulyabhAgaH syAt / zUdrAputraH puruSaguNopeto zeSAMzaviniyogazca vaizyAputratulyabhAgaH syAdityarthaH / tulyAtulyayoriti / cAturvarNyaputrANAM brAhmaNIputrazcaturoM'zAn savarNAsavarNayoH striyoH, ekaputraH eka eva advitIya haret , kSatriyAputrastrInaMzAna, vaizyAputro dvAvaMzI, eva yaH putraH saH, sarva pitRdhanaM haret / bandhuMzca pitReka zUdrAputraH / tena trivarNadvivarNapatravi bharaNIyAn , bibhRyAt / kSatriyavaizyayoyAkhyAtaH / brAhmaNasyAnantarAputraH / pAnantarAputra asavarNAputrasyaikAkino yat sarvadhanabhAktvamuktaM, stulyAMzaH / kSatriyavaizyayora(zaH / tulyAMzo vA tasyApavAdamAha-brAhmaNAnAM tviti / viprANAM, pArazavaH mAnuSopetaH / tulyAtulyayorekaputraH sarva hared | zUdrAyAmutpannaH putrastu, tRtIyamaMzaM labheta ekAkI sannapi, bandhUMzca bibhRyAt / brAhmaNAnAM tu pArazavastRtI na tu sarva pitRdhanam / avaziSTayostRtIyAMzayoH ka viniyamaMzaM labheta / dvAvaMzauM sapiNDaH kulyo vAsanna yogastatrAha-dvAvaMzAviti / avaziSTau vyaMzI, sapiNDaH svadhAdAnahetoH / tadabhAve piturAcAryo'ntevAsI pitRsapiNDaH, tadabhAve kulyo vA pitRkulotpanna: smaavaa| nodako vA, AsannaH antaraGgaH, labheta / kutaH, svadhAcAturvarNyaputrANAmityAdi / ayamarthaH-brAhANasya dAnahetoH sapiNDakulyau hi pitRnivApakaraNasamau~, na caturva pi vaNeSu yadi putrAH syuH, tadA pitRdhanaM jyeSThAMza tu zudrAputra iti kRtvA / tadabhAva iti / sapiNDavarja ziSTaM dazadhA vibhajya teSAM madhye brAhmaNIputraH kulyayorabhAve, piturAcAryaH, labheta, tau dvaavshau| pituH, caturoM'zAn haret , kSatriyAputraH trIn aMzAn, vaizyA antevAsI vA ziSyo vA labheta / putro dvAvaMzI, zUdrAputra ekamaMzamiti / teneti / tena . manuH brAhmaNaviSayoktacaturvarNaputravibhAgavidhinA, trivarNadvi nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH / zUdrAputrasya dazamAMzaH / varNaputravibhAgaH kSatriyavaizyayoH, vyAkhyAtaH uktpraayH| etadvidhAnaM vijJeyaM vibhAgasyaikayoniSu / tad yathA---kSatriyasya kSatriyAvaizyAzUdrAputreSu triSu bahISu caikajAtAnAM nAnAstrISu nibodhatA vidyamAneSu jyeSThAMzavaja pitRdhanaM SoDhA vibhajya trInaM (1) ekayoniSu ekajAtIyajAnAM sarvaharatvameva / zAn kSatriyAputro haret, dvAvaparau vaizyAputraH, ekamazaM nAnAstrISu nAnAjAtIyAsvidAnI vyAcakSate / bahISvizUdrAputraH / tathA vaizyasya vaizyAzUdrAputrayorvidyamAnayo tynuvaadH| anye tu vivakSitaM manyante'nena nAnAjAtIjyeSThAMzavarja pitRdhanaM tredhA vibhajya dvAdazau vaizyAputro ! yAyAM jAtAnAM vakSyamANA 'caturaMzAn haredi'tyAdi bhAgahared, ekamazaM zUdrAputra iti / vyavasthA / ekasyAM tu vijAtIyAyAM jAtAnAM sarvaharatva___ brAhmaNasyAnantarAputrastulyAMza ityAdi / aya : meva / medhA. marthaH-brAhmaNasya savarNAyAM kSatriyAyAM caikaikaH putro'sti (2) ekayoniSu savarNastrImAtrajaniteSu, ekajAtAnA vaizyAzUdrayostu putrAbhAvaH, tadA kSatriyAputro jyeSThAMzavaje / ekena janitAnAM, nAnAstrISu bhartRbhinnavarNastrISu jAtAbrAhmaNIputratulyaM bhAgaM bhajeta / kSatriyasya savarNAyAM / vaizyAyAM caikaikaH putraH zUdrAyAM putrAbhAvaH, tadA yAM caikaikaH patra: zadAyAM patrAbhAvaH tadA * mamu. yathAzrutaM vyAkhyAnam / (1) msmR.9|148; vyaka.150; vira.527; smRci. (1) bhaa.13|47|61. (2) ko. 36. | 33 vibha.94. zrImU.
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1246 vyavahArakANDam nAm / bahvISvityupalakSaNaM dvayorapi, yathA brAhmaNasya / bhAgaH / pradhAnato mukhydhnaadutkRssttaadityrthH| +mavi. brAhmaNIkSatriyayoH putreSviti / xmavi. (3) tadaMzatraye ekaH pradhAnataH sAratazca kartavya (3) ekayoniSa savarNeSa, ekajAtAnAmekenotpAdi- ityarthaHgovaSAdIni ca sati saMbhave / *vira.528 tAnAm / bahvISu nAnAstrISu anekavarNajAtAsu bhAryAsu (4) pradhAnatastasyaiva sarvadharmeSu prAdhAnyAt / maca. ekjaataanaamitynvyH| vira.528 / (5) ekAMzazca pradhAnadravyANAM saMkhyA samaM vibhajya brAhmaNasyAnupUryeNa catasrastu yadi striyH| teSvekAMzazca / nanda. tAsAM putreSu jAteSu vibhAge'yaM vidhiH smRtaH // yaMzaM dAyAddharedvipro dvAvaMzI kSatriyAsutaH / (1) anupUrvagrahaNaM tRtIye dArzatasya kramasyAnu- vaizyAjaH sArdhamevAMzamazaM zUdrAsuto haret // vAdaH / ayamapi vakSyamANasaMkSepapratijJAnArthaH / medhA. (1) satyapyekatvazravaNe dvibahu Svapi samAMzeSveSaiva (2) AnupUryeNa varNakrameNa / mavi. kalpanA darzitA / viSamasaMkhye tu klpnaa| medhA. (3) zUdrAyAmananumatiM sUcayati-- ydiiti| maca. (2) kiMcidguNavattvena vibhaagprkaardvym| dA.137 kInAzo govRSo yAnamalaGkArazca vezma ca / (3) itaratsarva sArdhasaptabhAgAnkRtvA'nayA vyavasthayA. viprasyauddhArikaM deyamekAMzazca pradhAnataH // vibhAjyamityarthaH / adhyardhamekamardhAdhikam / etacca yadya. (1)kInAzaH krsskH| kadarye'pi prayujyate / tasyehA- kaika eva brAhmaNyAdiSu putrstdaa| . mavi. saMbhavAdagrahaNam / tathA ca mantraH 'indra AsItsIrapatiH (4) trInaMzAnbrAhmaNo dhanAdgahIyAt,dvau kSatriyAputraH, kInAzA AsanmarutaH' (asN.6|30|1)| govRSo vAhaH, sAdha vaizyAputraH, aMzaM zUdrAsutaH / evaM ca yatra brAhmaNIyathA 'zanaM kInAzA abhiyantu vAhairiti (RsN.4157| kSatriyAputrI dvAveva vidyete tatra paJcadhA kRte dhane trayo 8) / yAnaM gnnyaadiH| alaGkAraH pitRdhRtAGgulIya. bhAgA brAhmaNasya dvau kSatriyAputrasya / anayaiva dizA kaadiH| vezma pradhAnam / ekAMzazca yAvantoM'zAstata brAhmaNIvaizyAputrAdau dvibahuputrAdau ca kalpanA kAryA / . eka: pradhAnabhUtastasya dAtavyaH / etanmadhyakAdudatya mamu. jyeSThasya ziSTaM vakSyamANakalpanayA vibhajanIyam |+medhaa. (5) etacca pratigrahaprAptabhUmyatiriktaviSayam / (2) kInAzaH krsskH| govRSo goSu retaHseka pamA.505 yogya uktaH / yAnamekaM kiMcidrathAdi / alaGkAraH pitu... (6) dAyAdvibhajanIyadravyAt / maca, stasyaiva / vezma ca / viprasya vipraputrasya / auddhArika- (7) yattu manunA cAturvarNyaputravibhAge prakAradvayamuktaM muddhaarH| tathA ekAMzo yAvAnasya vibhajyabhAgasya vyaMza vyaMzaM ityAdinA / tatrottaraprakAro yogIzvarasaMvAdI / ityAdinA vakSyamANasya tRtIyAMzastAvAneka uddhAra- tadguNavadaguNavatkSatriyAdimutraviSayatayA vyavasthApanI yam / vyapra.465 x maca., nanda., bhAca, mavigatam / * mamu. medhAgataM mavigataM ca / sarva vA rikthajAtaM taddazadhA parikalpya ca / mamu. vAkyAthoM medhAvat , padArthoM mavivat / dhamya vibhAgaM kurvIta vidhinA'nena dharmavit / / (1) masmR.9.149, vyaka.150; vira.527 di (dA) + bhAca. padArthoM mvivt| * zeSaM mavigatam / ge'yaM vidhiH smRtaH (go'yaM prakIrtitaH); smRsA.64 di (dA); (1) msmR.9|151, dA.136 jaH sArdhamevAM (jo'dhyadhapamA.504, smRci.33, nRpra.36, vibha.38,94 / mekAM); vyaka.150 sArdha (adhyardha); mavi. vyakavat ; vira. samu.129. / 528 vyakavat ; smRsA.64 yAddha (yaM ha) zeSaM vyakavat ; pamA. (2) msmR.9|150; vyaka.151 razca (rAzca); vira. 505, smRci.34 dhyaM (aM) zeSaM vyakavat ; maca.vyakavat ; 527 viprasyau (pravizyau); smRsA.64 smRci.33; vibha, vyapra.465 dAvat ; vibha.38,95 vyakavat ; samu.129 * 38,94; samu.129 dhAna (yatna). dAvat ; vica.97 dAvat. 1 (kInAzaH karSaka:0). 2 (govRSo vAhaH0) (2) msmR.9|152 ga.pustake tadda (tu da); dA. 136
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-asavarNabhAtRvibhAgaH 1247 (1) RkthajAtaM dhanarUpaM dharmapravacanAddharmya pUrvoktaM / anyatra ptthyte| 'zUdrAyAM tu dvijAjAto na bhame gamarhati' nAnumanyate / vakSyamANapratijJAzlokAt / medhA. iti bhUmimAtrasya zUdrAputre nissedhH| etacca yatrAnya (2) guNahIne jyeSThe ca rAjanyAputre mAnavaM-sarva | ddhanamasti tadviSayaM draSTavyam / anyathA dazamAMzavacanaveti / gaumi.28|34 mupatiSTheta / dhanAntarAbhAve ca jIvikaiva na syAt / ahaM tu ve bhAgadAnaM tu niSidhyate / prajIvanArthatvaM (3) yadA tu sarvAsAmaneke sutAstadAha-sarva veti| atra pakSe noddhaarH| etacca samAnekaputratAyAm / mavi. copakalpanamanivAritameva / ko vizeSa iti cet, bhAga pakSe sarveNa sarvatra svarikthotpattau dAnavikrayAdiSvapi (4) yadvA sarva rikthaprakAramanuddhRtoddhAraM dazadhA yujyate / itaratra tUpajIvanaM tadutpannasya vrIhyodanaM ca, kRtvA, vibhAgadharmajJo dharmAdanapetaM vibhAgamanena vakSya prajIvanaM brAhmaNIputrAdeva zUdro lbhte| kiM bhUmibhAgamANavidhinA kurvIta / . +mamu. klpnyaa| tathA coktaM 'labhate tadvRttimUlamantevAsi(5) dharmaviditi vizeSaNenAsya pakSasya mukhyatA vidhineti / satyam / pitRdhana nimittaM tu tasya prajIvanaM suucitaa| nanda. kalpayitavyam / bhAgakAle ca yadi na kalpeta tadA zAn haredviprastrInaMzAna kSatriyAsutaH / dvijAtayo bhrAtaraH kadAcidasavRttayo nimittAntarato vA vaizyAputro hared DyaMzamaMzaM zUdrAsuto haret // daanvikryaadinaa'phreyuH| ucchidyeta tadA'sya jIvanam / (1) ihAvizeSeNApi kSatriyAdiputrANAM bhAgazravaNe vikalpite tu tadIyAmanujJAmantareNa na labhate'nyatra niyosmRtyantare viziSTayorAgamayoranyo mAgavizeSaH zrUyate- ktum / medhA. 'na pratigrahabhUrde yA kSatriyAyAH sutAya vai| yadyapyeSAM | (2) yasya tu brAhmaNI vandhyA mRtA vA tatra kSatriyApitA dadyAnmRte viprAsuto haret // ' iti / pratigrahopAttA disutAstriokabhAgAH / yasya tvekasyAmeva putraH sa sarva pratigrahabhUH / krayAdyupAttAyA na niSedhaH / tathA haret zUdrAputravarjam / u.2|14|2 __+ vira. mamugatam / (3) catasRNAM viSamAnekaputratve viprAputralabhyabhAgAtaha (tu da) ca(tat); vyaka.150 parikalpya ca(pravibhajya tu); tpAdahInaH pratyekaH kSatriyAsutAnAmevaM vaizyAsutAnAmadha gaumi.28134 parikalpya ca ('tra vibhajya tu) dhinA'nena / zUdrAsutAnAM pAda iti yathAvidhi bhAgaH patati tathA (dhAnena tu); u.2|14|2 vyakavat ; vira.528 tadda (tu da) vibhjniiymityrthaallbhyte| yadA tu brAhmaNIkSatriyayoreparikalpya ca (pravibhajyate); smRsA.64 pUrvArdhe (tathA sarva / vApatyAni tadA saptAMzatAM kRtvA caturoM'zAnityAdi / RkthajAtaM dazadhAMzaM vibhajya ca); pamA.505 vyakavat ; vyani. yadA tu brahmavijAtIyabhAryAtrayaputrAstadA navAMzAnkalpatadda (tu da) parikalpya ca (pravibhajya tat) nAnena (nA tena); yitvA / evaM brAhmaNIvaizyAzUdrAputreSu satsu saptAMzAn / smRci.34 taddazadhA (tu dazAdha) zeSa vyakavat ; nRpra.36 taha viprAzUdrAputreSu satsu paJcetyAyUhyam / evaM kSatriyasya (tu da) zeSa vyakavat ; maca.vA (ca); byapra. 465 dAvata; vibha. kSatraviTzUdrajAtibhAtriyaputreSu satsu trayo dvAvekAMza 95 viravat ; samu.130 vyakavat ; vica.97 tadda (tu da). iti SaDaMzA ityaadivyvsthohniiyaa| mavi. (1) msmR.9|153, dA.136; vyaka.150, mabhA. 28137, gaumi.28|34 maMzaM (meka); u.2|14|2; vira. (4) vipra ityekatvasyAvivakSitatvAdanekeSu vipre528; smRsA.64 putro hared vaMza (jo baMzamevAMza); pamA. viyameva vyavastheti / vira.528 505 gaumivat ; vici.224 putro hared dheza (suto yaMza- (5)evaM caturNA vibhAge jAte tatra yasya sajAtIyA meka); vyani.smRci,34, nRpra.36, savi.361(=) roMs(raM) bahavo dvitrA vA bhrAtaraH sa tebhyaH samatayA vibhajediti prathamapAdaH; vyapra.465, vibha.95; samu.130 gaubhivat ; bhaavH| maca. vica.73 (caturaMzAn brAhmaNeSu tavyaMzaM kSatriyAsutaH) putro (jAto): 97. * mamu. mavigatam / vya. kA. 157
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1248 vyavahArakANDam yadyapi syAttu satputro yadyaputro'pi vA bhavet / / dazamAMzaharatvaM cturvev| dvayostriSu catu--bhayorbhAgAdhinAdhikaM dazamAdyAcchadrAputrAya dhrmtH|| | kyam / medhA. (1) satputro vidyamAnaputraH brAhmaNIputra eva vaa| (2) zUdrAputrastvauraso'pi kRtsnaM bhAgamanyAbhAve'pi vidyamAno vivakSito na dvijAtipatramAtramatazvAsati | na labhate / yathAha manu:- yadyapIti / yadi satputro brAhmaNaputre kSatriyavaizyayoH satorapyaSTamAMzaM labhate / vidyamAnadvijAtiputro yadyaputro'vidyamAnadvijAtiputro vA kevale ca vaizyapatre tRtIyam / anye tvavizeSeNa syAttasminmRte kSetrajAdinyo vA sapiNDaH zUdrAputrAya dvijAtiputrAbhAvo putrapadenokta ityAhuH / asminpakSe taddhanAddazamAMzAdadhikaM na dadyAdityasmAdeva kSatriyAsapiNDagAmi dshmaaNshshessdhnm| iyaM tvaduSyA vyavasthA vaizyAputrayoH savarNAputrAbhAve sakaladhanagrahaNaM gamyate / yadA bahudhanaM yogakSeme tadA dazamAMzaM harecchaudraH / atha *mitaa.2|133 katipayajanajIvanaparyApta tadA zUdrAputrasyaiva / kSatriyA- (3) aputrasya dazamAdaMzAdadhikaM pallyAdayo gRhNantIdInAM samAnAsamAnajAtIyastrIjAtAnAM smRtyantare vidhi- tyarthasiddham / - ap.2|133 dAzataH / 'kSatrajAstriyakabhAgA viDjAH syudyakabhA- (4) tadazuzruSuzUdrAputraviSayam / pamA.507 ginaH / kSatriyajAtAzca vajAtIyavijAtIyAH zUdra (5) mitATIkA-nanvetadanupapannaM 'catustriokabhAgAH paryantAH varNakrameNa byaadibhaaghraaH| tadA tena svadhanaM syuvarNaza' iti / zUdrAputrasyaikAMzaharatvAbhidhAnAdatra ca kSatriyasya, zUdrAH SaSThamaMzaM labhante / vizazca tRtIyam / dazAMzaharatvAbhidhAnAt / maivam / brAhmaNIputrasya catvAanye tvasya zlokasya saamrthymaahuH| zUdrAputrAya roM'zAH kSatriyAputrasya traya iti sapta, vaizyAputrasya yadA dadAti tadA'nena dhanaM saMkalayya dazamo'zo dvAviti nava, zUdrAputrasyaika iti militvA dsh| evaM ca dAtavyo na tadadhikaH / satyapi svAtantrye / yathA 'catustrioka' ityatrApi dazamAMzahAritvasyoktatvAnna vakSyati 'yadevAsya pitA dadyAt' iti / asminpakSe virodha iti sarvamanavadyam / +subo.2|133 satputro dadyAditi samAnAdhikaraNe pade uppnntre| (6) pituricchayA vibhAge'pi zUdrApatyAya dazamo itarathA yasya sadasatputraH pitA sa dadyAditi saMbandho bhAgo deya iti niyamayati- yadyapIti / satputraH duzliSTaH syAt / satputrapadenAsya putrAderamidhAnam / dadyA- vidyamAnaputraH brAhmaNyAdicatasRSvapi yasya sa stputrH| diti jIvataH putrspinnddaadeH| tatazca yadi kSatriyAvaizyA tAsvevAvidyamAnaH putro yasya so'putra iti / / putrau na staH kevalo brAhmaNazUdrau tadA na zUdrasya dazama dharmamanurudhya dazamAMzAdadhikaM na dadyAditi niyamaH / evAMzaH kiM tItyalpaM nAdhikataraM dhanaM labhate / yatra daza gAvaH santi tatra catasro brAhmaNasyaikA zadrasya paJca (7) yadi satputro vidyamAnasavarNAputro yadi kSatriyavaizyayoH / yadA tau na staH tadA paJcagAvastayaiva vA'putro'vidyamAnasavarNAputro bhavet / yattu prAk catukalpanayA brAhmaNazUdrAbhyAM vibhjniiyaaH| yadi sarvA striokabhAgabhAgitvaM yogIzvarAdibhiruktam / tadatisadbrAhmaNa AdadyAnna cAMzaharaH syAnna caturaMzaharastasmAccatu vRttazUdrAputraviSayaM veditavyamanyathA mAnavavirodhAt / roM'zAn harediti caturSu bhrAtRSu satsu klpnaa| zudrasyApi xvyapra.487 . (1) msmR.9|154 yadyapu ('pyasatpu); mitA.21133; (8) durvRtte tu dazamAMza ev| xvitA.376 dA.141; ap.2|131,132; vyaka.152; vira.535 (9) satputraH vidymaanputrH| nanda, ttu satpu...tro'pi (saputro vA yadyaputro'tha); smRsA.64 tu (na); pamA.507; vici.226; jyaniH; nRpra.36, savi. * mavi. mitAgataM, apagataM ca / mamu., vira., vici., 395, vyapra.487; vitA.376 ttu satputro (tsamutpanno); | savi. mitAgatam / bAla.21135 (pR. 235) 'pi vA ('tha vA); samu.130; __ + bAla, subogatam / vica.99 bAlavat ; nanda.saputrastviti samyak pAThaH. x zeSaM mitAgatam / maca.
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-asavarNabhrAtRvibhAgaH 1249 (10) satputraH vidymaanbraahmnnputrH| bhAca.] bhrAtaraH samaM bhajeran / bhAca. asavarNasamAnAM zudretarANAM samasarvAMzaharatvam zUdraputrANAM samAMzaharatvam saMmavarNAsu ye jAtAH sarve putrA dvijanmanAm / zUdrasya tu savarNaiva nAnyA bhAryA vidhIyate / uddhAraM jyAyase datvA bhajerannitare samama // tasyAM jAtAH samAMzAH syuryadi putrazataM bhavet // (1) vAzabdo dvitIyaM vikalpamantareNAnupapadyamAnaH (1) pratilomavivAhaH zadrasya neSyate / uktAnuprakRtamapekSya nirAkAGkSo bhavati / samavarNAsvasamavarNAsu | vAdo'yam / tasyAM jAtAH samAMzAH syuriti / paJcamasya bA / zadrasyaiva sarvadhanaharatva niSedhAdvijAtiviSayameva jAtyantarasyAbhAvAdevamuktaM savarNava tasya bhAryA nAnyA vijJAyate / tena brAhmaNasyAsati brAhmaNIputre kSatriyAdi- | astIti / medhA. jAtAH sarvadhanaharA bhavantItyuktaM bhavati / evaM kSatriyasya (2) samAMzAH syunatUddhAra ityrthH| mavi. vaizyAputraH / na tvayamarthaH uddhAraM jyAyase datvA / (3) samAnajAtIyaiva bhAryopadizyate notkRSTA'vakRSTA sarve'savarNAjAtAH samaM savarNAputrairbhajeran prAguktaikAMzA | vA / *mamu. pacayavirodhAt / yadyapyuktaM nirguNeSu savarNAputreSu guNa yAjJavalkyaH vatsvitareSu yuktameva sAmyam / tathA coktaM 'savarNAputro nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH anyAyavRtto na labhetaikeSAmiti tadetadasat / jAtera- cetustriddhyekabhAgAH syurvarNazo brAhmaNAtmajAH / tyantamAnyatvAt 'utpattyaivA'rthasvAmyamityAcAryA' iti| kSatrajAstriddhyekabhAgAH viDjAstu byekbhaaginH|| teneyamatra vyaakhyaa| asatsu savarNeSvasavarNAsvapi jAtA- | (1) evaM savarNAnAM samo vibhaagH| nAnAvarNAstuste'pi jyAyoM'zasamuddhAreNa savarNavadvibhajeran / medhA. catustriokabhAgInA iti / brAhmaNasya catasRSu brAhmaNyA (2) sameti samavarNamAtraputratve uddhAroddharaNaM 'jyeSThasya diSu yadA putrAH syuH, tadA dravyaM dazadhA SoDhA tredhA ca viMza uddhAra' ityAdi naanythetyrthH| mavi. | vibhajya brAhmaNAdikrameNa catustriokabhAktvaM syAt / (3) dvijAtInAM samAnajAtibhAryAsu ye putrA | catvAro brAhmaNasyAMzAH, kSatriyasya trayaH, vaizyasya dvau, jAtAste sarve jyeSThAyoddhAraM datvA'vaziSTaM samabhAgaM kRtvA | ekaH zUdrAputrasya / evaM kSatriyajAtAnAm / trayaH kSatrijyeSThena sahAnye vibhajeran / mamu.| yasya, vaizyasya dvau, ekaH zUdrasya / evaM vaizyajAtasya / (4) yatra dvijanmanAM samavarNAsu nAnAstrISu bahavaH * zeSaM mavigatam / putrAH, tathA vAzabdAdasavarNAsvapi nAnAstrISu bahavaH (1) msmR.9|157; vyaka.151 tasyAM (tatra); vira.532 putrAstadA jyAyase kiMciduddhAraM dattvA samamitare vibha ryA vidhIya (yopadizya); vyani.; dAta.193 viravat ; vibha. jeran / vira.532 40 mAMzAH (mAnAH): 81 viravat ; samu.130, vica. . (5) ayaM tvaguNavadviSaya ityAha- sameti / uddhAraM | 74 viravat ; daca.37 viravat. kiMciccheSThadravyam / maca. | (2) yaasmR.2|125; apu.256|12; vishv.2|129 ... (6) atha pitRto'savarNAnAM mAtRsavarNAnAM vibhAga- gAH syuH (gInA) (kSatrajAstrivyekabhAgInA vaizyajau cekamAginau); mAha - samavarNAsviti / nanda. medhaa.9|154 stu (ssyuH) utta.; mitA.; apa.DjAstu (Djo . (7) dvijanmanAM brAhmaNakSatriyavizAM sarvadravyAt varaM tu) ginaH (ginau); vira.529 (kSatrajAtAstridvikaikAn vizastu jyAyase varNazreSThAya uddhAramudatya datvA pazcAditare vyekabhAgina:); pamA.503; mapA.657 viDjA (syurviDjA); ratna.141; nRpra.38; savi.366:417 prathamapAdaH; maca, (1) msmR.9|156 medhA.ye (vA); vyaka.151; vira. 9 / 154 medhAvat ; vImi.; vyapra.463; vyau.145; 532 medhAvat ; dAta.193; vibha.93, samu.128 vyama.45 syurvarNa (syuH krama); vitA.326 gAH viDjA (joM vica.73 medhAvat.. viDjA); rAkau.453; baal.2|135 (pR. 235); vibha, - 1 varNAdvi. 96 viravat ; samu.130.
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1250 vyavahArakANDam gityaviruddham / vaizyasya dvau, ekaH zUdrAputrasyeti vyavasthA / nanu ca | syAttadviSayam / yadA tu prasAdadAnaM nAsti tadaikAMzabhAdvijAtInAM zUdrAputro nAstyeva tadvivAhapratiSedhAt / *mitA. satyam / smRtyarthabhrAntyA tu pravRttAvayaM vibhAgadharma (3) atra ca yatra kSatriyavaizyAvadhikaguNau, tatra ityabhiprAyaH / Xvishv.2|129 mahAbhAratoktA vibhAgavyavasthA / mandaguNayostu yAjJa(2) evaM 'vibhAgaM cetpitA kuryAdi tyAdinA prabandhena valkyoktA vyavasthetyavirodhaH / vira. 529 samAnajAtIyAnAM bhrAtRRNAM parasparaM pitrA saha vibhAgaklRptiruktA / adhunA bhinnajAtIyAnAM vibhAgamAha - catustribhAgA iti / 'tisro varNAnupUrvyeNa' iti brAhmaNasya catasraH kSatriyasya tisro vaizyasya dve zUdrasyaiketi bhAryA darzitAH / tatra brAhmaNAtmajA brAhmaNotpannA varNazaH, varNazabdena brAhmaNAdivarNAH striya ucyante / 'saMkhyaikavacanAcca vIpsAyAm' ityadhikaraNakArakAdekavacanAdvIpsAyAM zas / atazca varNe varNe brAhmaNotpannAH yathAkramaM catustridyekabhAgAH syurbhaveyuH / etaduktaM bhavati / brAhmaNena brAhmaNyAmutpannA ekaikazazcaturazcaturo bhAgAn labhante / tenaiva kSatriyAyAmutpannAH pratyekaM trIMstrIn vaizyAyAM dvau dvau zUdrAyAmekamekamiti / kSatrajAH kSatriyeNotpannAH, varNazaH ityanuvartate, yathAkramaM tribhAgAH / kSatriyeNa kSatriyAyAmutpannAH pratyekaM trIMstrIn, vaizyAyAM dvau dvau zUdrAyAmekamekam / viDjAH vaizyenotpannAH / atrApi varNaza ityanuvartate, yathAkramaM yekabhAginaH / vaizyena vaizyAyA mutpannAH pratyekaM dvau dvau bhAgau labhante / shuudraayaamekmekm| zUdrasyaikaiva bhAryeti bhinnajAtIyaputrAbhAvAttatputrANAM pUrvA eva vibhAga: / yadyapi catustridyekabhAgA ityavizeSeNoktaM tathApi pratigrahaprAptabhUvyatiriktaviSayamidaM draSTavyam / yataH smaranti - - ' na pratigrahabhUrdeyA kSatriyAdisutAya vai / yadyapyeSAM pitA dadyAnmRte viprAsuto haret // ' iti / pratigrahagrahaNAtkrayAdinA labdhA bhUH kSatriyAdisutAnAmapi bhavatyeva / zUdrAputrasya vizeSapratiSedhAcca / 'zUdryAM dvijAtibhirjAto na bhUmerbhAgamarhati' iti / yadi krayAdiprAptA bhUH kSatriyAdisutAnAM na bhavettadA zUdrAputrasya vizeSapratiSedho nopapadyate / yatpunaH 'brAhmaNakSatriyavizAM zUdrAputro na rikthabhAk / yadevAsya pitA dadyAttadevAsya dhanaM bhavet // ' (masmR. 9 / 155 ) iti, tadapi jIvatA pitrA yadi zUdrAputrAya kimapi pradattaM X apa, savi vizvagataM mitAgataM ca / (4) atra bahuvacanaM putrabahutvApekSayA na tu bhAryAgatapatibahutvApekSayA brAhmaNasya brAhmaNyAM svabhAryAyAmutpannaputrApekSayAMzadvayasya nyUnatvAdvaizyAyAmutpannasya dvAvaMzau zUdrAyAmutpannasyaikoM'zaH / anenaiva prakAreNa putragatasaMkhyAsAmye vaiSamye ca yojanIyam / +mapA. 658 (5) mitATIkA - zudyAM dvijAtibhirjAta iti / atra zUdyAmiti na zUdrabhAryAyAM api tu svastriyAM zUdrAyAmityarthaH / zUdrabhAryAtve tasyAM jAtasya kuNDagolaka yoranyataratvena bhAgAnarhatvAt / ataH 'zUdyAmi'ti chAndasaH / suvo. (6) yadyapi zUdrApariNayane dvijAterbhUyAn doSa:, putrArtha vivAhastu sarvathA zUdrAyAM niSiddha eva / tathApi ratidharmArthavivAhayoranukalpatvena pariNItAyAM zUdrAyAmanupaGgAjAtasya vibhAgAbhidhAnamupapannameva / zUdyAM jAto niSAdaH pArazavo veti jAtikathanamiva / AcAramitAkSarAyAmevameva vyavasthApitam / +vyapra.464 nAradaH nAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH varNAvareSvaMzahAnirUDhAjAteSvanukramAt // (1) varNAvarA viprasya kSatriyAdayaH / UDhA pariNItA, aMzahAniH kSatriyAyA jAtasya trayoM'zA ityAdi / varNAntareSviti kvApi pAThaH / tatrApyayamevArthaH / vira. 528 (2) varNAvareSu kSatriyAvaizyAzUdrAputreSvaMzahAniH sarva dazadhA kRtvA caturo bhAgAn brAhmaNIputro haret, trIn kSatriyAsutaH, dvau vaizyAsutaH, ekaM zUdrAsutaH / kecidAhuH putrabahutve'pyevameveti / anye yathA brAhmaNIputrAMzA * pamA, vImi vyama, vitA. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / (1) nAsaM. 14 / 14 rUDhA (gUDha ); nAsmR. 16 / 14; vyaka. 150; vira. 528 varNAntareSu iti kvApi pATha:; vibha. 95.
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-asavarNabhrAtRvibhAgaH 1251 caturbhAgonaH kSatriyAsutasya, tatastribhAgono vaizyA- pratigrahagrahaNAdupAyAntaraprAptA tu deyaiva sA'pi na sutasya, tadardha zUdrAsutasya tathA vibhAgaH / kSatriyasya zUdrAputrAya / xap.2|125 (sapta ? SaD) bhAgAn kRtvA trIn kSatriyaH, dvau vaizyA- zaMdyAM dvijAtibhirjA merbhAgamahati / sutaH, ekaM shuudraasutH| vaizyasyApi trIn kRtvA dvau vaizyaH, sajAtAvApnuyAt sarvamiti dharmo vyvsthitH| ekamitaraH / ekaputrAsvevam / yadA brAhmaNyA ekaH, bhUmimAtropAdAnAt krayaprasAdAdinApi dvijAtikSatriyAyA bahavaH, vaizyAyA vA, tadApi mAtRta eva labdhabhUmau zadrasyAnadhikAraH siddhayati / dA.140 yathoktaH / itaroktaH kSetraja utpanne yadyaurasaH syAt , 'niSAda ekaputrastu viprasya sa tRtIyabhAk / samAMza ityuktH| putrikAsutastatpitureva bhavati aurasa dvau sakulyAH sapiNDA vA svadhAdAtA'tha saMharet / / utpanne / evamavApya dattA (?) / sa ca mAtAmahasya kulyAbhAve svadhAdAtA AcAryaH ziSya eva vaa| samAMza eva / gUDha jAtAH kAnInasahoDhagUDhotpannAH / savAvApatsu.tAnvaNAntathaiva pratipAdayet // teSvaMzahAniH aurasasyAdha kAnInasya, tadardha sahoDhasya tadardhe gUDhotpannasya / bandhudAyAdA hi te / teSAM bhAga niSAdaH zudyAM brAhmaNAjAtaH / tena tRtIyo bhAgaH haratvaM vakSyati / teSAmayaM vibhAgaH aurase sati / zUdrasya, dvau sapiNDasya, tadabhAve sakulyasya bhavet / naabhaa.14|14 sakulyAbhAve tu AcAryaH ziSyo vA haret / sarvAsvAbRhaspatiH patsu sarveSAM sapiNDasakulyAdInAmabhAve sagotrAntAnvarNAnAnAvarNastrIputrANAM vibhAgavidhiH / jAtijyeSThaguNavayo niSAdapitRgotrAn pratipAdayedityarthaH / saguNa niSAdajyeSThayoH samAMzavidhiH / kSatriyA putrasya pratigrahabhUniSedhaH, viSayametaditi paarijaatH| vira.535 zadrAputrasya bhUniSedhazca / zUdrAputrasya caikasya tRtIyAMzaharasvam , pituH piNDodakakriyAdhikArakramaH - zeSaviniyogazca / 'pituH putreNa kartavyA pinndddaanodkkriyaa| brahmakSatriyaviTzUdrA viprotpannAstvanukramAt / putrAbhAve tu patnI syAttadabhAve sahodaraH / / catustriddhyekabhAgena bhajeyuste yathAkramam / ___xpamA., mapA., vyapra., vyama., vitA. apagataM mitAgataM kSatrajAstriyekabhAgA viDjau tu yekabhAginau / / ca / brAhmaNIputrazcaturoM'zAnAnulomyena jAtaH kSatriyAputra- dA.139 pyeSAM (pyasya); ap.2|125; vyaka.151 dAvat ; strInaMzAnAnulomyena jAto vaizyAputro dvAvaMzau zUdrasya u.2|14|2 dAvat ; vira.534 dAvat smRsA.65 dAvat ekamaMza, kSatriyasya ...tathA vaizyasya vaizyAputro dvAvaMzau pamA.505:564 vai (ca) pU., smaraNam ; mapA.658:687 vaizyasya zUdrAputra ekmNshm| vyani. | pU.; ratna.14 1; vici.225 dAvat ; vyani.yAdi (yAya) 'vipreNa kSatriyAjAto janmajyeSTho gunnaanvitH| pyeSAM (sya sva); smRci.34 dAvat ; nRpra.36,39, savi. bhavetsamAMzo vipreNa vaizyAjAtastathaiva ca / / 371 smaraNam ; viimi.2|125 yAdi (yasya) smaraNam ; vyapra.466 vyau.146 smRtiH; vyama.45 yAdi (yAyAH); nai pratigrahabhUrdayA kSatriyAdisutAya vai / vitA.326, rAko.450 smaraNam ; samu.130; vica. yadyapyeSAM pitA dadyAt mRte viprAsuto haret / / 98 dAvat. x medhA.vyAkhyAnaM 'caturoM'zAn haret' iti manuvacane (1) dA.140; vyaka.151 smRtiH; u.2|14|2 vira. (pR.1247)draSTavyam / mitA.vyAkhyAnaM 'catustriyakabhAgAH syuH' 534; pamA.506 =) pU.; mapA.658 pU.; vyani.sajA iti yAjJavalkyavacane (pR.1250) draSTavyam / (svajA); nRpra.36,39 pU.; samu.130 zUdyAM (gUDhAM) devala: (1) u.2|14|2; vyani.maje (bhave) kramam (kramAt) vica.99 pU. viDjo tu (viDjAtA); samu.130 bhaje (bhave). (2) dA.138 zo vipre (zaH kSatre); vyaka.151 dAvata ; (2) vira.535; nRpra.36. vira.533; vyapra.465, vica.98. (3) vyaka.151 tathaiva (sagotrAn ); vira.535. (3) medhA.96153, mitaa.2|119,2|125 smaraNam ; (4) ap.2|135.
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1252 premItasya pituH putraiH zrAddhaM deyaM prayatnataH / jJAtibandhusuhRcchiSyairRtvigbhRtyapurohitaiH // devalaH vyavahArakANDam asavarNaikaputraH sarvAMzaharaH, ekaH zUdrAputrastRtIyAMzaharaH itareSAmabhAve / zUdrAputrasya bhUminiSedhaH / Anulomyeputrastu pituH sarvasvabhAgbhavet // niSAda eka putrastu viprasvasya tRtIyabhAk / dvau sapiNDaH sakulyo vA svadhAdAtAthavA haret // (1) brAhmaNena zUdrAyAM jAto niSAda ucyate / dA. 140 (2) Anulomyena jAtasyaikaputrasya RkthagrahaNaprakAramAha devala:- Anulomyekaputrastu iti / etacca niSAdavyatiriktaviSayam / pamA. 507 (3) arthagrahaNaM cAtyantazuzrUSuzUdrasyeti draSTavyam / vyani. (4) yadA tu zUdrAja evaikaH putro brAhmaNasya tadA sa taddhanatRtIyAMzahArI, bhAgadvayaM sapiNDAnAM tadabhAve saku lyAnAM teSAmapyabhAve zrAddhakarttuH / yadAha devala:- niSAda ekaputrastviti / brAhmaNAcchUdrAyAM vinnAyAM jAto niSAdaH sa evAsau putrazcedityarthaH / kSatriyavaizyayostu sa dhanArddhaharo'paramarddhamaputradhanagrahaNAdhikAriNarataduktakrameNa gRhNIyuH / tathA ca viSNuH - 'dvijAtInAM zUdrastvekaputro'rdhaharo'putraRkthasya yA gatiH sA'rdhasya dvitIyasyeti / dvijAtipadenAtra kSatriyavaizya mAtragrahaNam / devalena brAhmaNe vizeSAbhidhAnAt / ekaputra iti karma dhArayaH / idamapi sadvRttAtiguNavacchUdrAputraviSayam / 'yadyapi syAttu satputra' ityAdinA 'brAhmaNakSatriyaviza' ityAdinA ca vakSyamANamanuvacanena virodhApatteH / Xvyapra. 465-466 zUdryAM dvijAtibhirjAto na bhUmerbhAgamarhati / sajAtAvApnuyAtsarvamiti dharme vyavasthitaH // (1) bhUmeH krayAdiprAptAyA api / dravyasya tu labhata eva / vyama. 45 (2) bhUmerityukteranyadhane pituricchyA turyAzaM tadabhAve jIvanaM labhetetyarthaH / vitA. 327 bRhanmanuH pratigrahabhUrbrAhmagIsutAnAmeva / sthAvaraM traivarNikAsutAnAm / brahmadAyAgatAM bhUmiM hareyurbrAhmaNI sutAH / gRhaM dvijAtayaH sarve tathA kSetraM kramAgatam // (1) yA tu pratigraheNa pitrArjitA bhUmiH sA brAhmaNIputrasyaiva, na kSatriyAdeH, gRhaM kramAgataM kSetraM ca dvijAtiputrANAmeva, na zUdrasya / tadAha bRhanmanuH brahmadAyAgatAmiti / kramAdAgatayoH pitAmahaprapitAmahAdi - gRhItayoH sakaladvijAtisaMbandhaH, kramAgatamityavizeSeNAbhidhAnAt / pratigrahabhUmau ca kSatriyAdisutAnAmevAdhikAraniSedhena tannaptrAdInAmapyananujJAnam / dA. 138 (2) brahmadAyAgatAM pratigrahayAjanAdilabdhAM dvijAtayastraivarNikAH / pratigrahalabdhAmityatra paarijaatH| vira. 534 x vitA, vina. vyapravat / (1) bAla. 2 / 135 ( pR. 243). (1) meghA. 9 / 153 zUdryAM dvijAtibhirjA (zUdrAyAM tu dvijA(2) u. 2 / 14 2; pamA. 507 vyami. myeka (myena); jjA) pU.; mitA. 2 / 125 ( = ) pU.; apa. 21125 dyAM (dro) samu.130. (3) dA. 140 ekapu (eka: pu) svasya (sya sa ) ; vyaka. 151 thavA (tha saM); u. 2 / 14 / 2 svasya (svasya) thavA (tu taM ); pamA. 507 thavA (tu svaM); vyani thavA (nusaM); vyapra.466 svasya (kathesya); vitA. 376 svasya (sya syAt ) saku (svaku) tAtha (tApi); samu.130 svasya (sya sa ) thavA ( tu saM); vica. 99 bhAk (kam). pU., smRtyantaram ; pamA. 506 (=) pU.; ratna. 141; vyapra. 466; vyama.45; vitA.3 27 rmo (maM.) ta: (tiH). (2) dA. 138; vyaka. 151; vira. 534 yurbrA (dyo brA ) patA: (ta:); vici. 225; vyani tathA kSetraM kramAgatam (tathaiva kSetrakardamam); baal.2|119 (pR. 149) dAyA (dAyaM zeSaM vizvat, bRhaspatiH; samu.130 manuH vica. 98.
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ putraprakArAH teSAM dAyaharatvavicArazca mukhyagauNaputravicAraH, putrapratinidhividhiH, putrANAM dAyaharatvavicArazca *vedAH putramahimA prajAbhiragne amRtatvamazyAm / prajAbhistvaddattAbhirhe agne'mRtatvaM saMtatyavicchedalakSaNamazyAm / prApnuyAm / RsaM. aurasa eva putro yuktaH / janakasyaiva prajA / aurasaputra eva dAyaharaH na duhitA / duhitA saMskArAha / pariSadyaM raNasya rekNo nityasya rAyaH patayaH syAma / na zeSo agne anyajAtamastyacetAnasya mAtho vidukSaH // (1) apatyaM kasmAt ? apatataM bhavati / nAnena patatIti vA / tadyathA janayituH prajaivamarthaye RcA udAhariSyAmaH-pariSadyamiti / parihartavyaM hi nopasartavyam / ' araNasya rekNaH' araNopANoM bhavati / rekNa iti dhananAma / ricyate prayataH / 'nityasya rAyaH patayaH syAma' / pitryasyeva dhanasya / 'na zeSo agne anyajAtamasti' - zeSa ityapatyanAma / ziSyate prayataH / acetayamAnasya tatpramattasya bhavati / mA naH patho vidUduSa iti / ni. 3 / 2 / [durgAcArya bhASyam - vasiSThAgnisaMvAde vasiSThena hataputreNa agnirabhyarthitaH - putraM me dehIti / tena kilAsau pratyuktaH krItakakRtrimadattakAdInAM putrANAmanyatamaM kuruSva putramiti / sa evamukta etAbhyAmRgbhyAmanyajAn putrAn nindannaurasaM putraM yayAce / 'pariSadyaM... vi dukSaH / ' 'pariSadyaM' 'parihartavyaM' pariharaNIyaM parityAjyamityarthaH / kiM punastat ? 'araNasya rekNaH' araNasya apagatArNasya apagatodakasaMbandhasya parakulajAtasya rekNaH yadapatyAkhyaM dhanaM, tat parihartavyaM, na putratvena parikalpayitavyamityarthaH / na hi tat putratvena kalpyamAnamapi putrakAryeSvavatiSThate, parakIyatvAt / yataevamato brUmaH 'nityasya rAyaH patayaH * vedeSu putraprazaMsAvacanAni paraH zatAni samupalabhyante, vistarabhayAt katicidevodhdatAni / (1) RsaM. 5|4|10; taisaM. 114146 11. (2) RsaM. 7 4 7; ni. 3 / 2. syAma' pitryasyeva dhanasya / yathA hi yadeva pitryaM dhanaM putratve bhavati / tasyaiva hyupari agauNaM svAmitvaM bhavati / evaM yadeva svayaM jAtamapatyaM bhavati, tadeva mukhyaM bhavati, netarat kSetrajaM vA krItakaM vA / yata evamato brUmaH, yadeva nityamAtmIyamagauNaM svayamutpAditaM putrAkhyaM rAyo dhanaM, tasyaiva vayaM patayaH pAlayitAraH syAma, mA parakIyasyetyabhiprAyaH / kasmAtpunarevaM brUmahe ? yataH, -yasmAt 'na zeSo agne anyajAtamasti' na asti zeSaH, nAstyapatyamanyena jAtaM he agne ! ya eva janayati tasyaiva hi tat bhavati, netarasyetyabhiprAyaH / ' acetAnasya' ya eva hi acetayamAno bhavati, avidvAn pramAdI, tasyaiva ' acetanasya' ' pramattasya' azrutavato dharmAt paritoSamAtraM 'bhavati' mamedamapatyamiti, na apatyakArye'vatiSThate / yata evamato brUmaH - 'mA patho vi dukSa:' mAsmAnetasmAt pitRpitAmahaprapitAmahAnusaMtatAt pathaH mArgAt yena kenacit pratyAkhyAnadvAreNa 'vidUduSaH / tvaM dehi naH putramaurasamityabhiprAyaH / ' rekNa iti dhananAma' taddhi 'ricyate' atiricyate ito lokAdamuM lokaM 'prayataH ' mriyamANasyetyarthaH / 'zeSa ityapatyanAma' taddhi 'ziSyate' ihaiva loke'vatiSThate pituramuM lokaM 'prayataH ' gacchata ityarthaH / evamasyAmRci 'na zeSo agne anyajAtamasti' ityanena vizeSaliGgena upapannametad bhavati, janayitureva prajA bhavati, na kSetriNo, nApi kreturanyasya vA kasyaciditi / evaM caiSa zabdArtha upapadyate, yasmAdevApetya tataM bhavati, tasyaivApatyamiti / ] 5 (2) araNasyAnRNasya rekNo dhanaM pariSadyaM paryAptaM bhavati hi / ato nityasyApunardeyasya rAyo dhanasya patayaH syAma / RsA. na hi prabhAyAraNaH suzevo'nyodaryo manasA mantavA u / adhA cidokaH punaritsa etyA no vAjyabhISALetu navyaH // (1) RsaM. 7 / 4 / 8; ni.3 3.
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1254 (1) tasyottarA bhUyase nirvacanAya - ' na hi prabhAyAraNaH ' iti / na hi grahItavyo araNaH susukhatamo'pyanyodaya manasApi na mantavyo 'mamAyaM putra' iti / atha sa oka : punareva tadeti yata Agato bhavati / oka iti nivAsa nAmocyate / aitu no vAjI vejanavAn / abhiSahamANaH sapatnAn / navajAtaH sa eva putra iti / ni. 3 | 3 [durgAcArya bhASyam- 'jyeSThaM putrikAyA ityeke' / jyeSThamapatyaM yatputrikAyAstadeva mAtAmahasya netarANi / itarANi janayiturevetyevameke manyante / athavA jyeSThaM putrikAyA ityeka iti / yadA utsRSTAyAM putrikAyAM putrikApituranye putrA jAyeran, tadA vibhAgakAle jyeSTha dhanabhAgaM putrikAyai eva dadyAt yathAbhAgamitarAn putrAn vibhajet, abhAgA evaM tvitarA duhitara iti / evamasyAmRci 'na jAmaye tAnvo rikthamAraik' iti na duhitaro rikthabhAginyo bhavanti, naitAH saMtAnakarmaNi piturupatiSThante, vardhayitvA hyetAH parasmai dIyante, tasmAdabhAgA etA iti / ] | [durgAcArya bhASyam - sa 'manasApi na mantavyo mamAyamiti kiM punaH putratvena parikalpayitavya iti / kiM kAraNaM manasApi na mantavya iti ? ' adhA cidokaH punaritsa eti' / adhazabdo'thazabdasyArthe vartate, sa ca hetvarthaH / yasmAt okaH svaM nivAsasthAnaM svaM vaMza bahunApi kAlena sa eti tadvaMzya eva bhavati, tasmAdaputra evaasau| yata evamato bravImi - ' A no vAjya bhISALetu navyaH' 'aitu' Agacchatu, 'no vAjI vejanavAn' parebhyo bhayadAtA | abhISAT 'abhiSahamANaH' abhibhavan 'sapatnAn'navyaH' navajAtaH zizurityarthaH / sa eva putraH Agacchatu, kiM naH parakIyaiH putraiH saMkalpitairityabhiprAyaH / ] | (2) araNo'ramamANo'nyodaryaH suzevaH sukhatamaH san prabhAya putratvena grahaNAya manasA mantavA u manasApi mantavyo na bhavati hi / adha cidapi ca so'nyodarya oka it saMsthAnameva punareti / prApnoti / ato vAjyannavAnabhISAT zatrUNAmabhibhavitA navyo navajAtaH putro no'smAnaitu / Agacchatu / (2) bhrAtRmatyAstasyA rikthabhAktvaM nAstIti brUte / tAnvastanUja aurasaH putro jAmaye bhaginyai rikthaM pitryaM dhanaM nAraik / na prarecayati / na pradadAti / kiM tarhi / saniturenAM saMbhajamAnasya bharturgarbham / SaSThayarthe dvitIyA / garbhasya nidhAnaM retaH sekanidhAnImenAM cakAra / pANigrahaNena saMskRtAmenAM karoti / na tu tasyai rikthaM dadAtItyabhiprAyaH / 'asaMskRtAstu saMskAryA bhrAtRbhiH pUrvasaMskRtaiH / bhaginyazca nijAdaMzAddattvAMzaM tu turIyakam // ' iti yAjJavalkyasmaraNAt ( 2 / 124) / strIpuMsalakSaNasyApatyasyaikotpAdyatvAvizeSAt matsya ko vizeSa ityAzaGkaya vizeSaM darzayati / yadi yadyapi mAtaro mAtApitarau vahnim / avahniH strI vahniH pumAn svabhA ryAyA voDhatvAt / avahnizca vahniH / tAdRzaM strIpuMsa - lakSaNamapatyaM janayanta / tathApi tayormadhye'nyaH puMlakSaNa: sukRto: zobhanasya piNDadAnAdeH karmaNaH kartA bhavati / anyaH strIlakSaNa Rndhan vastrAlaGkArAdinA RdhyamAna eva bhavati / piNDadAnAdikartRtvAtputro dAyArhaH duhitA tathA neti na dAyA sA tu kevalaM parasmai dIyate / RsA. ne jAmaye tAnvo rikthamAraikcakAra garbha saniturnidhAnam / yadI mAtaro janayanta vahnimanyaH kartA sukRtoranya Rndhan // (1) athaitAM jAmyA rikthapratiSedha udAharanti / jyeSThaM putrikAyA ityeke / na jAmaye bhaginyai / jAmiranye'syAM janayanti jAmapatyam / jamatervA syAdgatikarmaNo nirgamanaprAyA bhavati / tAnva Atmaja: putro rikthaM prAricat prAdAt / cakArainAM garbhanidhAnIM saniturhastagrAhasya / 'yadI mAtaro'janayanta vahnim / ' putram | avahni ca striyam / anyataraH saMtAnakartA bhavati pumAn dAyAdaH / anyataro'rddhayitvA jAmiH pradIyate parasmai / ni. 3 / 6 (1) RsaM. 3 | 31 2; ni. 3 / 6; bRde. 2 / 113,4 / 111. I vyavahArakANDam RsA. duhitA putrikA saMtAnapiNDadAnArthA / duhiturdAyAdyatvavicAraH / abhrAteva puMsa eti pratIcI gartArugiva sanaye dhanAnAm / jAyeva patya uzatI suvAsA uSA hasreva niriNIte apsaH / / * sAyaNAcArya bhASyaM sabhAprakaraNe (pR. 20) draSTavyam / (1) RsaM. 1 / 124 / 7; ni.3 5.
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ pitavaMzaMpale dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1255 abhrAtRkeva puMsaH pitRnetyabhimukhI saMtAnakarmaNe / athaitAM duhitRdAyAdya udAharanti / putradAyAdya piNDadAnAya na patim / gArohiNIva dhanalAbhAya dAkSi- ityeke| prazAsti voDhA saMtAnakarmaNe duhituH putrabhAvam / NAjI / gataH sbhaasthaannurgunnaateH| satyasaMgaro bhavati / / duhitA durhitA dUre hitaa| dogdhervA / naptAramupAgamad taM tatra yAputrA yApatikA sArohati / tAM tatrA:rAghnanti | dauhitraM pautramiti / vidvAn prajananayajJasya, retaso vA sA rikthaM lbhte| . aGgAdaGgAt saMbhUtasya hRdayAdadhijAtasya mAtari pratyuta'nAbhrAtrImupayaccheta tokaM hyasya tadbhavati' itya- | sya / vidhAnaM pUjayannavizeSeNa mithunAH putrA dAyAdA bhrAtRkAyA upayamanapratiSedhaH pratyakSaH pituzca putrbhaavH| iti / tadetadRkzlokAbhyAmabhyuktam-'aGgAdaGgAsaMbhavasi ni.3|5 hRdayAdadhijAyase / AtmA vai putranAmAsi sa jIva zaradaH [durgAcAryabhASyam-'abhrAteva puMsaH' 'yathA abhrAtR zatam // ' iti / 'avizeSeNa putrANAM dAyo bhavati dhrmtH| kA kanyA dattApi satI pitrA, UDhApi bha; punaH 'prtiicii'| mithunAnAM visargAdau manuH svAyambhuvo'bravIt // ' na puMsaH 'pitan' eva pitRvaMzameva 'abhimukhI eti' 'saMtAna- duhitara ityeke / tasmAt pumAn dAyAdo'dAyAdA strIti karmaNe piNDadAnAya na pati' pativaMzamityarthaH / sA hi | vijJAyate / tasmAt striyaM jAtAM parAsyanti na pumAMsamiti : pautraizca vardhayati, na bhartavaMzamiti / tasmA- c| strINAM dAnavikrayAtisargA vidyante na puNsH| dabhrAtRkA paitukaM dAyAdyamahatItyupapadyate / 'gArugiva puMso'pItyeke, zaunaHzepe darzanAt / abhrAtRmatIvAda sanaye dhanAnAm' 'gartArohiNI iva' kAcit 'dAkSiNAjI' ityaparam / / ni.3|4 dAkSiNAtyA strI, sA yathA 'gartaH sabhAsthANuH tmaarohti| pitA yatra duhituraprattAyA retaHsekaM prArjayati saMdaakSanivapanapIThaM nivizatItyarthaH / tatra gatA satI dhAtyAtmAnaM saMgamena manaseti / ni.315 aputrA rikthaM labhate / kitavA dApayanti rikthamiti | [durgAcAryabhASyam-enAmRcaM 'zAsadvahniH' ityAdi dAkSiNAtyeSu deshriitiH| 'sanaye' labdhaye 'dhnaanaam'| yA vakSyamANA tAM duhitudAyAdya arthe udAharanti dharmaevaM 'uSAH' aparakAle rAjyAM nama Arohati / kiJca, | vidaH / asyAmRci vakSyamANAyAM duhiturapi dAyAdyatvama'jAyeva patya uzatI suvAsAH' yathA jAyA patye bhatre | stIti dRzyate / suvAsA bhUtvA RtukAleSu AtmAnaM darzayati evamuSA 'zAsad vahniH' 'prazAsti' prakhyApayati / prajJApayatIAtmAnaM darzayati janAnAm / kiMca, 'uSA hasrava niri- tyrthH| kaH punarasau prazAsti ? kiM vA prazAsti ? iti / NIte apsH'| yathA hasanasvabhAvA strI hasanasvabhAvAdda- 'voDhA' ya udboDhA striyA bhavati saH, tasyAM vA jAyate ntAn Atmano darzayati, evamuSA api Atmano'nta - duhitA, tasyAH putrabhAvaM prazAsti, 'saMtAnakarmaNe' tAni sarvadravyANAM rUpANi vivRNute,zArvareNa tamasA di- arthAya / 'duhitA, durhitA' sA hi yatraiva dIyate, tatraiva gdhAni sarvadravyANi svena prakAzodakena dhautAnIva kroti| duhitA bhavati, 're' satI sA pituH 'hitA' pathyA bhavatIti tasmAdavardhayitRtvAd bhartRvaMzasya,vardhayitRtvAcca pitRvaMzasya duhitetyucyate / 'dogdhervA sA hi nityameva pituH sakAabhrAtRkA pitRdAyAdyamahatItyupapadyate / sa hi satyasaMgaro zAt dravyaM dogdhi prArthanAparatvAt / Aha-kathaM punargabhavati' saMgIryate hi tatra satyamidamatra patitamidamatraM na myate prazAsti voDhA saMtAnakarmaNe duhituH putrabhAvam ? patitamityevam / prAyeNa kitavAstatrAnRtaM bruvate / taM evaM- iti| ucyate. itaH yasmAta 'naptyAta naptAramupAgama lakSaNaM gartamArohati yA strI, sA 'gartAruk' ityucyte|] upAgacchati cetasA / 'dauhitram' duhitRputrm| pautramiti' zAsadvahrirduhiturnaptyaM gAdvidvA~ Rtasya dIdhiti pautro mamAyamiti evamupAgacchati / na cAputrasya pautraH saparyan / pitA yatra duhitaH sekamRJjantsaM syAt, upAgacchati ca duhituH pitA pautro mamAyamiti zagmyena manasA dadhanve // 2 / 5 / 15; ni.3|4; aanau.7|4|8; shaanau.12|5|16 (1) saM.333111, aibaa.6|18|2,6|19|4; gobrA. bRde.4|111. vya. kA. 158
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1256 vyavahArakANDam / dauhitram / tasmAd duhitApi putra eva, yasyAH putraH pautro / tathA ca 'zaunaHzepe drshnaat| zaunaHzepaAkhyAne mamAyamityevaM cetasA upgmyte| 'vidvA~ Rtasya dIdhitiM bar3hacAnAm, bhArate ca zunaHzepasya vikrayo dRSTaH spryn| 'vidvAn / kasya ? 'Rtasya 'prjnnyjnysy'| 'vikrItaM madhyagaM manye ityevamAdi / tathA ca parityARta ityetadapaThitaM yajJanAma / dIdhiti' vidhaanmityrthH| pra- go'pi dRSTaH-yathA vizvAmitreNa madhucchandaAdInAm / jananayajJavidhAnamavizeSeNa 'saparyan' pUjayannityarthaH / yathaiva (aibrA.3316) tasmAdanaikAntikatvAdeteSAM hetUnAmubhayohi putrajanane prajananayajJastanyate tathaiva hi duhitRjanane- rapi dAyAdyatvamityeke manyante / 'pi| yaireva hi mantrairyenaiva ca vidhAnena putragarbha AdhIyate, | 'abhrAtRmatIvAda ityaparam' 'AcAryamatam' iti taireva mantraistenaiva ca vidhAnena duhitRgarbho'pi / atha vaakyshessH| yaivAbhrAtRkA bhavati kanyA, saiva pitryaM vA Rtazabdena reta ucyate / tat 'aGgAdaGgAd' yat dhanamarhati, netarA sabhrAtRkA / puruSeSu hi pituH piNDasaMbhUtaM tat sarvagAtrebhyaH hRdayAnusmaraNanimittena garbha- | dAtRSu tiSThatsu na strI dhanamarhati / sA hi parakIyaM vaMzaM janane 'mAtari pratyutaM' pravRttaM bhavati retaH, tasya 'retasaH' vardhayati, na svam / tasmAdasau naarthbhaaginii| 'vidhAnaM avizeSeNa pUjayan' sa voDhA dauhitraM pautro mamA- pitA yatra' yasmin kAle 'duhituH aprattAyAH' prAk yamityevamupAgacchati cetasA / yenaiva hi vidhAnena putra- pradAnAdityarthaH / retaHsekaM retasaH sektAraM yo duhitari janane reta utsRjyate, tenaiva hi duhitRjanane'pi, tatraivaM retaH siJcati taM jAmAtaraM 'prArjayati' prasAdhayati, prakalpasati retautsargavidhyavizeSAt prajananayajJAvizeSAdvA yati / upaavrtytiityrthH| tadA tasmai to duhitaraM dadat kiM 'avizeSeNa"mithunAH' puruSAH striyazca ubhaye'pi dAyAdA karoti ? saMzagmyena manasA dadhanve 'saMdadhAti' abhisaMityevameke dharmavido mnynte| evametAbhyAmapyazlokA dadhAti 'AtmAnaM' yadatrApatyamutpatsyate tanmameti / kathaM bhyAmuktamavizeSeNa putrasya duhituzca dAyAdatvam / punarabhisaMdadhAtyAtmAnamiti 'saMzagmyena manasA' saMga. 'parAsyanti parasmai prayacchanti na pumaaNsm'| tasmAt mena manasA vigatAputratvasaMtApena cetasA, nAhamaputraH pumAneva paitRkasya vittasyeSTe, na duhitA / kiMca / strINAM iyameva putrikA mama putraH, yo hyasyAmutpatsyate, sa pautro dAnavikrayAtisargA vidyante na puNsH| pradIyate hi parasmai mama bhaviSyati, ityevaM sukhena manasA saMdadhAtyAtmAnaM strI, vikrIyate ca vaivAhikena shulken| 'vikrayaM cApya- tasyAM putrikAyAm / ] patyasya matimAn ko'numaMsyate / svalpo vAtha bahupi yAmuSyAyaNaputraliGgAni vikrayastAvadeva sH|| iti bhagavatA vAsudevenoktaM subhadrA 'tisro mAtRstrInpitRnbibhradeka Urdhvastasthau hrnne| tathA ca brAhmaNamapi darzayati cAturmAsyeSu 'anRtaM nemava glApayanti / vA eSA karoti, yA patyuH krItA satI anyathAnyaizcarati' iti, tasmAcchulkena pradAnaM vikrayaH kanyAyA ityuppdyte| ___ekaH pradhAnabhUtaH asahAyo vA putrasthAnIyaH atisargaH parityAgaH / parityajyate hi kanyA svabandhubhiH AdityaH saMvatsarAkhyaH kAlo vA tisro mAtRH sasyasvayaMvare, yo baliSThaH sa gRhNAtu yo vA tubhyaM rocate taM | vRSTayAdyutpAdayitrIH / kSityAdilokatrayamityarthaH / tathA vRNISveti / sa eSa kSatriyANAmeva svayaMvaradharmo netareSAM trIn pitRRn jagatAM pAlayitRRn lokatrayAbhimAninaH agnivAyusUryAkhyAn bibhrat san Urdhvastasthau / unnataH varNAnAmiti / sa punarayamitareSAmapi varNAnAmadAyA atyantadIrghastiSThati bhUtabhaviSyadAdyAtmanA / sUryapakSe hatve kanyAyA liGgaM bhavati / tasmAnna dAyAdyamarhati sarvebhya unnataH / Im enaM na ava glapayanti / glAniM kanyeti / yaduktaM dAnavikrayAtisagairhetubhiradAyAdatvaM naiva kurvanti / na hi kAla Adityo vA anyena parAstriyA iti, anaikAnta eSaH / puMso'pi dAnavikrayAti bhUyate / sA vidyanta eva / puruSo'pi hi parasmai dIyate / evaM hyaktam-'dattakrItakakRtrimakSetrajaurasAH putrAH iti / / (1) RsN.1|164|10 asN.9|9.10. RsA.
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1257 anyasyA garbhamanya U jananta so anyebhiH / (1) devarAdikaH pretapatnImudIrgha nArItyanayA bhartRsasacate jenyo vRssaa| kAzAdutthApayet / sUtritaM ca / 'tAmutthApayeddevaraH patisthAanye Rtvijo'nyasyAH pRthivyA vedAtmi- | nIyo'ntevAsI jaraddAso vodIz2a nAryami jIvalokam / kAyA vAco vA garbha santaM somaM yajJaM vA jananta / (AgR. 4 / 2 / 18) iti / he nAri mRtasya patnI ajanayanta / u prasidhdyarthaH / vRSAbhimataphalavarSako jIvalokaM jIvAnAM putrapautrAdInAM lokaM sthAnaM gahama bhijenyo jayasamarthaH sa yazaH somo vAnyebhiranyairindrAdi- lakSyodI@ / asmAtsthAnAduttiSTha / Ira gatau AdAbhirdevaiH sacate / sNgcchte| saca smvaaye| RsA. dikaH / gatAsumapakrAntaprANametaM patimupa zeSe / tasya 'pituzca garbha janitazca babhre pUrvIreko adhayatpI- | samIpe svapiSi / tasmAttvamehi / Agaccha / yasmAttvaM pyAnAH / hastagrAbhasya pANigrAhaM kurvato didhiSorgarbhasya nidhAtustapituzcAntarikSasya garbha vRSTidvArA vAsya patyuH saMbandhAdAgatamidaM janitvaM jAyAtvamabhigarbhabhUtaM janituH sarvasya lokasya janayituzca brahmaNazca lakSya saM babhUtha saMbhUtAsi anumaraNanizcayamakArSIH lokamoSadhyAdikaM babhre / bibharti / eka evAgniH pUrvI- | tasmAdAgaccha / RsA. bahvIH pIpyAnAH pyAyamAnA vRddhi prAptA ossdhiirdhyt| (2) kalpaH-'tAM prati gataH savye pANAva bhipAdyodhayati / bhakSayati / . RsA. sthApayati' / he nAri tvamitAtuM gataprANametaM patimupazeSa kiyasvidindro adhyeti mAtuH kiyatpitujanitu- | upetya zayanaM karoSi / udIoNsmAtpatisamIpAduciSTha / yo jajAna / jIvalokamabhi jIvantaM prANisamUhamabhilakSya ehi Agaya indro mAturjananyAH sakAzAtkiyasvidyAva- | ccha / tvaM hastagrAbhasya pANigrAhavato didhiSo: punarvivAdUlamadhyeti / adhigacchati / pituH sakAzAkiyadyAva- | hecchoH patyuretajjanitvaM jAyAtvamabhisaMbabhUvA''bhimukhyena dUlamadhigacchati / ya indro janiturjanayituryasmAtprajA- samyakprApnuhi / taiaasaa.61||3 pateH sakAzAdidaM dRzyamAnaM jagajjajAna / ajanayat / sviddoSA kuha vastorazvinA kuhAbhipitvaM RsA. | karataH kuhoSatuH / ko vAM zayutrA vidhaveva devaraM *te hinvire aruNaM jenyaM vasvekaM putraM tisRNAm / mayaM na yoSA kRNute sadhastha aa|| te dhAmAnyamRtA mAnAmadabdhA abhi cakSate // (1) va svidrAtrau bhavathaH, va divA, vAbhiprApti - aruNamaruNavarNa jenyaM jayasAdhanaM vasu vAsakaM kuruthaH, ka vasathaH, ko vAM zayane 'vidhaveva devaraM' / tisaNAM pRthivyAdInAmekaM putraM te devA hinvire / prera- devaraH kasmAd dvitIyo vara ucyate / vidhavA vidhAtRkA yanti trailokyasya tamonivAraNAya / kiMcAdabdhAH kenA- bhavati / vidhavanAdvA / vidhAvanAdveti carmazirAH / api pyahiM sitA amRtA maraNarahitAste devA mAnAM manu- vA dhava iti manuSyanAma, tadviyogAdvidhavA / devaro SyANAM dhAmAni sthAnAnyabhi cakSate / abhipazyanti / dIvyatikarmA / maryo manuSyo maraNadharmA / yoSA yauteH| RsA. Akurute shsthaane| . ni.3|15 kSetrajaputraliGga niyogavidhiliGga ca [durgAcAryabhASyam-he ashvinau| 'kuha svit doSA' udIqha nAryabhi jIvalokaM gatAsumetamupa zeSa 'ka' nu yuvA rAtrau bhavathaH' ? 'kuha vastoH' 'kva' vA 'divA' ehi / hastagrAbhasya didhiSostavedaM patyurjanitvamabhi bhavathaH yuvAm ? yena nApi rAtrau asmAkaM darzanamupagacchathaH saM babhUtha // nApi divaa| sviditi paridevanAyAM, IrSyAyAM vA / 'kuha', (1) sN.2|18|2. (2) RsN.3|1|10.. aagR.4|2|18; shaashrii.16|13|13; vaisuu.38|3; kosa. (3) RsN.4|17|12. (4) RsN.8|101|6. 80 / 45; Rgvi .3 / 8 / 4. (5) asN.10|18|8; asN.18|3|2; taiaa.6|1|3 / (1) sN.10|40|2; ni.3|15.
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1258 vyavahArakANDam 'kva' ca 'abhipitvam' 'abhiprApti' snAnabhojanAdyartha / gUDhajaputraliGgam 'kurutha' ? 'kuha' kva vA 'USatuH' 'vasathaH' ? sarvathA / AdityA iSirA Are na vijJAyate vAmAgamanapravRttiH / kiMca, 'ko vAM | rivAgaH / zayutrA' katamo yuvAM yajamAnaH zayutrA 'zayane ? kiM he dhRtavratA dhRtakarmANa AdityA aditeH putrA 'vidhavA' iva 'devaram' yathA vidhavA mRtabhartakA kAcit iSirA gamanazIlAH sarvairabhyeSaNIyAH prArthanIyA vA he strI zayane rahasyatitarAM yatnavatI devaramupacarati / sa hi vizve devA madAre matto dUradeze Ago vihitAnanuSThAnAdiparakIyatvAt nAryA durArAdhyataro bhavatIti yatnenopacaryate / janitaM pApaM karta / kuruta / tatra dRSTAntaH / rahasUriva / na tathA nijo bhartA / tasmAt tenopamIyete ashvinau| rahasyanyairajJAte pradeze sUyata iti rhsuurybhicaarinnii| tathA 'marya' manuSyaM devaraM, saiva mRtabhartakA 'yoSA' RsA. 'A' 'kRNuta' Abhimukhyena kurute / ko vAM evaM putraprayojanam Abhimukhyena 'sadhasthe 'sahasthAne' samAne sahayoginA- jIyamAno vai brAhmaNastribhiRNavA jAyate brahmavAtmanA kRtvA paricacAra ? yeneha nopagatavantau stho- caryeNa RSibhyo yajJena devebhyaH prajayA pitRbhya 'smaddarzanamiti / evamasyAmRci devareNa kanIyasA | eSa vA anRNo yaH putrI yajvA brahmacArivAsI / jyAyAMsAvazvinAvupamIyete, vidhavayA ca yajamAnaH | naH sUnustanayo vijAvA'gne sA te samati- (2) vAM yuvAM ko yajamAnaH sadhasthe sahasthAne vedyAkhya | bhatvasme / A kRNute / A kurute / paricaraNArthamAtmAbhimukhI ____ tvatprasAdAnno'smAkaM sUnuH syAtputro'stu / kIdRzaH, karoti / tatra dRSTAntau darzayati / zayutrA zayane vidhaveva tanayaH, Arasa ityathaH / putrasAmAnyasya sUnuzabdanAyathA mRtabhartRkA nArI devaraM bhartabhrAtaramabhimukhI kroti| kttatvAddattaputrAdivyAvRttaye vizeSavivakSayA tanayazabdaH mayaM na yathA ca sarve manuSyaM yoSA sarvA nArI saMbhoga prayujyate / vijAvA vividhAnAM jnyitaa| he'ne te tava kAle abhimukhIkaroti tdvdityrthH| sA sumatistathAvidhAnugrahabuddhirasme bhUtvasmAsu bhavatu / . dattaputraliGgam iyamadadAdrabhasamRNacyutaM divodAsaM vadhvyazvAya putramahimA / duhiturdeytaa| parA sthAlIrasyantyudvAyavyAni haranti tasmAtriyaM dAzuSe / yA zazvantamAcakhAdAvasaM paNiM tA te jAtAM parAsyantyutpumA saharanti / dAtrANi taviSA sarasvati / / iyaM sarasvatI rabhasaM vegavantamRNacyutaM vaidikasya putradAnam / dattakaliGgam / / __ aniradadAdaurvAya prajAM putrakAmAya, sa riridevarSipitRsaMbandhino laukikasya ca RNasya cyAvayitAraM cAno'manyata nirvIryaH zithilo yAtayAmA sa etaM divodAsametatsaMzaM putraM dAzuSe havIMSi dattavate vayazvAyaitatsaMjJAya RSaye'dadAt / dattavatI / yA sarasvatI za catUrAtramapazyattamA'harattenAyajata tato vai tasya zvantaM bahulaM paNi paNanazIlaM vaNijamadAtRjanamavasaM kevalaM catvAro vIrA A'jAyanta suhotA sUdgAtA svadhvaryuH svAtmana eva tarpakamAcakhAda AjaghAna seymddaadi| susabheyo ya evaM vidvAzvatUrAtreNa yajata A'sya catvAro vIrA jAyante suhotA sUdgAtA svadhvaryuH tyanvayaH / atha pratyakSIkRtya stauti / he sarasvati devi tA tAni putradAnAdIni te tvadIyAni dAtrANi dAnAni susbheyH| taviSA taviSANi mahAnti bhavanti / (1) RsN.2|29|1; bRde.4884. RsA. (2) taisN.6|3|10|5. (3) taisN.4|2|4|3; saM. (1) sN.6|6111, kaasN.4|16, aibaa.5|12|5 31 / 23, kaasN.16|11, maisN.2|7|117 shumaa.12|517 aashrau.8|1|12; shaashrii.10|5|4; Rgvi.2|23|3, bRde. sAsaM.1176; shbaa.7|1|1|27. 5.119. ___(4) taisN.6|5|10|3. (5) taisN.7|1|8|1. sA. nAmApavAumAkSara taisA.
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1259 . urvasya putraH aurvaH / sa ca putrakAmo'triM yAcita- | piNDadAnAya hatavAna ityabhrAtRkAyA anirvAha aupa. vAn / tasmai so'triH svakIyAM prajAM dadau / tataH prajA- | mikaH / ni.34 rAhityena riktaH sanmanasyevamamanyata--ahaM nirvIryaH | [durgAcAryabhASyam-'abhrAtRkA iva yoSAstiSThanti prajotpAdanasAmarthyarahitaH, zithilaH kAryeSvakSamaH, yAta- saMtAnakarmaNe piNDadAnAya hatavAna iti' / asyAmRci yAmA gatasArazcAsmIti vicArya prajotpAdanasAdhanaM catU- | 'abhrAtRkAyAH' kanyAyAH 'anirvAhaH' anirvahaNaM rAtraM nizcitya tatsAmagrImAhRtya tenAyajata / tasya suho- vivAha niSedha ityrthH| 'aupamikaH' upamayA darzitaHprAdayazcatvAraH putrA utpannAH / te ca hautra audrAtra | 'abhrAtara iva' iti / / Adhvaryave yajJaprayogopadeze ca kuzalAH / ato'nye'pi (2) yoSitaH striyAH saMbandhinyaH amUH etAH purato catUrAtreNeSTvA tAdRzAnputrA~llabhante / taisA. dRzyamAnAH lohitavAsasaH lohitavarNavastrAH / lohita. putramahimA varNA ityarthaH / yadvA lohitasya rudhirasya nivAsabhUtAH / . 'vIraM videya tava devi saMdRzi / vasa AcchAdane / vasa nivAse / IdRzyo yA hirAH he devi gauH tava saMdRzi saMdarzane sati vIraM putraM | sirAH rajIvahananADayaH yanti gacchanti / vyAdhivazAt videya lbhey| . zuma. sarvadA pravahantItyarthaH / tAH sirAH kriyamANena anena Adhatta pitaro garbha kumAraM puSkarasrajam / bhaiSajyakarmaNA hatavarcasaH hatatejaskAH pranaSTarogavIryAH yatheha puruSo'sat / satyaH tiSThantu stheyaasuH| mA prvaakssurityrthH| tatra .. he pitaraH, Adhatta garbham / kumAraM puSkarasrajam / dRSTAntaH / abhrAtara iva / na vidyante bhrAtaro yAsAM tA srakzabdena muNDamAlocyate / puSkarazabdena padmAni / abhraatrH| yathA abhrAtRkA jAmayaH bhaginyaH / Aha Azvinau puSkarasrajau azvibhyAM putropamAnaM kriyte|| ca yaaskH| na jAmaye bhaginyai jAmiranye'syAM janayanti kiMca yathA yena prakAreNa iha asminneva Rtau puruSaH jAm apatyaM iti [ni.3|6] / tA yata utpannAstatraiva pUrayitA devapitRmanuSyANAm / asat bhUyAt tathA | pitRkule saMtAnakarmaNe piNDadAnAya ca tiSThanti tadvada Adhatteti sNbndhH| zuu. ityrthH| asA. . * pumAn putro jAyate vindate vasu / punarvivAhaliGgam - pumAn putro jAyate / duhitApi putrazabdenocyate / grAhyA gRhAH saM sRjyante khiyA yanmriyate ptiH| ityataH pumAniti vizeSyate / kiMca vindate vasu labhate brahmaiva vidvAneSyo yaH kravyAdaM nirAdadhat / / dhanam / - putramahimA putrikAliGgam RNamasminsaMnayatyamRtatvaM ca gacchati / amUryA yanti yoSito hirA lohitvaassH|| pitA putrasya jAtasya pazyeccejjIvato mukham / / abhrAtara iva jAmayastiSThantu htvrcsH|| svakIyamRNaM laukikaM vaidikaM ca saMnayati / samyagava(1) abhrAtRkA iva yoSAstiSThanti saMtAnakarmaNe sthApayati / laukikasyAvasthApanAtputrapautrAdibhirRNaM (1) shumaa.4|23; taisN.12|5|2 (devi0); kAsaM.205 pratyarpaNIyamiti smRtikArA AhuH / vaidikaM tu 'trimitrataisaMvat shbaa.3|3|1|12; taiA.476 taisaMvat. NavA jAyata' ityAdizrutyuktaM pUrvamevodAhRtam / aibrAsA. (2) shumaa.2||33; aashrau.2|7|14; shaashrau.4|5|8 yAvantaH pRthivyAM bhogA yAvanto jAtavedasi / aapshrii.1|10|11; maadhau.1|1|2|31; kausuu.89|6 yAvanto apsu prANinAM bhUyAnputre pitustataH // saambaa.2|3|16; gogR.43|27. (3) shumaa.8|5; taisN.3|2|8|4. (1) asN.12|2|39. .. (4) asN.1|17|1; ni.3|4 yoSito (jAmayo); kausU. (2) aibraa.33|1; shaashrii.15|17. 26 / 9. (3) aibaa.33|17 shaashrii.15|17. zuu. ila zuu,
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1260 .. vyavahArakANDam .. . zazvatputreNa pitaro'tyAyanbahulaM tmH| / hadbhiH zAstrajJai rAjAmAtyAdi bhizca gIyate / tathA suzevaH .AtmA hi jajJa AtmanaH sa iraavtytitaarinnii|| | suSTu sevituM yogyaH / aibrAsA. / tasmAtsa putra irAvatyannayuktA'titAriNI nadIsamu- aurasasvayaMdattavyAmuSyAyaNakrItaputraliGgAni / jyeSThatvaM putratvaM . drAderatitaraNahetunauriti zeSaH / aibrAsA. ca pituricchAdhInam / putrANAM vikreyatA / pituradhInaM 'kiM nu malaM kimajinaM kimu zmazrUNi kiM tapaH ! dAyAdatvam / putraM brahmANa icchadhvaM sa vai loko'vadAvadaH // / so'jIgata sauyavasimRSimazanayA parItamaraNya atra malAjinazmazrutapaHzabdairAzramacatuSTayaM vivakSi upeyAya / tasya ha trayaH putrA AsuH, zunaHpuccha: tam / malarUpAbhyAM zukla(ka)zoNitAbhyAM saMyogAnmala- | zunaHzepaH zunolAGgula iti, taM hovAca RSe'haM te zabdena gArhasthyaM vivakSitam / kRSNAjinasaMyogAdajina zataM dadAmyahamepAmekenA''tmAnaM niSkrINA iti, zabdena brahmacarya vivakSitam / kSaurakarmarAhityAt zmazra sa jyeSThaM putraM nigRhmAna uvAca, na tvimamiti, no zabdena vAnaprasthyaM vivkssitm| indriya niyamasadbhAvAttapaH | evemabhiti kaniSThaM, mAtA tau ha madhyame saMpAdazabdena pArivrAjyaM vivakSitam / malaM gArhasthyaM kiM nu kiM | yAMcakratuH zunaHzepe tasya ha zataM datvA sa tamAnAma sukhaM kariSyati na kiJcidityarthaH / evamuttaratrApi | dAya so'raNyAd grAmameyAya / yojyam / he brahmANo viprA viprakSatriyAdyAH sarve yUyaM 1 sa ha rohitaH kaMcidRSi tasminnaraNya upeyAya prAptavAn / sukhahetutvAtputramicchadhvam / sa vai sa eva putro'vadAvado kIdRzamRSimajIgartanAmakaM sUyavasasya putramazanayA parItalokaH / vaditumayogyAni nindAvAkyAnyavadAstairvAkyai- | mannAlAbhena kSutpIDitam / athAjIgartarohitayoH saMvAda noMdyate na kathyata ityavadAvadaH / (evaM prapadena tena kathyata .darzayati / tasya ha traya iti / tasyAjIgartasya zunaHpucchAiti / ) avadAvado doSarAhityAnnindAnaha ityarthaH / dinAmakAstrayaH putrA aasuH| putravantamRSi rohita uvAca / aibrAsA. he RSe te tubhyamahaM gavAM zataM dadAmi / jyeSThaputra zuna:annaM ha prANaH zaraNaM ha vAso rUpaM hiraNyaM pucchanAmakaM hastena nigRhvAnaH khasamIpe samAkarSatrohita pazavo vivAhAH / sakhA ha jAyA kRpaNaM ha duhitaa| pratyevamuvAca / tubhyamekaH putro dIyata imaM tu zunaHpucchaM tu jyotirha putraH parame vyoman / / na dadAmi mama priyatvAditi / tato mAtA kaniSThaM hastena duhitA ha putrIti kRpaNaM kevaladuHkhakAritvAdainya- | gRhItvaivamuvAca / imaM zunolAGgalaM tu mama priya no eva hetuH / putro ha putrastu jyotiHsvarUpaM tamonivArakatvena sa savathA na dAdAmAti / tatasta sarvathA na dAdAmIti / tatastAvubhau mAtApitarau madhyame ho au ra putre zunaHzepe dAnaM saMpAdayAMcakraturaGgIkRtavantau / tatasthApayati / ainAsA. stasyAjIgartasya sa rohito gavAM zataM datvA taM zunaHzepanAputrasya loko'stIti tatsarve pazavo vidaH / maadaayaavsthitH| tataH sa rohitastena zunaHzepena sahAtasmAttu putro mAtaraM svasAraM cAdhirohati // | raNyAtsvakIyaM grAma pratyAjagAma / aibrAsA. , eSa panthA urugAyaH suzevo yaM putriNa Akra ___ atha ha zunaHzepo vizvAmitrasyAGkamAsasAda mante vizokAH / taM pazyanti pazavo vayAMsi ca | sa hovAcAjIgataH sauyavasiSe punarme putraM tasmAtte mAtrApi mithanIbhavanti // .. dehIti neti hovAca vizvAmitro devA vA ima panthAH putrasukhAnubhavarUpo mArga urugAya uru bhirma- mahyamarAsateti sa ha devarAto vaizvAmitra Asa (1) aibraa.33|1; shaashrii.15|17. tasyaite kApileyabAbhravAH / (2) aibaa.33|1; shaashrii.15|17. ___ yathaivAGgirasa: sannapeyAM tava putratAmiti sa (3) aibrA.3311; shaashrii.15|17. hovAca vizvAmitro,jyeSTho me tvaM putrANAM syAstava (4) aibA.3312; shaashrii.15|17. (1) aibaa.33||3. (2) aibA.335. (5) aibaa.33|2; zAzrI.15:17. (3) aibA.335.
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazva 1261 zreSThA prajA syAt / upeyA daivaM me dAyaM tena vai / gAthipautrAste yUyaM sarve'pi samyazcaH samIcInabuddhayo ye tvopamantraya iti / sAkaM devarAtena sAdhaM sarAtayo rAtirdhanasaMpattistayA yuktAH ___ se hovAca madhucchandAH paJcAzatA sAdhaM yannaH santo devarAtAya madIyazreSThaputrasya devarAtasya dhRtyai dhAraNaM pitA saMjAnIte tasmiMstiSThAmahe vayam / purastvA yuSmatpoSaNaM zreSThayAya yuSmAkaM madhye zreSThatvaM ca tasthiresarve kurmahe tvAmanvaJco vayaM smasIti / 'nggiikRtvntH| ailAsA. __ kaniSThaputrANAM paJcAzatA saha madhucchando nAmakaH sa adhIyata devarAto rikthyorubhyossiH| madhyamaH putraH zunaHzepaM pratyevamuvAca / he zunaHzepa jahanAM cA''dhipatye daive vede ca gAthinAm // no'smAkaM pitA vizvAmitro yatkArya tvadIyajyeSThaputratva ik smaraNa iti dhaatuH| adhIyata smRtikArairmaharSibhiH rUpaM saMjAnIte samyagjAnAtyaGgIkaroti tasminkArye vayaM smaryate / kathamiti taducyate / ayaM devarAto yAmuSyAtiSThAmahe ttkaarymnggiikurmH| sarve vayaM tvA zunaHzepanAmAnaM yaNatvAdubhayorajIgartavizvAmitrayoH saMbandhinI ye rikthe tvAM puraskurmahe, puraskRtya jyeSThaM kRtvA vartAmahe / tvAma dhane tayorkaSirdraSTA tadubhayamahatItyarthaH / ajIgartasya nvaJcaH zunaHzepamanugacchantaH smasi bhavAma ityuktvaan| kUTastha RSirjahusaMjJakastasya vaMze jAtAH sarve jahnava- aibrAsA. steSAM cA''dhipatye svAmitve devarAto yogyaH / tathA daive atha ha vizvAmitraH pratItaH putraaNstussttaav| devasaMbandhini yAgAdikarmaNi vede ca mantrarUpe smrthH| pratItasteSu pratyayaM madanukUlA iti vizvAsa praaptH| / gAthinAmasmatpitRvaMzotpannAnAM ca sarveSAmAdhipatye yogyH| ra aibrAsA. aibrAsA. te vai putrAH pazumanto vIranvato bhaviSyatha / putramahimA ye mAna me'nugrahanto vIravantamakate mA / patraH pitre lokakRjjAtavedaH / me mAna madIya matamanugRhNanta AnukUlyana svIku he jAtavedaH sarvatra putraH pitre lokakRtsthAnasaMpAdako rvanto mAM vizvAmitraM vIravantaM svadharmazUraputrayuktamakarta bhavati, ato yathA mayA tava sthAnaM saMpAditaM tathA kRtvntH| aibrAsA. tvayA'pi mama puNyalokaH sNpaadniiyH| taibAsA. eSa vaH kuzikA vIro devarAtastamanvita / yasya hi prajA bhavatyeka AtmanA bhavatyathota yuSmAMzca dAyaM ma upetA vidyAM yAmu ca dazadhA, prajayA haviSkriyate, tasmAtprajA bhUyo vidmasi // haviSkaraNam / ___ taM devarAtaM yUyamanvitAnugatA bhavata / me madIyaM dAyaM zauceyo jJaptaH / prakSyAmi tveva bhagavantamiti dhanaM yuSmAMzthopetA prApsyati / cakArAddevarAtaM ca / yAmu pRcchaiva prAcInayogyeti sahovAca yatra ta'etasmica yAmapi kAMcidvedazAstrAdirUpAM vidyAM vidmasi vayaM neva kAle sarve'gnayo'nugaccheyurvettha tadbhayaM yadatra jAnImaH sA'pi yuSmAnupetA prAtsyati / aibrAsA. juhvato bhavatIti vedeti hovAca purA cirA"te samyaJco vaizvAmitrAH sarve sAkaM sarAtayaH / dasyAdAyAdaM kulaM syAdyasyaitadaviditaM syAdvidyAbhidevarAtAya tasthire dhRtyai zreSThayAya gAthinAH // stvevAhamatAriSamiti / he vaizvAmitrA vizvAmitrasya mama putrA ye gAthinA RNaM ha vai jAyate yo'sti / sa jAyamAna eva (1) aibaa.33|6. (1) aibraa.33|6; shaashrii.15|27 dhIyata (dhIte). (2) aibA.336. (2) taibaa.317|7|10. (3) aibaa.33|6shaashrii.15|27. (3) shbaa.181|34. (4) aibA.336; shaashrii.15|27. (4) shbaa.11|5|3|11. (5) aibaa.336shaashrii.15|27...... / (5) shbaa.1|7|2|1.
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1262 vyavahArakANDam devebhya RSibhyaH pitRbhyo manuSyebhyaH / gautamaH atha yadeva prajAmiccheta / tena pitRbhya RNaM putrikA jAyate / taddhi ebhya etatkaroti yadeSAM saMtatAvya jet putrikAmanapatyo'gniM prajApati vacchinnA prajA bhavati / / ceSvA'smadarthamapatyamiti saMvAdya / atha trayo vAva lokaaH| manuSyalokaH (1) pitA nAma tAmutsRjeddadyAt / bhAvisaMjJApitRloko devaloka iti so'yaM manuSyalokaH nirdezo'yam / yathA yUpaM chinattIti / putrikAM bhaviSyantI putreNaiva jayyo nAnyena karmaNA, karmaNA pitRloko duhitaramanapatyo'putro'gniM prajApatiM ceSTvA'naye svAhA vidyayA devaloko devaloko vai lokAnAM zreSThastasmA- prajApataye svAhetyAjyabhAgAnantaramaupAsana Ajyena dvidyAM prazaMsanti / athAtaH saMprattiH / yadA praiSya- hutvA'smadarthamapatyamiti saMvAdya yasmai dadAti tena saMvAda nmanyate'tha putramAha tvaM brahma tvaM yajJastvaM loka iti kArayitvA / evaM dattA sA putrikA tasyAM jAto mAtAsa putraH pratyAhAhaM brahmA'haM yajJo'haM loka iti / mahasyaiva putro notpAdayituH / evaM sarve garbhAH, putrikA yadvai kiM cAnUktam / tasya sarvasya brahmetyekatA ye vai apyeSAM pitaH putrapratinidhiH / ive pratikRtau saMjJAyAM ke ca yajJAsteSAM sarveSAM yajJa ityekatA ye vai ke ca kanniti / saiva ca rikthagrAhiNI / gotramapi tasyAH pitulokAsteSAM sarveSAM loka ityekataitAvadvA'idaM sarva- reva gotram / bhartastu kevalaM dharmeSu sahacAriNI ratimetanmA sarve saMnayamitA bhunajaditi tasmAtputra- phalA ca / putrArtha ta vivAhAnantaraM kartavyaM svakulamanuziSTaM lokyamAhustasmAdenamanuzAsati sa yadaiva- saMtAnArthamanyathA dossH|| gaumi. vidasmAllokAttyathaibhireva prANaiH saha putramAvi- (2) pitA na tu mAtA'pi / utsRjet arpayet na zati sa yadyanena kiMcidakSNayA kRtaM bhavati tasmA- tu dadyAt zAstreNa putratvAt , 'pANigrahaNikA mantrAH denaM sarvasmAtputro muzcati tasmAtputro nAma sa kanyAsveva pratiSThitAH' iti coktatvAt / putrikAM duhiputreNaivAsmilloke pratitiSThatyathainamete daivAH prANA taram / anapatya avidyamAnaputraH / AmeyI prAjApatyAM amRtA Avizanti / ceSTiM kRtvA anAhitAgnizcet sthAlIpAkavidhAnena aGgAdaGgAtsaMbhavasi hRdayAdadhi jAyase sa AhutidvayaM hutveti draSTavyam / mabhA. tvamaGgakaSAyo'si digdhaviddhAmiva mAdayeti / (3) agni prajApatiM ceSTuti, AgneyI prAjApatyAM ceSTiM yajJa putraH pannAmanarakramanekazatatAraM tasmAna kRtvA ekAmimapi smArta yAgamAvasathye, tadabhAve pUjAtrAti putrastat putrasya putratvam / mAtramapIti hariharaH / saMvAdya paribhASya / vira.562 duhitA putrakalpA ca pautrA dauhitrakAH smRtAH / / na caiSA putrikAkaraNaviSayeti zaGkanIyam / kalpapratya ____ abhisaMdhimAtrAtputriketyekeSAm / (1) eke manyante pradAnasamaye pituryo'bhisaMdhiriyaM yAnanvayAt / putrikAkaraNe putrikaiva putra iti na putra me putrikA'stviti tAvanmAtrakAdeva duhitA putrikA kalpatA putrikAyAH / ata eveSatkalpaputraH pumikA bhavati na homasaMvAdanAdyapekSeti / gaumi. ISatkalpapautro dauhitra eveti siddham / savi.430 / (1) gaudha.28118; medhaa.9|127; ap.2|131; (1) shbaa.117|2|4 vyaka.155; mabhA.; gaumi.28|16, 8.2014 / 2; vira. (2) shbaa.14|4|3|24-26. 562; vyapra.469 (agni prajApatiM ceSTvA0)'smada (mada). (3) shbaa.14|9|4|8. (2) gaudh.28|19, medhaa.9|127, ap.2|128; (4) gobaa.1|12. mabhA. gaumi.28|17; mmu.9|136 ketye (kAme); vira. (5) savi.430. 562, vyapra.469; samu.138 (pAm0) smRtyantaram,
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca (2) yadA tu pUrvasya vidheH karaNAsaMbhavaH dAnAtpUrva varaNAdinA saMkalpamevaM karoti -- yadasyAmapatyaM bhavi - Syati tanmameti / anenaiva putratvaM bhavatItyeke manyante / saMbhavApekSo vikalpo draSTavyaH / mA. (3) abhisaMdhimAtrAt - etacca pUrvavidhyanuvAdatA / vira. 562 prasaMgAda bhrAtRkopayamaniSedhaH tatsaMzayAnnopayacchedabhrAtRkAm | (1) tatsaMzayAdabhisaMdhisaMzayAtputrikAsaMzayAdvA / gaumi (2) tadAzaGkayA na gRhNIyAt kasyacidapi anapatyasya sarvA duhitaraH / kutaH ? tAmiti vaktavye abhrAtRkAmityArambhAt / sabhA. kSetraja: nAtidvitIyaM janayiturapatyam / samayAdanyasya / jIvatazca kSetre | parasmAttasya / dvayorvA / rakSaNAttu bhartureva / (1) prathamamapatyamatItya dvitIyaM na janayediti / athaivamutpAditamapatyaM kSetriNo bIjino veti viSaye nirNayamAha ---- janayituriti / janayitustadapatyaM bhavati na kSetriNaH / Apastambo'pi - 'utpAdayituH putra iti hi brAhmaNamityAdi / yadi jJAtayaH samayaM kRtvA niyuate kSetriNo'patyamastviti, yathA vicitravIryasya kSetraM satyavatI tasyAM vyAsenotpAditamapatyamiti / yadA ca jIvanneva kSetrI vandhyo rugNo vA prArthayate mama kSetre putramutpAdayeti / tadA kSetriNa evApatyaM na vIjinaH / parasmAddevarAdivyatiriktAttadaniyuktAyAmapyapatyavatyAmana - patyAyAM cotpannaH punastasyaiva vIjino bhavati na kSetriNaH / evamutpAditamapatyaM dvayorvA bhavati bIjikSetriNoH / idaM niyuktAviSayam / tathA ca yAjJavalkyaH - - ' aputreNa para kSetre niyogotpAditaH sutaH / ubhayorapyasau rikthI piNDadAtA ca dharmataH // ' iti / yadi bhartA kSetryeva rakSaNaM (1) gaudha. 28/20; apa. 2 / 128 dabhrA (tAbhrA); mabhA.; gaumi . 28/18. 1263 bharaNa poSaNaM saMskArAdi karoti na bIjI tadA bhartureva tadapatyamiti / evaM mRte / gaumi. (2) gaudha. 1819 - 14; vyaka. 158 dvayo... reva (rakSaNAt bhartureva dvayorvA); mabhA gaumi. 1818 - 14; vira. 580 nyasya (nyatra) zeSaM vyakavat.. vya. kA. 159 (2) dvitIyamatItya tRtIyaM notpAdayet / evaM ca dvitIyamanujJAtaM bhavati, yadi tRtIyamutpAdayati janayitudevarAderbhavati na kSetriNaH, tatazca tadayogyaM bhavatItyetAvadatra vivakSitam / samayaH tava ratirmamApatyamityevaMrUpaH samayaH kRtazcedanyasya kSetriNo bhavati tRtIyamapi / atastadaduSTamityabhiprAyaH / anyasyetyanukarSaNArthazcakAraH / jIvataH prajananAsamarthasya patyuH kSetre bhAryAyAM yadapatyamutpadyate tat kSetriNa eva bhavati vinA'pi samayena dvitIyAdadhikamapItyabhiprAyaH / parasmAt devarAdivyatiriktAt vyatikramAdvA yadi jIvato'pyapatyamutpadyate tat dvitIyAdadadhikamapi tasyaiva janayitureva bhavati na kSetriNaH / evamutpannamapatyaM bIjikSetriNorvA bhavati / yAmuSyAyaNo bhavatItyarthaH / rakSaNe bharaNapoSaNasaMskArAdau kriyamANe bhartuH, parasmAt chidreNa yadapatyamutpadyate tadbhartureva bhavati / tuzabdo vizeSArthaH / pravrajitanaSTapatitAdeH arakSito'pi bhavati / ya eva rakSaNasamarthaH tasya vizeSeNa bhavatIti / mabhA. rikthabhAjaH SaDvidhaputrAH putrA aurasakSetrajadattakRtrima gUDhotpannApaviddhA rikthabhAjaH / AcAryeNa putrA rikthaM bhajerannityuktaM tatra aurasA eva putrA iti saMpratyayo mA bhUdityAha - putrA iti / + gaumi. gotramAtrabhAjaH SaDvidhaputrAH hraho paunarbhavaputrikAputrasvayaM dattakrItAH gotrabhAjaH / (1) ete tu gotrabhAjo, gotrameva kevalaM bhajante na riktham / pUrve tu rikthabhAjo gotrabhAjazcaurasena sahAbhidhAnAt / sarve caite sajAtIyAH / gaumi. + mabhA. gaumigatam / (1) gaudha. 28|33; vyaka. 153; mabhA gaumi. 28 / 30; vira.548 kRtri...ddhA (apaviddhakRtrima gUDhotpannA); bAla. 2 / 132 (pR. 175 ). (2) gaudha. 28|34; mabhA.; gaumi. 28/316 vira. 548; bAla. 2 / 132 (pR. 175 ).
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1264 vyavahArakANDam / (2) putratvAdeva gotrabhAktve prApte tadvacanamiha | likhitayorapi apaviddhe datte cAdAyAdattvAmidhAnaM rikthabhAktvapratiSedhArtham / aurasAdisadbhAve ca teSAM gautamasya tatraiva dAyAdatvAbhidhAnamapyevaM viSayavyavasthayaiva rikthabhAktvapratiSedhAdaurasAdisadbhAve caite grAsAcchA- vibodhanIyam / vira.548-549 danamAtramarhanti putratvAdeteSAm / tadabhAve tu bhavatyeva | (4) tatra guNavadaguNavadityuktarItyA''dyavargoktAH rikthabhAktvaM, putrapratinidhitvAt / pratinidhizca mukhya- krameNa taddharAH, dvitIyavargamadhye AdyatrayANAM turyAzadravyAbhAve samagraphala eva bhavati, somAbhAve puutikaavt| bhAgitvoktiraurasAbhAve putrikAdisattve ca jJeyA / anyaputrikAputrasyehAbhidhAnaM gotrabhAktvaprApaNArtham / riktha- thoktasmRtivirodho duSparihara eva / putrikAputrasya viSayo bhAktvaM tvaurasasadbhAve'pi bhavatyeva / zUdrAputrasyehAna- vyAkhyAtraiva vakSyate / svayaMdattakrItayostatvaM tu aurase bhidhAnamanaurasatvAdarikthabhAktvAdvA / mabhA. | sati uktarItyA vAsiSThAyekavAkyatayaiva / evaM gUDhotya putrANAM gotrabhAjAM rikthabhAktvaM kadAcit nasya rikthabhAktvoktirapi aurasAdyabhAve jJeyeti na caturthAzino vaurasAdyabhAve / kshcidvirodhH| baal.2|132 (1) atha vA naite kAnInAdayo na rikthabhAjaH ___ hArItaH kintu caturthIzinaH, pitRdhanasya caturthamaMzaM bhajeran / / putramahimA / bahubhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa critaarthtaa| pUrvoktAnAM SaNNAmaurasAdInAmabhAve / bhAve tu ta eva / punnAmA nirayaH proktazchinnatantuzca nairayaH / bhajeran / caturthAMzavyatiriktaM ca sapiNDA gRhNIyuH / tatra vai trAyate yasmAttasmAtputra iti smRtaH / / yadatra putrikAputrasyaurasAdyabhAve'pi caturthAMzabhAktva putreNa lokAJjayati pautreNAnantyamaznute / muktaM tadapakRSTaputrikAputraviSayam / yo hInavarNAyA atha putrasya pautreNa badhnasyApnoti piSTapam / / bhAryAyA duhitaraM putrikAM karoti tatrApya bhisaMdhimAtreNa bahUnAmekajAtAnAM yadyekaH putravAn bhavet / ttputrvissymityrthH| gaumi. sarve te tena putreNa putravanto na saMzayaH // (2) SaNNAmaurasAdyAnAmamAve kAnInAdayazcaturthAMza bahInAmekapatnInAmekA cetputriNI bhavet / bhAjaH samastabhAjo vA, vAzabdAt / tathA''ha zaMkhaH sarvAstAstena putreNa labhante putriNAM gatim / / 'upArjitaM jyeSThAya tadabhAve kSetrajaputrikAputrayostayo. yasya putraH zucirdakSaH pUrve vayasi dhArmikaH / rapyabhAve trayANAmitareSAM teSAmapyabhAve SaDbhyaH' iti / niyantA cAtmadoSANAM sa tArayati pUrvajAn // guNApekSazcAyaM vikalpaH, zeSaM sapiNDAdisaMbandhibhya kSetrajaH iti / anye tu 'aurasAdyabhAve ityetaduttarasUtrArtha jIvati kSetrajamAharasvAtantryAt mRte byAmuSyAmAhuH tatazca kAnInAdayazcaturbhAgArhA jIvanamAtrasaMba yaNamanuptabIjatvAt nAbIjaM kSetraM phalati nAkSetraM ndhino veti / mabhA. bIjaM prarohati ityubhayadarzanAdubhayorapatyaM ityeke / (3) caturthI zina aurasAdyabhAve pitari sati, asati tu pitari aurasAdyabhAvakrameNa sarvaRkthagrAhakA eva / (1) dA.161; vyaka.159; vira.583; bAla.20135 (pR.220) tantuzca nairayaH (tantozca tatra vai) tatra vai (pitaraM): etaccaturthAzabhAgitvameSAM guNavattve brahmapurANaJcAmISAM / (pR.243) tatra vai (tatraiva). mandaguNatve ityvirodhH| zaMkhalikhitavAkye paunarbhavakA / (2) dA.161; vira.585, vyapra.506 piSTa (viSTa); nInayoraMzahAritvAbhidhAnaM gautamIyaM ca tanniSedhanaM savarNA- vitA.384 brana (vRddha) piSTa (viSTa); baal.2|137 uttarArdhe savarNaviSayatvena vyavasthApyam / asavarNAstu grAsAcchA- (atha pautrasya putreNa adhnasyApnoti viSTapam). danabhAgina iti kAtyAyanavAkyAt / evaM zaMkha. (3) samu.95. (1) gaudh.28|35; mabhA. gaumi.28632 no vau (na (4) vyaka.159; vira.584; bAla.21135 (pR. au); vira.548 gaumivat baalN.2|132 (pR.175) zinaH | 220) sa tA (saMtA). (zabhAginaH) (vaura...ve0). (5) ap.2|127 mRte (Rte) prarohati ityubhaya (rohati
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1265 teSAmutpAdayituH prathamapiNDo bhavati, dvau piNDau / bandhudAyAdAH SaT, abandhudAyAdAzca SaT putrAH nirvapenniApe'thavaikapiNDe dvaavnukiirtyet| dvitIye SaDbandhudAyAdAH SaDabandhudAyAdAH sAdhvyAM putraM tRtIye pautraM lepinazca trInvAcakSANa Asa- svayamutpAditaH kSetrajaH paunarbhavaH kAnInaH putrikAptamAdityeke / putro gUDhotpannazceti bandhudAyAdAH / dattaH krIto(1) anuptabIjatvAditi kssetrikaanuptbiijvaadityrthH|| 'paviddhaH sahoDhaH svayamupAgataH sahasAdRSTazcetya ap.2|127 bandhudAyAdAH / . (1) sAdhvyAM svayamutpAdita aurasa ityarthaH / sahasA(2) jIvati kSetrajamanyajamapi bhartureva, kutaH dRSTo yo mAtApitrAdihIno'kasmAdRSTaH kenacit pariasvAtantryAstriyA iti zeSaH / mRte ca bhartari 'aputrA toSeNa mama tvaM putra ityuktaM tatheti pratipadyate / bandhuzayanaM bharturi'tyAdidarzanAdyadyapyasvAtantryaM striyA avi dAyAnAdadate iti bndhudaayaadaaH| vyaka.154 ziSTaM, tathApi dyAmuSyAya dvayorapatyamityAhuH, kutaH anuptabIjatvAt (anuptabIjatvAtkSetriNA svasyaiva prayoja (2) gotrabhAktvena bandhutvaM dAyAdatvaM ca / lakSmInArtha anu pazcAdvIjavapane anumatatvAditi bhaavH|) dharastu bandhudAyAnAdadate iti bandhudAyAdA ityAha / kSetrasyeti zeSaH / jIvati hi bIjavaptAstIti na paraspara tAtparya ca pUrvaSaTakottaraSaTkayoH prAdhAnyAprAdhAnyayoH samAnam / vira.549 phalayogo'patyasya kArapamityAha (jIvatyapi bhartari . ubhayoH putrAbhisaMdhAne dyAmuSyAyaNatvamiti bhaavH|) (3) tatra manuvirodhaH spssttH| tena kAnInapaunarbhavanAbIjamiti ubhayo/jikSetriNoH / nirUpyate asmi | yorabandhudAyAdamadhye parigaNanAt / hArItena bandhudAyAdaniti nirvApaH pitRyajJaH / ekapiNDe dvAviti madhye / dattakRtrimApaviddheSu ca vyatyayAt / tasmAdevaM ekaikasmin piNDe dvAviti vIpsA mantavyA / yadi savarNAdibhedena dezAcArabhedena vA virodhaH prihrnniiyH| dvipitA syodakasmin piNDe dvau dvAvupalakSayedityApasta vyapra.485 mbAnusArAt / dvitIye putramityAdi, dvitIye (dvitIye SaDvidhaputrANAM dAyaparimANam vibhajiSyamANa ekaviMzaM kAnInAya dadyAt, pitAmahapiNDe putraM pitAmahasyeti bhAvaH, tena pitaramityarthaH / evaM tRtIye prapitAmaha piNDe pautraM tasyeti viMzaM paunarbhavAya, ekonaviMzaM DyAmuSyAyaNAya, aSTAdazaM kSetrajAya, saptadazaM putrikAputrAya, itabhAvaH, tena pitaramArabhyetyartha iti nisskrssH|) putramArabhyetyarthaH / lepinazca trInAcakSANo dvau dvAvanukItayet / rAnaurasAya ddyuH| xvira.558 (1) vyaka.154 putro+(gRhe); vira.549 (SaDabandhudA yAdAH0); vyapra.485 (SaDbandhudAyAdAH SaDabandhudAyAdA:0) .x vyapra. viravat / () etaccidvAntargato'zo vivAdaratnAkare nazceti (na: gRha iti) mupAgataH (mupagataH); vyau.148 pAdaTippaNyAM likhito'tra sNgRhiitH| (SaD...zceti bandhudAyAdAH0); baal.2|135 (pR.234) ubhaya) (ityeke...mAdityeke0); vyaka.159 bIjaM praro (vIrya / svayamutpAditaH+ (aurasaH) gUDhotpannazceti (gRhe gUDhotpanna iti) ro) ityeke (ityapare) dvitIye.. mAdityeke (dvitIye putrastRtIye | krIto (krItako); daca.30 (SaDbandhudAyAdA SaDabandhudAyAdAH pautraH lepinazca trInanvAcakSANa AsaptamAdityapare); vira.557; | sAvyAM0). vyapra.473 prarohati ityubhaya (rohatyubhaya) patyamityeke (patya- | (2) byaka.153 naurasAya + (putrAya); gaumi.28|32 mityapare) prathamapiNDo (prathamaH pravaro) dvau piNDau...mAdi- (dadhuH0); u.2014|2 gaumivat; vira.545vyAmu (Amu); tyeke (dau piNDau ni pe dadyurekapiNDe vA dvAvanukIrtayet / pamA.517 aSTAdazaM (aSTAdazAMzaM ca) saptadazaM (saptadazAMzaM) dvitIye putrastRtIye pautro lepinazca zrInanvAcakSANa AsaptamAdi- | itarAnaurasAya dadyuH (itaradaurasAya putrAya dadyAt); nRpra.40 tyeke); daca.19 (jIvati kSetrajamAhurasvAtantryAnmRte byAmuSyA- sapta ... dadyuH (saptadazAMzaM putrikAputrAya, itarat pArazavAya yaNamaguptabIjatvAt) etAvadeva. | putrAya dadyAva); vyapra.448 vyakavat ; vyau.148 vyakavata;
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ u. 1266 vyavahArakANDam .......... (1) AmuSyAyaNo gUDhotpannaH / itarAn SoDaza- (2) apUrvA na pUrvaH patiryasyAH, vAgdattApi yA bhAgAn / vira.545 | na bhavatItyartha iti prkaashkaarH| zAstravihitAM zAstreNa (2) etadasavarNanirguNaputraviSayam / pamA.517 / pANigrahaNakarmaNA vihitAM. saMskRtAM, karmabhiragrihotrA.. kANDapRSThasaMjJakAH putrAH .. dibhiH| xvira. 554 zUdrAputrAH svayaMdattA ye caite krotkaastthaa| dAyena caa'vytikrmshcobhyoH|| sarve te gotriNaH proktAH kANDapRSThA na sNshyH|| (1) ubhayormAtA pitrordAyena ca teSAM saMbandho Apadgato'bhyupagato yazca syaadvaissnnviisutH| bhavati avyatikramazca / ca iti cedarthe / avyatikramasarve te manunA proktAH kANDapRSThAstrayaH sutaaH|| zcet, yadi te mAtaraM pitaraM ca na vytikrmeyuH| vyatikalaM kANDamiti khyAtaM yasmAtpUrve'pi te viduH| krame tu dAyahAniriti / apara Aha --'ubhayorapi tatra jyeSThataro yaH syAttaM vai kANDeti nirdizet // dAyena teSAM vyatikramo na kartavyaH / avazyaM deyo svakulaM pRSThataH kRtvA yo vai parakulaM vrjet| dAyastebhya iti'| tena duzcaritenAsA kANDapRSTho na saMzayaH // (2) dAyenAvyatikramaH saMpUrNadAyenAvyatikramasteSA. vaiSNavI atra zUdrA / ........... vira.553 meva kartavya ityarthaH / vira.554 .... Apastamba: anaurasaputrotpAdanadoSaH .... aurasaputraH pUrvavatyAmasaMskRtAyAM varNAntare ca maithune doSaH / saMvarNApUrvazAstravihitAyAM yathatu gacchataH | anyena pANigrahaNena tadvatI puurvvtii| asaMskRtA putrAsteSAM karmabhiH saMbandhaH / | vivAhasaMskArarahitA / varNAntaraM brAhmaNAdeH kSatriyAdiH / . (1) savarNA cAsAvapUrvA ca zAstravihitA ceti teSu pUrvavatyAdiSu maithune sati doSo bhavati / kasya ? krmdhaaryH| savarNA sajAtIyA, brAhmaNasya brAhmaNI- tayoreva mithuniibhvtoH| tyAdi / apUrvA / ananyapUrvA anyasmA adattA, na taMtrA'pi doSavAna putra eva / vidyate pUrvaH patirasyA iti / zAstravihitA zAstroktena tatreti saptamyAstrala 'itarAbhyo'pi dRzyanta' iti / vivAhasaMskAreNa saMskRtA 'sagotrAya duhitaraM na prayacche- tAbhyAmubhAbhyAmapi putra evAtizayena dossvaan| tatra di'tyAdizAstrAnuguNA vA / evaMbhUtAyAM bhAryAyAM yathatu parvavattyAmatpannau kaNDagolako 'patyau jIvati kuNDaH syA gRhyoktena Rtugamanakalpena gacchato ye putrA jAyante mate bhartari golaka' iti / asaMskRtAyAmutpannasya nAmAteSAM 'svakarma brAhmaNasye'tyAdinA pUrvamuktaiH karmabhiH ntaraM nAsti / kiMtu duSTatvameva / varNAntare tu jAtyantaram / saMbandho bhavati / (gacchatha iti thkaaro'ppaatthH)| u. tatra gautamaH 'anulomAH punaranantaraikAntaradvantarAsu jAsamu.139 aSTAdazaM (aSTAdazAMza) saptadaza (saMptadazAMzaM) itarA- tAH savarNAmbaSThograniSAdadauSyantapArazavAH / pratilomAstu naurasAya dadyuH (itaradaurasAya dadyAt). / suutmaagdhaayogvkssttvaidehkcnnddaalaaH'| iti / evakAro (1) vyaka.155 caite (ca te); vira.552 gotriNaH duhitRnivRttyarthaH / tathA ca vasiSThaH-'patitenotpAditaH proktAH (zaudrikAH putrAH); vyapra.486 stathA (ssutAH). patito bhavatyanyatra striyAH sA hi paragAminI tAmari(2) byaka.155 yazca (yastu) sutAH (tathA); vira.553. : (3) vyaka.155.. x vyapra. viragatam / - (4) byaka.155 na saMzayaH (iti smRti:); vira.552: (1) aadh.2|13|2; hidha.217; u.2|14|1 na cA vyapra.486. | (nA); vira.554 na cA (nA) (ubhayo:0); vyapra.468 (5) aadh.2|13|1; hidha.27; vyaka.155; u.2|| na cA (nA) yo:+(mAtApitroH); baal.2|135 (pR.235) 14 / 2 (sava...taH0); vira.554 rNApUrva (mapUrvAM) tAyAM na cA (nA.). (tA); vyapra.468 pUrva (9) tAyAM (tAM) karma (dharma); bAla. (2) Adha.211313, hidha.217.. 2 / 135 (pR.235) rNA (o) tAyAM (tAM). (3) aadh.2|13|4; hidha.217. .
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1267 kthAmupeyAditi / 'strIratnaM duSkulAdapIti mnuH| u. / loke janayitureva putraphalaM bhavati, vettA pariNetA kSetrI kSetrajaH, tatkaraNaniSedhazca tu etaM tantuM moghaM niSprayojanaM kurute AtmasAtkaroti / utpAdayituH putra iti hi brAhmaNam / ... itizabdo gaathaasmaaptau| etacca kSetriNo'nujJAmantareNa . putrebhyo dAyabhAgaM vakSyan anyasya bhAryAyAmanyeno- | putrotpAdanaviSayam / yadA tu kSetrI vanthyo rugNo vA tpAditaH kimutpAdayitu:? Ahosvit kSetriNa iti vicAre / prArthayate mama kSetre putramutpAdayeti, yadA vA saMtAnakSaye nirNayamAha-utpAdayituriti / ... . u. vidhavAM niyuJjate yathA vicitravIryasya kSetre * satyavatIM athApyudAharanti vyAsena / tadutpannaH putra ubhayorapi putro bhavatiidAnImevAhaM janakaH strINAmISyomi no puraa| vIjinaH kSetriNazca / dyAmuSyAyaNazca sa bhavati / tathA yadA yamasya sAdane janayituH putramabruvan / cAcArya evAha--'yadi dvipitA syAdekaikasmin piNDe retodhAH putraM nayati paretya yamasAdane / dvau dvAvupalakSayedi' ti| yAjJavalkyo'pyAha-- 'aputreNa tasmAdbhAyoM rakSanti bibhyantaH pararetasaH / parakSetre niyogotpAditaH sutH| ubhayorapyasau rikthI apramattA rakSatha tantumetaM mA vaH kSetre parabIjAni piNDadAtA ca dharmataH // iti / nArado'pi-'yAmuSyAyaNavApsuH / janayituH putro bhavati saampraaye| moghaM ko dadyAvAbhyAM piNDodake pRthak / rikthAdadhai samAdadyAd vettA kurute tantumetamiti / bIjakSetravatostathA // iti / . . . u. - (1) na kevalaM brAhmaNameva / vaidikagAthA apyatro (2) tantuM putrapautrAdiparamparAm / . . vira.577 dAharantItyAha-athApyudAharantIti / janayituH putraH 'dRSTo dharmavyatikramaHsAhasaM ca pUrveSAm / / kSetriNo veti vivAde parAjitasya kSetriNo vacanaM - yadi pUrvavatyAdiSu maithune doSaH kathaM tarhi etAvantaM kAlamahaM janako manyamAnaH idAnImeva utathyabhAradvAjau vyatyasya bhArye jagmatuH vasiSThazcaNDAlI. strINAmIrSyAmi parapuruSasaMsarga na she| kadA idAnIm / makSamAlAm / prajApatizca svAM duhitaram / tatrAha yadA yamasya sAdane pitRloke janayituH putro bhavati - dRSTa iti / satyaM dRSTo'yamAcAraH pUrveSAm / sa tu putrakRtyaM paralokagatasya janayitureva na kSetriNa ityabravan dharmavyatikramaH, na dharmaH, gRhyamANakAraNatvAt / na dhrmjnyaaH| ukta evArthaH kiMcidvizeSeNocyate-retodhAH caitAvadeva, sAhasaM ca pUrveSAM dRSTam / yathA jAmadagnyena bIjapradaH putraM nayati putradattaM piNDAdikamAtmAnaM nayati rAmeNa pitRvacanAdavicAreNa mAtuH zirazchinnam / u. prApayati / paretya mRtvA / yamasAdane yamaloke / tasmA teSAM tejovizeSeNa pratyavAyo na vidyate / kAraNAt bhAryA rakSanti pararetaso bibhyantaH / bibhyataH - kimidAnIM teSAmapi doSaH ? netyAha-teSAchAndaso num / ato yUyamapyapramattA avahitA bhUtvA miti / tAdRzaM hi teSAM tejaH yadevaMvidhairapi pApmabhirna etaM tantuM prajAsaMtAnaM rakSatha / loDarthe laT / rakSate pratyavayanti / tadyathaiSIkAtUlamagnau protaM pradUyeta evehA'sya tyarthaH / kimartham ? vaH yuSmAkaM kSetre parabIjAni para pApmAnaH pradUyante' iti zruteH (chaau.5|24)| u. retAMsi mA vApsuH / vyatyayenA'yaM karmaNi kartRpratyayaH / tadanvIkSya prayuJjAnaH siidtyvrH| .. mA vApsata uttAni mA bhUvan / mopyeran / kathamiti ? na caitAvatA'rvAcInAnAmapi tathA prasaMga (apara Aha-parazabdAjjaso luka / pare puruSAH vaH ityAha--tadanvIkSyeti / taditi napuMsakamanapuMsakenekSetre bIjAni mA vApsuriti / ) yasmAt sAmparAye para tyeka zeSa ekavadbhAvazca / taM vyatikramaM tacca sAhasama..(1) aadh.2|13|5; hidha.217, gaumi.189. nvIkSya dRSTvA svayamapi tathA prayuJjAno'vara idAnIntanaH - (2) aadh.2|13|6; hidha.217 janakaH strINAmIAmi (IrSyAmi strINAM janakaH) vettA (vaptA); vyaka.157-158 (1) aadh.2|13.7, hidha.217. (athA...retasa:0) rakSatha (rakSa) tantumetaM (tantuM); vira.577 / (2) aadh.2|1328; hidha,217. (athA...retasaH0) rakSatha (rakSa) vaH (ca) vettA (vaptA).. (3) aadh.2|13|9; hidha.217.
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1268 vyavahArakANDam sIdati pratyavaiti / na hyagniH sarve dahatItyasmAkamapi / brAhmaNasya brAhmaNI kSatriyasya kSatriyA, anyathA brAhmaNatathA zaktiriti / u. pariNIta kSatriyAputrAderdvAdazaputrAntarbhAvo na syAditi pArijAtaH / xvira. 554 (2) 'aurase tUtpanne' ityuktam, tatra sarvasyaurasanimittagrahaNe prApte paribhASate - savarNAyAmiti / pANigrahaNena zAstralakSaNena tasyAM svayamutpAdita auraso na kSetrajAdiH / bauvi. athApyudAharanti aGgAdaGgAtsaMbhavasi hRdayAdabhijAyase | AtmA vai putranAmAsi sa jIva zaradaH zatamiti / dauhitraH abhyupagamya duhitari jAtaM putrikAputramanyaM dauhitram | (1) smRtiSu dauhitrapadaM aputrikAjAtaparaM niyatam / yathA baudhAyanaH - abhyupagamyeti / anyaM dauhitram | dA. 181 (2) vidyAdityanuvRttau baudhAyanaH - abhyupagamyeti / abhyupagamya saMvidamasyAM yo jAyate putraH sa me putra ityAkArAM kRtvA, dauhitraM duhiturapatyaM putrikAputrasaMjJakaM putraM vidyAt / anyamiti aurasApekSayA / vira. 560 (3) etatprasaMgAt putrapratinidhInAha - abhyupagamyeti / anyatvamaurasApekSayA / tasyAsya gauNatvapradarzanArtham | anyaM dauhitramityasyAparA vyAkhyA - anyaH asaMvAdapUrvakaM dattAyAM jAtaH taM dauhitrameva vidyAt / *cauvi. apatyAnaRyaniSedhaH | " dAnaM krayadharmazvApatyasya na vidyate / putraprasaMgenAha--dAnamiti 1 dAnagrahaNena vikrayo'pi gRhyate, tyAgasAmAnyAt / krayadharma iti ca pratigrahasyA'pi grahaNam / dharmagrahaNAt svIkArasAmA nyAcca / apatyasya dAnapratigrahakrayavikrayA na kartavyAH / dvAdazavidheSu putreSu dattakrItayorapi putrayormanvAdibhiH paThitatvAnnA'yaM sAmAnyena pratiSedhaH / kiM tarhi ? jyeSThaputraviSayaH, ekaputraviSayaH, strIviSayo vA / tathA ca vasiSThaH - 'na jyeSThaM putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA / na tvekaM putraM dadyAt pratigRhNIyAdvA sa hi saMtAnAya pUrveSAm / na strI putraM dadyAt pratigRhNIyAdvA anyatrA'nujJAnAdbhartuH / putraM pratigrahISyan bandhUnAhUya rAjJe nivedya nivezanasya madhye agnimupasamAdhAya saMparistIrya vyAhRtibhirhutvA adUrabAndhavaM saMnikRSTameva pratigRhNIyAditi / vizvajiti ca sarvasvadAne gavAdivadapatyaM na deyamiti / vikrayastu sarvatra niSiddhaH / tatra upapAtakeSu yAjJavalkya Aha-- 'nAstikyaM vratalopazca sutAnAM caiva vikrayaH' / iti / bahUvRcabrAhmaNe'pi zunaHzepAkhyAne dRzyate-- 'sa jyeSThaM putraM nigRhvAna uvAcetyAdi / putra - prakaraNe apatyazabdopAdAnamapi jyeSThaputraviSayatvasya liGgam / na patantyanenetyapatyamiti / ' RNamasmin saMnayatyamRtatvaM ca gacchati / pitA putrasya jAtasya pazyeccejjIvato mukham // ' iti / 1 u. baudhAyanaH aura sAditrayodazaputravidhiH talakSaNAni ca tatra aurasa : sevarNAyAM saMskRtAyAM svayamutpAditamaurasaM putraM vidyAt / (1) savarNA dvijasya dvijA, zUdrasya zUdrA, na tu (1) Adha. 2 / 13 / 10; higha. 2 7. (2) baudha. 2 / 2 / 14; mamu. 9 / 166 (svayaM0) rasaM (rasa); vyaka. 155; vira. 554 ( putraM 0 ); dIka. 44 viravat; smRsA.68 vidyAt (jAnIyAt); maca. 9/166 ( putraM 0 ) zeSaM smRsAvat; candra. 174 smRsAvat; vyapra. 468; bAla. 2 / 128, 2 / 135 ( pU. 235). -- athApyudAharanti - Adizetprathame piNDe ' mAtaraM putrikAsutaH / dvitIye pitaraM tasyAstRtIye ca pitAmahamiti // putrikAputretyevaMlakSaNaH putro mAtAmahasyaivetyetatprakaTayati-- athApyudAharantIti / piNDapitRyajJe kriyamANe prathamaM piNDaM mAtaramuddizya dadyAt / striyAH x vyapra viragatam / * zeSaM viravat / (1) baudha. 2 / 2 / 15,16 dabhi (dadhi); vyaka. 155 sa (saM); vira.554 vasi (vati) sa (saM); vyapra. 468 jIva ( jIveta ). (2) baudha. 2 / 2 / 17; dA. 1816 vyaka. 156 manyaM (masyAM); vira.560. (3) baudh.2|2|18,19.
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1269 bauvi. dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca piNDadAnaM vacanaprAmANyAdbhavati / pitRsthAnIyA hi | eSa kSetrajaH dvipitA dvau pitarau yo janakaH kSetravAMzca / sA / dvitIye mAtuH pitaramAtmano mAtAmaham / tRtIye dvigotratvamapyasya tadgotrAbhyAmeva / gotramede satyasya tasyAH pitAmahamAtmano mAtAmaha pitaram / yadvA mAtaraM prayojanam--svadhA piNDodakAdi / rikthaM mRtasya yadaparihApyaiva piNDadAnam / kuta etat ? karmAnte pradarza- tiricyate dravyam / nAt / tatra hyuktam--kathaM khalu putrikAputrasya piNDa- / athApyudAharantidAnaM bhavatIti pRSTvA etatte'muSya tata mama pitAmaha, ye dvipituH piNDadAnaM syAtpiNDe piNDe ca naamnii| ca tvAmanu etatte'muSyai pitAmaha mama prapitAmaha, ye ca trayazca piNDASSaNNAM syurevaM kurvanna muhyatIti / / svAmanu etatte'muSyai prapitAmaha mama praprapitAmaha ye ca (1) na muhyati na dussytiityrthH| vira.559 tvAmanviti amuSyai amuSyA iti svamAtaraM nirdizati / (2) zuzrUSAvivAha piNDadAnadAyagrahaNasyopayoga bauvi. mAha-athApyudAharantIti / nAmanI utpAdayituH kSetrajaH kSetriNazca / tayoH saha piNDadAne sati traya eva piNDAH mRtasya prasUto yaH klIbavyAdhitayorvA'nyenAnu- SaNNAM dadyuH / 'pitre pitAmahAya' iti ca vacanAt / mate sve kSetre sa kssetrjH| sa eSa dvipitA dvigotrazca bauvi. dvayorapi svadhArikthabhAgbhavati / (1) asyArthaH / klIbAdeH sve kSetre tadanumato'nyena mAtApitRbhyAM datto'nyatareNa vA yo'patyArthe prasUtaH kssetrjH| dA.48 parigRhyate sa dattaH / (2) anyenAputreNa devarAdinA prasUto ya ityanvayaH / yo mAtApitRbhyAM mAtrA pitrA vA dttH| bauvi. dvipiteti kapo'bhAvaH samAsAntavidheranityatvAt sa dvi kRtrimaH gotro dvayorapi gotrabhAk / svadhA pitRkarma / vira.556 sadRzaM yaM sakAmaM svayaM kuryAtsa kRtrimaH / (3) etaccAputrabIjiviSayam / smRsA. 68 sAdRzyaM jAtyAdinA / sakAmaM asyAhaM putro bhavi(4) mRtasya sve kSetre prasUta iti saMbandhaH / svakSetre SyAmi yadi mAM grahISyatIti yo manyate, putrArthI ca svapANigrahaNAdinA saMskRte / kAryAnabhijJaH klIbaH svayameva pUjApUrvakaM yadi gRhNAti / evaM gRhItaH kRtrima tRtIyA prakRtiH / vyAdhitastIvrarogeNa prajotpAdanA ucyate / samartho gRhyate / eSAM trayANAM bhAryAyAmanyena bhrAtrA pitrA vA'numatena devareNotpAditaH kSetrajo bhavati / sa gRhe gUDhotpanno'nte jJAto guuddhjH| / gRhe atiguptAyAmapi striyAmamunotpAdito'ya(1) baudh.2|2|20,21, dA.48 (mRtasya ca prasUto yaH miti parvamajJAtaH / pazcAtkAlAntare yena kenacit kIbasya vyAdhitasya vA / anyenAnumato vA syAt skhe kSetre kSe-' / vyabhicArAdinA kAraNenAsyAmutpAdito'yaM putra iti vajaH smRtaH // sa eva dvipitRko dvigotrazca dvayorapi svadhAkaro / vijJAyate tathApi gUDhajaH itybhipraayH| atra gRhagrahaNaM rikthbhaagbhvti|); vyaka.155 (mRtasya prasUto yaH klIbasya vyAdhitasya ca anyenAnumatasya kSetre sa kSetrajaH sa eva dvipitA pravrajitAyAM gUDhotpannasya gUDha iti saMjJA mA bhUdityedvigotrazca dvayoH RkthabhAg bhavati / ); vira.556 mRta...yorvA tadartham / (mRtasya ca prasUto yaH klIbasya vyAdhitasya vA) sve (sva) eSa (1) baudh.2|2|22, 23, vyaka.156; vira.559; (eva); smRsA.68(amRtasya...kSetrajaH0) eSa (eva); candra. vyapra.474 ca nA (svanA) muhya (duSya). 174 (mRtasya...trajaH0) eSa (eva) pitA (pitRko) (riktha0); (2) baudh.2|2|24. gyapra.474 mRtasya...kSetrajaH (mRtasya prasUto yaH kvIbasya (3) baudh.2|2|25, vira.572 yaM sakAmaM (sakAmaM yaM) vyAdhitasya vA tenAnumatasya kSetrajaH) eSa (ca); vica.66 / (svayaM0). / (4) bodh.2|2|26. bauvi. gaDhajaH bauvi. dAvata.
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1270 apaviddhaH mAtApitRbhyAmutsRSTo'nyatareNa vA yo'patyArthe parigRhyate so'paviddhaH / atrA'pi sadRza ityanuvartate / utsRSTastyaktaH / vyavahArakANDam kAnInaH bauvi. niSAdapArazava dvijAtipravarAcchUdrAyAM jAto niSAdaH / kAmApArazava iti putrAH / dvijAtipravaro brAhmaNaH / dvijAtipravarAdeva pUrvaH |kramoDhAyAH putraH / ayaM tu kAmAdUDhAyAH / anantaraprabhavaprakaraNe tayorapi punargrahaNamanayoH putrakAryeSvapi prApaNArtham / bauvi. sapta rikthabhAjaH SaDgotramAtra bhAjazca putrAH athA'pyudAharanti- yA garbhiNI saMskriyate vijJAtA vA'vijJAtA vA tasyAM yo jAtaH sa sahoDhaH / aurasaM putrikAputraM kSetrajaM dattakRtrimau / gUDhajaM cApaviddhaM ca rikthabhAjaH pracakSate || yA gUDhagarbhiNI satI pariNIyate tasyAM yo jAtaH sa sahoDho nAma / voduzcAyaM putraH / vijJAtAyAM tu saMskAra eno'sti / bauvi. mAtApitrorhastAtkrIto'nyatarasya vA yo'pa- voDhavyA / anyathA sagotrAgamanaprasaMgAditi / ete tyArthe parigRhyate sa krItaH / athaitAn putrAnvividhAnvivinakti - athApyudAharanti - aura samiti / aurasAdayaH gotrabhAjazca rikthabhAjazca / rikthaM dravyam / kAnInAdayazca tadgotrabhAjaH / pArazavaH abhAga eva viSThAvat / asmAtsUtrAdidamapyavagamyate -- niSAda kanyA'pi susamIkSyA'sagotrAdeva krItaH bauvi. svadravyaM pradAyeti zeSaH / paunarbhavaH putrikAputrAdayaH kAzakuzasthAnIyAH putrapratinidhayo mantavyAH / avazyakaraNIyatvAt putrotpatteH / uktaM ca bhavitavyaM 'avIrAyAzca yoSitaH' ityabhojyAnnaprakaraNe 'putrAMzcotpAdya dharmataH' iti / yoSitA'pi putravatyA darzanAt / bauvi. kAnInaM ca sahoDhaM ca krItaM paunarbhavaM tathA / (1) baudha. 2 / 2 / 32. (2) baudha. 22 / 33, 343 vyaka. 158 kAmA (lAbhA); vira. 574 (niSAda : 0 ) (putrA : 0 ); smRsA. 70 viravat; candra. 176 viravat; vyapra. 480 viravat; bAla. 2 / 135 (1.235) viravat. asaMskRtAmanatisRSTAM yAmupayacchettasyAM yo jAtaH sa kAnInaH / vira. 565 / (1) anatisRSTA adattA / (2) anena jJAyate gUDhajaH saMskRtAyAM jAta iti anUDhAmasaMskRtAmAhuH / anatisRSTAM anabhyupagatAM gurubhiH atisRSTAyAmapyasaMskRtAyAM saMskRtAyAmapyanatisRSTAyAM sa eva / so'yaM sadRzyAmutpAdito mAtAmahasya putraH / bauvi. sahoda : (5) baudha. 2 / 2 / 31. 'klIbaM tyaktvA patitaM vA yA'nyaM patiM vindetasyAM puna yo jAtaH sa paunarbhavaH / mRto'pyatrA'bhyanujJAtaH / tathA ca vasiSThaH - 'mRte vAsA punarbhUrbhavati' iti / bauvi. * vyapra. vyAkhyAnaM 'pitRvezmani kanyA' iti manuvacane draSTavyam / (1) bodha. 2/2/27. (2) baudha. 2228; vira.565 yacche (gacche); vyapra. 475 viravat. (3) baudha . 2 / 2 / 29. (4) baudha. 2 / 2 30 rasya ( reNa); vyaka. 157 (pari0) krItaH (krItakaH); vira. tkrIto'nya ( danya) theM parigR (rthaM gR); vyapra. 478 vyakavat. svayaMdattaH mAtApitRvihIno yaH svayamAtmAnaM dadyAt svayaMdattaH / svasvatvanivRttiH parasvatvApAdanaM ca dAnam / atrApi zarIrendriyANAmAtmIyatvAddAnavyavahAraH / bauvi.' (3) bodha. 2 / 2 35, 36; vyaka. 154 (athA... ti0 ); vira. 550 ( athA... ti0) DhajaM cA (DhaM caivA); vici. 231 viravat; vyani. vyakavat vyapra. 485 cApa (bApa) zeSaM vyakavat ; daca. 31 viravat. (4) baudha. 2 / 2 / 37; vyaka. 1541 masu. 9 / 158;
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1271 svayaMdattaM niSAdaM ca gotrabhAjaH pracakSate // | janayituH putro bhavati sAmparAye paraloke'pi yadanena aupajaGghanimate aurasetaraputraniSedhaH piNDodakadAnAdi janayitureva bhavet, na kSetriNa iti / 'teSAM prathama evetyAhaupajaGghaniH / nanu bhAryAyAH putrasya ca rakSaNapoSaNacikitsAdi sarva tadetatparamatenopanyasyati sma teSAmiti / aupajaGgha- kSetriNaiva kriyate, tatkathamasmin pakSe iti ? ucyatenirAcAryoM manyate sma / prathamaH aurasa eva putro na | moghaM vettA kurute tantumetamiti / vettA labdhA kSetrasya putrikAputrAdaya iti / kurute etaM tantuM moghaM kurute niSphalo'sya prayAsaH idAnImahamIrSyAmi strINAM janaka no puraa| ityabhiprAyaH / itizabda aupajaGghanermatopasaMhArArthaH / yato yamasya sadane janayituH putramabruvan / bauvi. sa hi janaka rAjAnaM prakRtyaivamuvAca-yamaH kRta vasiSThaH yuge mandire RSInAhRya papraccha-paradAreSUtpAditaH putramahimA / bahubhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa caritArthatA / putraH kiM janayituriti ? utAho kSetriNa iti / evaM | RNamasminsaMnayati amRtatvaM ca gacchati / pRSTe te prajA janayitureveti nizcitya abruvan / tadida- pitA putrasya jAtasya pazyeccejjIvato mukham // mAha-purA yamasya sadane janayituH putramabruvan / idAnI anantAH putriNo lokAH, nAputrasya loko'stIti mahamityAdi / saMprati ahamIAmIti na sahe / shruuyte| strINAmiti dvitIyArthe SaSThI / athavA svArtha eva / prajAH santvaputriNa ityabhizApaH / strINAM carantaM puruSaM neSyAmItyarthaH / he janaka purA aprajAH sntvdnaaH| yasmAdyamasya dharmarAjasya sadane sthAne vezmani janayitu- | __ aprajA aputrAH santu bhavantu adanAH adanareva putramabruvannRSayo, na kSetriNa iti / na hi yamarAja- zIlAH rAkSasAH / nUnamayaM mahAnapakAro yena rAkSaso sakAze nizcito'rtho mithyA bhavitumarhatItyaupajaGghane: nAma gamyata iti tAtparyam / zatraNAmaputratvaM hi mahAn bauvi. vinAza:, tenAsAviSyate / / vira.585 'retodhAH putraM nayati paretya ymsaadne| prejAbhiragne amRtatvamazyAmityapi nigamo tasmAdbhAyoM rakSanti bibhyantaH prretsH|| | bhavati / reto dadhAtIti retodhAH bIjaM putraM prakRtaM nayati pUrvo'bhizApaH zatruviSayaH, uttarastvAzIHsvarUpaH, bhuGakte putraphalaM labhate / paretya mRtvA yamasAdane puNya- AtmaviSaya iti prkaashkaarH| vira.585-586 pApaphalopabhogasthAne / naivaM kSetrI / yasmAdevaM tasmAtpara putreNa lokAn jayati pautreNA''nantyamabhate / retaso bibhyanto bhAryAM rakSanti / bauvi. (1) vasmR.171 (kha) ccejjI (ca jI); byaka.159 ... apramattA rakSatha tantumetaM mA vaH kSetre para- gaccha (vinda); vira.584 vyakavat, manuvasiSThau vyapra.506 bIjAni vApsuH / janayituH putro bhavati sAmparAye | (-) ca (sa); baal.2|135 (pR.219). moghaM vettA kurute tantumetamiti / / (2) vasmR.1712 No (gAM); vyaka.159; vira.585; evaM janakAdiH anya ziSyAnpratyAha-apramatteti / bAla.21135 (pR.220). anye bIjavapanaM mA kAryuH / tatra ko doSaH ? ___ (3) vasmR.1773 (kha) tyabhi (tyapi); bAla.21135 (pR.220) (aprajAH santu putriNa ityabhiprAyaH). * vyAkhyAnaM pUrvasminneva zloke draSTavyam / (4) vira.585. vira.550 niSAdaM ca (ca zaudraM ca); vici.231; vyani. (5) vsmR.17|4 (kha) ne+(tu); byaka.159; vira, mc.9|159; byapra.485, daca.31. 585, baal.2|135 (pR.220). (1) baudh.2|2|38. (2) baudh.2|2|39. (6) vasmR.175 (kha) viSTa (piSTa); dA.161 viSTa (piSTa); (3) baudh.2|2|40. (4) baudh.2|2|41. | vira.585 dAvat vyapra.506, vitA.384 baal.2|137 bhya. kA. 160 munermatam /
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1272 vyavahArakANDam . atha putrasya pautreNa bradhnasyA''pnoti viSTapam / / / tItyAhuH / iti / syAccenniyogino riktham / rikthalobhAnnAsti bhuunaamekjaataanaamekshcetputrvaannrH| niyoga:* / prAyazcittaM vA'pyapadizya niyuJjayAsarve te tena putreNa putravanta iti zrutiH // dityeke| bahvInAmekapatnInAmekA putravatI ydi| putrikA sarvAstAstena putreNa putravatya iti zrutiH / / tRtIyaH putrikA vijJAyate / abhrAtRkA puMsaH aurasAdimukhyagANaputrANAM vidhiH, talakSaNAni ca / aurasAdi- pitanabhyeti pratIcInaM gacchati putratvam + _ SaDdAyAdaputravicAraH / aursH|| (1) dvitIyaH putraH putrikaivetyarthaH / mitaa.2|128 dvAdaza tveva putrAH purANadRSTAH / svayamutpA (2) tRtIyaH putraH putrikA aurasaputratulyA tatkAryaditaH svakSetre saMskRtAyAM prathamaH / kAritvAtpratIcInaM gacchati pratyAvRttaM putratvaM pitRvaMzAprathamo mukhyaH / tena sa eva putrazabdasya bhimukhaM gcchtiityrthH| vira.559 mukhyo'rthaH / kSetrajAdistu gaunnH| ap.2|128 (3) mitATIkA vasiSThena tRtIyatvena putrikA kSetrajaH / gaNitA na yaajnyvlkyen| subo.2|132 taMdalAbhe niyuktAyAM kSetrajo dvitiiyH| taMtra shlokH| niyuktAyAM patyA vA gurubhirvA, dvitIyaH aurasA. diissnnyuunH| vira.555 * mitA.vyAkhyAnaM patnI duhitarazcaiva' iti yAzavalkyakSetriNaH putro janayituH patra iti vivdnte| . vacane draSTavyam / apa., vyapra., nyau. mitAgatam / taMtrobhayathA'pyudAharanti / yadyanyo goSa vRSabho + vizvavyAkhyAnaM 'paThaM tu kSetrajasyAMza' iti manuvacane vatsAnAM janayecchatam / gominAmeva te vatsA draSTavyam / moghaM syanditamArSabham / / x savi., vImi., vyapra. mitAgatam / (1) vasmR.17156-58 (riktha0): (kha) riktham aniyuktAyAmutpanna utpAdayituH putro bhava- | (dRSTvA) (riktha0); mitaa.2|136 (syAcce ...ktham) putrasya pautreNa (pautrasya putreNa); setu.41; vibha.72 (=). (prAya...tyeke0); ap.2|136 mitAvat ; vira.449 (1) vsmR.17|10,11. syAcce...ktham (sA cenniyogamicched vRtta) (riktha0) lobhA (2) vsmR.17|12,13 tveva (ityeva) (kha) dvAdaza tveva (lAmA) vA'pyu (cA'pyu); vyapra.496 mitAvat ; vyau.152 (bahInAM dvAdaza gheva); ap.2|131 (dvAda...dRSTA:0); vyaka. mitAvat ; samu.138 mitAvat. 155 tveva (eva) prathamaH (aurasaH); vira.553 sva (sve) (2) vsmR.17|15,16;, vishv.2|136 putrikA + tAyAM (te aurasaH); smRsA.68 (dvAda ... dRSTAH0) sva...maH (putraH) (vizA...tvam 0); mitaa.2|128 (dvitIyaH putri(saMskRtAyAM sve kSetre caurasaH) gautamaH candra.178 (dvAda... kaiva) etAvadeva; ap.2|136 (abhrA...tvam0); vyaka.156; dRSTAH0) sva...maH (susaMskRtAyAM svakSetra aurasa:) gautamaH, smRca.295 sRtIyaH + (putraH) zeSaM apavat; vira.559 sRkA vyapra.467 za tve (zai) saH (tAH) yAM + (aurasaH); bAla. + (hi); subo.2|128 (tRtIyaH putrikaiva) etAvadeva : 2 / 135 (pR.234) za tve (zai) yAM+ (aurasaH). 21132 (tRtIyaH putraH putrikaiva) etAvadevaH savi.391 subo. (3) vsmR.17|14; vyaka.155; vira.555 lAbhe (2 / 128) vat, gautamaH, viimi.2|136 (tRtIyA putrikA) (bhAve); smRsA.68 viravat , bRhaspatiH; baal.2|132:2|| etAvadeva; vyapra.469 (dvitIyaH putraH putrivi) etAvadeva : 135 (pR.234). .. 519 smRcavat ; vyama.47 savivat vitA.359 (tRtIyaH (4) vsmR.17|6; vyaka.158; vira.577. putrikaiva vA putraH) etAvadeva; baal.2|132, 2 / 135 (pR. (5) vasmR.1717,8 (kha) vatsA...tam (varasAn janayate | 234) apavat : 21135 (pR.223) savivata samu.138 sutAn) syandi...m (syandanamokSaNam ). smRcavat . (6) vasmR.1755, mbhaa.18|15.' (3) vsmR.17|17 (kha) (tatra0).
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ . dA.145 dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca / 1273 abhrAtRkAM pradAsyAmi tubhyaM kanyAmalaGkRtAm / / putrI mAtAmahastena dadyApiNDaM hareddhanam / / iti / asyAM yo jAyate putraH sa me putro bhavediti / / | abhisaMdhimAtrAt --etacca puurvvidhynuvaadtaa|. putrikAputrasyaiva putratvaM vadati tena putrikAyA vira.562 statputrasya ca putratvaM tanna manuvirodhAt piNDadAna gUDhajaH mAtrayogAt putratvamasya gauNaM taddvAreNaiva putrikAyAH gRhe ca gUDhotpannaH SaSThaH / ityete dAyAdA piNDadAtRtvAt ekasya svato'nyasya tadyogAt / bAndhavAstrAtAro mahato bhyaadityaahuH| sahoDhAdayaH SaDadAyAdAH / sahoDhaH / paunarbhavaH . . athAdAyAdabandhUnAM sahoDha eva prathamo, yA pauna vshcturthH| garbhiNI saMskriyate tasyAM jAtaH sahoDhaH putro bhavati / yA kaumAraM bhartAramutsRjyAnyaiH saha caritvA tasyaiva kuTumbamAzrayati sA punarbhUrbhavati / yA ca daittako dvitIyo, yaM mAtApitarau dadyAtAm / klIbaM patitamunmattaM vA bhartAramutsRjyAnyaM patiM vindate mRte vA sA punarbhUrbhavati / zoNitazukrasaMbhavaH puruSo mAtApitRnimittakAnInaH kaH / tasya pradAnavikrayatyAgeSu mAtApitarau prabhakAnInaH pnycmH| yA pitRgRhe'saMskRtA kAmA- | vataH / na tvekaM putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA / sa dutpAdayet , mAtAmahasya putro bhavatItyAhuH / athA hi saMtAnAya pUrveSAm / na strI putraM dadyAtpatipyudAharanti / gRhnniiyaadvaa'nytraanujnyaanaadbhrtuH| putraM pratigrahIaprattA duhitA yasya putraM vindeta tulyataH / SyanbandhUnAhUya rAjani cA''vedya nivezanasya ma dhye vyAhRtibhirhatvA'dUrebAndhavaM bandhusaMnikRSTameva __* gaumi.vyAkhyAnaM 'samadhA cetaradi'tyAdi gautamavacane. pratigRhNIyAt / saMdehe cotpanne dUrebAndhavaM zUdramiva drssttvym| sthApayet / vijJAyate hyekena bahUMkhAyata iti / (1) vsmR.17|18; masmR.9127 ityasyopariSTAt prakSiptaloko'yam mitaa.2|128, dA.145; ap.2|131, 2831 putrI (pautrI); u.2|14|2 gaumivat ; vira.565 gaumi.28|16 yo jAyate (janiSyate); vira.562, ratna. tA duhitA (dattA sutA); smRsA.68 prattA (putrA) putrI 142 bhavediti (bhaviSyati); vyani.; smRci.31; savi. (pautrI) viSNuH; viimi.2|134 utta., viSNuH; byapra.475%, 391:427( =) bhavediti (bhaviSyati) utta.; viimi.2|134 | baal.2|129 tulyataH (talpajA). bhavediti (bhaviSyati)utta.; vyapra.468: 481 utta.; byama. / (1) vasmR.17/26,27; ap.2|51. (dAyAdabAndhavAH) 47 vIbhivat ; vitA.359, rAko.454 bhavediti (bhavi- etAvadeva. dhyati) utta.; baal.2|135 (pR.222); samu.137. (2) vsmR.17|28,29 (kha) dabandhUnAM (dAstatra); vyau. - (2) vsmR.17|19; vyaka.157; vyapra.476; bAla. | 148 (athAdAyAdabandhUnAM sahoDhaH prathamaH) etAvadeva. 2 / 132,2 / 135 (pR.234). (3) vsmR.17|29. (3) vasmR.17420,21 (kha) yA kaumAraM (puna : kaumAraM). (4) vsmR.15|1-8 (kha) byAhRtibhi (vyAhRtI) bandhu(4) vsmR.17|22-24; vyaka.157vira.564- saMnikRSTa (saMnikRSTa) (pratigRhNIyAt0) bahUMkhAyata (bahu jAyata); 565 yA (yaM) gRhe + (svayaM) mAtAmahasya putro (sa kAnIno vizva.26134 (na tu strI putraM dadyAt pratigalIyAdvA'nyatrAnu. mAtAmahasuto) athA (atrA); vyapra.475 yA (ya) mAtA...huH jJAnAdbhartuH) etAvadeva medhaa.9|168 (na strI putraM dadyAt prati(sa kAnIno mAtAmahasya putro bhavatItyAha); baal.2|129 gRhNIyAca) etAvadeva; mitaa,2|130 (zoNita....prabhavataH0) (AhuH0) zeSa vyapravat : 2 / 135 (pR.234). (sa hi...bhartuH0) zanasya (zana)'dUre ('dUra) meva (eva) (5) vsmR.17|25 (kha) ndeta (ndati); ap.2|131; (saMdehe...iti0); ap.2|131 tyAgeSu (parityAgeSu) na vekaM vyaka.157 putraM (suta) tulyataH (talpataH) putrI (pautrI); gaumi. | putraM dadyAt pratigRhNIyAdA (na tvekaM putraM dadyAt ) na strI (na tu
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1274 vyavahArakANDam (1) 'adUrabAndhavamityatyantadezabhASAviprakRSTasya / (2) na tvekaM putraM dadyAditi dadAtiH pradarzanArthaH / pratiSedhaH / evaM phItasvayaMdattakRtrimeSvapi yojanIyam / tena vikri(ka)yAdAvapyayaM niSedho bhavati / tathA putra samAnanyAyatvAt / mitaa.2|130 pratigrahISyannityasyApi pradarzanArthatvAdbandhUnAhUyetyAdi dharmajAtaM jyAdAvapi kArya nyAyasAmyAt / adUrebAndhavA ___* mapA. mitAgatam / strI) bandhusaMnikRSTa (asaMnikRSTa); byaka.144-145 (Wai) yasya so'dUrebAndhavaH / bAndhavAnAmadUradezatvena tasya tyAgeSu (parityAgeSu) (putraM pratigrahISyan...iti0) : 157 kulInatA zakyA jJAtum / tenAdUrebAndhavaM viditAbhijanaM (Bikaner) tyAgeSu (parityAgeSu) tvekaM (svakaM) na strI (na tu putra prtigRhnniiyaadityrthH| na punarbandhusaMnidhau gRhNIyAditi, strI) cAveSa (veya) vyAhRtibhi (nyAtI)'dUre ('dUra); gaumi. bandhUnAhUyetyanenaiva tatsiddheH / asaMnikRSTamasaMbandhinameva 28.30 (zoNita...prabhavataH0) tvekaM (jyeSTha) bAndhavaM bandhu pratigRhNIyAt / jAtisaMdehe cotpanne dUrebAndhavaM vyavahita(bAndhava) (saMdehe...iti0); u.2|13|10 (zoNita... dezavartibAndhavaM zUdramiva sthApayedA nizcayAt / mahatA prabhavataH0) na tvekaM (na jyeSThaM putraM dadyAt pratigRhNIyAdvA / na yatnena nizcayaM kuryAditi tAtparyArthaH / atra hetutvena tveka) rAjani cA's (rAze ni) madhye + (agnimupasamAdhAya zratimupanyasyati-vijJAyate Tekena bahaMstrAyata iti / saMparistIrya) 'dUre ('dUra) (bandhu0) (saMdehe...iti0); smRca. ekena putreNa bahUnpUrvajAMstrAyata iti / tasmAjjAtAbhi191,192 zoNitazukra (zukrazoNita) tyAgeSu (parityAgeSu) | janameva gRhNIyAnnetaramiti taatpryaarthH| ap.2|130 bandhusaMnikRSTameva prati (asaMnikRSTameva) (saMdehe...iti0) mamu. 8 / 168 zoNitazukra (zukrazoNita) tyAgeSu (parityAgeSu) (na (na strI putraM...strAyata iti0): 56-57 zoNitazukra (zukratvekaM...iti0); vira.129 zoNitazukra (zukrazoNita) puruSo zoNita) puruSo (putro) (na tvekaM...strAyata iti0):76 zoNita. (putro) tasya pradAna (tasya dAna) na strI (na tu strI) (putraM zukra (zukrazoNita) puruSo (putro) tvekaM (vevaika) 'dUre (adUra) pratigrahISyan ...iti0) : 568.569 zoNitazukra (zukra- dUre (dara); saMpra.206 (na strI putraM...dbhartuH) etAvadevaH209 zoNita) puruSo (putro) pradAna (dAna) na strI putraM (na tu strI) (adarabAndhavaM bandhu...strAyata iti) etAvadeva:211 (zoNita. 'dUrebAndhavaM bandhu ('dUrabAndhavama) dUrebAndhavaM (dUrabAndhavaM); zukra....prabhavataH0) tvekaM (vevaika) (na strI putra...strAyata iti0). smRsA.69 (zoNita...prabhavataH0) cA''vedya (nivedya) bAndhavaM :224 pradAna (dAna) (na vekaM putraM...strAyata iti0):230, bandhu (bAndhava) (vijJAyate....iti0); pamA.315,316 231 zoNita....puruSo (zukrazoNitasaMbhavaH putro) tasya pradAna (zoNita...prabhavataH0)(na strI...bhartuH0) cA''vedya (ca nivedya) (tatastasya dAna) na strI (na tu strI); vyapra.306,307, 'dare...yAt (dUravAndhavamasaMnikRSTameva gRhNIyAt) (saMdehe... 309,477,478 zoNitazaka (zukrazoNita) tyAgeSu (pari. iti0); mapA.652 (zoNita ...prabhavataH0) tvekaM (tvevaika) tyAgeSu) na strI (na tu strI) 'dUre (dara) kRSTameva (kRSTa eva) (sa hi... bhartuH0) 'dUre ('dUra) (saMdehe...iti0); dIka.48 dUrebAndhavaM (dUre) vahUMstrA (ca vahUMstatastrA) kepucit pRSTheSu viSNuH; (na tvekaM putraM dadyAt) etAvadeva; vici.56 zoNitazukra (zukra- | vyau.84 (na strI...iti0) zeSaM vyapravat , viSNuH; vyama. zoNita) pradAnavikraya (dAnavikrayapari) (putraM pratigrahISyan... | 50 zoNitazukra (zukrazoNita) tyAgeSu (parityAgeSu) saMtAnAya iti0) smRci.19 (zoNita...prabhavataH0)(na strI...iti0); pUrveSAm (trAyate puruSaM) na strI (na tu strI)'dUrebAndhavaM bandhu nRpra.27 (na tvekaM putraM dadyAt pratigRhNIyAdvA) etAvadevaH savi. (dUrebAndhava) snAyata (stArayet ); vitA.362,600 zoNita 391,392 (zoNita...prabhavataH0) (sa hi...bhartuH0) niveza- ...tyAgeSu (zukrazoNitasaMbhavo mAtRpitRnimittakaH puruSastasya nasya (nivezana)'dUre ... yAta ('dUrabAndhavamasaMnikRSTaM gRhNIyAt ) pradAnapratigrahakrayeSu) na tvekaM (na tvevaika) jJAnAdbhartuH + (na jyeSTha (saMdehe...iti0); candra.175,176 (zoNita...prabhavataH0) na putraM dadyAt ) cA''vedya (nivedya) 'dUrebAndhavaM (dUrabAndhavaM) tvekaM (naika) pUrve (sarve) (putra pratigrahISyan...iti0) vImi. (bandhusaMnikRSTameva0) (saMdehe ...iti0); sindhu.868 (shonni2|176 (zoNita...prabhavataH0) (putraM pratigrahISyan...iti0); tazukra.....prabhavataH0) tvekaM (tvevaikaM) (sa hi...pUrveSAm0) (putraM damI.7,10 (na strI putraM...dbhartuH) etAvadeva : 28 (adUra- prati ... snAyata iti0); baal.2|130,2|135 (pR.171, bAndhavaM bandhu...sthApayet ) etAvadeva : 36 (putra pratigrahI... 172,238); setu.149 zoNitazukra (zukrazoNita) pradAnagalIyAt) etAvadeva : 54 (zoNita...prabhavataH0) tvekaM (vevaika) / vikraya (dAnavikrayapari) (putraM prati...iti0) : 300 (-)
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1275 (3) iti utpAdanamAtreNa pitRbhyaamaarjittvaadythesstt-| yAt / asNnikRssttmevetyevkaaro'pyrthH| saMdehe cotpanne viniyogArhatvaM putrasyApyastIti matvA prabhavata ityuktm| iti, atha kathaMcidUrasthabAndhavaM gRhItavato brAhmaNyAdau tena putro'pi deyabhUto bhvtiitybhipraayH| yattu smRtya- saMzayaH syAt, tadA zaudraputramiva bharaNamAtropayuktaM ntaram - 'sutasya sutadArANAM vazitvaM tvanuzAsane / kRtvA sthApayet / ekena bahUMstrAyate, yataH kathaMcidekena vikraye caiba dAne ca vazitvaM na sute pituH // iti / yacca | putreNa bahUn pUrvajAMstrAyate / tasmAdasaMdigdhajAtyAdikayAjJavalkyenoktam (2 / 175) 'svaM kuTumbAvirodhena | meva prigRhnniiyaadityrthH| vira.569 deyaM dArasutAdRte iti tdvcodvymneksutshuunyvissym| (5) zUdramiveti / zUdro'pi hi putro bhavatItyabhitatra hi putradAne kRte saMtAnavicchedApatteH / ata Aha | prAyaH / +smRsA.69 vasiSThaH-na tvekamiti / anekapatreSvapi mAtApitRvi- | (6) asaMnikRSTamityanena jnyaatinissedhH| Xsavi.392 yogasahanakSama eva deyaH 'vikrayaM caiva dAnaM ca na neyAH / (7) ayaM ca dattakAdirna zUdrasya, 'mahAvyAhRtibhisyuranicchavaH / dArAH putrAzca' iti kaatyaaynsmrnnaat|| rgatvA' iti vacanAt / candra.176 nanu mAtuH prabhutve'pi putradAnamayuktaM asvtntrtvaat| (8) ata eva vasiSThaH- na strI putramiti / anena satyam / svatantrapuruSAnujJayA tu yuktameva / ata eva vidhavAyAH, bhatranujJAnAsaMbhavAt , anadhikAro gamyate / vasiSThaH-na strI putrmiti| smRca.191 na ca sadhavAyA eva bhatranujJAnApekSA pAratantryAt, na adUrebAndhavaM saMnihitamAtulAdibAndhavamasaMnikRSTaM vidhavAyAH iti vAcyam : strIsAmAnyopAdAnena pAratantryasaMnikRSTabhrAtRputrAdivyatiriktameva gRhNIyAdityarthaH / syAprayojakatvAt, 'abhAve jJAtayasteSAm' iti jJAti smRca.192 pAratantryasya sadbhAvAcca / tarhi jJAtyanujJayaiva tasyAH (4) dAnavadvikrayaparityAgAvapi na kAyau~ / vikraya putrIkaraNamastu, iti cenna / bhartRpadasyopalakSaNatApatteH, Apadi bharaNAsAmarthya tyaagH| saMtAnocchede hi piNDo- prayojanAsiddhezca / prayojanaM tu bhatranujJAnasya svIkRtadakakriyAnivRttirmahAndoSa iti prakAzaH / piturmAtuzca parigraheNApi bhrtputrtvsiddhiH| ata eva 'athoDhakSetrajadvayorapi pratyekamapi dAne'dhikAraH / iyAMstu vizeSaH, kRtrimaputrikAputrastrIdvArajaasarAyaDha jadakSiNAjAnAM piyatsati pitari, tadanujJAnAnmAturdAtRtvamasati tadabhA- troca' iti satyASADhasUtre strIdvArajasya gotradvayasaMbandhove'pi / bandhanAhaya dattakasyAMzaprAptyartha svadAyAdAn 'bhihitaH, 'mAturuttaraM pituH prathamam-iti satreNApi / saMnidhApya / adUrabAndhavaM saMnihitAtmIyamAtulAdikaM, pitRgotrasaMbandhazca pituH putratvena / putratvaM ca pitranujJAetannAmajAtyAdijJApanArtha tasya bAndhavasyAbhAve tadasaMni- nenaiva, na parigraheNa, tasya tatra strIkartRkatvAt / 'UDhaH kRSTamapi pramANAntareNa dRDhena nAmagotrajJApanAtpratigRhNI- sahoDhaH, strIdvArajaH strIyAcitaH, yajJena dakSiNAtvena ____* pamA. 'adUra' ityAdeAkhyAnaM smRcagatam / prAptAyAM kanyAyAM jAtaH dakSiNAjaH, anye prasiddhAH' zoNitazukra (zakrazoNita) puruSo (putro) pradAna (dAna) cA- iti zabarasvAminaH / atra ca striyA dvAratAbhidhAnena ''vedya (nivedya) ('dare...kRSTameva0) (saMdehe...iti0); samu. dvArI puruSo labhyate / anyathA strIparigRhItasya tanmAtra94,95, vica,14,15 (putraM prati...iti0); vivya.36 putratvena tadbhartagotrasaMbandhAbhAvAt tadbhartakriyAyAmana(naikaM putraM dadyAt pratigRhNIyAdvA sa hi saMtAnahetuH) etAvadeva, dhikArApAtAt , tadvivAhAdau ca pitrabhAvena pitagotrAviSNuH daca.3,10 (na strI putraM...dbhartuH) etAvadeva : 9 (na tvekaM dyanullekhaprasaMgAcca / yadyevaM, tarhi bharturapi syanujJA...pUrveSAm ) etAvadeva : 12 (zoNitazukra...bhartuH0) cA''vedya pekSA syAt, prayojanataulyAt, iti cet, na / bhartR(nivedya) 'dUre (adUra) pratigRhNI (gRhNI) dUrebA (darabA); kRbha. prAdhAnyAt tatparigraheNaiva striyA api tasmin putratva863 (putraM pratigrahI...nivedya) etAvadeva : 868 zoNita... puruSo (zukrazoNitasaMbhavaH putro) (na tvekaM...strAyate iti0): siddheH, bhartRparigRhItavastvantarasvatvavat / kiMca 'vyAhR878 (zoNitazukra,..bhartuH0) 'dUre (adUra) dUrebAndhavaM (dUre). I + zeSaM viragatam / x zeSaM mitAgatam /
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1276 vyavahArakANDam tibhirhatvA adUrabAndhavaM bandhusaMnikRSTameva pratiMgalIyAt' paryavasyati / tatrApi saMnikarSoM dvividhaH, sagotratayA iti samAnakartakatAbodhakaktvApratyayazravaNAt, homa- svalpapuruSAntareNa ca / svasyAsapiNDo'pi svasamAnakartureva pratigraha siddheH, strINAM homAnadhikAritvAt, gotraH svalpapuruSAntaraH sapiNDAnAM sapiNDo mukhyaH / tadaparigrahAnadhikAraH iti vAcaspatiH / na ca zaunakIye bhAve bahupuruSAntaro'pi sagotraH sapiNDasapiNDaH sodaka AcAravaraNAmnAnAt taddvArA homa siddhiriti vAcyam / iti yaavt| 'sapiNDasodakAsaMbhave samAnagotraH eka homasiddhAvapi pratigrahamantrAnadhikAreNa prtigrhaasiddheH| vizAd grAhyaH / tadabhAve'samAnagotro'sa piNDo'pi tadAha zaunakaH-'devasya tveti mantreNa hastAbhyAM parigRhya grAhyaH / tadabhAve'sapiNDo'pi' iti zaunakIyAt / ca / aGgAdagetyUcaM japtvA, AghrAya zizumUrdhani // saMdehe cotpanne dUrabAndhavaM zUdramiva sthApayet' iti iti / na caivaM zUdrANAmanadhikAraprasaGgaH, 'zUdrANAM zUdra- vasiSThaliGgAcca / dUre bAndhavA yasya asau daravAndhavaH / jAtiSa' iti vyavasthApakaliGgena tadadhikArakaMlpanAt / gotrasApiNDyAbhyAmasaMnihitamityarthaH / saMdeho'tra kula. etena 'zUdrANAM homapratigrahamantrAnadhikAreNa putraprati- shiilaadivissyH| sa ca asapiNDe'sagotre ca bhavati iti grahAnadhikAraH' iti vadan vAcaspati: praastH| vidha- so'pyanujJAyate, 'anyatra tu na kArayet' iti / yadyapi vAnAM strINAntu yathAviniyogamadhikArasamarthanAnna putra. | sapiNDAsapiNDebhyo'nyo na saMbhavati, tathApi 'sarveSAmapi pratigrahAdhikAraH iti siddham / na caivaM sadhavAnAmapya varNAnAM jAtidhveva na cAnyataH' iti vAkyazepeNa sapinadhikArApattiH, homamantrAdyanadhikArAt, iti vaacym| NDAsapiNDAnAM sajAtIyatvena vizeSaNAt, asamAna'anyatrAnujJAnAdbhaH' iti pratiprasavena pradhAnAdhikAra- | jAtIyAH sapiNDA asapiNDAzca vyAvartyante, apratipiddhasiddhI, adhikRtAdhikArAddhomamantrAdiprAptau 'strIzUdrA- manumataM bhavati iti nyAyena, anukalpatayA tatprAptisaMNAmamantrakam' iti mantraparyudAsasiddheH, amantrakaprati- bhavAt / ata eva vRddhagautamaH 'yadi syAdanyajAtIyo grahasiddhiH, vastvantarapratigrahavat / kiMca 'na strI putraM gRhIto vA sutaH kacit / aMzabhAjana taM kuryAcchaunadadyAtpratigalIyAda vA' iti autsargikaniSedhasya kasya mataM hi nat / / ' iti asamAnajAtIyasya aMza'anyatrAnujJAnAdbharturi'tyapavAdakaH prasavaH / tatra ca bhAktvaM nidhati, tasmAdasamAnajAtIyo na putrIkArya nimittaM bhatranujJAnam / tatazca vidhavAyA bhatrabhAvenAnu- iti siddham / damI.27-29 jJAnAsaMbhavAt, nirnimisakapratiprasavApravRttyA prApa bandhUnAtmapitRmAtRbandhUn , rAjani grAmAdhIze, nivekAntarAbhAvAcca, anadhikAra iti sarvavAdisaMpratipanna zanaM gRhaM, vyAhRtibhirvyastAbhiH samastAbhizcAjyabhAgAnta meva / na caivamalokatAparihAro'syA na syAditi AhuticatuSTayaM hutvA, ityarthaH / adUrabAndhavamiti vAcyam / 'mRte bhartari sAdhvI strI brahmacaryavrate sthitaa| vyAkhyAtam / saMdehe cotpanne iti, dUre bAndhavA yasyAsau svarga gacchatyaputrApi yathA te brahmacAriNaH // ' iti dUrabAndhavo'tyantadezabhASAviprakRSTaH, tAdRzasya parigrahe manunA brahmacaryeNaiva tatparihArAbhidhAnAditi sakalama kulazIlAdiviSaye saMdeho bhavatyeva, tasmin sati, taM kalaGkam / damI.7-11 zUdramiva sthApayet, yAvannirNayaM na vyvhredityrthH| tatra tadevAha vasiSThaH-adUrabAndhavamiti / asyArthaH- hetutayA zrutimAha- 'vijJAyate' iti / ekena putreNa vahvaH adUrazcAsau bAndhavazcetyadUrabAndhavaH, saMnihitaH sapiNDaH, | pitrAdayastrAtavyA ityetadartha putraparigraho, na tvekena ityarthaH / sAnidhyaM ca dvidhA, sagotratayA, svalpapuruSA- bahavaH pAtanIyAH, saMdehe ca pakSe pAtanasyApi saMbhantareNa ca, bhavati / tatra sagotraH svalpapuruSAntaraH vAt / tasmAttaM na vyavaharetyAkSikasyApi doSasya parihAryasapiNDo mukhyaH / tadabhAve bahupuruSAntaro'pi sagotraH tvAt / kalpatarustu 'asaMnikRSTameva pratigRhNIyAt' sapiNDaH / tadabhAve'samAnagotraH sapiNDaH, tasyApyabhAve| iti pAThamabhipretyAha--asaMnikRSTamevAjJAtaguNadoSamapi, bandhusaMnikRSTaH sapiNDaH, svasyAsapiNDaH sodaka ityarthaH | apyartha evkaarH| saMdeha iti, baandhvaanaamsNnidhaanaa|
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1277 jAtisaMdehe zUdrattvenAdhyavasya, saMskArahInameva sthaapyet|| syati / 'vijJAyate Tekena bahUMstrAyata'iti / ekena kulazUdro'pi hi kila' putro bhavatItyabhiprAya iti, tadetada- vRttAdisaMpannena putrIkRtena bahUnpitrAdIMstrAyate tatkRtabhiprAyavivaraNamasaMgataM, vijAtIyaparigraha niSedhAt / piNDadAnAdinA tarpayati / tadvaiparItye bahUnpAtayatItyarthAtasmAdyathAzrutameva sAdhu / dattaparigrahAnantaramaurasotpattau sidhyati / asmAdeva vacanAtkulavRttAdisaMdehAbhAve'tyavibhAge vishessmaah-tsminniti| tasmin dattake prati- ntaviprakRSTo'pi putrIkArya iti gmyte| saMpra.209-210 gRhIte yadyaurasa utpadyeta, tadA dattakazcaturthAzaM labhate, na | (12) bhatranujJA tu sadhavAyA eva dRSTArthatvAt / samAMzamityarthaH / ayameva vidhiH kriitaadissvnusNdheyH| vidhavAyAstu taM vinA'pi pituH| tadabhAve jJAtInAmAjJayA tasya pradAnavikrayaparityAgeSvityupakramabhedena vA vyava- bhavati / ata eva 'rakSetkanyAM pitA vinAM patiH stheti dhyeyam / damI.76-77 putrAstu vArdhake / abhAve jJAtayasteSAM na svAtantryaM kvaci(9) anyatrA'nujJAnAditi dAnamAtre'nvitaM, prati- striyaaH||' iti (yAsmR.1185) yAjJavalkyenAvasthAvizeSa grahe vidyamAnatvenA'nanujJAne stypybhydhikaaraat| eva bhartuH pAratantryamuktam / tadabhAve vArdhakAdinA tasyA viimi.2|175 kSamatAyAM vA putrAdInAmapi kAtyAyanenApi 'nArI (10) kalpatarau tvadUrabAndhavamasaMnikRSTameveti pAThaM khalvananujJAtA pitrA bharnA sutena vA / viphalaM tadbhavelikhitvA'dUrabAndhavaM saMnihitamAtulAdikam / asaMni- ttasyA yatkarotyauladehikam // ' iti avasthAvizeSa eva kRSTameva avijJAtaguNadoSamapi / apyartha evakAra iti pitRbharnAdyanujJoktA / aurvadehikaM pAralaukikam / ato vyAkhyAtam / 'saMdehe cotpanne dUre zUdramiva sthApayedvi- yasyAmavasthAyAM bharturanujJA prAptA saivAtrAnUdyate / na jJAyate Tekena ca bahUstatastrAyate iti' iti ca tvapUrvA vidhIyate / ato vidhavAyA bharturAjJAM vinA'pyavasiSThavacanamadhikaM likhitvaivaM vivRtam / saMdehe dhikaarH| adUre bAndhavo yathAyathaM saMnihitaH spinnddH| bAndhavAnAmasaMnidhAnAjjJAtisaMdeha utpanne zUdramiva saMnihiteSvapi bhrAtRputro mukhyH| 'bhrAtRNAmekajAtAnAsaMskArahInameva dare sthApayet / zUdro'pi hi kRtaputro mekazcetputravAn bhavet / sarve te tena putreNa putriNo bhavatItyabhiprAya iti / *vyapra.478 | manurabravIt // ' iti / manUkteriti (msmR.9|182) (11) asyArthaH / adUre cAsau bAndhavazcetyadara- mitAkSarAyAm (yaasmR.2|132)| idameva caitadvacasaH bAndhavaH, saMnihitaH sapiNDa ityarthaH / anenAtyantadeza- prayojanaM yuktamanyAsaMbhavAt / dare bAndhavaM vijAtIyam / bhASAviprakRSTasya pratiSedho gamyate / sAMnidhyaM ca sagotra vyama.50-51 tayA'lpapurupAntareNa ca bhavati / tatra sagotraH svalpa tasmiMzcetpratigRhIta aurasaH putra utpadyeta, puruSAntaraH sapiNDo mukhyastadabhAve bahapuruSAntaro'pi caturthabhAgabhAgI syAdttakaH / sagotraH sapiNDaH / tadabhAve'nyo'samAnagotraH spinnddH| * apa.vyAkhyAnaM 'utsRSTo gRhyate' iti yAjJavalkyavacane tasyApyabhAve bandhusaMnikRSTaH / bandhUnAM sapiNDAnAM saMni- (2 / 132) draSTavyam / kRSTaH sapiNDaH svasyAsapiNDa ityarthAtparyavasyati / saMni- (1) vsmR.15|9 (kha) (dattaka:0); mitA.21132 karSazca pUrvavadevAtrApi veditvyH| atyantadezabhASAvi (putra0); ap.2|132 gheta (yate) (dattakaH0); vyaka.153 prakRSTasya pratiSedhe kAraNamAha sa eva-'saMdehe cotpanne apavat ; gaumi 28 / 32 tasmi (yasmi) zeSaM apavat ; u.2| 14 / 2 (putra0) gheta (dyate) bhAgI (bhAg) (syAittakaH0); smRca. dUrebAndhavaM zUdramiva sthApayediti / saMdeho'tra kulavRttA 289 (tasmin pratigRhIte cedauraso jAyate sutH| Rkthe caturthadiviSayaH / zUdramivAvyavahAryamityarthaH / tatra zrutimupanya bhAgI syAt / ); vira.544 yeta (yate sa) (dattaka:0); pamA. * vyavahArakalpatarau azuddhibAhulyAt vyavahAraprakAza evAtra 515 mitAvat ; ratna.142 gheta+(sa); vici.234 (putra0) sNgRhiitH| svavyAkhyAnaM mitAgatam / 'adUrabAndhavaM' ityAdi bhAgI+(yadi) zeSaM viravat ; vyani. uvat ; nRpra.39 (putra0) (pR.309) smRcavat vyAkhyAtam / .... .. | thebhAga (zi); savi.393 tasmizce (kasmiMzci)(putra0)rthabhAga
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1278 vyavahArakANDam (1) tathA anyeSAmapi pUrvasmin satyapyuttareSAM , anyazAkhodbhavo dattaH putrazcaivopanAyitaH / putrANAM caturthAMzabhAgitvamuktaM vasiSThena / dattakagrahaNaM khagotreNa svazAkhoktavidhinA svasvazAkhabhAk // krItakRtrimAdInAM pradarzanArtham / putrIkaraNAvizeSAt / krItaH +mitaa.|132 krItastRtIyastacchanaHzepena vyAkhyAtam / (2) yadi nAbhyudayikeSu prayuktaM syAt' iti vacanaM harizcandro ha vai rAjA so'jIgartasya sauyavaseH vasiSThasmRtau dattakavacanAvyavahitapatitaghaTasphoTaprakaraNai- patraM cikrAya / kadezabhUtaM vivAdaratnAkarakRtA prakRtavacanazeSatayA svayamupAgataH vyAkhyAtam ]-tasminnanaurase putre sa pratigRhItaH putrH| svayamupAgatazcaturthaH, tacchunaHzepena vyAkhyA. yadi syAtprabhUtaM dhanamiti shessH| yadi nAbhyudayikeSu tam / zunaHzepo vai yUpena niyukto devatAstuSTAva, prayuktaM syAdyadi dhanaM nAbhyudayikeSu yajJAdiSu prayuktaM tasyeha devatAH pAzaM vimumucuH, tamRtvija UcurmaviniyuktaM syAdityarthaH / xvira.544 maivAyaM putro'stviti, tAn ha na saMpede, te saMpAda(3) atra manvAdibhiH sarvaireva putrAntarasatve'pyaura- | yAmAsureSa eva yaM kAmayeta tasya putro'stviti, sasyaiva sakalapitRdhanagrAhitvamuktam / taireva teSAmapi | tasya ha vizvAmitro hotA''sIttasya putratvamiyAya / tato'zabhAgitvamuktam / ayaM ca virodha aurasasya saguNa apaviddhaH . tve / tenaiva sakalamRkthaM grAhyam / tasya nigurNatve'nyeSAM apaviddhaH paJcamo'yaM mAtApitRbhyAmapAstaM saguNatve yathoktabhAgena tadgrAhyamiti samAdheyaH / evaM pratigRhIyAt / dattakasya kSetrajasya vA nyUnAdhikAMzagrahaNamapi nAnA- zUdrAputraH / eteSAmadAyAdAnAM kadAciddAyAdatvam / munyuktaM tasyaivaikasya saguNatva nirguNatvAbhyAM samAdheyam / zUdrAputra eva SaSTho bhavatItyAhuH / ityete'dAyAdA yastu zrAddhe'pi krameNAdhikAravidhAyakayorviSNuyAjJava- bAndhavAH / athApyudAharanti / lkyayorvirodhaH so'pi saguNatva nirguNatvAbhyAM vikalpena yasya pUrveSAM SaNNAM na kazciddAyAdaH syAdete vA samAdheya iti / vici.234-235 tasya dAyaM hareranniti / (4) atra pratigRhIta iti putrikAputrasatvasyApyupa- (1) damI.59,102; saMpra.225, samu.96; kRbha. lakSaNam / tena putrikAputrAdisatve yadyaurasa utpadyate , / 892:896 zAkhokta (gRhyokta): daca.15,17. tadA putrikAputrAdInAmapi caturthAMzabhAgitva, vasiSThena tu (2) vsmR.17|30,31 (kha) sauyavaseH (sopavatsaH) kalau dattakasyaiva satvAttamAdAyaiva pradarzitam / | cikrAya (vikrAyya svayaM krItavAn). (3) vsmR.17|32,33 vai yUpena (ha vai yUpe) tAn ha vyau.149 / (tAnAha) tasya ha (tasyeha). dattasya janakApattau mRte'tha janake'pi ca / (4) vsmR.17||34; vyaka.157 vira.572 mapAstaM... saMskArAdyakhilaM kRtvA datto rikthmvaapnuyaat|| yAt (ntu tyaktaM gRhNIyAtputratvena); smRsA.69 (yaM mAtApitR+ savi., vyapra., vitA. mitAgatam / bhyAmapAstaM gRhNIyAtso'paviddhaH); vyapra.479 (prati0). x candra. viragatam / * zeSaM viragatam / (5) vsmR.17|35-37, vira.574 (ityete...nti0); (thAza); candra.91 pratti (pari) (putra0) zeSa viravat ; damI. baal.2|135 (pR.235) viravat. 76,124 mitAvat ; vyapra.482,483 mitAvat ; saMpra. (6) vsmR.17|38 (kha) SaNNAM (varNAnAM) tasya...ti 230.231 mitAvat ; vyau.149 mitAvat ; byama.50 | (tasyApaharAnti); apa.2151 yAdaH (yaharaH) hareranniti (putra0) (dattaka:0); vitA.366 mitAvat ; samu.140 (harantu); vyaka.154 SaNNAM (varNAnAM) reraniti (reyuH); (putra0) gheta + (sa) (dattakaH0); daca.31 (putra0) (syAha- gaumi.2863 2 pUrveSAM SaNNAM (tu pUrveSAM ca) ranniti (yuriti); ttaka:0). vira.549 yasya+(tu) SaNNAM (vargANAM) dAyaM -hareranniti (1) samu.140. (bhAga hareyuH).
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1279 (1) (RNaM) rikthagrAhaH putrAdirdApyastadabhAve yoSid / yastasyAH putraH sa me putro bhavediti yA pitrA grAhastasyApyabhAve dAyAnarhaH putra iti / ap.2|51 dattA sA putrikA / (2) sahoDhadattakakrItasvayamupAgatApaviddhazUdrAputrAna- putrikAvidhinA'prativAditApi bhrAtRvihInA bhidhAya aurasAdIn parAmRSya punrvsisstthH--ysyeti| putrikaiva / vira.549 paunrbhvshcturthH| viSNuH akSatA bhUyaH saMskRtA punarbhUH / bhuuystvsNskRputrmhimaa| sarvabhrAtRNAM tatpatnInAM ca bhrAtRputreNa putravatvam / tA'pi parapUrvA / punnAmno narakAd yasmAt pitaraM trAyate sutH| kAnInaH paJcamaH / pitRgRhe'saMskRtayaivotpAtasmAt putra iti proktaH svayameva svymbhuvaa|| ditaH / sa ca pANigrAhasya / / RNamasmin saMnayati amRtatvaM ca gacchati / gRhe ca gUDhotpannaH SaSThaH / yasya tlpjstsyaasau| pitA putrasya jAtasya pazyeccejjIvato mukham // saMhoDhaH saptamaH / garbhiNI yA saMskriyate tasyAH patreNa lokAn jayati pautreNAnantyamazrute / putraH / sa ca pANigrAhasya / atha putrasya pautreNa bradhnasyApnoti piSTapam // dttkshcaassttmH| sa ca mAtApitRbhyAM yasya dattaH / pautradauhitrayoloke vizeSo noppdyte| krItazca navamaH / dauhitro'pi hyaputraM taM saMtArayati pautravat // se ca yena krItaH / ekoDhAnAmapyekasyAH putraH sarvAsAM putra eva / svayamupagato dazamaH / sa ca yasyopagataH / bhrAtRNAmekajAtAnAM ca / apaviddhastvekAdazaH / pitrA mAtrA ca pariaurasAdidvAdazaputrANAM vidhiH talakSaNAni ca / aurasaH / / / tyaktaH / sa ca yena gRhiitH| kssetrjH| putrikApatraH / paunrbhvH| kAnInaH / gaDhajaH / shoddhH| yatra vacanotpAditazca dvAdazaH / dattakaH / krItaH / svayamupAgataH / apaviddhaH / kRtrimaH / atha dvAdaza putrA bhavanti / sve kSetre saMskR- (1) vismR.15|5; vira.562 sta (stva) (sA putrikA0). tAyAM utpAditaH svayamaurasaH prthmH| (2) vismR.15|6; vira.562 prati...hInA (pratipAniyuktAyAM sapiNDenottamavarNena votpAditaH ditA pitRbhrAtRhInA). kSetrajo dvitiiyH| (3) vismR.15|7; vira.563 (caturthaH paunarbhavaH); putrikaaputrstRtiiyH| vyapra.476. (4) vismR.15|8,9. (5) vismR.15|10-12. (1) vismR.15|43; dA.161; vira..583; vyapra. / (6) vismR.15|13,14; vira.566 (gRhe ca0). 506, bAla.21135(pR.220) pitaraM trAyate (trAyate pitara): (7) vismR.15:15-17; vira.566 ca (tu); smRsA. 2 / 137. (2) vismR.15|44, baal.2|135 (pR.219). 69 viravat vyapra.479 viravat. (3) vismR.15|45; dA.161; vira.585. (8) vismR.15|18,19, vira.567 dattaka (datta) (4) vismR.15/46. (5) vismR.15/40,41. mAtApitRbhyAM (mAtrA pitrA vA). (6) vismR.15|1,2; vyaka.155; vira.553 saMskR (9) vismR.15|20; vira.570. ...rasaH (svayaM utpAditaH); vyapra.467 sve (sva); bAla. (10) vismR.15|21. 2 / 128 (atha...bhavanti0) sve (sva) tAyAM + (svayaM) (11) vismR.15|22,23, vira.570 mupa (byopA). (svayamaurasaH0) : 2 / 135 (pR.235) sve (sva). (12) vismR.15|24-26; byaka.157; vira.571 (7)vismR.15|3; vyaka.155 (sapiNDe...dita:0); vira. pitrA mAtrA ca (sa mAtrA pitrA vA) (sa ca0); vyapra.479 555, smRsA.68 piNDe (vaNe) votpA (cotpA) (dvitIyaH0).! sa ca (sa). (8) vismR.15|4. (13) vismR.15/27, vyaka.157, u.2|14aar nya. kA. 161
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1280 vyavahArakANDam sadRzaM yaM prakuryAtAM guNadoSavicakSaNam / / kalpanA bhavati na svasaMkhyayA, prazabdAcca samuccayArthaH / putraM putraguNairyuktaM sa vijJeyastu kRtrimaH // yadaikatra ye putrAsteSAM kasyacidekaH kasyacivau (1) sahoda iti / tatra prakAzakRtA garbhiNyAH / kasyacit trayaH tadA te trIneva samAn 'bhAgAn kuryaH, kanyAtvaM puraskRtya 'pANigrahaNikA mantrAH kanyAsveva na tu SaT , samAnajAtIyAzcet pitrH| vijAtIyAnAM tu pratiSThitA' iti saMskAra AkSiptaH / AtharvaNIyakena ! pitRNAM yasya yAvAnaMzo'gre vakSyate tamevAMzaM tatputro vidhinA punaH saMskAravidhiH zrutAvastItyanye iti labhate na nyUnAdhikamadhamottamasAmyena / yathA bRhaspatiH siddhAntahazA likhitam / vastutastu pANigrahaNikamantraja- 'samavetaistu yatprAptaM sarve tatra samAMzinaH / tatputrA saMskRtAtiriktahomAdikarmasaMskArAbhiprAyaM saMskriyate pada- viSamasamAH pitRbhAgaharAH smRtAH // ' iti / yadyapyasya miti / vira.566-567 paitAmahadravyaviSayatvamAhatya na pratIyate tathApi pitRtoM - yatra vacaneti / yatra vacana UDhAyAmanUDhAyAM vA / 'zakalpanAnupapatyA yasmin dravye pautrANAM pitRdvAraka zUdrAyAm / vira.573 | svatvaM tadviSayatvaM paryavasyati / atraiva putrapautrasamavAye (2) svakSetra iti / svakSetre saMskRtAyAmiti vyAkhyAna- vizeSamAha kAtyAyanaH --'avibhakte sute prete tatsutaM vyAkhyeyabhAvo'nyathA paunruktyaaptteH| vyapra.467 rikthabhAginam / kurvIta jIvanaM yena labdhaM naiva pitA____ dvAdazaputrANAM krameNa dAyaharatvam mahAt // labhetAMza tu pitryaM tu pitRvyAttasya vA aiteSAM pUrvaH pUrvaH zreyAn / sa eva dAyaharaH / sutAt / sa evAMzastu sarveSAM bhrAtRNAM nyAyato bhavet // sa caanyaanbibhRyaat| labheta tatsutAdvApi nivRttiH parito bhavet // ' iti / avianekapitRkANAM tu pitRto bhaagklpnaa| bhakte pitari prete putraH pitAmahAdaprAptAMzaH pitRvyAttayasya yatpaitRkaM rikthaM sa tadgRhIta netaraH / / tputrAttatpautrAdvA svapitraMzaM gRhNIyAttamevAMzaM bhrAtRbhyo (1) aneka pitRkANAM ekasyAM yoSiti bahubhiH vibhajedevaM putrastatpautro'pi paJcamaH paJcamamAtraM labhata saMgatAyAM jAtAnAm / +vyaka.153 ityuktaM prAk / yadA tvavibhakteSu bhrAtRSu kena cidaputra(2) paitAmahadravya vibhAgazeSamAha-aneka pitRkANA- mAtAmahAdyaSTakthaM labdhaM tadA tadapi sarvairvibhAjyamiti miti / aneke pitaro yeSAM pautrANAM te samA viSamA prAptAvAha-yasya pitrA yanmAtAmahAdyadRkthaM labdhaM sa eva yadA paitAmahaM dhanaM vibhajeyustadA teSAM pitRsaMkhyayaivAMza- tadgRhNIyAnnetarabhrAtRputra iti / anenAvibhaktA'rjita syApi tAdRzasyAvibhAjyatvamuktaM, RkthapadagrahaNAtprati. * vastutastu ayaM zlokaH 'puruSaparamparAyAM vibhAgavidhi'prakaraNe saMgacchate, parantu kalpatarukRtavyAkhyAnAnusAreNAtra sNgRhiitH| grahAdyarjitaM vibhAjyameva parantvarjakasya bhAgadvayaM kalpyaM __+ smRsA., vici. vyakagatam / 'yena caiSAM svayamupArjitaM syAt sa yaMzameva labhete'ti tazca (tastu); vira.573 uvat ; smRsA.70 uvat; candra. smaraNAt , saMbhUyotthAne tu samAMzatava / evaM prapitAmahIya176 uvat; baal.2|135 (pR.235). dhana vibhAgo'pi pitAmahasaMkhyayA draSTavyaH / yadvA eka..(1) vyapra.479 manu viSNU, syAmeva yoSiti yadA bahubhiH putrA janyante tadA teSAM (2) vismR.15|28-30; vyaka.154 pUrvaH pUrvaH (yaH / kathaM vibhAga ityata Aha-anekapitRkANAmiti / yo yena pUrvaH): mmu.9|184 ete (te); vira.551; vici.231; janitaH sa tasyaiva RkthabhAgityarthaH / yathAha bRhaspatiHdamI.111 (sa eva...bibhRyAt0); vyau.148 (ete ... | 'yadyekaristhinau syAtAmaurasakSetrajau sutau / yasya yatpaitRkaM ela.rAra32 mamuvat : 2 / 135 (pR.234) pUH | rikthaM sa tadgRhNAti netrH|| iti / nAnyaH pAribhASikaH pUrvaH (yaH pUrvaH sa); daca.30 mamuvat. kSetrajaH tasya pUrva vibhAgAntarAmAnAt / kintu kSetra... (3) vismR.17|23 tu (ca); vyaka.153 to bhAga (to'zavi); smRsA.66-67; vici.235, baal.2|120 | mAtrotpanna iti dhyeyam / 'dvau tu yau vivadeyAtA dvAbhyAM vyakavat ; samu.140 to bhAga (to'zapra) yasya yat (yadyasya). | jAtau striyA dhne| tayoryadyasya pitryaM syAttatsaMgRhNIta
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1281 netarat // iti mAnavAt / / vai. | detrimo'pi svajanayituH svadhAM kuryAt / / dAyaharaNapiNDadAnasaMbandhaH tattu datrimajanakasya saMtatyabhAve veditvym|' yazcArthaharaH sa piNDadAyI smRtaH / . savi.394 yo yata AdadIta sa tasmai zrAddhaM kuryAt , piNDaM ekacchAyAzritAnAM tu yaH ziSyet sa dadyAt / ca tripuruSaM dadyAt / zaMkhaH zaMkhalikhitau ca patraH pitRvittAlAbhe'pi piNDaM dadyAt / __ aurasaH / putramahimA / dauhitrasya mAtAmahazrAddhaM niSkAraNam / brAhmaNastu savarNAyAH pANiM gRhNIyAt , tasyAM saMti kartaryanyasya kartRtvaM samanantarakartaryana- | pitAmahAnAM tanavo'nusUyante, putropacAreNAtmAnaM ntarakartRtvaM na smRtam / saMmantrayet / evaM hyAha-aGgAdaGgAdityAdi / uddhRtadravyAdekenaiva zaktena . zrAddhaSoDazakaM Adhatta pitaro garbha kumAraM puSkarasrajam / kAryama | yatheha puruSasyAtmA tathA tvamabhijAyase / / (1) atra zrAddhazabdena proSitaikoddiSTAnyucyante iti AtmA putra iti proktaH piturmAturanugrahAt / prkaashkaarH| vira.600 punnAmnastrAyate yasmAtputrastenAsi saMjJitaH // (2) zrAddhaM sapiNDIkaraNAntam / smRsA.74 agnihotraM trayo vedA yajJAzca zatadakSiNAH / (3) mRtasya rikthagrAhiNA yena kenApi rAjaparyantenau jyeSThaputraprasUtasya kalAM nArhanti SoDazIm / / dehikaM dazAhAntaM kAryam / tathA ca viSNuH- yazcA putrapautrapratiSThasya bahuputrasya jIvataH / rthahara iti / nirUpitaM cedaM zrAddhamayUkhe'dhikArinirNaye akSuNNavedayajJasya hastaprAptaM triviSTapam / / pitA pitAmahazcaiva tathaiva prapitAmahaH / myaa| vyama.65 jAtaM putraM prazaMsanti pippalaM zakunA iva / / * savi.vyAkhyAnaM 'akRtA vA kRtA vApi' iti manuvacane madhumAMsena khaNDena payasA pAyasena vA / draSTavyam / eSa dAsyati nastRptiM varSAsu ca maghAsu ca / / . . (1) vismR.15|39 (smRtaH0); vyaka.161; vira. *pitRNAmanRNo jIvana dRSTvA putramukha pitaa| 599 zcArtha (zcAMza) (smRtaH0); smRsA.74,138, 144; vyani. dAyI (daH); smRci.33 vismRvat; candra.93; svargI sa tena jAtena tasmin saMnyasya tahaNam / / vyama.65, vitA.411 vismRvata; bAla.21135 (pR.217, (1) savi.394. (2) vivya.29. 224, 229) vismRvat; samu.143; kRbha.881. (3) vyaka.155; vira.554; byapra.468 garbha (garbha) (2) ap.2|136 smRtiH; vyaka.161 yata (dhana) mabhi (miha) yate (yase) baudhAyanaH; baal.2|135 (pR.235(kuryAt0); vira.599 yata (dhanaM) smRtiH; smRsA.74 yata 236) (brAhmaNa...dityAdi0) tathA tvamabhijA (tasmAttvamiha (dhanaM) smai (sya) : 138 yata (yasya) tasmai (tat): 144 (yo | jA) punnAmna (sarvAnna) yate (yase.. yasyArthamAdadIta sa tasya zrAddhaM kurvIta); vyani.; savi.428 (4) dA.161; vyaka.159, vira.584; vyapra.5.6 (piNDaM...yAt0); candra.93 yata (yasyArtha) tasmai (tasya) (piNDaM zca zata (zcaiva sa); bAla.21135 (pR.220) zata (saha) prasU...yAt0); baal.2|135 (pR.206) yata (dhana) vRddha- | tasya (sya pautrasya). zAtAtapaH. (5) vyaka.159 kSuNNa (skanna); vira.585; baal.2| (3) vismR.15|42; ap.2|136 putra: (ataH); vira. 135 (pR.220) kSuNNa (skanna) prAptaM (mAtra). 60. basiSThaH smRsA.74 vittA (dravyA): 138 vittA (6) dA.63 zaMkhalikhitayamAH; vyapra.461 khaNDe (khaDge) (dhanA): 144 'pi+(tat); bAla.21135 (pR.217) lAbhe | vA (ca) zaMkhalikhitagItamAH. 'pi (bhAve). (7) dA.161; vyapra.506, baal.2|137 jIvan (4) savi,427. (5) savi.429. (6) savi.428. / (jAyet ) tadR (te ). .
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1282 . vyavahArakANDam putreNa lokAJjayati pautrennaanntymshnute| / nAm / evaM tayordvidhA saMtAnaH / yasmAtkuladharmaatha putrasya pautreNa branasyApnoti viSTapam // parigraharikthapiNDodakAni caikataH kRtvA parayetra kacana jAtena pitA putreNa nandati / | kSetrotpannA api prayacchanti / tena cAnRNatAM yAti pitaNAM piNDadena vai|| dyAmuSyAyaNo dvipitRkamapatyaM anumantrayate dvAvapi [pitA pitAmahazceti prapitAmahagrahaNAt putrapadaM pitarau ekatra piNDe anukIrtayati / udavAsAjjalaprapautraparyantaparam / tadanena prapautraparyantasya zrAddhadAnena vAsAdekaH anyataraH anyatarasya kSetre utpaadyti| yataH prapitAmahparyantopakArakatvAt tulyo daayaadhikaarH| | kuladharmANAM parigraho grahaNamanuSThAnamRkthasya grahaNam / dA.63 piNDodakAni ca ekata ekasmai kSetrikAya dattvA parakSetretadevaM putrAdibhirjanmataH prabhRti pituH paralokocita- 'pi utpannA bIjine'pi piNDodakaM prayacchanti / . mahopakAraniSpAdanAt mRtasya tasya ca pArvaNavidhinA vira.581-582 piNDadAnAt putrAdyartha taddhanaM mRtamevopakarotIti nyAyaprApta putrikA putrikAputrazca putrAdInAM svAmitvaM zrutam / dA.162 / putravaditi pracetasaH / tasyApatyaM kSetrajaH | putrikAsuto mAtAmahapitAmahAbhyAM piNDadaH / mantrasaMskArakarturapatyamityAGgiraso bIjikSetri- putradauhitrayorloke na vizeSo'styanugrahe / . kayoranumate yadubIjaM prakIryate tat dvidhA zasyaM tasmAttu saMzayAnnahopeyAdabhrAtRkAM striyam / / ityuzanA / (1) anugrahe punnaamnrkoddhaare| saMzayAdiyaM putratvena __ mantrasaMskArakartuH pANigrAhakasya / tadvidhA dvayorapi, parigRhItA na vetyAkArAt / vira.560 zasyaM kSetraphalam / vira.557 | (2) abhrAtRkA'pi yA putrikAtvena dIyate,nAnyA / kSetrikasyAvijJAnena yadvIjaM prakIryate tatkSetrika smRsA.68 syaiva / aurasAdayaH SaD dAyAdAH putrAsteSAM dAyaharatvatAratamyam / "niyataM kSetriNAmapatyamiti ca vedavAdo mAtu ___pUrveSAmabhAve adAyAdadhaNNAM dAyAdatvakramaH / rapatyamityeke RSayo vadanti DyAmuSyAyaNamanu SeTsu dAyAdeSu vikaspaH / aurasaH kSetrajaH mantragata iti / vasiSThakazyapayorjalagatayorudavA- putrikAputraH paunarbhavaH kAnIno gUDhotpannazceti sAduttIya ekaH prajAmutpAdayatyavijJAto lokA- SaTputrA bandhudAyAdAH pitRpitAmahAnAmekagotrAH - rikthapiNDau sApiNDayaM ca / teSAmartha dazadhA (1) dA.161 viSTa (piSTa) manuzaMkhalikhitaviSNuvasiSTha kuryAt dvau bhAgau piturdAbaurasasya trIn kSetrajahArItAH; vyaka.159 zaMkhalikhitaviSNuvasiSThahArItAH; vira. 585 dAvat, zaMkhalikhitaviSNuvasiSThahArItAH; vyapra.506 putrikAputrayorekaikamitareSAm / manulikhitavasiSThahArItAH; vitA.384 prabha(vRddha) zaMkha vikalpoM'zavyavasthA / bandhudAyAdA: gotrapiNDolikhitaviSNuvasiSThahArItAH; baal.2|137 putrasya pautreNa (1) vyaka.156; vira.559-560; smRsA.68 (pautrasya putreNa) manuzaMkhalikhitavasiSThahArItAH. putrikA + (hi) prace (prAce) tasyA (asyAma) hAbhyAM (hAnAM) (2) vyaka.159 zaMkhalikhitapaiThInasayaH; vira.584 cAnR (loke0) ttu saM (saM) nneho (nno) kAM (kA) (striyam0). (cAka) zaMkhalikhitapaiThInasayaH; bAla.21135 (pR.220) (2) vishv.2|136 (SaTsu...kuryAt0) vau (vevI) zaMkhalikhitapaiThInasayazca. trIn (trayaH) zaMkhaH; vyaka.153 putrikA putraH (putrikAsutaH) (3) vira.557; vyapra.473 zasyaM (svaM syAt ). (bandhu0) piNDau...NDyaM ca (piNDodakasAmAnyAH) teSAmartha (4) vyaka.158 (kSetriyasyAvi...na yadvIjaM prakIryate / (atha teSAmartha) dazadhA (dazabhAgAn) caurasasya (vaurasamapatyaM); na tatra bIjI bhAgamahati); vira.580. vira.547; vyau.148 (paTasa...vikalpaH0) (pitRpitA... (5) vyaka.159; vira.581-582. reSAm ..
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1283 dakabhAja RkthabhAjazca / etadeva dhivRtaM pitRmAtAmahA- 1 ekaM cakSuryathA cakSurnAze tasyAndhyameva hi // nAmityAdinA / anena dazadhA kRte sAdhAraNe'rthe dvau anapatyataikaputratvamityAhurdharmavAdinaH / / bhAgI pituH dvAvaurasasya, sArdhaH sAdhoM bhAgaH kSetrajasya cakSurekaM ca putrazca asti nAsti ca bhArata / putrikAputrasya coktaH / eka eko bhAgaH paunarbhavakAnIna- cakSurnAze tano zaH putranAze kulakSayaH / / gUDhajebhyo deyaH / etebhyaH prajIvanametacca dAyAdeSu agnihotraM trayI vidyA yajJAzca sahadakSiNAH / putreSu SaTsu stsu| - vira.547-548 sarvANyetAnyapatyasya kalAM nAhanti SoDazIm / / rAsabho'dhiko jyeSThasya tasyAbhAve kSetrajaputri- evametanmanuSyeSu tacca sarva prajAsviti / kAsutayostayorapyabhAve trayANAmitareSAM, teSAma- yadapatyaM mahAprAjJa tatra me nAsti saMzayaH / / bhAve savarNAnAmadAyAdAnAM sarvaRkthagrahaNam / apatyenAnRNo loke pitRNAM nAsti sNshyH|| atra adAyAdAnAmapi pUrvapUrvAbhAve RkthagrahaNa eMSA trayI purANAnAM devatAnAM ca zAzvatI / / boddhvym| vira.547 apatyaM karma vidyA ca trINi jyotIMSi bhaart|| ___ apaviddhaH sahoDho dattaH krItaH zUdrAputra upa- maeNmeyaM paramA tuSTiduhitA me bhavedyadi // natazca svayamityadAyAdAH Sar3eva putraaH| teSAM sArA- ekA zatAdhikA bAlA bhaviSyati kniiysii| nusArataH arthamapekSya deyametebhyaH prajIvanamiti / tato dauhitrajAllokAdabAhyo'sau patirmama / / atra maharSINAM parasparaviruddhabhAgagrahaNavAdo nirguNa- aMdhikA kila nArINAM prItirjAmAtRjA bhavet / tvaguNavatvatadadhikaguNavattvairavirodhanIya iti / vira.547 yadi nAma mamApi syAdduhitaikA zatAdhikA / / zreyasaH zreyaso'bhAve pApIyAn rikthamarhati / kRtakRtyA bhaveyaM vai putradauhitrasaMvRtA / bahavazcettu sadRzAH sarve rikthasya bhaaginH|| yadi satyaM tapastaptaM dattaM vA'pyathavA hutam / / (1) zreyasaH zreyasaH aurasAderabhAve pApIyAnnyUnaH guravastoSitA vApi tathA'stu duhitA mama || kSetrajAdiriti taatpryaarthH| vira.552 putramahimA, putraprakArAH, kSetrajaputravidhivizeSatazca (2) tadayaM nirgalito'rthaH / tatrAdau daaygrhnnkrmH| paanndduruvaacaursNputrsttputrsttputrH| tata ekAdaza putrikAputrAda aprajasya mahAbhAgA na dvAraM paricakSate / yaH pUrvapUrvAbhAve krameNa / evaM tatputrAdayo'pi / ata svarge tenAbhitapto'hamaprajastu brabImi vaH // eva-zreyasa iti| bAla.21135 (pa.236) pitryANAdanimuktastena tapye tapodhanAH / mahAbhAratam dehanAze dhruvo nAzaH pitRNAmeSa nizcayaH / / putramahimA RNaizcaturbhiH saMyuktA jAyante mAnavA bhuvi / ekputro hyaputro me mataH kaurvnndn| pitRdevarSimanujairdeyaM tebhyazca dhrmtH|| (1) vyaka.153 rAsabho (RSabho) (trayANAm0) teSAmabhA etAni tu yathAkAlaM yo na budhyati mAnavaH / ....nAma (teSAmapyabhAve SaNNAma) (sarvaRkthagrahaNam0); mabhA. na tasya lokAH santIti dharmavidbhiH pratiSThitama / / 28 / 35 rAsabho'dhiko (upArjita) Thasya (chAya) tasyA (tada) (1) bhaa.1|100|67. (2) bhA. (kumbha.) 1 / 107 / 69. suta (putra) mabhAve (mapyabhAve SaDbhyaH ) (savarNA ... Nam0) zaMkhaH; (3) bhaa.2100|67-69. vira.547. (4) bhA. (kumbh.)1|107172, (2) vyaka.153 dattaH krotaH (dattakaH krItaka:) natazca (5) bhaa.1|100|69. (6) bhA.(kumbha) 12107173. (nataH); vira.547 (artha...namiti0). (7) bhaa.11116|10. (3) vyaka.155 bhAve(lAbhe)pU.: vira.552 pU.; vyani (8) bhaa.11116|11, damI.109. baal.2|135 (pR.236) bhAve (lAbhe) manuzaMkhalikhitAH. (9) bhaa.11116|12-14. (4) damI.55. (10) bhaa.1|12015-41,
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1284 yajJaistu devAn prINAti svAdhyAyatapasA munIn / putraiH zrAddhaiH pitRRMcApi AnRzaMsyena mAnavAn / RSidevamanuSyANAM parimukto'smi dharmataH // trayANAmitareSAM tu nAza Atmani nazyati / pitryahaNAdanirmukta idAnImasmi tApasAH || iha tasmAtprajAhetoH prajAyante narottamAH / yathaivAhaM pituH kSetre jAtastena maharSiNA / / tathaivAsmin mama kSetre kathaM vai saMbhavetprajA / RSaya Ucu:asti vai tava dharmAtman vidma devopamaM zubham || apatyamanaghaM rAjan vayaM divyena cakSuSA / daivoddiSTaM naravyAghra karmaNeopapAdaya // akliSTaM phalamavyagro vindate buddhimAnnaraH / tasmin dRSTe phale rAjan prayatnaM kartumarhasi // apatyaM guNasaMpannaM labdhvA prItimavApsyasi / vaizaMpAyana uvAca - tachrutvA tApasavacaH pANDuzcintAparo'bhavat // Atmano mRgazApena jAnannupahatAM kriyAm / so'bravIdvijane kuntIM dharmapatnIM yazasvinIm / apatyotpAdane yatnamApadi tvaM samarthaya // apatyaM nAma lokeSu pratiSThA dharmasaMhitA / iti kunti vidurdhIrAH zAzvataM dharmavAdinaH || iSTaM dattaM tapastaptaM niyamazca svanuSThitaH / sarvamevAnapatyasya na pAvana mihocyate // so'hamevaM viditvaitatprapazyAmi shucismite| anapatyaH zubhAn lokAnna prApsyAmIti cintayan / / mRgAbhizApAnnaSTaM me jananaM kRtAtmanaH / nRzaMsakAriNo bhIru yathaivopahataM purA // ime vai bandhudAyAdAH SaT putrA dharmadarzane / SaDevAbandhudAyAdAH putrAstAJchRNu me 11 svayaMjAtaH praNItazca parikrItazca yaH sutaH / paunarbhavazca kAnInaH svairiNyAM yazca jAyate // dattaH krItaH kRtrimazca upagacchet svayaM ca yaH / sahoDho jJAtiretAzca hInayonidhRtazca yaH // pUrvapUrvatamAbhAvaM matvA lipseta vai sutam / uttamAdavaraH puMsaH kAGkSante putramApadi // vyavahArakANDam apatyaM dharmaphaladaM zreSThAM vindanti mAnavAH / AtmazukrAdapi pRthe manuH svAyambhuvo'bravIt // tasmAtpraSyAmyadya tvAM hInaH prajananAt svayam / sadRzAchreyaso vA tvaM viddhayapatyaM yazasvini // zRNu kunti kathAmetAM zAradaNDAyinIM prati / sA vIrapatnI guruNA niyuktA putrajanmani || puSpeNa prayatA snAtA nizi kunti catuSpathe / varayitvA dvijaM siddhaM hutvA puMsavane'nalam // karmaNyavasite tasmin sA tenaiva sahAvasat / tatra trIJjanayAmAsa durjayAdIn mahArathAn // tathA tvamapi kalyANi brAhmaNAttapasAdhikAt / manniyogAdyata kSipramapatyotpAdanaM prati // zvetaketupUrvaH zvetaketUttarazca kSetrajavidhiH . pANDuruvAca -- atha tvidaM pravakSyAmi dharmatatvaM nibodha me / purANamRSibhirdRSTaM dharmavidbhirmahAtmabhiH // anAvRtAH kila purA striya AsanvarAnane / kAmacAravihAriNyaH svatantrAzcAruhAsini || tAsAM vyuccaramANAnAM kaumArAtsubhage patIn / nAdharmo'bhUdvarArohe sa hi dharmaH purA'bhavat // taM caiva dharma paurANaM tiryagyonigatAH prajAH / adyApyanuvidhIyante kAmakrodhavivarjitAH / / pramANadRSTo dharmo'yaM pUjyate ca maharSibhiH / uttareSu ca rambhoru kuruSvadyApi pUjyate // strINAmanugrahakaraH sa hi dharmaH sanAtanaH / asmiMstu loke na cirAnmaryAdeyaM zucismite / sthApitA yena yasmAcca tanme vistarataH zRNu // babhUvoddAko nAma maharSiriti naH zrutam / zvetaketuriti khyAtaH putrastasyAbhavanmuniH / maryAdeyaM kRtA tena dharmyA vai zvetaketunA // kopAtkamalapatrAkSa yadarthaM tannibodha me / zvetaketoH pitA devi tapa ugraM samAsthitaH // abhyAgacchadvijaH kazcidvalIpalita saMtataH / / (1) bhA. 1 / 122/3 - 11. (2) bhA. (kumbha) 1 / 128 / 15. (3) bhA. (kumbha) 1 / 128 17.
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1285 brAhmaNa uvAca bhAryA tathA vyuccarataH kaumArabrahmacAriNIm / aputrI bhAryayA cArthI vRddho'haM mandacAkSuSaH / / pativratAmetadeva bhavitA pAtakaM bhuvi / / pitryAhaNAdanirmuktaH pUrvamevAkRtastriyaH / / patyA niyuktA yA caiva patnI putrArthameva ca // prajAraNistu patnI te kulazIlasamanvitA / na kariSyati tasyAzca bhaviSyati tadeva hi / sahazI mama gotreNa vahAmyenAM kSamasva me / / iti tena purA bhIru maryAdA sthApitA balAt / pANDuruvAca uddAlakasya putreNa dhA vai zvetuketunA / zvetaketoH kila purA samakSaM mAtaraM pituH / saudAsena ca rambhoru niyaktA patrajanmani / / jagrAha brAhmaNaH pANau gacchAva iti caabrviit|| madayantI jagAmarSi vasiSThamiti naH zrutam / RSiputrastataH kopaM cakArAmarSacoditaH / tasmAllebhe ca sA putramazmakaM nAma bhAminI / / mAtaraM tAM tathA dRSTvA nIyamAnAM balAdiva / / evaM kRtavatI sA'pi bhartuH priyacikIrSayA / dubrAhmaNa vimuJca tvaM mAtaraM me pativratAm / / asmAkamapi te janma viditaM kamalekSaNe / / brAhmaNa uvAca kRSNadvaipAyanAdbhIru kurUNAM vaMzavRddhaye / apatyArthI zvetaketo vRddho'haM mandacAkSuSaH / ata etAni sarvANi kAraNAni samIkSya vai / / pitA te RNanirmuktastvayA putreNa kAzyapa / mamaitadvacanaM dharmya kartumarhasyanindite / RNAdahamanirmukto vRddho'haM vigataspRhaH / / RtAvRtau rAjaputri striyA bhartA pativrate / / mama ko dAsyati sutAM kanyAM saMprAptayauvanAma / / nAtivartavya ityevaM dharma dharmavido viduH / / prajAraNimimAM patnI vimuJca tvaM mahAtapaH / zeSeSvanyeSu kAleSu svAtantryaM strI kilAhati / / ekayA prajayA prIto mAtaraM te dadAmyaham / / dharmamevaM janAH santaH purANaM paricakSate / evamuktaH zvetaketurlajjayA krodhameyivAn // bhartA bhAyAM rAjaputri dharmya vA'dharmyameva vA / kruddhaM taM tu pitA dRSTvA zvetaketumuvAca ha // yadvyAttattathA kAryamiti vedavido viduH / mA tAta kopaM kAstvimeSa dharmaH sanAtanaH / vizeSataH putragRddhI hInaH prajananAtsvayam / / anAvRtA hi sarveSAM varNAnAmaGganA bhuvi / / yathAhamanavadyAGgi putradarzanalAlasaH / yathA gAvaH sthitAstAta sve sve varNe tathA prjaaH| tathA raktAGgulinibhaH padmapatranibhaH zubhe / / RSiputro'tha taM dharma zvetaketurna cakSame // prasAdArtha mayA te'yaM zirasyabhyudyato'JjaliH / cakAra caiva maryAdAmimAM strIpuMsayorbhuvi / manniyogAtsukezAnte dvijAtestapasAdhikAt / / mAnuSeSu mahAbhAge na tvevA'nyeSu jantuSu // putrAnguNasamAyuktAnutpAdayitumarhasi / tadAprabhRti maryAdA sthiteyamiti naH zrutam / tvatkRte'haM pRthuzroNi gaccheyaM putriNAM gatim / / vyuccarantyAH patiM nAryA adyaprabhRti paatkm|| vaizaMpAyana uvAca-- bhrUNahatyAsamaM ghoraM bhaviSyatyasukhAvaham // . evamuktA tataH kuntI pANDuM parapuraMjayam / adyApyanuvidhIyante kaamkrodhvivrjitaaH| pratyuvAca varArohA bhartuH priyahite ratA / / uttareSu mahAbhAge kuruSvevaM yazasvini / / pitRvezmanyahaM bAlA niyuktA'tithipUjane / purANadRSTo dharmo'yaM pUjyate ca maharSibhiH / / ugraM paryacaraM tatra brAhmaNaM saMzitavratam / / (1) bhA. (kumbha.)11128125,26. nigUDhanizcayaM dharme yaM taM durvAsasaM viduH / (2) bhaa.1|122111,13. tamahaM saMzitAtmAnaM sarvayatnairatoSayam / / (3) bhA. (kumbha.) 1112831,36-39. (4) bhaa.1|| same'bhicArasaMyuktamAcaSTa bhagavAnvaram / 122 / 13.18. (5) bhA. (kumbha.) 1 / 128 / 45,46. (1) bhaa.1122|18-44.
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1286 vyavahArakANDam mantraM tvimaM ca me prAdAbravIccaiva mAmidam / / , putradauhitrayoreva vizeSo nAsti dharmataH / / yaM yaM devaM tvametena mntrennaavaahyissysi| dauhitrakeNa dharmeNa tatra pazyAmi kAraNam / / akAmo vA sakAmo vA vazaM te samupaiSyati / / vikrItakanyAputraH kanyApitureva / kanyAputravikrayaniSedhaH / tasya tasya prasAdAtte rAjJi putro bhaviSyati / ArSavivAhaniSedhaH / / ityuktAhaM tadAnena pitRvezmani bhArata // 'vikrItAsu hi ye putrA bhavanti pitureva te / / brAhmaNasya vacastathyaM tasya kAlo'yamAgataH / asUyavastvadharmiSThAH parasvAdAyinaH zaThAH / anujJAtA tvayA devamAhvayeyamahaM nRpa / / AsurAdadhisaMbhUtA dharmAdviSamavRttayaH // tena mantreNa rAjarSe yathA syAnnau prajA hitA / atra gAthA yamodgItAH kIrtayanti purAvidaH / AvAhayAmi kaM devaM brUhi satyavatAM vara / dharmajJA dharmazAstreSu nibaddhA dharmasetuSu / tvatto'nujJApratIkSAM mAM viddhayasminkarmaNi yo manuSyaH svakaM putraM vikrIya dhnmicchti| sthitAm / / kanyAM vA jIvitArthAya yaH zulkena prayacchati / / pANDuruvAca-- saptAvare mahAghore niraye kAlasAhaye / adyaiva tvaM varArohe prayatasva yathAvidhi / svedaM mUtraM purISaM ca tasminmUDhaH samaznute / / dharmamAvAhaya zubhe sa hi lokeSu puNyabhAk / / ArSe gomithunaM zulkaM kecidAhuma'Saiva tat / adharmeNa na no dharma : saMyujyati kathaMcana / alpo vA bahu vA rAjan vikrayastAvadeva sH|| lokazcAyaM varArohe dharmo'yamiti manyate // yadyapyAcaritaH kaizcinnaiSa dharmaH sanAtanaH / dhArmikazca kurUNAM sa bhaviSyati na saMzayaH / anyeSAmapi dRzyante lobhataH saMpravRttayaH / / dharmeNa cA'pi dattasya nAdharme raMsyate manaH // vazyAM kumArI balato ye tAM samupabhuJjate / tasmAddharma puraskRtya niyatA tvaM zucismite / ete pApasya kartArastamasyandhe ca zerate // upacArAbhicArAbhyAM dhamemAvAhayasva vai / / | anyo'pyatha na vikrayo manuSyaH kiM punaH prjaaH| vaizaMpAyana uvAca-- adharmamUlaihi dhanaistaina dharmo'tha kazcana / sA tathoktA tathetyuktvA tena bha; vraanggnaa| aurasAnantarajaniruktajapatitajadattakRtAdhyUDhApadhvaMsajApaabhivAdyA'bhyanujJAtA pradakSiNamavartata // . sadAkhyAH putrAH duhitA dauhitrazca daayhrH| putradauhitrasAmyam / yudhiSThira uvAcayudhiSThira uvAca / brUhi tAta kuruzreSTha varNAnAM tvaM pRthak puthak / atha kena pramANena puMsAmAdIyate dhanam / kIdRzyAM kIdRzAzcApi putrAH kasya ca ke ca te|| putravaddhi pitustasya kanyA bhavitumarhati // vipravAdAH subahavaH zrUyante putrakAriNAm / bhISma uvAca __ atra no muhyatAM rAjan saMzayaM chettumarhasi // yathaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA smaa| bhISma uvAcatasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo dhanaM hareta // AtmA putrazca vijJeyastasyAnantarajazca yaH / anyatra jAmayA sAdha prajAnAM patra Ihate / niruktajazca vijJeyaH sutaH prasRtajastathA / / duhitA'nyatra jAtena putreNApi viziSyate // patitasya tu bhAryAyA bha; susamavetayA / dauhitra eva tadrikthamaputrasya piturharet / / tathA dattakRtau putrAvadhyUDhazca tathA'paraH / / dadAti hi sa piNDAnvai piturmAtAmahasya ca / SaDapadhvaMsajAzcApi kAnInApasadAstathA / (1) bhaa.13|45|10,11,14. (1) bhaa.13|45|15-23. (2) bhaa.13145|12,13,15. (2) bhaa.1349|1-28.
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1285 ityete vai samAkhyAtAstAnvijAnIhi bhArata // kRtrimakAnInAdhyUDhakSetrajApasadAnAM saMskArAH yudhiSThira uvAca yudhiSThira uvAcaSaDapadhvaMsajAH ke syaH ke vaa'pypsdaastthaa| / kIdRzaH kRtakaH putraH saMgrahAdeva lkssyte| , etatsarve yathAtattvaM vyAkhyAtUM me tvamarhasi / / zukra kSetraM pramANaM vA yatra lakSyaM na bhArata / / bhISma uvAcabhISma uvAca mAtApitRbhyAM yastyaktaH pathi yastaM prakalpayet / triSu varNeSu ye putrA brAhmaNasyaM yudhisstthir|| na cAsya mAtApitarau jJAyetAM sa hi kRtrimaH / / varNayozca dvayoH syAtAM yau rAjanyasya bhArata // asvAmikasya svAmitvaM yasminsaMprati lakSyate / eko viDvarNa evAtha tathA'traivopalakSitaH / yo varNaH poSayettaM ca tadvarNastasya jAyate // SaDapadhvaMsajAste hi tathaivApasadAn zRNu // cANDAlo brAtyavaidyau ca brAhmaNyAM kSatriyAsu c|| yudhiSThira uvAca kathamasya prayoktavyaH saMskAraH kasya vA katham / vaizyAyAM caiva zUdrasya lakSyante'pasadAstrayaH / / / deyA kanyA kathaM ceti tanme brUhi pitAmaha / / mAgadho vAmakazcaiva dvau vaishysyoplkssitau|| bhISma uvAcabrAhmaNyAM kSatriyAyAM ca kSatriyasyaika eva tu // Atmavattasya kurvIta saMskAraM svaamivtsthaa| brAhmaNyAM lakSyate sUMta ityete'pasadAH smRtAH / tyakto mAtApitRbhyAM yaH savarNa pratipadyate / / putrA hyete na zakyante mithyA kartuM narAdhipa / tadgotrabandhujaM tasya kuryAtsaMskAramacyuta / / retaja: kSetrajaH kRtakazca atha deyA tu kanyA syAttadvarNasya yudhiSThira / / yudhiSThira uvAca saMskartuM varNagotraM ca maatRvrnnvinishcye| kSetra kecidevAhaH sutaM kecitta zukrajama / kAnInAdhyUDhajo vA'pi vijJeyau putrakilbiSau / / tulyAvetau sutau kasya tanme brUhi pitAmaha / / tAvapi svAviva sutau saMskAryAviti nizcayaH / bhISma uvAca kSetrajo vA'pyapasado ye'dhyUDhAsteSu cApyuta / retajo vA bhavetputraH putro vA kSetrajo bhavet / Atmavadvai prayuJjIran sNskaaraanbraahmnnaadyH| dharmazAstreSu varNAnAM nizcayo'yaM prahazyate / adhyUDhaH samayaM bhittvetyetadeva nibodha me // etatte sarvamAkhyAtaM kiM bhayaH zrotamicchasi // yudhiSThira uvAca kRtrimA duhitA . . . reta vidma vai putraM kSetrajasyAgamaH kthm| janayAmAsa sa munirmenakAyAM zakuntalAm / / adhyUDhaM vidma vai putraM bhitvA tu samayaM katham // prasthe himavato ramye mAlinImabhito nadIm // bhISma uvAca jAtamutsRjya taM garbha menakA mAlinImanu / . AtmajaM putramutpAdya ytyjetkaarnnaantre| kRtakAryA tatastUrNamagacchacchakrasaMsadam // na tatra kAraNaM retaH sa kSetrasvAmino bhavet // taM vane vijane garbha siNhvyaaghrsmaakule| putrakAmo hi putrArthe yAM vRNIte vizAMpate / dRSTvA zayAnaM zakunAH samantAtparyavArayan / / tatra kSetraM pramANaM syAnna vai tatrAtmajaH sutaH / / nemAM hiMsyurvane bAlAM kravyAdA mAMsagRddhinaH / anyatra kSetrajaH putro lakSyate bharatarSabha / paryarakSanta tAM tatra zakuntA menakAtmajAm / / na hyAtmA zakyate hantuM dRSTAntopagato hysau|| upaspraSTuM gatazcAhamapazyaM zayitAmimAm / kvacicca kRtakaH putraH saMgrahAdeva lkssyte| nirjane vipine ramye zakuntaiH parivAritAm / / na tatra retaH kSetraM vA pramANaM syAdhudhiSThira // (1) bhaa.1|72|9-19; damI.116-117. .. vya. kA. 162
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1288 . vyavahArakANDam / AnayitvA tatazcainAM duhitRtve myavezayam // / rasatyanyasmin putre sa eva dvipitRko dvigotro zarIrakRtprANadAtA yasya cAnnAni bhuJjate / / vA dvayorapi svadhArikthabhAg bhavati / tatsadharmA krameNaite trayo'pyuktAH pitaro dharmazAsane // bandhUnAM gRhe gUDhajAtastu gUDhajaH / bandhunotsRSTonirjane tu vane yasmAcchakuntaiH parivAritA / 'paviddhaH saMskartuH putrH| kamyAgarbhaH kAnInaH / zakuntaleti nAmAsyAH kRtaM cApi tato mayA // sagarbhoDhAyAH sahoDhaH / punarbhUtAyAH paunarbhavaH / evaM duhitaraM viddhi mama vipra zakuntalAm / svayaMjAtaH pitRbandhUnAM ca dAyAdaH / parajAtaH zakuntalA ca pitaraM manyate mAmaninditA // saMskartureva na bandhUnAm / tatsadhA mAtApitRbhyAzakuntalovAca --- madbhirdatto dattaH / svayaM bandhubhivA putrabhAvoetadAcaSTa pRSThaH san mama janma maharSaye / pagata upagataH / putratve'dhikRtaH kRtakaH / parikrItaH sutAM kaNvasya mAmevaM viddhi tvaM manujAdhipa / / krIta iti / aurase tUtpanne savarNAstRtIyAMzaharAH / kaNvaM hi pitaraM manye pitaraM svmjaantii| asavarNA grAsAcchAdanabhAginaH / brAhmaNakSatriyajanayituH putraH yoranantarAputrAH savarNAH, ekAntarA asavarNAH / tatremau zlokau bhavataH brAhmaNasya vaizyAyAmambaSThaH, zUdrAyAM nipAdaH pArabhaMsA mAtA pituH putro yena jAtaH sa eva sH| zavo vaa| kSatriyasya shuudraayaamugrH| zUdra eva bharasva putraM duSyanta mAvamaMsthAH zakuntalAm / / vaizyasya / savarNAsu caiSAmacaritavratebhyo jAtA retodhAH putra unnayati naradeva yamakSayAt / / vraatyaaH| ityanulomAH / tvaM cAsya dhAtA garbhasya satyamAha zakuntalA / / ___ dAyasyAMzakrama uktaH / dAyAdavizeSaparijJAnArtha ____ kauTilIyamarthazAstram putrabhedo'bhidhIyate / athavA pUrvAdhyAyAnte kSetre vA aurasAdimukhyagoNaputrANAM vidhi: talakSaNAni ca / teSAM janayedasya niyuktaH kSetrajaM sutamiti kSetrajaH putraH ' savarNAnAmanulomAnAmanekapitRkANAM ca daayhrtvm| prastutaH / tatprasaGgAt putrANAM bhedAsteSu mukhyAmukhyabhAva kSetra vA janayedasya niyuktaH kSetra sutama / zcAsminnadhyAye pratipAdyante / paraparigraha iti / anyasya mAtRbandhuH sagotro vA tasmai tatpradized dhnm|| striyAM, bIjamutsRSTaM anthena reta utsRjyotpAditaH putraH, sarvasyApyabhAve Aha-kSetre veti / asya kSetre vA kSetriNaH tasyA bhartureva putraH na tu bIjotsraSTuH / ityAcAryA pituH savarNakSetre vA, niyuktaH niyogavidhinA prayuktaH, AhuH / mAtA carmaprasevikAvad bIAdhAramAtramapradhAnamAtRbandhuH sagotro vA, kSetra sutaM janayet / tasmai kSetra- miti tatsaMbandhasyAkiJcitkaratvAd kIjotpanno na tatparijAya, tad dhanaM, pradizet / zrIma. NeturapatyaM bhavitumarhati, kintu bIjina evetyanyeSAM mata'pairaparigrahe bIjamutsRSTaM kSetriNa ityaacaaryaaH| mityAha- mAtA bhastretyAdi / bIjaM kSetraM cobhayaM samamAtA bhatrA yasya retastasyApatyaM itypre| vidyamA- vetaM vidyamAna kAryAyeti kSetrajo bIjikSetriNorubhayorapi namubhayaM iti kauTalyaH / svayaMjAtaH kRtakriyAyAmau- putra ityAtmano matamityAha-vidyamAna mityAdi / putrarasaH / tena tulyaH putrikAputraH / sagotreNAnyagotreNa bhedAnAha-svayaMjAtaH kRtakriyAyAmityAdi / pariNItAbA niyuktena kSetrajAtaH kSetrajaH putraH / janayitu- yAM svayamutpAditaH putraH aurasAkhyaH / tena aurasena (1) bhaa.195|30, damI.56 bhalA mAtA (mAtA bhastrA) tulyaH putrikAputraH 'asyAM yo jAyate garbhaH sa me putro bhaviSyati' iti paribhASya varAya dattA kanyA putrikA saH (hi) pU. baal.2|135 (pR.228) bhalA mAtA (mAtA bhavA) bharakha putraM (tasmAdbharasva). tasyAH pukAsagotreNetyAdi / subodham / janayituriti / (2) bhaa.195|31. | retassektuH, asatyanyasminputre, avidyamAne aurasaputre, (3) kau.36. (4) ko.37. sa eva kSetraja eva, dvipitRkaH bIjikSebyubhayapitRkaH,
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putra prakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1289 dvigotro vA bIjikSetrayubhayagotrakazca bhavan, dvayorapi / ekAntarA asavarNA iti / brAhmaNasya vaizyAputrA asasvadhArikthabhAk svadhAdAyI dAyaharazca bhavati / varNAH, kSatriyasya zUdrAputrA asavarNAH / anulomAnAha-tathA cAhu: - ' kSetrIyAnumataM bIjaM yasya kSetre prarohati / brAhmaNasya vaizyAyAmityAdi / subodham / zUdra eva vaizyatadapatyaM tayoreva bIjikSetrIyayormatam // ' iti / syeti / vaizyasya zUdrAyAmutpannaH zUdra eva, na jAtyantaram / tatsadharmeti / bandhUnAM gRhe, gUDhajAtastu bhartRniyogaM savarNAsu ceti / eSAM brAhmaNakSatriyavaizyAnAM, acaritavinaiva gUDhamanyasyotpannaH, gUDhajaH / saH, tatsa- vratebhyaH anupanIya kRtavivAhebhyaH savarNAsu jAtAH, dharmA kSetrajatulyaH / bandhuneti / bandhunotsRSTaH mAtA- vrAtyAH vrAtyasaMjJAH / ityanulomAH jAtayo vyAkhyAtA pitRbhyAM parityaktaH, apaviddhaH tadAkhyaH, saMskartuH putraH iti zeSaH / zrImU. yena sa saMskRtastasya putraH / kanyAgarbha iti / kanyAbhAve 'sodaryANAmane kapitRkANAM pitRto dAyavibhAgaH / prasUtaH, kAnInaH / sagarbhoDhAyA iti / garbheNa sahitaiva yadi samAnodarA bhrAtaro bahavaH teSAM pitarastu bhinnAH, yA vyUDhA sA sagarbhoDhA tasyAH putraH, sahoDhaH tadA- tadA kIdRzI dAyavyavasthA ityapekSAyAmAha -- sodaryAgAkhyaH / punarbhUtAyAH paunarbhava iti / punarvivAhitAyA mityAdi / pitRto dAyavibhAgaH tattatputrAH svasvapitRdhanaM didhiSUzabditAyAH putraH paunarbhavAkhyaH / sa ca trividho gRhNIyuH / zrImU. mAtRtraividhyAdyA hyakSatayonireva satI bhartamaraNAdanyasmai sasaMskAraM dattA saikA punarbhUH, svabhartAramupekSyaivAnyamAzritA dvitIyA, mRte bhartari bhartRbandhvabhAvAt sapiNDAya savarNAya vA dattA tRtIyeti / svayaJjAtaH pitRbandhUnAmi ti / svayaJjAta aurasaH putraH, sa pitRbandhUnAM ca dAyAdaH pituH saMskartustadvandhUnAM ca dAyahArI bhavet / parajAtaH kSetrajAtAdiH parotpannaH, saMskartureva dAyAdaH, na bandhUnAM na pitRbandhUnAM dAyAdaH / tatsadharmeti / svayaJjAtatulyaH, mAtApitRbhyAM adbhirdattaH samantra kodaka pUrva dattaH, dattaH tatsaMjJaH / 'ayamahaM yuvayoH putra' iti yaH svayamAtmAnaM putratvenArpayati sa eka upagattAkhyaH / bandhubhivI 'yuvayorayaM putra' iti datto'para upagatAkhya ityAha - svayaM bandhubhirvetyAdi / putratve'dhikRtaH kRtakaH parikrItaH krIta iti / tvamAvayoH putra iti putratve kalpitaH kRtakAkhyaH / mUlyaM datvA mAtApitRnakAzAt putratvena gRhItaH krItAkhyaH / itizabdaH putravibhAgasamAptau / ukta vidheSu putreSu vidyamAneSu pazcAdaura sasyotpattau teSAM kA pratipattirityAkAGkSAyAM pitRdhanaM tredhA vibhajya tata ekaM tribhAgaM savarNAH gRhNIyuH anyau dvau tribhAgAvauraso gRhNIyAt, asavarNAstu grAsAcchAdanamAtraM labherannityAha - aurase 'tUtpanna ityAdi / savarNAsavarNa viSayamAha - brAhmaNakSatriyayoranantarAputrAH savarNA iti / brAhmaNasya kSatriyAputrAH savarNAH, kSatriyasya vaizyAputrAH savarNAH / -- I manuH putramahimA putreNa lokAn jayati pautreNAnantyamaznute / atha putrasya pautreNa branasyApnoti viSTapam+ // (1) putreNa jAtena tatkRtenopakAreNa lokAnsvargAdIn daza vizokAn jayati prApnoti / tatrotpadyata iti yAvat / evaM pautreNAnantyaM teSveva cirantanakAlamavasthAnaM labhate / pautrasya putreNa braghnasya viSTapamAdityalokaM prApnoti / prAkAzyamazrute na kenacittamasA vriyate / medhA: (2) tadevaM putrAdibhirjanmataH prabhRti pituH paraloko - citamahopakAraniSpAdanAt mRtasya tasya ca pArvaNavidhinA piNDadAnAt putrAdyarthaM taddhanaM mRtamevopakarotIti nyAyaprAtaM putrAdInAM svAmitvaM zrutam / dA. 162 ityatrivacane + damI . vyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavyaH' draSTavyam / X mavi. medhAgatam / (1) kau. 3 / 5. (2) masmR. 9 / 137; dA. 161 viSTa (piSTa) manuzaMkhalikhitaviSNuvasiSThahArItAH; nAbhA. 2 / 190 putrasya pautreNa (pautrasya putreNa) smRti:; damI. 6; vyapra.506 manulikhitavasiSThaddArItAH; saMpra. 2071 bAla. 2 135 (pR.219 ) : 2 / 137 nAbhAvat, manuzaMkha likhitavasiSThahArItAH; samu. 95 nAbhAvat.
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 1290 (3) asya ca dAyabhAgaprakaraNe'bhidhAnaM piturdhane pratnyAdisadbhAve'pi putrasya tadabhAve pautrasyetyevaM putrasaMtAnAdhikArabodhanArtham / *mamu. / ( 4 ) putrAdInAM trayANAM janmamAtrataH phalabhedamAha - putreNeti / *maca. * nAmno narakAdyasmAttrAyate pitaraM sutaH / tasmAtputra iti proktaH svayameva svayambhuvA // ..(1) apatyotpAdana vidhizeSo'yamarthavAdaH / punnAmanarakaM caturvidhabhUtotpattiH pRthivyAM vyapadizyate / tatastrA yate putro jAtaH devayonau jAyata ityarthaH / tasmAddhetoH putra iti vyapadizyate / medhA. (2) yuktaM tadIyapuMsaMtAnasya dAyabhAgitvamiti pUrva dADharyArthamidam / /mamu. ( 3 ) sa ca kAryavizeSaH putrasyaiva proktaH svayambhuveti tadvacanamevAtra pramANamiti bhAvaH / maca. (1) tadapi bhAtRputrasya putrIkaraNasaMbhave'nyeSAM putrIkaraNa niSedhArtha, na punaH putratvapratipAdanAya / 'tatsutA gotrajA bandhuH' ityanena virodhAt / mitA. 2 / 132 (2) ekajAtAnAmiti ekena janitAnAM sApatnAnAmapi / evaM ca yadi bhrAturapatyotpAdanazaktirasti tadA tatputreNaivetarasya putravatvAdevaragamanena kSetrajaputrakaraNama yuktamanApadIti niSedhAdyuktaM bhavati / mavi. (3) tatra paramArthato bhrAtrantarasyApi tenaiva putravatvamAcaSTe / bhrAtRputrasadbhAve'pi bhrAtrantarasyAputratvAvagamAt / ata eva yAjJavalkyena 'patnI duhitara' ityAdinA bhrAtRputrasadbhAve'pi 'svaryAtasya hyaputrasya' ityuktam / bhrAtRputrasya ca patnIduhitRpitRbhrAtrabhAve sati aputradhanabhAgitvaM ca ata eva tatroktam / evaM tarhi manuvacanasya kA gatiH ? ukta asmAbhiH zrAddhAdhikAranirUpaNaprakaraNe / bhrAtrantarANAM putravattvoktiH grAmasya tAta itivat aurasaprazaMsArtheti / yattu saMgrahakAreNoktam -' yadyekajAtA bahavo bhrAtarastu sahodarAH / ekasyApi sute jAte sarve te putriNaH smRtAH // bahvInAmekapatnInAmeSa eva vidhiH smRtaH / ekA cetputriNI tAsAM piNDadastu sa iSyate / / ' iti / tasya pUrvoktena sahA zeSaM medhAgatam / / zeSaM yathAzrutam / * . xdamI. vyAkhyAnaM 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacane virodhAya devasvAminA tAtparyArtha uktaH / ' ubhayatrApi draSTavyam | (1) masmR. 9 / 1386 dA. 101 ( ) pU. : 161 trAyate pitaraM ( pitaraM trAyate ) manuviSNU; vyaka. 159 dAvat, manuviSNU; vira. 583 dAvaMta, manuviSNU; vyapra. 506 dAvata, manuviSNU : 56 1 dAvat, smRti:; bAla. 2 / 135 ( pR. 220 ) manuviSNU : 2 / 137 dAvat, manuviSNuH setu. 41; samu. 95dAvat. nAnyaH pratinidhiH kArya' iti granthena / ubhayatrApi 'yadyekajAtA' ityAdivacanadvaye'pi bhrAtRsute sapatnI sute ca putrapratinidhitayA kathaMcitkartuM zakye sati tadanyaH pratinidhirna kArya iti tAtparyArthI boddhavya ityarthaH / smRca.289 (4) narako duHkhaM tasya puditi nAmnastasmAtpitaraM trAyata iti putra iti / bahubhrAtRRNAM tatpatnInAM ca ekena bhrAtRputre putravatvam zrItRNAmekajAtAnAmekazcetputravAn bhavet / sarvAstAMstena putreNa putriNo manurabravIt || nanda. (2) masmR. 9 / 182; mitA. 2 / 132 sarvAstAMste (sarve te te); vyaka. 159 mitAvat; u. 2 / 14 2 mitAvat; smRca. 289 ekazcet (yathekaH ) ; vira. 582 mitAvat; dIka. 45 mitAvat; ratna. 142 mitAvat vyani. mitAvat; savi. 394 395 ( - ); damI 30 mitAvat vyapra. 271, 477 saMpra. 211 mitAvat vyama. 50 mitAvat; vitA. 370; rAkau. 4556 bAla. 2 / 135 [ 225,226 sarvostAMstena (sarve tenaiva); samu.95 mitAvat; kRbha.879 bhAtRNAmekajAtAnA (bahUnAmekaputrANA) : 881 prathamapAda: daca.6 bhrAtRNA (sarveSA) zeSaM mitAvat. (4) bhrAtRNAmekamAtApitRkANAM madhye yadyekaH putravAnsyAdanye ca putrarahitAstadA tenaikaputreNa sarvAnbhrAtRRn saputrAnmanurAha / tatazca tasminsatyanye putrapratinidhayo na kartavyAH / sa eva piNDadoM'zaharazca bhavatItyanenoktam / etacca 'patnI duhitaracaiva pitarau bhrAtarastathA / tatsutA' iti yAjJavalkyavacanAdbhAtRparyantAbhAve boddhavyam / +mamu. (5) atrAsahAyenoktaM puMsAM sati bhrAtRje, strINAM sapatnIputre kSetrajAdayaH pratinidhayo na kartavyA iti / + maca. mamugatam /
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca -1291 pArijAto'pyevamAha / manuTIkAyAmudayakaro'pyevam / iti bRhaspatyaikavAkyatvAt / ata eva eka mAtApitRkA*vira.583 | NAmiti vyAkhyAtaM medhAtithinA / anena teSAmevaM tathA (6) iti manuvacanaM tadbhrAtuH putreSu satsuH zrAddhA- niyamo na bhinnapitRkANAM bhinnamAtRkANAM ceti sUcidikaraNe nAnyaH pratinidhiH kArya ityetadartham / tam / ata evAbhiyuktAH 'atraikajAtagrahaNaM bhinnodaratna. 143-144 |rANAmekapitRkANAmapi sapiNDAntaralAbhadazAyAM bhrAtR sutaniyamo neti jJApanArthe na tu bhrAtRsutasyAgrAhyatvajJApanArtham / 'brAhmaNAditraye nAsti bhAgineyaH sutaH kacit' iti vRddhagautamavadatra niSedhasmRteranupalambhAt ' putravAniti matupA na tvevaikamiti niSedhasyApyatrAnavakAza iti / ata eva ca sapatnIviSaye vacanAntarArambhaH / bhrAtRRNAmiti nirdhAraNe SaSThI / ata eva madhye iti tena vyAkhyAtam / tena hyekIyAvayavAnvayenaika mAtApitRkatvenaikatvaM yathA teSAM tathaikAvayabAnvayena sarvAvayavAnvaya sattvenaikaputratvaM sarveSAmiti sUcitaM draupadIvat dvayAmuSyAyaNavacca / ata eva tenaikaputreNa sarvAn bhrAtRRn saputrAnmanurAheti tena vyAkhyAtam / etena prAguktaM pAThAntaraM nirastam / ata eva ca sarve te ityuktisaMgatiH / anyathA'nye te ityAdi brUyAt / bhrAtRpadaM sphuTatayA bhaginI nirAsasUcanadvArA viSayapradarzanArtham / yadyapi bhrAtRputrAvityekazeSasyApi saMbhavastathApi - ' brAhmaNAditraye nAsti bhAgineyaH sutaH kvacit / ' iti vRddhagautamokterneti pumapatyAnAmeva grahaNam / ekaH eko'pi / ekasyApi sute jAte iti tadekavAkyatvAt / anena dvayAdestattve sutarAM tatheti sUcitam / putravAna | (7) putrAtidezavAkyAnAM 'ebhirevaurdhvadehikaM kartavyamityartha' iti vRddhAH / vyani. (8) dhArezvaradevasvAminau tu vijJAnayogimatAnuvartanAveva / yathoktaM devasvAminA - 'ubhayatrApi nAnyaH praninidhiH kArya' iti / asyArthaH - ubhayatrApi ' yadyeka putrA bahava:' 'bhrAtRRNAmekajAtAnAmiti vacanadvaye bhrAtRsute putrapratinidhitayA kathaMcitkartuM zakye sati tadanyo na pratinidhiH / anulomajAnAM tu mUrdhAvasiktAdInAM aurase'pyantarbhAvAtteSAmapyabhAve kSetrajAdInAM dAyaharatvaM boddhavyam / zUdrAputrastvauraso'pi kRtsnaM bhAgamanyAbhAve'pi na labhate / savi.395 (9) (putrapratigrahaviSaye) saMnihiteSvapi bhrAtRputro mukhyaH / bhrAtRNAmiti manUkteriti mitAkSarAyAm / idameva caitadvacasaH prayojanaM yuktamanyAsaMbhavAt / vyama. 50-51 (10) tadaputrapitRvya zrAddhAvazyakatvArthe na putrtvprm| 'svaryAtasya hyaputrasye'ti aputratvavirodhApatteH / bhrAtRputrasya dattakatvastutyarthamiti vijJAnezvaraH / vitA. 370 (11) mitATIkA - eteSAM yathAzrutArthatve trayodazaputratvApattyA 'putrAn dvAdaza yAnAheti manvAyukta dvAdazasaMkhyAvirodhApattiH / aputradAyAdhikArikramabodhakokta mUlavAkye bhrAtRsutAnAM navamasthAnasthitivirodhApattiH / piNDAdyadhikArakramabodhakavAkye'pi patnI bhrAtA ca tajjazvetyAdau tRtIya sthAna sthitivirodhApattizca / teSAM tadvatputratve patnyAH pUrvameva nivezaucityAditi cenna / teSAM kiMcitkAryavattvAtidezaparatvena tena teSAM vaMzAvicchitteH paralokasya pitRRNadoSApAkaraNasya ca karaNena tadarthaM sarvaputrAbhAve patnyAdisattve dattakaparigraho neti tAtparyAt / ata evaikajAtAnAmiti hetugarbha vizeSaNamapyarthavat / tatra ca pumAn striyetyekazeSaH / sahodarA * vira, mamuvadbhAvaH / putrapauraparam / tatraiva tasya mukhyatvAt / jAte iti tadekavAkyatvAcca / anenAnyatrAyaM niyamo neti sUcitam / atra putratvenaikAnekaputrapratItyA sarvaviSayamidam / agre tenetyAdyuktistu ekatra tathAtve'nekatra tathAtvaM nirvivAda mityevaMparA / cedityanena janakasyaivAtattve sarveSAM tatvaM durApAstamiti sUcitam / ata eva bhavediti saMbhAvane liG / atra sarve vAkyamiti nyAyenaikasyaiva dvayoreva trayANAmeva vetyAdikrameNa bodhyam / ata evAnye ca putrarahitA iti tena vyAkhyAtam / kiM ca bhrAtRRNAmityanena tatra putratvAtidezaH / tathA hi sati putriNa iti putravatIriti ca padadvayamadhikaM syAt / tena putreNetyekenaiva putratvAtidezasiddheH /
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1292 vyavahArakANDam putritvAtidezasteneti cet, lAghavAttadevAstu, kRtaM putra- ! rAmasya dharmArtha dArAntarasadbhAve-'yajJe yajJe prakurute sItA tvAtidezena / so'pi prishessaatkaaryaatideshH| 'putriNaH patnIM hiraNmayIm / ' iti hiraNmayIsItAkaraNamapArthaka putravatIri ti zravaNAt tatra tddhrmaatideshH| tatphalaM tUktaM syAdityAzaMkyAha hiraNmayIti / apavAdabhItyA tyaktA vakSyamANaM ceti dik / uktaM caitatsmRtipAde ziSTAcAra- yA sItA tadgataM tadviSayaM yadAnazaMsyamanaichu tadabhAvAzaMkAprAmANyapratipAdake 'api vA kAraNAgrahaNe prayuktAni nivRtyartham / rAvaNApahAraduSitAM sItAM rAmo bhajate iti pratIyeran' (jaisuu.1|3|7) iti sUtre bhaTTAcAryaiH, 'rAma- lokApavAdabhayamAtreNAsau tyaktA, na sItAyA duSTatvAt, bhISmayostu sneha pitRbhaktivazAdvidyamAnadharmamAtrArthadAra- nApi rAmasya sItAyAM naiSThuryamiti dyotayitum / lokApavAdayoreva saakssaadyvhitaaptykRtpitraanRnnyyoryaagsiddhiH| bhIti prati tyAgasya nityasApekSatvAttatpradarzanAya tyaktAhiraNmayIsItAkaraNa ca lokApavAdabhItyA tyaktasItA- zabdasya sItApadena saha sApekSasamAsaH kRtH| kathaM vyavahigatAnRzaMsyAbhAvAzaMkAnivRttyartham / bhISmazca -'bhrAtRNA- tApatyakRtapitrAnuNyatA bhISmasyetyapekSAyAmAha / bhISmazcemekajAtAnAmekazcetputravAnbhavet / sarve tenaiva putreNa ti| nanu tayordharmamAtrArtha dArasadbhAvaH kvacidapi purANetiputriNo manurabravIt // ' ityevaM vicitravIryakSetrajaputralabdha- hAsayoranuktaH kena pramANenAvagamyate itvAzakyAha / kevapitranRNatvaH / kevalaM yajJArthapatnIsaMbandha AsIdityarthApa- lamiti / apizabdenApatyahetoH adyaprabhRtIti ca vizetyA'nuktamapi gamyate / 'yo vA piNDaM pitRpANau vijJA- SaNasAmarthyAdevamavagamyate iti sacitam / nanu mohAdaH te'pi na dattavAn / zAstrArthAtikramAdbhIto yajetaikAkyasau pyanuSThAnopapatteH naikAntato'rthApattiH saMbhavatItyAzaGkyakatham / / ' iti / vyAkhyAtaM ca nyAyasudhAyAM bhaTTasomezvara- 'zrAddhakAle mama piturmayA piNDaH samudyataH / taM pitA zarmabhiH,-'rAmabhISmayoryathA na viruddhAcaraNakartutvaM tathA mama hastena bhittvA bhUmimayAcata // naiSa kalpe vi. vivRNoti rAmeti / ratiputrArthatva nirAsAya mAtrazabdaH / dhirdaSTa iti nizcitya cApyaham / kuzeSveva tadA nanvevaM sati'RtusnAtAM tu yo bhAryAM saMnidhau nopagaccha- piNDaM dattavAnavicArayan // ' iti bhISmasyAtyantanaiputi / tasyA rajasi taM mAsaM pitarastasya zerate // ' iti NyAnmohAsaMbhavaM darzayitumAha-'yo veti' iti / atra vihitAtikamAtpratyavAyaH syAdityAzaGkya snehapitRbhakti. naimittikena nityasya bAdha ityazo dharmArtha dArAntarasadbhAva vazAdityuktam / rAmeNa sItAsnehAdbhAryAntarAgamanavratagraha- ityaMzazca na yukta iti pratipAditaM gurucaraNairmajaSAyAM NAt bhISmeNa ca zantanave satyavatI tatpitaraM yAcitA tvayi tat tata eva bodhyam / sAniti tasyAH patrANAM rAjyA- na caivaM dvAdazavidhaputrapratipAdanAnantaraM 'yattu bhrAtalAbhAnnemAM dadAmIti tatpitrA pratyAkhyAte tena rAjyaM NAmekajAtAnAmityAdi, tadapi bhrAtuHpatrasya patrIkaraNa nAhaM kariSyAmIti pratijJAte tvayyanicchatyapi tvatsaMtati- | bisaMtati saMbhave anyeSAM putrIkaraNa niSedhArtha na punaH putratvapratibhayAnnaitasyAH saMtatI rAjyabhAginI syAditi tatpitrA pAdanAya 'tatsutA gotrajA bandhuri'tyanena virodhAt' iti puna: pratyAkhyAte- 'nApatyahetorapi ca kariSye tadvini- vyAkhyAkRduktaM virudhyeteti vAcyam / AzayAnavazcayam / adyaprabhRti me dAza brahmacarya bhaviSyati // ' bodhAt / tathA hi / kiM tanniSedhaH zAbdo'rtha uta tAtpaiti pitRbhaktyA brahmacaryavratagrahaNAt naimittikena ca ryArthaH / nAdyaH / akSaramaryAdayA tadapratIteH / nAntyaH / vratena nityasya RtukAlagamanasya bAdhAt dharmamAtrArthamahaM saMbhAvitazAbdatyAgena tadaGgIkAre nirvAjatvAt / bhAyI pariNeSyAmIti uktyA pariNItAyA agamane'pya- tasmAnnedaM yuktam / doSa ityaashyH| evamapyanapatyatvena pitrarNAnapAkaraNAtpra- nanvastu yathAzrutasaMbhavo'ta aah| na punariti / pazcAtyavAyaH syAdityAzaMkya sAkSAdityuktam / sAkSAdapatyAbhyAM dityarthaH / dvAdaza vidhaputrAbhAve palyAdisattve ityarthaH / kuzalavAbhyAM kRtapitrAnRNyo rAmaH, vyavahitairvicitra- ata evAha / tatsutA iti / tathA sati itaraputravatpalyAH vIryasyApatyairdhatarASTAdibhiH kRtapitrAnaNyo bhISmaH / nanu / pUrvameva nivezaucityena tathoktivirodhaH spaSTa eva /
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1296 tathA sati trayodazaputratvApatyA 'patrAn dvAdaza yAnAha' vArtikoktirapi tadaMze yojanIyetyAgrahastarhi itthaM yojyaa| iti dvAdazasaMkhyAvirodhApattizcetyapi bodhyam / tathA ca ekjaataanaamitytraikshbdHprdhaamprH| 'mAtA bhastrA pituH na tasya tadarthapratipAdane tAtparya kiM tvetadarthakhaNDane putro yena jAtaH sa eva saH / tasmAdbharasva duSyanta mA'vaiti bodhyam / ata eva vA tatraiva hetUpanyAso na tu maMsthAH zakuntalAm // iti bhAratokteH (bhaa.1|95|30)| tatreti bhaavH| 'bIjasyaiva ca yonyAzca bIjamutkRSTamucyate / sarvabhUtaprasU__nanvevaM kastarhi vacanArtha iti cet prAgukta eva tirhi biijlkssnnlkssitaa||' iti mnuukteshc(msmR.9|35)| vArtikasamata iti bodhyam / tadanuktistu anyatra tasyokta. kSetraje tu vaiparItyaM vAcanikam / tathA caikapitRkatvamAtraM vana spaSTatvAt / etaduktistu ekadezyuktArthAntaranirAsa- vivakSitam / bRhaspativAkye sahodaratvamapi pitradaramAsUcanapUrvakavirodhakhaNDanamAtratAtpartheNeti / tathA ca tatra dAyaiva / ata eva sodarA ityanuktiH / bahava iti tu nAgraho'pi tvatreti bodhyam / / tatra spaSTArtham / bahavo'pIti tadarthaH / yadvA bhUyAMso'pIetena AzaucanirNayasthA gurucaraNoktirapi ' tyrthH| kapiJjalAdhikaraNanyAyena bahutvasya bahuvacanavyAkhyAtA / tathA ca vArttikaikavAkyatA siddhA / bodhitasya tritve paryavasAna miti vyavacchedAya hi bahava tathA ca dvAdazaputra bhinnena bhrAtRsutena tAdRzapitRvyasya ityuktam / athavA tuzabdasya cArthatvena vyutkrameNa ca prAguktakArya siddhayA tadartha pallyAdisattve putrAntaraparigraho sahodarAzceti vAkyAntaram / tathA cobhayorapi tatpratina kartavya iti tattvam / pAdanam / tadekavAkyatayA manuvAkyasyApi prAgukta. etena 'bhrAtRNAmiti sodarabhrAtrabhAvaviSayamavibhakta- rItyA arthadvayaM bodhyam / ata evaikayoniprasUtAnAmiti viSayaM ceti na putratvAtidezo'yam / atastatra sati ekA- smRtisArasamuccayoktapAThaH saMgacchate / ata eva putravAdazaputrAH pratinidhayo na kAryAH sa eva bhrAtRNAM piNDa- nityatra putrapadaM mAtApitranyatarajanyaparam / tatra jAte do'zaharazca' iti vAcaspatimedhAtithikalpataruratnAka- ityuktisvArasyAcca / evaM ca tadviSayatA tatra spaSTaiveti / rAyuktaM parAstam / uktayukteH dvAdazaputrAbhAve patnItyA baal.2|135 (pR.225-229) dimUloktezca / ata eva 'tasmAddattakaputraprazaMseyamiti sarvAsAmekapatnInAmekA cetputriNI bhavet / vijJAnezvara iti' iti nirNaya sindhUktaM dinakarodyotoktaM, sarvAstAstena putreNa prAha putravatIrmanuH / / 'bhrAtRNAmityAdi putritvAtidezaparaM tatphalaM tu punnAma-: (1) evamekasyAM sapanyAM putravatyAmanyasyAmanapatyAnarakAprAptiH puMsaH striyAH sapiNDAnAitvamubhayoH kRtri- yAmapi niyogo na kArya ityAha-sarvAsAmiti / mavi. mAdyakaraNaM ca' iti mizrAdi bhiruktaM caapaastm| / (2) ekapatikAnAM sarvAsAM strINAM madhye yadyekA nanvevamapi manvAdivAkyasyoktArthakatve na bhISmaviSaye putravatI syAttadA tena putreNa sarvAstAH putrayuktA manupravRttiH, bhISmavicitravIyauM bhinnamAtRkAvekapitRko, rAha / tatazca sapatnIputre sati striyA na dattakAdiputrAH vyAsavicitravIryAvekamAtRkau bhinnapitRko yathA / kiM c| ka kartavyA ityetadarthamidam / mamu. tasya dhRtarASTrAdiH kSetrajo naurasaH / evaM ca kathaM vArti- * vira., bAla.vyAkhyAnaM 'bhrAtRNAmekajAtAnAm' iti manukAdisaMgatiriti cenna / tatra tadaviSayatvena tadaMze'pi vacane (pR.1290,1291) draSTavyam / dI.vyAkhyAna 'brAhmatasyAyuktatve'pi manuvAkyasya tadarthakatve doSAbhAvena NAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacane draSTavyam / (1) msmR.9|183; dA.96; vyaka.159; vira. prakRteSTArthasiddherapratyUhatvAt / ata eva pitRbhaktyaiva tasya 582, dIka.45, vyani. prAha putravatIrmanuH (labhante putriNAM pitrarNApAkaraNam / agnihotrAdinA devrnnmuktiH| kiMca gatim); dAta.187, damI.41 prAha...manuH (putriNyo 'tribhitraNavAn' ityAdizrutina naiSThikabrahmacAriviSayA, viSayA, manurabravIt); vyapra.477,554, saMpra.214; vitA.465%, tadaNApAkaraNasya brahmacaryeNAmikAryAdinA ca siddheH bAla.2.135 sarvAsA (bahUnA) (pR.225,226pU.); samu. smRtiSUktatvAt, iti gurucaraNairuktaM tatra / yadi tu / 95, daca.8.
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2294 / (3) putravatI patrakAryavatI / xmaca., aputro'neneti / putrikAputrasya tvaSTakAzrAddhe vizeSo ... (4) putriNI aurasaputriNI putratvAtidezasya prayo- | yato mAtAmahasya mAtAmahAdizrAddhaM nAsti dauhitrasyAjanaM satsvapi sodarAdiSu pUrvopadiSTereva putraiH sakalaputra-stIti / maca, kaarylaabhH| : nanda. (6) atra paribhASya dattAyAmutpannaH putrikAputro putrikA, putrikAputraH, dauhitrazca / teSAM zrAddhakartRtvadAya- mAtAmahasyetyuktam / aparibhASitadattAyAmapi sNbhvhrtvvicaarH| tIti bhrAtRmatImiti vizeSaNaM putrikAkaraNazaGkAnivRttyaaputro'nena vidhinA sutAM kurvIta putrikAm / rtham / anena cAparibhASitApi putrikA bhavatItyAcArayadapatyaM bhavedasyAM tanmama syAtsvadhAkaram / mitAkSarAyAM nirUpitam / - vyapra.469 abhrAtRkAM pradAsyAmi tubhyaM kanyAmalaMkRtAma / (7) putrikAmivArthe kanpratyayaH putrAnukAriNImiasyAM yo jAyate putraH sa me putro bhavediti // tyarthaH / nanda. (1) yadapatyamasyAM jAyeta tanme mahyaM svadhAkaramaurdhvaH anena tu vidhAnena purA cakre'tha putrikaaH| dehikasya zrAddhAdiputrakAryasyopalakSaNArthaH svdhaashbdH| vivRddhayartha svavaMzasya svayaM dakSaH prjaaptiH|| na tvymevoccaaryH| tathA ca gautamaH-'vitotsRjet putrikA- (1) prajotpAdanavidhijJaH prajApatirdakSaH sa evodAmanapatyo'gniM prajApatiM ceSTrA'smadarthamapatyamiti saMvAdya hriyate / arthavAdo'yaM parakRti m| medhA. abhisaMdhimAtrAtputriketyekeSAm' iti yAgena vinA'pi (2) svavaMzasya svspinndddhaaraayaaH| mavi. bhavati putrikaa| na tu saMvAdAbhAvena / yadyapya bhisaMdhiH (3) kRtsnA duhitaraH pUrva putrikAH svayaM kRtavAn / hRdayAtkRtamucyate sa tu vacanena yAvanna jJApitastAvajA kaatsnye'thshbdH| mamu. mAtA vipratipadyeta / kurvIta putrikAmeSa tasyA vypdeshH| dedau sa daza dharmAya kazyapAya tryodsh| medhA. / somAya rAkSe satkRtya prItAtmA saptaviMzatim / / (2) anena vakSyamANena / yadapatyamityAdi abhi- (1) satkRtyeti / etadatra vidhIyate / dazetyAdidhAya dadyAditi shessH| mavi. liGgAdanekaputrikAkaraNamapIcchanti / medhA. (3) avidyamAnaputro yadasyAmapatyaM jAyeta tammama (2) daza putrikaaH| prItAtmA putrajanmatuSTimAn / zrAddhAdyaurvadehikakara syAditi kanyAdAnakAle jAmAtrA mavi. saha saMpratipattirUpeNa vidhAnena duhitaraM putrikAM kuryAt / / (3) satkAravacanamanyeSAmapi putrikAkaraNe liGgam / mamu. (4) atrApi putradvayaM putrikaiva putra ityekaH putri- yathaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA smaa| kAyAmaparaH putrH| vyani. tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo dhanaM haret // (5) putrikAputrasya bhAgaM vidhAsyan tatprakAramAha * zeSa medhAgataM mavigataM ca / 4mmuvdbhaavH| (1) masmR.9:128; byaka.156; vyani. purA (sutaM) * damI.cyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavyaH' iti atrivacane / kAH (kAm) vivRddhadhartha (sthityartha tu); vyapra.468 kAH (kAma); draSTavyam / baal.2|135 (pR.218)'tha (sva) kAH (kAm) dakSaH (dakSa); .. (1) msmR.9|127; dA.144; vyaka.156; vira. | samu.137'tha (hi) kAH (kAm ) vivRddhayarthaM (vRdhyarthaM tu). 561 dIka.44 smRsA.68; vyani.; nRpra.39; candra. / (2) msmR.9|129; vyaka.156, vyapra.468 bAla. 175 dasyAM (ttasyAM); damI.5 pU.; byapra.468 baal.2|2|135 (pR.218). 135 (pR.217, 223); samu.137 vica.72; daca.5pU. (3) msmR.9|130; vishv.2|140; dA.175. tiSTha (2) msmR.9|127 ityasyopariSTAt prkssiptshloko'ym| / (jIva) dhanaM haret (harekhanam ); smRca.295, vira.591 mamu.
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1295 dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca (1) svAyambhuvaM putrikAbhiprAyeNaivAha-yathaivAtmeti / / aurasaputravat satyAmapi palyAM pitRrikthaharatvam / vizva.21140 palyabhAve rikthagrAhitAbodhakeSu 'patnI duhitarazca'tyAdi(2) 'yadapatyaM bhavedasyAM tanmama syAt' ityuktam / vacaneSu duhitRzabdena grahItumupayuktatvAt / ratna.154 apatyaM ca RkthabhAk / ataH pitari mRte putrikAyA (8) patnyabhAve duhitaro'putrAvibhaktAsaMsRSTidhanaanutpannaputrAyA dhanaharatvamaprApta vidhIyate'rthavAdena / bhaajH| tathA ca manu:-yathaivAtmeti / tiSThantyAmityatasyAmAtmani putranimittaM tiSThantyAmeva dhanaM, na putro- nAdare saptamI, taamnaadRtyetyrthH| =vyapra.517 tpattistadIyAtra yujyate / athavA tasyAmAtmabhUtAyAM 'dauhitra eva ca haredaputrasyAkhilaM dhanam / / pitRrUpAyAmiti / 'putreNa duhitA sameti sAmAnyavacano (1) dauhitra eva ca haredaputrasyAnaurasaputrasyAkhilaM duhitRzabdaH prakaraNAtputrikAviSayo vijnyeyH| medhA. dhanaM haret / sati tvaurase yAvAnaMzastaM vkssyti| atrApi (3) palyabhAve duhituradhikAraH / tatra manunArado putrikAputra eva dauhitro na sarvatra, pUrvavatprakaraNa- yathaivAtmeti / +dA.175 tyAgasya yautakaviSayatva evaM pramANasaMbhavAt / medhA. (4) Atmani aatmtulyputrsmaayaamityrthH| (2) putrikAyAM tvakRtAyAmaputrasya dhanaM palyabhAva smRca.295 eva duhitRdauhitragAmi / mavi. (5) AtmasthAnIyaH putraH 'AtmA vai putranAmAsI'ti / dauhitro hyakhilaM rikthamaputrasya pituharet / mantraliGgAttatsamA ca duhitA tasyA aNyaGgebhya utpAda- sa eva dadyAdvau piNDau pitre mAtAmahAya ca / / nAt / atastasyAM putrikAyAM piturAtmasvarUpAyAM vidya- (1) aputramAtAmahapramAtAmahAya, pUrveNaiva pautrikeyamAnAyAmaputrasya mRtasya piturdhanaM putrikAvyatiriktaH dauhitrasyAkhilaM rikthaharatvamuktamato'yaM zlokastadanuvAdekathamanyo haret / mamu. na piNDadAna vidhAnArtha iti kaizcidyAkhyAtam / haredyadIti (6) [halAyudhamate ] idaM patnyabhAve veditavyam / ca te paThanti / yasminpakSe sarva harettasminneva pakSe dadyAt / smRsA.141 yadA tu 'samastatra vibhAgaH syAt' iti pakSastadA na (7) putragrahaNaM palyA apyupalakSaNam / kecidAhuH dadyAt , anyathA yo yata AdadIta sa tasmai dadyAt' ityaduhitRrikthabhAktvabodhakAni etAni vacanAni putrikA- nenaiva piNDadAne siddhe punarvacanamanarthakam / akhilarikthaviSayANIti, tadasat / 'tRtIyaH putraH putrikA vijJAyate' grahaNAnuvAdazvAnarthaka eva / tadayuktam / 'aputrasya pituiti vasiSThavacanAt putrakoTiniviSTAyAH putrikAyA haret' ityayamevArtho'vigItazcirantanapAThaH / pitRzabdazca janake prasiddhatarona mAtAmahe / atazca putrikAyA bhartA * mavi. medhAvat / yAde tadanyabhAryAyAmaputraH putrikA ca putravatI tadA'. + vici., vyani., savi., vyapra., vyama., vitA., bAla., nenaiva putreNa jAtena pitA mAtAmaha zcobhAvapi putravantau setu. dAvat / veditvyo| yadA tu bIjItarAsu jAtaputrastadA putrikA. + zeSaM 'bharturdhanaharI' iti bRhaspativacanavyAkhyAne draSTavyam / = zeSa vyAkhyAnaM bharturdhanaharI' iti bRhaspativacanoddhatadAvat; smRsA. 72, 129,134.135, 141; ratna. smRti candrikAvat / 154, vici.238 nicha (jIva); vyani., smRci.32 (1) msmR.9|131 vira.560 ca (tu); vyani. yathai ... putraH (yathA putraH smRto hyAtmA) nAradaH; savi.413 smRci.29 (%) ca (tu); baal.2|135 (pR.207). (D) treNa (travata): 414 utta., krameNa viSNuH; naabhaa.14|| (2) msmR.9|132, medhA. pituharet (haredyadi): 9 / 140 47 (8) utta.; vyapra.517; byama.62, vitA.400; dvau piNDau (piNDaM ca); dA.180, vira.560 pU.; smRsA. baal.2|135 (pR.204,223,236pU.); setu.43 vici 130 dvau piNDau (tatpiNDa); vici.239; vyapra.5217 vat samu.141. vitA.402 piturha (dhanaM ha); baal.2|135 (pR.207, 1 yAya yu. 223); vica.125. vya. kA. 163
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1296 vyavahArakANDam putraH samAnajAtIyAyAmUDhAyAM jAto'pi naiva bIjino | tAtparya, kiM tu svaputratAyAm / yadAsAvRkthaharastadA sa rikthaM harenApi piNDaM dadyAt / anyo hi janyajanaka- eva mAtAmahAya yathaikoddiSTaM tapitRpitAmahI cAdAya bhAvo'nyazcApatyApatyavatsaMbandhaH / ajanakA api kSetra- pArvaNaM yathA karoti tathA svabIjine'pi kuryAt / jAdibhirapatyavanto, janakAzca vikrItApaviddhAdipitaro piNDadvayadAna vidhiH zrAddhadvayavidhiparaH / dyAmuSyAyaNasya naivAjIgartAdayaH putravantastathA caurasalakSaNe 'svakSetra' iti zrAddhavidhAnaM zrutau zrutam / xmavi. svagrahaNaM, kSetraM ca putrikA pitureva, bhartA hi tasya (4) pautrikeyatvena janakadhanagrahaNa piNDadAnavyAmohacAnuvidheyavara iti mAtRkule'svAmI / tasmAdevaM nirAsArtha vacanam / +mamu. tadvaktavyam / yasminpakSe'vidyamAnAnyaputraH putrikAbhartA (5) (bAlarUpamate) idaM pi(pa)trAdyabhAve eva, 'patnI putrikAputrazcAkhiladravyahArI tasminpakSe / yena kAryamataH duhitara' iti kramAvirodhAt , duhitrabhAve ca pituH / piNDadAnaM, yadA tu bIjI saputraH saMpadyate tadA sa smRsA.130 putrikAputro naiva bIjine piNDaM dadyAt / nanu dauhitra / (6) etattu dvayaM putrAdyabhAve, 'patnI duhitara' ityAdiityucyate / pautrikeya ityarthaH / yathA mAtAmahapakSe krmaanurodhaat| vici.239 piturapi yo harettatrApi sa dadyAditi zrUyate / na punaH (7) putrAbhAve pautraireva kArya,tadabhAve dauhitraiH kartapakSAntare'pi niSedhamanumApayati / pitre mAtAmahAya | vyam / ... vyani. cetyubhayoraprAptatvAt dyotanaM parisaMkhyeti anUdyamAne (8) tatraiva kaimutikanyAyamAha-dauhitra iti / apudyotanamanyasmA eva dadyAttadyugapadubhAbhyAmanenAyamanu- trasya putrAntararahitasya svapiturmAtAmahasya vA / ata vaadH| tathaiva pitre mAtAmahAya ca evaM pitAmahAya | Aha-sa iti / nAsya pitRmAtAmahapakSe piNDadAtRtvaM prapitAmahAya ca / tathaiva ca tataH parAbhyAM dvAbhyAm / mAtAmahamAtRpakSe tu piNDadAtRtvamiti bhAvaH / pituH putrA medhA. ntarAsatve svapiturdhanasya nyAyasiddhatvAtpiNDadAtRtvaM (2) mAtAmahadehAt duhituH saMbhavaM dauhitrasya dhanA. vidheyam / piNDadAnaM zrAddhAdyupalakSaNArtham / maca, dhikAre hetutvena nirdizati na tu putrikAkaraNaM itarathA (9) dauhitramAtrasyaiva mAtAmahadhanAdhikAraM darzayatitadeva nirdizet / tathA vyaktamAha sa eva-'akRteti / / dauhitro hyakhilamiti / pituriti mAtuH pituriti akRtAjAtasyApi dauhitrasyAdhikAramabhidadhAti / kiJca vyAkhyeyam / ata evAgre mAtAmahAya cetyAha / athavA smRtiSu dauhitrapadamaputrikAjAtaparaM niyatam / yathA yathA sa svapiturakhilaM rikthaM gRhNAti tathA'putrasya baudhAyana:-'abhyupagamya duhitari jAtaM putrikaaptrm'| mAtAmahasyApi / svayameva tatputrakAryakAritvAt / tadevAha anyaM dauhitram / vidyaaditynuvrtte| ata eva bhojadeve -sa eveti / svapitre mAtAmahAya cetyrthH| kecit nApi kRtAkRtaduhinAdhikAre bRhaspatirityabhidhAya 'yathA | 'aputrapautra' iti yathAzrutaviSNuvacanAtpatnIduhitRtaH pitRdhane svAmyam' iti vacanaM likhitam / prAgadauhitrasya dhnaadhikaarmaahuH| tat yogIzvaravirodhAt dA.180-181 / 'tathaiva tatsuto'pi' iti bRhaspativacane'pi duhitRtastasya (3) na kevalaM mAtAmahasya dhanaM haredapi tu pitaH| jaghanyabhAvAvagateyam / vyapra.521-522 bIjinaH svamAtRbharturapyaputrasya putrAntarazUnyasya dauhitra: (10) duhitrabhAve dauhitro dhnhaarii| vitA.401 putrikAputro dhanaM haret , tadbIjaprabhavatvAdasya jJAtyantarA- | (11) mitATIkA- yadyapIdaM sarvaM ('mAtustu yautakaM' i.. pekssyaa'ntrnggtvaat| putrikAputraniyame ca sa me putra | tyAdizlokacatuSTayaM, (msmR.9|131,132,133,139) ityabhidhAnasya na mamaiva putra itItaraputratvavyavacchedane | putrikAputraviSayaM prakaraNAt , vyAkhyAtaM ca medhAtithinA tathaiva, tathApi nyAyasAmyAdatra saMmatitvena likhitam / * zeSaM 'yathA pitRdhane svAmyaM' iti bRhaspativacanavyAkhyAne draSTavyam / x nanda. mavigatam / + zeSa medhAgataM mavigataM c|
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ mamu. dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1297 ata eva vijJAnezvara etatsarva vihAryatatprakaraNasthamapi / tayohi mAtApitarau saMbhatau tasya deht:| 'akRtA ve'tyuktyA sAdhAraNa manuvAkyamAtraM sNmtitvenaah| (1) pUrvazeSo'yamarthavAdaH / kathamavizeSastayohi yadyapi mAnave puMstvaikavacanAbhyAM dauhitrasyaiva dhanabhAktva- mAtApitarAviti / medhA. mAyAtIti tAvadeva vijJAnezvareNa cazabdasamucceyamuktaM | (2) yadi putrikAyAM kRtAyAM patro jAyate mAtAtathApi dauhitrAbhAve dohitryAstatvamapi ca samucceyam / | mahasya tadA duhitrapekSayA putrasyAbhyarhittatvAdadhikabhAgatA'aprajaHstrIdhanaM bharturi'ti vakSyamANenAprajaHstrIdhanoddezena sthityAzaGkAM nivArayati-pautreti / mAtApitarau pitA ca bhartuduhitRdauhitryAdezca saMbandhavidhAnenoddezyavizeSaNatvena | mAtA cetyrthH| atra ca duhituH putrasthAnIyatvAttasyAzca strItvAderavivakSitatvena 'duhitaNAM prasUtA cedi'tyasya strItvena bahiraGgatvAtsAmyoktyasaMbhavAtpautradauhitropAdAnapitRdhane'pi tulyatvAt / evaMrItyA 'mAtuhitara m| tena putratulyatvAtpautrasya tulyatvAcca dauhitrasya iti mAradasyApyatrAnukUlatvAt / yuktaM caitat / yathA putreNa sAmyamityuktam / mavi. mAtRdhanagrahaNe duhitRdauhitraputrapautrAdikramastathA pitadhane (3) pautrapautrikeyayoloke dharmakRtye na kazcidizeputrapautraprapautrapatnIduhitRdauhitryAdikramasya pratyAsatti- | So'sti / tAratamyena nyAyaprAptatvAt / 'strIdhanaM duhitaNAmaprattAnAma- (4) pautratulyatvAbhidhAnena yathA putrAbhAve pautraH pratiSThitAnAM ceti gautamavacanasya (godh.28|22) tathA duhitrabhAve dauhitrH| dAta.191 pitRdhane'pi samAnatvAdityanuparamevoktavatA vijJAnezvareNa | (5) samAdhikAriteti bhaavH| maca. sUcitatvAttasaMmatamapIdam / anyathA dauhinyAH pUrvatra (6) mAtApitarAviti ca na yathAkramamanvayaH / kintu vakSyamANeSu ca svato noktatvAdanantarbhAvAcca pitRdhana- pautrasya pitA dauhitrasya mAtA tasya dhanasvAmino dehataH viSaye tasyA anadhikArasyaivApattiriti mahAn dossH| saMbhUtau iti yathAyogyam / vyapra.522 agre yathAkathaMcidantarbhAve tu prathamaM dhanagrahaNe pratyAsatte- putrikAyAM kRtAyAM tu yadi putro'nujaayte| / niyAmakatvabodhakamanvAdivirodhaH spaSTa eva / ata | samastatra vibhAgaH syAjjyeSThatA nAsti hi striyaaH|| evAgre bhrAtranantarameva tatsutoktiritIti / (1) samastatra tulyo vibhAgo jAtena putreNa / jyeSThAM. baal.2|135(pR.207) zaniSedhaH jyeSThatA nAsti hi striyAH, rikthabhAga eva (12) duhitRparyantAbhAvopalakSaNam / anyathA patnI jyeSThatA niSidhyate na tvasyAM guruvRttau| +medhA. duhitarazcaive'tyAdiyAjJavalkyaprabhRtivirodhaH syAt / etena * bAla.vyAkhyAnaM 'dohitro hyakhilaM rikthaM' iti manuvacane uktavacanAt putrAbhAva eva duhitRsatve'pi dauhitrAdhi. (pR.1296) draSTavyam / kAra iti goviMdarAjamataM nirastam / maithilAstu 'patnI x vica. dAtavat / ___ + vica., bhAca. medhAgataM, mavigataM ca / / duhitarazceti vacanabodhyAdhikAriNAM sarveSAM pazcAt | nAsti); vyani. pautra (putra); dAta.191 dAvat; vyapra. dauhitrAdhikAramAhustadatIva mndm| 'pautradauhitrayorloke 521; vitA.402 dAvat bAla.20135 (pR.207 dAvat, ityAdi pUrvoktamanuvacane dauhitrasya pautratulyatvAbhi 223): 21145 (pR.262); samu.141 loke (kArya) zeSaM dhAnena yathA putrAbhAve pautrasya, tathA duhitrabhAve dauhitrasya pApunAmAvapAtrasya, tathA duAhatrabhAva dAhitrasya dAvat ; vica.124... yuktatvAt puruSatrayapiNDadAtRtvena tasyAdhikopakAratvAcca (1) msmR.9|134; mitaa.2|132; dA.39,144, 'yathA pitRdhane svAmyaM tasyAH satsvapi bandhuSu / tenaiva ap.2|132; vyaka.152; mbhaa.28||34, gaumi.281 tatsuto'pISTe mAtRmAtAmahe dhane // iti vacanAcca / / 16,32, u.2|14|2; vira.541; pamA.514, mapA. vica.125 654, smRsA.66, ratna.142, vici.234, vyani. 'pautradauhitrayorloke na vizeSo'sti dhrmtH| / ujyeSTha (cchaSTha); smRci.33, nRpra.39, savi.392, candra. 90, vyapra.481; dhyau.148; vitA.365, baal.2| (1) masmR.94133; dA.180 na vizeSo'sti (vizeSo / 135 (pR.216); samu.138, vica.72. - -
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1298 vyavahArakANDam (2) aurasapautrikeyasamavAye aurasasyaiva dhanagrahaNe | uddhAraviSaye jyeSThatA nAdaraNIyA / +mamu. prApte manurapavAdamAha-putrikAyAmiti / mitaa.2|132 (6) anu patrikAkaraNAt / striyAH putrikAtmikA(3) tatra putrikaurasayostulyAMzitvaM na punaH putrikAyA yaaH| vira.541 jyeSThatvena viMzoddhArArhatA, tadAha manuH-putrikAyAmiti / (7) mitATIkA- aurasapautrikeyasamavAya iti / svato jyeSThaputrakAryAkaraNAt svaputradvAreNa putrikAyAH aurasaputrasya putrikAyAzca sadbhAva ityarthaH / piNDadAtRtvAt / na ca putrikAyAmeva prathama putre jAte *suyo.2|132 tadanantaramaurasaputrotpattau putrikAputrasya jyeSThAMzatA bhavediti vAcyaM tasya pautratvAt / tadAha manu:-'akRtA (8) anujAyate putrikAkaraNAtpazcAjjAyate strIgrahavA kRtA vApi yaM vindet sadRzAt sutam / pautrI NAttadapatyasyApyupalakSaNam / nanda, mAtAmahastena dadyAtpiNDaM hareddhanam // putrikA hi putra aputrAyAM mRtAyAM tu patrikAyAM kathaMcana / stasyAH putraH pautra eva bhavati tadvAMzca pautrI bhavati na dhanaM tatputrikAmA haretaivAvicArayan / / ca jyeSThatvena pautrasyAMzAtirekaH zruto'sti / yattu vasiSTha- (1) asvAmitvAttu putrikAyA bharturaprAptadhanasaMbandha vacanaM 'abhrAtRkAM pradAsyAmi tubhyaM kanyAmalaGkRtAm / ucyte| atha kiM putrikA vivAhena saMskriyate utAho na, asyAM yo jAyate putraH sa me putro bhavediti // ' kiMcana yadi saMskriyate bhAvAsau bhavati / bhAryAkaraNo (vasmR.17/18) putrikAputrasyaiva putratvaM vadati tena | hi vivaahH| tatazca taddhanaM ....(putrikAbhatA haratavA. putrikAyAstatputrasya ca putratvaM, tanna, manuvirodhAt piNDa- | vicArayan / yadi) na saMskriyate kanyAgamanaM prApnoti dAnamAtrayogAt putratvamasya gauNaM tadvAreNaiva putrikAyAH svadAranirataH sadA' iti niyamAtikramazca, yathecchasi piNDadAtRtvAdekasya svato'nyasya tadyogAt / putrikI- tathAstu / ...... nanu cAsminpakSe shloko'ymnrthkH| rasayostu savarNatve sati pUrvokta vibhAgoM boddhavyaH, asa- naiSa dossH| paripUrNatvAyArthavAdasya yathaitadIyamapatyaM na varNatve tu tayorasavarNorasaputravadeva vibhAgaH putrikaura- bhartastathA dhanaM na vetyAzaGkAnivRttyarthoM yukta eva sayoH samAnatvAt / yadi ca kRtApi putrikA putramanutpAdyaiva | zlokArambhaH / bahavazvArthavAdino mAnavAH zlokAH / vidhavA bhUtA vandhyAtvena hi vAvadhutA tadA tasyAH athavA punarastu na saMskriyata iti / nanu cAsminpakSe pitRdhane'nadhikAraH, svadhAkaraputrArtha putrikAyAH kRtatvAt kanyAgamanaM prApnoti / kiM kRtaM tathAvidhAyAM jAto tadabhAve duhitrantaratulyatvAt / *dA.144-146 mAtAmahasya putra iti siddhe ganturvidhyatikramanirUpaNena (4) yadyevaM jyeSThatvAtputrikAputrasya jyeSThasya jyeSThabhAgo prAkaraNikam (1) / na ca tAnImAni na patanIyAni / deya ityata Aha-putrikAyAmiti / putro jAyate mAtA- | ...... kiM punarbhavAn kanyAzabdArtha matvA codayati mahasya / jyeSThatA guNavizeSakRtA vidyA diguNAbhAvAnnAsti kanyAgrahaNaM prApnotIti / tridhA hi kanyA ekA tAvadatadvArA tu putrikAputrasyApi na jyesstthtaa'stiityrthH| pravRttapaMprayogA / tathA ...... saMskArahInA, prathame +mavi. vayasi vartamAnA ca, tatra yadi tAvatpuMsA'saMprayuktA (5) kRtAyAM putrikAyAM yadi tatkartuH putro'nantaraM 'aJjasA ayaM prayuGkte iti UDhAyA api prAthamikAsaMjAyate tadA tayovibhAgakAle samo vibhAgo bhavet / + medhAgataM, dAyabhAgasyAvataraNikAgataM ca / noddhAraH putrikAyai deyaH / yasmAjjyeSThAyA api tasyA * zeSaM dAyabhAgasyAvataraNikAvat / x pamA., vici., savi., vitA. mitAgatam / (1) masmR.9:135; dA.179, ap.2|145 aputrA * mabhA. dAgatam / candra, dAyabhAgoddhRtAvataraNavat / / (aprajA) te (de); vyaka.149; vira.520; pamA.555 te jyavahAraprakAze sarva dAyabhAgavyAkhyAnaM zabdabhedenovRtam / / (cce); smRpA.64 ratna.164; candra.88 dhanaM tat (taddhanaM); + maca, mavigatam / baal.2|145 (pR.256,267); samu.138.
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1299 prayogAdanapagatamevAnuSajyeta / prAyeNa hyatra zAstre / tsminnodaahshngkaa| ucyte| asya pratiSedhasya vAkyazeSaH kanyAzabdaH paMsA'saMprayogamAcaSTe / atha sNskaarhiineti| zrayate'patyaM hyasya tadbhavatIti anena tatazcApatyotpattAveva tadapi na / yataH prathamameva vacanamevaM smaraNAbhiprAyeNa putrikA na bhAryA dharmArtham / arthakAmayostvastveva sahAtatra saMbhavipramANAntaravazAlakSaNayA hitA ityatra pratI | dhikAra iti bhavati / parihArastu sNskaaraabhaavaadvivaahH| yate (?) / yathoktaM nanu tasminpakSe kAnIna eva putrikAputraH syAt / ma ___ 'pANigrahaNikA mantrAH kanyAsveva pratiSThitAH / nAka- | hyasau pituH svaH syAdasaMskRtayozcApatyamiti / saMskArapakSe nyAsu kacinnaNAM luptadharmakriyA hi tAH // iti / atra tu pitRsvatA saMskArabhAvena dharmalakSaNapratyayAnyataradharmAdharmalopavacana liGgAtparuSopabhuktA'kanyetyucyate / tadvi. bhAve kAnInAdbhidyata iti yuktam / atrocyate / na / paryayeNAnupabhuktA kanyeti sarvatraiva mukhyArthamanurudhya vayaM putrikAputrasya kAnInasya lakSaNaM tadasya nAstIti kriyamANA dharmA lakSyante / te ca na sarve kiM trhi| brUmaH / idaM hi tasya lakSaNaM- 'pitRvezmani kanyA yAvatAM pramANamasti / tathA hi kAnIna iti pituH tu yaM putraM janayedrahaH / taM kAnInaM vadennAmnA voDhuH svatA saMskArAbhAvazca prtiiyte| kevale hi saMskArAbhAve kanyAsamudbhavam // iti / asya cArthaH / ya evaMlakSaNaH anUDhAsvairiNIputrAH kAnInAH, kevalAyAM ca pitRsvatA- | sa iha zAstre kAnInagrahaNeSu grhiitvyH| sa ca lakSaNAyAM putrikAputro'pi kAnIna iti vyapadizyate / kasyApatyamityapekSAyAM 'voduH kanyAsamudbhavam' iti tathokte svadAratastu niyamAtikramaH prApnotIti / na dvitIyaM vAkyam / athavA neha padArthoM lakSyate / kiM hyasyAyamarthaH svadArebhyo'nyA gantavyeti / parastriyaM ca tAha ? saMbandhitA niyamyate / ya evaMvidhaH kAnInastaM kAmayate na cAparAn dArAMstathA satyanenaiva gatatvAtpara voDhaH saMbandhinaM vadedityekavAkyataiva / saMbandhitA ca dArapratiSedho'narthakaH syAmkitarhi svadAreSu ratidhArayi. padArthAbhede'pyupAdhibhedAdbhidyata eva rahaHprakAzabhedena / tavyA rtibhaavnyaa'bhyaasaatpriityshyotptteH| striyaM ca evaMca mAtAmahasya / anye cAharyadi padArthaH sa eva na kAmayate na cAparAn dArAMstathA sati dharmemyo na hIyata tadA kAnInazabdasya zabdArthasaMbaMdho'bAdhita evAvaityanuvAdo'yam / athavA svadAranirato'pi parvavarjamenAM gntvyH| te cedapatyamAtre kAnInaM smaranti, bhavatu vrajet asau suSuptyaivamanyazeSa eva paradArApratiSedho'pi paitRke kAnIne vyavahAraH / anye tu smRtimeva vizeSanAsti (?) / anUDhatvAtkenaciddAravyapadezAbhAvAt / kiM niSThAmAhuH / na hi kanyApatyamAtre sarvatra kAnInazabdaH punaratra yuktamavivAhyeti aSTau hi vivAhAste ca svIkAra prayujyate / kiM tarhi, mAnavasmRterlakSyate, etadapyanubhedena brAhmAdivyapadezabhedaM pratipadyante / na cAsyAH manyAmahe nizcite prayogAbhAve'vazeSasmaraNe'pi putrasvakaraNaM bharturasti / pitureva svatvAnativRtteH / abhrAtR siddhathAditadvizeSAvagatiH prayogato nyAyyaiva (2) / medhA. kAyAM ca vivAhapratiSedhe putrikAmavivAhyAM darzayati / livAhAM darzayati / (2) tadaviparyastaputrAyA utpannamRtaputrAyAH putriyathA, 'nAbhrAtRkAmupayaccheta tokaM hyasya tadbhavatIti, kAyA maraNe veditavyam / dA.179 prAkaraNikazcAyaM pratiSedhastatpratiSedhopalabhyamAnamUlatvA- (3) 'asyAM yo jAyate putraH sa me patra' ityevaM tprakaraNAdhIno'pi na sNskaartvmpnudti| tathA ca ziSTA kRtAyAM putrikAyAmetat / yA punariyaM me putra iti kriyate darzanIyakanyAbhAve kapilAdirUpAmupayacchanti / tayA | tadviSayamAhatuH zaGkhalikhitau - 'pretAyAH putrikAyA na ca svadharmAnuSThAnamAcaranti / kSatayonyanyapUrvAbhAvo'tra, bhartA dhnmrhtyputraayaaH| ap.2|145 samAnapravarAdikayoDhayApi kathaMcinna patnIkArya kurvanti / (4) dhanaM tayA jIvato mRtasya vA svapituH prAptam / etadarthameva kaizcinnodvahetkapilAmityatra dRSTadoSopavarNana mavi. prAkaraNikatve'pi sapiNDAdipratiSedhasya caikarUpyaM mA | (5) aputrAyAM putrikAyAM kathaMcana mRtAyAM tadIyadhanaM vijJAyIti / kathaM punaH spaSTapratiSedho 'nAbhrAtRkAmupayaccheta' / tadbhavAvicArayangRhNIyAt , putrikAyAH putrasamatvenAna
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ .1300 vyavahArakANDam patyasya patnIrahitasya mRtaputrasya piturdhanagrahaNaprasaktau / dadyAt' iti / athApi pituranyasya sapiNDIkaraNameva natannivAraNArthamidaM vacanam / kariSyata ityucyate tadapi na niSedhAbhAvAt lakSaNAyAH (6) etacca yadA aputrAyAstasyAH kumArI na bhavati saMnikarSo vizeSAbhAvAlakSaNavizeSAparijJAne'navagama bhaginI vA, tadA boddhavyam / vira.520 tvameva smRtyAdibalena ca prakaraNatyAgasyeti virodhaprasaMga(7) iti, tatpazcAdutpannabhrAtrabhAve veditavyam / stadvizeSo hi padArthaH prakaraNAdutkRSyate dvAdazopasado pamA.555 / hInasyetivat / akRtA vetyasya cAnyaparatvamuktam / (8) ajAtaputrA putrikA mriyeta ceddhanaM tadbhartureve medhA. tyAha --aputrAyAmiti / avicArayan patrikAputrasya (2) akRtAjAtasyApi dauhitrasyAdhikAramabhidamAtAmahasaMbandhitvavattaddhanaM tasyetyana bhizaGkaH / putrasyaivA- dhAti / dA.181 nyArthatvaM na tu patnyAH ato'sya taddhanasvatvamiti bhaavH| (3) akRtA putrikAtvenAparibhASitA / sadRzAt maca.. nottamAdadhamAdvA / kRtAputro dadyAtprathamaM piNDaM sarvadA, (9) aputrikaM bhartevAharenna putrikaapitvyaadyH| sa eva dhanaM haretsadaiva / akRtAputrastu putrapatnIduhitrabhAva nanda. eva / mavi. akRtA vA kRtA vA'pi yaM vindetsadRzAtsutam / (4) akRtA vA kRtA veti putrikAyA eva dvaividhya, pautrI mAtAmahastena dadyAtpiNDaM hareddhanam / tatra 'yadapatyaM bhavedasyAM tanmama syAtsvadhAkarami'tyabhi(1) adhastanoparitanavAkyaparyAlocanayA putrikAputra dhAya kanyAdAnakAle varAnumatyA yA kriyate sA kRtAviSaya evAyamatizayoktyA pratIyate / akRtAyA api | 'bhisaMdhimAtrakRtA vAgvyavahAreNa na kRtaa| tathA gautamaH 'abhisaMdhimAtrAtputrikAmekeSAmiti / ata eva 'putriduhituH putro mAtAmahadhanabhAgityuktaM kiM punaH kRtAyA kAdharmazaGkayeti prAgavivAhyatvamuktam / putrikaiva kRtAityevamanyazeSatvAtputrikAyA vidhiSvAnarthakyaprasaGgAnna 'kRtA vA putra samAnajAtIyAdvodarutpAdayettena dohitreNa dauhitrasya rikthpraaptyrthH| nanu ca smRtyantare dauhitramA pautrakAryakAraNAtpautrikeyavAnmAtAmahaH pautrii| tathA cAsau trasya piNDadAnAdhikAraH zrUyate 'maataamhaanaampyevmi'ti| tasmai piNDaM dadyAt / govindarAjastvakRtA vetyaputrikaiva ihApi prakaraNaM hitvA zrutivAkyasAmarthena dauhitramAtraviSayataiva pratipatta nyaayyaa| 'dadyApiNDaM hareddhanaM' iti / duhitA tatputro'pi mAtAmahadhane pautrikeya iva mAtA mahyA disattve'pyadhikArItyAha / tanna, putrikAyAH putratathAparamuktaM 'dohitro hyakhilaM riktham' ityaadi| atrocyate tulyatvAdaputrikAtatputrayoratulyatvena tatputrayostulyatvAyoyaduktaM mAtAmahAnAmiti tadbahuvacanaM kiM vyaktyapekSyamutta gyatvAditi / mamu. lakSaNayA pramAtAmahAdyabhiprAyeNa, vyaktipakSe ekasyaiva (5) atrAkRtA veti dRSTAntArtham / kRtAyAH putrimAtAmahasya piNDadAnaM prApnoti zrAddhAdivat / tacca sapi kAyAH sutasya putratvena ardhAzabhAgitvAdapratibandhadAyANDIkaraNe kRte viruddham / evaM hyAhuH 'ata Urva tribhyo htvsyokteH| yathA kRtAyAH putreNa mAtAmahaH pautrI tathA* mitA., pamA., vyani., vyapra., vitA. eSu grantheSu idaM 'kRtAyA api putreNeti / anena 'kuryAnmAtAmaha zrAddhaM vacanaM dauhitrasAmAnyaparatayA saMgRhItaM, na pautrikeyaparatayA / niyamAtputrikAsutaH' ityapi parAstam / putrikAsutasya (1) msmR.9|136; mitaa.2|135, dA.144-145, putramadhye pAThA(patnI)tpautra eva putrikAsutazabdavAcya 180pamA.525; vyani.zAtsu (zaM su); savi.415.416, iti / anayormAnavavaiSNavayoH vacanayoH tAtparyavarNane 425 zAtsu (zaM su) hareddhanam (dhanaM haret): 427 zAtsu (zaM su); vyapra.481,521 vyau.154 akR...kRtA (akSatA vA vivadante vRddhAH / dauhitrasya mAtAmaha zrAddhaM sakAraNameva kSatA); vitA.402 (akRto vA kRto vApi yo vindet sadRzaM pitRzrAddhavanniSkAraNaM na bhavatIti / tathAhi- 'yo yata sutm|) pau (pu); baal.2|135 (pR.223); samu.141 hare- AdadIta sa tasmai zrAddhaM kuryAditi viSNasmaraNAt / 'zrAddhaM ddhanam (dhanaM hareta); daca.7 (-). mAtAmahAnAM tu avazyaM dhanahAriNA / dauhitreNArtha
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArA:, teSAM dAyaharatvavicArazca 1301 / dhanagrahaNanibandhanaM dauhitrasya mAtAmaha zrAddhakaraNamiti / yattu pulastyenoktaM- 'mAtuH pitaramArabhya trayo mAtAmahAH smRtAH / teSAM tu pitRvacchrAddhaM kuryurduhitRsUnavaH // ' iti, tattu pitRzrAddhenAnuziSTamAtAmaha zrAddhaviSayamityavagavantavyam / yathoktaM pitAmahena - 'pitaro yatra pUjyante tatra mAtAmahA api / avizeSeNa kartavyaM vizeSAnnarakaM vrajet // ' iti / vyAMso'pi 'piturmAtAmahAMzcaiva dvijaH zrAddhena tarpayet / anRNaH syAtpitRRNAM tu yajvanAM lokamRcchati // ' iti / skAnde purANe'pi-'kRtvA tu paitRkaM zrAddhaM pitRprabhRtiSu triSu / kuryAnmAtAmahAnAM ca tathaivAnRNyakAraNAt // iti / yattUktaM -- 'kuryAnmAtAmahAnAM tu niyamAtputrikAsutaH / ubhayoratha saMbandhAtkuryAtsa ubhayoH kriyAH // ' atra kecit-dvividho hi putrikAputraH eko mAtAmahasaMbandhaH aparaH pitRmAtAmahasaMbandhaH / mAtAmahasaMbandhena mAtAmaha zrAddhaM kartavyam / ubhayasaMbandhenobhayoH kriyAH kAryA iti / ayamAzayaH putrikAyAH suta iti SaSThIsamAsAzrayaNAt tasya mAtAmahazabdavAcyatvAt / ... putrikAsuta iti karmadhAraya samAsAzrayaNe tu 'asyAM yo jAyate putraH sa me putro bhaviSyati' / iti pari bhASAvazAt putrikAputrasya (?) mAtAmahasaMbandhaH / itarasya tUbhaya saMbandhitvamiti / atrocyate -- dauhitrasya mAtAmahazrAddhe putravadadhikAra ityAha viSNuH - 'dauhitrasya mAtAmahazrAddhaM niSkAraNamiti / kAraNaM rikthagrahaNAtmakam / dauhitrasya mAtAmaha zrAddhe nityavadadhikAra ityarthaH / atra bhAruciH--niSkAraNamiti vadatA viSNunA bhaGgayantareNa samanantarakartRRNAM putrAdInAM vidyamAnatve dauhitrasya kartRtvasaMkrAntiH / atrAdizabdena patnI vivakSitA, yadyagnividyAsAdhyakarmasu strINAmadhikArastatrApi, patnyeva dadyAtatpiNDaM kRtsnamaMzaM labheta ca' / ityevamAdivaca tabalAtatra tAsAmadhikAraH / tathA ca gautama:-'nityavadadhikAro dauhitrANAM mAtAmaha zrAddhe' iti / nityavaditi svArthe vatiH / atazca -- 'akRtA vA kRtA vA'pi yaM vinde tsadRzaM sutam / pautrI mAtAmahastena dadyAtpiNDaM hareddhanam // ' iti patnIzabdavAcya bhAryAputrikAsutaviSayaM niSkRtyai kartavyaM vidhivatsadA // ' iti vyAsasmaraNAt / putrikAkaraNa putrikAsutaviSayaM ca veditavyam / nanvevaM 'akRtA vA kRtA vetyAdi vacanaM putrikAkaraNaviSayaM kRtetipadena; akRteti padena tu gAndharvAdivivAhoDhAputrikAviSayam / 'pautrI mAtAmahastene 'ti vacanasAmarthyAt pautratvamubhayoreva putrikAyAH putratvAt tatputrasya dauhitratvAt / gAndharvavivAhe mAtAmahasA piNDayasagotratvayoranivRtteH tatra pautratvamiti tayoreva mAtAmaha zrAddhe nityavadadhikAraH na dauhitramAtrasyeti cenmaivam / 'dadyAtpiNDaM hareddhanamiti dhanaharaNasya patnImUlakatvAtpatnIpadena yajJasaMyogapratipAdakena gAndharvAdivivAhoDhAparyudAsAt tatpautrANAM dUrata eva patnImUlakadhanagrahaNamiti / kiM ca pautrIti sAmarthyAt gAndharvAdivivAhoDhAputrikAputre'pi nAsti dauhitratvAttasya kintUpacAra eva / ataH pUrvotameva samyak / nanvevaM 'yo yata AdadIta sa tasmai zrAddhaM kuryAditi vaiSNavavacanaM 'dauhitrasya mAtAmaha zrAddhaM niSkAraNamiti ca vaiSNavameva, ubhayorvirodha iti cenmaivam / atra bhagavato bhArucermatamavatiSThate yaH zrAddhAdhikArI yato yasmAtsakAzAddhanamAdadyAttena militena dravyeNa tasmai tadarthaM tatpratinidhirbhUtvA kuryAditi / ayamAzayaHbahuputrasthale bahudauhitrasthale piturmAtAmahasya vA aurdhvadehikakriyANAM madhye navazrAddhaSoDazazrAddhAnAM niSpAdane na bahUnAmadhikAraH kintvekasyaiveti prakaraNasAmarthyAduktaM bhArucineti dhyeyam / somezvarastu ---- vacanasyAbhidhAnazaktyA prakaraNaM bAdhitvA 'yo yata AdadIta sa tasmai zrAddhaM kuryAditi vacanaM putradauhitravyatiriktarikthagrAhaviSayamityAha / etacca samanantaramevoktaM viSNunA -- 'uddhRtadravyAdekenaiva zaktena zrAddhaSoDazakaM kAryamiti / SoDazazrAddhagrahaNaM navazrAddhAnAmupalakSakam / tathA ca gautama : - - ' samuditadravyeNa navazrAddhaM SoDazazrAddhaM ca kuryAditi / cakAraH panthAparivyayaNaM samuccinoti / samuditazabdena jJAyate - ekasyaivAdhikAro nAnyeSAmiti / viSNuvacane zaktapadaM sAmarthyamadhikAraM ca gamayati / tathA cAyamartha:- ekazabdo mukhyavAcI mukhyo jyeSTho'dhikRtazcetsa eva adhikArI / anyathA samanantaranyAyasiddhArthaH / zakto dRDhAGgaH / ekaH dauhitrANAM madhye sa evAdhikArIti / asmin prakaraNe paThitatvAt 'yo yata |
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1303 AdadIteti vacanametadanurodhena vyAkhyAtaM bhArucinA / nyAyaniSThena bhagavatA somezvareNa nyAyataH prakaraNamullaGghi tamiti dhyeyam | atazca yAni rikthagrAhakartRkaparANi'zrAddhaM mAtAmahAnAM tu avazyaM dhanahAriNA / ' ityAdIni tAni SoDazazrAddha viSayANIti dhyeyam / vyavahArakANDam savi.425-429 (6) dauhitrasya dhanaharaNAdau putrikAkaraNamupalakSaNamityAha-- akRteti / (7) mitA TIkA - manurapIti / putrikAtvenA'kRtA vA kRtA duhitA sadRzAtsavarNAt yaM sutaM putraM vindeta labheta tena tatsutena mAtAmahaH pautrI putravAneva / ata eva sa sutaH uktahetoH pAThakramAdArthakramasya balIyastvAttasya dhanaM haret gRhNIyAtpiNDaM dadyAccetyarthaH / medhAtithinA tvamapi zlokaH kaimutikanyAyena pautrikeyaparatayaiva siddhAntitaH / bAla. 2 / 135 (pR.207 ) pautra dauhitrayorloke vizeSo nopapadyate / dauhitro'pi hyamutrainaM saMtArayati pautravat || (1) atrApi dauhitra : putrikAputra eva vijJeyaH 'dauhitro'pi hyamutrainaM saMtArayati pautravat' / ayamapyarthavAda eva vihitatvAdarthasya etayorvizeSo nAsti / ekasya mAtA'nyakulInA'parasya pitA tasmAddauhitro'pyamutra loka enaM prataM santaM satataM saMtArayati narakAtpUrvasmAt / medhA. (2) etacca pautrikeyasya pautreNa sAmyapratipAdanArthaM putrikAkaraNAnantarajAtaputreNa saha dhane tulyabhAgabodhanArtham | *mamu. X damI. vyAkhyAnaM ' kSetrajAdIn sutAnetAn' iti manuvacane draSTavyam / bAla. vyAkhyAnaM 'dauhitro hyakhilaM rikthaM' iti manuvacane (1.1296) draSTavyam / * zeSaM medhAgatam / (1) masmR. 9 | 139; gorA. pautravat ( pUrvajAn ); dA. 81,209,215 utta; vyani.; dAta. 185 utta; nAbhA. 14 / 47 (=) dauhitro'pi hya ( [sa] dauhitro'pya) utta; damI. 109; vitA. 454 utta; bAla. 2 / 135 [pR.202 (=) pU., 207,233]; setu. 57 utta; samu. 141 smRtyantaram ; vica.116 utta; nanda. pautravat (putravat). maca. / (3) pautreNa pitAmahAntebhyo dIyate piNDAdi tathA'yamapi dadAtIti bhAvaH / maca. ( 4 ) yata evamato'sya mAtAmaharikthahAritvamupapannamiti prAsaMgikam / nanda. mAtuH prathamataH piNDaM nirvapetputrikAsutaH / dvitIyaM tu pitustasyAstRtIyaM tu pituH pituH // (1) sa eva dadyAtpiNDaM ca pitre mAtAmahAya ca ' ityatra putrikAputra piNDadAnaM mAtAmahaprakramamuktam / tasmAdayamaparaH kramaH putrikAputrapiNDadAnasya, mAtuH prathamataH piNDaM nirvapedityevamAdi / dvitIyaM tu punaH pituH / tasyA eva piturityanumantavyam / ye tu paThanti 'pitustasye' ti tatprathamaM putrikAyai nirupya janakAya nirvapanti / tatpituH pituriti ca janakasyaiva pitre tRtIyam / asmiMstu pakSe +meghA. mAtAmahAya piNDadAnaM noktaM syAt / | (2) tatra zrAddhakramamAha - mAturiti / mAtuH prathamapiNDastato mAtuH pitustato mAtuH pitAmahasyeti / evaM ! kRte yadi piturapi putrAntaraM nAsti tadA pitRpitAmaha - tatpitRRNAM dadyAditi prAgevoktam / *mavi. (3) putrikAkaraNapakSe mAtAmahasya mAtAmahAdi * tribhyo dadyAdanvaSTakAyAmapi tathaiveti vizeSaH / maca. (4) putrikA cAsau sutazca putrikAsuta iti putrakaiva putrasthAnIyetyarthaH / vyapra. 469 aurasAdidvAdazagaNamukhyaputravidhi : talakSaNAni ca / aurasaH / svakSetre saMskRtAyAM tu svayamutpAdayeddhi yam / tamaurasaM vijAnIyAtputraM prathamakalpitam || + mamu. medhAgataM mavigataM ca / * nanda mavigatam / x zeSaM mavigatam / / dI. jyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavyaH' iti atrivacane draSTavyam / (1) masmR. 9 / 140 ka., ga, gha. pustakeSu tRtIyaM tu (tRtIyaM tat ) iti pATha:; medhA. pitustasya iti pAThaH; vyaka. 157 stasyA (stasya); gaumi. 28 / 166 vira. 563, vImi. 2 | 128 vyapra. 469. (2) masmR. 9 / 166; medhA. prathamakalpitam (prAthamakalpikam); vyaka. 155 prathama (prAthamya); mabhA. 28 / 3 3 ddhi (tu); mavi.medhAvat; vira.553 svakSe... tu (saMskRtAyAM tu bhAryAyAM ) ddhi (tu); subo. 2 / 132 dayeddhi yam (ditazca yaH); vyani.
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazva 1303 jJApayati / upakArApacayAbhiprAyAcca pratinidhivyavahAraH / na hyeSAM pratinidhitA saMbhavati / prArabdhasya karmaNo'GgApacAre pratinidhirna ca putrakarmAGgamapatyotpAdanakarmaNo'guNakarmatvAt / tena satyeva kSetrajAdInAM putratve pratinidhitvavacanamaurasaprazaMsArtham / yathA'pazavo vA'nye go'zvebhyaH pazavo go'zvA iti pazUnAmapazutvavacanaM gavAzvAn prazaMsitum / yathA ca yo yadIyAdvIjAjjAtaH tasya na putra iti tathA ca darzitaM mahAbhArate - dvaipAyanAjjAtAH pANDudhRtarASTravidurAdayo naite vyAsaputrA iti vyapadizyante / yathA ca saprayojanaM kSatriyAdiputrANAmaurasatvaM tathopapAditam / atha kSetrajAdiSu putrikAputreNa dvAdazasaMkhyAtireka Apnoti / bhavatu ko doSaH / trayodazo'yaM putro'stu / aurasena tulyaphalatvAt tadagrahaNamiti / tatsAmyAcca / tathA ca smRtyantaraM ' tatsamaH putrikAsutaH' (yAsmR. 2 / 128) iti / (1) AtmIyavacanaH svazabdo na samAnajAtIyatA- dRSTaM yathauraso bhUyasA zaknotyupakartuM na tathetare iti mAha / etena svayaM saMskRtAyAM jAta aurasa itarathASsaMskRtAyA nivRttiparaH saMskRtazabdaH saMbhAvyate / tatazcAnyena saMskRtAyAmapi aurasaH syAt / uktArthe ca svazabde kSatriyAdiputrA apyaurasA bhavanti / na hi teSAmanyatputralakSaNamasti / anye tu prAthamakalpikamaurasavizeSaNaM manvAnAH kSatriyAputrAnaurasAna saMpUrNalakSaNAnmanyante / evaM tu vyAkhyAne yathA svakSetre saMskRtAyAmasaMpUrNa lakSaNa aurasastathA sve'saMskRtAyAM prApnoti, kiM punaH kSatriyAdInAmaurasatvena putrAstAvadbhavanti parimitAMzabhAjazva / athocyate / asatyaurasa kSetra jAdilakSaNe dvAdazasaMkhyAniyamAtkathaM putratvamiti / atrocyate / kimu lakSaNena, lokato vyavahAraprasiddheH / tathAhi yo yato jAtaH sa tasya putra iti, laukikA vyavaharanti / tathA cAjana ke kazcitpitRvyavahAraM kurvannanyeneti bodhyate - naiSa te pitA na hi tvamanena jAta iti / anvayavyatirekAbhyAM janakaH pitA janyazca putra ityetadavagamyate / vizeSa vyapadezArthastu lakSaNArambhaH / yattu kSetrajAderajanake vA putratvamiti tatkAryanibandhanamaputrasyApi kAryavidhA - nAtputratvaM putratvasya tanniSedhArthe jAtatvamiti / tathA caite pratinidhaya ucyante taiH / atrAyaM janmanibandhe hi putratve aurasapunarbhavaniyuktAsutAnAM vizeSo na syAjanmanastulyatvAt / kiMca putrakAryakAraNAnnaiva kazcidaputraH syAt / yastu laukiko vyavahAraH asau janake'pi pitRvyavahAradarzanAdvyabhicArI / tena satyapi prayoga indrAdizabdavallokato'rthAtizayAcchAstre cotpattividhAnAdbhAryAdivyavahAravat putravyavahAro'vagantavyaH / tatra ca yadaurasasya prAthamakalpikatvavacanaM tatra vyavahAro'vaga `ntavyaH / na vyavahAre, kiM tarhyapakAre'pi piturupakAreNa mabhAvat; smRci. 31 (sve kSetre ca kRtAyAM tu svayamutpAdayetsutam); nRpra.39 ddhi yam (tsutAn ) kalpitam (kalpajam ); maca.medhAvat ; 'candra. 177 svakSe... tu (susaMskRtAyAM bhAryAyAM ) ddhi (tu); damI. 24 kalpitam (kalpikam ) ; vyapra. 467 svakSe.......tu (saMskRtAyAM svabhAryAyAM ) ddhi (tu) tamaurasaM (aura saM taM zeSaM medhAvat; bAla. 2 / 128 tu (hi) ddhi (tu): 2 / 132 (pR.178) itheddhi yam (ditazca yaH) zeSaM medhAvat : 2 135 (pR. 236) meghAvat; samu. 137 ddhi (tu) pratha (prAtha). vya. kA. 164 medhA. (2) uktaputrANAM lakSaNAnyAha - svakSetra iti / svakSetre svaravarNakSetre saMskRtAyAM svayaM pariNItAyAm / prAthamakalpikaM mukhyam / mavi. (3) svabhAryAyAM kanyAvasthAyAmeva kRtavivAha - saMskArAyAM yaM svayamutpAdayettaM putramaurasaM mukhyaM vidyAt / 'savarNAyAM saMskRtAyAmutpAditamaurasa putraM vidyAdi ti baudhAyanadarzanAtsajAtIyAyAmeva svayamutpAdita auraso jJeyaH / mamu. (4) svayamudvAhitAyAmuraH saMzleSaNa jAtatvAdaurasaH / kSetraje tadabhAvo nAradenoktI ' gAtrairgAtrANyasaMspRzanni' tyAdinA / 'savarNAyAM saMskRtAyAM svayamutpAditamaurasaM jAnIyAdi ti baudhAyanadarzanAt sajAtIyotpannaH aurasaH / atra savarNApadaM dvijatvAdijAtiparaM anyathA kSatriyAvaizyAzUdrAsu jAtAnAM viprAditrayapitRkANAmaurasatvAbhAvenAputratvApattiriti / tatra paraM sajAtIye mukhyamaurasatvamanyeSAM gauNamiti bhAvaH / svakSetra iti kSetrazabdasyAjahalliGgatA / prAthamakalpikaM utsargataH sarvatrAdhikAriNam / +maca.. (5) prathamakalpitaM pradhAnatvena kalpitam / nanda. + bhAca, macavadbhAvaH /
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1304 vyavahArakANDam kSetrajaH (1) cazabdaH paThituM yukto 'mAtA pitA ceti na yastalpajaH pramItasya klIbasya vyAdhitasya vaa| vaashbdH| na hyabhayorapatyamanyatarAnicchAyAM dAtuM yuktam / svadharmeNa niyuktAyAM sa putraH kSetrajaH smRtaH // athApi vAzabdaH paThyate / tathA coktam-'mAtA pitA vA (1) vyAdhitasyApratIkArarAjayakSmAdivyAdhitasya / dadyAtAM', 'tayorapi pitA zreyAn' iti kAryAntaraviniyogaavaziSTaM spaSTam / medhA. viSayametat / nanu svattvApattau mAtuH svamiti pitari putraM (2) tarUpaM bhAryA tasyAM savarNAdvA devarAdvA sapi- prati dAtRtvaM nAsti / satyaM, pitRta iti vacane 'abhAve NDAdvA jAtaH / svadharmeNa kSetrajotpattidharmeNa ghRtAbhyaGgA- bIjino mAteti viniyogavizeSaviSayatvAt / Aha ca dinA svaputraH kssetrjH| mavi. vasiSThaH (vasmR.1515) 'na strI putraM dadyAtpratigRhNIyAcca' - (3) yo matasya napuMsakasya prasavavirodhidhyAdhyupesasya iti / sadRzamityuktaM, sadRzaM na jAtitaH / kiM tarhi, vA bhAryAyAM ghRtAktatvAdi niyogadharmeNa guruniyuktAyAM kulAnurUpairguNaiH / kSatriyAdirapi brAhmaNasya dattako yujyte| jAtaH sa kSetrajaH putro manvAdibhiH smRtH| mamu. prItigrahaNaM lobhAdinA pratiSedhArtham / medhA. . (4) kSetra lakSayati-ya iti / pramItasyeti (2) ApadgrahaNAdanApadi na deyaH / dAturayaM pratipatitAdyupalakSaNam / klIbasyetyapatyajanakatvAbhAvaparaM tena SedhaH / _ *mitaa.2|130 pANDavAH saMgatAH / atra tu prayAjAdivatpAThakramo (3) tatra yo mAtApitRbhyAM pitrA vA mAtrA. vA vivakSitastena pUrvapUrvAbhAve uttrottrsyaivaadhikaaritaa| bhatranumatyA yasmai datta: sa tasya dattako nAma putro kSetrajaH kSetramatra patnI tatra jAtaH / maca. bhavati / 'mAtA pitA veti / adbhiriti sakaladAna. (5) atra sarvatra jIvati kSetriNi vyAdhyAdipratiruddha dharmopalakSaNArtham / Apadi durbhikSAdau / athavA grahItu. patrotpAdane, yathAyoga garUNAM bhartarapi niyogaH saMvicca / rApadi sutAbhAve / sadRzaM dAturgrahItuzca savarNam / prItimRte tu gurUNAmeva / tathA ca kSetrajo dvividho dvipitRka: saMyuktau na bhayAdisaMyuktAvityarthaH / +apa.1928 kSetrikapitRkazca / vyapra.474 (4) mAtA pitaryasati / Apadi svataH tasya rakSaNAdattakaH zaktau / . mavi. mAtA pitA vA dadyAtAM yamadbhiH putrmaapdi| (5) dbhiriti putradAna vidhAnasyopalakSaNArtham / sahazaM prItisaMyuktaM sa jJeyo dattrimaH sutaH * prItisaMyuktaM na tu lobhAdisaMyuktam / smRca.288 * damI.vyAkhyAnaM 'naikaputreNa kartavyaM' iti zaunakavacane (6) mAtA pitA vA parasparAnujJayA yaM putraM parigrahItu: draSTavyam / | samAnajAtIyaM tasyaiva putrAbhAvanimittAyAmApadi prIti' (1) msmR.9|167; vyaka.155, mabhA.2833; yuktaM na tu bhayAdinA udakapUrva dadyAta sadastrimAkhyaH smRca.288; vira.555 putraH (zeyaH) smRtaH (sutaH); putro vijJeyaH / mamu. suyo.22132 stalpajaH (stvapraja) vyAdhi (pati) vA (ca); (7) sadRzaM savarNa bhartari proSite mRte vA Apadi vyani.; smRci.31 vA (ca); nRpra.39 svadharmeNa (dharmeNa vi); kevalaM mAturadhikAro dAne tathA mAtari mRtAyAmunmAdAvyapra.474 ; baal.2|129 vA (ca) zeSaM viravat : 2 / 132; diyuktAyAM vA Apadi kevalaM pituradhikAraH / anyatho. samu.137 vyAdhi(pati). bhayorapi sahaiva / ApadItyApacchabdopAdAnAdanApadina (2) msmR.9|168; methA. pitA vA (pitA ca); mitA. 2 / 128; ap.2|128 ktaM (ktau); vyaka.157 datrimaH savi. mitAgatam / + vira. apagatam / zepaM apagatam / (dattakaH); mabhA. 28133; smRca.288; vira.567 apa- candra.175 pitA vA (pitarau) taM (ktau); damI.4 pU., vat ; smRsA.69 pitA vA (pitarau) dattrimaH (dattakaH); 29utta.:57; vyapra.476; saMpra.211 utta.: 224 pU.; mapA.652; subo.2|132; dIka. 44 apavat; vyani.; nRpra. vyama.47; sindhu.865, baal.2|1.3 2,2|135(pR.23.7); 39; savi.391 (=) saMyukta (yuktaM ca) dattrimaH (dattakaH); samu.94,137; daca.5.
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1305 deya iti gamyate / anApadi datte dAtudoSo na prati- sajAtIyapuMsa eva 'aSTavarSe brAhmaNamupanayIta tamadhyApayIte'grahItuH / mapA.652 ti tacchabdenASTavarSabrAhmaNyapuMstvopayanAdisaMskRtasyaiva parA(8) prItisaMyuktaM na blopdhikRtm| maca. marzAt / etena 'strermam nityam' iti mabanto dattrimazabdo (9) mAtApitarau pratyeka militau vaa| adbhiriti dAna nivRttakarmatvAvizeSAdvarAyAnyasmai vA dattA kanyAdAnapratigrahaprakAropalakSaNam / sadRzaM savarNam / prIti- mapyabhidhatta iti keSAMciduktiH parAstA / vyama.47-48 saMyuktamiti kriyAvizeSaNam / vyapra.477 (11) sadRzaM savarNa ApadIti vizeSaNAdanApadi (10) vAzabdAnmAtrabhAve pitaiva dadyAt / pitrabhAve mA- dattasya nyUnatvaM, prItisaMyuktamiti vizeSaNAdbhayAdinA taivobhayasatve tu ubhAvapIti mdnH| ApadgrahaNAdanApadi dattasya nyUnatA grAhyA Apadatra saMtAnaparikSayaH pratina deyaH / ayaM niSedho dAtureva puruSArtho na kratvartha iti grahItuH / nanda. vijJAnezvaraH (yAsmR.1130) tanna / asya vAkyAdadRSTArtha- (12) mitATIkA-ata eva kAtyAyana:-'ApatayA kratvarthatvAvagamAtkathaMcidRSTArthatve'pi vA niyamA- kAle tu kartavyaM dAnaM vikraya eva vA / anyathA na dRSTasya AvazyakatvAnna tadatikrame kAryavizeSaprayojakA- prakartavyamiti zAstravinizcayaH // iti / dRssttsiddhiH| kecittvApacchabdasya svArthatyAgAdApatteranApa ___vaal.2|135(pR.238) tparisaMkhyApakatvAbhAvena na niSedhArthakatvam / kiM tvApado aputro brAhmaNaH kuryAt pumAn putrapratigraham / nimittamAtrabodhakatvameva / na ca naimittikatve Apadi sapatnIkaH kriyArthe ca na kAntA kevalA kvacit / / putrAdAne pratyavAyApattiH / etadvAkyasya saMjJAsaMzisaMbandha kRtrimaH mAtrabodhakatvAt / Apadi nimitte dAnavidhAyakatvA- saMdRzaM tu prakuryAdyaM guNadoSavicakSaNam / bhAvAt / yadapi vivAhaprakaraNe tenaivoktaM rogiNyAdi- putraM putraguNayuktaM sa vijJeyastu kRtrimaH // niSedhAtikrame dRSTavirodha eva bhAryAtvaM tatpadyata eveti tada- (1) atrApi sadRzo guNata eva vijnyeyH| ye tu pyanenaivApAstam / sadRzaM kulaguNAdibhirna jAtyA / ataH sadRzaM savarNa vyAcakSate, teSAM sajAtIyamiti eSa pATho kSatriyAdirapi viprAderdattako bhavatIti medhaatithiH| yukto yadyayamoM'bhipretaH / na tu jAtyA sAdRzyamiti sadRzaM jAtyeti kullUkabhaTTaH / yuktaM cedam / yAjJavalkyena yuktameva / gunndossvickssnnm| kecidAhustAvanna kriyate 'auraso dharmapatnIja' iti dvAdazAna pi patrAnanukramya yAvanna prAptavyavahAraH / na hyasau guNadoSAn jAnAti / 'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiri'tyupasaMhArAt / * sadRzapadArtho vyamavat / spaSTIkariSyate ghedaM vakSyamANazaunakavacobhyAm / vijJA- (1) kabha,876. nezvaro'pyevam / 'jyeSThena jAtamAtreNa putrI bhavati mAnavaH / (2) msmR.9|169 stu (zca); medhA.'sajAtIyaM' iti iti jyeSThasyaiva putrakAryakaraNe mukhyatvAtsa na deya ityayaH / eSa pAThaH; ap.2|128; vyaka.157 tu pra (yaM pra); mabhA. mapi niSedho dAtureva na pratigrahIturityapi sH| syAdayaM prati. 2833 cakSaNam (varjitam); gaumi.28|31 mabhAvat; u. pedho dAtureva yadyetasya jyeSThadAna niSedhakatA syAnna tu sA'- 2 / 14 / 2 cha (tA) zeSa mabhAvat ; mavi. 'vicakSaNa' iti sti / mAnAbhAvAt / 'putrIbhavatI' tyanena patritvamAtroktyA kacitpAThaH; smRca.288; vira.572 tu prakuryAcaM (yaM prakuRNApAkaraNoktimAtraparatvAcca / ata eva 'pitRNAmanaNa vIta); smRlA.69 tu (ya) yaM (tai) sa vizeyastu kRtrimaH (tamAhuH caiva sa tasmAtsarvamahatItyuttarArdha saMgacchate / sarve dravyam / kRtrima sutam ); subo.2|132 dhiM (vaNiM); dIka.44, vyani.tu pra (pati) NakSam (kSaNaH); nRpra.39; candra.176 tu dattakazca pumAneva bhavati na kanyA / sa zeyo datrimaH suta' prakuryAya (yaM prakurvIta) vizeyastu kRtrimaH (jJeyaH kRtrimaH sutaH); iti saMjJAsaMjJisaMbandhabodhakavAkyagatena sa iti sarvanAmnA vyapra.479 tu prakuryAya (yaM prakuryAtAM); baal.2|131 viramAtApitRkartukaprItijalakaguNakApannimittakadAnakarmIbhUna vat : 2 / 132 masmRvat ; samu.137 dhaM (gho) kSaNam (kSaNa:); zeSa apagatam / kRbha.891 doSa (doSe) vijJeyastu kRtrimaH (zeyaH kRtrimaH sutaH).
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1306 vyavahArakANDam tadA tvevaM jAnAti yenAhaM jAto yena ca saMprati putra- pratilomatvAnna kvacitputrakAryAdhikArI sH| medhA. tayA bharaNaM me kriyate tasyApyahaM putra iti abhyupagata- (2) gRhe pANigrAhasya savarNairanekairRtukAle saMsargo ni. putrabhAvAt tathaiva grahItavyaH / api tvanyataratve vizeSo zcito'pi vyaktivizeSAnizcayAtkasyAyaM garbha itynishcyH| nAsti / medhA. na tvadhamavarNagamanasaMdehe'pi / yasya talpajo bhAryAyAM jaatH| - (2) atra sadRzagrahaNaM jAtyapekSam / ap.2|131 *mavi. (3) sarva ete samAnajAtIyAH 'sajAtIyeSvayaM prokta- (3) gRhe bhAryAyAm / smRca.288 stanayeSu mayA vidhiH|' iti yAjJavalkyavacanAt / apa viddhaH - u.11442 mAtApitabhyAmutsRSTaM tayoranyatareNa vaa| . (4) sadRzaM savarNa guNadoSavicakSaNaM na tu bAlaM kuryAt yaM putraM parigRhNIyAdapaviddhaH sa ucyate // . tvaM mama putra iti niyamya / putraguNairvayolpatvAdibhiH / (1) bahuprajatayA bharaNAsamarthanAtyantadurgatyA, kenaguNadoSavicakSaNa iti kvacitpAThaH tatra karturguNadoSa- cidvA doSayogena mAtApitRbhaktihInatvAdinA, na punaH jJAnoktyA patitAditvena jJAtvA yadi putraM kurute tadA pAtityena / tasya na kecidapi putrakArye'dhikAra iti nAsau putra iti vivakSitam / +savi. darzitam / ayamapyanyatareNotsargaH, parigrahaH putrabudhyA na (5) yaM punaH samAnajAtIyaM pitroH pAralaukikazrAddhA. tu tjiivitecchyaa| - +medhA. dikaraNAkaraNAbhyAM guNadoSau bhavata ityevamAdizaM patra. (2) utsRSTaH duSTamuhUrtAdihetutaH na pAtityataH / guNaizca mAtApitrorArAdhanAdiyuktaM putraM kuryAtsa kRtrimA smRca.288 khyaH putro vaacyH| mamu. (3) utsRSTamanyasmA adatvA tvarAdinA parityaktaM (6) prakuryAtAM mAtApitarau militau pratyekaM vA / tatkAle ca tasyAparigrahe rakSaNaM na saMbhavatyeveti nizcitya vyapra.479 gRhNIyAt / ayamapi savarNa ev| mavi. kAnIna: gUDhajaH utpadyate gRhe yasya na ca jJAyeta kasya saH / 'pitRvezmani kanyA tu yaM putraM janayedrahaH / sa gRhe gUDha utpannastasya syAdyasya tlpjH|| taM kAnInaM vadennAmnA voDhuH kanyAsamudbhavam / / (1) na ca jJAyeta mAtA yAdbhrAntA bahuzo gatA x vira. medhAvat , mavivacca bhAvaH / vA tadA na jJAyate kA punastasya jAtiyataH pUrvaruktaM * mamu., bAla, mavivadbhAvaH / vyA. mavivat / 'avijJAtabIjino mAtRtaH' / etacca yatra hInajAtIya + apa., vira., candra., bAla. medhAgatam / asya zlokasya medhA.vyAkhyAnaM 'aputrAyAM mRtAyAM' puruSazaMkA nAsti / tadAzaMkAyAM hi pratilomasaMbhavaH / iti manuvacane (pR.1299) draSTavyam / / .. + candra. mavigatam / * vira. mamugatam / (1) msmR.9|171; apa.20128 pari (prati); mabhA. (1) msmR.9|170; mbhaa.28|33 ca (vi); gaumi. 28.33 apavata; gaumi.28|30 pari (prati) sa ucyate (tu 28 / 30 sya saH (syacit); u.2014|2 gaumivat ; smRca. sa smRtaH); u.2|14|2 apavat ; smRca.288 sa ucyate (tu 288 yasya...saH (yastu na vijJAyeta kasya vA); vira.566; sa smRtaH); vira.571 smRcavat ; subo.2|132; vyani. smRsA.69; subo.2|132 utpannastasya syAdyasya (mutpanno nRpra.39; candra.176STaM (STaH) zeSaM smRcavat ; baal.2|132 yasya syAttasya); vyani. (utpadyate gRhe yastu jJAyate na ca kasya (pR.173 gaumivat,178); samu.137 smRcavat / daca.1.pU. ca) sa gRhe gUDha u (svagRhe gUDhamu); nRpra.39 ca (vi); candra. / (2) msmR.9|172; mitaa.2|129; ap.2|129; 175, viimi.2|128 gaumivat, vyapra.474, bAla. mabhA.28134 taM kAnInaM (kAnInaM taM); gaumi.28|31 drahaH 2 / 129,2 / 132; samu.137 yasya na ca (yastu na vi) (diha); u.2|14|2 dbhavam (dbhavaH); smRca.288; mapA. zeSaM gaumivat ; nanda. gaumivat. 652 mabhAvat; subo.2|132; dIka.44 vadennAmnA (vijA. 1 putrAbhA. 1tpuruSakAryAdhikAriNaH, 2 pratyakSatvena. 3 kacideva pu.
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1307 (1) ayaM zlokaH prAg vyAkhyAtaH / svayaMdattakRtri- | dyavasthAna bhidhAnAdvirodha eva na pratisaMhitaH / tena hi mApaviddheSu asya ca bhAgakalpanA prAG niruupitaa| mAtAmahasutatvaM kAnInasya bodhayanti bahUni vacanAnyupa(pratigrahabhUminiSedhazca satyanyasmin dhane tAvat ) / medhA. nyasya tadviruddhe brahmapurANanAradavacane tadanupadameva (2) voDhaH vivAhayituH putraM, tathA mAtAmahasyApyasau likhite / tatra vasiSThasya vacaH- 'kAnInaH paJcamo yaM sutAntarAbhAve RkthaharaH 'mAtAmahasuto mata' iti pitRgahe'saMskRtA kAmAdutpAdayetsa kAnIno mAtAmahasya yAjJavalkyavacanAt / etadapi savarNottamavarNajanitasya putro bhavatItyAha / athApyudAharanti-aprattA duhitA jnyaane| mavi. yasya putraM vindeta tulyataH / putrI mAtAmahastena dadyAtpi(3) tatra vodarityupAdAnAdvivAhitA cettadA voTu- NDaM hareddhanam // ' iti / nAradasyaivam- (naasmR.16|18) noM cenmaataamhsyetyetdvgmyte| mapA.652 'ajJAta pitRko yastu kAnIno'nUDhamAtRkaH / mAtAmahasya (4) etairvAkyairapariNItAyAM pitRgRhAvasthitAyAM dadyAtsa piNDaM rikthaM hretttH|| baudhAyanasyApi--'asaMsavarNajArajaH kAnInaH / sa ca mAtAmahasuta skRtAmanatisaSTAM yAmupagacchattasyAM yo jAtaH sa kAnIna ityuktaM, tadviruddhaM brahmapurANIyaM kalpatarulikhitaM iti / atra pratividadhmaH / mAtAmahasutatvaM kAnInasya prativAkyam --'adattAyAM tu yo jAtaH savarNena piturgahe / pAdayatAM vacanAnAM sarvathA yA na dattA tasyAM savarNajAtasa kAnInaH sutastasya ,yasmai sA dIyate punaH // nArada- viSayatvam / voDhaH sutatvaM pratipAdayatAM tu saMkalpitAyAM vAkyamapi tatraiva-(nAsma. 16 / 17.) 'kAnInazca saptapadIparyantaM vivAhabhAvanAbhAvyabhAryAtvamaprAptAyAM yaH sahoDhazca gUDhAyAM yazca jAyate / teSAM voDhA pitA jJeya- savarNAdutpannastadviSayatvam / adattAyAmiti brahmapurANaste ca bhAgaharAH smRtAH // ' iti / atrAdattAyAM sava- vacane baudhAyanavacane cAnatisRSTAmiti padAbhyAmasamApta t pitargahe jAtasya kAnInatvamaviruddham / yasmai sA | vivAhabhAvanocyate / na tu sarvathA'dattA / yuktaM caitat / punardIyate tasyAsau suta iti tu viruddham / nAradavacane- saMkalpena pitRsvatvApagamapariNetRsvatvotpattyorupakramAt / 'pi gUDhotpannasahoDhakAnInAnAmapi voDhaiva piteti prati- pituH sarvathA svatvApagamAbhAvAcca kAnInatvavyapadezasya pAditam / manunApi vodurityuktaM na mAtAmahasyeti / pariNetRsvatvopakrameNa tadIyatvasya ca saMbhavAt / pUrNapitayA tu mitAkSarAkRtA yadyanUDhAyAmutpannastarhi mAtAmaha- svatve tu tadutpannasya mAtAmahsutatvopapatteH / manuvacanasuto'thoDhAyAM tadA voTureveti vyavasthA kRtA / sApi syApyayamarthaH / yA saMkalpitA'samAptavivAhabhAvanA ata manasi na camatkAramAdadhAti / tathA sati hi kanyA- eva knyaa| pariNetabhAryAtvasyA niSpatteH / tAdRzakanyAzabdavAcyAyAmapariNItAyAmajAtatvAt tasya kAnInatvaM samudbhavaM kAnInanAmAnaM voDhuryena vivAhyate tasya vadeTurvacam / na ca kanyAzabdaH stryapatyamAtraparo vizeSaNa- diti / ata eva 'pitavezmanI'tyapi sNgtmnuvaadtyaa| vaiyarthyAt / gUDhajAdInAmapi tatrotpannatvenAvyAva- vivAhAnantarameva bhartagRhapravezAt / mitAkSarAgranthasyApyatakatvAt / sarvA hi kasyacitkanyaiva / brahmapurANavacana- yamarthaH / anaDhAyAM voDhumanupakrAntAyAm / UDhAyAM voDhuvirodhazca duSpariharastatrAdattAyAmityuktatvAt / ata mapakrAntAyAmiti / AdikarmaNi kto na tu bhUte / samAptaeva mAnavavirodho'pi du:samAdha eva / kalpatarukAre- vivAhabhAvanAyAM tu savarNajArajAto gUDhajaH / ata NApi parasparaviruddhavacanAni likhitavatA hRdaya zUnyava- eva gRhe pracchanna utpanno bhartRgRhe tenAjJAto jAta ityu ktam / ____ vyapra.475-476 ( ) etaccidAGkitaM vAkyaM atra na saMgacchate / kinnu (5) voDhustaM putraM viduH na knyaapituH| nanda. 'caturoM'zAn' iti ( msmR.9|153) zlokavyAkhyAne saMgacchate / sahoDhaH nIyAt ); vyani.; nRpra.39; vyapra.475; vitA.360; yA garbhiNI saMskriyate jJAtA'jJAtApi vA stii| baal.2|132 (pR.178): samu.137 kanyA...drahaH (yaM putraM janayetkanyakA raha:). (1) masmR.9:173, ap.2|128, mbhaa.28|34
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1308 voDhuH sa garbho bhavati sahoDha iti cocyate / / (1) jJAtA garbhiNItvena / idamapi pUrvavat / mavi. (2) yA garbhavatI azAtagarbhA zAtagarbhA yA pariNI yate, sa garbhastasyAM jAtaH pariNetuH putro bhavati, sahoDha iti vyapadizyate / mamu. vyavahArakANDam (3) jJAtA'jJAtA vA garmiNItvena saMskriyate pANigrahaNamantraiH | ataH saMskriyamANayA kanyayA sahoTa: prApta iti sahoDhaH / maca. (4) mitATIkA - puruSa saMbandhamAtrAnna kanyAtvahAni: kiM tu mantravatsaMskArapUrvakakSatayonitve eva tadabhAva eva hi kanyAzabdapravRttinimittamiti spaSTaM 'kanyAyAH kanIna ce' ti sUtre (4 / 1 / 116) mahAbhASye / evaM ca tasyA api vivAhasaMbhava iti na doSaH / ata eva prAguktadvividhakAnInasaMgatiriti bodhyam / bAla. 2 / 131 krItakaH kINIyAyasvapatyArtha maataapitrorymntikaat| sa krItakaH sutastasya sadRzo'sadRzo'pi vA Xll (1) iti tat guNaiH sahayo'saro veti vyAkhyeyaM na jAtyA | 'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiH' ityupasaMhArAt / + mitA. 2 / 131 3 * u. vyAkhyAnaM 'sadRzaM tu prakupatha' iti manuvacane (pR. 1306) draSTavyam / x damI syANyAnaM 'mAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunaka vacane draSTavyam / + apa., gaumi., u., smRca., savi., maca., vyapra., vitA. mitAvadbhAvaH / sahoda iti yo ( sa soTa rho| gImi. 28/316 u. 201422883 vira.5676 su. 2 / 122 sahoda iti co (sahoDhaja iho); dIka. 45; vyani garbhi (putra) vasiSTha: ; nRpra. 39; vImi . 2 / 128 pi vA (thavA ); vyapra. 479; bAla. 20131,2 / 132 (4.108) samu. 137. (1) masmR. 9 1746 mitA. 2 / 131; apa. 2 / 129 thaM (rthe); vyaka. 157 apavat; mabhA. 28|34; gaumi. 28 / 311 u.2|14|2 apavat; smRca. 288; vira. 570 stva (tva) (theM) ); kaH (stu) (3) kIlaka (tukIta): mapA.653 (kha) piyA utta. bI. 20132 kaH (kha) pani su. 39 vyani; 1 2) sadRzo'dRzaH savarNo'thamavarNo vetyarthaH savi (3) yaH putrA mAtApitroH sakAzAyaM krINIyAtsa krItakaratastha putro bhavati tulyahIno bhavenna / kreturguNaistulyo tatra jAtitaH sAdRzyavaisAdRzye 'sajAtIyeSyayaM prokastanayeSu mayA vidhiriti yAjJavalkyena sarveSAmeva putrANAM sajAtIyatvAbhidhAnatvena mAnave'pi krItavyatiriktAH sarve putrAH sajAtIyA boddhavyAH / mamu. 1 (4) sadRzaH savarNaH, tadabhAve asadRzaH asavarNa iti pArijAtaH / prakAzakArastu satyAmapyasadRzasmRtau na hIna jAtIyenotsama jAtIyaH putratvena prAyaH uttamena na hIno'pi putratvena prAyaH sadRzAsadRzotistu gunnaape| kSayA sajAtIyeSveveti medhAtithirityAha / vira. 570 paunarbhavaH yA patyA vA parityaktA vidhavA vA svayecchayA / utpAdayetpunarbhUtvA sa paunarbhava ucyate // (1) paunarbhavo vyabhicAriNIputraH / vastAM punaH saM skRtya tasyAM putramutpAdayati, tasyAsau bhavati / mabhA. 28|34 mabi (2) punarbhavA anyasya bhAryA bhUllA / (3) yA murtI parityaktA mRtabhartRkA vA svecchavA anyasya punarbhAryA bhUtvA yamutpAdayetsa utpAdakasya paunabhavaH putra ucyate / mamu. (4) svecchayA punaranyasya bhAryA bhUlya punarmulyA vidhavA bhUlA yaM putramutpAdayetsa paunarbhavaH utpAdakatveti zeSaH / maca. (5) punarbhUtvA anyasya savarNasya bhAryA bhUtvA / bhAca. 392 damI. 29 apavat; vyapra.478; vitA. 363; bAla. 2 / 132 (pR. 178) pi vA (thavA ); samu. 137. (1) masmR. 9 175; vyaka. 157 patyA vA ( tu patyA ) svayecchayA (svecchayA punaH) ucyate (zasyate); mabhA. 28|34 vA pari pari vA svavecchayA (svecchApi vA gAMmi. 28/316 smR. 288 vA khavecchayA khecchvAtmanaH vira. 563 patyA vA (tu patyA); subo. 2 / 132 vA svayecchayA (cecchayASssmana:); vyani. subovat, vasiSThaH; vyapra. 476 viravat; 2230vA tu patyA) vA khayecyA sveccha (vA) vA viNuH 2.1321. 178) patvA vA (tu patyA sva ) (pR. ) savi.sa. 127 svacchayA (icchavAramanaH).
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1309 mahati / prasaMgAt punarbhUsaMskAraH / (1) tyAgakAraNaM pAtityam / sparzayet dadyAt / sA cedakSatayoniH syAdgatapratyAgatA'pi vaa| __ ap.2|132 paunarbhavena bhatrA sA punaH saMskAramahati // (2) akAraNAtpAtityAdityAgakAraNeSu asatsu / (1) puna saMskAramAha - sA cediti / akSatayoniH sparzayeddadyAt taccodakapUrvamatra / kRtrime tu tena parigrahapatyA saMskAramAtraM kRtvA parityaktA prAptavaidhavyA vaa|' mAtramasya sAMtatyeneti vizeSaH / mavi. gatapratyAgatA tu pitrA'nyasmA aGgIkRtA svecchayA (3) yo mRtamAtApitRkastyAgocitakAraNaM vinA pariNayArthamanyaM prati gatvA tena pariNItA punaH pitrabhi- dveSAdinA tAbhyAM tyakto vAtmAnaM yasmai dadAti sa svayaMmataM varaM pratyAgatA akSatayonireva / paunarbhavena yaM gatvA dattAkhyastasya putro manvAdibhiH smRtH| mamu. vizrAntA tena punarvivAhahomAdisaMskAraM sArhati / etena / pArazavaH yA kSatayoniH punarbhUna saMskArAhetyuktam / punarbhatvaM tu 'yaM brAhmaNastu zUdrAyAM kAmAdutpAdayetsutam / ubhayathApi / etAsUtpannaH paunarbhavo bIjinaH sutaH / mavi. sa pArayanneva zavastasmAtpArazavaH smRtaH / / (2) sA strI yadyakSatayoniH satyanyamAzrayettadA tena (1) kAmAdityanuvAdaH 'kAmatastu pravRttAnAM' itya paunarbhavena bharcA punarvivAhAkhyaM saMskAramarhati / yadvA sya / pArayan piNDadAnAdinA upakurvannapi zavatulyaH / kaumAraM patimutsajyAnyamAzritya punastameca pratyAgatA anupakArakaH / asaMpUrNopakArakatvAt / medhA. bhavati tadA tena kaumAreNa bharnA punarvivAhAkhyaM saMskAra- (2) tadapariNItazUdrAsutAbhiprAyam , pariNItAyAH mamu. sakRDhatAbupagamanasya vaidhatvAt / tatraiva ca garbhasthiteH, (3) vAzabdAtkSatayonirapi kSatA kSatajayuktA yoni- na ca dvitIyAdisaMparkeSvapi / yathA yAjJavalkyaH -'aputre yasyAH / RtumatI / 'akSatA ca kSatA caiva punarbhUH saMskRtA bhrAtari mRte tAntu gacchedRtau sakRt / tathA manuH -'yathA. punaH / svairiNI yA patiM hitvA savarNa kAmataH vidhyupagamyainAM zuklavastrAM zucivratAm / mitho bhajedAprasazrayet // iti yAjJavalkyokteH / jJAtidhanagarvAtsvapatityAge vAt sakRt sakRdRtAvRtau // (msm.9|170)| prathamozvabhakSaNaM na tu kAmatastyAge, kAmasya svAbhAvikatvAdanena pagamanamAtrasta garbhahetutve sakRdvacanaM dRSTArtha syAt, puurvaapraavirodhH| *maca. anyathA'dRSTArthatvamasya kalpanIyaM, ata eva loke'pi (4) paunarbhavena punarbhaputreNa kena cidvareNa / nanda. prathamasaMparkadivasamAdAya maGgalAcArArtha niyatamAsavisvayaMdattaH hitapusaMvanasImantonnayanAdyatha mAsagaNanA dRzyate / ataH mAtApitRvihIno yassyakto vA syaadkaarnnaat| 'kAmAdutpAdayet sutami'tyanUDhAzUdrAbhiprAyameva / AtmAnaM sparzayedyasmai svayaMdattastu sa smRtaH // dA.142 * * zeSaM mmugtm| (3)kAmAditi zUdrAbhigamasya kAmamAtraparatvAduktam / __x u.vyAkhyAnaM 'sadRzaM tu prakuryAya' iti manuvacane / brAhmaNa iti kSatriyasyApyupalakSaNam / vaizyasya zUdrAputro'pi (pR. 1306) draSTavyam / brAhmaNasyeva kSatriyAputraH svavarNasadRza eva / pArayanneva (1) msmR.9|176; mbhaa.28||34 nRpra.39. karmaNe zakta eva san shvo'ndhikaarii| etena jJAtyantarA(2) msmR.9|177; ap.2|130; vyaka.157;mabhA. 28134, gaumi.28|31, u.2|14|2 smai (sya); smRca. xvira. medhAgatam / 288; vira.571 smai (stu); smRsA.69 sparza (darza) stu (1) msmR.9|178) dA.141; vyaka.157; smRca. sa smRtaH (smRtastu saH); subo.2|132 NAt (Ne) smai (stu); 288 vira.574 stasmAtpA (stena paa)subo.2|132; vyani. dIka.44 viravat ; vyani. ttastu sa (tta iti); nRpra.39 sa kAmAdu (kAmamu ) vasiSThaH, nRpra.39, vyapra.480: vitA. smRtaH (tasya saH); candra.176 sparza (darza) yasmai (ttasmai); vyapra. 378; * baal.2|132 (pR.176, 178), 21135 479, baal.2|131,21132(pR.178); samu.137. (pR.235); vibha.99; samu.137.
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1310 vyavahArakANDam satve'pi tasya na pivyadhanahAritvaM kiMtu saMbandhino'pi / iti sthitiH / *medhA brAhmaNasyaivetyuktam / mavi. (2) dAsadAsI pricaarkdaasii| vyaka.152 (4)pArayanneva zavaH jIvanneva shvH| smRca.288 (3) ananujJAtastu jIvanamAtraM haret / mavi. (5) 'vinnAsveSa vidhiH smRta' iti yAjJavalkyadarza- (4) dhvajAhRtAyuktalakSaNAyAM dAsyAm / +mamu. nAtpariNItAyAmeva zUdrAyAM brAhmaNaH kAmArtha putraM putrapratinidhividhiH janayetsa jIvanneva zavatulya iti pArazavaH smRtaH / / 'kSetrajAdInsutAnetAnekAdaza yathoditAn / +mamu. patrapratinidhInAhuH kriyaalopaanmniissinnH4|| (6) mitATIkA-yadyapyasya zUdrAputrasya vivAhitA- (1) mukhyAbhAve pratinidhiH / ato'satyaurasa ete janyatvenAnulomajatvena ca mUrddhAvasiktAdivadaurasatvama- kartavyA ityuktaM bhavati / eteSAM smRtyantare'nyAdRzaH krama viziSTaM tathApyuktarItyA aprazastatvena tato bhedena tatrA- uktaH / yathA gUDhotpannaH kaizcitpaJcamo'paraiH SaSTha iti / gaNanaM, eteSu satsu tasya sakaladhanaharatvAbhAvAdatra tatra pAThakramo nAtrAGgamata evAniyamapAThAt / prayojanaM prakaraNe'nte parigaNanaM iti bodhyam / cottaratrAnaGgatve darzayiSyAmaH / kriyAlopAdhdetoH, kriyate +baal.2|132 (pR.179) iti kriyA apatyamutpAdayitavyamiti vidhistasya lopo __ yaH zUdrasya dAsIsutaH tasyAMzaH mA bhUditi / nityo hyayaM vidhiH| sa yathAkathaMcid gRha. dAsyAM vA dAsadAsyAM vA yaH zUdrasya suto bhvet| sthena spaadyH| tatra mukhyaH kalpa aurasaH tadasaMpattAvete so'nujJAto haredaMzamiti dharmo vyavasthitaH // medhA. (1) zUdrasyAnUDhAyAmaniyuktAyAmapi jAtaH suta ev| (2)yadyapi zaudreyaH pratinidhistathA'pyauraseSu satsvapi evaM yadyapi dAsasya dAsItyarthastathApi vacanAttasyAM jAto tasya dAyabhAgo'stIti pUrvameva tadvibhAga uktam / ata na dAsasya api tu dAsasvAminaH / so'nujJAtaH pitrA eva yAMgIzvaraH pratinidhiSu taM noktavAn / na ca vaktavyaM samamaMzamaurasena harejjIvitabhAge kriyamANe, anyathA kathaM taharthadAyAdaH.zUdrAputra iti, pitrA prasAdadatte'sya vA, yadi brUyAdeSa vaH samAMza iti| yadA tu pitA dhane sati dAyavibhAgarahitatvamuktaM manunaiva 'brAhANakSatriyanAnujAnAti, tatsmRtyantare paThitaM- (yAsma. 21133) vizAM zUdrAputro na rikthabhAk iti / athavA pitR'jAto'pi dAsyAM zUdreNa kAmatoM'zaharo bhavet / kA- dhanasya dazamAdazAdadhikaM dAya na labhata ityevaMparaM tasyAmato yAvantamaMzaM pitA'najAnAti / 'mRte pitari kuryasta dAyAdatvavacanam / ap.2|128 bhraatrstvrdhbhaagikm'| taM kuryuH / svAMzApekSayA AtmanA * dA., vici., maca, medhAvadbhAvaH / dvau dvau parigRhNIyurbhAgau tasyaikaM dadyuH / 'abhrAtRko hare- + medhAvadbhAvaH / tsarve' / asatsvauraseSu sarve rikthaM sa eva haredyadi dauhitro - damI.vyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavyaH' ityatrivacane, na syAt / sati tasminnaurasavatkalpanA / dauhitro- 'avidhAya vidhAnaM' iti vRddhagautamavacane tathA 'brAhmaNAnAM sapinyasyAzratatvAttasya ca prakRtatvena buddhau saMnivezAt / brAhma- NDeSu' iti zaunakavacane ca daSTavyam / NAdInAM tu dAsIsutAH prajIvanamAtrabhAjo na rikthabhAja / manvarthamuktAvalyAM 'kriyA padaM medhAvat mavivacca / candra, mebhAgatam / + zeSaM medhAgatam / (1) msmR.9|180; ap.2|128 dIn (di); vyaka. (1) msmR.9|179; dA.143; vyaka.152, vira.537; 158, mbhaa.28|34 smRca.288; vira.574; smRsA. smRsA.65, vici.226-227 vyani. smRci.34-35, 70 apavat ; vyani. ditAn (citAn ) vasiSThaH, candra.176 nRpra.39 vA (ca) dharmo (patra) sthitaH (ritiH); vitA.379; |-177 dasI.11: 20 utta.: 81,94 vyapra.480% baal.2|134; vibha.99; samu.130; daca.35. saMpra.207; baal.2|132 (pR.176): 2 / 135 (pR.217, 1tyarthe'pi vaca. 2 (api tu.). 3 trasyAnya. / 232) nAhuH (prAhuH); samu.137, kRbha.866; daca.4.
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1311 (3) putrapratinidhIngauNaputrAn / kriyAlopAdaurasA- zrutisiddhAyAH prajAyA eva bhAvyatvamavagamyate / prajanabhAve tatkartakakriyAlopAdvibhyato manISiNa Ahuriti saMba- yati iti prajA, iti vyutpattyA prajananazaktimataH ndhH| evaM nirUpitagauNaputrANAM sarveSAM yugAntare putratvena strIpuMsa eva prajAzabdavAcyatvAt na napuMsakasya tasya shukrprigrhH| kalau tu dattakasyaikasya 'dattaurasetareSAM tu putratvena zoNitasAmyajanyatvena nAntarIyakatvAt / ata eva 'anaparigraha' iti / kalegadau dharmaguptyarthaM mahAtmabhirdattakau- dhItya dvijo vedamanutpAdya ca saMtatim / aniSTvA vivi. rasetareSAM putratvena parigraha nivAraNAt / putrikAkaraNamapya- dhairyajJairmokSamicchan patatyadhaH // iti tAdRzyA eva smAdeva vAkyAtkalau nivAritam / dattaurasetaratvAtputri- saMtateranutpAde adhaHpAtaH smaryate / saMtanotyanvayamiti kaayaaH| evaM ca kalAvaurasapatrapautrayorabhAve dattaka eva saMtatiH prajAparyAya eva / 'prajA syAt saMtatau jane' iti gauNaputro bhavati nAnya ityanusaMdheyam / mukhyo'pi patraH kozAt / evaM 'apatyArtha striyaH sRSTAH strI kSetraM bIjino kalAvasavarNabhAryAbhavo nAsti asavarNakanyakAvivAha- nraaH| kSetraM bIjavate deyaM nAbIjI kSetramarhati // ' iti nissedhaat| tathA ca dharmavAkyam 'kanyAnAmasavarNAnAM vi. atra apatyazabdo vyaakhyaatH| 'apatyaM kasmAd, apatataM vAhazca dvijanmabhiH' iti / atrApi kalerAdau dharmaguptya- bhavati nAnena patatIti veti yAskasmaraNAt / 'Atmajathe mahAtmabhirnivArita iti vAkyazeSo draSTavyaH / ata stanayaH sUnuH sutaH putraH striystvmii| AhurduhitaraM sarveevAsmAbhirasavarNaputrANAM dattaketareSAM gauNaputrANAM patri- 'patyaM tokaM tayoH same // ' iti kozAcca / yadyatra pumAn kAyAstatsutasya ca bhAgavidhayo na nibadhyante saMpratyana- purumanA bhavati puMsateti yAskoktyA puMpadaM bahujJaparaM tadA nuSThIyamAnatvAt vRthA ca granthavistArApatteH / evaM ca puMsaterveti taduktyaiva prasavakartamithunaparameva vyAkhyAyagauNa pitRdvArA dhanAgamanaM kalau dattAkhyaM putraM pratyeva / tAm / ata eva yAska:-"mithunAH putradAyAdA iti| smRca.288-289 tadetadRkzlokAbhyAmabhyuktam / 'aGgAdaGgAtsaMbha(4) kSetrajAdInna tu putrikApatramapi / kriyAlopAdau- vasi hRdayAdadhijAyase / AtmA vai putranAmAsi sa ladehikakriyAlopo mA bhUditi buddhthetyrthH| mavi. jIva zaradaH zatam // ' iti / 'avizeSeNa putrANAM dAyo (5) putrapratinidhInaurasaputrikAputrapratinidhInetada- bhavati dharmataH / mithunAnAM visargAdau manuH svAyambhuvobhAve talkAryakAriNa AhuH / _ + vira.574 'bravIt // " ityatra putrapadaM mithunaparaM darzitavAn / na (6) khalevAlInyAyenaurasAtiriktaputrANAM pratinidhi- cAtra mithunapadaM putrasnuSAparamiti vAcyam / 'aGgAdatvamAha -kSetrajAdIniti / 'puMsi meDhiH khalevAlI nyastaM GgAt saMbhavasi' ityasyAsaMgateH / 'na duhitara ityeke, yatpazubandhana' iti, sa yathA aSTAzrIkaraNarahitaH pazubandhane pumAn dAyAdo'dAyAdA strIti vijJAyate' ityekIyamate niyujyate evaM pArazavAdInAM putrakAryaniyoge'pi nopana- duhitRnirAkaraNAsaMgatezca / yacca nAputrasya lokoyanAdiriti nyaayaarthH| maca. 'stItyAdau putrapadaM tadapyubhayaparameva / 'bhrAtRputrau svasU(7) aurasaputrasyevaurasapucyA apacAre kSetrajAdyAH duhitRbhyAmi'ti pANininA putraduhitRpadayorekazeSasmaraputryaH pratinidhayo bhavanti / 'mukhyApacAre pratinidhiriti NAt / etena 'aputreNaiva kartavyaH putrapratinidhiH sadA' nyAyAt / mukhyatvaM cAsyA dAnAdividhau sAdhanatvena, ityAdAvapi putrapadaM vyAkhyAtaM tatsAdhanaJca putrikAkaraNasAdhanatvaM ca RtugamanavidhinA sAdhitAyAH, dravyArjana- liGgamagre vakSyate / ata evoktaM 'tatsamaH putrikAsutaH' vidhinArjitasya brIhyAdeH RtusAdhanattvavat / tathAhi iti, 'aGgAdagAsaMbhavati putravaduhitA nRNAm' iti rAtrisatranyAyena 'RtviyAt prajAM vindAmahe; RtviyA- ca / yadi cAdRSTavaikalyena kanyAnutpAdaH tadA kRSNapratiprajAM vindate; ityAdyarthavAdonnIte, RtAvupeyAttasmin pacchAddhAdinA tatsaMpAdanaM kArya, kRSNacaturthIzrAddhAdinA saMvizedityAdau, nitye RtugamanavidhI, strIpuMsasAdhAraNyAH putrAdRSTasyeva / yattu gamanakaraNikAyAmeva bhAvanAyAM 'evaM + zeSaM medhAgatam / / gacchan putraM janayediti putrasyaiva bhAvyatvaM pratIyate mya. kA. 165
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1312 vyavahArakANDam tatprajApadopAttayoH strIpuMsayormadhye putrasya tadvAkya vihitaguNaphalatayA avadhRtyAnuvAdaH putrArthipravRttyarthaH / guNAzca yugmanizAzukrAdhikyastrIkSAmatendu saukathya puMsavanApUrvAdayo yogimanvAdibhireva 'evamityAdinA spaSTIkRtAH / AzvalAyanenApi pANigrahaNe putraputrayorguNaphalatvaM prakaTitam / " gRbhNAmite saubhagatvAya hastami tyaGguSThameva gRhNIyAt, yadi kAmayeta 'pumAMsa eva me putrA jAyerannityaGgulIreva, strIkAmo romAnte, hastaM sAGguSThamubhayakAma iti" / etena 'striyo yugmAsu rAtriSu' ityapi vyAkhyAtam / tasmAtputrasyaiva zrAddhakartRtvena paralokasAdhanatayA putryA api dAnazrAddhAdividhisAdhanatvena siddhe mukhyatve tadapacAre pratinidhiryukta eva / 'duhitA durhitA dUre hitA dogdhevI' iti niruktyA duhiturdohitradvArApi picupakArakatvaM darza yati yAska: / manurapi -- 'pautradauhitrayorloke vizeSo nopapadyate / dauhitro'pi hyamutrainaM saMtArayati pautravat // ' iti / mahAbhArate gAndhAryuktizca 'ekA zatAdhikA bAlA bhaviSyati garIyasI / tena dauhitrajAMlokAn prApnuyAmiti me matiH ||' anyatrApi 'duhitara eva mAtApitroH kimau rasAH putrAH / nipatan divo yayAtidahitrairuddhRtaH pUrvam / / ' iti / dauhitrairaSTakAdibhiH kAnInairmAgadhIputraiH / evaJcaurasadudditrabhAve dauhitrakRtalokaprAtyartha kSetrajAdi duhitRNAmapi pratinidhitvenopAdAnaM siddhameva / na ca vrIhipratinidhitve iva vacanamasti / yadyevaM tarhi bhartrapacAre devarasyeva bhAryApacAre zyAlikAyAH pratinidhitvaM syAt / zvazurazarIrAvayavAnvayena sausAdRzyAditi cet, maivam / na hi zvazurazarIrAvayavAnvayena bhAryopAdAnaM kintu tasyAH saMskRtastrItvenaM, na ca tat zyAlikAyAmasti, yatra ca kaniSThAdau tadasti tatra bhavatyeva tasyAH jyeSThA pratinidhitvam / yathAha vyatirekamukhena yogIzvaraH - 'satyAmanyAM savarNAyAM dharmakArya na kArayet / savarNAsu vidhau dharmye jyeSThA na vinetarA // ' iti / tasmAt siddha mAsAM nyAyata eva pratinidhitvam / tatra kSetrajagUDhajakAnI soDhapaunarbhavAnAM paJcAnAM madhye kSetrajotpAdanaM manurevAha * -- ' devarAdvA sapiNDAdvA striyA samyaGniyuktayA / prajepsitAdhintavyA saMtAnasya parikSaye // ' ityanena saMtAnasyobhayavidhasya parikSaye ubhayavidhAyAH prajAyA iSTatvena yathAyathaM pratinidhitvamityarthaH / itarAsu catasRSu notpAdanavidhyapekSA lokasvabhAvasiddhatvAt, tAsAM ca nAmAni putravat tAnyeva, pravRttinimittasyobhayatrApi tulyatvAt, tAsAM caurasapratinidhitvaM vikalAvaya vArabdhatvena nyAyataeva siddhaM, vrIhmapacAre nIvArANAmiva / avayavavaikalyaM ca vyavayavamAtrAnvayena bhatra - vayavAnvayAbhAvAt / astvevaM kSetrajAdInAM duhitRRNAM aurasa duhitRpratinidhitvaM nyAyavalAt, dattakakItakRtrimadattAtmApaviddhAnAM sausAdRzyanyAyAbhAve kathamastu pratinidhitvam / maivam / tatrApi 'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhi:' iti yogipratipAditasajAtIyatvAdisausAdRzyasadbhAvAt astyeva nyAyaprasaraH / upapAditaM . caitadadhastAt putrapratinidhivicAre / nanu kSetrajAdInAM paJcAnAM mAtravayavAnvayena dattakAdInAM paJcAnAM sajAtIyatvenAstu pratinidhitvaM 'pUrvAbhAveparaH para' iti kramavidhAnaM tu kathaM sAdRzyAvizepAditi cet, maivam / pUrvapUrvazreyastveneti brUmaH / tadAha viSNuH -- 'eteSAM pUrvaH pUrvaH zreyAn' iti / zreyo dRSTAdRSTavizeSaH, dRSTaM avayavapratyAsatyAdi adRSTaM zuddhayAdi, vacanaM tu niyamArthe, yadi somaM na vindet pUtikAmabhiSuNuyAdityAdivat vizeSAntaraM asmatkRtAyAM viSNusmRtiTIkAyAM kezava vaijayantyAmava ceyam / duhitRpratinidhau purANeSu liGgadarzanAni upalabhyante / tatra dattakAyA rAmAyaNe bAlakANDe dazarathaM prati sumantrasya sanatkumAroktabhaviSyAnuvAdo liGgam - 'ikSvAkUNAM kule jAto bhaviSyati sudhArmikaH / nAmnA dazaratho vIraH zrImAn satyaparAkramaH // sakhyaM tasyAGgarAjena bhaviSyati mahAtmanA / kanyA cAsya mahAbhAgA zAntA nAma bhaviSyati / / aputrastvaGgarAjo vai lomapAda iti zrutaH / sa rAjAnaM dazarathaM prArthayiSyati bhUmipaH // anapatyo'smi dharmajJa kanyeyaM mama dIyatAm / zAntA zAntena manasA putrArtha varavarNinI / tato rAjA dazaratho manasA'bhivicintya ca / dAsyate tAM tadA kanyAM zAntAmaGgAdhipAya saH // pratigRhya tu tAM kanyAM sa rAjA vigatajvaraH / nagaraM yAsyati kSipraM prahRSTenAntarAtmanA // kanyAM tAM RSyazRGgAya pradAsyati sa vIryavAn // '
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1313 ityAdi / tatraiva lomapAdaM prati dazarathavAkyam --'zAntA / poSitA svayam / tAM ca putrIM gRhe tasya brAhmaNI sA tava sutA vIra saha bharnA vizAmpate / madIyaM nagaraM yAtu hyapAlayat // vivAhArtha tu viprasya dattA somezvarasya kArya hi mahadudyatam / / iti / tatraiva RSyazaGgaM prati loma- ca / vedoktavidhinA tatra vivAhamakarottadA // ' ityAdi / pAdavAkyam-'ayaM rAjA dazarathaH sakhA me dayitaH su- atrApi svayaMgahItveti zravaNaM kRtrimattve liGgam / na ca hRt / apatyArtha mamAnena datteyaM varavarNinI // yAcamA svayaMpoSitA ityanvayaH saadhuH| grahaNapoSaNayoH ktvApranasya me brahman zAntA priyatarA mama / so'yaM te | tyayAbhihitasamAnakartRkattvenaiva svayaMpoSaNasya siddhattvAt / zvazuro dhIra yathaivAha tathA nRpa / / ' ityAdi / atra dIyatAM- dattAtmikAyAH purANAntareSu mRgyam / dAsyate- pratigRhya- dattAzabdairdAnavidhiH spaSTa eva / apaviddhAyAM mahAbhArate AdiparvaNi zAkuntale tathA aputraH ityupakramya putrArtha ityupasaMhArAt aurasa- / duSyantazakuntalAsaMvAdAnuvAdakameva vAkyam - 'janaputrIvahattapucyapi putrapratinidhirbhavatIti gamyate / yAmAsa sa munirmenakAyAM zakuntalAm / prasthe himavato krItAyAM hemAdrauskandapurANe-'AtmIkRtya suvarNena | ramye mAlinImabhito nadIm // jAtamutsRjya taM garbha parakIyAM tu kanyakAm / dharyeNa vidhinA dAtumasagotrApi menakA mAlinImanu / kRtakAryA tatastarNamagacchacchakayujyate // laiGge'pi--'kanyAM lakSaNasaMpannAM sarvadoSaviva- | saMsadam // taM vane vijane garbha siMhavyAghrasamAkule / rjitAm / mAtApitrostu saMvAdaM kRtvA datvA dhanaM mahat / / dRSTvA zayAnaM zakunAH samantAtparyavArayan // nemAM hiMsyuAtmIkRtya tu saMsthApya vastraM datvA zubhaM navam / bhUSaNairbhUSa- vane bAlAM kravyAdA mAMsaguddhinaH / paryarakSastadA tatra yitvA tu gandhamAlyairathArcayet // nimittAni samIkSyAtha zakuntA menakAtmajAm // upaspraSTuM gatazvAhamapazyaM gotranakSatrakAdikam / ubhayozcittamAloDya ubhau saMpUjya zayitAmimAm / nirjane'pi vane ramye zakuntaiH parivAyatnataH / / dAtavyA zrotriyAyaiva brAhmaNAya tapasvine / ritAm / / AnayitvA tatazcainAM duhitRtve nyavezayam / sAkSAdadhItavedAya vidhinA brahmacAriNe // iti / atra | zarIrakRtprANadAtA yasya cAnnAni bhuJjate / krameNa te suvarNanAtmIkRtya- dhanaM datvA- ityAdizabdaiH krayavidhiH trayo'pyuktAH pitaro dharmazAsane // nirjane tu vane spaSTa eva / yasmAcchakuntaiH paripAlitA / zakuntaleti nAmAsyAH __ kRtrimAyAH harivaMze zUrApatyagaNanAyAM -'mahiSyAM kRtaM cApi tato mayA // evaM duhitaraM viddhi mama vipra jajJire zUrAgojAyAM puruSA daza / vasudevo mahAbAhuH zakuntalAm // ' zakuntalovAca- 'etadAcaSTa pRSTaH san pUrvamAnakadundubhiH // ' ityupakramya, 'devabhAgastato jajJe mama janma mhrssye| sutAM kaNvasya mAmevaM viddhi tvaM tathA devazravAH punH| anAvRSTiH kanavako vatsavAnatha manujAdhipa // kaNvaM hi pitaraM manye pitaraM svmjaantii||' gRJjimaH // zyAmaH zamIko gaNDUSaH paJca cAsya varAG- iti / atrotsRSTagrahaNAdapaviddhAvidhiH spaSTa eva / tadevaM gnaaH||' iti madhye'bhidhAya 'pRthukIrtiH pRthA caiva zruta tattadvidhyavinAbhUtaliGgadarzanaistattadvidhisiddhiH sukaraiva, devA zrutazravAH / rAjAdhidevo ca tathA paJcaitA vIramAta- ityalaM pallavitena / . damI.104-117 raH // iti paJcApi vigaNayya, 'pRthAM duhitaraM cakre ku- (8) kriyAlopAt pariNayAdikriyAlopAdityarthaH / ntistAM pANDurAvahat / yasyAM sa dharmavidrAjA dharmAjjajJe kriyAlopAditi pratinidhitve hetuH| smRticandrikAyAM tu yudhiSThiraH // ityAdi / atra cakre iti kartureva vyApA- aurasAbhAve tatkartRkazrAddhAdikriyAlopAdibhyato manIrazravaNAt, asyAH kRtrimattvam / pAjhe bhaumavate ca- piNa RSaya ekAdaza putrapratinidhIn kartavyatvenAhuriti 'AsIt sunandikaH pUrva brAhmaNo vedapAragaH / tasya vyAkhyAtam / vyapra.480 sunandikA bhAryA vandhyA tu bahalobhinI // tasthApatyaM na (9) athaurasasya zreSThayaM zlokadvayenAha-kSetrajAdInsutAsaMjAtaM vRddhatvaM vndhybhaavtH| tenAnyasya sutA jAtA niti / putrapratinidhInAhuna mukhyAn , kriyAlopAdutpAdakasuzIlA rUpasaMyutA // brAhmaNasya kule jAtA gRhItvA / kriyAyA abhAvAt / nanda.
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1314 vyavahArakANDam (10) mitATIkA--kriyA piNDAdikaraNaM tallopo / putraprasaMgenoktAste yadIjotpannAstasyaiva patrA bhavanti na vyatireke hetuH| tallopaM vIkSyetyartho vA / akAraprazleSo kSetrikAderiti / satyaurase putra patrikAyAM ca satyAM na te vA / pratinidhitvaM cAvayavAnvayena nyAyasiddhaM vAcanikaM kartavyA datyevaMparamidam / anyabIjajA ityekAdazaputro. yathAyathaM bodhyam / ata eva tena yathAkramameva piNDadaH palakSaNArtham / svabIjajAtAvapi paunarbhavazaudrau na krtvyo| zrAddhadaH aMzaharaH dhanaharo veditavya iti vyAkhyAtam / ata eva vRddhabRhaspati :-- 'AjyaM vinA yathA tailaM *baal.||135 (pR.217) sadbhiH pratinidhiH smRtH| tathaikAdazaputrAstu putrikaurasaputrapratinidhIn aurasaputrikApratinidhIn / yorvinaa||' 'baal.2|135 (pR.232) (4) nanu te'pi putrA iti kathaM pratinidhitvaM tatrAha-- putrapratinidhiniSedhaH ya iti / azAstrIyasya pratinidhitvAbhAvaM dyotayitaM teSAM ya ete'bhihitAH putrAH prsNgaadnybiijjaaH| putroktina tu te vastutaH putrA bhavanti / kAryAtidezaM viyasya te bIjato jAtAstasya te netarasya tu x // nA'nyasyAnyabhAvAnupapatteriti bhAvaH / ata evAha yasya (1) pUrvoktasyAbhAve vidhipratiSedho'yamiti vyAca- ta ityanena janakAnAM putrAbhAve ta eva shraaddhaadikrtaarH| kSate / ya ete aurasAbhAve pratinidhayaH kartavyatayA paunarbhavazudrApatyayoH svajAtatve'pi na mukhyatvam / maca, uktAste na kartavyAH / yataste'nyabIjajAtAstasyaiva te sarveSAM putrapratinidhInAM dAyaharatvam / putrA netarasya / yena kriyante tasya te na bhvntiityrthH| na bhrAtaro na pitaraH putrA rikthaharAH pituH // atazca pUrveNa vidhiranena pratiSedha iti vikalpaH / sa ca (1) iti sarvaputrANAM rikthaharatvaM uktam / vyavasthito rikthagrahaNe / kAnInasahoDhapunarbhavagUDhotpannA medhaa.9|141 na rikthabhAjaH / dattakAdayastu rikthabhAjaH asatyaurase / / (2) iti aurasavyatiriktAnAM putrapratinidhInAM sarveSAM kAnInAdayazca asatyapyaurase na pitRdhnhraaH| grAsA- rikthahAritvapratipAdanaparatvam / +mitaa.2|132 cchAdanabhAjaH kevalaM satyasati caurase / yata uktaM (masma. (3) patrA aurasAdayo dvijaatijnitshbaaptraadnye| 9 / 202) 'sarveSAmapi ca nyAyyaM dAtaM zaktyA mniissinnaa| prAsAcchAdanamatyantaM patito hyadadadbhavet // ' medhA. (4) nanu 'eka evaurasaH putraH pitryasya vasunaH prabhaH' (2) ete kSetrajAdayaH prasaMgAdaurasaputraprasaMgAduktAH iti tenaivoktatvAt (msm.9|163) pitRrikthe bhrAtrAdIyasya bIjato jAtAstasya te na bhavanti / kiMtvitarasya, nAmasaktiriti kathaM ttprtissedho'vklpyte| na ca pranaSTayasya kSetraM yena vA krayaNAdikRtaM tasyaiva bhavantItyarthaH / putraviSaye'vakalpyata iti vAcyam / 'putrA RkthaharA' iti kecittu ya ete dattrimAdaya uktAste yadi dAtrAdInAM kSetre vidhAnAnavakalpanAt / ucyate / 'putrA RkthaharAH pituH' tebhyo'nyasmAjjAtAstadA dAtrAdibhirdattA api na prati- / ityatra putrapitRzabdau gauNau / evaM cAyamarthaH / kSetrajAdigrahItrAdInAM putrAH, kiMtu bIjina evetyasyArtha ityaahuH| putrAH kSetrasvAmyAdipitRrikthaharA na tadbhAtrAdaya iti / mavi. *smRca.288 (3) ya ete kSetrajAdayo'nyabIjotpannAH putrA aurasa- + parAzaramAdhave mitAkSaraivoddhatA / * bAla. [2 / 132 (pR. 176) medhAgatam , 2 / 135 (pR. 217) mavigatam / / (1) msmR.9|185 pU. medhaa.9|14 1; mitaa.2|51, 4 damI. vyAkhyAnaM 'dattakrItAdiputrANAM' iti bRhanmanuvacane / 2 / 132; dA. 164; ap.2|51 trA (traH) rAH (ra:); vyaka. draSTavyam 155 pU. smRca.288,295, vira.552 pitu: (smRtAH); (1) msmR.9|181; vyaka.158 'bhihi (vihi); vira. pamA.272, 518; vyani. nRpra.40; vyapra.267,485, 574ya ete (yatra te) yasya te (yasyaite); smRsA.70 jAH (kAH) 511,519; vitA.423 pitaraH (suhRdaH) nArada:;- bAla. stasya te (stasyaite) zeSaM viravat / damI.85-86 samu.137. / 2 / 135 (pR.216); samu.137; daca.30. mavi.
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putra prakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1315 (5) mitATIkA - atra dAyaharaNaM sarveSAmavizeSeNa | traipuruSikapiNDadAtRtayA ekapiNDasaMbandhena sapiNDaH pratipAditaM, pratinidhInAM krameNa tattadabhAve / tasya tasyApyadhikArArthaM trayANAmiti vacanaM AnantaryeNa bAla. 2 / 135(pR.216) ca vizeSArtha anantara iti vacanaM varNanIyam / tena mRtaudakapiNDadAna saMbandha: bhogyamRtadeyapitrAditrayapiNDadAtuH pitRdauhitrAderabhAve mRtadeyamAtAmahAdipiNDadAtRNAM mAtulAdInAmAnantaryakrameNAdhikAro boddhavyaH / etatparyantAbhAve tu sakulyaH / dA. 211-213 (2) tatra pratyAsannaH pUrva dhanabhAk / yadAha manuH'anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavet' iti / anantaratA ca tenaivoktA -- trayANAmiti / saMpradAnakArakIbhUtAnAM pitrAdInAM trayANAM codakAdidAtA, yazca ta tsaMtatijo'nyo'pi teSAmevodakAdidAtA sa tasya pratyAsannaH sapiNDaH / tadatra tu sodaro bhrAtA'tizayena pratyAsannaH, samAnasaMpradAnodakA didAtRtvAt / tatputraH punarIpadyavahitaH pitRpiNDe saMpradAnatvAt / tatpautrastu tato'pi vyavahitaH pitRpitAmahapiNDayorbhinnasaMpradAnakatvAt / tatpautrastvatyantavyavahitaH piNDatraye'pi saMpradAnabhedAt / evaM bhrAtA tatputrastatpautra iti pitRsaMtatau trayaH pratyAsannAH sapiNDAH / evaM pitAmahasaMtatau prapitAmahasaMtatau ca / eSAbhAve pitrAditrayasya ye prapautrAsteSAM putrAditrayaM sApi - NDayAddhanagrAhakam / apa. 2 / 135 (3) trayANAmiti pitRtatpitRtatpitRRNAM udakaM kArya niyamena tathA piNDaH piNDadAnam / paJcamo nopapadyata ityavazyamudakaM piNDaM ca dApyam / mavi. (4) idAnIM kSetrajAnAmapyaputrapitAmahAdidhane'pyadhikAraM darzayitumAha- trayANAmiti / trayANAM pitrAdInAmudakadAnaM kArya, tribhya eva ca tebhyaH piNDo deyaH / caturthazca piNDodakayordAtA paJcamasyAtra saMbandho nAsti / tasmAdyukto'putrapitAmahAdidhane gauNapautrANAmadhikAraH / aurasaputrapautrayozca 'putreNa lokAn jayatItyanenaivAtra pitAmahAdidhanabhAgitvamuktam / mamu. (5) zrIkara nibandhe tu pitA harediti / trayANAmiti / tatrAyaM niyamaH / trayANAM piNDodakadAnapratiyogitvena tadUrdhvatrayANAM lepabhAgitvena piNDadAtRtvena sapiNDatvam / sasAnAM sapiNDatvenAsapiNDavyAvRttatvenopasthitau niyame satyapi tadrUpApannAnAmatadrUpApannAnAmapi etattvAtkasyetya yANAmudakaM kAryaM triSu piNDaH pravartate / caturthaH saMpradAtaiSAM paJcamo nopapadyate / / (1) 'putrA rikthaharAH pituH' ityabhidhAya kuta ityapekSAyAM trayANAmudakaM kAryamiti / dA. 164 dA. 208 anena paJcamo niSiddhaH / dAyabhAgaprakaraNe 'tryANAmudakaM kArye triSu piNDaH pravarttate / caturthaH saMpradAtaiSAM paJcamo nopapadyate // ityuktvA 'anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavediti (masmR. 9 / 187) likhitaM, paJcamasyaikapiNDa saMbandhahInasya pitRmAtRkulajAtaikapiNDusaMbandhisadbhAve anadhikArArtham / anyathA 'sapiNDatAtu puruSe saptame vinivartate' (masma. 5|60)iti sapiNDatvasyoktatvAt 'anantaraH sapiNDAdyaH' ityanena cAnantaryasya dhanagrahaNakAraNatvenAbhihitatvAt trayANAmiti anarthakaM syAt / na ca trepuruSikazrAddhavidhA nArthamidamiti vAcyaM dAyabhAgasaMdaMzamadhyapAThAt zrAddhasya ca vacanAntaravihitatvAt / tathA ca manuH - 'svAdhyAyenArcayedRSIn homairdevAn yathAvidhi / pitRRn zrAddhena nUnannairbhUtAni balikarmaNA // '(masmR. 3 / 81) naca jananakrameNAnantaryagrahaNArthe vacanaM na tu pradAtRtvenAnantaryArthamiti vAcyaM jananakramasya vacanAdanavagateH / kintu udakavat tribhyaH piNDadAnaM caturtho'dhastanaH piNDadAtA paJcamastu pUrvatano na saMpradAnaM nApyadhastanaH paJcamaH piNDadAtetyabhidhAya AnantaryamabhidadhAno manuH pradAtRtvAtizayenaivAnantarya jJApayati / tasmAt yo yasta kulotpanno'tadgotro'pi svadauhitra pitRdauhitrAdiratatkulotpanno vA mAtulAdirdhanino mRtasya pitRmAtRkulagata iti * vyapra. vyAkhyAnaM ' prapitAmahaH pitAmahaH baudhAyanavacane draSTavyam / (1) masmR. 9 / 1866 dA. 97 pU, 164, 208, 211 apa. 2 / 135 dAte (daste); vyaka. 160; vira. 592; smRsA. 135, 141, 147; smRci. 326 dAta. 187,1956 vyapra. 504; vitA. 3845. 468pU. bAla. 2 / 135 (pR. 219); senu. 48pU.; vica. 118pU., 132.
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1316 vyavahArakANDam tam / mamu. niyamaprasaktau tatrApyAnantaryeNa niyamaM vidadhAti / tatrAya- / nmanyante / etaduktaM bhavati / naiteSu satsu putravAnahamiti mAnantaryakramaH / mRtasaMtAnAbhAve tatpitasaMtatestaddhanam / kRtinamAtmAnaM manyeta / kiM tahyaurasotpAdane punarapi yatnatadabhAve ca tatpitAmahasaMtateH / tadabhAve tatprapitAmahasaM- vatA bhavitavyam / tamaH pAralaukikaM duSkRtakarmajaM duHkha. tateH, iti 'trayANAmudakaM kArye' ityAdinA darzitam / mRNAnapAkaraNa nimittaM 'prejayA pitRbhya' iti / medhA. etadUrdhva trayANAmapi janyajanakakrameNaiva pUrvavatsaMnidhA- (2) kuplavairdUraplavanAsamathaiH plavaiH, guNaM pAragamanarUpaM nAdarthagrAhitA iti sapiNDAbhAve sakulyAnAM dhanabhAgi- klezenApnoti / kuputrairamukhyaputraiH tamo narakaM saMtaran / teti / 'anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavedi- etena nAtyantaphalA evetyuktam / mavi. tyAdinA darzitam / smRsA.147 (3) tRNAdinirmitakutsitoDupAdibhirudakaM taranyathA(6) iti dAyabhAgaprakaraNIyamanusmRteH 'piNDadoM vidhaM phalaM prApnoti tathAvidhameva kuputraiH kSetrajAdibhiH 'zaharaH' iti yAjJavalkIyAt 'mAtRtulyAH prakIrtitAH' i. pAralaukika duHkhaM duruttaraM prApnoti / anena kSetrajAdInAM tyanena svasrIyAdInAM putratvajJApanena piNDadatvasUcanasya mukhyaurasaputravatsaMpUrNakAryakaraNakSamatvaM na bhavatIti darzidAyabhAgaprakaraNe upakAratAratamyena dhanAdhikArakramajJApanenaikaprayojanakatvAt / dAta.187-188 | (4) satputreSveva yatitavyamityarthavAdena draDhayati (7) anena pitAmahaprapitAmahayorapi dhanahAritvaM / -yAdRzamiti / tamaH piNDodakAyadAnakRtanarakam / 'ku. gauNaputrANAmabhAve itysuuci| maca. | putrairdattaM mukhyaM na bhavatIti bhaavH| maca. (8) na kevalamasati putre bhrAtrAdInAM rikthaharatvaM, (5) kuputraniguNaira niyuktAputrAdibhizca, tamo narakintu asatozca pautraprapautrayoH putratulyakarmakartavyatvAttayo kam / nanda. rityabhiprAyeNAha-trayANAmudakamiti / pretasya dhaninaH (6) kuplavaiH kutsitaplavairjalaM saMtaranyAdRzaM guNaM putraH pautraprapautrajJAtyantareSvapyupakArakatamaH tena teSvasa- duHkhamApnoti / kuputraiH tamaH narakaM saMtaran tAdRzaM guNaM sveva bhrAtrAdayo rikthaharA na tu stsu| nanda. duHkhaM Apnoti / . bhAca. ___ Apadi putrakaraNavidhiH kSetrajasya dAyaharatvavicAraH aputreNa sutaH kAryo yAdRk tAdRk prayatnataH / / yavIyAn jyeSThabhAryAyAM putramutpAdayedyadi / piNDodakakriyAhetonomasaMkItenAya ca * // samastatra vibhAgaH syAditi dharmo vyavasthitaH / / kuputrANAM nindA (1)jyeSThasya niyogadharmeNa pitRvatsoddhArA'tideze prApte yAdRzaM phalamApnoti kuplavaiH saMtaraJjalam / tannivRttya themucyate / samastatra vibhAgaH syAt / 'na cotAdRzaM phalamApnoti kuputraiH saMtaraMstamaH // dvAraM', 'na caikAdhikaM harejyeSTha" iti / nApi 'yatkici. (1) kSetrajAdInAmaurasena shopdeshaattulytvaashNkaa| deva deya mi'ti / samaH syAtkenotpAdakena pitRvyakeNa taniSedhArthamidam / na tulyamaurasenopakAraM kartuM zaktAH kanIyasA / aniyuktAsutasya tvabhAgArhataiva vakSyate / kuputraaHkssetrjaadyH| asatyapi vizeSazravaNe prakRtatvA- idaM ca liGgaM, 'bhrAtaraH sametya' iti satyapi bhrAtRzabde devaM vyAkhyAnayanti / anye tu kuputrAnaniyuktAsutA- bhrAtRputreNApyasati bhrAtari saha vibhAga: krtvyH| medhA. 4 zeSa mamugatam / * zeSaM medhAgatam / + candra. medhAgatam / - * damI. vyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavyaH' ityatrivacane (1) msmR.9|120,mitaa.2|135 yavI (kanI); vyaka. draSTavyam / 153; vira.542; smRsA.66, pamA.532 mitAvat ; (1) damI.5, baal.2|135 (pR.219) manuyamavyAsAH; smRci.33 yavI (javI); nRpra.41; candra.90 (= ) mitAdaca.2; kRbha.874 utta. vat ; vyapra. 483, 495 mitAvat ; vibha.43; samu.128 (2) msmR.9|161, mavi. phala (guNa); bAla.21135 jyeSTha (zreSTha); nanda. putrAviti pAThaH. (pR.241); bhAca. mavivat . 1 manyante. 2 sapraja. 3 dare'ti. 4 bhrAtari sahite satya,
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca (2) samastatra pitRdvArA / tasmAnnApi devarajAya / niSedhasyArthavAdatvAcca pradhAnopasarjanazabdayoryatkiMcisamo bhAgo deyo na tu pitRvyaiH saha tasya vibhAge tasya dAlambanamAzritya vyAkhyA kartavyA / anye paThanti pitRjyaiSThayAt jyeSThoddhAraH / etena yavIyaso bhAryAyAM ' tasmAddharmeNa taM tyajet' iti, tadayuktaM sarvatra samabhAgajyeSThenApatyotpAdane bhAgAnyUnatetyarthAduktam / vi. syoktatvAt / arthavAdatvAccAsya na vikalpAzaMkA (3) yadyapi ' sametya bhrAtaraH samamityuktaM tathApyasmAkAryA / medhA. deva liGgAtrasyApi mRtapitRkasya paitAmahe dhane pitRvyadvibhAgo'stIti gamyate / *mamu. (4) jyeSThasyAvibhaktasyAputrasya bhAryAyAm / *vira. 542 (5) yadyapyarasaprakramAtsamabhAgabhAgitvaM kSetrajasya tannirUpitamevoktamityAbhAti / tathApi vAkyavirodhe prakramasya bAdhyatvAdvIjisamabhAgitvaparaM taditi bodhyam / ata evottaravacane piturbIjinaH prAdhAnyamupanyasyati / 'so'patyaM bhrAturutpAdya' ityanenApi yasya kSetrajastadIyadhanaM tasmai dadyAditi bhrAtRsthAnIyatvAttasya svasama - bhAgitAM pratipAdayati / evamanyAnyabhyuccAvacabhAgAn kSetrajAdInAM pratipAdayanti bRhaspatyAdivacanAni kathaJci vyavasthApanIyAni / vyapra.483-484 (6) putramiti jAtAvekavacanaM, putrAviti pAThaH / guruniyogAdutpAdayediti vyAkhyeyam / itaro'naMza iti nanda. vakSyamANatvAt / upasarjanaM pradhAnasya dharmato nopapadyate / pitA pradhAnaM prajane tasmAddharmeNa taM bhajet // (1) upasarjanamapradhAnaM kSetrajaH sa pradhAnasyau rasasya tulya ityetadadhyAhRtya taddharmataH zAstrato na yujyate / aurasaH kila pitRvajjyeSThAMzaM kRtsnaM labhate / ayaM tu kSetrajo'pradhAnaM tasmAddharmeNa taM bhajet / dharmaH pUrvoktA bhAgakalpanA / nanu cAyamapi jyeSThaH putro bhavati kimi tyaurasavanna labhate'ta Aha pitA pradhAnaM prajane / pitA janako'trAbhipretaH / sa pradhAnamapatyotpAdane / ayaM cApradhAnaH kanIyasA janitaH / upasarjanaM pradhAnasya samamitye vAdhyAhRtya zloko gamyate / arthavAdo'yaM, pUrvasya jyeSThAMza * zeSaM meghaggatam / (1) masmR. 9 | 121; medhA. 'taM tyajet' iti pAThAntaram ; vyaka. 153; vira 542 prajane (janane); vyapra. 483; vibha. 43. 1317 (2) pradhAnasya bhrAtRmadhye jyeSThasya pituH sthAne upasarja namamukhyaH putro nopapadyate na yujyate, ato na jyeSThodhdAraH / na caivaM bhAgo na deyo yasmAt prajane saMtAne tatra tatpitaiva jyeSThatayA pradhAnam / tathA ca tasyAnukalpikaH putraH saMtatimadhye sAmyasahAye'tastamapi dharmeNa yuktena krameNa samabhAgena bhajenna nyUnena / tena yatra pituraprAdhAnyaM tatra nyUnatApIti pUrvoktazeSaH / mavi. (3) jyeSTha bhrAtuH kSetrajaH putro'pi piteva soddhAravibhAgI yukta itImAM zaGkAM nirAkRtya pUrvoktameva draDhayati - - upasarjanamiti / apradhAnaM kSetrajaH putraH pradhAnasya kSetriNaH pitRdharmeNa soddhAravibhAgagrahaNarUpeNa na saMbadhyate / kSetryapi pitA taddvAreNApatyotpAdane pradhAnam / tasmAtpUrvoktenaiva dharmeNa vibhAgavyavasthArUpeNa pitRvyena saha taM kSetrajaM vibhajediti pUrvasyaiva zeSaH / mamu. (4) pitA (?) upasarjanamapradhAnaM kSetrajaH sa pradhAnasyaurasasya tulya iti dharmato nopapadyate, yatastatra pitA janakaH pitRvya eva pradhAnamiti prakAzakAraH / lakSmIdharastu upasarjanatvamatropasarjana mityAha, phalatazcAtra na vizeSaH / dharmeNa zAstroditena / vira. 542 2) tatra heturupetyAdi / ayamarthaH / pradhAnasya jyeSThabhrAtuH / yadyapyuddhAre nopasarjanatA tasmA avazyamuddhAro deyastathApi tasya maraNAdau tatkSetre kaniSThasya yasmAdupasarjanatvameva pitureva janane prAdhAnyAt tasya cAtra kani tvAt ata eva noddhArabhAgaH pituH, samabhAgaH pitRvyaiH saheti / taM kSetrajaM dharmaNotpAdaka pitranurUpeNaM na tu mAtranurUpeNa, 'jyeSThatA nAsti hi striyA' iti vakSyamANo heturiti bhAvaH / maca. (6) atra kAraNamAha-- upasarjanamiti / kaniSThaprabhavatvAdupasarjanaM apradhAnaM, sa putraH ! pradhAnadharmabhAjanaM na bhavatItyarthaH / pitA pradhAnaM prajane na mAtA tena mAtuH jyeSThatayA tasya jyaiSThayaM nAyAti / tasmAtpituH prAdhAnyAt
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1318 vyavahArakANDam dharmeNa pUrvazlokoktena vidhinA samaM vibhAgaM kaniSThaprabhavo (2) anenaitaddarzayati vibhaktadhane'pi bhrAtaryaparate'patya. bhajenna jyeSThathena mAturadhikam / nanda. dvAreNaiva patnyA dhanasaMbandho nAnyatheti / yathA'vibhakta. harettatra niyuktAyAM jAtaH putro yathaurasaH / / dhane'pi 'kanIyAn jyeSThabhAryAyAM putramutpAdayedyadi / kSetrikasya tu tadvIjaM dharmataH prasavazva sH|| samastatra vibhAgaH syAditi dharmo vyavasthitaH // ' (1) yathaurasa ityetadatra vidhIyate jyeSThAMzaprAptyarthama- (msmR.9|120) iti / mitaa.2|135 nyadA'nocyeta / anena vidhAnena jyeSThAMza uddhAraH kSetra. (3) dadyAttasyaiva na tu svympyNshhrH| mavi. ta jyaSThabhAyAjAtasya / atazca yatputrasamAza. (4) yo mRtasya bhrAtuH sthAvarajaGgamaM dhanaM patnyA bhAktvaM 'upasarjana pradhAnasye'tyanena, tsyaaympvaadH| rakSaNAkSamayA samarpitaM rakSettAM ca puSNIyAt sa niyogaubhayasya ca prAmANyAt / vikalpitasya ca guNApekSayA dharmeNa tasyAmutpAditasya bhrAturapatyasya dadyAt / -mamu. vyavasthAnaM, na hyanyadasya zlokasya prayojanamasti / prAgukta (5) dhArezvarastu anapatyadhanaM patnI gRhNAtItyevamAditvAt / sarvasya kSetrikasya kSetravAminastadvIja, tatkArya- vacanajAtasya prakArAntareNa viSayavyavasthAmAha / niyogAkaratvAt prazaMsayaivamucyate / ata evAha dharmataH dharmeNa, | rthinI patnI anapatyasya vibhaktasya patyurdhanaM gRhNAti / zAstrIyayA vyvsthyaa| tatra pramANAntaraM dRzyeta ruupenn(?)| tathA ca manuH- dhana miti / vibhaktadhane bhrAtari mRte prasavaH apatyam / arthavAdaH shlokH| medhA. apatyadvAreNaiva panyA dhanasaMbandhaH, nAnyathA / avibhakta(2) yadA tu yathoktavidhinA janitaH kSetrajastadAha / dhane'pi tthetybhipraayH| +pamA. hareddhanam / yathaurasa iti samabhAgasiddhayartham / tacca kSetri (6) mitATIkA--vibhakte'pi bhrAtari niyogakasyaiva yato bhrAtRbIjamapi tasyaiva tadbIjaM viniyogA dvAraiva tatpalyA dhanagrahaNapratipAdakaM pUrvapakSadazAyAmuktaM data eva tasyaiva prsvo'piityrthH| mavi. tatra manunaiva niyogasya ninditatvAttatparihAraH sukara iti dhenaM yo bibhRyAdbhAturmatasya striyameva ca / vyAkhyAtRbuddhiparIkSArtha ca siddhAntArthamadarzayitvaiva vacaso'patyaM bhrAturutpAdya dadyAttasyaiva taddhanam // nAntarANi svAbhipretArthaparatvena darzitAni iti mantavyam / (1) vibhaktadhanasya bhrAturabhAve vidhirayamucyate / parihArastvevam / 'anyasmin hi niyuJjAnA dharma hanyuH pUrvastu saha vstH| etAvAnpUrvottarayorvidhyorvizeSaH / sanAtanamityAdibhirvidhavAyA niyogasya ninditatvAdaso'patyaM bhrAturutpAdya niyogadharmeNeti vyaakhyeym| dadyA. vazyaM niyogena vibhaktadhanavidhavAyAM bhAtRjAyAyAM putramutasyaiva na punastadIyAyai ca mAtre / anenaiva ca darzanena tpAdya taddhanaM tasyaiva dAtavyamiti na niyamyate tena vacanena, striyo bharaNAH / na tu patidhanezvarya iti / anyathaiva api tu 'na strI svAtantryamahatI'ti strINAmekAkitayAvakSyamANatvAt / tasya taddhanam / tasya vibhaktadhanasya dhanaM 'vasthAnaM niSiddhamiti / devaragRhe'vasthAne kRte strINAmapradadyAditi / xmedhA. galbhatvena taddhanarakSaNe devareNa ca kriyamANe saMtatilobhAt * mamu. medhAvadbhAvaH / sA strI zAstrasiddhatvAdgarhitamapi niyogaM yadyanumanute tadAx apa., maca. medhAgatam / vivAdaratnAkare vibhaktaviSayatA 'patya utpanne devareNa dhanalobho na kartavyastasyaiva taddhanaM medhAvat maMvivacca / samarpayedityevamarthaparaM vyAkhyeyaM anekavacanavirodhA(1) msmR.9|145; mavi. kasya tu (kasyaiva); samu.131. 31. diti / ata eva 'dhanaM yo bibhRyAditi dhAraNapoSaNa(2) msmR.9|146; mitaa.2|135 ca (vA); ap.2| 135 mitAvata; vyaka.153; vira.542; smRsA.66; pamA. * eSa na siddhAntaH, matAntaramidam / vyapra. (pU.495) 532 mitAvat ; subo.2|136 ca (vA) so' (a); smRci. | mitAgatam / 33 yo (tu); nRpra.41 mitAvat ; vyapra.483,495 mitA- vibhaktaviSayatA medhAvat / / vat ; vyau.152 mitAvat ; samu.138 mitAvat. + svamataM 'piNDagotrarSisaMbandhA' iti gautamavacanavyAkhyAne 1 nocyate. 2 sthAne hya. / draSTavyam /
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH teSAM dAvaharatvavicAraca vAcino bhUma upAdAnaM manunA kRtam / bo. 2 / 135 (5.64) 'saMsthitasthAnapatyasya sagotrAtputramAharet / tatra yadRkthajAtaM syAttattasminpratipAdayet // (1) tasmai santave'patyAyetyarthaH / tacca niyogArthitvaM rikthagrAhitye viruddhatvAt kathamiva hetuH / apa. 2 / 135 (2) tantumAharet / sagotrAtpuruSAt saMtAnamutpAdayet ityarthaH / vyaka. 159 (3) sagotrAdyadi tantuM saMtAna mAhareda niyuktApi strI tadA golakatve'pi tasyAtyantarAbhAve kSetrapatidhanahAri svamityarthaH / etacca zUdrAM pratyevocyata iti kecit / ata eva tanmate gUDhajakAnInasahoDhanA api zUdrasyaiva putrA bhavanti na tu viprAdInAmiti / mavi (4) anapatyasya mRtasya bhAryA samAna gotrAtpuMso guruniyuktA satI niyogadharmeNa putramutpAdayet tasminmRtaviSaye yaddhanajAtaM bhavettattasminputre smrpyet| 'devarAdvA sapiNDAdvA' ityuktatvAt / sagotrAnniyogaprAptyarthaM tajjasva ca RkthabhAgitvArthamidam / +mamu. (5) asmai mRtasvAmisvatvopalakSitamRkthajAtaM dadyAnna svayamAdadIteti pArijAtaH / prakAzakArastu rAjaiva sagotradvArA tasmai dadyAccetyAha / phalatoDa na tamAhUya kazcidvizeSaH / vira. 589 vira.589 (6) (lAyudhamate) etena niyuktAyAH putramutpAda yitumicchantyAH patnyAH na bhartRdhanabhAgiteti pratipAditam / (7) tatra anapatye patI 'canaM yo vibhRyAdi'tvasyaivA | X smRsA. 140 1 + nanda mamugatam / * zeSaM mamugatam / x ssA. (1.70 ) nanugatam (pR.134) viragatam / (1) masmR 9 / 1906 apa. 2 / 135 sayojAtpuSa (gozAkhagotrAttatuM sa ) yadRkthajAtaM ( yo rikthabhAgaH ) tattasmin (ttaM tasmai ); vyaka. 159 putra (tantu) tatra ( yatra ) tasmin (tasmai ); mavi. puSa (vira. 581 (santu) tasmin (cara) sA 70 putra (cantu tadyasmin (sta) 234 ciravat 140 pAda (dApa) zeSaM viravat smRci. 32 putramA (ttaM samA ) tatta... yet (tsa tadgRjIta netaraH); bAla. 2 / 145 (pR. 264) tputra (tsuta); samu. 138 tatra ( tasya ) zeSaM mavivat ; bhAca. riman (tame). ; vya. kA. 166 1319 nuvAdo'yaM nyAyasya tulyatvAt / tatra janako dadyAdatra jananI dadyAditi vA medaH / Xmaca. (8) mitATIkA - iti tanmaraNottaramapiM vAgdattAdiviSaye niyogavidhinA sagoSAt sutasya utpAditasya dhanAdhikAritvamanena vidhIyate / " bA. 2145 (1.264) bandhudAyAdA abandhudAyAdAzca putrAndvAdaza yAnAha nRNAM svAyambhuvo manuH / teSAM SaDbandhudAyAdAH SaDadAyAdabAndhavAH // (1) vakSyamANasUtrasthAnametat / bandhuzabda bAndhavaparyAyaH / gotraharA dAyaharAzca SaDitare viparItAH / yadatra tatvaM tadupariSTAnnidarzayiSyate / medhA. (2) bandhudAyAdAH bandhUnAM pitRvyAdInAM putrapatnIduhitrAyabhAve dAvasya taddhanasya AdAtAraH / uttare tu na dAyAdA dAyagrAhakAH pitRvyAdInAM, kiMtu putrapatnyAdivirahe'pi teSAM gotrajAdaya evaM dhanaharAH, amI bandhava stUdakadAnAdyadhikAriNo bhavanti / adAyAdA abAndhavA evetyasyArthaH / mavi. (3) yAndrAdaza putrAn hairaNyagarbho manurAha teSAM madhyAdAdyAH SaD bAndhavAH gotradAyAdAzca tasmAdvAndhavatvena sapiNDasamAnodakAnAM piNDodakadAnAdi kurvantyanantarAbhAve ca gopradAyaM gRhNanti pitRrikthabhAvatvasya 'putrarikthaharAH pituH' iti dvAdazavidhaputrANAmeva vazyamANatvAt / uttare paT na gotradhanaharA bhavanti / bAndhavAstu bhavanti / tatazca bandhukAryamudakakriyAdi kurvanti / medhAtithistu paDadAyAdabAndhavAH ityAyuttarapaTkasyAdAyatvamabAndhavatvaM cAha / tanna / baudhAyanena bandhutvasyAbhihitatvAt / tadAha kAnInaM ca soDhaMca phI paunarbhavaM tathA svayaMdattaM nipAdaM ca gotrabhAjaH pracakSate // / *mamu. - x zeSaM mamugatam / * maca., bAla. 2 / 135 ( pR. 224 ) mamuvadbhAvaH / (1) masmR. 9 158; apa. 2 / 128; vyaka. 154 nRNAM ... manu (manuH svAyambhuvo nRpA) vira. 549 vidhi, 206 vyani. vasiSThaH ; damI. 36; bAla. 2 / 132 (5.175), 2 135 [ pR. 224 yAnA (dhAnA), pR. 234 ]; samu. 139; kRbha.882 yAnA (dhAnA); daca. 30.
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1320 vyavahArakANDam dhyate / maca. (4) evamaurasAnAM savarNAnAM samavAye vibhAga uktaH, (6) putrANAM dvAdazatvaM vibhajandAyAdAnAha- aurasa idAnImaurasAnAM kSetrajAdInAM ca samavAye vibhAgaM viva- iti dvAbhyAm / eSAM lakSaNAni vakSyamANAni / atrApi kSanputrANAM dvaividhyaM tAvadAha-putrAn dvAdaza yaaniti| pUrvaSaTkAbhAve uttarottaro gotrarikthabhAk / tathA ca adAyAdabAndhavA ityatra dAyAdatvaM bandhutvaM ca niSi- baudhAyana:- 'kAnInaM ca sahoDhaMca krItaM paunarbhavaM tathA / nanda.' svayaMdattaM niSAdaM ca gotrabhAjaH pracakSate // ' iti / atra aurasaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrima eva c| gotrapadaM rikthAyupalakSaNaM gotrarikthaharAH piturityekagUDhotpanno'paviddhazca dAyAdA bAndhavAzca SaT // vAkyanirdiSTatvAt / kAnInazca sahoDhazca krItaH paunarbhavastathA / (7) pitRRkthaharatvaM tu sarveSAmapi pUrvapUrvAbhAve svayaMdattazca zaudrazca SaDadAyAdabAndhavAH // samAnameveti taddAyAdAdAyAdatvavibhAgo nopapadyate / (1) asya ko'rthaH / kSetrajAdayaH paJca satyaurase'pyaM- 'pUrvAbhAve paraH para' iti vacanAt / 'eka evaurasaH putraH zabhAjaH / kAnInAdayastu pUrvAbhAva eva / etena vAsiSThaM pitryasya vasunaH prabhuH / ' (msmR.9|163) ityuktvAvyAkhyAtam / vizva. 21136 'na bhrAtaro na pitaraH putrA rikthaharAH pituH| (masmR. (2) zlokadvayena saMkhyA nirdezo vrgdvyprdrshnaarthH| 9 / 185) iti vacanasya gauNaputrANAmeva sarveSAM pitR medhA. rikthahAritvapratipAdanaparatvAcca / dAyAdazabdasya 'dAyA: ' (3) tadapi svapitRsapiNDasamAnodakAnAM saMnihita- dAnapi dApayet' ityAdau putravyatiriktahAriSveva pracurarikthaharAntarAbhAve pUrvaSaTkasya tadrikthaharatvamuttaraSaT- prayogAcca / +vyapra.485 kasya tu tannAsti / bAndhavatvaM punaH samAnagotratvena sapiNDa- (8) mitATIkA- atra kaizcitputrikAputraM vihAya tvena codakapradAnAdikAryakaratvaM vargadvayasyApi samameveti zaudramUrIkRtya dvAdazatvamuktaM kaizcidviparItamuktaM, kaizcit vyAkhyeyam / pitRdhanahAritvaM tu pUrvasya pUrvasyAbhAve kRtrimaM vihAya tamaGgIkRtya taduktam / na ca zaudrasyaurasarveSAmaviziSTam / +mitA.21132 satvenaiva sNgrhaatpRthguktiy'rthaa| ata eva kaizcittasya , (4) bAndhavA gotrabhAja ityarthaH / gaNanaM na kRtam / ata eva- 'catustriokabhAgAH syurva mabhA.28/34 rNazo brAhmaNAtmajAH / kSatrajAstriokabhAgA viDjAstu (5) atra putrikAputrasyaurasatulyatayA'pRthagabhidhA- yekbhaaginH||' (yaasmR.2|125) iti bhinnajAtIyAnAM nam / vibhAga uktH| ata eva ca sajAtIyeSvayamityatra kAnI nAdyanurodhena sajAtIyatvamUrIkRtya mUrdhAvasiktAdInAmo* zeSaM mamugatam / + pamA., savi., vitA. mitAvadbhAvaH / rase'ntarbhAvaM svIkRtya 'zUdrAputrastvauraso'pi kRtsnabhAga(1) msmR.9|159; vishv.2|136, mitA.21132; manyAbhAve'pi na labhate' iti vijJAnezvareNa vyaakhyaatap.2|128; vyaka.154, mabhA.28134; vira.549 miti vAcyam / tasya tallakSaNAnAkrAntatvAt / tathAhi / vAzca (vAstu); pamA.517; subo.2|132; vici.230, dvividhastAvat zUdrAputraH / tatra- 'viprAnmUrdhAvasikto nRpra.40, savi.394 dattaH kRtrima (putrI dattima); vyapra. | hi kSatriyAyAM vizaH striyAm / ambaSThaH zUdyAM niSAdo 484, vitA.347; baal.2|135 (pR.224,235); jAtaH pArazavo'pi vA // vaizyAzUdyostu rAjanyAnmAhisamu.139; daca.30 viravat .. Syograu sutau smRtau| vaizyAttu karaNaH zUdyAM vinnAsveSa (2) msmR.9|160 vishv.2|136, mitaa.2|132; vidhiH smRtaH // ' (yAsmR.191,92) iti mUlena prtiap.2|128vyk.154, vira.550; pamA.517 subo. 21132vici.230; nRpra.40, savi.394; damI.30 pAdita ekH| viSNunA'pi, 'yatra vacanotpAditazce utta.; saMpra.211 utta.; vyapra.484; vitA.374; bAla. dvAdaza' iti / vAsiSThenApi, 'zUdrAputra eva SaSTho bhavatI21135 (pR.224,235); samu.139daca.30. + zeSaM mitAgatam / mavi.
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ teSAM dAyaharatvavicArazva 1321 kathanAttatrAnuktiriti na nyUnatA / sarvathA tataH putrA - dhikyalAbhAnna dvAdazatvaM niyatam / ata eva 'nanu kSetrajAdyapekSayA putrikAputrasya putratvenAdhikye dvAdazasaMkhyAtireka Apnoti / bhavatu ko doSaH trayodazo'yaM putro'stu' iti medhAtithinA vyAkhyAtam / ata eva vijJAnezvareNa 'bhrAtRRNAmityasya tathA vyAkhyAne saMkhyAvirodharUpadoSodbhAvanaM na kRtam / ata eva ca bRhaspatiH - 'putrAstrayodaza proktA manunA ye'nupUrvazaH / saMtAnakAraNAtteSAmaurasaH putrikA tathA // AjyaM vinA yathA tailaM sadbhiH pratinidhiH smRtam / tathaikAdaza putrAstu putrikaurasayorvinA / ' iti / evaM ca tatra tatra dvAdazoktiH / tatra tatra parigaNitAnAM sphuTatayA saMkhyAbodhanadvArA nyUnatvavyavacchedanArthI, nAdhikyavyavacchedArthA / tatrAnyeSAM yathAsaMbhavamantarbhAvamabhipretya veti na doSaH / anyathA tena tatra tasya gaNanAttasyAnyatra gaNanAnmitho virodhaH spaSTa eva / evamevakAro'pi vAsiSTho yojyaH / tasmAttadAdhikye na doSaH / baal.2|135 (pR.235-236) (9) putrikAputrasya pautratulyatayA putreSvanupAdAnaM kSetrajazabdena saMgRhItatvAcceti / nanda. mukhyagauNaputrANAM dAyaharatvakramaH 'zreyasaH zreyaso'lAbhe pApIyAn rikthamarhati / bahavacettu sadRzAH sarve rikthasya bhAginaH // (1) zreyAnuttamaH / pApIyAnapakRttamaH / tanniSedhazva aurasaputrikAjakSetrajagUDhaja kAnIna paunarbhavadattakakrItakatrimasvayaM dattasahoDha jApaviddhAnukrameNa parigaNayya yAjJavalkyena 'piNDadoM'zaharacaiSAM pUrvAbhAve paraH para' iti vizeSato vidhAnAttadvacanAnusAreNa kartavyaH / atra tu kramapATho na pUrvapUrvotkarSa iti ApAdanArthaH / kramapATho'tra svabandhudAyAdabAndhavavivekaparatvAditi / sadRzA aurasA eva dattrima eva tvityAdi ( ? ) / mavi. dAyabhAgaH - putraprakArAH, tyaahuriti|' (vsmR.17|35) baudhAyanenApi, 'dvijAtipravarAt zUdrAyAM jAtaH kAmAtpArazava' iti / (baudha . 2 / 2 / 33-34) manunA'pi, 'yaM brAhmaNastu zUdrAyAM kAmAdutpAdayetsutam / sa pArayanneva zavastasmAtpArazavaH smRtaH // ' (masmR. 9 | 178) iti / dvitIyastu dvijAterdA syAmutpannaH / tatrAdyasya na tadabhAve kRtsnadhanahAritvam / 'yadyapi syAttu satputro putro'thavA bhavet / nAdhikaM dazamAddadyAcchUdrA putrA dharmataH // iti manUkte: (masmR. 9 / 154) / ata eva kSatriyAvaizyAputrayoH savarNAputrAbhAve sarvadhanagrahaNaM si ddham / dvitIyastu 'jAto'pi dAsyAM zUdreNetyatra zUdragrahaNAtpituricchyA'pi nAMzaM bhajate nApyarddha dUrata eva kRtsnam / kiM tu 'anukUlazvejjIvana mAtraM labhate' iti / aurasalakSaNaM tu mUle 'auraso dharmapatnIja' iti vasiSTho 'pyuktaH / viSNurapi, 'anya dvAdaza putrA bhavanti / svakSetre saMskRtAyAmutpAditaH svayamaurasaH prathama' iti / deva lospi 'saMskRtAyAM ca bhAryAyAM svayaMmutpAdito hi yaH / auraso nAma putraH sa' iti / Apastambo'pi 'savarNA pUrvazAstravihitAM yathartu gacchataH putrAsteSAM karmabhiH saMbandhaH / dAyenAvyatikramazvobhayoriti / ' ( Adha. 2 / 13 / 1) baudhAyanospi, 'savarNAyAM saMskRtAyAM svayamutpAditamaurasaM putraM vidyAditi / (baudha. 2 / 2 / 14 ) zrutizca 'aGgAdaGgAditi' 'Adhatta pitaro garbha kumAraM puSkarasrajam / yatheha puruSasyAtmA tasmAttvamiha jAyase ||' 'AtmA putra iti proktaH piturmAturanugrahAt / sarvAn nastrAyase yasmAtputrastenAsi saMjJitaH ||' iti ca / 'savarNA dharmavivAvoDhA dharmapatnI tasyAM jAta aurasaH putro mukhyaH' ityata eva vijJAnezvareNa vyAkhyAtam / manunA'pi -- 'svakSetre saMskRtAyAM tu svayamutpAdayeddhi yam / tamaurasaM vijAnIyAtputraM prAthamakalpikam |' (masmR. 9 / 166 ) iti / evaM ca zUdrAputrasya dvividhasyApi tallakSaNAnAkrAntatvAtpRthaguktiH / ata eva mUrdhAvasiktAdInAmauraseSvantarbhAva iti vijJAnezvareNoktam / zUdrAputrastvauraso'pItyatra tuH sa yaugiko na tu rUDhaH, keSAMcit gaNanAkaraNe bIjaM tu kRtsnadhana hAritvAbhAvAdeva / mUlena tu caturityAdinA kSatriyAputrAdivattasya kathanaM prAk kRtameva / manunA'pi pU.; vyapra.486 uvat ; vyau. 148 pU. bAla. 2 / 132, (pR. 177), 2 / 135 (1.236, manuzaMkhalikhitAH, 240); pUrva putrikAputrasya ' dauhitra eva ca haredi tyAdinA | samu. 128 utta., 137 uvat, pU.; daca.30 gaumivat. (1) masmR. 9 / 1984 ga. pustake, lAbhe (bhAve); vyaka. 155; gaumi. 28/32 lAbhe pApI ( bhAve yavI) pU.; u. 2 / 14 2 lAbhe ( bhAve) pU. vira. 552 uvat; smRlA.67 uvat,
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1322 vyavahArakANDam (2)aurasAdInAM sarveSAM putrANAM prakRtatvAdaurasAdInu- pattiH / niyoganiSedhenaiva tanniSedhAt / tatra kSetraja iti pakramya 'teSAM pUrvaH pUrvaH zreyAnsa eva dAyaharaH sa cAnyA- tu aurasavizeSaNam / yadi tu tatra kSetrajavat kRtrimaka bibhRyAdi'ti viSNuvacanAt / aurasAdInAM putrANAM pUrva- iti dattasya vizeSaNamamukhyadvArA pratinidhitvasUcakaM tadA parvAbhAve paraH paraH rikthamarhati / parvasadbhAve parasaMvardhanaM mA'stu saH, dattakAMze tu na vivAda iti dik / sa eva kuryAt / evaM ca siddhe, zUdrAputrasya dvAdazaputra baal.2|135(pR.240) madhye pAThaH kSetrajAdisadbhAve dhanAnahatvajJApanArthatvena sA anekavidhaputrANAM aurasakSetrajAdInAM samavAye rthkH| anyathA tu kSatriyAvaizyAputravadaurasatvAtkSetrajAdi dAyaharatvavicAraH sadbhAve'pi dhanaM labhet , pUrvasya parasaMvardhanamAtraM cApavAde yadyekarikthinau syAtAmaurasakSetrajI sutau / taraviSaye draSTavyam / kSetrajaguNavaddattakaputrayoH paJcamaM SaSThaM vA bhAgamauraso dadyAditi vihitatvAt / yadi tu samAna __ yadyasya paitRkaM rikthaM sa tadgRhIta netaraH || rUpAH paunarbhavAdayo bahvaH putrAstadA sarva eva vibhajya (1) klIbasya prAgupAte kSetraje 'yastalpajaH pramItasya rikthaM gRhnniiyuH| klIbasya vyAdhitasya ve'ti, pazcAdauSadhena kathaMcit klIba(3) sadRzA guNavattayA tadupAdhinA vA / vira.552 vanivRttI, saMbhavati kssetrjaursyorygpdbhaavH| kintu ... (4) aurasamArabhya sahoDhAntAnAM avayavAnuvRtyA | 'tayoryadyasya pitryamiti nopapadyate kSetrika eva tasya pitA, zreyastvam / tatrApyaurasaputrikAputrayoH svAtmarUpapalyubha- tadIyamevAsau rikthaM labheteti / janayituryadi nAma pitRyaanuvRttyaa'tishreystvm| kSetrajAdipaJcAnAM tu svAvayavA- vyapadezaH syAdapi jananahetukaH, tasmAdapi putraH suto'yanuvRtyabhAvena tadapekSayA jaghanyatvam / dattakAdipaJcAnAM mupacArAtkSetraja ityuktH| tatraurase bAle mAtrA dhane gRhIte tu avayavasaMbandhAbhAvenAtijaghanyatvam / zreyAnaurasAdiH kathaMcidapacAriNA pumapatyamutpAditaM bhavatIti / tena ca saptavidhaH / pApIyAn dttkaadiH| vyau.147-148 tadAyattameva prItyAdinA dhanaM kRtaM, na cAsya sapiNDAH (5) mitATIkA-dAyagrahaNakramaH / aurasaputrastatpu- santi / asyAmavasthAyAM yadyasya pitrymuppdyte| etadeva trsttputrH| tata ekAdaza putrikAputrAdayaH pUrvapUrvAbhAve liGgamaniyuktAsutAdayo'satsu sapiNDeSu janayit rikthakrameNa / evaM tatputrAdayo'pi / harA bhavantIti / anye tu vyAcakSate / sati dAyAde baal.2|135 (1 6) samatpannaH kSetrajaH sa janayiturlabhate rikthaM na kSetrikAta tadabhAve patnI / tato duhitA / tato dauhitrH| tato satyaurase, uktazca tasya satyaurase bhAgaH 'aurasakSetrajI dauhitrI / tataH pitA / tato mAtA / tato bhrAtA / tato putrau pitU rikthasya bhAginau' iti / tathA 'SaSThaM tu kssetrbhginii| tatastayoH krameNa sutaH sutA ca / tato gotra- jasyAMzam' iti / ekarikthinau ekahastasthadhanau yathA ca jAdaya iti| baal.2|135 (pR.237) __- vyapra. vyAkhyAnaM ' yavIyAn jyeSThabhAryAyAM ' iti manu. idaM ca naurasaparam / 'eka evaurasaH putraH' 'Urdhva vacane (pR.1317) draSTavyam / pituzca mAtuzca' ityAdinaiva tdvibhaagokteH| kiM tu gauNA (1) msmR.9|162 yadyasya (yasya yat); dA.148; apa. nekaparam / anena ca dattakavat kRtrimasyApi siddhirartha-20132 sa tad (tatsa); byaka.153, vira.543; smRsA. bhedena / na ca-'dattaurasetareSAM tu putratvena prigrhH|' 66; smRci.33; dAta.169; candra.90 taraH (tarat) iti zaunakena putrAntarasya kalau niSedhAt kathaM kRtrima- :91 taraH (tarat ) utta., viSNuH; vyapra.483 masmRvat / siddhiriti vAcyam / dattapadena tasyApyupalazyatvAt / vyau.149; vitA.380 apavat ; bAla. 20120 masmR. 'aurasaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrimakaH sutH|' iti kali vat , bRhaspatiH : 2 / 145 (pR.264) prathamaH pAdaH; samu. dharmaprastAva praashrsmrnnaat| na caivaM kSetrajasyApi tadA 138; vica.62. 1 padhe ka. 2 (kSetra...tasya pitA0). 3 tRtha. * smRsA. mamugatam / maca, mamuvadbhAvaH / 4 cAriNaH, 5na ca,
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1323 tau bhavatastathA darzitam / / medhA. / yo yasya pitA, taddhanaM sa gRhNIyAditi Rjveva vadanti / (2) aniyogotpannakSetrajasya aurasena saha vibhAgamAha xvira.543 manu:-yoketi / yasya bIjAd yo jAtaH sa tasya dhanaM (7) ekatrasthitabhrAtRdvayaviSayametat / gahNIyAt itaro'nyabIjajo na gRhNIyAdityarthaH / ata eva smRsA. 66 nAradaH-'dvau sutau vivadeyAtAM dvAbhyAM jAtau striyA dhne| (8) ekaRkthinI ekasyAM jAtau Rkthinau| tayoryad yasya pitryaM syAt sa tad gRhNIta netrH||' +dAta.169 (msmR.9|191)| yatpitRdattaM yaddhanaM striyAstatputra- (9) utpAdakakaniSThasya tu parokSe tadaurasena jyeSThastadvIjajastaddhanaM gRhNIyAt nAnya ityastu kiM vistareNa / kSetrajasya vibhAgeSvapi svapitRbhAgamAhitA dvayorapi / XdA.148-149 candra.90 (3) etatkSetrajasya dyAmuSyAyaNasya bIjidhane'dhikA- / (10) dvayAmuSyAyaNasatve aurasotpattau manu:--yoritvaM vidhtte| ap.|132 keti / asya kSetrajasya, saH aurasaH / tena kSetrajadatta(4) avibhakte bhrAtari mRte taddhanaM gRhItvA tatpatnyAM kAdisatve aurasotpattau kSetrajadattakAdInAM vibhAga eva devareNa putra utpAdita tasyApi saputratve pazcAttasmi- nAstIti kecit / vastutastu yAjJavalkIyaM guNiparaM mAnanmRte vibhAge kriyamANe kSetrajasya kSetrAdhipasya piturbhAga- vIyaM tvaguNiparamiti / vyau.149 mAtraM na tu bIjidhanAdapi bhaago'stiityrthH| mavi. | (11) jArajasyaurasena saha vibhAge manurAha-yadye (5) aputreNa parakSetre niyogotpAditaH sutH| ubhayora- | keti / svasvabIjinodhanaM gRhNIta nAnyasyetyarthaH / pyasau rikthI piNDadAtA ca dhrmtH|| iti yAjJavalkyo vitA.380 ktaviSaye, yadA kSetrikasya pituH kSetrajAnantaramaurasaH putro (12) ekarikthinAvavibhaktadhanau yatra kule bhrAtrobhavati tadA tAvaurasakSetrajAvekarikthinau ekasya piturya- rekasyaurasaH putro'parasya kSetrajastau ca bhrAtarau vibhaktadyapi rikthAhauM bhavatastathApi yadyasya janakasaMbandhi tadeva dhanau matau vibhaktadhanayorapi mRtayoH pazcAtpitAmaho sa gRhNIyAnna kSetrajaH kSetrika pituH| yattu vakSyati / 'SaSThaM tu / mRtastadviSayametadvacanam / nanda. kSetrajasyAMzaM pradadyAtpaitRkAddhanAt / auraso vibhajandAyaM' 'dvau tu yau vivadeyAtAM dvAbhyAM jAtau triyA dhne| iti tatputrabahulasya / yattu yAjJavalkyenobhayasaMbandhi | tayoryadyasya pitryaM syAt sa tad gRhIta netaraH / / rikthaharatvamuktaM tatkSetrikapituraurasaputrAbhAve boddhavyam / (1) ekaH svabhartajo'nyo golakaH paunarbhavo vA, medhAtithigovindarAjau tu aurasamaniyuktAputraM ca viSa ubhayozca patyodhanaM mAtari sthitaM tadA svabIjidhanavyavayIkRtyemaM zlokaM vyAcakSAte / tanna / aniyuktAputrasyAkSetra. sthayA grAhyamityarthaH / striyA jAtau dhane pitrye vivadejatvAt / 'aniyuktAsutazca' ityanena tasya rikthagrahaNa- yAtAmityarthaH / netarat svamAtRpatyantaradhanam / mavi. niSedhAt 'yadyekarikthinAvityananvayAcca / +mamu. (2) 'yadyakarikthinau syAtAmi'tyaurasakSetrajayoruktaM, (6) kSetrajo'trAniyuktAdutpannaH / paitRkamRkthaM pitrA tanmAtre putrapratisaMdhAnArtha samarpitam / anye tu x daavdbhaavH| + zeSaM dAgatam / bAla, vyAkhyAnaM 'aprajastrIdhanaM' iti yAjJavalkyavacano* atra bhASye 'yadyekarikthinau syAtAM' 'dvau tu yo vivade- dbhutamanvarthamuktAvalyAM gatam / yAtA' iti zlokadvayavyAkhyAnasaMkaraH pratIyate / (1) msmR.9|191 syAt sa tad (syAttatsa); vyaka.159 x vica. dAvadbhAvaH / syAtsa tad gR (syAttatsaMgR); mavi. netaraH (netarat ); vira. +maca. mamuvadbhAvaH, matAntaraparAmarzastu azaddhisaMde- 588, smRsA.70; vyani. bharadvAjaH; baal.2|120 haannoddhRtH| striyA (striyAM): 2 / 145 (1.264) masmRvat ; samu.136 1darzayati. bharadvAjaH.
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 1324 idaM tvaurasapaunarbhavaviSayam / yadotpannaurasabharturmRtatvAt (5) vyAdhyAdinA prathamaurasaputrAbhAve kSetrajAdiSu kRteSu pazcAdauSadhAdinA vigatavyAdheraurase utpanne satIdamucyate / bAlApatyatayA svAmidhanaM svIkRtya paunarbhavabhartuH sakAzA | tputrAntaraM janayet tasyApi ca paunarbhavasya bharturmRtatvAdrikthaharAntarAbhAvAddhanaM gRhItavatI, pazcAttau dvAbhyAM jAtau yadi vivadeyAtAM strIhastagatadhane tadA tayoryasya yajanakasya dhanaM sa tadeva gRhNIyAnna tvanyapitRjo'nyajanakasya / *mamu. 1 (3) atra strI vezyApunarbhUsvairiNItareti pArijAtaH / vira. 588 (4) dvAvaurasapaunarbhavau vivadeyAtAM dhanamAvAbhyAM grAhyaM poSaNa te kAryamiti / netaraH anyapaitRkamanyo na gRhNIyAditi bhAvaH / athavA adhyAvAhanikAdistrIdhanamAtraviSayaM, ata eva striyA dhanamiti samAkhyA saMgacchate / " eka evaiaurasaH putraH pitryasya vasunaH prabhuH / zeSANAmAnRzaMsyArtha pradadyAttu prajIvanam // maca. mamu. (6) zeSANAM, ye tatra tatrAMzabhAgitvena niSiddhAsteSAmAnRzaMsyaM dayA, prajIvanaM bharaNam / vira. 542 (7) tadaurasaprazaMsAparameva na caturthAMzabhAganiSedhaparam / anyathA caturthAMzabhAktvapratipAdakavasiSThakAtyAyanavacanayorAnarthakyaprasaGgAt / pamA. 516 (8) tadapi dattakAdInAM aurasapratikUlatve nirguNatve ca veditavyamiti vijJAnezaH / somezvarastu - dattAdivyatiriktAnAM kAnInagUDhotpannasahoDhapaunarbhavAnAmeva jIvanadAnamiti zeSazabdArtha ityAha / bhArucistu 'eka evaurasaH putraH' ityAdivacanAt ekaputraviSaye dattAdisvIkAro'sti, tathA ca dattaputrAdisvIkArAtpUrva sthitasya putrasya dattAdInAM prajIvanapradAnaM nAnyeSAmityAha / ayameva pakSaH zreyAn / savi. 393-394 (9) tadapi dattakAdInAmaurasapratikUlatve'tyantanirguNatve ca caturthAMzAdiniSedhaparaM kAnInAdiparaM ca / (1) aurasavacanaM sarvakSetrajAdyupalakSaNArtham / ya evaikaH putratvAd rikthabhAk sa eva kRtsnaM pitRdhanaM gRhNIyAt / itareSAmAnRzaMsyArtha prajIvanamAtraM ku ryAdityarthaH / vizva. 2 / 136 +vyapra.482 (10) tatra, savarNottama jArajA aurase sati kSetrajasamatvAccaturthAMzaharAH / asavarNAstu jIvanopayuktabhAjaH / XvitA. 375 SaSThaM tu kSetrajasyAMzaM pradadyAtyaitRkAdvanAt / auraso vibhajandAyaM pitryaM paJcamameva vA // (2) satyaurase kSetrajAdanye sarve'dAyAdAH prajIvanamaurasAlabheran / AnRzaMsyamapApaM, adadatpApamApnoti / medhA. (3) tadapi dattakAdInAmaurasapratikUlatve nirguNatve ca veditavyam / XmitA. 2 / 132 (4) ye tu pituraurasAcca bhrAturhInavarNAste grAsAcchAdana mAtrAdhikAriNaH / tadAha manuH - eka eveti / dA.148 (1) atra ('aurasa kSetra jauM' ityatra ca ) kSetrajaH putrikAputra evAbhipretaH / nanvasAvaurasatulya eva / satyam / tenaiva coktaM 'pitRrikthasya bhAginAviti / kathaM tarhi "SaSThaM paJcamameva veti / janakapitRdhanAbhiprAyamevaitat / | x vImi mitAvadbhAvaH / * nanda mamugatam / (1) masmR. 9 | 163; vizva. 2 / 1366 meghA. 9 | 1413 mitA. 2 / 1326 dA. 148; vyaka. 1533 smRca.288 pU.; vira. 542; smRsA. 67 pU.; pamA. 5153 ratna. 142; vici. 233-234; vyani. ( - ); nRpra. 40; savi. 393 (tu); candra. 91 suna: (stunaH) pU.; vImi. 2 / 1286 vyapra. 482:485 pU.; vitA. 370 suna: (stunaH) tu pra (tUpa) : 375; rAkau . 454 pU. bAla. 2 / 135 (5.216); samu.139; daca.29 bRhaspatiH. + mitAvadbhAvaH / X (pR. 370) mitAvadbhAvaH / (1) smR. 9 | 164; vizva. 2 / 136; mitA. 2 / 1321 dA. 147; apa. 2 / 127; vyaka. 153 paitRkA (tpaitrikA); gaumi. 28 / 32; u.2|14 21 vira. 5436 smRsA. 67 tu (ca) pradadyAt ( dadyAdvai) vA (ca); pamA. 516; vyani.jan (jeva); nRpra. 40 vA (ca); savi. 3946 candra.916 vyapra. 482 ; u. 148 vA (ca); vitA. 373 vA (ca); rAkau . 454 jan ( jet ) vA (ca); bAla. 2 / 135 (pR. 239) prathamapAdaH; samu. 139.
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1325 mAtAmahasya hyasAvaurasatulyatvAt kRtsnaaNshaahH| pituH (9) etadaniyuktAyAM savarNajAtaviSayam / smRsA.67 punaH parArthanotpAditatvAnnaSTaH (sssstthaaNshH)| tadabhiprAyameva (10) etattu bIjidhanAprAptau, tatprAptau tu nAMzabhAgica vAsiSThaM 'tRtIyaH putrikAputra' iti / pitrA kSetratve- tyuktaM 'yadyasya paitRkmitytr| =maca. naivApatyotpAdanAyAnyasmai dIyate, tatastasyAsau kSetraja (11) yadi prathamamaurasa evAnantaramaniyuktAyAM sava. iti zakyate vaktum / janayiturapi parArthamutpAdakatvAt taH kSetrajaH tadA guNavataH kSetrajasya paJcamo bhAgaH nirguNasaMskRtatvena kSetramAtratayA strIsaMbandha iti kssetrjvypdeshH| sya sssstthH| yattu 'eka evaurasaH putraH pitryasya vastunaHprabhu'ritatraurasAviziSTaM pitRrikthabhAktvaM mAtAmahAbhiprAyam / ti tat prathamajAtaurasaviSayam / anyathA 'SaSThaM tvi'tyAdibhAgavaiSamyaM tu janakAbhiprAyamityavirodhaH / paJcamaSaSThAMza- vacanavirodhAt / niyuktAyAmaurase tu kSetriyaH tRtIyaM bhAgayostvaurasasyecchayA viklpH| anyatrApyevameva bhAga- mApnoti / 'utpanne tvaurase putre tRtIyAMzaharAH smRtaaH| savaiSamyakalpanA / vishv.2|136 / varNA asavarNAstu graasaacchaadnbhaaginH||' iti vcnaat| (2) kItAdiputravatprajIvanamAtre prApte kSetrajasya bhAga- aurase jAte savarNA dattakAdyAstRtIyAMzaM lbhnte| vikalpo'yamucyate / sa ca gunnaapekssH| medhA. candra.91 (3) pratikUlatvanirguNatvasamuccaye SaSThamaMza, ekatara- (12) kSetrajo jArajaH uttamaH paJcamaM, asavarNaH SaSThasadbhAve paJcamamiti vivektavyam / mitaa.2|132 miti jiimuutvaahnH| vitA.374 (4) ye tu pituhInavarNA aurasaputrAccottamavarNAste 'aurasakSetrajau putrau pitRrikthasya bhAginau / aurasasya paJcamaM SaSThaM vAMzaM guNavadaguNatayA gRhnniiyuH| dazApare tu kramazo gotrarikthAMzabhAginaH / / devalavacanena sarveSAM kSetrajatulyatvAbhidhAnAt manuvacane (1) Adyo'rdhazlokaH pUrvoktavidhyanuvAda eva, kSetrajapadamupalakSaNam / dA.147 na punarvidhyantaram, aurasena sAmyaM kSetrajasya neSyate / (5) yadA tvekasyAM bhAryAyAmajJAtagarbhAyAM bhartA mRtaH gotrabhAgino rikthAMzabhAginazca / rikthAMzaH prajIvanasaMmita anyA ca patnI putrArtha devare niyuktA patramalabhata pUrva- ityuktaH / dattake ca kSetrajavat smRtyantaramudAharanti / syAM caurasaH putro jAtastadA vibhAgamAha- SaSThaM tviti| kramazaH aurasakSetrajau yugapadbhAgaharAvanyeSAM tu pUrvASaSThamanirguNavatve guNavatve tu paJcamamiti / mavi. bhAva uttarasya bhAgaharatvam / yadyeSAM SaT dAyAdA SaDadA (6) aurasaH putraH pitRsaMbandhi dAyaM vibhajana, kSetrajasya yAdA iti, vargadvayapratibhAmena dAyAdAdAyAdayoranayoH SaSThamaMzaM paJcamaM vA dadyAt / nirgaNasagaNApekSazcAyaM vika- rikthavacanamanupapannam / satyaurase'dAyAdA iti / AdyAH lpH| xmama. SaT mahopakArA itare SaT nyUnA iti / AdyA aurasA(7) yadA vyAdhiparicaryayA vyAdhicikitsAparicayA- danye samAnaphalA evamuttare SaT tato nyUnA, avAntarAdvA vidhinA kSetraja utpAdite auSadhAdisevayA vyAdhya- pekSayA tulyA eva / na pUrvottarapaThitAnAM bhedo'sti / pagame aurasa utpannaH, tadA ki kSetrajasya pratisaMdhAnamAtra xmedhA. vA bhAgo vA, vibhAgapakSe kIdRzastasya bhAga ityatra manu:- = zeSaM mmuvt| SaSThaM tu kSetrajasyAMzamiti / +vira.543 * vizva vyAkhyAnaM 'SaSThaM tu kSetrajasyAMza' iti pUrvazloke (8) tatreyaM vyvsthaa| atyantagaNavatve caturthAzabhAgi- draSTavyam / 4 vyani., nanda. rikthAMzapadArtho medhAvat / tvaM pratikUlatva nirgaNatvayoH SaSThAMzabhAgitvaM pratikUlatvamAtre (1) msmR.9|165; vishv.2|136; ap.2|127; nirguNatvamAtre ca pnycmaaNshbhaagitvmiti| 'pamA.516 vyaka.153; gaumi.28|32; vira.544 smRsA.67 pU., subo.2|132; vyani. pare (vare); dAta.169 tu (ca); damI. * apa. mitAvadbhAvaH / vyapra. mitAgatam / 39; bAla.2.132 (pR.176,178),2|135 (pR.217); x medhaavdbhaavH| +zeSa medhAgatam / samu.139; vica.61 tu (ca); daca.30 pitRri (piturka) +mitAvadbhAvaH / / gotra (pitR).
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1326 vyavahArakANDam (2) tadaurasasya nirguNatve kSetrajasya sAdguNye vedi- (1) 'na bhrAtaro na pitaraH putrA rikthaharAH pituH' tavyam / samaM vibhAgAbhidhAnAt / aurasakSetrajaputri- iti sarvaputrANAM rikthaharatvamuktam / sati tvaurase prajIkAputravyatirikteSu dazasu putreSu jAteSvaurasotpattiryadi vanamAtrabhAktvaM kSetrajAdInAm / 'eka evaurasaH putraH syAttadaurasasyaiva sakalaM rikthamitareSAM tadaMzaharatvameva / pitryasya vasunaH prbhuH| zeSANAmAnRzaMsyArtha pradadyAttu gotraM tu teSAmaurasasya ca samAnam / apa.21127 / prajIvanam // ' iti (msmR.9|163)| ato'sya siddha (3) pitRRkthasya pitrArjitadhanasya / atraurasatvena meva dattrimasya rikthaharatvam / idaM tu vacanaM satyevaurase putrikAputro'pi gRhItaH / dazApara iti gotrarikthaM pitA- prAptyarthamanyathA na kiMcidanena kriyte| kiyostu tasya mahAdyupAttaM tato'zabhAginaH, na tu pitrA svayamarjitAdaMzA- bhAga iti vizeSa nirdezAbhAvAtsama auraseneti kecit / dNshhaarinnH| kecittu pitRRkthasya kRtsnasya, gotrabhAginaH tadayuktam / sAmye hyabhidhIyamAne yathaiva putrikAprakaraNe pitRgotraRkthAMzabhAginaH svajIvamAtrocitapitRRkthAMza- paThitamevamatrApyapaThiSyat 'samastatra vibhAgaH syAt'iti / bhAgina ityrthmaahuH| mavi. tasmAtkSetrajavaSaSThASTamAdibhAgakalpanA kAryetyucyate / (4) aurasakSetrajau putrAvRktaprakAreNa pitRdhanaharau atrApyasti vaktavyam / yathaiva bhAgavizeSa uktaH kSetrajasya syAtAm / anye punardaza dattakAdayaH putrA gotrabhAjo 'SaSThaM tu kSetrajasyAMzam' iti tathaiva daitrime'vazyat / bhavanti, 'pUrvAbhAve paraH para' ityevaMkrameNa dhanAMzaharAzca / tasmAtpunarvacane prayojanaM cintyam / upAdhyAyastvAha +mama. punarvacanAdvizeSanirdezAbhAvAcca kSetrajAnnyUnA kalpanA (5) atrAdyamadha pUrvoktavidhyanuvAdaH / daza dattakA- yuktA, na tvabhAgatA nApi samabhAgatA na kSetrajatulyadayaH kramazaH pUrvapUrvAbhAve gotrabhAgino jJAtikArya: medhA. kAriNa ityasahAyAcAryaH / RkthAMzabhAginaH pitR- / (2) dattrimo mAtApitRdattaH yadi sarvaputraguNayuktaRkthAMzabhAginaH / etccaursputrikaakssetrjaanaambhaave| stadA gotrAntare tahakthaM pitRdhanabhAgamanyathA sarvamRkthaM vira.544 gRhNIyAt / tenAmukhyaputro'pyatizayitaguNavattAyAM mukhya(6) putrikAmapyaurasasamatvenaurasa evAntarbhAvayitvA putravat bhAgahara ityuktam / mavi. itare daza putrA drshitaaH| subo.2|132 (3) apizabdAdasagotaH saMprApto'pi / atra tRtI(7) saMtatikArakatvena dhanideyapiNDadAtRtvena ca yapAdArtho devasvAminA vivRtaH 'tadIyaM sarvaRkthaM gotraM prathamaM putrikAputrasya tadanantaraM dattakasya gotrarikthayo- caiva hareta vA' iti / evaM ca putratvApAdanakriyayaiva AMgitvam / dAta.169 dattrimasya putrasya grahIturdhane svAmitvaM tatsagotratvaM ca (C) mitATIkA- ityatra patrikAmapyaurasasamatvenaurase bhavatIti mntvym| smRca.289 evAntarbhAvayitvA, tasyAH pUrva svAtantryeNoktatvAttadbhinnA ___(4) 'putrA rikthaharAH piture veti dvAdazaputrANAmeva evAtra vivakSitA vetyAzayena etAvaktvA itare daze- RkthaharatvaM vakSyati 'dazApare tu kramaza' iti aurasakSetratyuktvA tathaiva krameNoktAni tallakSaNAni / / jAbhAve dattasya pitU rikthaharatvaM prAptameva / ataH satyapyoxbAla.21132(pR.178) rasaputre dattakasya sarvaguNopapannasya pitRrikthabhAgaprAptyarthaupapanno guNaiH sarvaiH putro yasya tu dttrimH| midaM vacanam / yasya dattakaH putro'dhyayanAdisarvaguNopapanno sa haretaiva tadrikthaM saMprApto'pyanyagotrataH / / bhavati so'nyagotrAdAgato'pi satyapyaurase pitRrikthabhArga + maca., bhAca. mamugatam / saMpra.769; vitA.367 dattri (kRtri) taiva (ccaiva); samu. * vica. dAtagatam / - bAla. (pR.176) medhAgatam / / 139 trataH (trajaH); nanda.pyanyagotrata: (sya na putrakaH); (1)msmR.9|141 vyaka.157; smRca.279 sa (A); daca.32 tu (hi). vira.568 teva (ccaiva) ratna.142,damI.79 vyapra.483, / 1'sti si. 2 viMzadaMzAbhA. 3 kRtri. 4 hApu.
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1327 (6) 'putrA rikthaharAH pituriti dvAdazasutAnAM vakSyamANAnAmeva rikthaharatvamanuvadan dattrimasya tadAha-upapanna iti / adhyanyagotrata ityatrApizabdAtsvagotratazca / guNaiH vidyAvinayapitRzraddhAdiputraguNaiH vakSyamANo dattrimazcaurasa kSetrajAbhAve rikthaM saMharet / (1) itazca bhAgaharatvaM dattrimasya tUktam / yato janayituH sakAzAdgotraM dhanaM ca na harati / vaMzAdapetatvAt / gotra rikthagrahaNAbhAve ca piNDamapi janayitre na dadAti / gotrarikthAnugo hi piNDo gotrarikthe'nugacchati / yadIye gotrarikthe gRhyete tasmai piNDodakadAnAdyaurdhvadehikaM kriyate / vyapaiti tasmAnnivartate svadhA svadhAkArasAdhanaM piNDazrAddhAdi lakSyate / tadetad dada'taH yo'nyasmai svaputraM dadAti tasmAnnivartate / na tasya kartavyamityarthaH / eSa eva nyAyaH kRtrimAdInAM sahoDhApaviddhAnAm / yAmuSyAyaNAnAmubhayopakArakatvam / anye tu na harenna hArayedityantarbhAvitaNyarthaM vyAcakSate / tenobhayasyApi dyAmuSyAyaNavadupakartavyamityAhuH / uttarastUpakAropakramaH, tamevaM gamayanti, yadi gotrarikthe na haretputrastadA tu iti vyAkhyeyaM, na caita, hyarthAntarabhAve pramANaM vaktavyam / medhA. (2) ityatra dattrimagrahaNasya putrapratinidhipradarzanArthatvam / mitA. 2132 (3) atra dattrimasya bIjidhanasaMbandho na kathaMcidi(7) svagotrataH saMprAptaH kimuteti kaimutyAtho'pi - tyAha- gotreti / ata eva nAsau dyAmuSyAyaNaH ! pratigrahItRgotratvAt / kiM tu devarajaputrikAsutAveva dvipitRkatvAt / mavi. (4) dAturdhane tu dAnAdeva putratvanivRttidvArA dattrimasya svatvanivRttiH dAtRgotranivRttizca bhavatIti mantavyam / anenAbhiprAyeNoktaM - gotrariktha iti / smRca. 289 maca. E dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArA gRhNIyAt / atra 'eka evaurasaH putraH pitryasya vasunaH prabhurityaurasasya sarvotkarSAbhidhAnAttena nAsya samabhAgitvaM kintu kSetrajoktaSaSThabhAgitvamevAsya nyAyyam / govindarAjastvaurasakSetra jAbhAve sarvaguNopapannasyaiva dattakasya pitRrikthabhAgitvArthamidaM vacanamityavocat / tanna / kRtrimAdInAM nirguNAnAM pitRrikthabhAgitvaM dattakasya tatpUrvapaThitasyApi sarvaguNopapannasyaivetyanyAyyatvAt / mamu. (5) guNairjAtividyAcAraiH / putratvAdeva Rkthaharatve prApte upapanno guNairiti vaccanaM pazcAjjAte caurase saguNasya dattrimasyAMzaprAptyartha, nirguNasya bharaNamAtraprAptyarthaM ca / vira. 568 zabdaH / Xvyapra. 483. (8) upapanna iti lokadvayasya tAtparyam / yasmai datto yena dattastayorapi gotrarikthe haretputro'nyagotrajo'pi, janayituH gotrarikthAnapahAritve anyagotraRkthAnugaH piNDo janayiturdadataH svadhA vyapaiti ubhayapituH zrAddhaM dUrIkaroti / ubhAvekasminpitrabheda iti sAMkhyAyanasUtreNa pratigrahItRjanayitroH piNDayorvidhAnAt tatazco bhayoga rikthaharaNapUrvakaM piNDadvayaM deyamityarthaH / bhAca. dattakasya na janakagotrarikthabhAktvam 'gotrarikthe janayiturna hareddattrimaH sutaH / gotrarikthAnugaH piNDo vyapaiti dadataH svadhA / / | xzeSaM macagatam / *mAca. vyAkhyAnaM pUrvazloke draSTavyam / (1) masmR. 9 / 142 suta: ( kvacit ); mitA. 2 / 132 hare (bhaje); apa. 2 / 128; vyaka. 157; smRca. 289 pU. vira. 5683 smRsA. 69 gotrarikthe (Rktha gotre ) zeSaM masmRvat, pU.; pamA. 522 mitAvat ; ratna. 142; vyani. utta; savi. 394 dhA (ghA) zeSaM mitAvat candra. 176 gotrarikthe (Rktha gotre) pU.; damI. 26 mitAvat, pU. : 84:117 mitAvat; vya. kA. 167 (5) dadataH janakasya svadhA piNDazrAddhAdi tatputrakartRkaM nivarttate / +mamu. (6) dattrimagrahaNaM krItopalakSaNArtham / dattavyatiriktA x apa, smRca., vira., candra, damI. medhAvadbhAvaH / vImi . 2 / 128 gotrarikthA (rikthagotrA) dhA (gha) zeSaM candravat vyapra. 483 mitAvat saMpra. 208 mitAvat pU.; vyama. 51 mitAvat ; vitA. 367 haredda (bhajetkR) vyapai (v); rAkau . 454 mitAvat samu. 139 mitAvat ; kRbha. 886 mitAvat pU. 893 mitAvat ; daca. 13, 26. 2 ( dadata: 0 ) 3 yA 4 ( iti0 ). 6 nA. 1 ( svadhA0 ). 5 duktaM.
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1328 vyavahArakANDam nAM gauNaputrANAM RkthabhAktvapratipAdakAni vAkyAni | zrAddhamiti yAvat gotrarikthe'nugacchati saH, yadIyagotrayugAntaraviSayANi / kalau yuge teSAM putratvena parigraha- rikthe gRhyate tasmai eva piNDodakadAnAdyaurdhvadehikakriyA, Nasya smRtyantare niSiddhatvAt-'dattaurasetareSAM tu putratvena | ato dadatastaddAturjanakasya dattaputrakartakasvadhA zrAddhaM parigrahaH / devareNa sutotpattiH vAnaprasthAzramagrahaH / / kalau vyati / arthAttato nivartate / dattakasya janakazrAddhe yuge vimAn dharmAn vaanaarmniissinnH|| iti| naadhikaarH| tasya tat tena na kartavyamiti yAvat / pamA.522 | dadata iti paJcamI vyapaitItyatrAnvaya iti vA / vastutaH (7) iti, manuvacanAddattrimasya svajanakagotrasApi- piNDazabdaH sApiNDathaparaH / zrAddhaparatve dadataH svadhetyaNDayayoH nivRttau kathaM 'datrimo'pi svajanayitaH svadhAM nena paunaruktyApatteH / ata eva ziSTAH pratigrahItRgotre. kuryAdi'ti viSNuvacanamiti ceducyate, tattu dattrimajana- Naiva tasya sarvakriyAnuSThAnaM kurvanti / pratigrahItasapiNDA kasya saMtatyabhAve veditavyam / +savi.394 eva ca tanmaraNAdau dazAhAzaucamanutiSThanti / prati. (8) dadataH svasaMbandhI piNDastato vyapaiti / svadhA grahItakule eva tatsa piNDIkaraNAdyAcaranti / ata evApitRtRptiheturiti piNDavizeSaNam / gotrarikthAnuga iti smAdeva vacanAddattakasya janakasApiNDyanivRttiritya bhihetugarbham / *vyapra.483 yuktaivyAkhyAtamiti bodhyam / etacca dAtuH putrAntarAdi(9) gotrarikthe anugacchatIti gotrrikthaanugH| prA- sadbhAve / tadabhAve tu tasyApyasAveva rikthazrAddhAdyayastatsamaniyata iti yAvat / datrimaH kevalaH, yAmu- dhikaarii| 'aputreNa parakSetre niyogotpAditaH sutH| dhyAyaNe gotrAdyanuvRttervakSyamANatvAt / piNDaH zrAddha- ubhayorapyasau rikthI piNDadAtA ca dharmataH // ' iti maurvadehikAdIti medhAtithikulakabhaTTAdayaH / piNDaH (yAsmR. 2 / 127) nyAyasAmyAt, 'dattaH putraH pituH sApiNDayam / svadhauladehikazrAddhAdItyapare / vastutastu karyAjanakasya mRte'hani / gayAyAM ca tato'nyatra na yathA 'jAtaputraH kRSNakezo'mimAdadhIta' ityatra vayova- putrAntarasaMnidhau // ' iti zAtAtapasmaraNAcca / idasthAvizeSo yathA vA 'ardhamantarvedi minotya) bahirvedi' mapi dAnAnantaraM janakasyAputratve / dAnakAle tvekasya ityanena dezavizeSo lakSyate tathAtra gotrarikthapiNDa- dAnaniSedhAt / evameva dvayAmuSyAyagadattakasyApi ubhasvadhApadairjanakAdInAM piNDasaMbandhaprayukta kAryamAnaM lakSayi- yopakArakatvaM bodhyam / ata eva datrimaH kaciditi tvA tnnivRttirucyte| tena sodarapitRvyAdisaMbandhanivRtti- pAThena sahaikavAkyatA'pi / asya sA piNDayaM parivedanado. rapi siddhA bhavati / ata eva kevaladattakajanyaH putro'pi SAbhAvazcAnyatra saSTaH / eSa eva nyAyaH prAgvat patrI. pitaH sapiNDIkaraNapArvaNazrAddhAdi pratigrahItraiva saha karaNAvizeSAt kRtrimAdInAmapi bodhyaH / kuryAt / evaM tatputro'pi / vyama.51 bAla.2132 (pR.176-177) (10) mitATIkA- gotreti / datrimaH dattakaH svagotre dattagotre'pi zrautasmArtakriye yadi / sutaH putraH janayituniSekturjanakasya gotrarikthe gotra- dattasya tUbhayatrApi saMbandhaM manurabravIt / / dhane na bhajet na prApnuyAt / janayituriti paJcamIti vAlmIkirAmAyaNam medhaatithiH| tathA ca tanmaraNanimittAzaucAdikamapi putramahimA ! aurasaputrapratinidhitAratamyam / jyeSThavi. na prApnoti vivAhaM vinA / tatra tadgotrasyApi parihArya cAraH / aurasakSetrajakrItadattaputravicAraH / tvAt / anenAnyagotrasyApi putrIkaraNamanujJAtaM bhavati / | punnAmno narakAdyasmAtpitaraM trAyate sutH| api tu yasmai dattastasya gotraM dhanamAzaucAdikaM ca tasmAtputra iti proktaH pitRnyaH pAti sarvataH // dattakaH prApnoti / tathA yato gotrarikthAnugaH 'sagotreNa' eNSTavyA bahavaH putrA guNavanto bahuzrutAH / iti 'yo rikthahara' iti ca smRteH piNDaH taddAnaM (1) samu.140. (2) vaaraa.2|107|12. * medhaavdbhaavH| + vitA. savivadbhAvaH / (3) vaaraa.2|107|13, baal.2|135 (pR.240)..
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca teSAM vai samavetAnAmapi kazcid gayAM vrajet // 'aurasAnapi putrAn hi tyajantyahitakAriNaH / samarthAn saMpragRhNanti janAnapi narAdhipAH // tevaiva vaMze sagaro jyeSThaputramupArudhat / asamaJja iti khyAtaM tathA'yaM gantumarhati // uvAca narazArdUlamambarISamidaM vacaH / avikreyaM sutaM jyeSThaM bhagavAnAha bhArgavaH // * mamApi dayitaM viddhi kaniSThaM zunakaM prabho / tasmAtkanIyasaM putraM na dAsye tava pArthiva / / prAyeNa hi narazreSTha jyeSThAH pitRSu vallabhAH / mAtRRNAM ca kanIyAMsaH tasmAdrakSye kanIyasam // uktavAkye munau tasmin munipatnyAM tathaiva ca / zunaHzepaH svayaM rAma madhyamo vAkyamabravIt // pitA jyeSThaM avikreyaM mAtA cAha kanIyasam / vikreyaM madhyamaM manye rAjaputra nayasva mAmU* // se tvaM kesariNaH putraH kSetra jo bhImavikramaH / mArutasyaiaurasaH putrastejasA cApi tatsamaH // tasyAhaM hariNaH kSetre jAto vAtena maithili / hanUmAniti vikhyAto loke svenaiva karmaNA // dattakasutA ikSvAkUNAM kule jAto bhaviSyati sudhArmikaH / nAmnA dazaratho vIraH zrImAn satyaparAkramaH // sakhyaM tasyAGgarAjena bhaviSyati mahAtmanA / kanyA cAsya mahAbhAgA zAntA nAma bhaviSyati // aputrastvaGgarAjo vai lomapAda iti zrutaH / sa rAjAnaM dazarathaM prArthayiSyati bhUmipaH // anapatyo'smi dharmajJa kanyeyaM mama dIyatAm / *aitareyabrAhmaNasya zunaHzeSakathAyAH rUpAntareNAnuvAdarUpANi imAni vacanAni / iyameva kathA mahAbhArate 13 | 3 | 66 bhAgabate 916; harivaMze 1 / 276 devIbhAgavate 7 / 16 ca samupalabhyate / (1) vArA. 2 26 366 bAla. 2 / 135 (pR. 240) janA (parA). (2) vArA. 2 / 36 / 16; bAla. 2 / 135 (pR. 240 ). (3) vArA. 1 / 61 / 17-21. (4) vArA. 4 / 66 / 29, 30. (5) vArA. 5 / 35 / 82. (6) damI. 112-113. 1329 zAntA zAntena manasA putrArtha varavarNinI // tato rAjA dazaratho manasA'bhivicintya ca / dAsyate tAM tadA kanyAM zAntAmaGgAdhipAya saH / pratigRhya tu tAM kanyAM sa rAjA vigatajvaraH / nagaraM yAsyati kSipraM prahRSTenAntarAtmanA || kanyAM tAM RSyazRMgAya pradAsyati sa vIryavAn // ityAdi / tatraiva lomapAdaM prati dazarathavAkyam -- zAntA tava sutA vIra saha bhartrA vizAMpate / madIyaM nagaraM yAtu kArya hi mahadudyatam // iti / tatraiva RSyazRGgaM prati lomapAdavAkyam -- ayaM rAjA dazarathaH sakhA me dayitaH suhRt / apatyArtha mamAnena datteyaM varavarNinI / yAcamAnasya me brahman zAntA priyatarA mama / so'yaM te zudhIra yathaivAhaM tathA nRpaH + // duhitRpratinidhau purANeSu liGgadarzanAni uplbhynte| tatra dattakAyA rAmAyaNe bAlakANDe dazarathaM prati sumantrasya sanatkumAroktabhaviSyAnuvAdo liGgam -- ikSvAkRRNAmityAdi / atra dIyatAM dAsyate - pratigRhya - dattAzabdairdAnavidhiH spaSTa eva / tathA aputraH ityupakramya putrArtha ityupasaMhArAt, aurasaputrIvaddattaputryapi putrapratinidhirbhavatIti gamyate / damI. 112-113 + asmAbhiH saMpratyupalabhyamAnamudritavAlmIki rAmAyaNapustakadvaye'yaM zloka saMgraho'nviSTo'pi nopalabdhaH / tatropalabhyamAnazlokAstu etAdRzAH samupalabhyante - ikSvAkUNAM kule jAto bhaviSyati sudhArmikaH / rAjA dazaratho nAma zrImAn satyapratizravaH // aGgarAjena sakhyaM ca tasya rAjJo bhaviSyati / kanyA cAsya mahAbhAgA zAntA nAma bhaviSyati // putrastvaGgasya rAzastu romapAda iti zrutaH / aGgarAjaM dazaratho gamiSyati mahAyazAH / anapatyo'smi dharmAtman zAntAbhartA mama kratum / Ahareta tvayAzaptaH saMtAnArthaM kulasya ca // zrutvA rAjJo'tha tadvAkyaM manasA sa vicintya ca / pradAsyate putravantaM zAntAbhartAramAtmavAn // pratigRhya ca taM vipraM sa rAjA vigatajvaraH / AhariSyati taM yajJaM prahRSTenAntarAtmanA // rAjA dazaratho yaSTukAmaH kRtAJjaliH / RSyazRGgaM dvijazreSThaM varayiSyati dharmavit // ( vArA. 1 / 11 / 2-8) 1 ca (vAlmIki rAmAyaNIya ziromaNiTIkAyAM tu paurANikI gAtheyamuddhRtA -- anena me'napatyAya datteyaM varavarNinI / yAcate
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1330 vyavahArakANDam yAjJavalkyaH aurasaputrikAsutakSetra jagUDhajakAnIna paunarbhavadattakakrItakRtrima - - svayaM dattasahoDhajApaviddhAH, teSAM vidhiH lakSaNAni ca 'auraso dharmapatnIjastatsamaH putrikAsutaH / kSetrajaH kSetra jAtastu sagotreNetareNa vA / 3 (1) kiMlakSaNa aurasaH putraH / ucyate -- aurasa iti / savarNA brAhmAdivivAhasaMskRtA dharmapatnI / tasyAM svayamu tpAditaH putra aurasaH / tatsamatvavacanaM kSetrajAdibhyo'dhi katvajJApanArtham / putrikAsvarUpaM smRtyantarAdavagantavyam / kSetrajastu kSetrapalyAM sagotreNAnyena vA niyogotpAditaH / vishv.2|132 (2) samAnAsamAnajAtIyAnAM putrANAM vibhAgaklatiruktA / adhunA mukhyagauNaputrANAM dAyagrahaNavyavasthAM darzayiSyasteSAM svarUpaM tAvadAha -- aurasa iti / uraso jAta aurasaH putraH sa ca dharmapatnIjaH, savarNA dharmavivAho dharmapatnI tasyAM jAtaH aurasaH putro mukhyaH / tatsama aurasasamaH putrikAyAH sutaH putrikAsutaH / ata evaurasasamaH / yathAha vasiSThaH - ' abhrAtRkAM pradAsyAmi tubhyaM kanyAmalaGkRtAm / asyAM yo jAyate putraH sa me putro bhavediti // ' iti / athavA putrikaiva sutaH putrikAsutaH so'pyaurasasama eva pitravayavAnAmalpatvAt mAtravayavAnAM bAhulyAcca / yathAha vasiSThaH - 'dvitIyaH putrikaiva' || dvitIyaH putraH putrikaivetyarthaH / yAmuSyAyaNastu janakasyaurasAdapakRSTo'nyakSetrotpannatvAt / kSetrajaH kSetrajAtastu sagotreNetareNa vA / itareNa sapiNDena devareNa votpannaH | mitA. putraH kSetrajaH / (3) yo dharmapatnIjaH sa auraso jJeyaH / yayA saha * vici, vitA. mitAgatam / putratulyaiSA zAntA priyatarAtmajA / so'yaM te zvazuro brahman yathaivAhaM tathA nRpaH // ). | (1) yaasmR.2|128; apu.256 / 15; vizva. 2 / 132 mitA.; apa.; vyaka. 155 prathamaH pAdaH, 156 pU.; vira. 554: prathamaH pAdaH3556 utta. : 560 dvitIyaH pAdaH pamA. 512;mapA.650; vici.232; smRci. 31 sago (svago) vA (ca) : 33; nRpra. 39; savi. 390; vImi ; vyapra. 467 : 470 utta.:519 pU.; vyama. 47; vitA. 358; rAkau. 4536 bAla. 2 / 135 (1.216); samu. 137. | dharmazvaryate sA dharmapatnI / yadyapi patnIzabdenaiva sahadharmacAriNI kathyate, tathA'pi dharmazabdopAdAnAdatra patnIzabdo bhAryAmAtraparaH / dharmapatnIzabdena ca zUdrA vyAva rtyate, tasyAH sahadharmacAritvAbhAvAt / yadAha vasiSThaH'kRSNavarNA vai rAmA ramaNAyaiva na dharmAya' iti / evaM ca tatputro naurasaH / ata eva putrapratinidhiSu ca tamAha manuH putrAn dvAdaza yAnA hetyAdinA / yathAzAstraM pariNItAyAM dvijAtistriyAmutpanna aurasa: putraH / anvarthasaMjJA caiSA, tenorasi bhava aurasaH / tena svotpAditatvamaurasasya lakSaNam / ata evAha vasiSThaH - 'svayamutpAditaH svakSetre saMskRtAyAM prathamaH prathamo mukhyaH / tena sa eva putrazabdasya mukhyo'rthaH / kSetrajAdistu gauNaH / tataH paripUrNamidamaurasasya lakSaNam | 'auraso dharmapatnIja' iti padadvayenoktam | apa. (4) sagotreNa svakulodbhavena, itareNa utkRSTavarNena / + vira. 556 (5) savarNA dharmavivAhoDhA dharmapatnI tasyAM jAtaH putraH aurasaH sa ca mukhyaH, tathA AsurAdivivAhoDhAsavarNAputre'pi tathA anuloma vivAhitakSatriyAdistrISu brAhmaNAdutpanno mUrdhAvasikto'mbaSTho niSAdAparaparyAyapArazavazca vaizyAdistriyAM rAjata utpannau mAhiSyograu ca zUdrAyAM vaizyAdutpannaH karaNazcetyete aurasA eva / mapA.651 (6) atra sAvarNya dvijAtitvena brAhmaNyAditrayasya vivakSitam / anyathA brAhmaNavivAhitayoH kSatriyAvaizyayoH tenotpannaH putro na dvAdazavidhaputrAntarbhUtaH syAditi pArijAtaH / vImi. (7) savarNA dharmavivAhoDhA dharmapatnI tasyAM jAta aurasaH putra iti mitAkSarA / vastutastu nedamevaM boddhavyam / anulomajAnAM mUrdhAvasiktAdInAM auraseSvantarbhAvAditi svavacanavirodhAt / na hi te savarNAyAmutpannAH / brAhmaNAdiSu yeSAM yena dharmavivAhastadU DhotpannAnAmanaurasa -- tvaprasaGge teSu satsvapyanyeSAM dAyagrahaNaprasaGgAcca / tasmAdutkarSAbhiprAyaM savarNAgrahaNam / dharmapatnIjatvamAtraM vAkyopAttaM kSetrajAdivyAvartakaM lakSaNam / vyapra.467 sagotreNa devarasapiNDAdinA / itareNa asago + aurasapadaM apavat /
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca traNetyanukalpaH / vyapra.470 / nasAdRzyAttadanantaramuktaH / apa. / (8) mitATIkA-dharmeti / dharmetyanena yasya yona (4) yadbalAdraha si puruSAntarasaMbhogAt sApi varNavi. dhrmvivaahstduuddhaaniraasH| tathA ca dharmapatnI dvijAnAM zeSaM na jAnAti / tatra gUDhajanAmamAtradhArI na pUrvoktadvijaiva, zUdrasya tu mukhyapanyabhAve'pi tattulyA prinniitaa| gUDhajavat prazastaH / +mapA.651 bAla. (5) kAnInaH paJcamaH / sa ca mAtAmahasyA'putratve gRhe pracchanna utpanno gUDhajastu sutaH smRtaH / . mAtAmahasya, mAtRvoDhuraputratve tasya sutH|| kAnInaH kanyakAjAto mAtAmahasuto mataH / / xvici.233 - (1) niyogAbhAve'pi-gRha iti / imau tu mAtR- akSatAyAM kSatAyAM vA jAtaH paunarbhavaH sutaH // jAtIyau janakAparijJAnAd vijnyeyau| vishv.2|133 (1) mRte bhartayakSatayonyAmanyasaMskRtAyAM jAtaH pauna- (2) gUDhajaH putro bhartRgahe pracchanna utpanno hInAdhika- bhavaH kSatayonyAM vA / yathoktaM- 'anyaizcaritvA tasyaiva jAtIyapuruSajatvaparihAreNa puruSavizeSajatvanizcayAbhAve. kuTumbamAvizatI'ti / vishv.2|134 'pi savarNajatvanizcaye sati boddhvyH| kAnInastu kanya- (2) paunarbhavastu putro'kSatAyAM kSatAyAM yA punavA kAyAmutpannaH pUrvavatsavarNAsu mAtAmahasya putrH| yadyanUDhA savarNAdutpannaH / *mitA. sA bhavettathA pitRgRha eva saMsthitA / athoDhA tadA (3) akSatAyAM klIbA dibhAryAyAM vidhavAyAmavidhavAvoDhureva putraH / yathAha manuH-'pitRvezmani kanyA tu yaM yAM vA bhAryAyAM tu kSatAyAM parairupabhuktAyAM punaH parigRhya putraM janayedrahaH / taM kAnInaM vadenImnA voDhuH kanyA- saMskRtAyAM yo jAtaH sa paunarbhavasaMjJakaH / punarbhaH prathamesamadbhavam // ' iti (msmR.9|172)| mitA. 'dhyAye kathitA / ete ca svasaMbandhikSetrotpannatvAtpra (3) yasya gRhe bhAryAyAM pracchanno'prajJAyamAnajanakavi- tyAsannatayA pUrvamuktAH / kSetrato'pi nAsti yeSAM saMbandhazeSa utpannaH sa tajjananIsvAmino gRDhotpannanAmA patro ste jaghanyA iti pshcaaducynte| =apa. bhavati / ayaM ca svabhAryAyAmanyotpAditatvena kSetrajatalya (4) akSatAyAM pUrvavodA'bhaktAyAm / kSasAyAM tena iti tadanantaramuktaH / yastu kanyAyAmanUDhAyAM jAtaH sa bhuktAyAM vA vodantareNotpannaH paunarbhavaH / atra dattakabhikAnInasaMjJako mAtAmahaputro manvAdisamataH / ayamapi nA gauNAH putrAH kalI vayAH / 'dattaurasetareSAM tu putratvekathaMcitsvasaMbandhini duhitRrUpe kSetre jAta iti gUDhotpa- na parigrahaH' iti tanniSedheSu pAThAt / " vyama.47 zeSa mapAgatam / (5) mitATIkA-akSatAyAmiti / patyA abhuktAyAM, * damI.vyAkhyAnaM 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacane draSTavyam / vyapra.vyAkhyAnaM 'pitRvezmani' iti manuvacane (pR. ____ + zeSaM mitAgatam / x vImi. vicigtm| 1307) draSTavyam / damI.vyAkhyAnaM 'dattAdyA api tanayA' iti kAlikA... * savi., vitA. mitAgatam / purANavacane draSTavyam / (1) yaasmR.2|129; apu.256|16, vizva.21133 * mapA. mitAgatam / = vImi., vyapra. apagatam / sutaH smRtaH (suto mataH); mitA.; apa. sutaH smRtaH (tataH (1) yaasmR.2|130; apu.256|17 vishv.2|134, smRtaH); gaumi.28|31 utta.; mvi.9|172 caturthaH pAdaH; mitA. apa. sutaH (smRtaH); vira.564 smRsA.68 akSatAyAM pamA.512;mapA.650,vici.232 mataH (smRtaH); vyani. (kSatAyAma); pamA.513 apavat ; mapA.650 apavat ; utta.; smRci.31:33 Dhajastu (Dho yastu); nRpra.39, savi. vici.232, smRci.31,33, nRpra.39; savi.361; 390 jastu (ja: sa); mc.9|172 utta.; damI.36;vImi. damI.66 vImi. jAtaH (jJAtaH) zeSaM apavat ; vyapra.467, vizvavat ; vyapra.467 ; vyama.47; vitA.358; rAko. vyama.47 apavat ; vitA.358 sutaH (tathA); rAko.454 453; baal.2|135 (pR.216); samu.137; bhAca. apavat ; baal.2|135 (pR.216); samu.137, bhAca, 9 / 172 tRtIyaH pAdaH. / 9.175.
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1332 vyavahArakANDam bhuktAyAM vA, jIvatA patyA tyaktAyAM, vidhavAyAM vetyrthH| / dattrimaH sutaH // ' (msm.9|168) ApadItyukteranApadi bAla. dAtuH pratyavAyaH / mAtApitarau pratyekaM milito vA / dadyAnmAtA pitA vA yaM sa putro dattako bhvet|| adbhiriti dAnapratigrahaprakAropalakSaNam / sadRzaM savarNa (1) pitRbhyAM pitrA mAtrA vA tadanujJayA datto datta- m / prItisaMyuktamiti kriyAvizeSaNam / ekaH patrazca na kaH / tathA ca vasiSThaH-'na tu strI putraM dadyAt prati- deyo na prtigraahyH| tathA ca vasiSThaH-'zukrazoNitasaMbhava' gRhNIyAd vA, anyatrAnujJAnAd bhartari'ti / dharmaga mA. ityAdi / atra bhatranujJAM vinA striyAH patrapratigraha niSedhAtApitRbhyAM datto dattakaH / +vizva.21134 ' dadattAnujJe bhartari mate vidhavayA kRtaH putro dattako na (2) mAtrA bhatranujJayA proSite prete vA bhartari, pitrA bhavatItyAhuH / tanna / aputrasya gatyabhAvAtputrIkaraNasyAvobhAbhyAM vA savarNAya yasmai dIyate sa tasya dattakaH vazyakatvazravaNAcchAstramlakatadanujJAyAstatrApyakSataH / na putraH / yathAha manuH-'mAtA pitA vA dadyAtAM yamadbhiH caivamanujJAnAdanyatreti vyartham / vyAvAbhAvAcchAstrIputramApadi / sadRzaM prItisaMyuktaM sa jJeyo dattrimaH sutaH // ' yAnumateH sarvatrAvazyakatvAditi vAcyam / mumukSoH patnyaiti (msmR.9|168)| ApadgrahaNAdanApadi na deyH| ntare putravato vA'nujJAyA asaMbhavAdbhAryA yadi svapatrAdAturayaM pratiSedhaH / tathA ekaputro na deyH| 'na tvevai- thameva taM pratigRhNIyAttadarthatvAt pratiSedhasya / 'sarvAsAkaM putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA' iti vasiSThasmaraNAt / . mekapatnInAmekA cetputriNI bhavet / sarvAstAstena tathA'nekaputrasadbhAve'pi jyeSTho na deyaH-- 'jyeSThena jA-putreNa prAha putravatIrmanuH // ' iti (msmR.9|183)| tamAtreNa putrIbhavati mAnavaH' (masmR. 9 / 106) iti| iti putrakAryazrAddhAdeH sapatnIputreNa siddhe najJAM tasyaiva putrakAryakaraNe mukhyatvAt / putrapratigrahaprakArazca vinA tAdRzyA putro na kAryaH / ubhayorapi tatra 'putraM pratigrahISyanbandhUnAhUya rAjani cAvedya nivezana- kAryasya tena nissptteH| bharturhi sa aurasa eva makhyaH, madhye vyAhRtibhirhatvA adUrabAndhavaM bandhusanikRSTa eva tasyA api dattakavadgINa iti tAdRzyA bhatranamatimapratigRhNIyAt' iti vasiSThenoktaH / adUrabAndhava miti ntareNetaro na pratigrAhya iti tAtparyArthaH / vastutastaatyantadezabhASAviprakRSTasya prtissedhH| evaM krItasvayaMdatta- 'bhrAtRNAmekajAtAnAmekazvet putravAn bhavet / sarvAMstAMkRtrimeSvapi yojanIyam / samAnanyAyatvAt / *mitA. stena putreNa putriNo manarabravIt // ' (msm.9|182) (3) pitA tadabhAve tadanujJAyAM vA mAtA yaM putra iti vacanavadetasyApi bhrAtRputrasya gauNadattakaputratvAprItyA'dbhiranyasmai dadyAt sa pratigrahIturdattakaH putro disaMbhave'nyaH putrapratinidhirna kArya ityarthakatayA bhvti| vImi. mitAkSarAsmRticandrikAdau vyAkhyAtatvAdbhartari jIvati (4) mAtA bhatranujJayA, pitA vA yamanyasmai dadyAtsa bhAryayA svAtantryeNa tadananumatau na putrIkaraNIya iti tasya dattakaH putraH / tathA ca manuH- 'mAtA pitA vA bhrturnujnyaanaadnytretysyaarthH| mate tu tasmin yatpAradadyAtAM yamadbhiH putramApadi / sadRzaM prItisaMyuktaM sa jJeyo | tantryaM tadanumatirevApekSitA / evaM sati dRSTArthatA bhavati pratiSedhasya / tasmAdadattAnuze mRte'pi bhartari bhAryAyA + apa. vizvagatam / * savi. mitAgatam / dattakAdikaraNamaviruddham / manuvacanadvayasya pUrvoktArtha(1) yaasmR.2|130; apu.256|17; vishv.2|134; katve upapattirapi mitAkSarAdAvevoktA / yadapatrarikthagrahamitA. apa.bhavet (smRtaH); smRsA.69 vA yaM (vApi) zeSaM apa NAdhikArikramapare 'patnI duhitara' ityatra 'aprajaHvat , utta., gautamaH; pamA.513; mapA.650; vici.232; smRci.33; nRpra.39, savi.361 vImi. vyapra.467 strIdhanaM' ityatra ca bhrAtRputrasapatnIputrayoH panyAdibhAapavat ; vyama.47; vitA.359, sindhu.868 dattako dyabhAve'dhikArapratipAdanavirodhApattiriti / tacca tatraiva bhavet (datrimaH smRtaH) vatsalyAsaH, rAkau.454 bAla.2 prapaJcayiSyate / vyapra.476-477 135(pR.216) vA yaM (yaM vA); samu.137 daca.10. (5) mitATIkA-maulakrameNaivAha / maatreti| asyAH
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca I 1333 patyasAnidhye dAne'dhikAraH / tacca dvividham / tatrAdye / lobhabhayadveSAdinirAsArtham / idaM ca deyaputravizeSaNam / Aha / bhartranujJayA proSite iti / tayaivetyarthaH / saMnihite'- 'vikrayaM caiva dAnaM ca na neyAH syuranicchavaH / ' nadhikAriNi vetyapi bodhyam / dvitIye Aha / prete vA bharta ityukteH / dattrima iti / 'trermam nityam' (vyaasuu.4|4|20 ) rIti / tathA cAtra svAtantryam / tathA ca vasiSThaH (vasmR. iti sAdhuH / ApadItyasya durbhikSAdAvityarthaH / yattu tasya 15 / 1,2) 'zukrazoNitasaMbhavaH putro mAtApitRnimitta- pratigrahIturaputratve ityarthaH / tathA ca saputratve tasyaiva kastasya pradAnavikrayatyAgeSu mAtApitarau prabhavataH' iti / doSaH / 'aputreNaiva karttavyaH putrapratinidhiH sadA / piNDomau pakSAntaramAha / pitrA veti / anayozcAyaM vizeSaH / dakakriyAhetoryasmAttasmAtprayatnataH / / ' ityatryAdismaraNAubhayorjIvane asyApi patnyanumatyaiva dAtRtvam / atyantA - diti / tanna / tathA sattve'pi tadApattergrahaNasyAtropasthApakApadi tu kathaMcidapi tadanumatyalAbhe svAtantryamapi / bhAvAt / tadetat dhvanayan tallabdhamarthamAha / Apaditi / yadyapi mUle etAvadevoktaM tathApi dadyAtAmiti manvanu- na deya iti / iti gamyate iti zeSaH / tata evAha / rodhena kaimutikanyAyena ca labdhamarthamAha / ubhAbhyAM veti / dAturiti / anApadItyAdiH / na pratigrahIturityarthaH / tathA putrasya savarNatve pratigrahIturapi tattvamarthasiddhamevetyAha / ca tatra dAne tasyaiva doSo na tvasyeti bhAvaH / ita eva savarNAyeti / savarNo ya iti pAThAntaram / yasmA iti / saMgatervizeSamAha / tatheti / na deya iti / nApi pratiyo'tyantadurgatyA bharaNAsAmarthyena / vidhipUrvaka iti zeSaH / grAhya iti zeSaH / tathAca tathAkaraNe ubhayordoSa iti saH, pratigrahItRsavarNaH / tasyeti / pratigrahIturevetyarthaH / bhAvaH / vAzabdaH cArthe / sa hi saMtAnAya pUrveSAmiti ayamadyAmuSyAyaNaH / yAmuSyAyaNo'pyayamastItyanyatra taccheSaH zaunako'pi, 'naikaputreNa kartavyaM putradAnaM spaSTam / tatra mAnaM manumAha / yathAheti / atra vAzabda- kadAcana / bahuputreNa kartavyaM putradAnaM prayatnataH // ' dvivacanayoH svArasyAdadhyAhAreNArthatrayalAbhaH / tathA ca iti / atra naiketi niSedhavidhiH / tato'rthalabdhArthAnuvAdabhartari proSitAdau tadanumatyaiva mRte vA''padi kevala- kamuttarArdhe, na tu so'pi vidhiH / tathA sati Apadyapi mAturadhikAro dAne, tathA mAtari mRtAyAmunmAdAdi- yathAkathaJcitsvavannirbrAheNa tadadAne doSApatteH / prayatnata doSayuktAyAM vA tadananumatyA, pitRgRhasthitAyAM vA ityuktyA'syAvazyakatvalAbhena nityavidhitve nimittatadanumatyaivApadi kevalaM pituradhikArastatra / anyathobha- phalayoranapekSayA ApadAdyanapekSatvena tatrApi padakaraNe yorapi sahaiveti bodhyam / tathA ca vasiSThaH (vasmR. 15 / doSApattezca / etena naiketyeva siddhe bahuputreNetyAdyuktyA 5) 'na strI putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA'nyatra bhartura- dviputrasya taddAne nAdhikAra iti labdhamityapAstam / uktanujJAnAditi' / strIgrahaNAtpatyuH pUrvokte eva viSaye yukteH / ekaputrasya tadadAne vasiSThoktasya hetoH sa svAtantryaM dyotyate, na tu sarvadA / upakramavirodhAt / hItyAdestatrAbhAvAcca / tasmAttadekavAkyatayA'pi tathaiva / vizeSaNe niSedhasaMkramAddAne iva pratigrahe'pi striyA ata eva bahuzabdo'nekapara eva / prayatnata ityapi adhikAraH / homastu na bhavati / zaunako'pi, 'vandhyA vasiSThokta vidhiparameveti bodhyam / tadetat dhvanayan vA mRtaputrA vA putrArthaM samupoSya ca / iti / idaM ca vizeSAntaramAha / tathA'nekaputreti / anyathA bahuputresaghavAvidhavobhayasAdhAraNaM iti spaSTameva / etenAtra tyuktaM syAt / tathA ca vAsiSThe ekaM putramityupalacazabdaH paThituM yukto na vAzabda ityAdi medhAtithyuktakSaNam / mapAstam / 'adbhiriti vasiSThoktavidhyupalakSaNam / sadRzaM pratigrahItRsavarNam / etena tattvaM 'na jAtitaH, kiM tu kulaanuruupairgunnaiH| tathA ca kSatriyAdirapi brAhmaNasya dattako yujyate iti medhAtithyuktamapAstam / savarNasadRzapaThitasyApi tattvasyaivaucityAt / 'sajAtIyeSvi 'ti mUloktezca / prItIti, manumAha / jyeSTheneti / asya yathAzrutArtho na vivakSito'nyavirodhApatteH, ata Aha / iti tasyaiveti / anenetyarthaH / mukhyatvAt, mukhyatvapratipAdanAt / tathA ca paralokahAnireveti bhAvaH / ata eva smRtyantaramapi, 'na jyeSThaM putraM dadyAditi / adbhirityanena sUcitamAha /
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1334 vyavahArakANDam putrapratIti / nivezanasya , gRhasya / 'saMdehe cotpanne dUre / tvyH| . vishv.2|135 zUdramiva sthApayet / vijJAyate Tekena bahUn / (2) krItastu putrastAbhyAM mAtApitRbhyAM mAtrA pitrA tatastrAyate' iti taccheSaH / (vasmR. 1517-8) / sati / vA vikrItaH pUrvavat tathaikaM putraM jyeSThaM ca varjayitvA saMbhave bandhusaMnikRSTaM, bhrAtRputrAdikam / tadabhAve ad- Apadi savarNa ityeva / yatta manunoktaM-'krINIyAdyastvarabAndhavaM, saMnihitadezavRttipitrAdikaM jJAtakulazIlaM | patyArtha mAtApitroryamantikAt / sa krItakaH sutastasya anyamapi / parIkSitasyApi kathaJcit brAhmaNyAdisaMdehe sadRzo'sadRzo'pi vaa||' (msmR.9|174) iti, tadguNaiH sautpanne yAvattannivRttiM dUre sthApayet tena na vyvhret| dRzo'sadRzo veti vyAkhyeyaM na jaatyaa| 'sajAtIyeSvayaM proaputrasya putrIkaraNAvazyakatvadyotanAya zrutyAkarSaH / ktastanayeSu' ityupasaMhArAt / kRtrimaH syaatsvyNkRtH| kRtrivijJAyate iti / zrayate ityarthaH / hi yata ekenAnaurasenApi mastu putraH svayaM putrArthinA dhanakSetrapradarzanAdipralobhenaiva putreNa bahUn pitrAdIn tataH narakAt trAyate ityrthH| putrIkRto mAtA pitRvihInaH tatsadbhAve tatparatantratvAt / kiJciddarasthasaMgrahAyAha / adaramiti / anenetyarthaH / dattAtmA tu putro yo mAtA pitRvihInastAbhyAM tyakto vA dattake uktaputrIkaraNa vidhiM krItAdiSvapyatidizati / tavAhaM putro bhavAmIti svyNdtttvmupgtH| sahoDhajastu evaM krIteti / prAguktaM homabhinna sarvamapi grahaNApAdAna- garbhe sthito garbhiNyAM pariNItAyAM yaH pariNItaH sa grahItaviSayaka niyamanamityarthaH / yathAyogyaM dRSTArthatvAt | voDhuH putraH / xmitA. vasiSThena vikrayatyAgopAdAnAcca / svayaMdatte tu homo'pi| (3) kRtrimasaMjJakastu putro bhavati, yaH svayameva tvaM tatrApi pratigrahamattvAt / evamapaviddhe'pi yathAsaMbhavaM me putro bhaveti putraH kriyate / apa. bodhyamiti bhAvaH / atidezavacanAbhAve'pi yuktireva | (4) mitATIkA- anye tu garbhe sthitaH garbhiNyAM parinivAmiketyAha / samAneti / bAla. NItAyAM svIkRtaH garbheNa saha yoDhA pazcAttasyAM jAta krItazca tAbhyAM vikrItaH kRtrimaH syAtsvayaMkRtaH / ityarthaH / / bAla. dattAtmA tu svayaMdatto garbhe vinnaH sahoDhajaH // utsRSTo gRhyate yastu so'paviddho bhavetsutaH // (1) krItastu tAbhyAmadhikRtAbhyAM mAtApitRbhyAM mU- (1) mAtApitRbhyAmeva kathaJcit-utsRSTa iti / lyena vikrItaH ketuH krItAkhyaH putraH / tuzabdo dattaka- | apaviddhasaMjJaka ityrthH| vishv.2|136 nyAyAnukarSaNena mAturasvAtantryapratipattyarthaH / svayameva tu / (2) apaviddho mAtApitRbhyAmutsRSTo yo gRhyate sa mAtApitRvihInaH putratvenAGgIkRtaH kRtrimH| dattAtmA | grahItuH putraH sarvatra savarNa ityeva / mitA. tvevaMlakSaNa eva svyNdttH| svayameva datta AtmA / (3) mAtA pitRbhyAmutsRSTaH pAtityAdikAraNamantareNa yena sa tthoktH| ete ca dattakAdayaH smRtyantarAnusArAt tyakto yena gRhyate, sa tasyApaviddhasaMjJakaH putro bhavati / sadRzA vijnyeyaaH| saho Dhajastu garbhe vinnaH, garbhasthe yasmin apa. mAturudvAhaH / sa ca voDhaH putro mAtRjAtIyaH pratye- (4) apaviddho dvAdazaH / sa ca mAtApitRbhyAM tayo rekatareNa vA dAridyAdinA tyakto yena putratve vRtastasya (1) yAsmR.21131; apu.256|18; vishv.2|135 zca (stu); mitA.; apa. syAt (ca); vira.573 dvitIyapAdaH -4 mapA., vImi., vyapra. mitAgatam / . pamA.513; mapA.650 syAtsvayaMkRtaH ( ca kRtaH svayam ); * zeSaM mitAgatam / vici.232; smRci.31 utta.:33, nRpra.39; savi.391 (1) yaasmR.2|132; apu.256|19; vishv.2|136 vImi.; vyapra.467; vyama.47; vitA.359, sindhu. mitA. apa. bhavetsutaH ( suto bhavet ); pamA.513; mapA. 901 prathamapAdaH tRtIyapAdazca; rAkau.454 dattA (datvA); 650 vici.23 2; smRci.31,33; nRpra.39; savi.391; baal.2|135(pR.216); samu.137, bhaac.9|170 / vImiH vyapra.467, vyama.47; vitA.359, rAko,454, dvitIyapAdaH :9 / 173 caturthapAdaH :9 / 174 prathamapAda:: bAla.21135 (pR.216); samu.137; bhaac.9|171.
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1335 putrH| vici.233 / zaharAH / asavarNAH kAnInagUDhotpannasahoDhajapaunarbhavAste aurasAdInAM dvAdazavidhaputrANAM piNDadatvadAyAdatvavicAraH tvaurase sati na caturthAzaharAH kintu grAsAcchAdanabhA: 'piNDadoM'zaharazcaiSAM pUrvAbhAve paraH paraH / / janAH / yadapi viSNuvacanaM-'aprazastAstu kAnInagUDho (1) eteSAM kramopadiSTAnAmaurasAdInAM putrANAM tpannasahoDhajAH / paunarbhavazca naivaite piNDarikthAMzapUrvAbhAve paraH paraH piNDadoM'zaharazca prtyetvyH| pUrvasadbhA- bhAginaH // iti / tadapyaurase sati caturthAzave tu parasyAnRzaMsyAthai vRttimAtrakalpanam / tathAca svAya- niSedhaparameva / aurasAdyabhAve tu kAnInAdInAmapi. mbhuvaM--eka evaurasa ityAdi (p.1324)| tathA ca sakalapitryadhanagrahaNamastyeva / 'pUrvAbhAve paraH paraH' iti zaMkhaH dvaubhAgau piturityAdi (p.1282)| trayaH kSetraja vacanAt / yadapi manuvacanaM-'eka evaurasaH putraH putrikAputrayorityekaikasyAdhyardhabhAktvam / pituvibhAgavaH | pitryasya vasunaH prabhuH / zeSANAmAnRzaMsyArtha pradadyAttu canAcca jIvatyeva pitaryete satyauraseM'zabhAjaH / Urdhva prajIvanam // ' (masmR. 9 / 163) iti, tadapi dattatvAcAryavacanAt pUrvAbhAva evottarAdhikAra iti vyava- kAdInAmaurasapratikUlatve nirgaNatve ca veditavyam / sthaa| yatta kramAnyatvavacanaM tat piturevecchAvikalpatayA tatra kSetrajasya vizeSo darzitastenaiva-'SaSThaM tu kSetrajasyAMza draSTavyam / tadabhAve tvAcAryokta eva krama iti / anayA pradadyAtpaitRkAddhanAt / auraso vibhajandAyaM pitryaM paJcadizAnyAnyapyevaJjAtIyakAni vibhAgavAkyAni vyAkhye- mameva vA // ' (masmR. 9 / 164 ) iti / pratikUlatvayAni / vishv.2|136 nirguNatvasamuccaye SaSThamaMzaM, ekatarasadbhAve paJcamamiti . (2) evaM mukhyAmukhyaputrAnanukramyateSAM dAyagrahaNe | vivektavyam / yadapi manunA putrANAM SaTakadvayamupanyasya kramamAha--piNDadoM'zaharazcaiSAmiti / eteSAM pUrvoktAnAM pUrvaSaTkasya dAyAdabAndhavatvaM, uttaraSaTakasyAdAyAdapUrvasya pUrvasyAbhAve uttara uttaraH zrAddhadoM'zaharo dhanaharo bAndhavatvamuktaM - 'aurasaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrima eva veditvyH| aurasapautrikeyasamavAye aurasasyaiva dhana- ca / gUDhotpanno'paviddhazca dAyAdA bAndhavAzca SaT // grahaNe prApte manurapavAdamAha-'putrikAyAM kRtAyAM tu yadi kAnInazca sahoDhazca krItaH paunarbhavastathA / svayaMdattazca putro'nujAyate / samastatra vibhAgaH syAjjyeSThatA nAsti zaudrazca SaDadAyAdabAndhavAH // (msmR.9|159,160) hi striyAH // ' (msmR.9|134) iti / tathA anyeSAmapi iti, tadapi svapitRsapiNDasamAnodakAnAM saMnihitarikthapUrvasmin pUrvasminsatyapyuttareSAM putrANAM caturthAzabhAgi- harAntarAbhAve pUrvaSaTkasya tadrikthaharatvamuttaraSaTakasya tu tvamuktaM vasiSThena--- 'tasmizcetpratigahIte aurasa utpadyeta tannAsti / bAndhavatvaM puna: samAnagotratvena sapiNDacaturthabhAgabhAgI syAddattaka' iti / dattakagrahaNaM krIta- tvena codakapradAnAdikAryakaratvaM vargadvayasyApi samameveti kRtrimAdInAM pradarzanArtham / putrIkaraNAvizeSAt / tathA vyAkhyeyam / 'gotrarikthe janayiturna bhajeddattrimaH sutaH / ca kAtyAyana:- 'utpanne tvaurase putre caturthAzaharAH gotrarikthAnugaH piNDo vyapaiti dadataH svadhAm // ' sutaaH| savarNA asavarNAstu grAsAcchAdanabhAjanAH // ' (masmR. 9 / 142) ityatra dattrimagrahaNasya putrapratinidhiiti / savarNA dattakakSetrajAdayaste satyaurase caturthI. pradarzanArthatvAt / pitRdhanahAritvaM tu pUrvasya pUrvasyAbhAve * vImi. vicigtm| sarveSAmaviziSTam / 'na bhrAtaro na pitaraH putrA riktha(1) yAsmR.2132; apu.256|19; vishv.2|136; harAH pituH|' (msmR.9|185) ityaurasavyatiriktAnAM mitA.; apa.; vyaka.154; gomi.28|32; u.2|14|2; putrapratinidhInAM sarveSAM rikthahAritvapratipAdanaparatvAt / vira.551; smRsA.67, panA.513; mapA.651; vici. aurasasya tu 'eka evaurasaH putraH pitryasya vasunaH prbhuH|' 232; dAta. 187 prathamapAdaH; smRci.33; nRpra.39; savi. (masmR. 9 / 163) ityanenaiva rikthabhAktvasyoktatvAt / 392,408(=); mc.9|181; vImi.; vyapra.481; vitA.364;rAko.454; baal.2|135 (pR.216); samu. dAyAdazabdasya dAyAdAnapi dApayet' ityAdau putra137, kRbha.882, daca.30. vyatiriktarikthabhAgviSayatvena prasiddhatvAcca / vAsiSThA. vya. kA. 168
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam diSu vargadvaye'pi kasyacidyatyayena pATho guNavadaguNa- patnIja' ityAdinA dvAdazavidhaputrAH prdrshitaaH| 'pUrvAvadviSayo veditavyaH / gautamIye tu pautrikeyasya dazama bhAve paraH para' iti rikthagrahaNakramo'pi darzito vAkyatvena pATho vijAtIyaviSayaH / tasmAsthitametatpUrvapUrvA zeSe smRtyantareSvanyathA darzitaH / bhAve paraH proN'shbhaagiti| yatta 'bhrAtRNAmekajAtAnAmeka- ataH kathaM 'pUrvAbhAve paraH para' ityuktirityAzazcetputravAnbhavet / sarve te tena putreNa putriNo mnurbrviit||' byAha / vAsiSThAdiSu vargadvaye'pIti / ayamatra prihaaraa(msmR.9|182) iti / tadapi bhrAtRputrasya putrIkaraNa- bhiprAyaH / manunA tu 'aurasaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrima saMbhave'nyeSAM putrIkaraNa niSedhArtha, na punaH putratvaprati- eva ca / gaDhotpanno'paviddhazca dAyAdA bAndhavAzca SaT // pAdanAya / 'tatsutA gotrajA bandhuH' ityanena virodhAt / kAnInazca sahoDhazca krItaH paunarbhavastathA / svayaMdattazca *mitA. zaudrazca SaDadAyAdabAndhavAH // ' iti (msmR.9|159, (3) putrapratinidhInAM madhye dattaka eva kaliyuge 160) svasapiNDasamAnodakAnAM saMnihitarikthaharAntagrAhyaH / ata eva kalau nivartanta ityanuvRtau zaunake rAbhAve prathamaSaTkasya tadrikthaharatvaM dvitIyaSaTkasya noktam- 'dattaurasetareSAM tu putratvena parigrahaH' iti / tadabhAvaM ca pratipAdya tatprasaMgAdeva pazcAdaurasAdiputrayadA tu putrikAyAM kRtAyAmauraso jAyate tadA''ha svarUpapratipAdanAt / upakramAnusAreNa tatvataH 'eSa eva manu:-'patrikAyAM kRtAyAM tu yadi putro'nujAyate / krama' iti jJAyate / ata eva tatra kramaza ityuktirapi samastatra vibhAgaH syAjjyeSThatA nAsti hi striyAH // ' sarvAtmanA'mumeva kramaM na niyacchati / api tu kasmikSetra prati vizeSamAha manureva--'yadyakarikthinau syAtA- cidvizeSe ityeva / sa ca vizeSo guNavadaguNavadrUpa eveti / maurasakSetrajau sutau| yadyasya paitRkaM rikthaM tatsa gRhNIta evaM smRyantarapAThasyApi gatiriti yuktiyuktaM caitat netaraH // etatkSetrajasya dyAmuSyAyaNasya bIjidhane'dhi- yAjJavalkyoktam / tathAhi aurasaputrikayostvaurasatvAkAritvaM vidhatte / vasiSThastu dattake putre satyaurasotpattau samatvAdeva, kSetrajagUDhajakAnInapaunarbhavAnAM tu svabIjasvavizeSamAha-'tasmiMzcetpratigRhIta aurasaH putra utpadyeta kSetrotpannatvAdeva dattAdyapekSayA prAbalyam / sahoDhajasya kha. caturthabhAgabhAgI syAt' iti / sarve ca nyUnAdhikabhAga- kIyatvena parigRhItakSetrotpannatve'pyuttare SaTke pATho vAcavikalyAH saguNanirguNApekSayA vyavasthApanIyAH / sarveSAM nika eveti sarvamanabadyam / etacca sarva yugAntaraviSayam | ca putrapratinidhInAM pUrvAbhAve pareSAM dAyaharatve satyapi kalau tvaurasadattakAveva aurasasamatvAtputrikA c| 'dattau keciddAyAdAH kecicca neti yaducyate manvAdi bhista- rasetareSAM tu putratvena parigraha' iti smaraNAt / atra prAyamabhiprAyaH-pitRsapiNDasyAputradAyahAriNasta eva vAkyazeSe 'kalau yuge vimAndharmAn vAnAhuputrapratinidhayo bhavanti, ye dAyAdatvena nirdiSTA netara manISiNa' iti vaakyshessH| ziSTAcAro'pi tathaiva dRzyate iti / +apa. klau| subo. (4) atra caikasyaiva kenacidvandhudAyAdatvamuktaM kena- (6) aMzapadaM putrikAkSetrajasthale samagrAMzaparaM, licidabandhudAyAdatvaM yaduktaM tatsaguNa nirguNatve apekSyA- khitabrahmapurANavacanAcca / 'utpanne tvaurase putre tRtiiyaaNshvirodhniiym| yApi yathA pUrvazreSThatvajJApanArtha dvAdazAnA- harAH sutaaH| savarNA asavarNAstu grAsAcchAdanabhAjanAH // ' mupakramaNe paurvAparyavaikalpikoktiH sA pUrvoktasya saguNatve iti kAtyAyanavacanAca / savarNadattakRtrimagUDhotpannApazcAduktasya nirguNatve jnyeyaa| evamanyatrApyanayaiva dizA 'paviddhaputrAnurodhenApi samagrAMzaparamaMzapadam / 'eka evauavirodha uuhniiyH| vira.551-552 rasaH putraH pitryasya vasunaH prbhuH| zeSANAmAnRzaMsyArtha (5) mitATIkA- nanu yAjJavalkyena 'auraso dharma- pradadyAtta prajIvanam // ' iti manuvacanaM tvaurasasya ' * pamA., savi. mitAgatam / saguNatve'nyeSAM nirguNatve cetyavadheyam / so'yaM cakAraH _ + vici. apagatam / samuccayArthaH / vImi.
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1337 (7) anyeSAmapi guNatAratamyena dezAcArAnusAreNa | manvAdikaM yugAntaraparatayA'pi suyojaM tathApi antyama vA yathAyathaM vyavasthA draSTavyA / nyathA duryojamevetyAhuH | vastuto niyoganiSedhenaiva kSetrasavarNAdibhedena dezAcArabhedena vA virodhaH parihara janiSedhe tatra kSetraja ityaurasavizeSaNamAvazyakaM yathA tathA kRtrima ityapi dattasyaiva vizeSaNamiti bodhyam / vyapra. 484 NIyaH / vyapra.485 (8) mitATIkA -- [ kalau putratvaM keSAM ityatra keci nmatam ] - yadyapyatra prakaraNAdaMzahara ityevocitamiti piNDada ityasaMbaddhaM, atha zrAddhaprakaraNe'nuktatvAtprakaraNAntare saMgatyabhAvAdatraiva putraprasaMgena tadapyuktaM lAghavAditi cet, evamapi ante vAcyamAgantUnAmiti nyAyAt nAdAviti tathoktA saMgatireva, tathApi putrANAM piNDadatvamAvazyaka madAne pratyavAyazravaNAt dhanaharatvaM tu AnuSaGgikamanvAcayaziSTaM na tu mukhyamiti, nApi teSAmaMzaharatvaprayuktaM piNDadatvamiti aMzaharatvaprayukta piNDadatvasyAnyatrayeti / kacitsamaniyatasya zAstrIyatve'pi piNDadatvaprayuktAMzaharatvasya tathA na zAstrIyatvamiti anayormitho na vyApyavyApakabhAvo nApi sArvatrikaM samanaiyatyaM iti ca sUca nArthe bhagavatA yogIzvareNa 'piNDadoM'zaharace' tyuktam / anenaivAzayenAvataraNe prakaraNasaMgataye tathoktamapyatra vyAkhyAne maulakrameNaiva vyAkhyAtaM vyAkhyAtreti bodhyam / baal.2|132(pR.174) kecittu aurasena putrikAsaMgrahavat dattapadena tatsamakakSakrItasvayaM dattakRtrimANAmapi grahaNam / ata eva 'zreyasaH zreyasa' iti manUktiH, 'svagotreNa kRtA ye syurdattakrItAdayaH sutAH / vidhinA gotratAM yAnti na sApiNDyaM vidhI yate ||' iti vRddhagautamoktiH / 'dattakrItAdiputrANAM bIjavaptuH sapiNDatA / saptamIM paJcamIM caiva gotraM tatpAlakasya ca ||' iti bRhanmanuH / ' aurasaH kSetraja - zcaiva dattaH kRtrimakaH sutaH / ' iti kalidharma prastAve parAzarazca saMgacchate / aurasAdInAM sarveSAM putrANAM prakRtatvAdaurasAdInupakramya 'teSAM pUrvaH pUrvaH zreyAnsa eva dAyaharaH sa cAnyAnvibhRyAditi' vaiSNavam / aurasA putrANAM pUrvapUrvabhAve paraH paro rikthamarhati pUrvasadbhAve parasaMvardhanaM sa eva kuryAditi, tadapyapavAdetaraviSayam / yadi tu samAnarUpA bahavaH putrAstadA sarve eva vibhajya dhanaM gRhNIyuriti manuvyAkhyAtAraH / yadyapi * zeSaM mitAgatam / baal.2|132(pR.180 ) atra dvAdazavidhAH putrAH sajAtIyA eva grAhyAH saMjAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiH // (1) sarve caite dattakAdayaH sajAtIyA ityetat pradarzayitumAha-sajAtIyeSvayamiti / ayaM mayA vidhirukta iti vadan smRtyantaroktAnAM viSayAntare'rthavattAM darzayati / tacca vyAkhyAtameva pitaryuparata eveyaM dravyasaMbandhapaurvAparyakalpaneti, jIvati tu smRtyantaroktayA vibhAgavyavasthavizva. 2 / 137 (2) idAnImuktopasaMhAravyAjena tatraiva niyamamAhasajAtIyeStrayamiti / samAnajAtIyeSveva putreSu ayaM 'pUrvAbhAve paraH para' ityukto vidhiH na bhinnajAtIyeSu / tatra ca kAnInagUDhotlannasahoDha japaunarbhavANAM savarNatvaM janakadvAreNa na svarUpeNa / teSAM varNajAtilakSaNAbhAvasyoktatvAt / tathA'nulomajAnAM mUrdhAvasiktAdInAmauraseSvantarbhAvAttepAmapyabhAve kSetrajAdInAM dAyaharatvaM boddhavyam / zUdrAputrastvoraso'pi kRtsnaM bhAgamanyAbhAve'pi na labhate / mitA. (3) gUDhotpannAdaya AtmanaH sajAtIyA eva savarNA eva putratvena grAhyA netara iti tAtparyArthaH / zUdrAputraH sve kSetre svayamutpAditazceti na pratinidhiH kiM tvaurasaH, tathA'pi pratinidhiSu manunA paThitaH / tatrAyamabhiprAyaHanyeSvanulomaje0pauraseSu satsu na pratinidhirasti, zUdrAputrasyaurasatve satyapi putrapratinidhiH kArya eveti / apa. (4) mitATIkA - teSAM varNajAtilakSaNAbhAvasyokta* vivAdaratnAkarasthaM prakAzamataM mitAgatam / (1) yAsmR. 2 / 133; apu. 256 / 20; vizva. 2 / 137; mitA.; apa; gaumi. 28 / 311 u. 2 / 14 23 mamu. 9 / 174; vira. 573; smRpA.67, mapA. 651 mayA vidhi : (yathAvidhi); mc.9|174 mayA vidhi: (vidhirmayA); damI. 29, 54; vImi vyapra. 474,480, 4876 saMpra. 211; vyama. 40, 47; vitA. 364; bAla. 2 / 135 (1.216 ); samu. 137; kRbha. 865.
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1338 . . vyavahArakANDam - tvAditi / kuNDagolakayoranyataratvena varNAdyabhAva AcA-, tInAmapi putrAbhAve dauhitrA dhanabhAja iti / ata eva ca rAdhyAye'bhihita ityarthaH / . subo. | mAtAmahazrAddha niymoppttiH| vishv.2|137,138 - (5) ayaM vidhiH pUrvAbhAve para ityevaMrUpaH sajAtI- (2) adhunA zUdradhanavibhAge vizeSamAha-jAto'pIti / yeSu savarNeSu traivarNikeSu putreSu myoktH| asavarNeSu putri- | zUdreNa dAsyAmutpannaH putraH kAmataH pituricchayA bhAgaM kAputre satyapi. kSetrajaH savarNo'zabhAgityAdivyavasthA labhate / piturUca tu yadi pariNItAputrAH santi tadA te dAvyA. vImi. bhAtarastaM dAsIpatraM ardhabhAginaM karyaH / svabhAgAdadhe (6) sajAtIyeSUtpAdakasajAtIyeSveva kSetrajAdiSu jJeyo dadyurityarthaH / atha pariNItAputrA na santi tadA kRtsnaM dhanaM na vijAtIyeSu / vyapra.487 dAsIputro gRhNIyAt yadi pariNItAduhitarastatputrA vA zUdadAsIputrasyAMzaharatvavicAraH na santi / tatsadbhAve tvardhabhAgika eva dAsIputraH / atra jAto'pi dAsyAM zUdreNa kAmatoM'zaharo bhavet / ca zUdragrahaNAdvijAtinA dAsyAmutpannaH pituricchayAmRte pitari kuryustaM bhrAtarastvardhabhAginam / / pyaMzaM na labhate nApyadha, darata eva kRtsnam / kiMtvanukUlaabhrAtRko haretsarva duhitRRNAM sutAhate // zvejjIvanamAtraM labhate / *mitA. (1) etadeva spaSTayati ~mRte pitari vibhAgavyava | (3) pituH anumatimantareNa tvrdhaashhrH| tadAha stheymsmaabhirdurniruuptvaanniruupitaa| jIvati tu jAto'pi yAjJavalkyaHjAto'pIti / sati tu dauhitre samaM vibhajya dAsyAM zUdreNa pituricchayAMzaharo bhavedityanAdaraM vizeSa- gRhNIyAt vizeSAzravaNAt / tathAhyapariNItAjAtatve'pyanirUpaNasya darzayati / icchayaiva ca-mRte ityAdi / a-sya putratvAt , aparasya tu pariNItAsaMtAnatve'pi dauhitrarthavacanaM ca nyUnAMzapratipatyartham / tathA ca bRhaspatiH 'kAma- tyAta tulyAMzasyaiva yuktatvAt / dA.143-144 tazca zUdrAvarodhajasya bhrAturaMzaM saMmAnamAtraM prete pitari / (4) ekasya yAvAnbhAgo bhavati tadardha tasmai dayaH / dadyaH zuzraSuzcediti / atrApi ca zAstrAtilaGghanena xapa. pravRttasyAyaM vidhiH dvijAtInAmiva zUdrAputraH, na tu dA (5) mitATIkA- svabhAgAdadhai dAriti / svAMzAsyAmavarodhavidhyanumAnamityanavadyam / abhrAtRkastu duhi- pekSayA aMdha samuditadravyAhRyAdityarthaH / subo. tRtatsutAbhAve sarvabhAk syAd rAjAnujJayA bRhaspativacanA- (6) ata eva zUdrasya dve bhAyeM UDhA'nUDhA ceti deva ananvayinaHsarva rAjAharet tadanujJayA vAvarodhaja i. cocyate / - +smRsA.66 tyeke iti / asmAdeva ca dauhitrAbhAvavacanAd dvijA- (7) aMzaharaH putraantrtulyaaNshhrH| dAta.169 * zeSaM mitAgatam / (8) mitATIkA-ata eva vakSyamANasaGgatimevAha (1) yAsmR.21133,134; apu.256|20,21 dreNa adhuneti / pUrvoktopasaMhArasya savizeSasya kathanAnantara(drasya) ginam (gikam); vishv.2|137,138 medhaa.9|179; mityrthH| tatprasaGgena, tatprakaraNena / tadvaktavyatvasyApyAmitA.ginam ( gikam ); dA.143, apa. mitAvat ; vyaka. vazyakatvAt / utpannaH, so'pi / kAmata ityasya vyAkhyA 152 u.2|14|2 to'pi (to hi) prathamArdhadvayam / vira. pitariti / evaM parvAIna jIvatpitakavibhAga uktH| mana 537 smRsA.65,150; pamA.522 mitAvatmapA.659 .659 rapi 'dAsyAM vA dAsadAsyAM vA yaH zudrasya suto bhavet / mitAvat ; ratna.143 prathamArdhadvayam; vici.227; vyani. tRtIyAH; smRci.35 pitari (bhartari) zeSaM mitAvat / nRpa * medhA. vyAkhyAnaM 'dAsyAM vA dAsadAsyAm ' iti manu. 40% dAta.169, savi.395, damI.30, vImi.; vyapra. vacane (pR.1310) draSTavyam / tatra ca mitAvadbhAvaH / vira., 487mitAvat ; vyama.46 mitAvat , prathamAdvayam / vitA. pamA., mapA., ratna., vici., savi., vyama., vitA. mitAgatam / 328 prathamArdhadvayam : 379 kAma (dAsa); bAla.21133. bImi. mitAgataM, dAtagataM ca / vyapra. mitAgataM apagataM ca / 134 staM (ste) zeSaM mitAvat ; vibha.98-99; samu.130; x zeSaM mitAgatam / vica.61-62 ; daca.35-36 . ____ + smRsA. (pR.150) pArijAtavyAkhyAnaM mitAgatam /
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1339 so'nujJAto haredaMzamiti dharmoM vyavasthitaH // ' (masma. | tAputraiH samAMzabhAgo bhavAnbhavatu' ityanujJAtaH smmNsh9|179) iti / uttarArddha dvitIyavibhAgaparaM spaSTameve- maurasena harediti zAstravyavasthA niyatetyAdyartha iti tyAha / piturUpramiti / maraNAditi zeSaH / pariNI- kullUkabhaTTaH / zUdrasyAnUDhAyAmaniyuktAyAmapi jAtaH tAputrAH vivAhitAputrAH / tadA te bhrAtara iti paatthH| suta eva / evaM yadyapi dAsasya dAsI tathApi vacanAardhabhAgikaM, karmadhArayAnmatvarthIyaSThan / ardhabhAgina- ttasyAM jAto na dAsasya dAsaH suto vA'pi tu svAmina miti pAThe inirbodhyaH / arddhatvasya sApekSatvAdAha / eva suto'nujJAtastena samamaMzamaurasena harediti medhAsvabhAgAditi / teSAM pratyekaM yo bhAgoM'zastatraikAMzA- tithiH / jIvatpitakavibhAge'yaM dvitIyArthI mitAkSarAyAM pekSayA'rddha samuditadravyAt dadyurityarthaH / tRtIyArddhArtha- spaSTaH / tatra dvitIye'pinA krItAdayo'pi samuccIyante / mAha / atheti / haredityanena janmanA putravattasyApi | yathA pANinIye ( 3 / 3 / 2 ) 'bhUte'pI'tyapinA'nyakAlasvatvaM sUcitam / duhitRNAmityAdyarthamAha / yadIti / samuccayaH / yathA vA, 'balAddAsIkRtazcaurairvikrIduhitRsutApekSayA duhituH prAthamyasya mUle vakSyamANatvena tazcApi mucyate / ' ityatrApinA''hitadattayoranyapaThitatsutasattve'pi kRtsnagrahaNe kimu vaktavyaM sAkSAdduhitasattve tayoH samuccayo vijJAnezvarakRtaH / na ca apiH pUrvaiti kaimutikanyAyasiddhamarthamAha / pariNItAduhitara samaccAyaka eveti vAcyam / taM vinA'pi manuvattatsamuiti / evamevAha / tatputrA iti / kecitta-duhitRNA- ccayasaMbhavAt / aurasAnyasamuccayasyaurasena samamiti mityatrAbhAve iti zeSaH / sutAdityatrApi / pratyAsattyA vadato medhAtithyAdeH pariNItAputrAH santItyAdi vadato tatsaMbandhaH / 'gAmazva' itivatsamuccaya ityAzayo'sye- | vijJAnezvarasya cAnabhimatatvAt / dattAnyeSAM kalivaryavyAhuH / pratyAsattarevaitattAtparyArthamAkAzitamAha / tatsa- | tvena zUdrANAmavidyatvena homAdikaraNAsaMbhavAnna putrasya dbhAve iti / anyatarasadbhAve ityarthaH / yuktyantarasya dAne pratigrahe vA'dhikAra iti tadasaMbhava iti tattAtyavakSyamANatvenaitadyuktamiti tattvam / anyasyAzrutatvA- ryAt / ata eva-tasmAcchUdraM samAsAdya sadA dharmapathe ttasya ca prakRtatvena buddhisthatva mityatrApi tathaiveti bhaavH| sthitam / prAyazcittaM pradAtavyaM japahomavivarjitam // ' . atra gRhajAtaprasaGgAt dAsaviSaye kiJcidanuktamu. ityAGgirasaM, 'tUSNImetAH kriyAH strINAM vivAcyate / tatra tAvaddAsAH paJcadaza / 'gRha jAtastathA krIto | hastu samantrakaH / ' iti mUlaM ca saphalaM anyathA labdho dAyAdupAgataH / anAkAlabhRtastadvadAhitaH svA- tayostatrAnAdhikArAdbhavaduktarItyaiva vacanAntaravihitakaminA ca yaH // mokSito mahatazcargAdyuddhaprAptaH paNe maNAM tayorapi tadarjanena siddhau tadAnarthakyaM spaSTameva / jitaH / tavAhamityupagataH pravrajyAvasitaH kRtaH // bhakta- tasmAdyatra tadrahitaM kAryamiti vacanamasti tadeva tadrahitaM dAsazca vijJeyastathaiva vddvaahRtH| vikretA cAtmanaH / tatra bhavati nAnyat / na ceha tathA vacanamasti / na cazAstre dAsAH paJcadaza smRtAH // ' iti-nAradaH (81 | 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu zUdrANAM zUdrajAtiSu / sarveSAM caiva 26-28) / tatra gRha jAtAdau vizeSamAhatu:-manuyAjJa- | varNAnAM jJAtiSveva na caanytH|| dauhitraM bhAgineyaM vA valkyo, 'dAsyAM vA dAsadAsyAM vA yaH zUdrasya suto | zUdrANAM cApi dIyate / zUdraH sarvasvamevApi azaktabhavet / so'nujJAto haredaMzamiti dharmoM vyavasthitaH / / zcedyathAbalam // ' iti zaunakIyamastyeveti vAcyam / iti (msmR.9|179)| 'jAto'pi dAsyAM zUdreNa kAmatoM- tasya kAlikApurANaikavAkyatayA dattAkhyadAsapratipA'zaharo bhavet / mRte pitari kuryaste bhrAtarastvarddhabhAgi- | dane eva tAtparyAt / ata eva-'dhvajAhRto bhaktakam // abhrAtRko haretsarve duhitRNAM sutAhate // iti ca dAso gRhajaH krItakRtrimau / paitRko daNDadAsazca saptaite (yaasm.2|133,134)| tatra dAsyAM kasyAMcit dhvajA- dAsayonayaH // ' (msm.8|415) iti manvAdyuktadatrihRtAdyaktalakSaNAyAM tAdRzasya dAsasya kasyacitsaMba- masya sAvakAzatvam / anyathA dattrimayoH putradAsadhinyAM vA yaH zUdrasya suto bhavet sa pitrA 'pariNI. yorviviktatvaM na syAt /
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1340 vyavahArakANDam mantrAdirahitavidhinA putratvamanyathA dAsatvamiti tu na / pUrvoktahetoH / ata eva kAlikApurANe adAsateti cheda iti keSAJcitkalpanA'pi nirastA / ata eva teSAM dAsatvapratipAdanArthe na tu parisaMkhyArthamityevaM mAnavaM vyAkhyAtaM vyAkhyAtrA | spaSTaM cedaM vAcaspati govindArNavAdinibandheSu / 'brAhmaNAditraye nAstItyAdi tu dattAkhyadAsatvasyaiva bodhakam / na ca tatra sutapadAnna tatheti vAcyam / mAnave'pyatra sutapadamattvAt / kiM ca manUktadvitIyasamuccayAnApatteH / etenoktasamuccA yakatvaM tasya nAnuktasamuccAyakatvamityapyapAstam / prAguktasamuccAyakatve manUktadvitIya samuccayAnApatteH / ba lAddAsItyatrApi tena tayoH samuccayAnApattezca / smRtya ntarIyeSu mAnavasyaiva samuccayo na nAradIyasyetyatrAta eva mAnAbhAvAcca / etena jAta ityanenaiva manUktobhayasaMgraha iti sa vyartha evetyapyapAstam / phale saMbhavati tattvakalpanAyA anyAyyatvAt / etadarthamapi nAradIyaM parigaNanam / anyathA apivaiyarthya spaSTameva / pAdapUrakatvakalpanApekSayoktamevocitam / ata eva manu nA dAsadAsyAM vetyapyuktam / vijJAnezvarastvatrApyaMze udAsInaH / evaM cAnyeSAmapi dAsAnAM zUdrasvAmikadhanAMzaharaNamuktarItyA siddham / evaM sati 'zUdrANAM tu sadharmANa: sarve'padhvaMsajAH smRtAH / ' (masmR. 10141) iti manoranyatrApyavarNeSu tAdRzeSu tathA bodhyam / na ca manuviSNvAdibhiH 'anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM haret' / (masmR. 9 / 187 ) ityAdinA pratyAsatte revAMzaharatve niyAmakatvasyoktatvena gRhajAtasya tatsattve'pi krItAdidAseSu tadabhAvAtkathaM teSAM taddharatvamiti vAcyam / dattakrItAdiputravadatrApi upAdhinA tatsaMbhavAt / 'bhrAta rastvardhabhAginami'ti, 'abhrAtRko harediti ca tasya bhrAtRtvAtidezAcca / mAnavena sutatvAtidezAcca / anyathA 'mRte svAminyAtmIyamiti viSNUktaM dAsAnAM svAmimaraNe sajAtIyAzaucamapi na syAt / ata eva dAsIgamane'nyasya daNDo'pyuktaH, 'avaruddhAsu dAsISu bhujiSyAsu tathaiva ca / gamyAsvapi pumAndApyaH paJcAzatpaNikaM damam // prasahya dAsyabhigame daNDo dazapaNaH smRtaH // ' (yAsmR. 2 / 290,291) ityAdi / ata eva ca I bhaktadAsasya svAminA saha vivAda uktaH / ata eva ca teSAM pravrajyAvasitabhinnAnAM dAsatvAnmuktau kAraNAni, mokSakramazvoktaH -- 'balAddAsIkRtazcaurairvikrItazcApi mucyate / svAmiprANaprado bhaktatyAgAttanniSkayAdapi // iti mUle (yAsmR. 2 / 182 ) ( yo vaiSAM svAminaM kazcinmokSayetprANasaMzayAt / dAsatvAtsa vimucyeta putrabhAgaM labheta ca || anAkAlabhRto dAsyAnmucyate goyugaM dadat / saMbhakSitaM yadurbhikSe na tacchudhyeta karmaNA || bhaktasyotkSepaNAtsayo bhaktadAsaH pramucyate / Ahito'pi dhanaM datvA svAmI yadyenamuddharet // RNaM tu sodayaM dattvA RNI dAsyAtpramucyate / kRtakAlavyapagamAtkRtako'pi vimucyate || tavAhamityupagato yuddhaprAptaH paNe jitaH / pratizI pradAnena mucyeraMstulyakarmaNA // nigrahAdvaDavAyAstu mucyate vaDavAhRtaH // ' iti nAradazca / ( nAsmR. 8 / 30 - 36 ) / vinatAyAH kadradAsyAnmuktirapi vainateyakRtA mahAbhArate sraSTA / 'svaM dAsamicchedyaH kartumadAsaM prItamAnasaH / skandhAdAdAya tasyAsau bhindyAtkumbhaM sahAmbhasA || sAkSatAbhiH sapuSpAbhirmUrddhanyadbhivAkiret | adAsa iti coktvA triH prAGmukhaM tamatho - tsRjet // ' ( nAsmR 8142, 43 ) ityante'nyaH / tasmAtpratyAsatteH sattvAt yuktaM tasyApi taddharatvam / kiM ca putratvAdipratyAsatyapekSayA dAsatvapratyAsattiruttamottamA / ata evoktaM 'teSAM dAsasya dAso'hamiti / ata eva ca dAsyaM navavidhabhaktimadhye gaNitaM, 'zravaNaM kIrtanaM' ityAdi / tatra tatra mukhyAdhikAriNazvoktAH, zrIviSNoH smaraNe parIkSidityAdi / dAsaviSaye Azaucamapi RSibhiH pratipAditam / ata eva - ' chAyA svo dAsa - vargastu duhitA kRpaNaM param / ' iti manUkti: (masmR. 4 185) / sA cAcAre prapaJcitA / ata eva zrAddhe dAsAnAM tRptyarthe bhUmAvucchiSTAnnadAnamuktam / ata eva dAsInAM 'vastraM patrami' tyAdinA manunA vibhAjyatvaniSedhaH kRtaH / na caivaM - ' bhAryA putrazca dAsazca traya evAdhanAH smRtAH / yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam // ' (masma. 8 416 ) iti manuvirodha iti vAcyam / ete trayo'rjitadhanA api adhanA dhanAsvAminaH bhartrAdereva hi tatra svAmitvaM, te yaddhanaM adhigacchanti arjayanti
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1341 tatra svasvAmisvAmikatvAt ityarthenAMzagrahaNe bhAryA diva- | suta ityasya vyAkhyAdvayAbhiprAyeNa tathoktirityAzayAt / davirodhAt / pAratantryapratipAdanaparatayA medhAtithi- tena prAguktapratinidhimadhye'tra yuge'yameva putrikAputraH vijJAnezvarAdibhirvyAkhyAtatvena svasvakarmaNastadanujJayA | zUdrAdau pratinidhina dattaka iti sUcitam / 'dattaurasetatatsatve karaNe'pi tadvattasyApi tadanantaraM svAtantryasya | reSAM tvi'ti tu traivarNikaparam / parigrahapadasvArasyAt / nirvighnatvAcca / naJo'lpArthatvenAsyopapattirbodhyA / atra ata eva tatsamaH putrikAsutaH' ityuktam / 'patnI du. bhAryAdisAhacaryamapi teSAM tatve linggm| 'putraH ziSyastathA hitara' iti vakSyamANAzayena tu nAtra tadgrahaNam / prathabhAryA dAsI dAsastu paJcamaH / prAptAparAdhAstADyAH syU mopAttapatnItyAgasya nirmUlatvApatteH / dauhitrasya sAkSArajjvA veNudalena vA / / adhastAttu prahartavyaM nottamAGge kadA- ttatrAnupAdAnAcca / ata evAtra dauhitryA na grahaNam / cana / ato'nyathA tu praharan caurasyApnoti kilbiSam // ' tathA ca yathauraso mukhyo'nye pratinidhayaH evamatra gRha - (msmR.8|299,300)| iti mAnavoktasAhacaryamapye- jAto mukhyo'nye pratinidhaya iti siddham / etadarthameva vam / yathA ziSyasya sarvAbhAve taddhAritvamevaM varNatraye / tadanantarametaduktiH / tathA cAtra dattako naiveti sAmpradAsasyApItyapi manuto labdham / ata eva 'zuzrUSakaH tam / tathA sannapi dAsa eva / ata eva vyAkhyAtrApaJcavidhaH zAstre dRSTo manISibhiH / caturvidhaH karmakarasteSAM dinA 'pariNItAputrAH santItyAdyuktami'tyuktam / ata daasaastripnyckaaH|| ziSyAntevAsibhatakAzcatarthastvadhikarma- | eva--'dattAdyA api tanayA nijagotreNa sNskRtaaH| kRt / ete karmakarA jJeyA dAsAstu gRhjaadyH|| sAmAnya- AyAnti putratAM samyaganyabIjasamudbhavAH // piturgotreNa masvatantratvameSAmAhurmanISiNaH // ' (naasmR.8|2-4) yaH putraH saMskRtaH pRthivIpate / AcUDAntaM na putraH sa iti nAradaH sNgcchte| ata eva tulyadaNDoktirapi putratAM yAti cAnyataH // cUDAdyA yadi saMskArA nijasaGgatA / 'dAsatvAtsa vimucyeta putrabhAgaM labheta ca / gotreNa vai kRtAH / dattAdyAstanayAste syuranyathA daasto(naasmR.8|30) iti prAguktanAradIyamapyatra liGgam / cyate // ' iti kAlikApurANaM saGgacchate / brAhmaNAditrayedAyAdupAgata iti paitRka iti ca tatra gaNanamapi gRha- 'pyaGgavaikalye dAsatvaM pratipAdayatA tena kaimutikanyAyejAtAbhinnAnAM tattve sAdhakam / saMbandhasattve eva hi nAnyatra tathA sati sutarAM tatheti sUcitamiti dik| tathA / anyathA'saMbaddhatvaM spaSTameva / manunA'pi gRha. evaM ca brAhmaNAdisthale'pi ziSyAdyabhAve dAsaH jasya madhyapAThena sarveSAM samatvaM bodhitam / ata eva sarvApahArI / tadabhAve zrotriyAdiH / ata eva 'sarvAnAradIye paJcadazatvamapi tathaiva bodhyam / kiM caurasasattve bhAve' iti tatroktam / mAnavaM nAradIyaM ca sAhacaryadAsasya tatra sati samAMzabhAgitvaM tadicchayA tadabhAve'pi mapyatra gamakamiti bodhyam / na caivamapi yathA--'go'zvocArdhabhAgitvaM, dattakasya tu aurasasatve caturthAzabhAgi- STadAsadAsISu mahiSyAjAvikAsu ca / notpAdakaH tvamiti tatastasya durbalatvameva / kiM ca patnyAdibhyo- prajAbhAgI tathaivAnyAGganAsu ca // iti / 'eSa dharmo 'pyayaM prabalaH / patnItyAditaH prAk putrAnantaraM tadviSaye gavAzvasya dAsyuSTAjAvikasya ca / vihaGgamahiSINAM cajAto'pIti yoginoktatvAt / putrakaraNe eva 'aurasaH vijJeyaH prasavaM prati // ' (msmR.9|48,55) kSetrajazcaivetyAdinA 'pArazavaH smRta' ityantena prAgukta- iti ca manuvirodha iti vAcyaM, tatrotpAdakasya svAkrameNoktvA 'dAsyAM ve'tyuktvA 'kSetrajAdIni'ti 'ya myAda bhinnasyaiva spaSTatvAt / ata eva dAsadAsyAmityatra ete'bhihitA' iti ca 'bhrAtaNAmityataH prAka manakte. vacanAttatheti medhAtithinoktam / kiM ca dvijAtyutpannasyaiva zva / ata evAdhanA zUdradhanavibhAge vizeSamAheti vyA- niraMzasya bharaNamuktaM vyAkhyAtrA / yAjJavalkyAdinA'pi khyAtrA'vatAritam / vizeSapadena pUrvasya traivarNikamAtra- 'bhartavyAH syuniraMzakAH' ityAdinA teSAM bharaNamuktam / viSayatvamiti atra tannirAsaH sUcitaH / na caivaM duhita- strIsthale'pi pratibandhakavazAnniraMzatve bharaNamuktaM 'bharaNadauhitrayoratra grahaNaM kathamiti vAcyam / prAgukta putrikA- | cAsyeti nAradena 'aputrA yoSita'iti mUlena ca /
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1342 vyavahArakANDam tadRSTAntenaiva 'anukUlazcediti vakSyati vyAkhyAkRt / ' aputreNeti / nanu ca brAhmaNasya niyogapratiSedhAdanArabhyotathA ca yatra kathamapi niraMzatvaprAptiH tatraiva bharaNaM, 'yam / kSatriyAdyarthastarhi bhaviSyati / na ca brAjhaNasya anyatrAMzaharatvameva yathAsaMbhavam / ata eva--'sarveSA- niyogapratiSedhaH, kiM tarhi, brAhmaNyAH / tenAnyotpAdito mapi tu nyAyyaM dAtuM zaktyA manISiNA / grAsAcchAdana- brAhmaNasya na syAt / na tu kSatriyAdikAyAM brAhmaNasyAmatyantaM patito hydddbhvet|| (msmR.9|202)iti manunA nutpAdakatvam / ato'viruddha evAyamaurasAbhAve kalpaH / 'anaMzau klIbapatitauM' ityagrimeNAbharaNe pAtityamuktam / / vishv.2|131 'atyantamityasya' yAvajIvamityarthaH / tathA ca zUdrAdi- (2) dyAmuSyAyaNasya bhAgavizeSaM darzayastasya svarUpasthale pariNItAputraputrIdauhitrasattve mRta pitRka vibhAge'rdha- mAha-aputreNeti / 'aputrAM gurvanujJAta' ityAdyaktavidhinA bhAgitvaM dAsasya, asattve tu sarvahAritvam / ata eva aputreNa devarAdinA parakSetre parabhAryAyAM guruniyogeno'duhitaNAM sutAhate' iti dauhitramAtraparatayA medhAtithi- tpAditaH putra ubhayo/jikSetriNorasau rikthI rikthahArI nA vyAkhyAtamapi vyAkhyAtropekSya bhedena vyAkhyAtam / piNDadAtA ca dharmata iti / asyArthaH / yadAsau niyu. duhitRsattve'pi sarvahAritvam / 'yAvadvacanaM vAcanikamiti to devarAdiH svayamapyaputro'putrasya kSetre svaparaputrArtha siddhAntAt / pravRtto yaM janayati sa dvipitRko dyAmuSyAyaNo dvayorapi . : tadayaM nirgalito'rthaH / AdyadAsasyaurasakalpatvaM rikthahArI piNDadAtA ca / yadA tu niyuktaH putravAn pariNayanAbhAvAt / anyeSAM dattakakalpatvaM, tatra mantra- kevalaM kSetriNaH putrArtha prayatate tadA tadutpannaH kSetriNa eva homayorabhAvAt / tathA ca teSAmanyatamasattve mukhyaputrA putro bhavati na bIjinaH / sa ca na niyamena bIjino disattve jIvapitRka vibhAge tadicchayA tatsamAMzabhAgi rikthahArI piNDado veti / yathoktaM manunA-'kriyAbhyupagatvam / mRtapitRkavibhAge tUktameva / evaM duhitRdauhitrasattve mAtkSetraM bIjAthai yatpradIyate / tasyeha bhAginau dRSTau bIjI 'pi / evaM patnIsattve'pi putrapautraduhitudauhitrANAmabhAve kSetrika eva ca // ' (msmR.9|53) iti / kriyAbhyupasarvagrAhitvaM, tadabhAve tu patnIsattve'pi saMsRSTino'vi gamAditi annotpannamapatyamAvayorubhayorapi bhavatviti saM. bhaktasya bhrAtuH sarvahAritvaM, tadabhAve tu patnyAH sarvAMza vidaGgIkaraNAdyatkSetra kSetrasvAminA bIjAvapanArtha bIjine bhAgitvamityAdIti digiti / tadetatsarve hRdi nidhA dIyate tatra tasminkSetre utpannasyApatyasya bIjikSetriNI yoktaM dhvanayanneva vyaGgayArthamAha / atra ceti / mUle bhAgino svAminI dRSTau maharSibhiH / tathA-'phalaM tvanaityarthaH / labhate ityasya iti gamyate iti zeSaH / 'brAhma bhisaMdhAya kSetriNA bIjinA tthaa| pratyakSa kSetriNAmoM NAdInAM tu dAsIsutAH prajIvanabhAjo na rikthaharA' iti bIjAdyonirbalIyasI // ' (msm.9|52) iti / phalaM tvanabhimedhAtithirapi / baal,2|133-134 saMdhAyeti atrotpannamapatyamaviyorubhayorastvityevamanabhisaMkSetrajo yAmuSyAyaNaH, tasya piNDadatvadAyaharatvavizeSazca dhAya parakSetre yadapatyamutpAdyate tadapatyaM kSetriNa eva / aputreNa parakSetre niyogotpAditaH sutH| yato 'biijaadyonibliiysii'| gavAzvAdiSu tathA darzanAt / ubhayorapyasau rikthI piNDadAtA ca dharmataH / / atrApi niyogo vAgdattAviSaya eva / itarasya niyoga(1) aurasAnAmayaM vibhaagdhrmH| tadabhAve tu sya manunA niSiddhatvAt - 'devarAdvA sapiNDAdvA striyA 1) yAsmR.21127; ay.25,14; vi.2013;/sayaDAniyaktayA(prajopsitA'dhigantavyA saMtAnasya pAra mitA.; apa.; vyaka.155, gaumi.18|13:28|31; u.. kssye| vidhavAyAM niyuktastu ghRtAkto vAgyato nishi| ek2|13|6,2|14|2; mmu.9|162; vira.556 ca dharmataH mutpAdayetputraM na dvitIyaM kathaMcana // ' (msmR.9|59,60) (prakIrtitaH); smRsA.68 pyasau (pyayaM); pamA.518, mapA. 655; vyaniH ; nRpra.39, savi.387; mc.9|162; / ityevaM niyogamupanyasya manuH svayameva niSedhativImi. vyapra.469; vyau.149, zakI.453, baal.| 'nAnyasminvidhavA nArI niyoktavyA dvijAtibhiH / 132(pR.177),2|135 (pR.217); samu.138; daca.20. / anyasminhi niyuJjAnA dharma hanyuH sanAtanam / nodvA
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1343 hikeSu mantreSu niyogaH kIrtyate kvacit / na vivAha- bhavati na devarasya / saMvidA tUbhayorapi / +mitA. vidhAyuktaM vidhAvAvedanaM punaH // ayaM dvijAha vidvadbhiH (3) prathame'dhyAye pratipAdito niyogotpAditaH suto pazudharmo vigarhitaH / manuSyANAmapi prokto vene rAjyaM gurvanujJAta ityatratyena niyogavidhinA yo'putreNa devarAprazAsati // sa mahImakhilAM bhuJjan rAjarSipravaraH puraa| dinA parasyAputrasya kSetre bhAryAyAmutpAditaH svArtha parArtha varNAnAM saMkaraM cakre kAmopahatacetanaH // tataH prabhRti yo ca dyAmuSyAyaNasaMjJakaH sa ubhayo/jikSetriNoH pitromohAtpramItapatikAM striyam / niyojayatyapatyArthe garhante dAyaharaH piNDadazca dharmazAstrato veditvyH| apa. ta hi sAdhavaH // iti (msmR.964-68)| na ca (4) yadA tu svayaM putravAn devarAdiH kSetriputrArtha vihitapratiSiddhatvAdvikalpa iti mantavyam / niyoktaNAM pravRttaH tadA kSetrigaH putro na biijinH| yatra tu saputro'pi nindAzravaNAt / strIdharmeSu vyabhicArasya bahudoSazrava- Avayorapatyamiha samAnaM bhaviSyatIti saMvidrUpaM kriyAbhyuNAt , saMyamasya prazastatvAcca / yathAha manureva-'kAmaM pagamamAzrityotpAdayati tatra dvayorapyasau putro bhavatIti / tu kSapayeddehaM puSpamUlaphalaiH shubhaiH| na tu nAmApi gRhI vira.556 yAtpatyo prete parasya tu // ' (msmR.5|157) iti jIvanArtha (5) mitATIkA -(ayaM ca vivAho vAcanika ityApuruSAntarAzrayaNaM pratiSidhya - 'AsItAmaraNAtkSAntA di)| ayamabhisaMdhiH / niyuktAbhigamane yathA ghRtAniyatA brhmcaarinnii| yo dharma ekapatnInAM kAGkSantI bhyaGgAdikamaGgatvena vidhIyate tathA'yaM vivAho'pi niyutamanuttamam // anekAni sahasrANi kaumaarbrhmcaarinnaam| ktAbhigamane'GgaM na svatantratayA pradhAnakarma yena dAmpatyadivaM gatAni viprANAmakRtvA kulasaMtatim / / mRte bhartari prasaMgaH / ata eva nobhayoraurasaH putraH api tu kSetraja sAdhvI strI brahmacarye vyavasthitA / svarga gacchatyaputrApi eva kSetrasvAminaH 'atrotpannamapatyamAvayoriti pratijJAyA yathA te brahmacAriNaH // apatyalobhAdyA tu strI bhartAra- abhAve / satyAM tu pratijJAyAmubhayorapi putra iti / subo. mativartate / seha nindAmavApnoti paralokAcca hIyate // ' (6) [vijJAnezvaramatamupanyasyocyate-bhArucyAdayastu (msmR.5|158-161) iti putrArthamapi puruSAntarA- na sahante 'apatyalobhAdyA tu strI bhartAramativartate' iti zrayaNaM niSedhati / tasmAdvihitapratiSiddhatvAdvikalpa iti vacanaM jIvadbhartakAviSayaM-.'nAnyasminvidhavA nArI nina yuktam / evaM vivAhasaMskRtAniyoge pratiSiddhe kastarhi . yoktavyA dvijaatibhiH|' iti sArthavAdakavacanaM devarAdidharyo niyoga ityata Aha- 'yasyA mriyeta kanyAyA vyatiriktAnyaparam / niyoktunindAzravaNaM devarA divyativAcA satye kRte ptiH| tAmanena vidhAnena nijo vindeta rikteSu ye niyoktArastadviSayam / strINAM vyabhicArasya bahudevaraH // yathAvidhyadhigamyainAM zuklavastrAM zucivratAm / doSazravaNaM niyogavyatiriktavyabhicAraviSayam / atazcamitho bhjetaaprsvaatskRtskRdutaavRtau||' (msmR.9|69, 'ayaM dvijairhi vidvadbhiH pazudharmo vigarhitaH' iti pazu70) iti / yasmai vAgdattA kanyA sa pratigrahamantareNaiva dharmadRSTAntokraicchiko vyabhicAro devarAdivyatiriktatasyAH patirityasmAdeva vacanAdavagamyate / tasminprete niyogazca niSidhyate / devarA divyatiriktaniyogaH pazudharmadevarastasya jyeSThaH kaniSTho vA nijaH sodaro vindeta pari- tulyaH / atazca na zayyAparipAlanaputrotpAdanayorvikalpaH / kiMtu putravatyA zayyAparipAlanaM duhitRmatyA vA / tada. Nayet / yathAvidhi yathAzAstramadhigamya pariNIya anena bhAve niyogAdaNyapatyotpAdanamAvazyakam / 'prajepsitAvidhAnena ghRtAbhyaGgavAniyamAdinA zuklavastrAM zuci 'dhigantavyA saMtAnasya prikssye|' iti vacanAt / zayyAvratAM manovAkAyasaMyatAM mitho rahasyAgarbhagrahaNAtpratyutveka paripAlanAtsaMtAna nirvAha eva zreyAnityaparArkabhArucivAraM gacchet / ayaM ca vivAho vAcaniko ghRtAbhyaGgA- somezvarAdInAM matam / etanniyojanaM kaliyuge niSiddhamapi di niyamavaniyuktA bhigamanAGgamiti na devarasya bhAryA + pamA., mapA. mitAgatam / tvamApAdayati / atastadutpannamapatyaM kSetrasvAmina eva *u., smRsA., vyani. apagatam / vya. kA. 169
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1344 vyavahArakANDam yugAntarAbhiprAyeNoktam / saMyamasyAtiprazaMsanAcca tulyabalatvasyApi vidhipratiSedhayo. etadvAgdattAviSayakaniyojanaM vijJAnayogimatAnusAre rabhAvAt / tathA ca manureva-'kAmaM ta zapayeddehaM puSpamUlaNoktam / bhArucyAdInAM tu mate vidhavAniyojanamapyasti phalaiH shubhaiH| na tu nAmApi gRhNIyAtpatyau prete parasya t||' vAgdattAniyojanamapyastIti dhyeyam / savi.389-390 / (msmR.5|157) iti jIvanArtha puruSAntarAzrayaNaM niSi. (7) aputreNa devarAdinA vigotreNa vaa| *vImi. dhya, 'AsItAmaraNAt kSAntA niyatA brahmacAriNI / yo (8) niyogazca vAgdattAviSaya evetyaacaaryaaH| dharma ekapatnInAM kAntiI tamanuttamam / / anekAni saha. vyapra.470 srANi kaumArabrahmacAriNAm / divaM gatAni viprANAma. atra vAgdattAzabdena 'tubhyamahaM saMpradada' ityAdi / kRtvA kulasaMtatim / / mRte bhartari sAdhvI strI brahmacarye saMkalpavAkyena kanyAdAtrA dattA gRhyte| vidhavAzabdena vyvsthitaa| svarga gacchatyaputrApi yathA te brhmcaarinnH|| tu saptapadIparyantaM vivAhoDhA pazcAnmRtapatikA / na tu apatyalobhAdyA tu strI bhrimtivrtte| seha nindaamvivaahaatpraagniytkaalprtishrvnnruupvaagdaandttaa| yA vApnoti patilokAcca hIyate / / ' (msmR.5|158-161) --'avyaGge'patite'klIbe dazadoSavivarjite / imAM iti patrArthamapi paruSAntarAzrayaNaM nindAtizayapuraHsaraM kanyAM pradAsyAmi devAmigurusaMnidhau // iti vAkyena | pratiSiddhavAn / pazcAt svayameva 'yasyA mriyeta' ityanena pratijJAyate / ata eva patiriti manunoktam / prAgbhA- vAgdattAviSayaniyogasya ca dharmatvamaktavAn / 'anena vipratizravaNasya vivAhaprayogabahirbhAvena pratizrAvyasya vidhAnena' ityuktvA- 'yathAvidhyadhigamyainAM zuklavastrAM patitvaM anigarusaMnidhAviti vAkyena pratijJAyate / yadyapi zacivratAm / mitho bhajetAprasavAtsakRtsakahatAvRto // saMkalpitAyA api na sa patirjAtaH / bhAyAtvavatpati (masmR.970) iti vidhAnamapi darzitavAn / ghRtAbhyatvasyApyalaukikasaMskArAtmakatvena vivAhabhAvanAbhAvyasya GgagurvanujJAdiH pUrvoktaH smRtyantaroktazca yo vidhiH so. tataH prAganutpatteH / tathApi prayogopakrame tatphalIbhUtatayava- 'pyaneneti sarvanAmnA parAmRzyate / devaragrahaNaM sapiNDA. hArasaMbhavaH / yajamAneSTitaH prAgapyAhavanIyavyavahAravat / derupalakSaNam / vacanAntarAnusArAt / patipadaM 'vAcA pratizravaNamAtre tu na tadupakramo'pIti sarvathA patitvavyapa- satye' iti ca vyAkhyAtameva / 'yasmai vAgdattA kanyA sa dezo'nupapannaH / ata eva pratIcyodIcyAdInAM vivAhA- pratigrahamantareNaiva tasyAH patirityasmAdevAvagamyate' iti dadavIyaH prAkkAle vAgdattAyAstaduddezye mRte'pi punara- mitAkSarAgrantho'pyasmaduktArthAbhiprAyakatayaiva neyH| yathAvigItaziSTairanyena saha vivAhaH kriyate / anyathA kalau te doSasyoktatvAt / vyapra.471-473 niyogavidherapi niSiddhatayA punarakSatAvivAhasya durA (9) mitATIkA - itthamAcAryamataM pratipAditaM, pAstatayA sa durAcAra eva syAt / tathA cAyamarthaH / | 'atrApItyAdinobhayorapi itynten'| yadyapyatra tatvena vAcA satye kRte saMkalpavAkyena dAne kRte sati yasyAH noktaM kiMtu sAmAnyena tathApyAcArAdhyAye svayaM spaSTaM patiH patitvabhAvyakavivAhabhAvanAviSayIbhUtaH puruSo tathaivoktamiti tathaiva bodhyam / vastutastu nedaM yuktam / niyeteti / na ca vihitapratiSiddhatvAdvikalpa eva vidha- adbhizca vAcA dattAyAM mriyetAdau varo yadi / na ca vAniyogasyAstviti vAcyam / vastuni vikalpAsaMbha- tau dampatI syAtAM kumArI pitureva sA // iti vasiSThavAt / na hi vidhavAyAM niyogAtpravRttasya pratyavAyo virodhApatteH / na ca mantropanItA syAt' iti tRtIyabhavati na bhavati veti saMbhavati / niyogavidheH 'yasyA pAde pAThAntaraM, 'kumArI punareva sA' iti caturthapAde / niyeta' ityAdivacanena vAgdattAviSayatve niyantrite kiM ca vAgdAnottaraM vare dezAntaraM gate'pi hi vizeSo vidhavAviSaye pravRttyabhAvAcca / niyojayitRNAM nindA nAradenoktaH sa virudhyeta / 'pratigRhya tu yaH kanyAM varo zravaNAt strIdharmeSu vyabhicArasya bahudoSajanakatvazravaNAt dezAntaraM vrajet / trIn Rtan samatikramya kanyA'nyaM * zeSaM mitAgatam / | varayedaram // strIpuMsayostu saMbandhAdvaraNaM prAgvidhIyate /
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH teSAM dAyaharatvavicArazva varaNAgrahaNaM pANeH saMskAro'pi vicakSaNaiH / tayorani yataM proktaM varaNaM doSadarzanAt // ' iti ( nAsmR. 15/24, 2-3 ) / pratigRhya vAcA dattAM svIkRtya / saMvatsaramatikamyeti pAThAntaram / strIpuMsayoH saMsargAt prAk tritayaM kriyate, varaNaM pANigrahaNaM saptapadIprakramazceti / tatra varaNaM nAma varasya saMpradAnatvAya kanyAdAtrA prArthanam / tadeva ca vAgdAnam / evaMsthite tayoH pANigrahaNasata padaprakramayoH pUrvabhAvi yadvaraNaM tadaniyatamaniyAmakamityarthaH / tayoreva bhAryAtvotpAdakatvAditi bhAvaH / atra manuranupadameva sphuTIbhaviSyati / doSeti / asyArthaH varaNasyAniyAmakatvamapi pUrvavarasya doSe satyevetIti / idaM ca mAdhavIye spaSTam / etadekavAkyatayaiva mAdhavena - 'varayitvA tu yaH kazcitpragazyetpuruSo yadA / raktAgamAMstrInItya kanyA'nyaM varayet patim // ' iti kAtyAyanoktam / praNazyeddezAntaraM gacchet anyathA pratIkSA vaiyarthyApatterityevaM vyAkhyAtam / varamiti pAThAntaram / mantropanItA pANigrahaNa mantrajanyasaMskAravatI / itthaM eta dekavAkyatayoktanAradIye Rtupadena rajodarzanameva na tu kaalH| evaM ca saMvatsaramatikramyeti pAThAntaramayuktameveti bodhyam / tathA ca pANigrahaNAdikaM vinA vAcA dAnamivAdbhirapi dAnaM na bhAryAtvotpAdakamityarthaH / kumArI pituH anyasmai yAdRzasaMbandhena pitrA vivAhyate tAdRk pitRsaMbandhavatI / tathA ca na tasyA vaidhavyam / etaparameva yamavAkyaM pUrvAdhyAye uktaM tAdRzam / tathA ca parAzaro'pi - ' naSTe mRte pratrajite klIve ca patite patau / paJcasvApatsu nArINAM patiranyo vidhIyate / / ' iti / vAgdAnAnantaraM pANigrahaNAtprAk patau saMbhAvitotpattikapatitve pUrvasminvare naSTe sati lakSaNayA dUradezagamanenA parijJAtavRttAnte satItyarthaH / evaM duSTe pUrvavare vAgda 1345 | coravat // ' (nAsmR. 15 / 32 ) iti tatraiva daNDaM vidhatte / pradAnaM svAmitva heturna tu vAgdAnam / tathA ca manuH - 'maGgalArtha svastyayanaM yajJazvAsAM prajApateH / prayujyate vivAheSu pradAnaM svAmyakArakam || pANigrahaNikA mantrA niyataM dAralakSaNam / teSAM niSThA tu vijJeyA vidvadbhiH saptame pade // ' (masmR. 5 / 152,8 / 227 ) iti svastyayanaM kuzalena kAlAtivAhanahetuH karaNasAdhanatvAt kanakadhAraNAdi svasti bhavanto bruvantvityAdi ca yat, yazca prajApatidevatAko vaivAhiko homastatsarvaM maGgalArtham / abhimatArthasiddhirmaGgalaM tadartham / niSThA bhAryAtvasamAptirUpA / pratigRhya vAgdAnena gate vare RtutrayapratIkSaNAdikaM mukhyaprAguktakAlAdUrdhvamapi dAtrA adiiymaantvvissymev| 'gamyaM tvabhAve dAtRNAmityAdyekavAkyatvAt / tasmAdvAgdAnasthale ukta evaM prakArabhedaH / 'aputrAM gurvanujJAta' iti 'aputreNa parakSetre' iti ca mUlaM vivAhitAviSayameva / tathaiva ca vyAkhyAtaM vyAkhyAtrA | manUkta niyogo'pyetadviSaya eva / ata eva tatra vidhavApadoktisvArasyam | 'nAnyasminniti niSedhastu devarasapiNDasagotrAnyaviSayakaH / kramoktyA svarasatastathaiva pratIteH / etasyaiva poSakaM 'nodvAhikeSviti prAguktaniyogAnyasAmAnyaniyogAdyabhAvabodhakam / ekaM putrama - tyAdyuktapoSakameva / ayamiti / ata eva pazudharma ityuktam / sa ca vAraMvAraM niyojanAdirUpaH / tadeva draDhayati / tata iti / sAmAnyenokta niyamAnAdareNa punaH punastadarthaM niyojayatItyarthaH / ata eva vyabhicAradoSazravaNasya saMyamaprAzastyasya copapattiriti na tadvirodhaH / 'yasthA mriyete 'ti tu devarasatve'nyasmai na deyA kiMtu tasmA eva deyetyevaMparam / ata eva 'yathAvidhI 'ti padyaM sarve saphalam / punarupanayane vizeSavadatra punarvivAhe na vizeSa iti yathAvidhItyuktam / adhigamyetyanena dAmpatyamuktam / zukletyAdinAM tasyAmaduSTAtvaM, bhajetetyanena yAvajjIvaM ramaNAdyuktam / ata eva AprasavAdityuktivIpsAdvayaM ca / anyathA tasya sAmAnya siddhatvAdeva vIsAnarthakyaM spaSTameva / evaM ca pradhAna evAyaM vivAho nAGgam / ata evAnena vidhAnena vindetetyuktam / devara iti patiriti ca sUtrazATakavat bhAvisaMjJayA / pavantarAya deyetyapi siddham / evaM ca 'vAgdattA, manodattA, agniM parigatA, saptamaM padaM nItA, bhuktA, gRhI tagarbhA, prasUtA ceti saptavidhA punarbhUH tAM gRhItvA na prajAM na dharma vindediti bodhAyanokto vAgdattAmanodatta yorniSedhaH pUrvavarasya nirdoSatve sati bodhyaH / ata eva nAradaH - 'dattAM nyAyena yaH kanyAM varAya na dadAti tAm / aduSTazvedvaro rAjJA sa daNDyastatra
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1346 vyavahArakANDam prAguktakAtyAyanIye patimitivat / evaM ca kulluukbhtttto-| paunarbhavo'paviddhazca dattaH krItaH kRtastathA / ktameva yuktam / evaM zulkadamaraNe manu:-'kanyAyAM dattazu- svayaM copagataH putrA dvAdazaite prkiirtitaaH|| lkAyAM mriyeta yadi zulkadaH / devarAya pradAtavyA yadi aiSAM SaDbandhudAyAdAH SaDadAyAdabAndhavAH / knyaa'numnyte|| (msm.9|97) iti / anena ca tasmai pUrvaH pUrvaH smRtaH zreSTho jaghanyo yo ya uttrH| dAnaM spaSTamevoktam / yadi kanyetyanena tathA tadanumatau mAdete pravartante mRte pitari taddhane / devarAya deyA, tadanyAnumatau tadanyasmai deyA, vivAhamAtrA- jyAyasojyAyaso'bhAve jghnystdvaapnuyaat| nanumatau tu kasmA api na deyeti, tayA naiSThikavratameva pUrvAbhAve uttarottareSAM draviNAhatvamityarthaH / kartavyamiti sUcitam / zulkadAturdezAntaragatau tu kAtyA vici.230 yanaH-'pradAya zulkaM gacchedyaH kanyAyAH strIdhanaM tthaa| (2) teSAmayaM vizeSaH- ye AdyA SaDaurasAdayo dhAryA sA varSamekaM tu deyA'nyasmai vidhaantH|| atha pravR- gUDhotpannAntA: saMtatizca dAyAdAzceti kecit / bandhUnAM ttirAgacchet pratIkSeta samAtrayam / ata Urva pradAtavyA ca dAyaM pitRsvamapi labhanta ityarthaH / itare SaT pitureva kanyA'nyasmai yathecchataH // ' iti / atra dhAryetyanena dhA- dAyaM labhante na sapiNDAnAm / pUrvaH pUrvaH zreyAn uttara yatvena tataH pUrvamapi deyeti sacitam / bahubhirnidoSairva- uttara UnaH rikthabhAgAdau / pUrva uttaraM bibhRyAt 'aM. raNe kRte vizeSamAha sa eva-'anekebhyo'pi dattAyAmanU- zAnAM caudanaM dadyAt tadaMzA itare' iti / naabhaa.14|45 DhAyAM tu yatra vai / purA''gatazca sarveSAM labhetAdyo varastu | DyAmuSyAyaNakA dadyAbhyAM piNDodake pRthak / tAm // pazcAdvareNa yaddattaM tasyAH pratilabheta saH / athA- | avira,vyAkhyAnaM 'piNDadoM'zaharazcaiSAM' iti yAjJavalkyavacane gacchetsamUDhAyAM dattaM pUrvavaro haret // ' iti / varo vi. / (pR.1336) draSTavyam / vAhArthopasthitastena yacchulkaM dattaM tadeva lbhetetyrthH| tatra (1) naasN.14|44 dattaH (labdhaH) kRtastathA (tathA kRtaH) vai 'purAgatazca sarveSAM labhate tadimAM sutAmiti paatthaantrm| putrA (putro) prakIrti (udAha); naasmR.16|46 dattaH (labdhaH) anyasmai dattAyAM kanyAyAM pUrvavaro'pyAyAti tadA'nUDhAM tAM prakIrti (udAha); vyaka.154; vira.551 copa (copA); labhate, UDhAyAM tu svadattaM dravyameva labhate, na tu vici.230, vyapra.486; baal.2|132 (pR.179), kanyAmityapi siddham / ata eva tasmAdvijJAnezva- 1991 2 / 135 (pR.234); daca.29 viravat . rIyamUlArthapratipAdanameva yuktam / ata eva na svapUrvavi. (2) naasN.14|45 eSAM (teSu); naasmR.16|47 Tho rodhaH / atrApi prAgvattathAvAcye tadanuktiH prAk tathokta (jye); vici.230 zre (jye); vyapra.486, baal.2|135(pR. ! (yAn); vyaka.154 zre (jye); vira.551 eSAM (teSAM) zre tvAt / uktaniSkarSAkathanabIjaM tvasya 'devarAcca sutotpa ci sutAtpa / 234); daca.29 viravat. ttiriti kalivajryeSu gaNanAt anAsthArUpameva / (3) nAsaM.14146 vartante (poran ) ddhane (ddhanam); baal.2|127(pR.166-168) naasmR.16|49 (kramAddhayete prapadyeran mRte pitari vA dhanam / jyAyaso jyAyaso'lAbhe kanIyAn rikthamarhati // ); vyaka.155) gaumi.28|32; u.2|14|2; vira.551 nyastadavA (nyo yo - aurasakSetrajAdayo dvAdaza putrAH, teSAM dAyapiNDadAtRtva ya A); vici.230 viravat ; vyapra.486 dete (te te); - vicAraH / dvayAmuSyAyaNa-zulkadattAputra.aniyuktAputra- dharmaputrANAM dAyapiNDadatvavicArazca / / baal.2|135 (pR.234) jyAyaso jyA (zreyasaH zre); daca. 29-30 viravat. aurasaH kSetrajazcaiva putrikAputra eva ca / (4) naasN.14|22 yAmuSyAyaNakA (dvirAmuSyAyaNA) 4 "kAnInazca sahoDhazca gUDhotpannastathaiva ca // sa (zi); naasmR.16|23 pUrvArdha nAsaMvat; ap.2|127 (1) naasN.14|43; naasmR.16|45; vyaka.154, kA dadyuA (ko dadyAdvA) uttarArdhe (rikthAda(zagrAhI vira.551; vici.230, vyapra.486, baal.2|132 sthAdvIjikSetrikayorapi); vyaka.156, u.2|13|6 kA dardA (pR.179),2|135 (pR.234); daca.29. (ko dadyAvA) (rikthAdardha samAdadyAt bIjakSatravatostathA); vira. . nArada
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1347 RkthAdadhaM samAdA/jikSetrikayostathA / / . / arikthabhAjaste sarve bIjinAmeva te sutAH / / / (1) iti, tatkSetraje jAte pazcAccaurasotpattau satyAM dAste bIjine piNDaM mAtA cecchalkato hRtA / veditavyam / apa.1127 azulkopanatAyAM ca piNDadA voDhureva te* / / (2) yatra bIjina auraso'sti kSetriNo'pi kathaMci (1) aniyuktAyAM svairiNyAm / arikthabhAjaH tpazcAdauraso jAtastadviSayamidam / aputrayostu dvayorapi kSetriRkthaM na labhante, mAtRkSetrikamAtAmahAnAM na kRtsnamartha gRhNIyAt / vira.559 | RkthaM bhajante iti tu prkaashkaarH| kimavizeSeNa (3) tava ca mama cetyutpAditAH kSetrajAH putrikA piNDadAnamityAha- 'dAste bIjine piNDaM mAtA cecchasutAzca, te dUyorvI jikSetrikayoH piNDodake dAH, ubha lkato hRtA' iti| yadi kSetriNaH zulkaM mUlyaM dattvA yoranapatyatve sarva hareyuH, sApatyatve ubhayato'dhI zam / bIjinA mAtA hRtA / azulkopanatAyAmityAdi yuktam / evamaurasaistulyAMzA bhavanti / naabhaa.14|22 vira.587-588 (4) ardhAzamiti yathocitabhAgopalakSaNam / (2) yadi mAtA zulkena nItA syAda, bIjinaH vyapra.474 | piNDadAH / vinA zulkena svayamAgatAyAM jAto voDhukAnInazca sahoDhazca gUDhAyAM yazca jaayte| reva kSetriNa evetyasmin niyogavacanamanarthakaM syAt / teSAM voDhA pitA jJeyaste ca bhAgaharAH smRtaaH| anya Aha-azulkopanatAyAM voDhuH piNDadA iti ... sahoDho garbhajAtaH / atrAputro yadi mAtAmaha vacanAnna rikthabhAja iti| atrApi yato rikthaM tataH stadA tasya putraH kAnInaH sahoDhazca / saputrazcettadA piNDamiti durupapAdam / tasmAt paNena vinA niyuktAvoDhaH, ubhayoraputratve cobhayoriti paarijaatH| vira.565 niyuktA vA patyurevApatyArtha nyAyenopanatA ced voDhureajJAtapitRko yastu kaaniino'nuuddhmaatRkH| veti samAMza ityukta eva vizeSita iti / naabhaa.14|19 -mAtAmahAya dadyAtsa piNDaM rikthaM hareta ca // . dvau sutau vivadeyAtAM dvAbhyAM jAtau striyA dhane / kAnIno voduH putra ityuktaM atiprasaMgAd vize. Syate / kanyAyAmadattAyAM yo jAtazcauryeNa, so'jJAta tayoryad yasya pitryaM syAt sa tadgRhNIta netrH+|| pitRkaH / dattAyAmanUDhAyAM cauryaga, kSetriNo nititvAt dharmArtha vardhitAH putrAstattadgotreNa putravat / jJAtapitaka eva sH| ubhayatra gUDhAyAM jAtatve'pi sa aMzapiNDa vibhAgitvaM teSu kevalamiSyate / / voDhurityuktaH / kSetrajAdAvapi vailakSaNyAnna kSetrajaH / ita- (vRddhagautamaH --- 'svagotreNa kRtA' ityAdi, yacca rastu mAtAmahAya piNDaM dadyAt, putra ityrthH| rikthaM bRhanmanu:-'dattakItAdiputrANAM' ityAdi, yadapi nAradaH ca tasya labhate sa devarajAdiSvanurUpam / naabhaa.14|17 'dharmArtha vardhitAH' ityAdi) tAnyanAkarANi / vyama.53 jAtA ye tvaniyuktAyAmekena bhubhistthaa| . * medhA.vyAkhyAnaM 'aniyuktAsutazcaiva' iti manuvacane 558, vyapra. 474 4 sa ((za); daca. 38. vyapravat. draSTavyam / - (1) naasN.14|16; naasmR.16|17; vyaka.157; +vyAkhyAsaMgraha : 'do tu yo vivadeyAtA' iti manubacane (pR. u.2|14|2 smRtAH (pituH); vira.565, vyani. uvat 1323) draSTavyaH / vyapra.475; samu.137 uvat. (1) naasN.14|19 jine (jina:) ca (tu); naasmR.16| (2) naasN.14|17'nuuddh (gUDha) tsa (cca); nAsmR.1618- 20 natAyAM ca (gatAyAM tu) medhaa.9|143 ca (tu); vyaka. stu (zca); vyanita va (ttataH); vyapra.475 hAya (hasya) ta ca / 159 nAsaMvat ; vira.587:588 pU. smRsA.70 nAsaMvat. (ttataH); samu.137'naDhamAtRka: (gUDhamAtRjaH) ta ca (ttataH): | (2) dA.148.149; vyani. sutau (tu yau) ryad / (3) naasN.14|18 sutA: (smRtAH); naasmR.16|19 ste | yasya (yadyapi) bharadvAjaH; dAta.169; vitA.380 sa tad saveM (sarve syuH); medhaa.9|143; vyaka.159; vira.587 | (tat sa) devala: setu.82 pi (pai); vica.62. smRsA.70, candra.177 jAtA ye tva (ye jAtAstu) ari (anR). (3) vyama.53.
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1348 vyavahArakANDam bRhaspatiH aika evaurasaH pitrye dhane svAmI prakIrtitaH / putramahimA / bhrAtRNAM ekapatnInAM vA ekasya ekasyA vA putreNa tattulyA putrikA proktA bhattavyAstvapare smRtaaH|| putravatvam / yAni putrikAputrasya nyUnabhAgapratipAdakAni 'samagrapunnAmno narakAtputraH pitaraM trAyate yataH / dhanabhoktA syAdauraso'pi jghnyjH| tribhAgaM kSetrajo mukhasaMdarzanenApi tadutpattau yateta saH // bhuGkte caturtha putrikAsutaH / / ' ityAdIni brahmapurANAdiyadyekajAtA bahavo bhrAtarastu shodraaH| vacanAni tAni aurasasyAtyantasaguNatve putrikAputrasyAekasyApi sute jAte sarve te putriNaH smRtAH // savarNatve'tyantanirguNatve vA draSTavyAni / bahvInAmekapatnInAmeSa eva vidhiH smRtaH / / ratna.142 ekA cetputriNI tAsAM sarvAsAM piNDadastu saH // 'pautro'tha putrikAputraH svargaprAptikarAvabhau / aurasaputrikayostrayodazeSu suteSu variSThatvaM, sarveSAM RkthapiNDapradAnena samau saMparikIrtitau / / dAyaharatvapiNDadatvAdivicArazca kSetrajAdyAH sutAzcAnye paJcaSaTsaptabhAginaH / / putrAstrayodaza proktA manunA ye'nupUrvazaH / kSetrajAdyAH kSetrajakAnInapaunarbhavAH yathAsaMkhyaM paJcasaMtAnakAraNaM teSAmaurasaH putrikA tathA // SaTsaptabhAgina ityarthaH / vira.545 AjyaM vinA yathA tailaM sadbhiH pratinidhIkRtam / datto'paviddhaH krItazca kRtaH zaudrastathaiva ca / tathaikAdaza putrAstu putrikaurasayovinA / / jAtizuddhAH karmazuddhA madhyamAste sutAH smRtaaH|| agniM prajApatiM ceSTavA kriyate gautamo'vadat / putrakaraNavidhiH tatpayojanaM ca / idaaniimkrtvyputrprkaaraaH| anye tvAhuraputrasya cintitA putrikA bhavet / / aputreNa sutaH kAryo yAdRk tAhaka prayatnataH / piNDodakakriyAhetornAmasaMkIrtanAya ca // 4 damI.vyAkhyAnaM 'brAhmagAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacane draSTavyam / (1) vyaka,153; gaumi.28|32 lyA (lyaH) proktA (1) vyaka.159; vira.584, baal.2|135 (pR.220). | (putro); u:2|14|2; vira.541 smRtAH (sutAH); smRsA. (2) vyaka.159 rastu (raste); vira.583; vyani. 66 pitrye (putro); ratna.142 viravat ; vici.233 pitrye tAsAM (tvAsAM); damI.42 rastu (razca); sNpr.214baal.2| (putro); vyani.; smRci.33 pivye dhane (putro dhana) 135 (pR. 225); samu.95; kRbha.879 yathe (ye'pye) smRtAH | candra.90 pitrye (putro); vyapra.481, vyau.148 . (matAH); daca. 7 prathamazlokaH, 8 dvitIyazlokaH. 149 tattu (yatta) bhartavyAstvapare (dvAvetAvuttamA); samu.139. (3) ap.2|128 ye'nu (yena); vyaka.158; vira. (2) vyaka.159; u.2|14|2 pau (pu) RthapiNDapradA575; smRsA.70; vyani. apavat; candra.177 apavat nena (rikthe piNDAmbudAne ca); cira.584:586 (=) svarga damI.39; vyapra.480; baal.2|135 [pR.232 utta.: | (zreyaH) piNDapradAnena (piNDAmbudAne ca) kIrti (kalpi); smRsA. pR.236 raNaM (raNAt )]; samu.139; daca.4. 64 NDapra (NDAgha); candra.88tro'tha (trazca) nena (neSu); bAla. (4) ap.2|128 dhIkRtam (dhiH smRtam ); vyaka.158 / 2|135(pR. 220) uttarArdhe (rikthe piNDAmbudAne ca sutau dhI kRtam (dhiH smRtaH); mamu.9.181 vRddhabRhaspatiH, vira. suparikalpitau). 575, smRsA.70 vyakavat ; vyani. dbhiH (dyaH) zeSaM vyaka- (3) gaumi.28|32 zcA (stva); u.2|14|2 gaumivt| vat; mc.9|181 putrAstu (putrAH syuH); candra.177; vira.545; vyapra.484 pta (ma); vyau.148(=). vyapra.480 vyakavat ; baal.2|135 [ pR.232 putrAstu (4) vyaka.155, vira.552 smRtAH (matAH); vyapra. (putrAH syuH) zeSaM vyakavat : pR.236 apavat ]; samu.139 486 vitA.365. vinA (smRtAH) zeSa vyakavat ; daca.4. (5) vyaka.159; vira.586(=); baal.2|135 (5) vira.562, vyani.ceSTvA (dRSTvA); samu.138'vadat [pR.219 nAmasaMkIrtanAya ca (dharmasaMkIrtanasya ca) manuyamavyAsa(ktavat). bRhaspatayaH].
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH putraprakArAH, kAGkSanti pitaraH putrAn narakApAtabhIravaH / gayAM yAsyati yaH kazcitso'smAnsaMtArayiSyati // kariSyati vRSotsarga iSTApUrta tathaiva ca / pAlayiSyati vArdhakye zrAddhaM dAsyati cAnvaham // anekadhA kRtAH putrA RSibhirye purAtanaiH / tacchakyaM nAdhunA karttuM zaktihInairidantanaiH // 'kSetrajo garhitaH sadbhistathA paunarbhavaH sutaH / kAnInazca sahoDhazca gUDhotpannastathaiva ca // kAtyAyanaH aurasakSetrajAdInAM savarNAsavarNAnAM dAyaharatvapiNDadatvAdivicAraH utpanne tvaurase putre caturthAMzaharAH sutAH / savarNA asavarNAstu grAsAcchAdanabhAjanAH *|| * dA. vyAkhyAnaM 'teSAM savaNI ye putrAH' ityAdidevalavacane draSTavyam / vyani dAvadbhAvaH / setu dAgatam / (1) vyaka. 159 pU. vira. 586 (=); bAla, 2 / 135 (pR.219). (2) bAla. 2 / 135 ( pR. 219 ). (3) apa. 1 / 69 uttarArdhe ( na zakyAste'dhunA kartuM zaktihItanayA naraiH); mamu 9 / 68 yeM (zca tacchakyaM nA ( na zakyanteS); vira. 450; maca, 9 / 68 rida (zcira) zeSaM mamubat; damI. 23 apavat; vitA. 365 uttarArdhe ( na zakyante'dhunA kartuM zaktihInairna tatkSamam ); vibha.32; samu. 139 apavat ; nanda. 9 / 68 mamuvat; daca.4 tacchakyaM nA ( na zakyante'). (4) vyaka. 155; vira. 552; vyapra. 4866 vyau 149; vitA. 365. teSAM dAyaharatvavicArazca 1349 (1) savarNA dattaka kSetrajAdayaste satyaurase caturthAMzaharAH / asavarNAH kAnI nagUDhotpannasahoDha japaunarbhavAste tvaurase sati na caturthAMzaharAH kiMtu grAsAcchAdanabhAjanAH / xmitaa.2|132 (2) aurase putre jAte dattakAdayastRtIyAMzabhAginaH savarNA ityarthaH / atra pUrva parigRhItaputre caturthAza uktaH anena tu tRtIyAMzabhAgitvam / tadidamaguNavattvaguNavattvAbhyAM vyavasthApyam / etadvAkyAcca 'zeSANAmAnRsyArtha pradadyAttu prajIvanamiti manuvAkye'pi asavarNAnAmeva putrANAM bharaNamAtravidhAnam / + vira. 545 (3) idaM tu tRtIyAMzaharatvaM kSetrajasya / samagradhanabhoktetyAdibrahmapurANaikamUlakatvAt / atyutkRSTaguNavattaraviSayamityanye / vici. 234 (4) caturthAMzo nAma caturthasya yoM'zaH samatvena parikalpyate tattulyoM'zaH - paJcamAMza ityarthaH / ' paJcamAMzaharA dattakRtrimAdisutAH punaH / iti smRteH / punariti pazcAdutpanne aurasa ityarthaH / asavarNAH kAnInagUDhotpannasahoDhapaunarbhavAH / teSAM yadyapi savarNatvAdi nizcaye kAnInatvAdivyapadezaH, tathA'pi saMdigdhe'pi savarNatve'savarNatvavyapadezaH / savi. 393 (5) tatra tRtIyAMzaharA iti kalpatarulikhitaH pATho yadi sAkarastarhi dattakAdInAmaurasApekSayA saguNatvaM tRtIyAMzaharatvamiti vyAkhyeyaH / 'kSetrikasya matenApi phalamutpAdayettu yaH / +vyapra.483 X pamA, mapA., vitA. (pR. 367) mitAvat / vyama. mitAgatam / vitA. (pR. 375) vyAkhyAnaM 'eka evaurasaH' iti manuvacane ( 1.1324) draSTavyam / / cadra. viragatam / + mukhyArthoM mitAvat / vyapra.48 2; vyau.149: yama 52; vitA. 367,3753766 rAkau . 454 nRpravat; setu. 84 dAvat; samu. 138139; kubha. 884; daca. 31 dAvat. (5) mitA. 2 / 132 dA. 148 caturthAMzaharAH sutAH (tRtIyAMzaharAH smRtAH) janAH (ginaH); apa. 2 / 127 tvau (cau); vyaka. 156 caturthAMza (tRtIyAMza) rNA asa (rNAstvasa); gaumi. 28 / 32 caturthAMza (tRtIyAMza) janAH (ginaH ); vira. 544 rNA asa (rNAstvasa) zeSaM dAvat; smRsA. 66 rNA asa (rNAstvasa) janAH (ginaH ) utta, manuH : 67 caturthAMza (tRtIyAMza) pU.; pamA. 515 rNAstu (rNA vA ); mapA. 654 tvau (cau) rNAstu . (rNAste); ratna. 142; vici. 234 (rNAstvasa) zeSaM dAvat; vyani. gaumivat; nRma. 39 janAH (ginaH); savi. 393 savarNA... stu (asavarNAH savarNAsu); candra.91 ( = ) dAvat; vImi 2 / 134 caturthAMza (tRtIyAMza); | dvayoreva bIjikSetrikayormatam // ). (1) vyaka. 155 kasya (yasya ) yamaH ; vira.557 (kSetrikAnumate bIjaM yasya kSetre prajAyate / tadapatyaM tayoreva bIjikSetrikayormatam // ) nAradakAtyAyanI ; vyapra. 473; samu. 101 (kSetrikAnumataM bIjaM yasya kSetre samupyate / tadapatyaM
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1350 vyavahArakANDam tasyeha bhAginau tau tu na phalaM hi vinaiktH|| gayAyAM piNDadAnAcca tribhiH putrasya putratA // klIbaM vihAya patitaM yA punarlabhate patim / 'pitA pitAmahazcaiva tathaiva prapitAmahaH / tasyAM paunarbhavo jAto vyaktamutpAdakasya saH / / upAsate sutaM jAtaM zakuntA iva pippalam // . ne mUtraM phenilaM yasya viSThA cApsu nimajjati / madhumAMsaizca zAkaizca payasA pAyasena ca / mezvonmAdazukrAbhyAM hInaH klIbaH sa ucyate / / eSa no dAsyati zrAddhaM varSAsu ca maghAsu ca // daittAnUDhA ca kanyA ca patitvaM saptame pade / saMskRtAyAM tu bhAryAyAM svayamutpAdito hi yaH / tathaiva dattaputrasya putratvaM jAtakAdibhiH // auraso nAma putraH sa pradhAnaM pitRvaMzadhRk / / akramoDhAsutastvRkthI savarNazca yadA pituH / tattulyaH putrikAputro dAyAdaH so'thavA bhavet / asavarNaprasUtazca kramoDhAyAM ca yo bhavet // piturmAtAmahasyApi nirapatyasya putravat / .. ___ akramoDhAyAmapi savarNena pariNetrA utpAditaH sa eva dadyAtpiNDaM tu pitre mAtAmahAya ca / / putro dhanAdhikArI kramoDhAyAmasavarNajAto'pi / pautradauhitrayorloke na vizeSo'sti dharmataH / *dA.103 tayohi mAtApitarau saMbhUtau tasya dehataH // 'vidadhyAdaurasaH putro jananyA aurvadehikam / akRtA vA kRtA vApi yaM vindetshshaatsutm| tadabhAve sapatnIjaH kSetrajAdyAstathA sutAH / / putrI mAtAmahastena dadyApiNDaM hareddhanam / / prajApatiH dauhitro'tra kRtaakRtputrikaasutH| vira.561 vidhavAyAH putradAnapratigrahAdhikAraH aite dvAdaza putrAstu sNttyrthmudaahRtaaH| aprajA vidhavA nArI pitRbhrAtrAdyanujJayA / AtmajAH parajAzcaiva labdhA yaadRcchikaastthaa| dadyAdvA pratigRhNIyAdanyathA narakaM vrajet / / 'teSAM SaDbandhudAyAdAH pUrve'nye pitureva SaT / ' devalaH vizeSazcApi putrANAmAnupUAdviziSyate / / putramahimA / aurasakSetrajAdayo dvAdaza putrAH, teSAM savarNA (1) dA.63, vyapra.460-461; vibha.47. savarNAnAM dAyaharatvapiNDadatvavicArazca / / (2) vyaka.152 naM (na:); vira.554; smRci.31 tu jIvato vAkyakaraNAtpratyabdaM bhuuribhojnaat|| (ca) dito hi (dayettu) naM (naH); vyapra.467-468 tu (kha) naM * vira., vyapra., vyama., vitA., setu. dAvat / (naH); baal.2|135 (pR.235) tu (ca) (pradhA...dhRk0). (1) vyaka.157; u.1|14|2; vira.564; dIka. 44; (3) byaka.156 dvitIyAdha vinA; vira.560 (tattulyaH smRsA.68 vImi. 2 / 134 utta.; vyapra.476. putrikAputro dAyAdaH so'thavA bhavet / piturmAtAmahasyApi (2) dA.102, bAla.21140 meDhazco (meDhazco) hInaH nirapatyasya putravat / ): 561 (tattalyaH putrikAputro dAyAdaH (hIna); setu.64 bAlavat; vica.78. (3) samu.96. so'thavA bhavet / sa eva dadyApiNDaM tu pitre mAtAmahAya ca / / ). (4) dA.103; vyaka.144 ca yo bha (na yadbha); vira. (4) vyaka.156 zAtsu (zaM su); vira.561 putrI (pautrI). 491; vici.209 pU.; vyapra.560 sUtazca (sUtastu); vyama. (5) dA.147; vyaka.154; gaumi.28|32, vira. 73 tastvRkthI (to rikthI) asavarNa (asavarNA); vitA.327- 550; vici.23 1; vyapra.485; vitA.376 labdhA 328 tastvRkthI (to rikthI) pituH (zubhaH) ca yo (tu yo): 432 yAdRcchi (navakA aicchi); baal.2|132(pR.177), 2 / 135 taratvRkthI (to rikthI) kramoDhAyAM ca (savarNAyAzca); setu.64 / (pR.2 3 4); daca.31. asavarNa (asavarNaH) yAM ca (yAstu); samu.130 tastvRkthI (to (6) dA.147 yAdvi (yA vi); vyaka.154; gaumi.28|| rikthI) varNazca yadA (varNaH syAdyathA) varNapra (varNAtpra) yAM ca / 32 veM'nye ( ye); vira.550, vici.231; candra.92 (yAM tu); vica.80 pU. zcApi (zcaiva) dviziSyate (vidhIyate) utta.; vyapra.485; vyau. (5) vitA.467; kRbha.880 thA su (yA vR). 149 (= ) utta.; vitA.376 zcApi (zcaiva); baal.2|132 (6) samu.95. (7) baal.2|135 (pR.218). [pR.177tessaaN(essaaN):2|135(pR.234 pR.)] daca.31.dAvata,
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putra prakArAH, sarve hyanaurasasyaite putrA dAyaharAH smRtAH / aura se punarutpanne teSu jyaiSThayaM na vidyate // teSAM savarNA ye putrAste tRtIyAMzabhAginaH / hInAstamupajIveyurmAsAcchAdanasaMbhRtAH // aurasena tu kSetrajAdInAM vibhAge ye pitRsavarNA aurasaputrAccottamasamavarNAH putrikAputrakSetrajakAnInagUDhajApaviddhasahoDha japaunarbhavadattakasvayamupAgatakRtakakrItAH putrAH te aurasaputrabhAgasya tRtIyAMzabhAginaH / tadAha dvAdazaputrAnabhidhAya devalaH --- ete dvAdazaputrAstvityAdi / aurasAdayaH SaT na kevalaM pitRdAyaharAH kintu bandhUnAmapi sapiNDAdInAM dAyaharAH, anye parabhUtAH pitureva paraM dAyaharAH na sapiNDAdInAm / aurasa putrazUnyasya pituH sarvaharAH, aurase sati ye pitRsavarNAste tRtIyAMzaharAH / putrikAyA api aurasatulyatvAdayameva bhAgakramaH / ye tu piturhInavarNA aurasa putrAccottamavarNAste aurasasya paJcamaM SaSThaM vAMzaM guNavadaguNatayA gRhNIyuH / yathA manuH - "SaSThaM tu kSetrajasyAMzami'ti / devalavacanena sarveSAM kSetrajatulyatvAbhidhAnAt manuvacane kSetrajapadamupalakSaNam / ye * vira. vyAkhyAnaM 'piNDadoM'zaharazcaiSAM' iti yAjJavalkya - vacane (pR. 1336) draSTavyam / candra. viravadbhAvaH / (1) dA. 147; vyaka. 154 vidyate ( tiSThati ); gaumi. 28 / 32 hya ('pya) vidyate ( gacchati); u. 2 / 14 2 vyakavat ; vira.550hya (cA) ThayaM (4); smRsA. 67 pU.; vici. 231 sasyai (sAzcai) teSu... vidyate ( jyaiSThayaM teSAM nivartate ); vyani. ( = ) jyaiSThayaM na vidyate (jyeSThaM na tiSThati); dAta. 168 ThayaM (chaM); candra . 92 hya (cA) teSu... yate ( jyaiSThayaM teSu nivartate); vyapra. 485-486 hya (cA); vitA. 376; bAla. 2 / 132 (pR. 177) vyakavat ; setu. 84; samu.138 vyakavat, bRhaspatiH; vica.61H 75 sasyai (sAcai ) pu (SAM) ThayaM (chaM); daca.22 utta: 31. ) teSAM (yeSAM ) (2) dA. 147; vyaka. 154; gaumi. 28 / 32 (samu); u. 2 / 14 2 hInA (zeSa]); vira. 550; 231 ste tRtIyAMza (stRtIyAMzasya); vyani. ( = (sarve ca); dAta. 168 saMmR (saMvR); candra . 92 ste tRtIyAMza (stRtIyAMzasya ) stamu (ssamu); vyapra. 4866 vyaMu. 149 ( - ) saMbhRtA: (bhAjanAH); vitA. 376; bAla. 21132 (pR. 177); setu. 84; samu. 138 bRhaspatiH; vica. 61 pU. 75 saMbhU (bRMhi); daca. 31. vya. kA. 170 stamu vici. savarNA teSAM dAyaharatvavicArazca tu pituraurasAcca bhrAturhInavarNAste grAsAcchAdanamAtrAdhikAriNa: / tadAha manuH- 'eka evaurasa' ityAdi / tathA kAtyAyanaH - ' utpanne tvaurase' iti / manuvacane zeSapadaM kAtyAyanavacane cAsavarNapadaM hInavarNaparaM devalenaikavAkyatvAt / dA. 146-148 1351 yamaH putramahimA / aurasAdidvAdazaputrANAM dvayAmuSyAyaNatvadAyaharatvapiNDadatvavicAraH / 'pitA pitAmahacaiva tathaiva prapitAmahaH / jAtaM putraM prazaMsanti pippalaM zakunA iva // madhumAMsena khaNDena payasA pAyasena vA / eSa dAsyati nastRpti varSAsu ca maghAsu ca || putrAstu dvAdaza proktA munibhistattvadarzibhiH / teSAM SaDbandhudAyAdAH SaDadAyAdabAndhavAH // svayamutpAditastveko dvitIyaH kSetrajaH smRtaH / tRtIyaH putrikAputra iti dharmavido viduH // paunarbhavazcaturthastu kAnInazcaiva paJcamaH / gRhe ca gUDha utpannaH SaDete piNDadAH smRtAH / / apaviddhaH sahodazca dattaH kRtrima eva ca / paJcamaH krItakaH putro yazcopanayate svayam / ityete saMkarotpannAH SaDadAyAdabAndhavAH / / kuryAnmAtAmaha zrAddhaM niyamAtputrikAsutaH / * gaumi. dAgatam / dAta. savarNapadaM dAvat / X dA.vyAkhyAnaM zaMkhalikhitavacanayorupari (pR. 1282 ) draSTavyam (1) dA. 63 zaMkhalikhitayamAH. (2) vyaka. 154 stveko (caiko) ca gUDha (tu gUDha) smRtA: (sutAH); smRsA. 67; vici. 229;.bAla. 2 / 135(1.234) ca gUDha (tu gUDha); daca. 29 putra iti (putro jAti) nazcaiva paJcamaH (naH paJcamaH smRtaH ) piNDadAH smRtAH (piNDadAyinaH). (3) vyaka. 154 krItakaH ( putrikA); smRsA. 67 evaM ca (eva vA) krItakaH (putrikA); vici. 230; bAla. 2 / 135 (pR. 234) pana (pAna) saMkarotpannAH (munibhiH proktAH); daca. 29 paJcamaH krItakaH ( krItazca paJcamaH ) . F (4) saMvi. 425, 430 ( ) pU. : 426 ( - ) hazrAddhaM ( hAnI tu) uttarArdhe (ubhayoratha saMbandhAtkuryAtsa ubhayoH kriyAH); bAla. 2 / 128.
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1352 vyavahArakANDam ubhayorarthasaMbaddhaH sa kuryaadubhyorpi*|| tathA cAyamapi yAmuSyAyaNaH / saMvidaMze tattvaM tu arogiNIM bhrAtRmatImityatroktam / bAla. 2 / 128 putrIkaraNavidhiH * aputreNa sutaH kAryo yAdRk tAdRk prayatnataH / piNDodakakriyA he tornAmasaMkIrtanAya ca // kANDapRSThasaMjJAH putrAH / Apaddatto hyupagato yaca syAdvaiSNavIsutaH / sarve te manunA proktAH kANDapRSThAstrayastathA / kulaM kANDamiti khyAtaM yasmAt pUrvANi te jahuH tatra jyeSThataro yaH syAttaM vai kANDaM vinirdizet // svakulaM pRSThataH kRtvA yo vai parakulaM vrajet / tena duzcaritenAsau kANDapRSTha iti smRtaH // marIciH gotrAntaragatAnAM dAyAzaucajJAtivicAraH gotrAntarapraviSTAnAM dAyamAzaucameva ca / jJAtitvaM ca nivarttante tatkule sarvamiSyate || dakSaH agrajadAnaniSedhaH Apadyapi ca kaSTAyAM na dadyAdagrajaM sutam / bhartRhInA ca patnI ca dadyAccennarakaM vrajet // zAtAtapaH dattaputrasyaurdhvadehikAdhikAraH dattaH putraH pituH kuryAjjanakasya mRte'hani / gayAyAM ca tato'nyatra na putrAntarasaMnidhau || parAzaraH kalau catvAraH putrAH aurasaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrimakaH sutH+| dadyAnmAtApitA vA'pi sa putro dattako bhavet // atriH (1) bAla. 2 / 135 ( pR. 219) manuyamavyAsAH. (2) vyapra. 486-487 vyavahArakalpatarau krameNa bRhaspatiH, vivAdaratnAkareM tu hArIta: / (3) samu. 139. (4) samu. 95. (5) bAla. 2 / 132 (pR. 177). (6) pasmR. 4 / 19; damI. 23 pU.; bAla. 2 / 135 putramahimA putrIkaraNa vidhizca jAtamAtreNa putreNa pitRRNAmanRNI pitA // aiTavyA bahavaH putrA yadyeko'pi gayAM vrajet / yajeta vAzvamedhena nIlaM vA vRSamutsRjet // aputreNaiva kartavyaH putrapratinidhiH sadA / piNDodakakriyAhetoryasmAttasmAtprayatnataH // (1) aputro'jAtaputro mRtaputro vA / 'aputro mRtaputro vA putrArthaM samupoSya ca' iti zaunakIyAt / 'vandhyo mRtaprajo vApi' iti pAThAntaram / aputreNa iti aputratAyA nimittatAzravaNAt putrAkaraNe pratyavAyo'vagamyate / putrotpAdanavidhernityatayA tallopasya pratyavAyanimittatAtparyAvasAnAt / 'nAputrasya loko'stI 'ti putrasAmAnyAbhAva evAlokatAzravaNAt / 'jAyamAno ha vai brAhmaNastribhiNavA jAyate brahmacaryeNa RSibhyaH, yajJena devebhyaH, prajayA pitRbhyaH, epa vA anRNo yaH putrI yajvA brahmacArivAsI' ityatrApi putrasAmAnyasyAnuNyahetutAzravaNAcca / aputreNaiva iti evakAreNa putravato nAdhikAro bodhitaH / anena 'mAtA pitA vA dadyAtAM yamadbhiH putramApadi' iti Apatpadamapi mAnavIyaM vyAkhyAtam / vyAkhyAtaM ca aparArkeNApi tathA 'Apadi pratigrahIturaputratve' iti / yadvA, 'Apadi durbhikSAdau, ApadgrahaNAdanApadi na deyaH, dAturathaM pratipedhaH' iti mitAkSarA / tathA ca kAtyAyanaH 'ApakAle tu kartavyaM dAnaM vikraya eva vA / anyathA na prakartavyamiti zAstravinizcayaH / / ' iti / manurapi - 'aputreNa sutaH kAryoM yAdRk tAdRk prayatnataH / piNDodakakriyAhetornAmasaMkIrtanAya ca // aputro'nena vidhinA sutAM kurvIta putrikAm ||' iti / yattu vizvAmitrAdInAM * savi.vyAkhyAnaM 'akRtA vA kRtA vApi' iti manuvacane (pR. 1300) draSTavyam / + damI.vyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavya:' ityatrivacane draSTavyam / (pR. 240 ) pU.; samu. 139 pU. (1) bAla. 2 / 135 (pR. 219). 240 ). (2) bAla. 21135 (pR. (3) damI. 3:36 pU., 140; saMpra. 2056 bAla. 2 / 131, 2 135 ( pR. 219); samu.95 vya: (vyaM) to (tu); kRbha.879 pU., baudhAyanaH; daca. 2.
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1353 putravatAmapi devarAtAdiputraparigraha liGgadarzanaM, tat | kvacinmAtamAtrasaMbandhAt, kvacicca vikalobhayasaMbandhAdvi'aputreNaiva' ityAdizrutivirodhAt zvajAghanIbhakSaNAdi- kalAvayavatvena mukhya pratinidhitvaM, dattakakrItakRtrimavat na zrutyanumApakamiti dhyeyam / na ca smArtA zrutiH dattAtmApaviddhAnAM vAcanikaM pratinidhitvaM iti pratizrautasya liGgasya na bAdhikA iti vAcyam / 'nApu- nidhizabdazca ubhayatrApi bhUmnA sRSTIrupadadhAtItivat / trasya loko'sti' ityAdipratyakSazrutyupaSTambhena tasyA eva | yattu medhAtithinA 'na hyeSAM pratinidhitA saMbhavati, prAbalavattvAt / athApi smArtazrutitaH zrItaliGgabalavattva | rabdhasya karmaNo'GgApacAre prtinidhiH| na ca putrakarmAGgaeva zrImatAmAgrahAtizayazcet, tarhi putrAnujJayA putrava- mapatyotpAdanakarmaNo'guNakarmatvAttena satyeva kSetrajAvato'pyastu putrAntaraparigrahAdhikAraH / 'yannaH pitA saMjA- dInAM putrazabde pratinidhitvavacanamaurasaprazaMsArtham / upanIte tasmistiSThAmahe vayam / purastAt sarve kurmahe tvAma- kArApacayAbhiprAyatvAt pratinidhivyavahArasya, yathA aunvaJco vayaM sma hi / / iti zrItaliGgAt / na ca idaM jyeSThI- raso bhUyAMsamupakAraM kartuM zaknoti, na tathetaraH' ityuktaM karaNe liGgaM na putrIkaraNe iti. vAcyam / tasya tada- taccintyam / dattakAdInAM pratinidhitvAbhAve sAdhye putro. bhAvenaivAsiddheH, ityalaM pallavitena / tpAdanakarmaNo'naGgatvasya hetorapakSadharmatvAt, teSAM siddha___ aputreNa iti putrapadaM pautraprapautrayorapyupalakSakam / tvenotpAdanAyogyatvAt / atha putrotpAdanavidhau putrasya 'putreNa lokAn jayati. pautreNAnantyamabhute / atha bhAvyatvenAnaGgatvam / satyamanaGgatvaM, kintu utpAdana putrasya pautreNa bradhnasyApnoti viSTapam // iti pautrAdinA vidhAveva na tu vidhyantare / 'eSa vA'nago yaH putrI' viziSTalokapratipAdanena 'nAputrasya loko'sti' ityAdya- | ityA divAkyeSu putreNAnRNyaM bhAvayediti vidhiparyavasA. lokatAparihArAt / na ca piNDodakadAnArtha tatkaraNa- nena putrasyAnRNyakaraNatayA aGgatA siddheH| uktaM ca sAkSAmiti vAcyam / 'putraH pautraH prapautrazca tadvadvA bhrAtRsaMtatiH' deva manunA putrasya karaNatvaM- 'putreNa lokAn jayati' ityanena tayoreva tadadhikArAvagamAt / aputreNa iti ityAdinA / yadi evaM tarhi pautraprapautrayorapi AnantyapuMstvazravaNAt na striyA adhikAra iti gmyte| ata banaviSTapaprAptyartha putrapratinidhiH syAt, AstAM nAma, eva vasiSThaH-'na strI putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA anyatrA- kiM nazchinnam / na ca ubhayaikavAkyatayA ekavidhitvasaMnujJAnAdbhartuH' iti / damI.3-7 bhvH| RtugamanaputrayoH karaNayoH putrAnRNyayorbhAvya__ aputreNeti ekatvazravaNAcca na dvAbhyAM tribhirvA yozcaikavidhau ananvayAt, anvaye ca viruddhatrikadvayA. ekaH putraH kartavya iti gamyate / nanvevaM dattakAdInAM patteH / tasmAdAnRNyabhAvyikAyAM bhAvanAyAM putrasya karayAmuSyAyaNatvasmaraNaM virudhyeta / tathA ca prayogapAri- | NatayA tadapacAre dattakAdInAM pratinidhitvamaviruddhaM, jAte smRtyantaram-'yAmuSyAyaNakA ye syurdattakakrIta- somApacAre pUtikAnAmiva / etadeva spaSTIkRtaM manunA kaadyH| gotradvaye'pyanudvAhaH zauGgazaizirayoryathA // ' | 'kriyAlopAnmanISiNaH' iti / kriyA piNDodakAdikriyA, iti / maivam / dyAmuSyAyaNatvasya janakaparigrahItRdayA- aurasAbhAve pratinidhyakaraNe tallopApatteH / tathA atribhiprAyakatvAt / niSedhazca parigrahItadvayamabhipretya iti NApi 'piNDodakakriyAhetoH' iti sarvamanavadyam / na virodhaH / pratinidhizca kssetrjaadirekaadshvidhH| pi-'na svAmitvasya bhAryAyAH putrasya dezasya kAlasyA'kSetrajAdIn sutAnetAnekAdaza yathoditAn / putrapratini- merdevatAyAH karmaNaH zabdasya ca pratinidhiH' iti satyAdhInAhuH kriyAlopAn manISiNaH // iti mAnavAt / SADhavacanena putrapratinidhi nirAkaraNaM tat 'tantave jyotitatra ca yeSu dampatyoranyatarAvayavasaMbandhasteSAM nyAyA- | SmatI tAmAziSamAzAsate' ityAdau aputrasya putrapratideva pratinidhitvam / vacanaM tu niyamAthai, yeSu punaravayava- nidhiM kRtvA, AzIrAzaMsana nivRttyartham / ata eva zrutiH saMbandhAbhAvasteSAM vAcanikaM pratinidhitvam / yathA 'yasya putro'jAtaH syAt tantave jyotiSmatImiti yAt' kSetrajapautrikeyaputrikAkAnInapaunarbhavasahoDhajagUDhajAnAM / iti / tathA pitA putrIye sAmani amukasya pitA yajate,
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1354 vyavahArakANDam ityAdAvaputrasya putrapratinidhiM kRtvA tatpravacana nirAka- militAnAmeSAM nimittatvaM na pratyekamiti gamayati / tena raNArtha, na punaH sarvathaiva putrapratinidhinirAkaraNArtha, ca ekaikArtha na pRthakyutrIkaraNaM, kintu sarvArthamekameva 'putrapratinidhiH kartavyaH' 'putrapratinidhInAH' ityAdi- putrIkaraNamityarthaH, putrAbhAve piNDAdilopaprasaGgAt / smRtivirodhAt / ata eva manaH- 'putrapratinidhInAhaH kriyAlopAnmanI. athedaM cintyate / yo'yaM pratinidhirvidhIyate, sa SiNaH' iti / kriyAlopAditi vyatireke hetuH| putrapratikiM putrotpAdanavidhau uta piNDodakAdividhau iti| nidhyabhAve kriyAlopAdityarthaH / yadvA alopAditi padaubhayathA zravaNAt / yathA, 'aputreNaiva kartavyaH' ityanena cchedaH / alopAditi lyablope paJcamI, alopArthaputrotpAdanavidhau 'piNDodakakriyAhetoH' ityanena ca mityarthaH / yadyapi 'putrAbhAve tu patnI syAt' ityAdinA piNDodakAdividhau iti / tatra nAdyaH, putrotpAdanavidhau putrAbhAve panyAdInAmapi kriyAdhikAraH zrayate, tathApi putrasya bhAvyatvena anaGgatayA pratinidhyayogyatvAt / na 'nAputrasya loko'sti' ityAdizravaNAt putrakRtakriyAdvitIyaH, virodhAt / aputraM prati putrapratinidhiH zrUyate, janyA lokAH na syAdikRtakriyayA janyanta ityavazya na tatkRtA piNDodakakriyA, putrakartRkA ca piNDodakA- vAcyam / anyathA putrapalyAdInAM tulyaphalakakriyAdhidikriyA, na taM prati pratinidhividhiriti / kiJca piNDo- kAre tulyatayA vikalpApattyA abhAvavidhAnAnupapatteH / dakAdividhiH putrakartRko na ca kartuH pratinidhiH / a- tasmAt patrakRtakriyAjanyalokavizeSa sidhyai putrapratinidhithApi kriyAkartatvAMze pratinidhiH, na phalabhogAMze / yathA rAvazyaka iti / uktaM ca medhAtithinA 'yadaurasasya satre saptadazAnAmanyatamasya mRtasya kriyAkartRtvAMze prati- prathamakalpikatvavacanaM tanna vyavahAropayogi, kintu upanidhiH tathAtrApIti vAcyam / tadapi na, vaiSamyAt / satre | kArAtizayAya / yathauraso bhUyAMsaM zaknotyupakAraM kartu, na hyArabdhakriyasya pratinidhiH, prakRte tu atyantA'sataH tathetaraH iti / upakArApacayAbhiprAyazca pratinidhivyava. kriyArambhasyaivAsaMbhavAt kathaM pratinidhisaMbhavaH / na ca | hAra' iti / yattu tenaiva 'kriyAlopAdityatra kriyate iti pratinidhinA kriyArambho nyaayvisNmtH| athAputrasya kriyA, apatyamutpAdayitavyamiti vidhiH, tasya lopo jIvacchAddhe svakartRka eva piNDAdi vidhiriti tatraiva mA bhUditi nityo hyayaM vidhiH, sa yathAkathaMcid gRhasthena pratinidhiriti vAcyam / tadapi na / putrapratinidhisaM- saMpAdyaH, tatra mukhyaH kalpa aurasaH, tadasaMpattau ete bhave jIvacchAddhavidhereva apravRtteH / kiJca, jIvacchrAddhasya kalpA AzrayitavyAH' iti vyAkhyAtaM taccintyam / svakartakatvena svasyaiva pratinidhiH syAt na putrasya, kiM patrotpAdanavidherdattakAdividhiH pratinidhirityucyate, putrakartRtvAbhAvAt / tasmAnnoktavidhidvaye'pi putraprati- Ahosvidaurasasya dattakAdiriti / naadyH| 'na devatAgninidhisaMbhavaH / kiJca 'piNDodakakriyAhetoriti hetuvacana- zabdakriyamityasminnadhikaraNe kriyAyAH pratinidhi nirAmapyayuktameva, apakSadharmatvAt / na hi aputrasya piNDo- karaNAt / na dvitIyaH 'na hyeSAM pratinidhitA saMbhavati' dakakriyAprAptirasti ityuktameva / atrocyte| 'nAputrasya ityAdipUrvagranthavirodhAt / tatra putrotpAdanavidhI loko'sti' ityAdyarthavAdAnugRhIte 'putreNa lokAn jayati' patrasya bhAvyatvena anaGgatayA pratinidhyasaMbhavAbhidhAityAdividhau putrApacAre kSetrajAghekAdazavidhaH pratinidhi- nAt / tasmAnna kriyAzabdena putrotpAdanavidhiH, kintu vidhIyate / tatra ca lokaputrayoH sAdhyasAdhanabhAvanirvAha- piNDodakakriyaiva vAcyA, 'piNDodakakriyAhetoH' iti kAvAntaravyApArabhUtakriyApekSAyAM piNDodakakriyAheto- atrivAkyaikavAkyatvAt, ityalam / riti ucyate sadA iti / 'vandhyASTame'dhivettavyA' ityAdi prayatnata iti paJcamyAstasila, yasmAttasmAditi badatrApi avadhipratIkSAbhAvaM bodhayati / piNDaH zrAddhaM, sAmAnAdhikaraNyAt / tatazca yena kenApi prayatnena putraudakamaJjalidAnAdi, kriyauvaMdehikadAhAdi, ata eva pratinidhiH kArya ityarthaH / tatra ca prayatnasAmAnyazrutAvahetuH putrIkaraNe nimittam / heturiti ekatva nirdezAt pi ekAdazapatrazravaNAdekAdazaiva prayatnA abhynujnyaaynte|
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1355 tatrApi kalau, 'anekadhA kRtAH putrA RSibhirye purAta- aurasena samA jJeyA vacasoddAlakasya ca / naiH| na zakyAste'dhunA kartu zaktihInatayA nraiH|| iti idAnIM bhAganirNayamRSiH zAtAtapo'bravIt // bRhaspatismaraNAt, 'dattaurasetareSAM tu putratvena parigrahaH' . jyeSThena vA kaniSThena vibhAgasya vinirNayaH / iti ca zaunakena putrAntaraniSedhAda dattaurasAveva abhya- samabhAgapradAtA ca aputrebhyo na saMzayaH // nujJAyate / dattapadaM kRtrimasyApyupalakSaNam / 'aurasaH vRddhahArItaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrimakaH sutaH' iti kalidharmaprastAve sapta putrAH / piNDadAH / parAzarasmaraNAt / na caivaM kSetrajo'pi putraH kalau syA- auraso dattakazcaiva krItaH kRtrima eva ca / diti vAcyam, tatra niyoganiSedhenaiva tanniSedhAt / kSetrajaH kAnikazcaiva dauhitraH saptamaH smRtaH / astu tarhi vihitapratiSiddhatvAdvikalya iti cet na, piNDaja(da)zca parazcaiSAM pUrvAbhAve paraH paraH // doSASTakApatteH / kathaM tarkhatra kSetrajagrahaNamiti cet , / putraH pautrazca tatputraH putrikAputra eva ca / aurasavizeSaNatveneti brUmaH / tathA ca manuH 'svakSetre putrI ca bhrAtarazcaiva piNDadAH syuryathAkramAt // saMskRtAyAM tu svayamutpAdayeddhi yam / tamaurasa vijAnI laghuhArItaH yAtputraM prathamakalpikam // iti| damI.11-24 putrikA (2) evaM ca vidheyakzeiSaNamapyekatvaM putrapratinidhi- putrikA tu haredvittamaputrA sarvamarhati // rityatrAvivakSitam / zreyAMsa na prabodhayedi'tyAdau tanmaryA sumantuH dAyA ullavitatvAcca / etena 'purohitaM vRNIte'dhvaryu putramahimA vRNIta' ityAdAviva putrapratigrahavidhAvapi pratigRhItasya putrazcotpattimAtreNa saMskuryAdRNamocanAt / putrakArye upAdeyatayA tadgatapuMstvekatvayorvivakSA tenaika pitaraM nAbdikAccaulAtpaitRmedhena karmaNA / eva pumAneva ca grAhyaH' iti matamapAstam / zAkala: baal.2|135(pR.240) dattakaputraH kIdRzo grAhyaH vRddhayAjJavalkyaH sapiNDApatyakaM caiva sagotrajamathApi vaa| * sajAtIyavijAtIyadattakarikthaharatvapiNDadatvavicAraH aputrako dvijo yasmAtputratve parikalpayet / / sajAtIyaH sato grAdhaH piNDadAtAsa rikthabhAk / / samAnagotrajAbhAve pAlayedanyagotrajam / tadabhAve vijAtIyo vaMzamAtrakaraH smRtaH / / hitraM bhAgineyaM ca mAtRSvamRsutaM vinA / / prAsAcchAdanamAtraM tu sa labheta tadRkthinaH // dauhitraM bhAgineyaM ca zUdrANAM ca patiyadi / bRhadyamaH atra ca pUrvapUrvasya pratyAsatyatizayena nirdeza iti / putrIkaraNavidhiH / nava putratvArhAH, teSAM dAyaharatvavicAraH / saMpra.209 aputrasya ca putrAH syuH kartAraH sAMparAyaNAH / (1) vRhaasmR.7|265-266. (2) lahAsmR.64. saphalaM jAyate sarvamiti zAtAtapo'bravIt // (3) baal.2|135 (pR.219). na ca datto'pyahIno'tisnehena ca tathAparaH / (4) damI.27, 53; saMpra.209, 219, samu.95 balAdgRhIto baddhazca bandhubhirdatta eva ca // smAtputratve (tnAtputraM saM); daca.5. bhrAtuH putro mitraputraH ziSyazcaiva tathaurasaH / (5) damI.27 pU.: 53; saMpra.209 pU.: 219; samu. aputrasya ca vijJeyA dAyAdA nAtra saMzayaH / 95 pU.; kRbha.881 pUrvArthe (svagotrajasutAlAbhe kArayedanya gotrajam ) pU.: 888 pUrvArdhaH (pR.881)vat, ca (vA); navaite putravatpAlyAH paralokapradA hyamI // . (1) daca.5-6. (2) vysmR.5|16-21. (6) kRbha.888. idaM vacanaM zAkalasyAsti na veti saMdehaH,
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1356 vyavahArakANDam jAbAliH / kthaM hareyuH piNDaM caibhyastripuruSaM dAH atha yAbhaputrikA dattakazca yorna syAdubhAbhyAM dArekasmin zrAddhe pRthaguddizya putrikAyAH pradAne tu sthAlIpAkena dharmavit / dvAvanukIrtayet / pratigrahItAraM cotpAdayitAraM cA. agniM prajApatiM ceSTvA putradAne tathaiva ca // tRtIyAtpuruSAt / / patrasvIkAramAtreNa pitaraM trAyate sutaH / (1) tat dyAmuSyAyaNaparam / dyAmuSyAyaNA bhavantIdattaH putratvamApnoti grahItA mucyate RNAt // tyupakramAt / tena yAmuSyAyaNo janakasya pratigrahIturvA pAraskaraH putrAntarAsatve tasmai piNDaM dadyAt rikthaM ca gRhNIyAt / dattasya yAmuSyAyaNatvam na tatsatve / yadA tUbhayorapyaurasAH putrAH santi tadA daitto'pi na tyajetpizyaM dhanaM gotraM ca srvdaa|| kasmA api na dadyAt / pratigrahItrArasAMzasya caturtha paiThInasiH | bhAgaM ca haret / vyama.51 putramahimA / dvayAmuSyAyaNAH / (2) yattu Avayorayamiti paribhASayA dattaH sa evaM yatra kacana jAtena pitA putreNa nandati / yAmuSyAyaNaH na tu saMvidaM vinA datto'pIti mUrkhavacanaM tena cARNatAM yAti pitRRNAM piNDadena vai|| tatputrAntarasattve saMvidvayAt / asatve ca 'na tvevaika atha dattakrItakRtrima putrikAputrAH paraparigraheNa putraM dadyAditi niSedhAcca / paribhASAyogAnmanuvirobyAreyeNa jAtAste asaMgatakulInA yAmuSyAyaNA dha dhasya ca 'yadyeSAM svAsu bhAryA stri'ti vacanena nirAsAbhavanti / dupekSyam / gotranivRttizca 'vyapaiti dadataH svadheti vize. kAtIyalaugAkSisUtram SokteH zrAddhe eva / na tu vivAha iti / 'svagotre tu kRtA dvayAmuSyAyaNAnAM dAyaharatvapiNDadatvavicAraH ye syurdattakrItAdayaH sutAH / gotradA ye'pyanudvAhyAH zauGga. atha ye dattakrItakRtrimapatrAH paraparigraheNAnArSeyA sheshiryoXthaa||' iti vacanAt / ata eva zauGgazai ziragrahajAtAste byAmuSyAyaNA bhavanti / yathaite zauGI. Nasya pradarzanatvAtsarvatra dattakAdau dvigotratvamuktaM nArAzirANAm / yAni cAnyAnyevaM samutpattIni yaNavRttikRtpravaramaJjarIkArAdyaiH / kSetraje ca zrutA saMvi. kulAni bhavanti teSAmekamitarato dvAvitarato dvau ita ite yojyate iti mahAn buddhigrvH| vitA.369 vaiktstriinitrtH| - kASNAjiniH atha yadyeSAM svAsu bhAryAsu apatyaM na syAdri dvayAmuSyAyaNAnAM dattakA dInAM paitRkakarmasvarUpam yAvantaH pitRvargAH syustAvadbhirdattakAdayaH / (1) apa.21131. (2) samu.95. (3) samu.140. pretAnAM yojanaM kuryuH svakIyaiH pitRbhiH saha // (4) vira.584 zaMkhalikhitapaiThInasayaH, baal.2|135 dvAbhyAM sahAtha tatputrAH pautrAstvekena tatsamam / (pR.220) * (nR) zaMkhalikhitapaiThInasayaH, caturthapuruSe chandastasmAdeSA tripauruSI / (5) u.2|14|2; damI 82 vyAyeNa (ArSeNa ye'tra); sAdhAraNeSu kAleSu vizeSo nAsti vargiNAm / daca.21 datta (dattaka) zeSaM damIvat. mRtAhe tvekamuddizya kuryaH zrAddhaM yathAvidhi // (6) byama.51 ye dattakrItakRtrima (ceddattakakItaputrikA) (1) damI.95, saMpra.593, gyama.52; vitA.372 (jAtA:0) (yathate zau...nitarataH0) kAtyAyanaH; vitA.369 vargAH (vA:) pretA (piNDA); sindhu.1396 vargAH (vAH); caibhyastri (caitattri) (atha yadyu....SAt 0) kAtIyalaugAkSisUtre; daca.25. sindhu.1395-1396 kRtrima+ putrikA) yathate (yathA) (teSAme (2) damI.95 chanda (cheda); saMpra.693 chandasta (chedaM ta); ....nitarata:0) dAH atha (dadyaH) bhAbhyAM+(eva) vizya + (eka-vyama.52 deza deza vitA.202 viau (nie sindhuH piNDe) prati (pari); samu.140 nAyA (yeNa) jAtAste + 1396 vitAvat ; daca, 25 saMpravat. (saMgatagotrA) (yathaite zau...nitarataH0) kAtyAyanaH, (3) vyama.52; vitA.372 pU.; sindhu.1396 pU.
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1357 (1) asyArthaH / dattakAdayaH putrAH pretAnAM pratigrahI- / nvayarUpameveti alaM prapaJcena / damI.95-99 trAdInAM pitRNAM aurasatve zuddhadattakatve dyAmuSyAyaNatve vA (2) tadapi kAtyAyanIyasamAnArthameva / ayamarthaH / yAvantaH pitRvargAHtrayaH SaDvA tatrAdye pitapitAmahaprapitA- dvayAmuSyAyaNadattakAdayo janakapratigrahItroH kule mahAstrayaH, dvitIye pratigrahItRpitAmahaprapitAmahAstrayaH, mRtAnAM svavargastatpitrAdibhiH saha sapiNDIkaraNaM kuryuH / tRtIye pratigrahItrAdayastrayaH janakAdayazca traya iti SaT / dattakAdiputrAstu teSAM janakapratigrahItRbhyAM saha kuryuH / tAvadbhistribhistribhiH SaDbhirvA saha pratigrahItrAdInAM yojanaM tatpautrA api svapitaraM dattakena pitAmahena tajanakena kuryaH, pratigrahItuH piturye yAvantaH pitavargAH trayaH SaDvA prapitAmahena, caturthe puruSe tatprapautre chandaH icchA / pratiteSAM sarveSAM svaputrakartake dattakasapiNDIkaraNe devatAtva- grahItAramuccArayenna veti / janakaM taccArayedeva / sAdhAraNebodhanAya svakIyatva vizeSaNopAdAnam / tatazca pratigrahIta. dhvamAvAsyAdikAleSu janakapratigrahItRvargiNAM zrAddhaM kAryapitRNAM madhye trayANAM SaNNAM bA dattakasapiNDIkaraNe deva- m / mRtAhe tvekamevoddizyaikoddiSTaM zrAddhaM kuryAditi / ke. tAtvaprAptau vizeSamAha dvAbhyAmiti / triSu pitaSu dvAbhyAM cittu kevaladattakasyAvidhAnAtsa nAstyeva / 'AvayorasauM' SaTasu cturbhiH| evaM dattakapautrAH svapitasapiNDIkaraNaM sva- iti saMvidazca vidhAnAbhAvAttAM vinA gRhIto'pi dvayApitAmahapratigrahItuH trayANAM pitRNAM madhye ekena prati- bhuSyAyaNa eva tenaiva ca janakapratigrahItroruddezenAmAvA. grahItuH pitrA dyAmuSyAyaNatve dvAbhyAM pitAmahaprapitAmahA- syAdiSu zrAddhadvayamekaM vA zrAddhaM kAryam / tatputreNa tu bhyAM ca saha kuryaH / amumeva nyAyaM dattakatatputrayorapya- dattakasya tajjanakapratigrahItRbhyAM dvAbhyAmapi saha sapiNDItidizati tat samamiti / tatsapiNDIkaraNaM dattakatatputra- / pArvaNakaraNazrAddhAdi kAryam / evaM tatputrAdi bhirpiityaahuH| yorapi dyAmaSyAyaNatve samaM pitavargadvayena kAryam / nanve- taccintyam / yadyapi kevala dattakaH kApi zabdato novaM dattakaprapautreNa svapituH dattakapautrasya sapiNDIkaraNe ktastathApi pUrvoktamanuvacanena janakAdInAM saMbandhamAtradattakaputradattakatatpratigrahItabhiH tribhiH saha kriyamANe nivRtteruktatvAt dvayAmuSyAyaNe tadabhAvAdAsidhyapratigrahItapitRNAM trayANAmanyatamasyApyanupravezAbhAvena tyeva / kiNc| 'Urdhva saptamAtpitabandhubhyo bIjinazca sApiNDayaM na syAdityata Aha caturthapuruSe cheda iti / mAtabandhubhyaH paJcamAt' iti (gaudh.4|3-5) gautamIyena yo yadA svapituH sapiNDIkaraNaM karoti sa tatpitrAdibhistri- bIjikule saptapuruSaM yAvadvivAho niSiddhaH sa dvayAmuSyAbhireva kuryAt na caturthenetyarthaH / nanvevaM aurasasthale'pi yaNe vyarthaH syAt / tasmin sApiNDayasatvAt / atosapiNDIkaraNaM tribhireva zAstre siddhaM tenaiva siddhau vacanA- 'vazyametatsArthakyAthai kevaladattako vAcyaH / tatra sApintarArambhaklezaH kimartha ityata Aha tasmAditi / datta- NDayanivRtteruktatvAt / api ca pravarAdhyAye-'dvayAmukAnAmeSA piNDAnvayarUpA AzaucAvivAhyatvAdiprayo- ghyAyaNakA ye syurdttkkriitkaadyH| gotradvaye'pyanudvAhaH jikA tripuruSyeva sapiNDatA na lepabhAjazcaturthAdyAH / zauGgazaizirayoryathA // iti / etena gotradvayamapi dvathApitrAdyAH piNDabhAginaH / piNDadaH saptamasteSAM sApiNDyaM muSyAyaNasyoktam / mAnavIyena ca janakagotra nivRttirusAptaSauruSam // iti mAtsyA bhihitA sAptapauruSI tasyAH kteti virodhaH kevaladvayAmuSyAyaNabhedenaiva pariharaNIyasAmAnyarUpatayA vizeSeNApavAdAt / etadevAbhipretyoktaM stena sidhyatyeva kevalo'pi dttkH| ata eva zUreNa saMgrahakAreNa - 'dattakAnAM tu putrANAM sApiNDathaM syAt kuntibhojAya dattrimatvena dattAyAH kuntyAH sutasyArjunasya tripauruSam / janakasya kule tadvat grahIturiti dhAraNA // zUraputravasudevaduhituH subhadrAyAH sApiNDya nivRttiM manuiti / yadidamubhayatra tripuruSasApiNDyAbhidhAnaM tat dyA. vacanenoktvA'sya gautamIyasya bIjasaMtAnajAyA api muSyAyaNAbhiprAyeNa tasya trikadvayena saha sapiNDIkaraNA- niSedhamAtraparatvameva coktvA arjunena subhadrA pariNeyetyAbhidhAnAt, zuddhadattakasya tu pratigrahItakule tripuruSaM zakya vArtikoktaM saMbandhavyavadhAnakalpanAkhyaM samAdhAnapiNDAnvayarUpaM sApiNDathaM janakakule sAptapauruSamavayavA- | mAha bhaTTasomezvaraH / yatta kazcitsomezvareNa gautamavacanA
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1358 vyavahArakANDam tkuntyAH zUrakule'pi sAptapauruSaM sApiNDa yamuktamityAha gotranivRttAvapi pratigrahItRgotraprAptau kiM mAnamityata Aha tadgranthAnadhyayananibandhanam / tena hi sApiNDayanivRtti bRhanmanuH-- 'dattakrItAdiputrANAM bIjavastuH spinnddtaa| pUrvamuktvA gautamIyasya janakakule niSedhaparatvamuktaM na paJcamI saptamI tadvadgotraM tatpAlakasya ca // iti / dattakrItu sApiNDayabodhakatvam / evaM siddhe kevale dvayAmuSyAyaNe tAdiputrANAM bIjavapturjanakasya sapiNDatA'styeva, dAnAca 'AvayorasauM iti saMvidapi sidhyati / pratigrahItu- dinApi sA na nivartate, tasyA avayavAnvayarUpatayA yAvAmuSyAyaNajJAnArthatvena dRSTArthatvAt / atra ca kevala- ccharIraM durapaneyattvAt / anena avayavAnvaya eva sApidattakasya pAlakapitRkule sAptapauruSaM mAtRkule ca pAJca- NDayaM, na piNDAnvaya ityuktaM bhavati, piNDAnvayasya 'vyapauruSaM sApiNDayam / vyama.52-53 paiti dadataH svadhA' ityapagamAvagamAt / sA ca sapiNDatA (3) asyArthamAha hemAdriH-dattakAdayaH janaka- kiyatItyapekSAyAmAha, 'paJcamI saptamI ti| paJcAnAM pUraNI pAlakayoH kule pretAnAM svasvavargIyaiH sapiNDanaM kuryuH / paJcamI paJcapuruSavyAptA ityarthaH, evaM sptmii| gauta. dattakAnAM putrAstu piturdattakasya pitRbhyAM janakapAla. mo'pi 'Urdhva saptamAt pitRbandhubhyo bIjinazca mAtRkAbhyAM svapitAmahAbhyAM sapiNDanaM kuryaH / teSAM pautrAH bandhubhyaH paJcamAt' iti / atra bIjigrahaNaM dattakAsvapitaraM dattakena pitAmahena tajjanakena ca spinnddyeyuH| dyutpAdakAnAM sarveSAmapi saMgrahArtha, na kevalaM kSetrajotpAcaturtho'pi tatkulastha eva / teSAM prapautrastu dattakasya dakasyaiva, 'ya ete'bhihitAH putrAH prsnggaadnybiijjaaH| prapitAmahasya pAlakakulasthaM caturtha yojayenna vA / chanda yasya te bIjato jAtAstasya te netarasya tu // ' icchA / darzamahAlayAdo tu dvayoH pitroH pitAmahayoH iti manusmaraNAt / tasya te putrA iti putrattvapratipAdana prapitAmahayorvA zrAddhaM deyam / tatra dvayoH pitrAdyoH sApiNDyapratipAdanArtha na tu putratvotpAdanArtha, 'putrAn pRthak piNDadAnaM dvayoruddezenaiko veti / atra kecit Ava- dvAdaza yAnAha' ityAdipratigRhItRputratva pratipAdanaviroyorayamiti paribhASya yo dattastasyedaM dvayoH pitroH dhAt, netarasya prtigrhiiturityrthH| nanvevaM kanyAvadubhaya- . zrAddham / yastvaparibhASya dattaH sa grahItureva sapAlakA- trApi sApiNDyamAstAM, pratigraheNa gotravatsApiNDyasyAyaiva dadyAdityAhuH / atra mUlaM ta eva praSTavyAH / vastutastu pyutpatteriti cet, maivam / 'svagotreSu kRtA yesyurdattajanakasya putrapatnyAdyabhAve dattako dvayordadyAdanyathA krItAdayaH sutAH / vidhinA gotratAM yAnti na sApiNDayaM pAlakAyaiva prAguktakAtyAyanavacanAt / mAnavIyamapyetadvi- vidhIyate // iti vRddhagautamasmaraNa virodhAt / ye dattASayameva / gotraM tu zrAddhe pAlakasyaiva vivAhAdau tUbhayo- dayaH sutAH sagotreSu sagotramadhye kRtAste vidhinA gotratA rityAdi matkRtapravaradarpaNe jJeyam / saMtatitvaM yAnti parantu taiH saha vidhinA sApiNDayaM na sindha.1397-1398 vidhIyate, notpadyata ityarthaH / sagotreSvapi sApiNDyAnubRhanmanuH tpattI paragotre sutarAM sApiNDayAnutpattiruktA / yuktaM cai. dattakrItAdInAM sapiNDatvagotravatvAdivicAraH tat / pitrArabdhatvena bha; sahaikazarIrArambhakatvena ca dattakrItAdiputrANAM bIjavastuH spinnddtaa| yathobhayatrApi sApiNDathaM sidhyati, na tathA dattake pitrApaJcamI saptamI caiva gotritvaM pAlakasya ca // rabdhatve'pi pratigrahItrA sahekazarIrArambhakatvAbhAvAt / : (1) nanu manu('gotrariktha'ityAdi)vacanAjjanaka ata eva devala:-'dharmArtha vardhitAH putrAstattadgotreNa putra vat / aMzapiNDavibhAgitvaM teSu kevalamIritam // iti *damI. vyAkhyAnaM brAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunaka kevalazabdena sApiNDyameva nirastavAn gotrAMzapiNDAnavacane'pi draSTavyam / (1) damI.26,85 caiva (tadvat )tritvaM (naM tat); vyama. vidhAnAt / nanvetatprakRtArthAnupayogi, dharmaputraviSayaH, 53; bAla.21132 (pR.180)paJcamI saptamI (saptamI paJcamI) tvAt / tathAhi, tattadgotreNa tasya tasyaiva gotreNa ye ptrvt| tritvaM (naM tat). dharmArtha vardhitAsteSu putreSu kevalamaMzapiNDavibhAgitva: dhamArtha vardhitAstara
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1359 meva, naM vardhakasApiNDyamityarthaH / tenaitatputrasyaiva vardhaka- vivAho na syAditi cet satyaM, sagotratvAditi bmH| tarhi sApiNDayAbhAvaM bodhayati na dattakasyeti cenmaivaM 'patrAn tadbhaginyAdisaMtatau vivAho'stu sagotratvasapiNDatvayoradvAdaza yAnAha nRNAM svAyambhuvo manuriti parisaMkhyA- bhAvAt, na tvAhatya niSedhakaM vacanamupalabhAmahe, pratyuta virodhena dharmaputrAnabhyupagamAt / abhyupagame'pi vA patnyA- 'sAvitrI yasya yo dadyAt tatkanyAM na vivAhayet / diSvagaNanenAMzabhAgittvAsaMbhavAdaprasaktyA sApiNDayaniSe- tadgotre tatkule vApi vivAho naiva doSakRt // ityAdyadhAsaGgatezca / tasmAddattaputraviSayamevaitat , aMzabhAgitva-nukUlameva vacanamasti / na ceSTApattiH / avicchinnApradarzanAt / tatra cAyamarthaH, dharmArtha svasyAlokatA- vigItasakala dezIya ziSTAcAravirodhAt / tasmAt kiM parihArakadharmasaMpatyartha tattadgotreNa janakApekSayA bhinna- tatrAvivAhanimittamiti ? atra kaizciducyategotreNApi parigrahItrA putravat patrapratinidhitayA parigRhya 'asapiNDA ca yA mAturasagotrA ca yA pituH| sA ye putrA vardhitAsteSu kevalaM parigrahItraMza piNDavibhAgitva- prazastA dvijAtInAM dArakarmaNi maithune // ' ityatra manumeva na sApiNDayamiti / tasmAdatra dattake na parigrahItR- / vAkye svasyAsapiNDe'pi vaktavye yatpiturasapiNDAvacanaM sApiNDathaM, kintu janakakule eva sAptapauruSikaM sApiNDya- taddattakasya pratigrahItRsapiNDAyA vivAho mA prasAGkSIdimiti siddham / nanu tacchabdena saMnidhAnAda vIpsApekSita- tyevamartha, anyathA pitRdvArake sApiNDaye mUla puruSAdazrutabahutvAnAM putrANAmeva parAmarzo gamyate, na vardhakAnAM STamasya varasya, mAtRdvArake sApiNDaye mUlapuruSAt SaSThayAH putriNAM, vyavahitatvAt saMdigdhabahutvAnAM vIpsAnvayAyo- kanyAyA vivAho na syAt, pituH sapiNDatvenAsapiNDatAgyatvAt, Atmani parokSavannirdezakatacchabdAnvayAnupapa- bhAvAt / na ceSTApattiH / 'paJcamAt saptamAdUrva mAtRtaH teraparokSanirdezakaskhazabdasyaivaucityAcca iti cet, maivaM pitRtastathA' ityAdisakalasmRtinibandhaziSTAcAraviro. vAdIH / 'sarvanAmnAM buddhisthe zaktiriti nyAyena, buddhi- dhAt / na cedaM dUSaNaM dattake'pi samAnaM aSTamasya tasya sthitAyAH prAdhAnyAyattattvAt, prAdhAnyasya ca saMskA- SaSThayAH kanyAyAH pituH sapiNDatvenAvivAhyatvaprasaGgAryattvena phalAnvayena vA saMbhavAt / 'pituH putreNa kartavyA diti vAcyam / 'sapiNDatA tu puruSe saptame vinivartate' piNDadAnodakakriyA' ityAdivacanaparyAlocanayA putra- iti vakSyamANavAkyena saptamasya dattakapiturmUlapuruSAkartakapiNDadAnAdikriyayA pituH saMskAryatvAvagamAt / sapiNDatvena SaSThayAH kanyAyAstadasApiNDayena SaSThayAH 'putreNa lokAn jayati' ityAdivacanabalAt pitureva saptamasya ca pituH sapiNDatvAbhAvAdityuktameva / tasmAputrakaraNakabhAvanAbhAvyalokarUpaphalayogitayA prAdhAnyA- dattakasApiNDayanirNAyakamidameva vacanamiti kA'nupattacchabdena parAmarzo yujyate / yathA 'tapte payasi dadhyAna- pttiH| yati sA vaizvadevyAmikSe'tyatrAmikSAyAH saMsRSTadadhipayorUpa- tadatibhrAntapralapitaM vikalpAsahatvAt / tathAhitvena, sAnnAyyavikAratve sthite pUrvapakSiNA saptamInirdi. kimidaM dattakasyaiva sApiNDayanirNAyakaM, uta dattaTasya payaso guNatvena, dvitIyAnirdiSTasya dadhnaH pradhAna- kaurasayorubhayoriti ? nAdyaH / dvedhA hyasya vacanasya dattakatvAttasyaiva tacchabdena parAmRSTasya devatAsaMbandhAt sAyadoha- viSayatA saMbhavet / dattakaprakramAdvA dattakasApiNDayanirNAvikAratvamityukte siddhAntinA karmIbhUtenApi danA payaso yakavizeSavacanaikavAkyatvAdvA / na ceha ubhayamapyasti vyApyamAnatvena danA payaH saMskuryAditi vAkyArthasya parya- anupalambhAt / kiM cAsya dattakaparatve'tratyaM pitRpadaM gauvasAnatvena payasa eva pradhAnatvaM tasyaiva tacchabdena parAmR- NyA pratigrahItRpitRparaM syAt taccAnniSTaM, 'na vidhau paraH Tasya devatAsaMbandha iti prAtardoha vikAratvaM sAdhitaM, tadvat zabdArthaH' iti nyAyavirodhAt / nApyantyaH, pitupade yuprakRte'pi pituH saMskAryatvena pradhAnatvAt tacchabdAdeva | gapad vRttidvaya niSedhAt / na ca gaGgAyAM mInaghoSAvityatasyaiva parAmarza iti yuktm| treva vRttyantaratAtparyagrAhakaM pramANamasti / tasmAdaurasananvevaM dattakasya pratigrahItukule sApiNDyAbhAve kathaM viSayameva idaM vacanaM garbhAdhAnAdiprakramAt, 'paJcamAtsapta vya. kA. 171
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1360 vyavahArakANDam mAdUrdhvam' iti vacanAntaraikavAkyatvAcca / na cAsyaura- | muSyAyaNA anityavaddyAmuSyAyaNAzceti / tatra nityavadsaparatve kUTasthAdaSTamasya varasya SaSThayAH kanyAyAzcAnudvA. yAmuSyAyaNA nAma ye janakapratigrahItRbhyAmAvayorayaM hyatvaprasaMgaH, piturasapiNDatvAbhAvAdityuktameva dUSaNa miti | putra iti saMpratipannAH, anityavaddyAmuSyAyaNAstu ye cU. vAcyaM, tasya pituriti paJcamyAM SaSThIbhramanibandhanatvenA- DAntaiH saMskArairjanakena saMskRtAH upanayanAdibhizca pratidUSaNattvAt / ata eva yogIzvareNa 'mAtRtaH pitatastathA' | grahItrA, teSAM gotradvayenApi saMskRtatvAt, yAmuSyAyaNattvaM ityatra paJcamItva nirNAyakastasilaprayogaH AdattaH tasyApi | parantvanityam / jAtamAtrasyaiva parigrahe gotradvaye nasaMskArAsArvavibhaktikatvazaGkAyAM, 'Urdhva saptamAt pitabandhubhyo | bhAvAt tasya pratigrahItRgotrameva / tadidaM sarvamabhipretyAha bIjinazca mAtubandhubhyaH paJcamAt' iti gautamavAkye | satyASADhaH 'nityAnAM dyAmuSyAyaNAnAM dvayoH' iti sUtreNa paJcamyA nirNaya iti na kiMcitsamAdhAna miti samA- nityadyAmuSyAyaNAnAM gotradvaye pravarasaMbandhamuktvA tamevAdhAnAntaraM vaktavyam / tadapare aahuH| 'kSetrajAdIn nityeSvapyatidizati 'dattakAdInAM tu yAmuSyAyaNavasutAnetAnekAdaza yathoditAn / putrapratinidhInAhuH kri- diti sUtreNa / vyAkhyAtaM caitat zabarasvAmibhiH / dyaamuyaalopaanmniissinnH||' ityatra vAkye kSetrajAdInAM putra- ghyAyaNaprasaMgenAnityAnAha-dattaka iti / tAvadeva nottara-. pratinidhitvAbhidhAnAt 'pratinidhistaddharmA syAt' iti tatau,prathamenaiva saMskArAH, parigrahItrA cet tadA uttarasya, nyAyena sakalaurasadharmaprAptyA pratigrahItrAdipitRsApiNDaya- pUrvatvAttenaiva uttaratra / tathA pitRvyeNa bhrAtRvyeNa caikAHvarjana setsyatIti, tanna, 'na sApiNDayaM vidhIyata' ityanena Na ye jAtAste parigrahItureveti / asya bhaassysyaaymrthH| niSiddhasya sApiNDayasyAtidezAsaMbhavenAprAptyA tadvarjanA- yo gotradvayena saMskRtastasyaiva gotradvayasaMbandhaH, nottarasaMsaMbhavAt / etena putranAmnA aurasadharmAtidezAt pratigra- tateH / janakagotrasaMbandhe kiM kAraNamityata Aha-prathahItrAdipitRsapiNDAvarjanasiddhirityapAstaM, 'na tau pazau ka- meneti / prathamo janakastenaiva saMskRtattvAt, saMskArArotI'tivanniSiddhasya sApiNDayasyAtidezAsaMbhavena varjanA- zca caulaantaaH| 'piturgotreNa yaH putraH saMskRtaH pRthivIsaMbhavAt tasmAdananyagatyA vAcanikameva pratigrahItakule | pate / AcUDAntaM na putraH sa putratAM yAti caanytH||' sApiNDayamabhyupagantavyamiti / tducyte| dvividhaM hi sApi- iti kAlikApurANAt / vyAkhyAtaM caitatprAgevAnyasyAsA. NDayamavayavAnvayena piNDAnvayena ceti / tatrAvayavAnvaya- dhAraNI putratAM na yAti, kintu dyAmuSyAyaNo bhavatIti / sApiNDayasya dattake pratyakSabAdhitattvena hemAdriH piNDA- prathamenAsaMskAre kathamityata Aha-parigrahItrA cediti / nvayamevopAdAya dattakAdInAM pratigRhItakule tripuruSameva parigrahItraiva jAtakarmAdisarvasaMskArakaraNe caulAdisaMskArasApiNDayaM vyavAtiSThipat / tathA ca kArNAjiniH-'yAva- karaNe'pi vA, uttarasya parigrahItureva gotram / tatra hetuH ntaH pitRvargAH syustAvadbhirdattakAdayaH / pretAnAM yojanaM pUrvatvAt saMskArakaraNe prathamattvAt / yAmuSyAyaNasaMtatau kuryaH svakIyaiH pitRbhiH saha // dvAbhyAM sahAtha tatputrAH dattakasaMtatau cApekSitaM gotrmaah-tenaiveti| parigrahItagotre. pautrAstvekena tatsamam / caturthapuruSe chedastasmAdeSA tripau- NaivottarasaMtateotramubhayatrApi / sagotraparigrahamAha-tatheti / ruSI // iti / damI.85-95 | janakaparigrahItrorekagotratve'pi parigrahItraiva vyapadezaH,pari tadvadgotramiti / tadvat sapiNDatAvat , gotramapi bIja- grahasaMskArakaraNAditi / yatta 'gotrarikthe janayiturna bhaje vasturjanakasya, na kevalaM janakasya api tu tatpAlakasya ddatrimaH sutaH' iti tatparigrahItraiva jAtakarmAdisarvasaMskAraca, dattakAderyaH pAlakaH tasya ca gotraM dattakAdInAM bha- karaNapakSe veditavyam / ye tu nityavaddyAmuSyAyaNA dattakA. batIti / anena sapiNDatAvailakSaNyaM gotre'bhihitam / yathA dayasteSAM gotradvayaM 'dyAmuSyAyaNakA ye syurdattakakrItakAsapiNDatA janakasyaiva na tathA gotraM, kintUbhayorapi / dyH| gotradvaye'pyanudvAhyAH zauGgazaizirayoryathA // iti naditi / na cedamapi dattakamAtre kintu dyAmuSyAyaNe | pArijAtasmaraNAt / gotradvaye janakagotre parigrahItRgotre 'dattakavizeSe / tathAhi dvividhA dattakAdayo nityavaddyA- ca dattakAdInAM ca dyAmaSyAyaNasve idaM vacanaM 'nityAnAM
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1361 yAmuSyAyaNAnAmiti satyASADhavacanaM ca pramANam / prava- parivittitvamityetadartham / pitRvyatanaya iti / devareNotpAramaJjaryAmapi anenaivAbhiprAyeNoktaM, 'dattakakrItakRtrima- ditasya bhrAtuH kSetrajaputrasya vivAhAdau, devaraputrasya na pariputrikApatrAdInAM yathAsaMbhavaM gotradvayaM sapravaramastItyetA- vittiparivetRttvAdidoSo, devaraputravivAhAdau vA kSetrajasya vatA dvigotrANAM gotradvayaM sapravaraM vivAhe vaya'miti / ityetadartham / na yathAzrutapitRvyaputrAbhiprAyaM, parigRhItasya zAkhA'pi pratigrahitureva ityAha vasiSThaH 'anyazAkhodattapadenaivopAdAnAdaparigahItasya ca prasaktyabhAvena niSedbhavo dattaH putrazcaivopanAyitaH / svagotreNa svazAkhokta-dhApravRttyA pratiprasavAsaMbhavAt / na caitasmAdeva jJApa. vidhinA sa svazAkhabhAk // ' iti / svasya pratigrahItuH kAdaparigRhItasyApi bhrAtRputrasya putratvamiti zaGkanIyaM, zAkhA yasmin karmaNi tat svazAkhaM karma, tadbhajatIti sva. dazAnAM bhrAtRNAM madhye paJcAnAmaputratve, paJcAnAM ca pratyekaM zAkhabhAk iti pratigrahitazAkhIyameva karma tena kartavyami- dazaputratve, bhrAtRNAM pratyekaM paJcAzatputratApatteH, pnycaatyrthH| dattakAdInAM mAtAmahA api pratigrahItrI yA mAtA | zatAM ca bhrAtRputrANAM pratyekaM dazapitRkatApattazca tatpitara eva, pitRnyAyasya mAtAmaheSvapi smaantvaat| ityAdyuktadUSaNagaNagrAsAt , tasmAdyathAvyAhRtameva sAdhu / yatta mAtAmahazrAddhavidhermukhyamAtAmaha viSayatvameva, iti evaM pratigrahItRkulazrAddhIyadravyaM dattakAya pratihemAdya bhihitaM, tanna 'vyapaiti dadataH svadhA' iti vacana- grahItRjanakakulazrAddhIyadravyaM ca dyAmuSyAyaNAya na dAtavirodhAt / na ca mAtAmahAnAM dAtRtvAbhAvaH, 'bandhUnAhUya' vyaM 'sapiNDAya sagotrAya zrAddhIyaM naiva dApayet / na ityanena dAnasaMmatikaraNena teSAmapi dAtRtvAt / kiM ca bhojayet pitRzrAddhe samAnapravaraM tathA // ' iti hemAdrizrAddhe gotrarikthAnugaH piNDo vyapaiti' ityanena gotrariktha- pArijAtadhRtavacanAt / zrAddhIyaM zrAddhe dattadravyam / yonimittatApratipAdanAddattakasya ca pitRrikthasyeva mAtA damI.99-104 maharikthasyApyapetatvAt na pUrvamAtAmahazrAddhAdhikAra iti (2)atra ca kevaladattakasya pAlakapitakule sAptapauruSaM yuktam / ata evAsvarasAt gauNamAtAmahAdInAmapi gauNa mAtRkule ca pAJcapauruSaM sApiNDayam / yattu vRddhagautamaH pitRvat zrAddhaM kartavyamiti hemAdrireva pakSAntaramupanyasta- 'svagotreNa kRtA ye syurdattakrItAdayaH sutAH / vidhinA vAn / yuktaM catadeva, dattakasyorasapratinidhitayA aurasa- gotramAyAnti na sApiNDaya vidhIyate // ' yacca bRhanmanaH kAryakartutvena aurasakartRkazrAddhadevatoddezyakazrAddha kartRtva- | 'dattakrItAdi' ityAdi / yadapi nAradaH-'dharmArtha vameva siddhayati, pratigRhItRpitRgotrazAkhAkuladevatAkula- rdhitAH putrAstattadgotreNa putravat / aMzapiNDavibhAgitvaM dharmAnvayavat, pratigrahItRpitrAdyanvayAvizeSAt / 'vAJcha- teSu kevalamiSyate // iti, tAnyanAkarANi / sAkaratve'pi nti pitaraH putrAn' 'gayAM yAsyati yaH putraH' ityAdau dvayAmuSyAyaNasya pratigrahItRkule sAptapauruSasApiNDayAputrapadAvizeSAt / kiM ca pratigrahInyA mAtuH AsurAdi- bhAvapradarzanArtham / kevaladattake pUrvoktagautamIyena pAlakavivAhoDhAttve 'pitA pitAmahe yojyA saMpUrNa vatsare sutaiH| | kule sAptapauruSasApiNDayasyoktatvAt / mAnavIyena mAtA mAtAmahe yojyA ityAha bhagavAn yamaH // ' i. ca janakakule sApiNDaya nivRttaruktatvAt / yastu tyAdivihitasapiNDIkaraNe pAlakamAtupitureva mAtAmaha- sApiNDaya nirNaye keSAMcinmAnyAnAM lekhaH-janakagotretvena anyatrApi zrAddhe taddevatAtvaucityAt / tathA NopanayanAdisaMskRtasya tu janakakule pitato mAtRtazca dattakAdInAM parivetrAdidoSo'pi na, 'bhinnodare ca datte pAJcapauruSaM sAptapauruSaM ca sApiNDayam / pratigrahIca pitavyatanaye tathA / dArAgnihotrasaMyoge na doSaH | tuH kule tu tripuruSaM pratigrahItari mukhyapitRtvaprayojakaparivedane // ' iti gautamasmaraNAt / bhinnodara iti / sApa- syotpAdakasyopanetRtvasya cAbhAvAt pratigrahItRgotreNa saMnyabhrAtroranyatarasya vivAhAdau na parivetrAdidoSa ityetada- skRtasya tu pratigrahItrAdibhireva sAptapauruSaM pAJcapauruSaM them| datte ceti / janakakule jyeSThabhrAtRsattva'pi na dattasya ceti, tasya mUlaM na vidmaH / kiM ca / yadi pratigrahItaryavivAhAdau parivettatvaM nApi kaniSThavivAhAdau jyeSThasya / tpAdakatvopanetRtvAdyabhAvAnna pitRtvaM kathaM tarhi tripuruSa
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1362 vyavahArakANDam sutAnAM bahanajAdivyavacchedaH / aputrasya pitaratyA vA putreNa para sApiNDayaM pratigrahItrAdizrAddhAdikartatvaM vA dattakasya ? | ktarUpaM putrakAryakAritvaM vidhIyate / tena tadekavAkyatA na ca pitRtvaM vyApyaM sApiNDayaM samaniyataM yena tadabhAvA- iSTasiddhirdoSAbhAvazceti siddham / nanvevamapyuttarArdhasya tsApiNDayAbhAvaH syAt / vastutastu 'Urva saptamAtpitR kA gatiriti cet, atrocyate / pUrvArdhena keSAJcit bandhubhya' iti gautamAdivacanaiH pratigrahItrAdibhiH saha / putrakAryANAM siddhayA tadartha tatparigrahaM pratipAdya prasaMgAsApiNDayaM pUrvamuktameveti dik / vyama.53 | dviSayavizeSe piNDAdirUpakAryasiddhirapi ata evetyAha / parigrahavidhirahitasyAnadhikAra : sa eveti / buddhistho vilakSaNabhrAtRputra evetyarthaH / tasya, tasyApi pitRvyatvAvacchinnasyApi / kurvItetyanena avidhAya vidhAnaM yaH parigRhNAti putrakam / khaphalArtha tasyAvazyakatvena tasya svadharmatvaM sUcitam / vivAhavidhibhAgaM taM na kuyoddhanabhAjanam // zrAddhamekoddiSTAdi / piNDapadena dazasu dineSu diiymaanaaH| parigrahavidhiM vinA parigRhItasya vivAhamAtra kArya udakamaJjalidAnAdi / kriyApadenAgnisaMskArAdi / yadvA na dhanadAnaM, kintu tatra patnyAdaya eva dhanabhAjaH piNDa kriyApadena karmadhArayaH / ata eva 'kriyAlopAdi'tyeva dAzca / vidhiM vinA tasya putratvAnutpAdAt / manunoktam / tathA cottarArdha praaguktkrmennaursaadibhraatrbaal.2|135 (pR.237) ntarAbhAvaviSayam / evena gotrjaadivyvcchedH| yadvA bRhatparAzaraH bhrAtuH sutAnAM bahUnAM satve'putrapitRvyeNa kaniSThasya tasyaiva dattakatvena putrIkaraNe tadviSayam / evena palyAbhrAtRNAM ekapatnInAM ekasya ekasyA vA putreNa putravatvam divyavacchedaH / yadvA avibhaktabhrAtRsutaviSayam / yadvA aputrasya pitRvyasya tatputro bhrAtRjo bhavet / / vibhaktasaMsRSTabhrAtRsutaviSayam / atra pakSadvaye yathA patnI. sa eva tasya kurvIta zrAddhapiNDodakakriyAm / / satve'pi dAyaharatvaM bhrAtustathA patnyAdisattve bhrAtrabhAve bahvInAmekapatnInAmeSa eva vidhiH smRtaH / tasya dhanahAritvam / bhrAtRsattve tasya dhanahAritve'pi ekA cetputriNI tAsAM sarvAsAM piNDadastu sH|| piNDadAnAdau tasyaivAdhikAro nAMzaharaNaprayukto'nyasya / aputrasya pitRvyasya bhrAtRjastatputro bhveditynvyH| tatra bhrAtRsatve jIvapitRka niSedhabAdhakamidaM, vizeSaaputrapitavyatvAvacchinnasya bhrAtuH sutaH tasyApi pitu vihitatvAt / atra pakSe yathA tasya bhrAtRsutazcakre ityAvyatvAvacchinnasyApi putro bhvedityrthH| tadekavAkya dinA na virodhastathoktaM prAk / yadvA / idaM tAdRzagatatvAt / 'sarva vAkya miti nyAyena vyAkhyAne tUktavirodhaH pitakaviSayakamevAstu / sarvathA patnyAdiH eva vyvcchedyH| zAstrAntaravirodhazca spaSTa eva / bhrAtRja eko'pi / ata vastutastu dvAdazavidhaputrAbhAve patnyAdisattve teSAM eva tdekvaakytaa| aputrasyetyanena putrasatve na tatheti yathAkramamuktarItyA dAyaharatve'pi zrAddhAdikamapi vaMzAsUcitam / ata eva pUrva tathA vyAkhyAtam / tadyAkhyA vicchittyAdivat bhrAtRsutenaiva kAryamiti tadarthamapi dattanAnurodhena pitapatnyaH sarvA mAtaraH smRtA itivat prAgu- kaparigraho netyanena pratipAdyate iti na pUrvato vairuupym| na ca 'yazcArthaharaH sa piNDadAyI' iti viSNusmRti virodhH| tadbAdhanArthamevAsya prvRtteH| tathA ca tatra 'putra: x vyAkhyAnAntaraM sthalAdinirdezazca asminneva vRddhagautamavacane draSTavyaH / pitRvittAbhAve'pi' ityatra putrapadenaikAdazapratinidhivade*damI.vyAkhyAnaM 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacane tasyApi grahaNenokta niyamasya tadanyaviSayatvavadetadanyadraSTavyam / viSayatvamapIti na tadvirodhaH / tatra pitRvittAbhAve'pI(1) damI.36; saMpra.213; baal.2|135 (pR.229) tyasya tasya nirdhanatvena tadasattve'pItivaduktakrameNa svasyAddha (ddhaM); samu.95 yAm (yAH) kRbha.879 samuvat daca.7. | dhikAre'pi tatsattve'nadhikAreNa tdpraaptaavpiityrthH| (2) baal.2|135 (pR.229). baal.2|135(pR.229)
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, veSAM dAyaharatvavicArazca 1363 zaunakaH vAsasI kuNDale dattvA uSNISaM cAGgulIyakam / putrasaMgrahaprayogavidhiH / tatprasaMgAt TIkAyAM putragrahaNe AcArya dharmasaMyuktaM vaiSNavaM vedapAragam / sApiNDayadauhitrabhAgineyatvAde vicaarH| madhuparkeNa saMpUjya rAjAnaM ca dvijAna zucIn / zaunako'haM pravakSyAmi putrasaMgrahamuttamam / (1) rAjA'tra graamvaasii| 'bandhUnAhUya sarvostu grAmaaputro mRtaputro vA putrArtha samupoSya c| svAminameva ceti bRhadgautamasmaraNAt / yadapi tatraivAne vandhyA vA mRtaputrA vA putrArtha samupoSya ca // / 'madhuparka tato dadyAt pRthivIzAya zAsine' iti pRthivIza (1) saMgrahaM saMgrahaNavidhi, upoSya saMgrahadinAt padaM tadapi grAmasvAmiparameva tasyopakramasthatvena blvpuurveyuH| . damI.71 / tvAt / dvijAn trIn yAcanArthatayA madhuparkAdinA saMpU (2) 'na tvevaikaM putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA, na strI jyetyrthH| damI.72 putraM dadyAt pratigRhNIyAvA, anyatrAnujJAnAdbhartaH' (2) rAjA'tra grAmasvAmI sNnihittvaat| saMpra.229 iti / idaM ca bhartRsatve / anyathA-'dadyAnmAtA berhiH kuzamayaM caiva pAlAzaM cedhmameva c| . pitA vA yaM sa putro dattrimaH smRtaH' iti vatsavyAsa- etAnAhRtya bandhUMzca jJAtInAhUya yatnataH / / vacovirodhaH syAt / dAnaM pratigrahopalakSaNam / yattu ___ 'bandhUn' AtmapitRmAtRbandhUn / 'jJAtIn' sapisamantrakahomasya putrapratigrahAGgatvAt vyAhRtyAdimantra- NDAn / bAndhavAdyAhAnaM dRSTArtha rAjAhAnavat / badhnanti pAThe ca strIzUdrayoranadhikArAt tayordattakaH putro na sneheneti bandhavaH / jAnantyAtmIyatayA parigRhItaM naramiti bhavatyeveti zuddhiviveke rudradhareNoktam / vAcaspatizcaiva- jJAtaya ityarthaH zabdadvayasAmarthyAt / damI.72 mevAha / tanna / bharturanujJayA striyA api pratigrahokteH / / bandhUnannena saMbhojya brAhmaNAMzca vizeSataH / yadyapi medhAtithinA bhAryAtvavadadRSTarUpaM dattakatvaM homa- agnyAdhAnAdikaM tantraM kRtvA''jyotpavanAntasAdhyamuktam / striyAzca homAsaMbhavastathApi vratAdi kam // vadvipradvArA homAdi kArayediti hrinaathaadyH| saMbandha- bandhUnAhUtAn brAhmaNAn pUrvavRtAn , cakArAdAhUtAn tattve'pyevam / evaM zUdrasyApi / 'strIzUdrAzca sadharmANaH' jJAtIMzca saMbhojyetyarthaH / damI.73 iti 'smRteH| ata eva zUdrakartRkahomo vipradvAraiva dAtuH samakSaM gatvA tu putraM dehIti yAcayet / parAzareNoktaH / 'dakSiNArtha tu yo vipraH zUdrasya juha- dAne samartho dAtAsmai ye yajJeneti paJcabhiH / / yAddhaviH / brAhmaNastu bhavecchUdraH zUdrastu brAhmaNo bhvet||' yAcanaM kArayet pUrvavRtaiAhANairityarthaH / dAnasAmarthya atra mAdhavAcAryaH-'yo vipraH zadradakSiNAmAdAya tadIyaM bahuputratvaM palyanumatizcetyAdi paJcabhirdadyAditizeSaH, haviH zAntipuSTayAdisiddhaye vaidikarmantrairjuhoti tasya 'pratigahIta mAnavaM sumedhasaH' (RsN.1062|1) iti viprasyaiva doSaH zadrastu homaphalaM labhetaiva' iti vyAca- mantraliGgAt / damI.73 cakSe / sindhu.867-872 (1) damI.72 vRddhagautama iti kacitpustake; saMpra.229; (3) idaM ca sadhavAvidhavobhayasAdhAraNa miti spaSTa sindhu.863 prathamArdham ; vyama.48 prathamArdhadvayam: daca.10 meva / baal.2|130 vRddhagautamaH. (2)damI.72, saMpra.229 pAlA (palA); vyama.48 (1) damI.3 dvitIyArdham , 'vandhyo mRtaprajo vA'pI'ti yatnataH (sattamaH); daca.11. pAThAntaram : 71 prathamArdhadvayam ; saMpra.206 dvitIyArtham :229 (3)damI.72pU.,73 tantraM (tatra) utta.; saMpra.229; vyama. prathamArtham ; vyama.48 prathamArdhadvayam; sindhu.862 dvitIyArdham / 48 agnyA (anvA) kaM tantraM (yattantra) nAnta (nAdi); sindhu. baal.2|130 tRtIyArdham :2 / 135 (pR.237,238) tRtI. | 863 agnyA (anvA) kaM tantraM (yattantra); daca.11 damIvat. yArdham kRbha.875 (-) aputro...vA (aputrA mRtaputrA vA) (4) damI.36 pU.: 73 ye (yo); saMpra.206 pR.: dvitIyArdham ; daca.2 dvitIyAdham: 10 prathamArdhadvayam. / 229; vyama.48; sindhu.863; daca.11 ye (yo),
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 'devasya tveti mantreNa hastAbhyAM parigRhya c| nvAheti praiSAnuvacanakartRtvena bhAvyupayogino maitrAvaruNaaGgAdanetyaca japtvA AghrAya shishumuurdhni+|| syaiva bhAvyatvamuktam / tathehApyanapAkRtarNatvena caturthya vastrAdibhiralaGkRtya putracchAyAvahaM sutam / SaSThathA zUdrasyaiva dauhitrabhAgineyAvapi prati zeSitayA nRtyagItaizca vAdyaizca svastizabdaizca sNyutm| bhAvyatvam / atastayoreva vidheyatvena dauhitrabhAgineyAveva (1) putracchAyA putrasAdRzyaM, tacca niyogAdinA zUdrasyeti niyamavidhiviSayatA'pyuktA / zUdrasya tvavidhe. svayamutpAdanayogyatvam / yathA bhrAtRsapiNDasagotrAdi- yatvena tadviSayatvAyogAttau zUdrasyaiveti vacanavyaktau viputrasya / na cAsaMbandhini niyogAsaMbhavaH / 'bIjArtha prAdizeSyantaraparisaMkhyApatteH / tasmAddauhitrabhAgineyAbrAhmaNaH kazciddhanenopanimanvyatAm' iti smaraNena ni- veva zUdrasya mukhyau / tadabhAve tvanyo'pi sajAtIyaH / mantraNasaMbhavAt / tatazca bhrAtRpitRvyamAtuladauhitra- 'zUdrANAM zUdrajAtiSu' iti tenaivokteH / na cedaM jAtibhAgineyAdInAM nirAsaH putrasAdRzyAbhAvAt / etadevAbhi- padaM dauhitrabhAgineyayorevopasaMhiyate / yathA 'puroDAzaM pretyoktamagre tenaiva -'dauhilo bhAgineyazca zUdrANAM caturdhA karoti' idaM sAmAnyavAkyaM 'AgneyaM caturdhA karo. vihitaH sutaH / brAhmaNAditraye nAsti bhAgineyaH sutaH ti' idaM pradhAnavAkyaM, agnidevatAkatvAt / ata kvacit // iti / atrApi bhAgineyapadaM putrAsadazAnAM etasya caturdhAkaraNe puroDAzamiti sAmAnyavAkyasyopasarveSAmupalakSaNaM, viruddhasaMbandhasya samAnatvAt / viruddha- saMhAro jAyate, tatheti / dauhitratvabhAgineyatvayoH sajAsaMbandhazca niyogAdinA svayamutpAdanAyogyattvam / tIyatvasya ca parasparavyabhicAritvAt ekasmRtau sAmAyathA viruddhasaMbandho vivAhagRhyapariziSTe ca vrjitH| nyavAkyavaiyApattezca / vittaM caitadadvaitanirNaye tAtadampattyomithaH pitamAtusAmye vivAho viruddhasaMbandho, crnnaiH|| vyama.48-49 yathA bhAryAsvasurduhitA pitRvyapatnIsvasA ceti / | gRhamadhye tamAdAya caruM hutvA vidhAnataH / asyArthaH-yatra dampatyorvadhUvarayoH pitRmAtRsAmyaM, vadhvA __ yastvA hRdetyUcA caiva tubhyamagra RcaikayA // varaH pitRsthAnIyo bhavati, varasya vA vadhUmAtRsthAnIyA somo dadadityetAbhiH pratyaca pnycbhistthaa| bhavati, tAdRzo vivAho viruddhasaMbandhaH / tatra yathAkrama- sviSTakRdAdihomaM ca kRtvA zeSa smaapyet|| mudAharaNadvayam / 'bhAryAsvasurduhitA' zyAlikAputrI, evaM saptabhirmantraiH sapta carvAhutIrhatvetyarthaH / damI.75 'pitavyapatnIsvasA' pituvyapalyAH bhaginI ceti / tathA dakSiNAM gurave dadyAt yathAzakti dvijottamaH / prakRte virUddhasaMbandhaputro varjanIya iti, yato ratiyogaH nRpo rAjyArdhamevApi vaizyo vittazatatrayam / saMbhavati tAdRzaH kArya iti yAvat / XdamI.73-75 zUdraH sarvasvamevApi azaktazcedyathAbalam / / . (2) chAyAvahaM sdshm| 'dauhitro bhAgineyazceti 'rAjyAdha' ardharAjyotpannamekavarSIyaM dravyaM, 'pradadyA. yathAbhUtabhAvyupayogitvena, daNDasya 'maitrAvaruNAya daNDaM dardharAjyotthamekavarSAhRtaM dhanamiti vRddhagautamasmaraNAt / prayacchatI'tyatra saMbhavatyapi bhAvyatve caturthyA 'daNDI praiSAna- - - + damI.vyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavyaH' ityatrivacane (1) damI.75 dAya (dhAya) cA caiva (cenaiva) ya ka (gretya); (pR.1352) draSTavyam / saMpra.230 dAya (dhAya); vyama.48, sindhu.864; daca. * bAla. vyAkhyAnaM 'jAto'pi dAsyAM zadreNa' iti yAjJa- 11 hutvA (kRtvA) ma bha (gretya). valkyavacane (pR.1338) draSTavyam / x saMpra. damIvat / (2) damI.75 pR.; saMpra.230 pU.; vyama.48, sindhu. (1) damI.10,73, saMpra.230; vyama.48 pari (prati) 864 ; daca.11 pU. AmA (cAMghrA); sindha.864 kRbha.874 AghrAya (3) damI.75 vApi (vAtha) prathamArdhadvayam , vRddhagautamaH, (Ajighrat) 'pragRhya' ityapi pAThAntaram daca.11. 76 tRtIyArdham , vRddhagautamaH; saMpra.240 vRddhagautamaH; vyama. : (2) damI.73 pU., 75 utta.; saMpra.230; byama.48; 48 dadyAt (datvA) rAjyA (rASTrA); kRbha.885 rAjyA kRbha.883; daca.11. ! (rASTA); daca.12 vApi (vAtha).
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca idaM ca mahArAjAbhiprAyeNa / vittAnAM nANakAnAM shttrym| sapiNDeSa saptamapuruSAvadhikeSu, sapiNDeSu iti sAmAtacca sauvarNarAjatatAmrANAmuttamamadhyamAdhamakalpanayA jJeyaM, nyazravaNAt samAnAsamAnagotreSviti gamyate / tatra samAna'zatatrayaM nANakAnAM sauvarNamatha rAjatam / pradadyAt tAmrama. gotratAyAma / svagotreSu kRtA ye syurdattakrItAdayaH sutaaH| thavA uttamAdivyavasthayA // iti vRddhgautmsmrnnaat| vidhinA gotratAM yAnti na sApiNDayaM vidhIyate // ' iti 'zUdraH sarvasvamevApi azaktazcedyathAbalam / ' sarvasvameka- vRddhagautamIyaM vacanaM pramANam / gotratAM saMtatitvam / varSIyabhRtilabdhaM dravyam / ekavarSAhRtamiti smaraNasyAvize- 'dattAdyA api tanayA nijagotreNa saMskRtAH / AyAnti SAt 'sarvasvaM cAnvaye satIti niSedhAcca / damI.75-76 putratAM samyaganyabIjasamudbhavAH // ' iti kAlikApurANA putragrahaNe sApiNDyagotrajAtidauhitrabhAgineyatvAdevicAraH t / 'saMtatirgotrajananakulAnyabhijanAnvayAviti trikA*brAhmaNAnAM sapiNDeSu kartavyaH putrasaMgrahaH / NDIsmaraNAcca / na tu gotratApadena gotrasaMbandhI vidhItadabhAve'sapiNDe vA anyatra tu na kArayet // yate sagotreSveva putrIkaraNena tasya sAhajikatayA vidhAnAkSetriyANAM svajAtau vA gurugotrasame'pi vaa| yogAt / 'na sApiNDayaM vidhIyate' iti asapiNDasya puvaizyAnAM vaizyajAteSu zUdrANAM zUdrajAtiSu // sarveSAM caiva varNAnAM jAtiSveva na cAnyataH // ca niSidhyate, asamAnagotrasya putrIkaraNe 'gotrarikthe yadi syAdanyajAtIyo.gRhIto vA sutaH kvcit| janayiturna bhajed datrimaH sutaH' iti mAnavam / 'dattakrItAaMzabhAjaM na taM kuryAcchaunakasya mataM hi tat / / diputrANAM bIjavastuH sapiNDatA / paJcamI saptamI tadvad gotraM dauhitro bhAgineyazca zUdraistu kriyate sutH| tatpAlakasya ca // iti bRhanmAnavaM vacaHpramANam / so'yaM brAhmaNAditraye nAsti bhAgineyaH sutaH kacit // mukhyaH kalpaH / tadasaMbhave'nukalpamAha-'tadabhAve'sapi NDeSu' iti / teSAM sapiNDAnAmabhAve'sapiNDo'pi putrI. * bAla. vyAkhyAnaM 'jAto'pi dAsyAM zUdreNa' iti yAjJava kaaryH| asapiNDAH saptamapuruSabahirbhatAH asaMbandhinazca / lkya vacane (pR.1338) draSTavyam / te'pi dvividhAH samAnagotrAH asamAnagotrAzceti / tatrA(1) damI.24; saMpra.208 piNDe vA (piNDo vA); vyama. pi pUrvodAhRtameva vacanaM pramANam / tadayaM nirgalito'rthaH / 48 saMpravat ; sindhu.865 saMpravat; baal.2|135 (pR.239) piNDe vA (piNDeSu); samu.95; kRbha.885 saMpravat daca.4. samAnagotraH sapiNDo mukhyaH, tadabhAve'samAnagotraH sapi nnddH| yadyapi asamAnagotraH sapiNDaH, samAnagotro'savyama.48 same (samo); baal.2|134 (brAhmaNAnAM sapiNDeSu piNDazca ityubhau api tulyakakSau ekaika vizeSaNarAhityAzUdrANAM zUdrajAtiSu) iti pATho likhitaH; samu.95 vyamavat; dubhayoH, tathApi gotrapravartakapuruSAt sApiNDyapravartakakRbha.870 svajAtau vA (kSatrajAtau) pUrvArdha::885 same (samo) puruSasya saMnihitatvena abhyarhitatvam / tena ca asamAnajAteSu (jAtau vA); daca.6 svajAtau vA (sajAtau ca). gotro'pi sapiNDa eva grAhyaH mAtAmahakulInaH sarvathA (3) damI.28 SAM caiva (SAmapi) : 43 na cA (ca nA); sapiNDAbhAve'sapiNDaH tatrApi sodakaH AcaturdazAt / saMpra.210 damI.(pR.28)vat : 215, vyama.48 jAti masAtagoba payAgata. jAti samAnagotraH pratyAsannaH, tasyAbhAve'samAnodakaH sagotra (jJAti) na cA (ca nA); bAla.20134 jAti (zAti); samu. 95; kRbha.885; daca.6 SAM caiva (pAmeva). saMpra.215; byama.40, 48 zUdra....taH (zUdrasyApi ca - (4) damI.29 vRddhagautamaH : 43 vA ('pi); saMpra.210 dIyate) pU.; baal.2|134 pUrvArdhe (dauhitraM bhAgineyaM vA vRddhagautamaH; samu.96 vA (vai) vRddhagautamaH; kRbha.871 vA zUdrANAM cApi dIyate) pR. : 21135 (pR.226) utta, vRddha. sutaH kacit ('pi ca nandanaH) taM...kasya (kurvIta manvAdInAM); gautamaH : (pR.2 39) zUdvaistu kriyate sutaH (zUdrANAM vA'pi dAdaca.5, 40 vA ('pi). / pyate); samu.95 vRddhagautamaH; kRbha.885, 887 zUdai...taH (5) damI.31 utta, vRddhagautamaH : 43:51 (zUdrasyApi ca dIyate) pU.: 887 zUdvaistu kriyate (zUdrANAM neyazca (neyo vA) dvaistu kriyate (drANAM vihitaH) pU., / vihitaH): 888 vRddhagautamaH, daca.6.
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1366 vyavahArakANDam ekaviMzAt / tasyApyabhAve'samAnagotro'sapiNDazceti / manu:-'bhrAtRNAmekajAtAnAmekazcet putravAn bhavet / tadAha zAkala: 'sapiNDApatyakaM caiva sagotrajamathApi vaa| sarve te tena patreNa putriNo manurabravIt // ' iti / atra bhrA. aputrako dvijo yasmAtputratve parikalpayet // samAnagotra- tRNAM pratigrahItRtvapratipAdanAt graahytvaabhaavo'vgmyte| jAbhAve pAlayedanyagotrajam // ' iti / sagotra ityanena ekajAtAnAmityanena ekena pitrA ekasyAM mAtari jAsodakasagotrau gote / atra ca pUrvapUrvasya pratyAsatyatiza- tAnAmeva grahItatvaM na bhinnodarANAM bhinnapitakANAM vA iti yena nirdeza iti / tadevAha vasiSTho'pi- 'adUrabAndha- gmyte| bhrAtRNAmiti puMstva nirdezAt padadvayopAdAnamAmavaM bandhusaMnikRSTameva pratigRhNIyAt' iti / rthyAcca sodarANAM bhrAtRbhaginInAmapi parasparaputragrahItRtvA___ ata eva vRddhagautamaH-'yadi syAdanyajAtIyo bhAvo'vagamyate / tadAha vRddhagautamaH- 'brAhmaNAditraye gRhIto vA sutaH kvacit / aMzabhAjaM na taM kuryA- nAsti bhAgineyaH sutaH kvacit' iti bhAgineyapadaM bhrA. cchaunakasya mataM hi tat // ' iti asamAnajAtIyasya | tRputrasyApyupalakSaNam / tena bhaginyA bhrAtaputro na grAhya aMzabhAktvaM niSedhati, tasmAdasamAnajAtIyo na ityarthaH sidhyati, bhrAtRNAmeva grahItRtvapratipAdanAt / putrIkAryaH iti siddham / ata eva manu:--'sadRzaM yadyapi 'bhrAtRputrau svasaduhitRbhyAmi'tyanena ekazeSo'vaprItisaMyuktaM sa jJeyo dattrimaH sutaH' iti / sadRzaM gamyate tatazca bhrAtRbhaginIputrayoH bhrAtRbhaginIbhyAM paraspara sajAtIyam / 'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiH' putrIkaraNamavagamyate, tathApi ekajAtAnAmiti bhrAtRvizeiti yogIzvarasmaraNAt / yattu manunaiva- 'krINIyAdyastvapa- SaNena ekaM jAtaM jAtiryeSAM te ekajAtAH, 'jAtirjAtaM tu tyArthe mAtApitroryamantikAt / sa krItakaH sutastasya sadRzo- ' sAmAnyam' iti kozAt teSAM samAnajAtIyatvapratipAda'sadRzo'pi vA / ityuktaM tatra guNaiH sadRzo'sadRzo veti nAt bhrAtRNAM puMsAM bhrAtaputrasya bhaginInAM ca strINAM vyAkhyeyaM na jAtyeti / yattu 'sadRzaM na jAtitaH kintarhi bhaginIputrasya putrIkaraNaM sidhyati / na bhrAtaputrasya kulAnurUpairguNaiH, tena kSatriyAdirapi brAhmaNasya putro yujyate' bhaginyA bhaginIputrasya bhrAtrA vA putrIkaraNaM saMbhavati / iti medhAtithinA vyAkhyAtaM, yacca 'zUdro'pi kila pu- strIpuMstvajAtibhedAt / nanu sakRduccaritasya ekajAtAnAtro bhavatItyabhiprAyaH' iti kalpataruvyAkhyAnaM, tadubha- mityekastha padasya sodaratvaM samAnajAtIyatvaM ca ityarthayamapi 'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiH' ityu- dvayaM na saMbhavati 'sakRduccaritaH zabdaH sakRdevArtha gamadAhRtayogIzvaravacanavirodhAt 'jAtiSveva na cAnyataH' yati' iti nyAyavirodhAt iti cet, na / 'asaMsRSTayapi iti zaunakavacana virodhAcca upekSyam / yattu manunA 'sva- cAdadyAt saMsRSTo nAnyamAtRjaH' ityatra saMsRSTaMpadasya yaMdattazca zaudrazca SaDadAyAdabAndhavAH' ityatra zaudrasya putra- | sodaraparatvena saMsRSTaparatvena ca vijJAnezvarAcAryaiAkhyApratinidhitvena parigaNanaM kRtaM tacchadreNa dAsyAmutpAditasya tatvAdihApi tathaiva iti na doSa ityalam / anUDhotpannasya mukhyaputrattvAbhAvAt putrapratinidhitvamabhi- bahuvacanaM dvittvasyApyupalakSaNaM, bahuSu dvayoH saMbhapretya iti vyaakhyeym| 'jAto'pi dAsyAM zUdreNa kAmatoM- vAt / yadi hi dvipitA syAdekaikasmin piNDe dvau 'zaharo bhavet / mRte pitari karyustaM bhraatrstvrdhbhaaginm| dvAvupalakSayet iti dvipitRkattvasaMbhavAcca / eka eko'pi abhrAtRko haretsarva duhitRNAM sutAhate // iti yogIzvara- cet ityanena dvayorbahUnAM vA putravattve sutarAM sukaraM putra. smaraNAt / tasmAt sadRzaM dAtuH pratigrahItuzca savarNami- grahaNamanyeSAmaputrANAM gamayati, na ekIyaikaputragrahaNaM tyaparArkavyAkhyaiva atra sAdhIyasI / yAjJavalkyo'pi vyAvarttayati ekapadopAdAnasAmarthyAt tena ityekatvani'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiH' iti / saMni- dezAcca / putraH patrau putrA vA vidyante yasya iti matup / hitasagotrasapiNDeSu ca bhrAtRputra eva putrIkArya iti| tena caikasyApi putrasya dAnAbhyanujJAne 'na tvevaikaM putraM da. abhyupagataM caitadvijJAnezvarAcAryairapi 'bhrAtRputra eva putrI- dyAt' iti nissedhsyaatraanvkaashH| sa hi saMtAnAya kAryaH' iti / atra sodarabhrAtaputra eva putrIkAryaH ityAha | pUrveSAm' iti hetuvacanapratipAditapitrAdipUrvasaMtAnasya
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1367 putriNa ityatra, putra eSAmastIti bhavanArthakena astinA putrabhavanapratipAdanAdabhAvitasya ca bhavanAyogAt pratigrahItuvyApAra AkSipyate / tathA ca atriH 'aputreNaiva kartavyaH putrapratinidhiH sadA' iti / vasiSTho'pi putraM pratigrahISyan bandhUnAhUya rAjani cAvedya nivezanasya madhye vyAhRtibhirhutvA adUrabAndhavaM bandhusaMnikRSTameva pratigRhNIyAt' iti / zaunako'pi 'dAtuH samakSaM gatvA tu putraM dehIti yAcayet |' yAcayediti prayojake Nic, tena yAcanArthavRta brAhmaNadvArA yAcayediti / etena akRtasyaiva bhrAtRputrasya pitRvyaputratvaM, 'aputrasya pitRvyasya tatputro bhrAtRjo bhavet / sa eva tasya kurvIta zrAddhapiNDodakakriyAm // ' iti bRhatparAzarasmaraNAditi codyaM nirastam / pratigrahItRvyApAraM vinA tatputratvAnupapatteH / na ca gUDhotpannadattAtmanoH kartRvyApArAbhAvaH, 'gRhe pracchanna utpanno gUDhajastuH sutaH smRtaH / dattAtmA tu svayaMdatta' iti kartRvyApArAzravaNAt iti vAcyam / tatrApi phalasya kriyAsAmAnAdhikaraNyAnyathAnupapattyA tatkalpanAt / tasmAd 'bhrAtRNAmekajAtAnAmi'ti 'aputrasya pitRvyasyeti vacanaM na yathAzrutamevArthavat trayodazaputrApatteH / na ceSTApattiH / putrAndvAdaza yAnAha nRNAM svAyaMbhuvo manuH / teSAM SaDbandhudAyAdAH paDadAyAdabAndhavAH ||' iti dvAdazasaMkhyAvirodhAt / nanvastyeva saMkhyAvirodhaH / 'aurasaH putrikA bIjakSetrajau putrikAsutaH / paunarbhavazca kAnInaH sahoDho gUDhasaMbhavaH / / dattaH krItaH svayaMdattaH kRtrimazcApaviddhakaH / yatra kva cotpAditazca svaputrA daza paJca ca // ' iti smRtyantarasmaraNAt / ' putrAstrayodaza proktA manunA ye'nupUrvazaH / saMtAnakAraNaM teSAmaurasaH putrikA tathA // ' iti bRhaspatismaraNAt / ' kSetrajAdIn sutAnetAnekAdaza yathoditAn / putrapratinidhInAhu: kriyAlopAnmanISiNaH // iti smaraNAt / 'aurasakSetrajau putrau pitRrikthasya bhAginau / dazApare tu kramazo gotrarikthAMzabhAginaH // ' iti manusmaraNAcceti cet / satyam / keSAJcit kvaci - dantarbhAvAt kvacidvahirbhAvAcca tattatsaGkhyopapatterna dvAdazasaGkhyAvirodha iti sthitam / kiM ca aputradAyAdhikAre, 'patnI duhitarazcaiva pitarau pitRdvayasAdhAraNyenApi putreNa nirvAhAt uktaniSedhasya bhraatrtiriktvissytaasiddheH| kiM ca dAnasya svasvattvanivRttipUrvakaparasvatvApAdanarUpatvAt tasya cAnena niSedhAt, prakRte caikasyobhayasAdhAraNIkaraNena svattva nivRttyabhAvAt kanyAdAna iva dAnapadArthasya gauNatvAt putrapadasya aurase mukhyatvAt aurasattvameva putrANAM siddhayati / tena ca bhrAtRkRtaputrapratinidhInAM parigrahaNAbhAvo'vagamyate / 'bhaved' ityanena putravattAyAH sattApratipAdanAt bhUtaputratvaM bhavi vyatputtrattvaM ca vyAvartayati / tena cAtItena bhrAtRputreNA nyasya bhrAturna 'pitA putrasya jAtasya pazyeccejjIvato mukhami'tyAdi phalasaMbandhaH, na ca anAgataputrapratIkSAyAM putrAntaraparigraha iti / 'tat' zabdena aputrANAmeva bhrAtRRNAM parAmarzAjanakasya svaputrasaMbandhAbhAvavyAvartanAya sarva iti / 'te' ityatra sa ca, tau ca te ca ityekazeSAdekasya dvayorbahUnAM vA putrecchayA tatputrIkaraNaM bhavati / 'tena' iti yena janakasya putratvaM tenaiva sarveSAmapIti / putreNa iti ekatvanirdezAdekasyApyanekaputratvAbhidhAnena 'na tvevaikaM putraM dadyAt pratigRhNIyAdvA' ityetanniSedhasyAtrAnavakAza ityuktameva / tathA ca kAlikApurANe vetAlabhairavayoH zaMkarAtmaja thorekena putreNobhayoH putravattvaM liGgaM dRzyate / RSaya UcuH 'aputrasya gatirnAstItyAdi / nanu idamekasyAnekaputratvaM kiM yugapadutpatsyate'thavA krameNa ? nAdyaH, yugapatpratigRhNIyuriti vidhybhaavaat| nAparaH, pUrvasaMskAraviruddhe tatsajAtIyasaMskArAntarAnupapatteH iti cet / na / 'saptadazAvarAzvaturviMzatiparamAH satramAsIran' itivat, tatsarvazabdayo rdvandvaikazeSeNa pratigrahItRbhrAtRsAhityasyAtra vivakSitatvAt / tena dAnamapi sahitebhya eva sidhyati, yathA tulApuruSe sahitAnAmeva RtvijAM saMpradAnatvaM pratigrahItRtvaM ceti / tadAhu: ' ityAvAhya surAn dadyAdRtvigbhyo hemabhUSaNam / ' ityatra Rtvigbhya iti bahuvacanAnmilitAnAmeva saMpradAnatvam / tena ca ' sarveSAmupari guruhastaM kRtvA tadadhaHkrameNa RgvedyAdInAmRtvijAM hastAnAdhAya bhUSaNAni deyAni ' iti vAcaspatimizrAH / na ca yugapadanekaputratvAmupapattirapi yugapatpratigraheNa draupadI bhAryAtvavadasya vilakSasyaivAne putratvasya prasiddhayAmuSyAyaNatvavatsvIkArAt / vya. kA. 172
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam bhrAtarastathA / ttsutaaH| iti paJcamasthAnasthitiviro- | 'sarvAsAmekapatnInAmekA cetputriNI bhavet / sarvAstAdhazca / aymbhisNdhiH| bhrAtRvyasyAkRtasyApi putratve. stena putreNa putriNyo manurabravIt // ' ityatrApi akRtasya 'putrattvAbhAvAdaputradhanAdhikAre paJcamasthAne bhrAtRvyapari- putrattvaM na syAt / na ceSTApattiH, aacaarvirodhaat| 'pitRgaNanaM viruddham / evaM 'putraH pautraH prapautrazca tadvadvA palyaH sarvA mAtaraH' iti pitRpatnItvamAtranimittakamAtRtvabhrAtRsaMtatiH / sapiNDasaMtatirvApi kriyAhA' nRpa jaayte||' vyapadezavirodhAcca iti cet, maivam / sapatnIputrasya ityAdi piNDAdhikAre jJeyam / nanvidamaprayojakaM sAkSAdbhavayavArabdhatayA akRtasyApi putrattvasaMbhavAt / yatpiNDarikthAbhAvAdaputrattvamiti, 'aprazastAstu kAnI- vacanaM tu niyamArthamityuktameva / bhrAtRvye tu dmptyornguuddhotpnnshoddhjaaH| paunarbhavazva naivaite piNDarikthA- nyatarasyApyavayavasaMbandhAbhAvAnnAkRtasya putrattvamiti / shbhaaginH||' iti viSNunA kAnInAdInAM patratve'pi yattu bRhaspatinA 'yadyekajAtA bahavo bhrAtarastu sahodapiNDarikthAbhAvadarzanAt / tathA piNDarikthAbhAve'pyakR. rAH / ekasyApi sute jAte sarve te putriNaH smRtaaH|| tasyaiva bhrAtavyasya astu putratvaM, kA kSatiH, iti cet, bahInAmekapatnInAmeSa eva vidhiH smRtaH / ekA cetpumaivam / 'piNDadoM'zaharazcaiSAm' ityanena piNDariktha- triNI tAsAM sarvAsAM piNDadastu saH // iti bhrAtRvyabhAgitvaM hi putratvasya prayojakamuktam / tadabhAve klIbAde- dharmAtidezaH sApalye'bhihitaH, so'pi pratinidhitvAbhiprAriva putrattvasvarUpasattAmAtrasyAprayojakatvAt / 'aputre- | yeNa na putrIkaraNAbhiprAyeNa, bhaJavayavArabdhatvena putraNaiva kartavyaH patrapratinidhiH sadA' iti vidhipratyayazrava- ttvasya siddhattvAt / vikalAvayavArabdhatvena pratinidhitve'NenAkRtasya putrattvAyogAcca / na ca bhrAtRvyetaraviSayo'yaM | pi siddhe vacanaM niyamArthamityuktameva / tadetatspaSTIkRtaM deva. vidhiriti vAcyaM, saMkoce pramANAbhAvAt / pratyuta svaaminaa| 'ubhayatrApi nAnyaH pratinidhiH kAryaH' ityanena 'ekameva kariSyAva:' ityupakramya 'tameva cake tanayaM | grnthen| vivRtaM caitaccandrikAyAm / ubhayatrApi yadyekajAvetAlo'pi svakaM sutam' iti vaitAlIyabhairavapatraputrIkara- tA' ityeva vacanadvaye'pi bhrAtasute sapatnIsute ca putrapratiNaliGgavirodhAcca / kiM ca yatra dazAnAM sodarANAM madhye, | nidhitayA kathaMcitsaMbhavatyanyo na pratinidhiH kArya iti / paJca pratyekaM dazaputrAH, paJca cAtyantamaputrAH, tatra paJcA vijJAnezvaro'Si mAnavaM vaco vyAcaSTe bhrAtRputrasya putrInAmaputrANAM pratyekaM paJcAzatputratvApattiH, paJcAzatazca | karaNasaMbhave'nyeSAM putrIkaraNa niSedhArtha, na punaH putrattvaputrANAM pratyekaM dazapitRkatApattirityAdyanekopaplavaH / pratipAdanAya, 'tatsuto gotrajo bandhuH' ityanena virodhAna cessttaapttiH| 'putrapratinidhiH kAryaH' ityupAdeyagataika- diti / bhrAtavyAbhAve'nyopyuktarItyA pratyAsannaH / tvavivakSaNAt / 'ekazcetputravAn bhavet , sarve te tena tathA ca zaunakaH 'kSatriyANAM sajAtau vai gurugotrasame'pi putreNa' ityatra putraputravatorubhayorapi pratyekaM zrutaikatvavi- vA / vaizyAnAM vaizyajAteSu zUdrANAM zUdrajAtiSu // sa. rodhAca / na ca 'svaputraitRputraizca putravanto hi svargatAH' | rveSAM caiva varNAnAM jAtiSveva ca nAnyataH // dauhitro ityatra bhrAtRputrANAM bahutvazravaNAt bahavo'pi | bhAgineyazca zUdraistu kriyate sutaH / brAhmaNAditraye nAsti bhrAtaputrA akRtA evaikasya putrA bhaveyuriti vAcyam / bhAgineyaH sutaH kvacit // ' iti / sajAtau ksstriyjaatau| tasya laukikasiddhabahutvAnuvAdakArthavAdagatattvenAviva- jAtisAmAnyopAdAne'pi pratyAsattiH pUrvavadatrApi niyAkSitattvAt / asmatsakhe tu ekenaiva prakRtanitya-mikA, 'adUrabAndhavamityAdivasiSThasmaraNAt / sapiNDAvidhisiddhau anekopAdAnasya vaiyarthyAMdazAstrIyattvAcca / | bhAve 'gurugotrasame'pi vA' kSatriyANAM prAtisvikagotrA. tasmAt saMnihitasagotrasapiNDeSu bhrAtRputra eva putrIkArya bhAvAd gurugotra nirdeshH| ata eva vyavadhAnAt sapiNDAiti sthitam / tatazca 'kRtattvena prathamaM dhanapiNDabhAgittvama- | bhAve sagotravidhAnam / tatrApi jAtAvityeva 'sarveSAM caiva kRtatvena ca svasvasthAna' iti viSNuvacanaM tu pUrvapUrvapari- | varNAnAM jAtiSveva ca nAnyataH' iti vAkyazeSAt tena ca gaNitaputrasadbhAvaviSayamiti na ko'pi virodhaH / nanvevaM, / bhinnjaatiiyspinnddsgotrvyaavRttiH| vaizyajAteSu vaizyajA
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - putraprakArAH, tiSvityarthaH ' jAtirjAtaM tu sAmAnyam' iti trikANDI yasmaraNAt / atrApi sAmAnyopAdAne'pi pratyAsattiH pUrvavanniyAmikA | 'gurugotrasame'pi vA' ityatrApi prava rtate, paurohityAd rAjanyavizAmiti smaraNAt / 'svagotreSu kRtA ye syuH' ityupakramasya traivarNikasAdhAraNyAcca / sapi PostbhAve gurugotrasama ityatrApi tulyaM pratyAsatterniyA - makatvAt / zUdrajAtiSviti / atrApi pratyAsattiH pUrvava deva / gurugotrAzravaNAcca 'gurugotrasame'pi vA' itya. syAtrApravRttiH / tena zUdrajAtimAtra iti siddhayati / tadAha brahmapurANaM 'zUdrANAM dAsavRttInAM parapiNDopajIvinAm / parAyattazarIrANAM na kvacitputra ityapi // tasmAddAsasya dAsyAzca jAyate dAsa eva hi / ' iti / traivarNikAnAM traivarNikAnulomajAnAM cotkRSTattvAt pratilomajAnAM cApakRSTattvAt na kvacitputraH kartuM zakyate, iti zUdra eva putrIkAryo dAsadAsyutpannatvAditi / 3 nanu kSatriyAdivAkyatrayaM nArambhaNIyaM, nyAyasAmyena pUrvavAkyAdeva tadarthasiddheH, Arambhe vApi 'sarveSAM caitra varNAnAm' ityanena paunaruktyAcceti cet, maivam / kSatriyAdipadaiH kSatriyAdisamAnadharmakamUrdhAvasiktAdInA - mapi prAptyarthatvAt / ' brAhmaNena kSatriyAyAmutpAditaH kSatriya eva bhavati, kSatriyeNa vaizyAyAM vaizya eva, vaizyena zUdrAyAM zUdra eva bhavati' iti zaGkhasmaraNAt / 'sajAto' iti kSatriyAdisamAnadharmatve'pi mUrdhAvasiktAdInAM kSatriyAdipu trattvAbhAvabodhanAyeti / 'tisro varNAnupUrvyeNa' ityAnupUrvyaliGgAt / na ca 'sarveSAM' ityanena paunaruktyaM tasya varNAnAmanulomAnAM ca svajAtiniyamAnuvAdena pratilomAnAM tadabhAvabodhanArthatvAt / tadevAha - sarveSA miti / varNapadopAdAnasAmarthyAdvarNAnAmeva sajAtiniyamaH syAt nAnulomajAnAmiti tatprAptyarthaM sarvapadopA dAnaM, prAptizca varNasamAnadharmatvAt / na ca varNavizeSaNaM tat, cakArAnupapatteH / tatazca varNAnAmanulomajAnAM ca 'jAtiSveva ' iti niyamaH, nAnyato, nAnyeSu pratilomeSvityarthaH / teSAM dAyaharatvavicArazca | saMhArAditi cet, maivam / apavAdalaukikavaidikapratyAsattiniyAmakavRddhavyavahArarUpanyAyavirodhAt prayojanAbhAvAdatiprasaMgAt / anenaiva pratyAsattisAmAnyApa| vAde ' dauhitro bhAgineyazca' iti pratyAsattivizeSApavAdAsaGgatezca / tasmAdyathoktavyAkhyeva prayojanavatIti / pratyAsattisAmAnyAt prAptayordohitra bhAgineyayostraivarNikeSvapavAdamAha - dauhitra iti / tuzabdasya cAvadhAraNArthatayA zUdraireveti niyamAt traivarNikavyAvRttiH / tatra hetumAha'brAhmaNAditraya' iti / kvacidapi zAstre bhAgineyasya traivarNika sutatvAdarzanAcchUdraviSayatvameveti samudAyArthaH, bhAgineya ityavivakSitaM, hetau vyarthavizeSaNatApatteH, vivakSAyAM bhAgAsiddhezva / dauhitra bhAgineyau zUdraviSayI zAstrAntare traivarNikaviSayattvAbhAvAt, yathA surApAnAdAviti prayogAt, tenobhayayostraivarNikaviSayatvAsiddhiH / nanu idaM pUrvavAkyaprAptapratyAsatyapavAdakatayaiva kuto neSyate ' adUrabAndhavaM' iti vasiSThavAkya virodhAditi cet, na, tasya brAhmaNavAkyaikavAkyatayopa 1369 athedaM vAkyadvayaM zabdavidhayaiva svasvaviSaye pramANaM nAnumAnavidhayA, tena bhAgineyamAtrasyaiva traivarNikaviSayatvAbhAvo na dauhitrasyeti vAcyaM tadapi na, vAkyabhedApatteH, dauhitrasya traivarNikeSu vikalpApattezca / adUrabAndhavattvena prAptattvAcchUdrANAmeveti niyamena niSidvattvAt / yadvA zUdrANAmeveti niyamena dauhitrasya traivarNikeSu niSedhaH siddhayati / traivarNikAnAM bhAgineya eva na bhavati iti niyamena dauhitrasya prAptizva siddhayatIti vikalpaH / kiM ca zabdavidhayA prAmANye pUrvavAkye kiM niyamaH parisaMkhyA vA syAt / kathaM niyamaH kathaM ca parisaMkhyA / dauhitrabhAgineyAveva zUdrANAmiti niyamaH / pakSe dauhitrAdeH pakSe ca bhrAtRvyAdeH prAptattvAt / zUdrANAmeva dauhitra bhAgineyau iti ca parisaMkhyA dauhitrAdezcaturSvapi varNeSu yugapatprAptattvAt / tatrAdye bhrAtRvyAdividhAyakasAmAnyazAstrasya bAdhaH, 'sarveSAmeva varNAnAM jAtiSveva na cAnyataH' ityatra jAtipadasya dauhitrAdiparatayA saMkocaH, dauhitra bhAgineyayorabhAve putrIkaraNAbhAvaprasaMgaceti / parisaMkhyApakSe tu zUdrANAmevetyanenaiva traivarNikeSu tanniSedhasiddhau ' brAhmaNAditraye nAsti' ityAdi punastanniSedhaka vAkya vaiyyarthyApattiriti / tasmAdanumAnavidhaiva vAkyadvayavyAkhyA sAdhIyasIti / kiM ca nyAyamUlikAyA anumAna vidhAyAH zrutimUlikAyAH
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1370 zabdavidhAyA gurutvAt, zrutikalpane zrutidvayakalpanAcca / nyAyamUlakatve ca nAstIti vartamAnopadezo liGgam / yadA tu ' dauhitro bhAgineyo vA zUdrANAM vihitaH sutaH' iti pAThastadApi zUdrANAmeva zUdrANAmapIti vA ityanvayasaMzayavyudAsAya niyamaparatAmeva spaSTIkartu 'brAhmaNAditraya' ityasya pravRtterekavAkyataiva niyamaparatA ceyam / dauhitrabhAgineyakarmaka putrIkaraNabhAvanAyAmaniyamena caturNAmapi varNAnAM kartRttvena prAptau zUdraniyamena zUdrANAmevetyanvayaH siddhayati, tathA ca bhAgineyapadaM dauhitrasyApyupalakSaNameva, anyathA dauhitrabhAgineyayoH zUdraviSayatvaniyamAsiddheH / siddhau vA dauhitrasya traivarNikaviSaye vikalpApattirityuktameva / yadyevaM tarhi bhAgineyasya traivarNikaviSayatvAbhAva eva dauhitrabhAgineyayoH zUdraviSayatvena sAdhyatAmiti cet, na / zUdraviSayatvAdityanenaiva siddhau dauhitrabhAgineyapadopAdAnavaiyarthyAt / avivakSAyAmubhayAvivakSAto bhAgineyamAtrAvivakSAyA laghutvAt / tasmAdyathoktameva sAdhIya iti / tadetatspaSTamAcaSTe zAkala:-'sapiNDApatyakaM caiva sagotrajamathApi vA / aputrako dvijo yasmAtputratve parikalpayet // samAnagotrajAbhAve pAlayedanyagotrajam / dauhitraM bhAgineyaM ca mAtRdhvasRsutaM vinA // ' iti / etena bhAgineyapadaM dauhitra - mAtRSvasreyayorupalakSaNamiti spaSTameva siddham / yuktaM caitat viruddha saMbandhasya triSvapi samAnatvAdityalaM bahunA / nAnyajAtIyaH putrIkArya ityuktaM tadatikrame kathamityata Aha zaunakaH - 'yadi syAdanyajAtIyo gRhIto'pi sutaH kvaci t / aMzabhAjaM na taM kuryAcchaunakasya mataM hi tat // ' iti / anyA grahItrapekSayotkRSTApakRSTA vA jAtiryasyAsau gRhIto vidhinApItyarthaH / aMzo dhanasya / aMzapadasAmarthyAtkRtsnadhanavyudAso'rthasiddha eva, 'asavarNAstu grAsAcchAdanabhAjanAH' iti kAtyAyanasmaraNAt / 'piNDadoM' zaharazcaiSAm' ityupakramya, 'sajAtIyeSvayaM proktastanayeSu mayA vidhiH' iti yogIzvarasmaraNAcca / damI. 24-54 putradAturekA nekaputratvAdivicAraH 'naikaputreNa kartavyaM putradAnaM kadAcana / bahuputreNa kartavyaM putradAnaM prayatnataH // (1) damI. 54; saMpra. 219; vyama. 48; bAla. 2 / 130, vyavahArakANDam idAnIM kIdRzaH putrIkAryaH ityata Aha zaunakaH - naikaputreNa iti / eka eva putro yasyeti ekaputraH, tena tatputradAnaM na kArye 'na tvevaikaM putraM dadyAt pratigRhNIyAditi vasiSThasmaraNAt / atra svasvatva nivRttipUrvaka - parasvatvApAdanasya dAnapadArthatvAt parasvattvApAdanasya ca parapratigrahaM vinAnupapattestamapyAkSipati, tena pratigrahaniSedho'pyanenaiva siddhayati / ata eva vasiSThaH na tvevaikaM putraM dadyAtpratigRhNIyAdvA' iti / tatra hetumAha'sahi saMtAnAya pUrveSAm' iti / saMtAnArthatvAbhidhAnenaikasya dAne saMtAna vicchittipratyavAyo bodhitaH / ca dAtRpratigrahItrorubhayorapyubhayazeSatvAt / yattu smRtya - ' ntaraM, 'sutasyApi ca dArANAM vazitvamanuzAsane / vikra caiva dAne ca vazitvaM na sute pituH // ' yacca yogIzvarasmaraNaM, 'deyaM dArasutAdRte' iti, tadekaputraviSayam / 'kadAcana' Apadi / tathA ca nAradaH - 'nikSepaH putradAraM ca sarvasvaM cAnvaye sati / Apatsvapi hi kaSTAsu vartamAnena dehinA || adeyAnyAhurAcAryA yadyatsAdhAraNaM dhanam / iti / idamapyekaputraviSayameva vasiSThazaunakaikavAkyatvAt / tarhi kena putro deya ityata AhabahuputreNeti / bahavaH putrA yasyeti bahuputraH / naikaputreNeti : niSedhAt dviputrasyaiva dAnaprAptau yadbahuputreNetyucyate tadviputrasyApi tatpratiSedhAya 'ekaputro hyaputro me mataH kauravanandana / ekaM cakSuryathA'cakSurnAze tasyAndha eva hi ||' ityAdi bhISmaM prati zantanUkteH / bahuputreNa iti puMstvazravaNAt, striyAH putradAnapratiSedhaH / 'na strI putraM dadyAditi nairapekSyazravaNAcceti bhAvaH / bhartranujJAne tasyA apyadhikAraH / tathA ca vasiSThaH 'anyatrAnujJAnAdbhartuH' iti / yattu 'dadyAnmAtA pitA yaM ve 'ti yazcca 'mAtA pitA vA . dadyatAmiti mAtuH pitRsamakakSatayA'bhidhAnaM tadapi bhartranujJAnaviSayameva / na caivaM vidhavAyA Apadyapi putradAnaM na syAt bhartranujJAnAsaMbhavAt parigrahavaditi vAcyam / mAnavIyaliGgadarzanena tathAkalpanAt, nairapekSyaikattva zrava NAcca / strInirapekSasyaikasyApi bharturdAnAdhikAraH / 'dadyA-mAtA pitA yaM vA' 'mAtA pitA vA dadyAtAm' iti mAtRnirapekSaikapitRnirdezAdvIjasya prAdhAnyAt, 'ayo-2|135 (pR.239); samu. 94; kUbha. 885; dUca.9
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1351 nijA api putrA dRzyante' iti baudhAyanIyahetudarza- ata eva 'kalau nivartante' ityanuvRttau zaunakenoktaMnAcca / bhArate'pi 'mAtA bhasrA pituH putro yena jAtaH 'dattetyAdi / apa.20132 sa eva hi' iti / zrutirapi 'AtmA vai jAyate putraH' vRddhagautamaH iti / mAnave dadyAtAmityubhayakartRkatAzravaNAcobhayAdhi- saMskArarUpaH parigrahavidhiH putratvotpAdakA kAro mukhyaH / ata eva vasiSTha:--'zukrazoNita- avidhAya vidhAnaM yaH parigRhNAti putrakam / saMbhavaH putro mAtApitRnimittakastasya pradAnavikraya- vivAhavidhibhAjaM taM na kuryAddhanabhAjanama x // RAI, naudhAyanoti parigraha vidhiM vinA parigahItasya vivAhamAtra kArya na dhndaanmityrthH| kintu tatra palyAdaya eva dhanabhAja:, 'mAtA pitroreva saMsargasAmyAt' iti / ata eva vidhi vinA tasya putratvAnutpAdAt / ata eva vRddha'mAtA pitA vA dadyAtAm' iti manunA. mAturbhatranu. gautamaH- 'svagotreSu kRtA ye syadattakrItAdayaH sutaaH| jJAnasApekSatvAjaghanyatvaM, syanajJAnanairapekSyAt 'piturmadhyaH vidhinA gotratAM yAnti na sApiNDayaM vidhIyate // ' iti matvaM, janakatAsAmyAdubhayormukhyatvamabhipretya, pUrvapUrvA vidhinaiva gotratA yAnti iti niyamaH dAnAdividhInAM svarasAduttarottaramabhihitam / na cedamekameva vAkyaM dattakAdilakSaNAntargatatvena svarUpanirvAhakattvAt yathoktaM dvivacanAntaikakriyAzravaNAditi vAcyaM, madhye vika 'yamadbhiH putramApadi' / appUrvagrahaNaM sakaladAnavidherupalpAsaMgateH, tasmAdvikalpatrayameva / ata eva yogIzvaro lakSaNaM, tena ca pratigraha vidhirapyAkSipto bhavati / 'saMprA'dadyAnmAtA pitA yaM vA,' iti pratyekamekavacanAntameva to'pyanyagotrata' iti mAnavAt samyagvidhinA prApta kriyApadamudAjahAra / tatrApi nimittamAha-prayatnata ityarthaH / 'krItAdayaH' iti Adizabdena kRtrimApaiti / prakRSTo yatno yasminkAle'sau prayatnaH ApatkA. viddhasvayaMdattAnAM grahaNam / 'kSetrajAdIn sutAnetAnekAlastena cApatkAla eva putradAnaM, nAnyathetyarthaH / yathAha daza yathoditAn / putrapratinidhInAhuH kriyAlopAnmanIkAtyAyanaH-'ApatkAle tu kartavyaM dAnaM vikraya eva SiNaH / / iti manunA yathoditAnityanena tattalakSaNasUcita vA / anyathA na pravarteta iti zAstravinizcayaH // ' vidhiviziSTAnAmeva putrapratinidhittvAbhidhAnAt / ata evaM iti / prakramAtputradArANAm / manurapi 'mAtA pitA vA kRtrimalakSaNe 'sadRzaM tu prakuryAdyam' iti prazabdena dadyAtAM yamadbhiH putramApadi' iti / Apadi durbhi apaviddhalakSaNe 'yaM putraM parigahNIyAt' iti parizabdena kssaadau| anApadi dAne dAturdoSaH, 'anyathA na prava svayaMdattalakSaNe ca 'AtmAnaM sparzayedyaH' iti dAnAparateta' iti niSedhAt / yadvA, prayatnata iti prati. paryAyasparzazabdena ca vidhiparigraha eva kRtastadabhipretyaiva, grahItuH prayatnAdApadyaputrattva iti, 'aputreNaiva kartavyaH vasiSThenApi tasya pradAnavikrayaparityAgeSu mAtApitarau puvapratinidhiH sadA' ityatrismaraNAt / vyAkhyAtaM prabhavataH' ityupakramya parigrahavidhirabhihitaH / 'putraM pari. caivamevAparArkacandrikAbhyAmApadi grahIturaputratva iti / . grahISyan' iti parigrahavacanena ca kRtrimasvayaMdatta damI.54-58 . kalau dattaurasAveva putrau parigrahe'pyeSa vidhirnusNdheyH| manunA tattadupasargeNa sUcadattaurasetareSAM tu putratvena parigrahaH // nAt / tasmAdeSAM paJcAnAM putrANAM zaunakavasiSThAnyatama vidhiparigraheNaiva putratvaM nAnyathA / yathA kSetrale upaputrapratinidhInAM madhye dattaka eva kalau yuge grAhyaH / * damI. vyAkhyAnaM 'aputreNaiva kartavya' ityatrivacana x bAla. vAkyArtho damIvat / vyAkhyAne (pR.1352) draSTavyam / (1) damI.80 na kuryAddha (kuryAnna dha) krameNa manuH; bAla. (1) ap.2|132, smRca.288(-); pamA.522; subo. | 21135 (pR.237) bhAja (bhAga) bRhanmanuH; samu.96 pari 21132, damI23, saMpra.207(=); byama,47(-); vitA. (prati); kRbha.871 yaH parigRhNAti (yaM paripuSNAti): 884 3.64 hemAdrAvAdipurANe; sindha.901: bAla.2132 pUrvAdha (avidhAnaM vidhAnaM vA yadi prAmoti nandanaH) taM (tu); (pR.179) mAdhavaH, 2 / 135 (pR.240); daca.4(=). / daca.40 manuH; saMra.769 damIvat. pina putrI
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1372 vyavahArakANDam pAditaM mayAjJavalkyAbhyAm- 'niyuktAyAmaputrAyAM ' aurasAdiputrAntarasadbhAve dattasya dAyaharatvavicAraH / / jAteSvanyeSu patreSu dattapatraparigrahAta / tpAdito hi sH|| niyuktau yo vidhiM hitvA varteyAtAM pitA cedvibhajedvittaM naiva jyeSThAMzabhAgbhaveta / / tu kAmataH / tAvubhau patitau' ityAdividhyanvaya- dattaparigrahAnantaramaurasotpattAvapi na datto jyeSThAMzabhAvyatirekAnusaraNAt / yattu mitAkSarATIkAyAM subodhinyAM gityarthaH / damI.84 tacca svattvaM putratvAdivallaukikaM manyante vRddhAH ityabhihitaM / dattaputre yathAjAte kadAcittvauraso bhavet / taduktavacanavirodhAt , 'atha datta-krIta-kRtrima-putri- piturvittasya sarvasya bhavetAM samabhAginau // . kApatrAH paraparigraheNAreNa ye'tra jAtAste'saMgatakulInA'. tadasya guNasatve aurasasya ca nirguNatve veditavyam / dhAmaNyAyaNA bhavanti',iti paiThIna sinA ArSeNa RSyukte- yathAjAta iti vizeSaNAt / yathA guNAnAM jAtaM samUho naiva paraparigraheNa putrattvAbhidhAnAcca viruddhmityupekssnniiym| yasminniti yathAjAto guNasamUhavA nityarthaH yathAzabdasya na saGgatAH kulinA janakakulInA yeSAM te, te ca te adyA- guNayoge sAdRzye ca zaktatvAt / ata eva manu:-'upapamaSyAyaNAzceti ye ApeNa vidhinA parigRhItAste janaka- no guNaiH sarvaiH putro yasya tu datrimaH / sa haretaiva tadrikalInAsaMbaddhAH, ata eva adyAmaSyAyaNA bhvntiityrthH| kthaM sNpraapto'pynygotrtH|| iti aurasAbhAve sarvarikthayadvA janakaparigrahItrordvayorapi saMskArakattve yAmuSyA- grahaNamuktavAn tadyuktamevaurase satya(zaharatvam / yaNattvamityagre vakSyamANattvAt 'yAmuSyAyaNA' ityeva - damI.79 pATho'stu / medhAtithirapi dattakAdiSu saMskAranimittameva saMskArAkaraNe dattasyAdAyAhatvam patrattvamAha 'satyapi prayoge indrAdizabdavallokato'rthA- tasmin jAte sate datte na kRte ca vidhAnake / tizayAt , zAstre cotpattividhAnAt, bhAryA divyavahAravat tatsvaM tasyaiva vittasya yaH svAmI pituraJjasA / / putratvavyavahAro'vagantavyaH' ityAdigranthasaMdarbheNa / tasmA- idAnImaurasadattakayordattakAkRtaviddhayozca samavAye ittakAdiSu saMskAranimittameva putrattvamiti siddham / dAna- dhanagrahaNamAha sa eva tasmin jAta iti / tasminnaupratigrahahomAdyanyatamAbhAve tu putrattvAbhAva eva iti| rase sati yaH suto jAyate parigrahAdinA, tayormadhye tasyaiva damI.80-83 tat svaM piturvittasyAJjasA svabhAvena yaH svAmI bhavati saMgotreSu kRtA ye syurdattakrItAdayaH sutaaH| nAnyasya satyaurase parigRhItasya na dhnbhaaktvmityrthH| vidhinA gotratAM yAnti na sApiNDayaM vidhIyate / putrotpattAvaurasAbhAvasyApi vizeSaNatvAt / tathA datte gotratA saMtatitvam / damI.25 yathAvidhi parigRhIte sati yo'kRtavidhAnakaH putrastayozca . datta eva dhanabhAk nAkRtavidhAnaka ityarthaH, vidhAnasyaiva * vyama., vyAkhyAnaM 'dattakrItAdiputrANAM' iti bRhanmanuvacane putrotpAdakatvAt / damI.83-84 (pR.1361) draSTavyam / damI. vyAkhyAnaM 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu' . saMskArarUpaH pratigraha vidhiH iti zaunakavacane (pR.1365), 'avidhAya vidhAnaM' iti vRddhagautamavacane, 'dattakrItAdiputrANAM' iti bRhanmanuvacane ca / bandhUnAhUya sarvAMstu grAmavAsinameva ca / (pR.1358) draSTavyam / / (1) damI.84; samu.140 manurityAha; kRbha.884 (1) damI.24-25, 80-81,86; saMpra.208 sago kA (svago vyama.53 sagotreSu (svagotreNa) tAM yAnti (mAyAnti); (2) damI.79; samu.140 yathA (yadA); kRbha.884, baal.2|132 (pR.180) saMpravat : 2 / 135 (pR.237). 895 samavata : daca.37: saMra.76. saMpravata sama.140 cyamavat ; kRbha.871 sagotraSu (svagA- (3)damI.84 kaustubhe ityuktam / samu.140 manurityAha zreNa) krItAdayaH sutAH (kakrItakAdayaH): 885 saMpravat / kabhara tatsvaM...yaH (tasmarvasyaiva vi daca,24-25. (4) damI.72.
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca madhuparka tato dadyAt pRthivIzAya zAsine // pazcamAMzaharA dattakRtrimAdisutAH punaH // pAyasaM tatra sAjyaM ca zatasaMkhyaM tu hAvayet / strI prasUtA'prasUtA vA mRtaproSitabhartRkA / prajApate na tvadetA ityuddizya prajApatim / / AnRNyArtha hi bhartustu putramutpAdayetsamAt // predadyAdardharAjyotthamekavarSAhRtaM dhanam // kalau kSetrajotpAdananiSedhaH zaitatrayaM nANakAnAM sauvarNamatha rAjatam / devareNa sutotpattiH vAnaprasthAzramagrahaH / pradadyAttAmramathavA uttamAdivyavasthayA / / - kalau yuge vimAna dharmAn vaanaahurmniissinnH|| smRtyantaram tatra yadyapi--'dattaurasetareSAM tu putratvena pariaurasAdInAM paJcadazaputrANAM dAyaharatvapiNDadatvavicAraH graha' iti hemAdrAvAdipurANe kalAvanye putrA niSiddhAsta. aurasaH putrikA bIjakSetrajau putrikAsutaH / thApi tatsamaH putrikAsuta' ityukteH krItasvayaMdattakRtri mANAM dattakatvasAmyAcca kalau te bhavantyeva / vitA.364 paunarbhavazva kAnInaH sahoDho gUDhasaMbhavaH ll dattakrItasvayaMdattAH kRtrimazcApaviddhakaH / putragrahaNe avasthAniyamaH yatra ka cotpAditazca putrAkhyA daza paJca ca xi "trivarSAtprAguttamaH syAdupanItazca madhyamaH / anenaiva krameNaiSAM pUrvAbhAve paraH paraH / svIkAre kRtabhAryastu grahItuna kadAcana / / piNDadoM'zaharazceti yuktA guNavazA sthitiH // dattakaH kadA, kaH, kIdRzaH, kathaM ca grAhyaH . atra saMkhyAvyatyayaH suprihrH| putrikAputrikAsutau uttamaM dvAdazAheSu dattasya grahaNaM zizoH / dvAvapyekA kottiH| tathA bIjakSetrajau yatra ka cotpAdito AcaulAnmadhyamaM hInamUrdhvamAmauJjibandhanAt / 'pyeSvevAnyatama iti putrikAtrayANAmantarbhAve dvAdazai kRtodvAhasya putratvaM kulakSayakaraM bhavet / / ___+subo.2|132 kiMcApadyanujaM dadyAd brahmacaryAzramaM sutam / dvAdazAbdaM dharmapatnI zunazzepaM yathA tathA / / * damI. vyAkhyAnaM 'vAsasI kuNDale' iti zaunakavacane / bhrAtRputrazca dauhitraH sapatnIsuta eva vA / (pR.1363) draSTavyam / putrapratinidhiH kAryastadabhAve tu bandhujaH / / xdamI. vyAkhyAnaM 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacana- jJAtayaH kulajAtAzca hyuttamAH parikIrtitAH / vyAkhyAne (pR.1365) draSTavyam / + bAla. subovat / madhyamA mAtRkulajA adhamAH paragotrajAH / / (1) damI.75; saMpra.230, daca.12 hAva (homa). . dadyAtAM pitarau putraM dArApatyasutAdiSu / (2) damI.75, kRbha.886; daca.12. / tadvidhAnavidhiM kRtvA gRhIyAtAM ca bandhubhiH / / (3) damI.76; kRbha.886; daca.12. . (4) u.2|14|2 (-) pau (pu); gaumi.2833 (=); savi. vyAkhyAnaM 'utpanne tvaurase' iti kAtyAyanavacane jakSetrajau (jikSetriNI); subo.2|132 ApastambadharmavRttau smRtya. (pR.1349) draSTavyam / ntarasaMgrahaH, damI.37-39; baal.2|132 (pR.178) Apa- * apa., subo. vyAkhyAnaM 'piNDadoM'zaharazcaiSAM' iti yAzastambadharmasUtravivRttau smRtyantarasaMgrahaH. valkyavacane (pR.1336) draSTavyam / pamA.vyAkhyAnaM 'gotrarikthe (5) u.2|14|2(=) datta ...ttAH (dattaH krItaH svayaMdattaH) janayituH' iti manuvacane (pR.1327) draSTavyam / vyama. gaumi.28|33 (=); subo.2|132 putrAkhyA (svaputrA) zeSaM vyAkhyAnaM 'akSatAyAM kSatAyAM vA' iti yAjJavalkyavacane uvat, ApastambadharmavRttau smRtyantarasaMgrahaH; damI.39 subovat ; (pR.1331) draSTavyam / bAla. vyAkhyAnaM 'zreyasaH zreyasoilAbhe' baal.2|132 (pR.178) subovat , ApastambadharmasUtravivRttau iti manuvacane (1322) draSTavyam / smRtyantarasaMgrahaH. (1) savi.393. (2) samu.138. (6) u.2|14|2 (-) yuktA guNavazA sthitiH (prAyeNa (3) pamA.522; subo.2|13 2 pU. (4) samu.96. smRtiSu sthitAH); gaumi.28133 (). (5) samu.96. (6) samu.95. veti / sakA
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11374 vyavahArakANDam dadyAtAM pitarau putraM gRhNIyAtAM ca dampatI // dattakazca svayaMdattaH kRtrimaH krIta eva ca / . bheturUvaM tu yA nArI putraM dAtuM na sArhati / apaviddhazca ye putrA bharaNIyAH sadaiva hi // . grahItuMbA na patnI syAt baudhAyanavaco ythaa|| bhinnagotrAH pRthakpiNDAH pRthgvNshkraastthaa| yaH pradatto'pi putrArtha jaatkrmaadivrjitH| sUtake mRtake cApi tryahAzaucasya bhaaginH|| nAsau gacchati putratvaM kathaM vA rikthbhaagbhvet|| api vasnAnnadAtRRNAM kSetrabIjavatAM tthaa| ! anirdiSTakartRkavacanAni zUdro dAsaH pArazavo viprANAM vidyate kacit // kalau kSetrajavarjanam rAjJAM tu zApadagdhAnAM nityaM kSayavatAM tathA / agnihotraM gavAlambhaM saMnyAsaM plpaitRkm| atha saMgrAmazIlAnAM kadAcidvA bhavanti te // devareNa sutotpattiH kalau pazca vivarjayet // auraso yadi vA putrastvathavA putrikAsutaH / putraparigrahaH / duhitRmahimA / vidyate na hi teSAM tu vijJeyAH kSetrajAdayaH / / aMputro brAhmaNaH kuryAt pumAn putrapratigraham / / ekAdaza pRthaggotrA vaMzamAtrakarAstu te / sapatnIkakriyArthe ca na kAntA kevalA kvacit // zrAddhAdi dAsavatsarve teSAM kurvanti nityazaH / / gRhItvA paJcavarSIyaM putreSTiM prathamaM caret // gUMDhotpannazca kAnInaH sahoDhaH kSetrajastathA / "zikhA api ca kartavyAH kumArasyarSisaMkhyayA / / paunarbhavazca vaizyAnAM raajdnnddbhyaadpi|| duhitara eva mAtApitroH kimaurasAH putrAH / varjitAH paJca dhaninAM zeSAH sarve bhavantyapi // nipatana divo yayAtiauhitraH sa dhRtaH pUrvam // zUdrANAM dAsavRttInAM parapiNDopajIvinAm / - brahmapurANam parAyattazarIrANAM na kacitputra ityapi / aurasAdayo dvAdaza putrAH, teSAM gotrapiNDadatvadAyaharatvA 175, viimi.2|128 adattA (AdRtA); vyapra.475. zaucAdivicAraH / varNabhedena putrIkaraNavicAraH / (1) ap.2|131, byaka.158 krIta (kRta); vira. aputreNa tu yA kanyA manasA putrvtkRtaa| 575, smRsA.70 padmapurANam ; vyapra.480 vyakavataH daca rAjAgnibAndhavebhyazca samakSaM vA'tha kutracit // 27 hi (te). proggabhemathavA zulkamuktvA dattA varAya yaa| (2) ap.2|1316 vyaka.158 cA (vA); vira.575 mRte pitari vA dattA sA vijJeyA tu putrikaa|| kA pRthagvaM (bhinnavaM) stathA (ssmRtAH) cA (vA); smRsA.70 pRthagvaMza (bhinnagotra) cApi (caiva) padmapurANam ; vyapra.480 vyakavat / pitryAdaMzAtsama bhAgaM labhate tAdRzI sutA / / * daca.27 tathA (smRtAH) sUtake...cApi (janane maraNe adattAyAM tu yo jAtaH savarNena piturgrhe| ' caiva). sa kAnInaH sutastasya yasmai sA dIyate punaH / / . (3) ap.2|131 api (atha) kSetrabIja (bIjakSetra); vyapra vyAkhyAnaM 'pitRvezmani kanyA tu' iti manu- vyaka.158 vira.575, vyapra.480. vacane (pR.1307) draSTavyam / (4) ap.2|131 kadAcidvA (na kadAcit ); vyaka.158) ... (1) samu.94. (2) samu.95. (3) samu.96. / vira.575 atha (artha); vyapra.481. (4) maca.9/68. (5) ap.2|131; vyaka.158 na hi teSAM tu (tatra teSAM (5) kRbha.876 mAnave ityuktam. (6) saMpra.228. te); vira.576 na hi (tatra); vyapra.481 vidyate na hi teSAM (7) damI.60%; saMpra.226. (8) damI.109. tu (na vidyate tatra teSAM). (9) vyaka.157 vira.563, vyapra.469. (6) apa.26131vyaka.158 tsarve (tsava); bira.576) (10) vyaka.157 muktvA ... ya yA (yuktA pitrA varAya vai); vyapra.481 ggotrA (gbhAvA). vira.563, vyapra.469 muktvA...ya yA (yuktA pitrA varAya (7) ap.2|131 dhaninAM (balinaH)ntyapi (nti hi), vA) daMzA (dRkthA) bhate (bheta). ! vyaka.158; vira.576; vyapra.481. (11) byaka.157; vira.565, smRsA.69; candra. (8) apa.20131 tyapi (vyate ) : vyaka.158;
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1375 tasmAdAsasya dAsyAzca jAyate dAsa eva hi // tadgotrajo vA dharmiSTho brahmacAryathavA punaH // / etenaiSAM prasaMgAlyahAzaucabhAgitvamuktam / tathA (1) bRhaspateH kAnIne SaDaMzavAdo, hAritasya tatraiva 'api vastrAnnadAtRNAmityAdi / etenaiSAM putrANAmasaMbhava- viMzabhAgavAdaH, brahmapurANasya tatraivASTamabhAgavAdaH, atizaGkA nirAkriyate / tathA 'auraso yadi vA' ityAdi / gunnvttvnirgnntvmdhymgunnvttvenaivaavirodhniiyH| paunaputrikA cAsau sutazceti putrikAsutaH / kSetrajAdaya itya- bhave bRhaspateH saptamAMzavAdaH, brahmapurANIyaH pauna ve nena aurasaputrikAbhyAmanye putrA ucyante / auraso ekAdazabhAgavAdaH, tatraiva hArItoktaviMzabhAgavAdaH yadi putro yadi vA putrikA, tadA kSetrajAdayo vaMza- atiguNavattvaguNavattvanirgugatvairavirodhanIyaH / tathA kSetra. mAtrakarA ityanvayaH / dAsavadAsetikarttavyatayA / tathA jo'pi na gUDhotpannAnAmityuktam / atra ca trayodazasu 'gUDhotpannazca kAnIna' ityAdi / anenApyamukhyasutAnAM putrevanyatama utpannaH pituH kiM labhate ityAkAGkSAyAM vaizyasaMbhava uktH| tadevaM brAhmaNe rAjani vaizye cAmukhya. brahmapurANam / 'vibhajiSyamANa' ityAdi hArItavAkyaM, putratvaM saMbhavata uktam / atha zUdre prabhuparatantre 'ghaTasu dAyAdeSu vikalpaH' ityAdi zaMkhalikhitavacanaM ca, svayaM putrotpAdanaM durlabhamityAha---'zUdrANAM dAsavRttInA- mRte pitari SaNNAM savarNAnAM dAyAdAnAM vibhAgabodhakam / miti / tatkiM dAsAtputra eva notpadyate tatrAha-'tasmA- tatra prathamamaurasApekSayA paJcAnAM mandaguNatve, dvitIyaM tu hAsAcca' iti / dAsa eva prabhuparatantraputro jAyate, na aurasena saha samAnaguNavattve / vira.546 tu putrArthakriyAyAM kacitsvatantra ityrthH| (2) pshcaatkRtputrikaavissymidm| smRsA.67 vira.575-577 / (3) ityAdibrahmapurANAdivacanaiH samabhAgArhatayA aurase sati itareSAM putrANAM aMzabhAktvavicAraH / manvAdibhiruktasya putrikAputrasya caturthAza uktaH, samagradhanabhoktA syAdauraso'pi jaghanyajaH / paJcamaSaSThAMzAhatayoktasya kSetrajasya tRtIyAMzazcoktaH, sa tribhAga kSetrajo bhuGkte caturtha putrikAsutaH // ' putrikAputrasyAtyantanirguNatve'savarNatve ca kSetrajasya kRtrimaH paJcabhAgaM tu SaDbhAgaM guuddhsNbhvH| gddhsNbhvH| caatyntsgunntvaanukuulyyorvyvsthaapniiyH| pR.483 saptAMzakazcApaviddha: kAnInazcASTamAMzakam / / . __ atraurase satIti sarvatra zeyam / 'pUrvAbhAve paraH para' navabhAgaM sahoDhastu krIto dazamamaznute / iti vacanAt / brahmapurANIyasya samagretyAdiprathama - paunarbhavastu parato dvAdazaM svayamAgataH / zlokasya pUrvameva viSayavyavasthoktA / anyeSAmapi guNatAratrayodazaM svabhAgaM tu zUdro bhuGkte piturdhanAt // tamyena dezAcArAnusAreNa vA yathAyathaM vyavasthA draSTavyA / *damI. vyAkhyAnaM 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacana- SaDbhAgaM SaSThaM bhAgam / navabhAgaM navamaM bhAgamityarthaH / vyAkhyAne (pR.1365) draSTavyam / anyathArthAsaMgateH prakramabhaGgaprasaMgAcca / parato dazamAtparavira.576-577 sasya (sAcca); damI.44; vyapra.481, mekaadshm| trayodazamamityArSam / zaudraH zUdrAputraH / saMpra.215.216. vyapra.484 (1) vyaka.153; vira.545; smRsA.67, ratna.142; vici.234; smRci.33; viimi.2|127 utta.; vyapra. skandapurANam 482-483,484; vyau.148; daca.32. ____ krItaduhitA (2) vyaka.153; vira.545; smRci.33 zakaJcApa AtmIkRtya suvarNena parakIyAM tu kanyakAm / viddhaH (zaM cApaviddhazca) mAMzakam (mAMzabhAk); vyapra.484 bhAgaM dharyeNa vidhinA dAtumasagotrA'pi yujyate // tu (maM bhAga) kaJcApaviddhaH (zcApaviddhastu) mAMzakam (mAMzakaH); (zamabhA); vyapra.484 Dhastu (Dhazca) zaM svabhA (zamabhA) zU vyau.148 mAMzakam (mAMzabhAk ) zeSaM vyapravat. (zau); vyau.148 bhAgaM sahoDhastu (mAMzaM sahoDhazca) stu parato .. (3) vyaka.153 Dhastu (Dhazca); vira.546;smRci.33 (stvekadazaM) zaM svabhA (zamabhA). pUrvA (navabhAgaM sahoDhazca krItako dazamAMzabhAk) zaM svabhA (1) vyapra.484. (2) damI.114. mya. kA. 173
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1376 vyavahArakANDam atra 'suvarNenAtmIkRtya' iti zabdena krayavidhiH / ' adbhirdadau sutaM vIraM zauriH kauzikamaurasam / spaSTa ev| damI.114 kaNDUSAya tvaputrAya viSvakseno dadau sutAm / padmapurANam kutrimaduhitA kRtrimaduhitA mahiSyAM jajJire zUrAgojAyAM puruSA daza / AsIt sunandikaH pUrva brAhmaNo vedapAragaH / vasudevo mahAbAhuH pUrvamAnakadundubhiH // tasya sunandikA bhAryA vandhyA tu bhulobhinii|| devabhAgastato jajJe tathA devazravAH punaH / tasyApatyaM na saMjAtaM vRddhatvavandhyabhAvataH / anAvRSTiH kanavako vatsavAnatha gRnyjimH|| tenAnyasya sutA jAtA suzIlA rUpasaMyutA / / zyAmaH zamIko gaNDUSaH paJca cAsya varAGganAH / brAhmaNasya kule jAtA gRhItvA poSitA svayam / pRthukIrtiH pRthA caiva zrutadevAH shrutshrvaaH| tAM ca putrIM gRhe tasya brAhmaNI sA hyapAlayat // rAjAdhidevI ca tathA paJcaitA vIramAtaraH / / vivAhAthe tu viprasya dattA somezvarasya ca / pRthAM duhitaraM cakre kuntistAM pANDurAvahat / vedoktavidhinA tatra vivAhamakarottadA // yasyAM sa dharmavidrAjA dharmAt jajJe yudhiSThiraH / / atrApi svayaMgRhItveti zravaNaM kRtrimatve liGgam / / atra 'cakre' iti kartureva vyApArazravaNAdasyAH na ca svayaMpoSitetyanvayaH sAdhuH / grahaNapoSaNayoH kRtrimatvam / damI.115 ktvApratyayAbhihitasamAnakartakatvenaiva svayaMpoSaNasya siddha garuDapurANam tvaat| damI.115-116 putrapratinidhividhiH liGgapurANam aputrasya gatirnAsti svarge naiva ca naiva ca / krItaduhitA kanyAM lakSaNasaMpannAM sarvadoSavivarjitAm / yena kenApyupAyena putraM saMpAdayet khaga / / mAtApitrostu saMvAdaM kRtvA datvA dhanaM mahat / / / kAlikApurANam AtmIkRtya tu saMsthApya vastraM datvA zubhaM navam / aurasAdayo dvAdaza putrAH, teSAM rAjyAbhiSekadAyaharatvAdibhUSaNairbhUSayitvA tu gandhamAlyairathArcayet // vicAraH / dattAdInAM saMskAraputrIkaraNazrAddhakRttvAdivivekaH / nimittAni samIkSyAtha gotranakSatrakAdikam / yaamussyaaynnH| ubhayozcittamAloDaya ubhau saMpUjya yatnataH / / nai kSetrajAditanayaM rAjA rAjye'bhiSecayet / dAtavyA zrotriyAyaiva brAhmaNAya tpsvine| pitrarNazodhane nityamaurase tanaye sati // sAkSAdadhItavedAya vidhinA brahmacAriNe // aurasaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrima eva ca / :- atra 'dhanaM datvA' iti zabdena krayavidhiH spaSTa eva / gUDhotpanno'paviddhazca bhAgAstinayA ime / / damI.114 kAnInazca sahoDhazca krItaH paunarbhavastathA / harivaMzaH svayaMdattazca dAsazca SaDime putrapAMsanAH / / dattakaputraH dattakaduhitA ca (1) damI.114-115. (2) baal.2|135 (pR.220). 'vizvAmitraM tu dAyAdaM gAdhiH kuzikanandanaH / (3) damI.59 ditanayaM (dIMstanayAn ) varNazodhane (tRNAM janayAmAsa putraM tu tapovidyAzamAtmakam / / sAdhayet); samu.139 varNazodhane (tRNAM zodhayet) zeSaM damIvatsAvate tvaputrAya vasudevaH pratApavAn / vat ; kRbha.889. (1) damI.115. (2) damI.114. (4) damI.59; samu.139; kRbha.889; daca.33. (3) baal.2|135 (pR.224). (5) damI.59; samu.139; kRbha.889 .Dime (Dete); (4) baal.2|135 (pR.240). daca.33 pAMsanAH (pAMzulAH).
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1377 alAbhe parvaparveSAM parAna samabhiyojayeta / na rAjJo rAjyabhAka sa syAdviprANAM zrAddhakanna ca / paunarbhavaM svayaMdattaM dAsaM rAjye na yojayet // adhamaH sarvaputrebhyastaM tasmAtparivarjayet // dettAdyA api tanayA nijagotreNa saMskRtAH / - aputrasya gatirnAsti zrUyate lokavedayoH / AyAnti putratAM smygnybiijsmudbhvaaH|| vetAlabhairavau yAtau purA vai tapase girim // piturgotreNa yaH putraH saMskRtaH pRthivIpate / / pUrva tvakRtadArau tau tayoH putrA na ca zrutAH / AcUDAntaM na putraH sa putratAM yAti caanytH|| teSAM tu samyagicchAmaH zrotuM saMsthAnamuttamam / / cuDAdyA yadi saMskArA nijagotreNa vai kRtaaH| mArkaNDeya uvAca-- dattAdyAstanayAste syuranyathA dAsa ucyate // aputrasya gatirnAsti pretya ceha ca sattamAH / Urdhva tu paJcamAdvarSAnna dattAdyAH sutA nRp| svaputraitRputraizca putravanto hi svargatAH // gRhItvA paJcavarSIyaM putreSTiM prathamaM caret // samyak siddhimavApyeha yadA vetAlabhairavau / paunarbhavaM tu tanayaM jAtamAtraM samAnayet / harasya mandiraM yAtau kailAsaM prati harSitau // kRtvA paunarbhavastomaM jAtamAtraM tu tasya vai / / tadA harasya vacanAnandI to rahasi dvijaaH| sarvAstu kuryAtsaMskArAn jaatkrmaadikaannrH|| prAhedaM vacanaM tathyaM sAntvayannaiva bodhakRt // kRte paunarbhavastome sutaH pauna vastataH // nanyuvAcaekoddiSTaM pituH kuryAnna zrAddhaM pArvaNAdikam // aputrau putrajanane bhavantau zaGkarAtmajI / krItA yA ramitA mUlyaiH sA dAsIti nigadyate / | yatetAM jAtaputrasya sarvatra sulabhA gatiH / tasyAM yo jAyate putro dAsaputrastu sa smRtaH / / mArkaNDeya uvAca tasyedaM vacanaM zrutvA nandinaH prItamAnasau / (1) damI.59 lAbhe (bhAve) mabhiyojayet (mabhiSecayet); ekameva kariSyAmo nandinaM cetyabhASatAm // samu.139 damIvat; kRbha.890. tataH kadAcidurvazyAM bhairavo maithunaM gataH / (2) damI.25,58, saMpra.225, baal.2|134, tasyAM sa janayAmAsa suvezaM nAma putrakam // samu.96 zaunakaH; kRbha.886, 890. (3) damI.58, 100; saMpra.225; vyama.51; vittA. tameva cakre tanayaM vetAlo'pi svakaM sutam / 373sindhu.889; baal.2|134; samu.96 zaunakaH; tatastau tena putreNa svA gatimavApatuH // kRbha.890; daca.15. (1) datteti / anyabIjasamudbhavA api dattAdyAstanayA (4) damI.58; saMpra.225 sa u (sato); vyama.51 / nijagotreNa pratigrahItrA svagotreNa samyak svasUtroktacUDAcA yadi (cUDopanayana); vitA.373 cUDAyA yadi vidhinA jAtakarmAdibhiH saMskRtAzcet tadaiva pratigrahItuH (cUDopAyana); sindhu.889 vitAvat; baal.2||134 putratAM prApnuvanti, nAnyathA ityarthaH / tadAha vasiSThaHsaMpravat ; setu.300 (=); samu.96 vyamavat , zaunakaH; 'anyazAkhodbhavo dattaH putrazcaivopanAyitaH / svagotreNa kRbha.890 saMpravat ; daca.15-16. (1) damI.58: 66 pU.; saMpra.225; vyama 51 (1) damI.71; samu.139. vitA.373 pU., sindhu.889; setu.300 (=) tu (ca); (2) damI.34; saMpra.212; kRbha.880 prathamAIm. samu.96 zaunakaH; kRbha.890. (3) damI.34 : 40-41 utta.; saMpra.212 mAH (mA) (6) damI.58; saMpra.225, samu.96, kRbha.890. svargatAH (saMgatAH); kRbha.880 svargatAH (saMmatAH). (7) damI.58 sutaH (tataH) stataH (ssutaH): 65 pU.;saMpra. / (4) damI.34; saMpra.212-213. 225, samu.96 stataH (smRtaH); kRbha.890 nnaraH (natha). / (5) damI.34; saMpra.2 13, kRbha.883 sa jana (saMjana); (8) damI.70 ddhaM (ddhe); samu.96 damIvata; kRbha.890. daca.9. (9) damI.71 samu.139; kRbha.890 mU (mau) pU. / (6) damI.34 saMpra.213; kRbha.883 pU. daca.9.
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1378 vyavahArakANDam svazAkhoktavidhinA sa svazAkhabhAk // iti / dattAdyA i. teSAmapi saMskAraireva putratvaM, na parigrahamAtreNa, 'anyatyAdipadena kRtrimAdInAM grahaNam / 'aurasaH kSetraja' ityA- thA dAsa ucyate' iti vipakSabAdhakAt / anyathA cUDAdipUrvopakramAt , yo'yaM paunarbhavAdInAM rAjyaniyojanA- dyakaraNe kRtacUDAdiparigrahe vA dAsatA bhavati, na tu bhAvaH sa aurasavyatiriktAbhAva eva, 'abhAve pUrvapUrveSAM putratvamityarthaH / asya putratvasya yUpattvAdivatsaMskArajaityasyaivAnenApavAdAt / satyaurase tu rAjyAbhAvasya / nyatvAt, asaMskRtaH putrIkArya iti sthitam / tatrAvadhya'na kSetrajAdIMstanayAn' ityanena prAgevAbhidhAnAt / satyau- pekSAyAmAha- Urdhvamiti / asaMskRto'pi paJcamAdU na rase kSetrajAdIn rAjye naivAbhiSecayet, pitaNAM nityaM ' grAhyaH kAlAbhAvena putratvAnupapatteH / anena paJcaiva zrAddhAdi caiva na sAdhayenna kArayedityarthaH / gotreNa iti / varSANi putraparigrahakAla ityuktaM bhavati / tadyatiyadyapi jAtakarmAdInAM sAkSAd gotrasya karaNatA na zrayate / rekeNAbhidhAnaM tu paJcamAnantaraM gauNo'pi kAlo nAstIti tathApi tadaGgabhUte vRddhizrAddhe tatsaMbandhAvazyambhAvAt pra- pratipAdanAya, anyathA 'svakAlAduttaraH kAlo gauNaH sarvaH dhAne'pi tatsaMbandha iti / cUDAdiSu sAkSAdeva tatsaMba- prakIrtitaH' iti nyAyena paJcamAnantarasya gauNakAlatvApandhaH, 'zikhA api ca kartavyAH kumArasyArSasaMkhyayA' iti ttiH / tatazca jananamArabhyAtRtIyavarSe, tatrApi tRtIyavarSasya smaraNAt / saMskAraiH putratvamityuktaM tAnevAnvayavyatire- | mukhyakAlatayA 'Urca tu paJcamAdvarSAt' ityupasaMhAre kAbhyAmAha-pitugoMtreNa iti / yaH putra AcUDAntaM varSazravaNAcca, atrApi caDAzabdasya tRtIyavarSaparataivAbhicUDAntaiH saMskAraiH piturjanakasya gotreNa saMskRtaH, so- preteti gamyate / anyathA upanItasahabhAvapakSe'STamavarSama'nyato'nyasya putratAM na yAti / aymtraabhisNdhiH| kRtacaDasya parigrahApattiH / na ceSTApattiH, UrdhvaM tu paJcakRtacUDasya parigrahItRputratAbhAvapratipAdanamasAdhAraNa- mAdvarSAt' ityanena virodhAt / tasmAdAcaDAntamityatra putratAM viSayIkaroti ityavazyaM vAcyam / anyathA cUDAzabdastRtIyavarSapara eva yuktaH, tRtIyAnantaramApaJcama 'gRhItvA paJcavarSIyami'tyanena kRtacUDasyApi pari- gauNaH, UrdhvaM tu gauNo'pi neti sthitam / sutA ityagrahItRputratApratipAdanavirodhAt, gRhItvetyasya ca kRta- nena putratvAnutpattAvapi cUDAdisaMskArA utpadyanta eva cUDaviSayatvAvazyaMbhAvaH spaSTamiSyate / tatazca cUDAnta- tattatkAlasadbhAvAdityuktaM, tathApi dAsataiva putratvAbhAsaMskArasaMskRtasya parigrahe dyAmudhyAyaNatA bhavati, gotra- vAt / idaM ca tRtIyaM dAsatAnimittam / dvayena saMskRtatvAt / tasya ca phalaM gotradvayasaMbandha yattu kAtyAyanasmaraNaM 'vikrayaM caiva dAnaM ca na neyAH ityagre vakSyate / anena jAtakarmAdInAM cUDAntAnAM syuranicchavaH / dArAH putrAca', itya nicchanAM dAnAdisaMskArANAM putratAhetutvamuktam / AcaDamiti vaktavye, niSedhaH, so'pi paJcavArSikasyaiva nAdhikasyeti vyAkhyeyadantagrahaNaM tadakRtArSasamasaMkhya zikhasya putrIkaraNA- yam / yacca 'sadRzaM tu prakuryAdya' iti vAkye guNadoSabhyanujJAnAthai, pradhAnAniSpatyA putratAhatvAt, cUDAdyAH vicakSaNamiti pAThamabhipretya, vicakSaNaM na tu bAlamiti iti vakSyamANatvAcca / akRtajAtakarmAdyasaMbhave kathami- sarvajJena vyAkhyAtaM, tadapi paJcavArSikameva / vicakSaNaM tyata Aha-'cUDAdyA yadi' iti / yadi cUDAdyAH saMskArA cAturyavizeSeNa, na tu bAlaM, 'bAla ASoDazAdvarSAdi'nijagotreNa pratigrahItRgotreNa kRtAH, vaizabdo'vadhAraNe, | ti lakSaNaviziSTaM na kuryAdityartha iti vyAkhyeyam / tawtadaiva dattAdyAstanayAH syuranyathA te dAsA ucyante / saMskRtAbhAve kathamityata Aha - gRhItvA iti / paJcavarSIyaM iti / caDA AdyA yeSAM te tatheti na tu caDAyA AdyA | cUDAntasaMskArasaMskRtamityarthaH / nanu kathaM tasya grahaNaM iti, pUrveNa paunaruktyApAtAt / anena jAtakarmAdyannaprA- | dAsatAbhidhAnAt, ityata aah-putressttimiti| ayamatrAbhizanAntAnAM janakagotreNAnuSThAne'pi na virodhH| tathA sNdhiH| 'agnaye putravate puroDAzamaSTAkapAlaM nirvapedindrAcAkRtajAtakarmAdimukhyo'kRtacaDo'nukalpa iti sidhya- ya putriNe puroDAzamekAdazakapAlaM prajAkAmaH, agnireti| dattAdyA ityAdipadena kRtrimAdigrahaNamityuktameva / vAsmai prajAM prajanayati vRddhAmindraH prayacchatIti vAkye
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1379 prajAphalakalamiSTeH zrUyate tadyatrAnutpannA prajA tatra / dityarthaH / nanvidamanupapannaM jAteSTinyAyavirodhAt / tadutpattireva bhAvyA, yatra tatpannA parigRhyate tatrotyattarabhA- tathAhi yathA jAteSTividhIyate tathAtra paunarbhavaSTomo vAttasyAH prajAtvameva bhAvyamiti kalpyate, prakRtavidhAnA- vihitaH / sa ca jAtakarmaNaH prAk kriyamANaH pradhAna nyathAnupapatteH / tacca dAsatvApanodanamRte na saMbhavatIti : viruNaddhayeva, paJcAhasAdhyatvAttasya iti cet , ucyte| tadapanodo'pyavazyamabhyupeyaH / anyathA prajAtvamAtrasaM. nAtra paunarbhavaSTomo jAteSTivadapUrvo vidhIyate, kiMtu pAdakatve putraparigrahamAtre syAt / yadi ca saMskAraireva anyatrotpannasya tasya jAtakarmAdInAM ca kramamAtraM, yathA tatra putratvotpatterna tadapekSeti, tarhi prakRte'pi tulyaM, prathama- 'darzapUrNamAsAbhyAmiSTvA somena yajeta' iti, tena na padenAtra tatsUcanAt, 'sarvAstu kuryAt saMskArAm jAta- ko'pi virodhaH / vaizabdo'vadhAraNe, jAtamAtrasyaiva na karmAdikAnnaraH' ityante'bhidhAnAcca / tasmAtpuDheSTayA pUrva kAlAntara ityarthaH / tenAsya jAteSTivadeva pUrvakAlatAdisaMskAraprayuktadAsatvApanodapUrvakaprajAtvasaMpAdanAt saMskR- niyamo'pi na sidhyatIti / sarvapadenaiva siddhau, jAtakarmAdIto'pi parigrAhya iti sthitam / yadyevaM tarhi saMskRtamityeva nAmupAdAnaM tatpUrvabhAvinAM garbhasaMskArANAM nivRtyartham / vAcyaM, kiM paJcavarSIyapadopAdAneneti cet, maivam / paJca- jAtakarmAdyapAdAne'pi yat sarvapadopAdAnaM tadyasya varSIyasyaiveti niyamArthatvAt / niyamazca akSaragrahaNapUrvaka-yAvantaH saMskArAstasya tAvatprAptyartham / tatazca zUdrAbrahmavarcasaphalakopanayanaprAptyarthaH / na cAyaM niyamaH pUrva- dInAmupanayanAdyabhAve'pi cauDAdi bhireva putratvaM bhavavAkyenaiva siddha iti vAcyaM, tasyAkRtasaMskArAvadhisama- tIti kalpyam / nara iti sAmAnyopAdAne'pi paunarbhavarpakatvena prakRtatvAbhAve parigRhItatvAt / prathamamiti / Tome traivarNikasyaivAdhikArAdanyeSAM tu saMskAramAtreNaiva saMskArebhyaH prAgityarthaH / nanu parigrahahomAdeva prAgiti putratvamiti / paunarbhavaSTomasaMskArayormilitayoH putratvahetukuto neSyate, gRhItvA iti sAGgAyA grahaNabhAvanAyAH tAmupasaMharati, kRte iti / paunarbhavaSTome kRte tatastaiH ktvApratyayena pUrvakAlatAvagamAt / putreSTayA pUrvasaMskArA- saMskAraiH paunarbhavaH suto bhvtiityrthH| panodena saMskArAntarAvazyApekSaNAcceti / yaduktaM 'Urva prAsaMgikAn paunavadharmAnAha-'ekoddiSTa pituH tu paJcamAdvarSAnna dattAdyAH sutA:' iti tasyApavAdamAha- kuryAnna zrAddhe pArvaNAdikam / ' paunarbhavaH putraH pituH kSayAhe paunarbhavaM tu iti / 'akSatAyAM kSatAyAM vA jAtaH pauna- ekoddiSTameva kuryAnna pArvaNAdikam / 'Adi'zabdAtpArbhavaH sutaH' iti, anena saptavidhAyAmapi punabhvI rvaNavikRtInAmapi nissedhH| 'pratyabdaM pArvaNenaiva vidhinA jAtaH saMgRhItaH / 'jAtamAtra utpannamAtraM, tenotpatti kssetrjaursau| kuryAtAmitare kuryurekoddiSTaM sutA daza // ' kAla eva na kAlAntara ityarthaH / 'samAnayet' pari- iti jAtUkarNyasmaraNAt / 'piturgatasya devatvamaurasasya grahavidhinA parigRhNIyAt / nanu jAtamAtrasya jAta- tripauruSam / sarvatrAnekagotrANAmekoddiSTa kSaye'hani / ' karmaivocitaM, 'kumAraM jAtaM purAnyairAlambhyAt' iti iti parAzarasmaraNAcca / putroddeze 'svayaMdattazca dAsazca' sUtrAt , tatkathamucyate jAtamAtraM samAnayediti / stym| ityuktaM, tatra dAsalakSaNamAha-'krItA yA ramitA aparigahItasya svasutatvAbhAve saMskArAnupapatteH 'saMsku. / mUlyaiH sA dAsIti nigdyte| tasyAM yo jAyate putro dAsaryAt svasutAn pitA' iti smaraNAt / na ca bIjasaMba- putrastu sa smRtaH // ' yA savarNApi mUlyaiH krItA satI ndhAdeva svatvaM, 'bIjAdyonirbalIyasI' ityapavAdAt , ramitopabhuktA sA dAsItyucyate pUrvaiH / 'krayakrItA tu yA 'samayAdanyasya' iti gautamasmaraNAcca / anyasya jana- nArI na sA patnya bhidhIyate / na sA daive na sA paivye yituH putraH samayAdeva ityrthH| tasmAdatra jAtakarmaNaH dAsI tAM kavayo viduH // ' iti smaraNAt / tasyAM jAto prAk parigraha iti / parigrahAnantaraM saMskAraprAptI apavAda- dAsaputraH, dAsyAH putraH dAsaputraH, chAndasaH puMvadbhAvaH / mAha-kRtvA iti / jAtamAtrasya parigrahAnantaraM pauna- yadvA dAsazcAsau putrazceti, yadvA dAsAbhidhaH putra iti / bhavaSTomaM vidhAya pazcAjjAtakarmAdisaMskArAn kuryA- taddharmAnAha'na rAjJo rAjyabhAk sa syAdviprANAM zrAddha
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1380 vyavahArakANDam kRnna ca / adhamaH sarvaputrebhyastaM tasmAtparivarjayet // ', juhoti' itivattaddharmAtidezArthatvAt / evameva 'dAsaM sa rAjJo rAjyabhAG na viprANAM zrAddhakRcca na syAva- rAjye na yojayet' ityabhidhAya dattakarAjyAdhikAra smAt sarvaputrebhyo'dhama ityrthH| *damI.58-71 / prakRtya 'anyathA dAsatocyate' ityetasya saMgateriti / (2) dattakastu pariNIta utpannaputro'pi ca bhavatIti paunarbhavastomaH somayAgaprabhedaH, tasya sutasaMskArArthatvam / taatcrnnaaH| yuktaM cedaM bAdhakAbhAvAt / yattu kAlikA anAhitAnInAM tu tAdRzayAgAsaMbhave'pi taddevatAkacaru. purANe- 'piturgotreNe ti, 'cUDopanayaneti, 'UrdhvaM tu paJca. draSTavyaH / brAhmagAdestu na janmataH pratigrahe'dhikAraH, mAditi zlokatrayaM tadasagotraparam / AcUDAntamiti 'sadRzaM tu prakuryAdya guNadoSavicakSaNam / putraM AGabhivyAptyarthaH, maryAdArthatve cUDopanayanasaMskArA putraguNairyuktaM sa zeyaH kRtrimaH sutaH // ' iti manUktaityanena virodhApatteH / idaM tu vaco na tathA vishrmbhnniiym| kRtrimaputralakSaNe guNadoSavicakSaNaM prAptavyavahAraM na dvitrikAlikApurANapustakeSvadarzanAt / vyama.51 tu bAlamiti medhAtithi virodhAt , zrAddhAkaraNe doSaH, (3) tasya janakapAlakayoH kule pAJcapauruSaM pitroH | tatkaraNe guNa iti guNadoSAvadhAraNakuzalamiti sarvajJa. kule sAptapauruSameva sApiNDayam / 'Urca saptamAtpita nArAyaNavirodhAt / sadRzaM tulyaM, 'imaM putraM karomi' bandhubhyo bIjinazceti gautamokteriti bhaTTasomezvaraH / iti ekasya putra cikIrSAvadanyasya 'ahamasya putro ata eva kuntyAH kuntibhojasya dattrimakanyAtve'pi bhavAmi' iti tadubhUSayA pratigrahItRsAdRzyavantam / bIjinaH zUrasenasyApi kule sAptapauruSasApiNDayAdvasu. 'sakAmaM yaM kuryAt' iti baudhAyanasaMvAdAt , 'ahamasya devasutAsubhadrApariNayanamarjanasyAnAcAra ukto vArtike zaunake c| putro bhavAmi' iti matizca na jAtamAtrAdAviti ratnAvitA.373 karavirodhAca / tasmAtpaJcAdhikavarSa evaM pratigrahAI (4) piturgotreNeti / AcaDAntaM saMskRta itynvyH| abhividhAvAG / sa putro'nyato'nyasya brAhmaNAdeH ityeke / anye tu etatsarvamasagotradattakaparamityAhuH / putratAM na yAtIti niSidhyate / atra pratigrahItureva jAta | pare tu asagotro'pi upanayanAntasaMskArottaramapi parikarmAdividhAnAjAtamAtrapratigraho mukhyaH, ihA'pi 'A NIto'pi utpannaputro'pi ca dattako bhavati bAdhakAcUDAntaM' ityuktezca / paJcavarSAntaM gauNaH 'U tu bhAvAt , 'zunaHzepo vizvAmitraputraH svayamevAbhavat' iti bahvRcabrAhmaNasaMvAdAcca / zunaHzepazcopanItaH / anupaJcamAdvarSAt' ityukteH / gRhItveti / putreSTistasya dAsa. panItasya vedAdhyayanAsaMbhavena vaidikamantraiH prajApatyAdibhAvApanAyikA / etacca viprAderapi, 'Urdhvantu paJcamA. dvarSAnna dattAdyAH sutA nRp|' iti sAmAnyato niSedhAditi stutau indradattahiraNmayarathapratigrahe ca pravRtyanupapatteH / yathAzrutAnurodhinaH / tadasat / uktakAlikApurANasya na ca sa svayaMdatta iti vAcyaM 'dattAdyAstana yAH' rAjyArhaputraparatvAt / tasyaiva ca pratigrahItakartukasaMskAra ityatrAdyapadena kRtrimAdInAmapi grahaNena bhavanmate aavshykH| tasyApi niSedhAt / na ca zrutivazAjAtopanayanaH svayaMevaM hi kAlikApurANaM- ('na kSetrajAditanayami'- datta eva svIkArya iti vAcyaM, tarhi jAtopanayanasya tyAdayaH ekAdaza shlokaaH)| asyArthaH-dattAdyA iti| dattakasyApi durvAratvAt , zrutyA dattAdyA ityasyAprAmAputrAH pratigrahItakartRkajAtakarmAdisakalasaMskArasaMskRtA | NyonnayanAt , 'piturgotreNa' ityAdezca prAyazaH kAlikAeva rAjyArhAH, nA'nye, samyak putratAM rAjyArhatA- purANAdAvadarzanAcca / athavA'stu 'dattAdyAH' ityasya mityarthAt / anyathA 'putramAyAnti' ityeva brUyAt, na tu | prAmANyaM, parantu 'anyabIjasamudbhavAH' iti yathAzrutaM smygitypi| 'anyathA dAsa ucyate' ityatrApi anyathA vyathe, dattAderanyotpannatvanaiyatyAt / atastenAnyakRta(prati)grahItRkartRkacUDAntasaMskArAbhAve dAsaH tadvadrA- | garbhAdhAnAdiupanayanAntasaMskArayuktatvaM bodhyate, bIjinaH jyabhAgAnahaH anyatrAnyazabdaprayogasya 'mAsamagnihotraM piturupanayane'dhikArAt / anyakRtopanayanAntasaMskArA * saMpra. damIvat / api dattAdyAstanayAH saMskRtAH kRtadattrimAdividhAnAH
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-putraprakArAH, teSAM dAyaharasvavicArazca 1381 nijagotreNaiva putratA samyak yAnti prApnuvanti, datrima- | kevaladattake virodha iti zivam / saMskAravazena pitRgotratyAgasya manunokteH / evaM 'pitu- vastutastu dattako dvividhaH kevalo dvayAmuSyAyaNazca / gotreNa' ityAdyapyastu, parantu 'na putraH sa putratAM yAti tatra saMvidaM vinA datta aadyH| AvayorasAviti saMvidA cAnyata' ityasya anyasya pitRbhinnasya pratigrahItuH datto'ntyaH / tatra dattakatvasya homasAdhyAdRSTavizeSarUpapitRgotreNa putratAM na yAti kiMtu pitRgotraM vihAyaiva tAyA upapAditatvAt tAdRzAdRSTavazAdeva pratigrahItRkule putratAM yaatiiyrthH| cUDeti / 'anyathA dAsa ucyate' putrapitrAdisaMbandhavizeSaprayuktAni kAryANi bhavanti / iti caturthapAdavazAt nijagotreNa pratigrahItagotreNa 'gotrarikthe janayituna bhajeddatrimaH sutH| gorikthAnugaH anyathA dAtagotreNa vA caDAdisaMskArAH kRtAzcettadA piNDo vyapaiti dadataH svadhA / / ' iti manunA dattakasya te tanayA dattAdyA bhavanti, teSAmadAsatA dAsabhinnatA janakagotrarikthe nirAkRtya putraM dadato janakasya gotrarikthe ucyate ityarthaH / Urva viti / etacca yathAzrutamalagna- anugacchatIti gotrarikthAnugaH piNDaH sApiNDayaM svadhA kaM 'gRhItvA paJcavarSIyaM' ityanena virodhAt , kintu zrAddhaurvadehikAdi ca vyapaitIti gotrAdisatve zrAddhAdina hi nindAnyAyena paJcavarSapratigrahastAvakaM, tatra satvaM tadasatve ca zrAddhAdyabhAva ityanvayavyatirekAbhyAM prathamaM putreSTiH kAryA / tatra dAtRgotreNopanayanapariNayAnta- janakazrAddhAdAvadhikAranirAkaraNAt / vastutastu yathA saMskArANAM saMjAtatvAt putrapUtatvArthA putreSTiH pAlakena 'jAtaputraH kRSNakezo'grInAdadhIta' ityAdau vayo'vasthAvihitakarmAntarAnuSThAnAtprathama kAryA ityarthaH / yacca- vizeSaH, yathA vA 'ardhamantarvedi minoti, ardha 'anyazAkhodbhavo dattaH putrshcaivopnaayitH| svagotreNa bahirvedi minoti' ityAdau saMghidezo lakSyate, tadvat svazAkhoktavidhinA sa svazAkhabhAk // iti vAkyaM gotrarikthapiNDasvadhAzabdaiH janakAdisaMbandhaprayukta kArya tatprativedamupanayanaparamiti / kecittu 'dattAdyAH' ityAdi- lakSyate / vyatItyanena ca tannivRtterabhidhAnAtsodarapitRpaJcavacanAni dvayAmuSyAyaNaparANi / tathAhi-dattAdyA vyAdisaMbandha nivRttirapi sidhyati / tathA ca kevaladattakasya iti| anyabIjasamudbhavA api dattAdyAstanayAH pratigrahItrA pratigrahIturevaurdhvadehikazrAddhAdAvadhikAraH / tatputrasya svagotreNa saMskRtA eva kRtajAtakarmAdisaMskArA eva pituH sapiNDIkaraNapArvaNazrAddhAdi pratigrahItraiva saha pratigrahItuH samyak putratAM prApnuvantItyarthaH / dvathAmudhyAyaNa kuryAt, evaM tatputro'pi / ubhayoH putrAbhAve tvanAyaekagotraH sa iti bhaavH| piturgotreNeti / AcUDAntaM tyA sapiNDAntaravat pUrvapiturapi aurvadehikAdi kA. janakagotreNa ya: saMskRtaH so'nyasyaiva putratAM na yAti, yam / yatta kevaladattake mAnAbhAvaH tadavidhAnAditi, tanna, kintu dvayAmuSyAyaNo dvigotra ityrthH| cUDeti / caDAntAH kevaladattakasya kasyacidapi kvacidapi vyavahArAbhAve'pi prAktanAH saMskArAzcet pitRgotreNa jAtAstadA cUDAprabhRti proktamanunA janakAdisaMbandhanivRttarabhidhAnAt , dvathAmunijagotreNa kRtA eva cettadA dattAdyAstanayA bhavanti vyAyaNe ca tadabAdhAdeva durvAratvAt 'UrdhvaM saptamAt pitadvayAmuSyAyaNA apyekagotrA iti bhAvaH, caDAyAM nija- bandhubhyo bIjinazca mAtRbandhubhyaH paJcamAt' iti gautamagotrAnuSThAnasyaikagotratvaprApakatvAt / caDAyAM tattadgotriNAM kRto bIjikale saptapuruSaM vivAha niSedho dvayAmuSyAyaNe prtyaayshikhaakrnnokteH| anyathA'dAsatA dAsavailakSaNya- sApiNDayasadbhAvena vyartha iti tatsiddhezca, tasya janakamAtramucyate, etasya rikthagrAhitvAt, na tu putratvami- sApiNDayAsatvena vivAhaprAptestatsArthakyAt / kiJcatyarthaH / Urdhva viti stAvakaM, saMskArebhyaH prathamaM putreSTiH 'dvayAmuSyAyaNakA ye syurdattakrItAdayaH sutAH / gotradvayekAryetyarthaH / yathA ca pratigrahItRgotreNa cUDAkarma samAna- 'pyanudvAhaH shaunggshaishiryorythaa||' iti vacanena dvayAmugotratvaprApakaM, tathA tadgotre etacchAkhoktavidhinopanayanaM ghyAyaNasya gotradvayaM manunA ca pitagotranivRttiriti virotatsamAnazAkhIyatvaprApakamityAha 'anyazAkhodbhavo datta' dhasya parihArArtha so'pi sviikaaryH| evameva zUreNa kuntiitiityaahuH| parantu eteSAM yAmuSyAyaNaparatve'pi na | bhojAya kevaladatrimatvena dattAyAH kuntyAH putrasyArjunasya
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1382 vyavahArakANDam zUraputravasudevaduhitrA subhadrayA sApiNDayanivRttiruktA dattakAnantaramaurase jAte tu samarikthaM gRhNIyAt, bhaTTasomezvareNa, sApi ca kevaladattakAsvIkAre kathaM 'dattaputre yadA jAte kadAcittvauraso bhavet / pitu. saMgacchediti / asya ca kevaladattakasya pAlaka- vittasya sarvasya bhavetAM smbhaaginau|| iti vacanAt / pitRkule eva sAptapauruSaM, pAlayitRmAtRkule evaM ca Avayorayamiti saMvidA dattastu dvayAmuSyAyaNaH, pAJcapauruSaM sApiNDayaM darzitagautamavacanAt, manunA 'ekapiNDe dvAvanukIrtayet pratigrahItAraM cotpAdayitAraM janakakule tannivRtteruktatvAcca / yatta janakagotreNopanaya. ca' iti vcnaat| na ca saMvidi mAnAbhAvaH, 'tathaivA nAdisaMskRtasya janakakule pitRtaH sAptapauruSaM mAtRtazca kSetriNo bIjaM parakSetre pravApiNaH / kurvanti kSetriNAmatha na pAJcapauruSaM sApiNDayaM, pratigrahItRkule tu tripuruSaM prati- bIjI labhate phalam / / kriyAbhyupagamAtvetad bIjAthai yatpra. grahItari gauNa pitRtvaprayojakasyotpAdakatvasyopanetRtvasya diiyte| tasyeha bhAginau dRSTau bIjI kSetrI tathaiva ca // iti cAbhAvAt , janakagotreNAsaMkRtasya tu pratigrahItrAdi bhi- manuvAkyasyaiva saMvidi pramANatvAt / yadatrApatyaM bhAvi reva sAptapauruSaM pAJcapauruSaM ca sApiNDyamiti sApiNDya- tadAvayoriti saMvidA yatkSetra kSetrasvA minA bIjavApArtha mImAMsAmataM, tadgranthakAra evAgre dUSayiSyati / dvathAmu. dIyate tatrotpannasyApatyasya dvAvapi pitarau bhAginAvighyAyaNasya zrAddhe'dhikAro grantha eva vyaktIbhaviSyati / tyarthAt / na cAstvayaM kSetrajAdau dyAmuSyAyaNatvaprayojako anye tu dattako dvividhaH kevalo dvayAmuSyAyaNazca / 'bhisaMdhiH, dattake tu tatsatve mAnAbhAva iti vAcyaM, tatra kevalaH pratigrahItureva putraH saMpAditapratigrahItRgotra- ekavastuni loke evAbhisaMdhinobhayasvAmikatva siddheH| sApiNDyAdiH saMnivRttajanakagotrasApiNDayAdiH / vyApya- / na ca dAtuH putrAntarasatve saMvAdo vyarthaH, ekaputrasya tu, putratvavidhAyakavacanaireva vyApakagotrasApiNDayAdi siddheH | 'na tvevaikaM putraM dadyAt' iti vasiSThena niSedha eveti 'gotrarikthe janayituH' iti vAkyAcca / atra piNDa: | vAcyaM, prItyatizayenAnekaputrasyaiva saMvAdasaMbhavAt / evaM sApiNDayaM na tu zrAddhaM 'dadataH svadhA' ityanena pauna- | yaH kRtopanayano dattaH pratigrahItrA kRtavivAhAdiH tatra ruktyApatteH / na ca pratigrahItRsaMskAreNa tadgotrAdisaMbandha- pratigrahItRgotrasaMbandhe jAte'pi na janakagotrasaMbandhasiddhAvapi janakagotrasya tajjanyasaMskArasya ca satvAtkathaM nivRttiH, 'anyazAkhodbhavo dattaH putrazcaivopanAyitaH / tannivRttiriti vAcyaM, nirupAdhikadAnAdeva tannivRttermano svagotreNa svagRhyoktavidhinA sa svazAkhabhAk // iti rabhipretatvAt / ata eva tasya pratigrahItRgotreNaiva sarva- vasiSThenopanayanottaragRhItasya zAkhAdvayabhAgitvoktegotrakriyAnuSThAnaM, pratigrahItRsa piNDA eva tajjananAdau dazAhA- dvayabhAgitvasyApyaucityAt, svagotreNeti sahArthatRtIyA. dyAzaucaM pratigrahItRkula eva ca tatsapiNDIkaraNAdi kurva- stvaacc| ayamapi dyAmuSyAyaNaH / dvayAmuSyAyaNatvaM nti / na cAsya janakagotrasApiNDayAdyabhAve janakasago- hi tattacchAkhAdvayagotrabhAgitvam / etena caDAprAktanatrAsa piNDAvivAhaprasaGga iti vAcyaM, 'asagotrA ca yA saMskArAnantaraM datte pratigrahItrA cUDAyAM kRtAyAM dvayApituH' iti niSedhAt / cakAreNAsapiNDA gRhyate / 'ye muSyAyaNatvaM pratyuktaM vasiSThena zAkhAdvayabhAgitvokteyAmuSyAyaNA ye ca dattakakrItakAdayaH / gotradvaye'pya- stasya janakakRtopanayana eva bhAvAt / yattu 'dattAdyA nudvAhyAH zauGgazaizirayoryathA // iti saMgrahAcca / na caivaM api tanayAH' iti kAlikApurANaM, tat 'abhAve pUrvatatputrasya dattakakanyayA vivAhaH syAditi vAcyaM, pUrveSAM parAn samabhiSecayet' iti pUrvopakramAdanekatasyAH pitRSvasRtvAt, 'pituH svasAraM mAtuzca mAtulAnI dattakasamavAye rAjyAdhikArayogyatAtAratamyabodhakam / snuSAmapi / mAtuH sapatnI bhaginImAcAryatanayAM tathA // anyathA 'gRhItvA paJcavarSIya' iti kRtacUDasyApi pariAcAryapatnI svasutAM gacchaMstu gurutalpagaH // ' iti grahArthakavAkyavirodhAt / evaM yaH sopAdhikadAnena dattaH yaajnyvlkyokteH| tatpautrasya ca janakapautryA vivAho pratigrahItrA jAtakarmAdibhiH saMskRtaH so'pi yAmuSyAbhavatyeva bAdhakAbhAvAt / yaNaH, nirupAdhikadAnAbhAvena svagotranivRtyabhAvAt /
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-putraprakArAH, teSAM dAyaharatvavicArazca 1383 evaJca kevaladattakasya janakakule sApiNDyAbhAve'pi apatyArthe mamAnena datteyaM varavarNinI // yAcamAnasya dvayAmuSyAyagasya sarvasyApi tatsaMtatezca gotradvaye- me brahman zAntA priyatarA mama / so'yaM te zvazuro vIra 'pyavivAhaH, gotradvayasaMbandhAt , kuladvaye'pi tripuruSa- yathaivAhaM tathA npH|| ityAdi rAmAyaNe RSyazaGgaM prati sApiNDyAcca / dve zrAddhe kuryAt , ekazrAddhaM vA, lomapAdavAkyAt / krItA ca skAnde-'AtmIkRtya suva'pitRnuddizya ekapiNDe dvAvanukIrtayet pratigrahItAraM aina parakIyAM tu kanyakAm / dharyeNa vidhinA dAnamasagotracotpAdayitAraM cAtRtIyAt' iti vacanAt , 'dattakAnAM 'pi yujyate // ' kRtrimA ca harivaMze-'pRthAM duhitaraM cakre tu putrANAM sApiNDayaM syAtripUruSam / janakasya kule kuntistAM paanndduraavht|' iti / atra vasudevabhaginI pRthAM tadvad grahIturiti dhAraNA // ' iti etadviSayakasaMgraho- kuntirduhitaraM cakre iti cakrepadokteH tasyAH kRtrimatvam / ktezca / etanmate zuddhadattaputrasya janakagotre vivAho apaviddhA cAdiparvaNi zakuntalopAkhyAne-'janayAmAsa na kAryaH / na ca 'gotrarikthe janayituna bhajeddatrimaH sa munirmenakAyAM zakuntalAm / prasthe himavato ramye sutaH / ityanena janakagotranivRttiruktaiveti vAcyaM, mAlinImabhito nadIm // jAtamutsRjya taM garbha menakA 'asapiNDA ca yA mAturasagotrA ca yA pituH / ' iti mAlinImanu / kRtakAryA tatastUrNamagacchacchakrasaMsadam // ' tadudvAha niSedhAditi, smRticandrikApyanukUlaiva, yattu ityAdyuktvA--'upaspraSTuM gatazcAhamapazyaM shyitaamimaam| idamapezalameva / 'saMvidA tUbhayoH' iti dvayAmuSyAyaNa- nirjane vipine ramye zakuntaiH parivAritAm / AnayitvA dattako'pi gautamAdisaMmataH tatra janakagotrAnivRttegotra. tatazcainAM duhitRtve nyavezayam // ' ityabhidhAnAdityAhuH / dvaye'pyavivAhaH, na ca kevaladattakaputrasya, 'asapiNDA granthakRto'pyetatsarve saMmatameva / atra 'sa jJeyo dattrimaH ca yA mAturasagotrA ca yA pituH / ' iti manUkteH / sutaH' ityatra sutapadopAdAnAtkanyA na dattrimA bhavitumatathA varasya piturmAturvA'sapiNDA asagotrA ceti na hati / na ca tatra sutazabdasya napuMsaketarApatyamarthaH lakSatadarthaH, mAtRpitRdvArakasApiNDyazUnyA varasyAsagotrA NApatteH / nApi kanyAyAstathAtvaM vadatAM mate'pi patnItaH ceti 'asamAnArSagotrajAm' iti yAjJavalkyaikavAkya- prAk piNDadAnarikthAdAnayoradhikAraH / tasmAdaupAkhyAtvAt ekamUlakalpanAlAghavAt / tathA ca kevaladatta- nikarItyanurodhena kanyAsu vidhipravRtyaGgIkAre maanaabhaavH| kasya janakagotreNa vivAhe bAdhakAbhAva iti, tadazuddha- upAkhyAnoktAsveva kanyAsu zaunakavasiSThAdyanyatarokta - taraM, manunA 'asagotrA ca yA''tmanaH' iti vihAya vidhirjAta ityatrApi mAnAbhAvAditi bhaTTAnAmabhi'asagotrA ca yA pituH' ityabhidhAnavirodhAt , asa- prAyaH / kRbha.889-899 piNDA ca yA mAtuH pituzca varasyAsagotretyanvayAsaMbha matsyapurANam vAcca / 'abhojyA ca mahAzvasya abhedyA ca dvipasya sApiNDayam c|' ityAdau azvagajayorabhojyA bAlasyAbhedyA cetyanvaye 'lepabhAjazcatarthAdyAH pitrAdyAH piNDabhAginaH / siddhAntavirodhAdityAhuH / piNDadaH saptamasteSAM sApiNDathaM sAptapauruSam / / ___ ayaM tu vizeSaH, etanmate pUrva siddhAntasaMvAdaH prAyazo AdipurANam 'styeva / parantu zuddhadattakasyobhayakale sAptapauruSaM sApi (kalivayaMprakaraNam) NDayamiti kaustubhakRtAM granthakRtAM ca svarasaH / zaGkarabhaTTa kalau dattaurasetaraputraniSedhaH prabhRtInAM tu grahItuH kule sAptapauruSaM sApiNDayaM janakakale dattaurasetareSAM tu putratvena parigrahaH / / ca tadabhAve'pi sAptapauruSaM avivAha iti vishessH| prAJcastu bhaTTasomezvarAdibhiranekaitrimA putrI manyate / ___x vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca asminneva vacane zaunake pata (pR.1371) draSTavyaH / aGgarAjAya lomapAdAya dazarathena zAntA nAmnI kanyA (1) u.2|14|2 piNDadaH saptamaste (saptamaH piNDadasta) dattA / 'ayaM rAjA dazarathaH sakhA me dayitaH suhRt / pauru (puru); damI.98 daca.26. vya. kA. 174
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1384 vyavahArakANDam kanyAnAmasavarNAnAM vivAhazca dvijanmabhiH // bahvInAmekapatnInAmeSa eva vidhiH smRtaH / 'vidhavAyAM prajotpattau devarasya niyojanam / ekA cetputriNI tAsAM piNDadastu sa iSyate // bAlikAkSatayonyAzca vareNAnyena saMskRtiH // vaMzajAnAmabhAve tu prazastA mAtRvaMzajAH / etAni lokaguptyartha kalerAdau mahAtmabhiH / tadabhAve suto datto vihito vidhinetaraH / / nivartitAni karmANi vyavasthApUrvakaM budhaiH // sAzramaM naiva dadyAttu dadyAdApadyanAzramam / / U~DhAyAH punarudvAho jyeSThAMzo govadhastathA / Apadyapi ca dadyAttaM dvitIyaM brahmacAriNam // kalau paJca na kurvIta bhrAtRjAyAM kamaNDalum / / gotrAntarapraviSTAstu saMskAryAstatkulena tu / pravarAdhyAyaH jananenaiva pitaro dAnenaiva nivartitAH // vyAmuSyAyaNaH putraM saMskRtya...vayovasthAnvitaM pitaa| vyAmuSyAyaNakA ye syurdattakakrItakAdayaH / nAmagotrAdi tatsarvaM kuryAdaurasavattadA / / gotradvaye'pyanudvAhaH zauGgazaizirayoryathA / / / svakulaM pRSThataH kRtvA yo vai parakulaM vrajet / 'pitRvyeNa caikakAryajAtAste parigrahItureva bhava- tena duzcaritenAsau kANDapRSTha iti smRtaH / / nti / atha yadyeSAM bhAryAsvapatyaM na syAt tadA daittakAnAM tu putrANAM sApiNDayaM syAttripauruSam / rikthaM hareyuH / piNDaM tebhyaH traipuruSikaM dadyuH, yadyapi janakasya kule tadvat grahIturiti dhAraNA / / syAdubhAbhyAmeva dadyuH / __ baudhAyanagRhyazeSasUtram saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH) putrapratigrahakalpaH sodarabhrAtRNAM sapatnInAM ca ekasya ekasyA vA putreNa putravatvam / athAtaH putrapratigrahakalpaM vyAkhyAsyAmaH-- dattakaH / kANDapRSThaH / dttksaapinnddyvicaarH| zoNitazaklasaMbhavo mAtRpitRnimittakastasya pradAnayadyekajAtA bahavo bhrAtarastu shodraaH| parityAgavikrayeSu mAtApitarau kartArau bhavataH / ekasyApi sute jAte sarve te putriNaH smRtaaH|| - / na tvekaM putraM dadyAt pratigRhNIyAdvA sa hi * smRca.vyAkhyAnaM 'bhrAtRgAmekajAtAnAM' iti manuvacane saMtAnAyaM pUrveSAm / na tu strI putraM dadyAt prati to (pR.1290) draSTavyam / (1) smRca.289; vitA.355 (dvijAnAmasavarNAsu gRhNIyAdvA'nyatrAnujJAnAdbhartuH / putraM pratigrahISyakanyAmRpayamastathA); samu.139 saMgrahakAraH. nnupakalpayate-dve vAsasI dve kuNDale aGgulI. / yakaM cAcAyaM ca vedapAragaM kuzamayaM barhiH parNa(2) samu.139. (3) baal.2|132 (pR.180); samu.139 karmANi mayamidhmamiti / (sarvANi) saMgrahakAraH. atha bandhUnAM madhye rAjani cAvedya (4) smRca.266 ho (ha) zo (zaM) dhasta (dhaM ta); ratna. pariSadi vA'gAramadhye brAhmaNAnannena pariviSya 140 zo (zaM); vyapra.442 jAyAM (jAyA) lum (luH); 'paNyAhaM svastyaddhima' iti vAcayitvA'tha devayavyau.144, vitA.303 smRcavat rAko.447 smRcavata; janollekhanaprabhRtyA praNItAbhyaH kRtvA dAtuH samIpa bAla.2.117 smRcavat, mAdhavIye brahma puraannm| samu.129 gatvA 'putraM me dehi' iti bhikSeta / 'dadAmi' smRcavat, purANam, (5) damI.11 zau (zu); saMpra.206 zau (zu) prayogapAri- / itItara Aha / taM putraM pratigRhNAti-dharmAya tvA gRhNAmi saMtatyai tvA gRhAmi' iti / jAte smRtyantaram ; vyama.52; kRbha.894 dattakakrItakAdayaH (dattakrItAdayaH sutAH) prayogapArijAte smRtyantaram ; daca.21 (1) samu.95. (2) samu.96. zau (za). (3) damI.98; kRbha.897 pau (1); daca.26. - (6) smR ca.289. (4) baugR.26|1-10 (pR.227-228); damI. (7) daca.23 : 38 (yatheSAM bhAryA...hareyuH) etAvadeva. / 78-79, kRma.864; daca.13; saMra.768.
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyAnarhAH 1385 athainaM vastrakuNDalAbhyAmaGgalIyakena cAla- hutvA sviSTakRtprabhRti siddhamAdhenuvarapradAnAt / kRtya paridhAnaprabhRtyA agnimukhAtkRtvA pakkA- atha dakSiNAM dadAtyete eva vAsasI ete eva ujuhoti- 'yastvA hRdA kIriNA manyamAnaH' kuNDale etaccAGgalIyakam / yadyevaM kRte aura iti puronuvAkyAmanUcya ' yasmai tvaM sukRte jAta. | putra utpadyate turIyabhAgeSa bhavatIti ha smAha vedaH' iti yAjyayA juhoti / atha vyAhRtimi- / bhagavAn baudhAyanaH / *dAyAnahIM vedAH . prajAyAM aMzAniIbhedaH striyo dAyAnarhAH bhaginI; anyAH prajA abhAgA anyAH / pAlIvato gAte savargasya lokasya prajJAtyai yetsthAlI rizbanti na dArumayaM tasmAtpumAsa somo nAtiSThata strIbhyo gRhyamANastaM ghRtaM vajraM ndAyAdaH sghyadAyAdatha yatsthAlI parAsyanti na kRtvA'nantaM nirindriyaM bhUtamagalantasmAtstriyo dArumayaM tasmAstriyaM jAtAM parAsyanti na pumA. nirindriyA adAyAdIrapi pApAtpuMsa upasti- samatha striya evaatiricynte| taraM vadanti / patnI dAyAnIM nAtiSThata strIdevatAkatvamasahamAnaH svAtmAnaM na prakA aitena vai devA vajreNAjyenAghnanneva patnInirAzitavAn / anannatADayan / nirindriyaM bhUtaM nirvIrya jA kSNuvaMstA hatA niraSTA nAtmanazcanaizata na dAyasya tam / yasmAtstrIdevatAbhyo gRhyamANaH somo niHsAmarthya canaizata tatho'evaiSa etena vajreNAjyena hantyeva stasmAlloke striyaH sAmarthyarahitA apatyeSu dAyabhAjo na patnInirakSNoti tA hatA niraSTA nAtmanazvanezate bhavanti / pApAtpatitAdapi puMso'pyupastitaraM kSINataraM na dAyasya canezate / strIsvarUpaM vadanti / taisaa.1|4|27|1 duhitRNAM strINAM ca dAyAnahatvam / avizeSeNa putrANAM dAyo bhavati dharmataH / zUdrA AryadAsI dhanAnIM zaMdrA yadaryajArA na poSAya dhanAyati / mithunAnAM visargAdau manuH svAyambhuvo'bravIt / / yadyadA zUdrA kadAciddAsI kadAcidaryaH svakIyaH na duhitara ityeke / tasmAt pumAn dAyAdo'dAsvAmI jAro yasyAH seyamaryajArA bhavati, tadAnIM sA dAsI yAdA strIti vijJAyate / tasmAt striyaM jAtAM parAsvAmisvIkAramAtreNAtyantaM hRSyati, na tu svakIyakuTumba syanti na pumAMsamiti ca strINAM dAnavikrayA. poSAya dhanAyati dhanamAtmana icchati / na hi svAmi tisargA vidyante na puMsaH * / svIkArAddhanamadhikaM manyate / taisA. gautamaH zUdrAputraH pratilomazca jIvanamAtraM labhate na pUrNadAyam * zudrAputrasya dAyAnarhatvavicAraH asavarNaputravibhAge zUdrAputro'pyanapatyasya zuzrUSuzcet labheta vRttiputraprakAraprakaraNe ca draSTavyaH / (1) taisN.6|5|8|2. *pUrvottarasaMdarbha: vyAkhyAnaM ca (pR.1255) ityatra draSTavyam / (2) taisN.7|4|19|3, kAsaM.48, maisN.3|13|1; (1) maisN.2|5|1. (2) maisN.4|6|4. shumaa.23|30 taibaa.3|97|3, shbaa.13|2|9|8; (3) shbaa.4|4|2|13. (4) ni.3|4. shaashrii.16|4|4. (5) gaudh.28|40 medhaa.9|153 (zUdrA...cet 0) bheta
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaumi. 1386 vyavahArakANDam muulmntevaasividhinaa| ___anyAyavRttaH savarNAputro'pi dAyAnahaH (1) brAhmaNasyeti vartate / anapatyasyAvidyamAna- saMvarNAputro'pyanyAyavRtto na labheta ekeSAm / . dvijAtiputrasya brAhmaNasya zUdrAputro'pi vRttimUlaM lbhet| (1) yastvanyAyyavRtto'dharmeNa dravyANi pratipAdayati yAvatA kRSyAdikarmasamartho bhavati tAvallabheta sa yadyante- vezyAdibhyaH prayacchati, savarNAputro'pyapizabdAjjyeSTho'pi vAsividhinA zuzraSurbhavati yathA ziSya AcArya zuzraSate dAyaM na labhetetyekeSAM matam / tathA cA''pastambaHtathA zuzrUSuzcediti / evaM kSatriyavaizyayorapi zUdrAputro 'yastvadharmeNa dravyANi pratipAdayati jyeSTho'pi tamabhAga vRttimUlaM lbhet| gaumi. kurvIteti / (2) caturthabhAge tadapatye vRttItyAdi kutaH ? kSata- (2) lbhetetyaacaaryH| zakyavineyatvApekSayA vikayonyA grahaNAditi cet garthAipizabdahatorasyAMzabhAktvaM lpH| *mabhA. ca / mabhA. __jaDaklIbAdayo dAyAnA bhartavyAH (3) anUDhazUdrAputro'pi varNatrayasya avidyamAnAnya- jaiDaklIbau bhrtvyau| dvijAtiputrasya vRttimalaM kRSyAdirUpaM jIvanamUlaM kiMci (1) jaDo naSTacittaH, klIbastRtIyAprakRtiH / etAvazallabheta / vira.536 nAcchAdanadAnena bhrtvyau| * shuudraaputrvtprtilomaa| (2) mUkAdInAmapyupalakSaNamidam / mabhA. (1) prAtilomyena jAtAnAM sUtAdInAmapi guNotkRSTA jaDAdInAmapatyAni dAyAreNi nAM zUdrAputravad vRttimUlaM daatvymiti| +gaumi. apatyaM jaDasya bhAgArham / (2)pratilomAsu strISu jAtAnAmapi zuzrUSUNAM zUdrAputra (1) yadi tu jaDasyApatyaM bhavati tadA tadbhAgAI vad vRttimUlaM dAtavyamityarthaH / tatra caNDAlAdInAM zuzra | bhavati tasmai sa bhAgo deysttpituH| gaumi. SA'saMbhavAt hInataraM deyamiti draSTavyam / evaM pratilomA (2) arhagrahaNAdyadi yogyaM bhavati, na tu jaDApatyanAmapyayameva dharma iti draSTavyam / tayaiva / jaDApatyamiti vaktavye visamAsaH klIbAdInAM: mabhA. (3) bhAgAnauM iti / smRsA.59 kSetrajApatyaprApaNArthaH / tathAha manuH- yadyarthiteti / (4) pratilomAsu utkRSTavarNastrISu hInavarNairutpAditaH asmAdeva liGgAtteSAM yathAsaMbhavaM saMskArAnumAnaM, anyathA apariNItazUdrAputravat vRttimUlamAtrabhAga ityarthaH / sAvitrIpatitatve sati tadapatyasyAtyayogyatvameveti / kRta. ratna.142 prAyazcittasya vA draSTavyam / evaM ca yatpUrvamapi pati(5)zUdrAdinA vaizyAdiSu strISu janitaH zUdrAputravat jI tasyApyanujJAtaM tadapi kRtaprAyazcittasya draSTavyam / evaM vikAmalaM halaphAlAdi kiMcillabhata ityarthaH / vici.227 bruvannetat jJApayati- vibhAgottarakAlamapi tadapatyasya bhAgo dAtavya iti / ___ * vAkyAthoM gaumivat / + vira. gaumigataM mabhAgataM ca / * zeSaM gaumigatam / vR (bhate tavR): zadA....bheta (aparigRhItAsvapi zuzraSA cellabhate); (1) giidh.28|41; mitaa.2|51 to na (ttina); apa. vyaka.144:152 bheta (bhate'; mabhA.; gaumi.28|37 2 / 51 tto (ttau): 2 / 116 ta e (tetye); vyaka.143; mabhA.; vira.536 ratna.142; vyama.45 bheta (bhate) (antevAsi- gaumi.28|38 nyAya (nyAyya); vira.486 vR (pravR); vidhinA0); vitA.327 vyamavat; samu.130 (antevAsi- smRsA.58 (ekeSAm0); pamA.273, vyani. vyapra.268 vidhinA0). vitA.517 mitAvat samu.131. (1) gaudh.28|46; vyaka.144,152;mabhA.gaumi. (2) gaudh.28|44; vyaka.144; mabhA. gaumi. 28 / 43 su (stu); vira.491,537; smRsA.59 gaumivat 28 / 41; vira.491 bau + (tu); vyani.; samu.131. ratna.142; vici.227; vyani.; byama.45; vitA.327 (3) gaudh.28|45; vyaka.144; mabhA.; gaumi. gaumivat samu.130. / 28142; vira.491; vyani.; samu.131. mabhA.
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAyabhAgaH - dAyAnarhAH devarAtiriktajo'niyogajo dAyAnarhaH 'devaravatyAmanyajAtamabhAgam + devare vidyamAne yadyanyato bIjaM lipseta / tatastasyAM jAtamapatyamabhAgaM bhAgarahitaM na tasya dhanagrahaNamasti / asati tu devare'nyato jAtamapyapatyaM sabhAgameva / gaumi. kSetriyaH pAradAriko na vibhAgamarhati / strINAM dAyavibhAgo nAsti nirindriyatvAt / hArItaH vyabhicAriNI bhartavyA bhAryAyA vyabhicAriNyAH parityAgo na vidyate / - dadyAtpiNDaM kucelaM ca adhaHzayyAM ca shaayyet|| ApastambaH bonmattapatitAH dAvAnaha jIvanputrebhyo dAyaM vibhajet samaM kI mummattaM patitaM ca parihApya X | adharmaviniyoginaH putrA dAyAnarhAH / sarve hi dharmayuktA bhAginaH / yastvadharmeNa dravyANi pratipAdayati yeo'pi samabhAgaM kurvIta (1) saMprati vibhAgAnadhikAriNaH kasyante tatparyudAsenAdhikArijJApanArtham / tatra ApastambaH sarve hIti / idaM bAlenAkulIkRtya paThitaM 'yastu dharmeNa + mabhA yathAzrutaM vyAkhyAnam / * vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca (pR. 1016) ityatra draSTavyaH / x vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca (pR.1164 ) ityatra draSTavyaH / . (1) gaudha. 28|24; vyaka. 159; mabhA.; gaumi + 28 / 21; vira.587; smRsA. 70. 1387 dravyANi pratipAdayati jyeSThastaM pitRsamabhAgaM kurvIte 'ti / tadanAkaram / (2) adharmeNa dyUtAdinA dravyANi suvarNagovastrAdIni pratipAdayati vinAzayati anyatra nayati vA / apa. 2 / 116 dA. 100 " (2) hizabdoM hetau / yasmAdevAnuvAdo na kasyacidvidhAyakI tamAye dharmayuktAH putrAH sarva ete bhAginaH / yastu jyeSTho'pyadharmeNa dravyANi pratipAdayati ciniyuke samabhAgaM kurvIta jIvadvibhAge pitA mArga na dadyAt / Urdhva vibhAge piturbhrAtaraH / apizabdAt kimutAnyamiti jyeSThasya prAdhAnyaM khyApyate / (4) adharmeNa yUtAdinA etacAzramavirodhivyayAbhiprAyam / abhAgaM vyayitAMzabhAgahInaM, bhAgahIna - miti kecit / mira. 486 + (2) vyaka. 158; vira. 580. (3) savi. 261. (4) Agha. 201414156 di. 27 hi (ipi) pati (deva) dA. 100 vinA apa. 2 / 116 (saM); ka. 1420 gaumi. 28128 (sarve... gina: 0 ) smRca 264 (yasya... 0 ) vira.486 (30) va (ba) vata ; sA.58 govivyami hi ('pi dAta. 172 da candra. 76 (sarve... gina: 0 ) ( jyeSTho'pi0) rvIta (ryu: ); setu. 63 gina: + ( bhavanti ) vyANi ( vyaM); samu. 1316 vica.80 dAvata. u. baudhAyanaH aprAptavyavahArAH, andhAdayaH, akarmiNazca dAyAnaha bhartavyA: mAtRbhinnAH patitA na bhartavyAH / atItavyavahArAn prAsAcchAdanairvibhRyuH / agdhajIpavyasanivyAdhitAdIMca akarmiNaH / patitavAtavarjam / / apa. 2 / 140 (1) akarma kRSyAdikaM jIvikAtmakaM yeSAM na vidyate ta iti / (2) atItavyavahArA muukaadyH| akarmiNo dharmArthavRddhayarthakarmasu akSamAH / smRca. 272 (3) atItavyavahArAnaprAptavyavahArAn / (adharmakarmaNA yAgAdiSvanadhikAriNa iti / ) vira. 490 (4) AzramAntaragatAzca na bharaNIyAH / ratna. 151 (5) patitaH prAyazcittAnicchuH kIyadhAcikitsyarogaH / vyau. 149 ( ) etaccihnAGkito granthaH TippaNyAM draSTavyaH / (1) baudha. 2 / 2 / 43-466 dA. 102, apa. 2 140, ru. 272 vira.490 tA (to) mA. 545 pativibhUvuH 151)(); vyau. 149' andha... rmiNa: ' ayamaMzo galita iti bhAti; vyama. 74 ratnavat ; vitA. 1.436 ( atItavyavahArAn vibhRyuH patitatajjavarjam) etAvadeva; bAla. 21140; samu. 131; vica.81.
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1388 vyavahArakANDam (6) sanyAsacyutatatputrAvapi na bharaNIyAviti md-| (1) na dAyamarhati strItyanvayaH, patnyAdInAM tvadhi naadyH| vyama.74 kAro vishessvcnaadviruddhH| dA.209 (7) kanyA tu patitajApi bhrtvyaa| vitA.436 (2) hizabdo'tra yasmAdarthe / evaM cAyamarthaH / (8) bibhRyAdityanuvartate / andhaH prasiddhaH / akiM- yasmAnnirindriyA vyAdhyAdinA'pagatendriyAH striyazca citkaro jaDaH / klIbaH SaNDhanAmA tRtiiyaaprkRtiH| adAyA matA iti zrutiH tasmAnna strI dAyaM vibhaktavyAvyasanI dyUtAdiSu prasaktamanAH / acikitsyarogI nyadvArAgataM dravyamahatIti / nirindriyA hyadAyAzca vyAdhitaH / AdigrahaNAtparatra paGgukubjAdayo gRhyante / striyo matA ityanena / tasmAtstriyo nirindriyA adAyA akarmiNaH samarthA api santo nirutsaahaaH| patitasta- iti taittirIyakazrutirarthataH pradarziteti mantavyam / yadyasutazca patitatajjAtau / tathA ca vasiSThaH-'patitotpannaH dAyAH striyaH kathaM tarhi yAjJavalkyenoktaM 'piturUrva patito bhavatItyAhuranyatra striyAH' iti / bauvi. vibhajatAM mAtApyaMzaM samaM haret' iti / kathaM ca vyAsena ne patitaiH saMvyavahAro vidyte| 'asutAstu pituH panyAH samAMzAH prikiirtitaaH| pitAauramairaprAptavyavahArairapi / bharaNaM tu teSAM kartavya- mahyazca sarvAstA mAtRtulyAH prakIrtitAH // ' iti / kathaM mityuktam / bauvi. viSNunA 'mAtaraH putrbhaagaanusaaribhaaghaarinnyH| anUpatitAmapi tu mAtaraM bibhRyaadnbhibhaassmaannH| DhAzca duhitaraH' iti / na hi strINAM dAyAnahatve mAtrA. yadyapi mAtA bhASeta c| tathA ca gautamaH- dInAM duhitrantAnAM aMzahAritvoktiH pryujyte| bAda karhicinmAtApitroravRttiH' iti (gaudha.21115) / avR. yujyate / dAyAnarhANAM hi dAyaharatvoktivirudhyate / na ttirazUzraSA arakSaNaM vA / bauvi. punrNshhrtvoktiH| aMzazabdo hi bhAgavacano na dAya. - strI svAtantryaM dAyaM ca nArhati vacanaH / 'gaNadravyAdAvapyazo deya' iti pryogdrshnaat| nai strIsvAtantryaM vidyate / tena mAtrAdInAM dAyadravyAbhAvenAvibhAge'pi vibhAjyadAyalabdhe tu tasyAH svAtanyaM bhavet / kRtakRtyatA. rAzI svAmyasya pralyadhikaraNasiddhasya vidyamAnatvAt / bhimaanenetybhipraayH| tatra yAvadarthamarthagrahaNaM svakIyasvAmyavyavasthApaka mAtrA. athA'pyudAharanti dibhiraMzataH kAryamiti yAjJavalkyAdibhiruktamiti mantapitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvane / vyam / smRca. 267 putrastu sthAvire bhAve na strI svAtanyamahatIti / / (3) vidyAraNyazrIcaraNoktaprAglikhita - 'tasmAnitasyAM tasyAmavasthAyAmarakSatAmeteSAM dossH| bauvi. rindriyA' ityAdizrutivyAkhyAne tu, strINAM dAyagrahaNa. ne dAyaM, nirindriyA hyadAyAzca striyo matA pratiSedhakatvamevAsyAH zrutenAstIti na vA zaMkA na co. iti zrutiH / ttaram / paraM tu baudhAyanamunivacanavirodhe tadyAkhyAnaM katha mupapadyatAm / astu vA indriyapadasya vAkyazeSAtsomaparatA * apa. vyAkhyAnaM 'asaMskRtAstu saMskAryA' iti yAza- | tathApi dAyAdatvAbhAvAbhidhAnAvalambanasyAnyasyAsattvAvalkyavacane draSTavyam / nirAlambanazrutezcAsaMbhavAtsiddhavatkIrtanAnupapattiprasUtapra(1) baudh.2|2|47. (2) baudh.2|2|48. tiSedhakalpanAvazyambhAvAt / tasmAdgarbheNAvijJAtena hatena (3) baudh.2|2|50. (4) baudh.2|2|52. (5) baudha 2 / 2 / 53 (na dAyaM0); dA.209hya (a); apa. brahmahetyatreveti dhyeyam / *vyapra.529-530 2 / 124 yA hyadAyAzca (yANAM tA hyadAyAH); smRca.267; xvira. dAgatam / vira.495 badAyAzca (adAyA hi); smRsA.60; candra.77 vidyAraNyavyAkhyAnaM 'patnI duhitarazcaiva' iti yAzavalkya. (iti zrutiH0) zeSaM viravat viimi.2|136 (nirindriyAyA | vacane draSTavyam / adAyaH striyaH) etAvadeva; vyapra.529 dAvat vitA.334 / (ca striyo matAH0); samu.129.
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-hAyAnAH 1589 (4) 'na strI svAtantryamarhati' ityanena siddho dAya viSNuH pratiSedhaH punaranUdyate nindAzeSatayA / nirindriyAH patitatadutpannAH kIbAdayaH pratilomastrIjAtAzca bhAgAnarhAH / nirgtrsaaH| tadetadavazyAgantavyAnRtatApradarzanArtham / te sarve dAyAdaiH bhartavyAH / patitapratilomAtiriktAnAmaurasA bauvi. daayaahH| vasiSThaH / patitakkIbAcikitsyarogavikalAstvabhAgahArimunyAzramagatAH klIvonmattapatitAdayazca dAyAnAH / patita- NaH / RkthanAhibhiste bharttavyAH / teSAM caurasAH munyAzramAtiriktA bhrtvyaaH| putrA bhAgahAriNaH / anaMzAstvAzramAntaragatAH / klIbonmattapati- ne tu patitasya / patanIye karmaNi kRte tvanantatAzca / bharaNaM klIbonmattAnAm / . rotpnnaaH| (1) gRhasthAzramApekSayA AzramAntaratvam / pretilomAsu strISu utpannAzcAbhAginastatputrAH - ap.2|140 paitAmahe'pyarthe / (2) na caivamupakurvANasya brahmacArivizeSasyApyaMza- aMzagrAhibhiste bharaNIyAH / zUnyatvamiti vAcyam / gRhasthAzramAnarha kAryAzramAntara- vikalaH indriyviklH| acikitsyaroga iti vadan syAtra vivakSitatvAt / smRca.270 cikitsyaklaibyavaikalyAdizAlino bhAgArhA iti darzayati / . atra vizeSagrahaNaM vizeSapratiSedhArthamiti nyAyena tena vibhAgakAlasthitAcikitsyavyAdhizAlinAmapi apatitAzramAntaragataviSayasya bharaNasya pratiSedho gamyate / bhAgaharatvaM na punaH sahajabAdhiryaklaibyAdizAlinAmeveti AzramAntaragatimantareNa pravrajyAvasitatvAbhAvAt pravra- mantavyam / . smRca.270 jyAvasitabharaNasyApi pratiSedho'trAvagamyate / evaM ca patitasya putravatpratilomAyAH striyAH putrasya putro'pi patitatajAtAzramAntaragatapravrajyAvasitavAnAM niraMza- paitaamhdhnaanhH| aMzagrahaNavirodhidoSasadbhAvAt / anakAnAM bharaNamAvazyakamiti mantavyam / smRca.272 ntarotpannAH pazcAdutpannAH / AnantaryasyAvivakSitatvAt / (3) AzramAntarANi naiSThikabrahmacArivAnaprasthabhikSu- te tu na bhAgahAriNaH / evaM pravajyAvasitAdiputreSu yatra nnaamaashrmaaH| mapA.682 yatrAMzagrahaNavirodhidoSasadbhAvastatra tatra paitAmahadhanAbhAgitvaM vijJeyam / smRca.272 *pamA. vyAkhyAnaM 'vAnaprasthayati' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / (1) vismR.1532-34; vyaka.144 hAriNaH (harAH) x vyama. smRcagatam / hibhi (hiNa) cau (au); smRca.270 hAriNaH (harAH) (Rktha... (1) vsmR.17|46-48 (kha) anaMzAstvA (anyeSAM tvA) riNaH0): 272 (patita...tavyAH0) cau (evau); vira.490 nmattAnAm (nmattAnyam); mitaa.2|137, 2 / 140 (klIbo.... hibhi (hiNa) (putrA bhAgahAriNa:0); ratna.151 (patita ... nAm0); ap.2|51 (bharaNaM...nAm0): 2 / 140 mitAvat rtavyAH0) cau (evau); samu.130 hAriNaH (harAH) (Rktha... mbhaa.28|1,28041 (bharaNaM...nAm0); smRca.270 mitA- hAriNa:0) : 131 (patita...hAriNa:0) cau (evau). vat : 272; vira.491 stvA (zvA) zeSaM mitAvat; smRsA. (2) vismR.15|35, smRca.272 karmaNi kRte tva 138 mitAvat ; pamA.543 mitAvat : 545, mapA.682 (kRte karmaNya); vira.490 tva (a); ratna.151 viravat ; mitAvat ratna.151 mitAvat vici.208,244 stvA (A) vyama.74 viravata; samu.131 smRcavat. zeSaM mitaavt| vyani. patitAzca (patitAnAM ca) viSNuH; savi. (3) vismR.15|36,37 utpa (cotpa); smRca.272, 365 gatAH (gAH) zeSaM mitAvat : 421 mitAvat; vyapra. vira.490 zcAbhA (zcAMzAbhA); ratna.151 vyama.74; samu. 532, 558 mitAvat, vyama.73 mitAvat : 74; vitA. 131. 413 mitAvat : 436, samu.131, vica.79. (4) vismR.15/38.
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1390 vyavahArakANDam kAnInAdayazcatvAraH putrA dAyAnarhAH prazastAstu kAnInagUDhotpannasahoDhajAH / paunarbhavazca naivaite piNDarikthAMzabhAginaH // tadapyaura se sati caturthAMza niSedhaparameva / aurasAdyabhAve tu kAnInAdInAmapi sakalapitryadhanagrahaNamastyeva / 'pUrvAbhAve paraH para' iti vacanAt / xmitA. 2 / 132 zaMkhaH zaMkhalikhitau ca patito dAyAnaIH * apapAtritasya rikthapiNDodakAni nivartante / (1) apapAtrato bhinnodakIkRtaH / dA. 100 (2) patitatvAt jJAtibhirvahiSkRto'papAtritaH / rikthaM pitRdhanam / putrasthAnIyasya jJAtidhanamapi / apa. 2 / 116 (3) apapAtritasya nRpahiMsAdidoSAdbAndhavaiH kRta ghaTApavarjanasya / + vira. 487 zUdrAputro dAyAnahoM'pi prajIvanaM labhate zUdrAputro'rthabhAgI, yadevAsya pitA dadyAtsa evAsya bhAgaH / tasya gomithunaM cAparaM dadyA* damI, vyAkhyAnaM 'brAhmaNAnAM sapiNDeSu' iti zaunakavacane (pR. 1365) draSTavyam / X pamA, mapA., vyapra., vitA. mitAgatam / + vici viragatam / (1) mitaa.2|132; pamA. 515 naivaite (te naiva); mapA. 654 zca naivaite piNDa (stu naiveti pitU); nRpra. 40; damI. 40; saMpra. 214; vyapra. 482; vitA. 367; bAla. 2 / 135 (1.217); samu.139 piNDa (pitR) bhAgina: ( hAriNaH ). (2) dA. 100 (-); apa. 2 / 116; vyaka. 144 niva (vyAva); smRca. 270 apapAtritasya ( AvapAtikasya); vira. 486; smRsA. 58 pAtri (yAti) zaMkha; vici. 206 zaMkha : ; vyani trita (trIkRta) niva ( vyAva); candra. 76 kAni (kAdi) rtante (rtate) zaMkha: vyapra. 560 ApastambaH; vyama.73 pAtritasya (yAtrite) kAni (kAdi) niva ( vyAva ); vitA. 432 pAtritasya (yAtrite) niva ( vyAva ) ; samu. 130 niva (vyAva) zaMkha:; vica.79 zaMkhaH . (3) meghA. 9 / 155 vAsya bhA (va tasya bhA) (tasya0) cApa (tvapa) yAt (dyuH) (kRSNA... varjam0) zaMkha:; vyaka. 152 sa e (tade) varjam (varjitam ); vira. 536; vici. 226 (na0) evAsya (eva) zaMkhaH; smRci. 34 tsa evAsya bhAgaH (tadevAsya vibhAgakaH) (cAparaM 0 ). kRSNAyasaM kRSNadhAnyaM tilavarjam / vibhAgakAle bhrAtara iti zeSaH / medhA. 9 / 155 aputrastrINAM prajIvanamAtram bhrAtRbhAryANAM ca snuSANAM ca nyAyataH pravRttAnAmanapatyAnAM piNDamAtraM gururdadyAjjIrNAni vAsAMsyavikRtAni | avibhAge tu zaMkhaH - bhrAtRbhAryANAmiti / vici. 237 yajJAna dAyAnarhAH yajJArthaM dravyamutpannaM tatrAnadhikRtAstu ye / arikthabhAjaste sarve grAsAcchAdanabhAjanAH // vyabhicAriNI bhartavyA kAmacAriNIM malinAM kucelAM piNDamAtropajIvinIM nivRttAdhikArAmadhaHzayyAM niruddhAM nivAsayedatyarthavyabhicAriNIm * / mahAbhAratam zApAtstrINAM adAyAdatvam dIrghatamA uvAca adyaprabhRti maryAdA mayA loke pratiSThitA / eka eva patirnAryA yAvajjIvaM parAyaNam // mRte jIvati vA tasminnAparaM prAmuyAnnaram | abhigamya paraM nArI patiSyati na saMzayaH / apatInAM tu nArINAmadyaprabhRti pAtakam // yadyasti ceddhanaM sarva vRthAbhogA bhavantu tAH / akIrtiH parivAdAzca nityaM tAsAM bhavantu vai // andho rAjyAnadhikArI tasya tadvacanaM zrutvA mAtA putramathAbravIt / nAndhaH kurUNAM nRpatiranurUpastapodhana / * smRtisAroddhRtaM bAlarUpamataM 'bhrAtRRNAmaprajAH' iti nAradavacane daSTavyam / * vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca (pR. 1024) ityatra draSTavyaH / (1) smRsA. 128 ryANAM ca snu (ryAsnu) nyAyataH (nyAya) zaMkha; vici. 237 zaMkhaH. (2) mitA. 2 / 136 ( = ); pamA. 534 ( = ); vyani. ( - ) tAstu ye (tAH striyaH) ste sarve (stAH sarvAH); vyapra.496 smRti:; vitA. 390 (); samu. 131 zaMkhaH. (3) bhA. 1 / 104 / 34-37. (4) bhA. 1 / 106 / 10-11.
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyAnIMH 1391 pituraniSTo jyeSTho'pi dAyAnadhikArI rAjyAnadhikArI ca / trayaH kileme hyadhanA bhavanti dAsaH putrazcAabhiSektukAmaM nRpatiM pUruM putraM kniiysm| svatantrA ca naarii| brAhmaNapramukhA varNA idaM vacanamabruvan / / dAsasya patnI tvadhanasya bhadre hInezvarA dAsadhanaM kathaM zukrasya naptAraM devayAnyAH sutaM prbho| ca sarvam / / jyeSThaM yadumatikramya rAjyaM pUroH pradAsyasi // patitau pitarau bhartavyau yadujyeSThastava suto jAtastamanu turvasuH / / pAtake'pi tu bhartavyau dvau tu mAtA pitA tathA // zarmiSThAyAH suto druyustato'nuH pUrureva ca / / kauTilIyamarthazAstram kathaM jyeSThAnatikramya kanIyAn rAjyamarhati / patitatajjAtAH jaDonmattAndhAdayazca daayaanrhaaH| patitAtiriktA etatsaMbodhayAmastvAM dharma tvamanupAlaya / / bhartavyAH / jaDonmattAdInAmapatyAni nirdoSANi dAyAhA'Ni / yayAtiruvAca-- ___ dAyAnIM bhaginyaH, tA bhrtvyaaH|| patitaH patitAjjAtaH klIbazcAnaMzAH / jaDobrAhmaNapramukhA varNAH sarve zRNvantu me vacaH / nmattAndhakuSThinazca / sati bhAryArthe teSAmapatyamatajyeSThaM prati yathA rAjyaM na deyaM me kathaMcana // dvidhaM bhAgaM haret / grAsAcchAdanamitare ptitvrjaaH| mama jyeSThena yadunA niyogo naanupaalitH| teSAM ca kRtadArANAM lapte prajanane sati / pratikUlaH pituryazca na sa putraH satAM mataH / / mAtApitrorvacanakRddhitaH pathyazca yaH sutaH / sRjeyurbAndhavAH putrAMsteSAmaMzAn prakalpayet // niraMzAnAha -patita ityAdi / subodham / satIti / sa putraH putravadyazca vartate pitRmAtRSu // teSAM jaDAdInAM, bhAryArthe vivAhe sati, atadvidhaM ajaDayadunAhamavajJAtastathA turvasunApi ca / manunmattamanandhamakuSThi ca, apatyaM, bhAgaM haret / itare druhathunA cAnunA caiva mayyavajJA kRtA bhRzam / / ajaDApatyAdyatiriktAH, patitavarjAH, grAsAcchAdanaM, harepUruNA me kRtaM vAkyaM mAnitaM ca vizeSataH / yuriti viprinntaanussnggH| adhyAyaprAnte zlokamAhakanIyAnmama dAyAdo dhRtA yena jarA mama / / teSAM ceti / jaDonmattAdInAM, kRtadArANAM, prajanane lupte mama kAmaH sa ca kRtaH pUruNA putrarUpiNA / / bIjazaktivirahe, bAndhavAH putrAn sRjeyuH arthAjjaDAzukreNa ca varo dattaH kAvyenozanasA svayam // dInAM kSetreSu / teSAM putrANAM, aMzAn prakalpayet / putro yastvAnuvarteta sa rAjA pRthiviiptiH| bhavato'nunayAmyevaM pUruM rAjye'bhiSicyatAm // aMdAyAdA bhaginyaH / mAtuH parivApAd bhukta. prakRtaya UcuH-- kAMsyAbharaNabhAginyaH / yaH putro guNasaMpanno mAtApitrorhitaH sadA / bhaginyo dAyahInAH, kintu mAtRparicchadebhyo bhuktasarvamahati kalyANaM kanIyAnapi sa prabho / / kAMsyAbharaNAni hareyurityAha-adAyAdA ityAdi / arhaH pUruridaM rAjyaM yaH sutaH priyakRttava / - zrImU. varadAnena zakrasya na zakyaM vaktumuttaram / / sadoSo jyeSTho'pi dAyAnahaH jIvati pitari patyo svAmini ca suta: bhAryA dAsazca mAnuSahIno jyeSThastRtIyamaMzaM jyeSThAMzAllabheta / dhanAnadhikArI caturthamanyAyavRttinivRttadharmakAryo vA / kAmAtreya evAdhanA rAjan bhAryA dAsastathA sutaH / cAraH sarva jIyeta *|| . yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam / / * vyAkhyAnaM sthalanirdezazca (pR.1185) ityatra draSTavyaH / (1) bhaa.185|19-31. (1) bhaa.2171|1. (2) bhA. (kuM.) 13159 / 17. (2) bhaa.1182|22, 5 / 33 / 64. (3) ko.15.. (4) kau.36." - mya. kA. 175 zrImU.
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1392 vyavahArakANDam strINAM dhanasvAmyanimittAni yuktAvapi poSyau vivAhasaMskArasadbhAvAt / tathAzabdarAjadviSTAticArAbhyAmAtmApakramaNena ca / prayogeNa paGgvAdayaH vivAhasaMskArAhAzcedaMzaharAH poSyA. strIdhanAnItazulkAnAmasvAmyaM jAyate striyaaH| zceti rahasyam / unmattajaDamUkAzceti samuccayoktyA manuH te'pi bhartavyA eva naaNshhraaH| vivAhArdA na cediti patitaklIbajAtyandhAdayo dAyAnaharhAH shessH| 'ye ca kecinnirindriyA' iti strINAmapyupalakSaNaM, anaMzI klIbapatitau jAtyandhabadhirau tthaa| nirindriyANAM strINAM sapatnIduhitRbhaginIprabhRtInAM puMsAM unmattajaDamUkAzca ye ca kecinirindriyaaH|| / ca bhrAtRtatsutabhrAtRvyAdInAM mAtulAdInAM ca saMrakSaNa (1) nirindriyo nirgatamindriyaM yasmAdyAdhyAdinA sa kAryamiti / savi.364 nirindriyaH / ete klIbAdayo'naMzAH rikthabhAjo na (6) anaMzAviti abhAjyAnAha / anaMzI aMzA. bhavanti / kevalamazanAcchAdanadAnena popaNIyA bhveyuH| nAmanahIM jAtyandhabadhirau / unmattaH vAtapittazleSma xmitaa.2|140 / saMnipAtakairgrahAvezalakSaNaiH kampAdyairabhibhUtaH / jaDaH (2) andhAdInAM putrasadbhAve te'pyaMzaharAH / evamu- | vikalAnta:karaNo hitAvadhAraNAkSamaH / ca punaH ye nmattapatitI, nivRtte nimitte klIbAdayastu na bhrtvyaaH| | kecinnirindriyAH vyAdhyAdinA nirgataM indriyaM yeSAM te / u.2|14|1 . .. bhAca. (3) acikitsyaH klIbaH / patito mahApAtakI patitA dAyAnarhAH / patitastriyo bhartavyAH / prAyazcittAtpUrvam / badhiro'pi jAtyA / unmattAdayo'ci- patitasyodakaM kArya sapiNDairbAndhavairbahiH / kitsyAH / jddo'svvshkrmendriyH| nirindriyAH sparza nindite'hani sAyAhne jJAtya'tviggurusaMnidhau // grahaNAdirahitAH kuNiprabhRtayazca / mavi. dAsIghaTamapAM pUrNa paryasyetpretavatpadA / (4) jAtyandhetyatra jAtigrahaNenAndhatvasyApratisamA ahorAtramupAsIranazaucaM bAndhavaiH saha / / dheyatAmAha na autpattikatvam / jaDaH Atmaparaviveka nivarteraMzca tasmAttu sNbhaassnnshaasne|| shuunyH| nirindriyagrahaNena paGgvAdayaH zrautasmAtakriyAna dAyAdyasya pradAnaM ca yAtrA caiva hi laukikI / / dhikAriNo gRhyante / +vira.488 kRtodake yathA vartitavyaM tathedAnImucyate / saMbhASaNa(5) asyArthaH-anaMzau klIbapatitAviti dvitvo mitaretaramuktipratyuktirUpo vyvhaarH| dAyAdyaM dhanaM, tadapi ktyA dAyAIbhrAtRbhiH rikthagrAhairvA yopidgrAhairvA poSyau, | tasmai na dAtavyam / laukikI yAtrA saMgatayoH kuzalajAtyandhabadhirAviti dvitvoktyA tayoraMzo'styeva, kiMtvaMza praznAdikA vivAhAdau 'nimitte gRhAnayanaM bhojanaM cetye* vyAkhyAnaM sthalanirdezazca (pR.1037) iyatra draSTavyaH / vamAdi / ne ca saMbhASaNapratiSedhAdevaiSu nivRttiH siddhava / x mamu. mitAgataM mavigataM ca / pamA., mapA., vyapra. abhyutthAnAsanatyAgasyApi nivRttirUpasya saMbhavAt / mitAgatam / + vici. viragatam / saMbhASaNaM tu zabdAtmakameva / medhA. (1) masmR.9/201; mitaa.2|140; dA.101, apa. jyeSThatA ca nivarteta jyeSThAvApyaM ca ydvsu| 2 / 140 tathA (api)tta (ttA); vyaka.144 zca (stu); mbhaa.28144gaumi.28|41 u.2|14|1; smRca.270% jyeSThAzaM prApnuyAccAsya yviiyaangunnto'dhikH|| vira.487, smRsA.58 pamA.273, 544; mapA.682; ratna.150; vici.206-207; vyani. badhirau (patitau); * anayorvyAkhyAsaMgrahaH prAyazcittakANDe drssttvyH| smRci.31 (=); savi.364; candra.76 niri (dani); x avaziSTavyAkhyAsaMgrahaH prAyazcittakANDe draSTavyaH / viimi.2|140; vyapra.268,558, vyama.73, vitA. (1) msmR.11|182-184. 431: 517 (-) jAtyandhava dhirau tathA (paGgurunmattako jaDaH) (2) masmR.111185. pU.; rAko.458 setu.63, samu.130%, vica.77. 1 naimi. 2 nanu ca. 3 siddhe vA / .
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-dAyAnahoH 1393 jyeSThAvApyaM ca yadvasu / atrApi codyate / dAyAdyadAna- Syasya, yatta bhraNahani hInavarNasevAyAM, na ca strINAmadhikaM niSedhAjjyeSThaprApyavasuno dhanasya siddha eva nissedhH|| bhraNahanIti, tattulyatArtha na tu parisaMkhyArtham / tathA ca kecidArgaNato'dhikasya yavIyasastadaMzaprAptyarthamanU. yAjJavalkyaH - 'nIcAbhigamanaM garbhapAtanaM bhartRhiMsanam / dyate / anye tu manyante / dAyAdyazabdena dhanapAtra- vizeSapatanIyAni strINAmetAnyapi dhruvam // ' (yaasmR.3|| mucyate / nAnvayAgatameva / tathA cAbhidhAnakoze 'dAyAdyaM 298) / vaseyuH svagRhAntike pradhAnagahAnniSkAsya kuTIdhana miSyate' iti smaryate / ato yattasmAtkenacidRNa- gahe vAsayitavyetyantikagrahaNam / kecidAhuH 'prAyazcittaM tvena gRhItaM tenApi tanna dAtavyam / kiM tarhi kartavyam ? tu kurvatInAmetaddeyaM na tvanyathA' tadayuktam / vastrAnnaputrabhrAtrAdirikthahAriNAmarpaNIyam / anye tu manyante / | dAnavyavahArasya tatra 'yogyatvAt / prAyazcitte bhikSAhAratA avibhaktadhanAnAM dAyAdyadhana niSedhaH, kRte. tu vibhAga payovrataM cAndrAyaNa vidhizcetyAdi / na ca bhaikSAhAratA uddhArasyaiva jyesstthaaNshsyaighocchedH| satsva pi putreSUddhAraM cAnena nivartayituM zakyA / vRttividhAnena critaarthtvaat| varjayitvA'nyasya putrA evezate / +medhA. tasmAdyasyAH prAyazcitteSvanadhikAro'zaktatayA'tipuSTatayA prAyazcitte tu carite pUrNakumbhamapAM navam / vA, tasyA api vastrAdidAnaM kartavyamiti zlokArthaH / tenaiva sAdhe prAsyeyuH snAtvA puNye jalAzaye / / medhA. sa tvapsu taM ghaTaM prAsya pravizya bhavanaM svakam / ____ strINAM sAdhvInAM dAhitvaM nAsAdhvInAm sarvANi jJAtikAryANi yathApUrva saMmAcaret / / | *saMvatsaraM pratIkSeta dviSantIM yoSitaM patiH / etameva vidhiM kuryAdyoSitsu patitAsvapi / UvaM saMvatsarAttvenAM dAyaM hRtvA na saMvaset // vastrAnapAnaM deyaM tu vaseyuzca gRhAntike / / atikrAmetpramattaM yA mattaM rogArtameva vA / yoSitsu strISvapi patitAsveSa eva vidhiH / pati- sA trIna mAsAn parityAjyA vibhuussnnpricchdaa|| tAsvakRtaprAyazcittAsu ca / tAbhyastu kRtodakAbhyo'pi unmantaM patitaM klIbamabIjaM paaproginnm| vastrAnaM dAtavyaM dAnagrahaNAt / vastrAne zarIrasthiti- na tyAgo'sti dviSantyAzca na ca dAyApavatenam / / mAtrasaMpAdinI dAtavye na bhogAdayaH / pAnamauci jIvati pitari, payau, svAmini ca sutaH, bhAryA, dAsazca tyAdudakam / tacca prAcuryAdadattamapi labhyate / vacanaM tu dhanAnadhikArI parAnurodhAdapi svAtantryeNa vA sapAnaM na deyam / yAdRzaM bhAryA putrazca dAsazca traya evAdhanAH smRtAH / ca pAnaM tAdRze eva vastrAnne'to nikRSTaM vastraM cAnnaM yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam 4|| sarve dAyAnahIM bhartavyAH dAtavyam / tathoktaM 'hRtAdhikArAM malinAM piNDamAtropa sarveSAmapi tu nyAyyaM dAtuM zaktyA manISiNA / jIvinIm / paribhUtAmadhaHzayyAM vAsayedya bhicAriNIm // ' (yaasmR.1170)| pAtityahetavazca strINAM ya eva manu grAsAcchAdanamatyantaM patito hyadadadbhavet / avaziSTavyAkhyAsaMgrahaH prAyazcittakANDe draSTavyaH + avaziSTavyAkhyAsaMgrahaH prAyazcittakANDe draSTavyaH / * 'saMvatsaraM pratIkSeta' ityAdi zlokatrayavyAkhyAsaMgrahaH * anayorvyAkhyAsaMgrahaH prAyazcittakANDe draSTavyaH / | sthalAdinirdezazca (pR.1055-1056) ityatra draSTavyaH / (1) masmR.111186,187. xvyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca (pR.822) ityatra drssttvyH| (2) msmR.11|188; medhaa.8|389 uttarArdhe (vastrAnna- + vyapra. vyAkhyAnaM 'kIbo'tha patitastajjaH' iti yAzamAnaM deyaM ca vaseyuH svagRhAntike) prathamapAdaM vinA; smRca. valkyavacane mitAgatam / 246 eta (eva) pAnaM (mAsAM) : 293 pAnaM (mAsAM); savi. (1) msmR.9|202; mitaa.2|140% vyaka.144 tu 411 eta (eva) pAnaM (mAsAM); vyapra.503( =) savivat ; (tat); mbhaa.28|34; smRca. 271; vira.487 tu (tat) vyama.62 pAnaM (mAsA); vitA.399 savivat. to hyadadadbhavet (tAH syuraditsavaH); smRsA.58 tu (tat) 1 vAnumAsaM na, 1 yogatvAt. 2 kAraH zakta,
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1394 vyavahArakANDam . (1) sarveSAmapi klIvAdInAM ca prakRtatvena drshitmiti| apyakAryazataM kRtvA bhartavyA manurabravIt // atyantaM yAvajIvamityarthaH / zarIradhAraNArthatvAdgrAsA- dAyAnarhANAM nidoSANyapatyAni dAyArhANi / cchAdanasya bhRtyAdestadupayoginaH paricArakasyA'pi veta- yadyarthitA tu dAraiH syAtklIbAdInAM kthNcn| . nadAnaM vijJeyam / na hyandhAdeH paricArakamantareNa teSAmutpannatantUnAmapatyaM dAyamarhati // jiivnsNbhvH| yeSAM dArakaraNaM mataM teSAM sabhAryANAM (1) arthitA saMprayogecchA ratinimittaM tasyAM satyAM bharaNaM dAtavyaM, zaktyA, dhanAnurUpeNa, bhojanavastrAdi vivahet / tatrotpannasaMtAnAnAmapatyaM putro duhitA vA deyaM, patita ityrthvaadH| medhA, dAyaM rikthavibhAgamarhati / duhituryAvAnbhAgaH prAguktaH / (2) atyantaM yaavjiivmityrthH| mitaa.2|140 vAtaretAstu yaH klIbastasya bhavatyeva maithunecchA / kutaH (3) atyantamadadatsarvathA adadatpatito bhaveditya- panastasya tantUtpattiH / uktaM ca 'yastalpajaH pramItasya nvayaH / mavi. klIbasya vyAdhitasya' iti / rAgaprayuktatA vA'nena (4) tadevAha sarveSAmiti / sarveSAmeSAM klIbAdInAM / zlokena vivAhasya darzitA / dharmaprayaktatve hyanadhizAstrajJena RkthahAriNA yAvajjIvaM svazaktyA grAsA- kRtAnAM karmasu kuto vivaahH| upaneyatA ca jAtyandha.. cchAdanaM deyam / adadatpApI syAt / mamu. paGgenAM vAtaretasaH klIvasya darzitA / unmattA (5) sarveSAmaMzAnarhANAM atyantaM yAvajIvaM ete- dayastvanupaneyAH / kutasteSAM vivAhaH / AdigrahaNaM SAmanaMzitvaM vibhAgAt pUrvamapratyAkhyeyadoSaprAptau satyAM , coktaviSaye caritArtham / yadi hi AdigrahaNasAmarthyAtsarva na tu vibhakto yadi vibhAgakAle doSaduSTo vibhAgottara. eva gRhyeranpatito'pi gRhyeta / tacca smRtivirodhAnneSTam / kAlamauSadhAdinA vinirduSTaH kRtaprAyazcitto vA tadA athavA kRtAdhyayanAnAM kRtavivAhAnAmunmattAdirUpe 'vibhakteSu suto jAtaH savarNAyAM vibhAgabhAgi'tyanena samupajAte vidhireSa vijJeyaH / nanu ca kRtavivAhAnAM nyAyena aMzaprAptirastyeva / patitAdiSu puMliGgamavivakSita- 'yadyarthitA tu dArairiti nopapadyate / naitadevaM kRtavivAmuddezyagatatvAt / ato mAtRpatnIduhitrAdayo'pi duSTA hAnAM jAyArthitAyAH saMbhavAt / pUrvaistu dharye'pi vivAanaMzA eva / klIbAdaya evAnaMzA na tat putrAdayo he'sya prayojanaM dRSTam / tatazca klIbasya smaartessvdhikaadossrhitaaH| *mapA.682 | rAttadartho vivAho'satyAmapyarthitAyAM yukta eva / (6) patitAtiriktAnAmabharaNe manurAha-sarveSAma- zrauteSu tu jAtaputrasyAdhAnAtlIbasya nAdhikAraH / yasya pIti / ___ vyau.150 ca prayojakatvaM yuktaM taddarzitam / medhA. (7) AzramAntaragatapatitatatputrAstu na bhartavyAH / (2) tanturapatyam / na cApuMstvAt klIbasya jananA vyama.73 sAmarthyAt adhyayanAbhAvAt mUkAderupanayanAbhAvena pativRddhau ca mAtApitarau sAdhvI bhAryA sutaH shishH| tatvAt kathaM dArasaMbandha iti vAcyaM, klIbasya patnyAmanyena putrotpAdasaMbhavAt upanayanAnahasyAnupanItatve zUdravadapa* 'kIbo'tha patitastajaH' iti yAjJavalkyavacane mitAgatam / titatvAt / tenaiteSAM yathAsaMbhavamaurasakSetrajAH klI pratvAdikyA (kyaM) matyantaM (mutpannaM); pamA.545, mapA.682; zUnyAH svapitranusAreNa bhaaghaarinnH| *dA.104 vici.207 smRsAvat vyani.matyantaM (mabhyaGga); smRci.31 (=); vyapra.552 tu nyAyyaM dAtuM zaktyA (caiteSAM dAtuM nyAyyaM); * vyapra. dAgatam / vyau.150; vyama.73 ktyA (kyA) NA (bhiH); vitA. mitaa.2|175, rAkau.470; samu.93-94. 435-436 mapi (meva) NA (bhiH) rAko.458 ktyA (kyaM) (1) msmR.9|203; dA.104; ap.2|140; vyaka. NA (bhiH) to...vet (tAH syuraditsavaH); baal.2|132 144 mavi. tantU (jantU ); mbhaa.28|45; gaumi.2842; (pR.175), 2 / 134; samu.131. vira.488; smRlA.58, vici.207; vyani. mutpannatantU* (1) msmR.11|10 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam / nAmapatyaM (mutpattito'nte'pi cApatyaM); smRci.31, maca
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyAnarhAH 1395 (3) arthitecchA tena dArasaMbandhaM lakSayati / kliibaadii-te||' (naasmR.16|19,20) iti / sutavacanAtkRtri. nAmityatadguNasaMvijJAno bahuvrIhiH / tatra patitasyApi mAdivadutpattividhyabhAvAtputramadhye cAparigaNitatvAt dArakarmaNAmanahatvAdagrahaNaM, tena jAtyandhAdInAM graha- traivarNikAnAM ca bIjajAH prajIvanamAtrabhAgA na Nam / teSAmutpannajantUnAM utpannApatyAnAm / tena pUrva- rikthaharAH / yato'vizeSeNa sarvaputrANAM bhartari prete vibhaktairapi bhrAtabhiH svabhAgAdAkRSya tatpitabhAgo deyH| smaryate / Urdhvamapi pituH putropakartavyaziSTasya dhanasya klIbapatitayoH pUrvaparigRhItadAratve tatra ca kSetrajaputro- vibhAjyatvAllabheranneva prajIvanam / evamevaurasAdiputrasya tpattau tasya vibhAgaprAptiriti tu prAgeva siddham / mavi. sapiNDabIjakAH prajIvanamAtrabhAgAH kartavyAH / riktha (4) kathaMcanetyabhidhAnAkIbAdayo vivAhAnIM iti haratvaM tu nAsti parigaNitaputravizeSoddezena zravaNAt / sUcitam / yadi kathaMcideSAM vivAhecchA bhavettadA uktaM caitat / uktAnAM 'yadyekarikthinau syAtAmiti / klIbasya kSetraja utpanne'nyeSAmutpannApatyAnAmapatyaM dhana- atrAnena ca darzanenAniyuktAsutAdaya itaratrAnaMzatvAbhAg bhavati / xmamu. dIjino rikthaM labheranniti rikthaM prajIvanaparyAptameta(5) klIbAdInAmityatadguNasaMvijJAno bahuvrIhiH, dvijJeyam / uktatvAdasyA bhAgArtha eva dAsIva bhaNyate / klIbasyApatyotpAdanAyogyatvAt / prakAzakArastu klIbatva- yA 'saptaitA dAsayonayaH' iti nirUpitAH, yAsAM prayogArthamagre'paneyadoSaprayuktamapatyotpAdanAzaktatvaM vivakSitam / mavagantavyaM kriyate / tasyAM jAto na dAsaH, sutavyapadeato nAtadgaNasaMvijJAnaM manyate / tanturapatyam / zAbhAvaH, zUdrasyApi tajjA brAhmaNAdivatprajIvanabhAjaH / * *vira.488 ___ anyastvAha / niyatakarmakarA api dAsA bhavanti / aniyogajo'dhiko'vidhijaH kAmajo vA kSetra jo dAyAnahaH yathA snApakaH prasAdhakaH pAcakaH pAvaka iti / evaM aniyuktAsutazcaiva putriNyAptazca devraat| kAmato'pyavaruddhA bhaktAcchAdanena poSyamANA dAsyo . ubhau tau nAhato bhAgaM jArajAtakakAmajau + bhavanti / evaM putriNyA vidyamAne puDhe Apto devarAnni (1) aputre bharnari mRte putrotpAdane striyA guru- yuktayA'pi / kathaM punaH putravatyA niyogaH / devara eva niyogo'pekSitavya ityuktam / tsyaivaaymnuvaadH| yA kAmArtha niyuktaH putrotpAdanavyapadezenetyabhiprAyaH / guru bhiraniyuktA putrArthinI putramutpAdayet, kSetraM kilAhaM jArajAtakatvamubhayoH kAmajatvaM tu putravatyAM jAtasya bhartuH kSetrajazca putrastadarthahara ityanayA bhrAntyA, sa tasyAM AdyArthAyAM putrArthava pravRttinaM kAmalobhena / medhA. samutpanno na rikthaharaH / yataH kSetrajAdiviziSTena vidhi- (2) niyogApadormilitasya devarajasya putratve niminotpannasya zAstre kSetrajavyapadezAt tenaiva cAsya kSetrajasya tamAha-aniyukteti / asatyapi putre niyogAdeva gurvArikthaharatvamatra vAryate, piNDadAnaM tu na niSidhyate, yadyapi dInAM pravartitavyam / evaM niyoge satyapi svabhartuje sutepatitotpanno bhavati / nAradastu vizeSa smarati-'jAtA ye 'satyeva saiva cApadityucyate / jArajAtakakAmajau ityutvaniyuktAyAmekena bhubhistthaa| arikthabhAjaste sarve bhayatra / kAmajaH kaammaatrotpaaditH| mavi. bIjinAmeva te sutAH // dAste bIjine piNDaM mAtA (3) aniyuktAyAM parastriyAM apariNetuH sakAzAcecchulkato hRtA / azulkopanatAyA tu piNDadA vADhurava dutpanna: suto jArajAtakaH / svArthe kapratyayaH / pariNe 4 maca., nanda. mmugtm| * bhAca, viragatam / trotpannaputravatyAM devarAdutpannaH kAmajaH / tAvubhau bhAgaM __ + mamu., maca, yathAzrutaM vyAkhyAnam / nAhata ityarthaH / etaduktaM bhavati / jArajAto niyogavi'utpannajantUnAmiti pAThaH'; candra.76 tantU (jantU) utta. dhyatikrameNa jAtazca kSetriNo bhAga nAhatIti / smRca.271 vyapra.560% samu.131. (4) etacca piNDadAnAderapyupalakSaNam / zulkAnvA. (1) msmR.9|143; byaka.159; smRca.271; vira. 586, pamA.546; smRsA.70 jAtaka (jAtau ca); sama.hRtakSatrAtpannaviSayametat / agrimanAradavacanAnusArAta / 130 kRbha.870 jArajAtakakAmajI (kAmajAtakataskarI). vira.587
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1396 vyavahArakANDam 'niyuktAyAmapi pumAnnAryA jaato'vidhaantH| gAtrairgAtrANyasaMspRzan / kule tadavazeSe ca saMtAnArtha naivAhaH paitRkaM rikthaM patitotpAdito hi sH|| na kaamtH||' iti / mamu. (1) avidhAnataH zuklavastrAdi niyamatyAgo vidhAnA- (4) aniyuktAsuta ityatroktadoSo'yaM-yeti / aniyubhAvaH / sa nAhati rikthaM nAsau kSetraja ityarthaH / niyama- teti chedaH / arikthIyaM rikthisNbndhibhinnm| 4maca. tyAgena devarabhrAtRjAyayo: putrotpAdane pravartamAnayoryuktaM (5) gurubhirniyuktA devarAdanyato'devarAdvA haret patitatvam / zAstreNa niymityorgmnaanujnyaanaat| medhA. tantviti / tantvarikthaM niyuktAyAM devare sapiNDe vaa(1)| (2) paitRka kSetriNo bIjino vA dhanam / mavi. nanda. (3) niyuktAyAmapi striyAM ghRtAbhyaktatvAdiniyogeti AryANAM zudrAputro dAthAnahaH kartavyatAM vinA putro jAtaH sa kSetrikasya piturdhanaM labdhaM brAhmaNakSatriyavizAM zUdrAputro na rikthabhAk / nArhati / mamu. yadevAsya pitA dadyAttadevAsya dhanaM bhavet / yA niyuktA'nyataH putraM devarAdvA'pyavApnuyAt / / (1) na rikthabhAk dvijAtInAM zUdrAputraH / kiM taM kAmajamarikthIyaM vRthotpannaM pracakSate // sadA netyAha / yadevAsya pitA dadyAttat asya, pitrA (1) aniyukteti ca prazleSo draSTavyaH / pUrvoktena ca dazamAMzakalpanA kRtA tadeva tattasya, tadadhikaM paitrika virodho yatastathA satyanarthaka iti ceduktaH paunaruktyapari- nAnyallabhate / tatrApi zaMkhenoktaM 'na shuudraaputro'rthbhaagii| hArastatra tatra, pUrve tu na tamicchanti / tatazceyaM vyaakhyaa| yadevAsya pitA dadyAtsa eva tasya bhAgo, gomithunaM tvaparaM niyuktAyAmapi jAtaH paitRkaM rikthaM nAhati / kAmajamiti / dyH| vibhAgakAle bhrAtara iti vAkyazeSaH, anye tvayattu uttara ucyate, yadyapi niyogAtpravartate na kAmAtta- nUDhAyAH zUdrAyAH putrasyemaM vidhimicchanti, na hyatra vivAthApi tatra kAmo'vazyambhAvI ata ucyte| taM kaamjmiti| | haliGga kiMcidastIti vdntH| jAtivizeSavacanaH zadrAmithyotpannaM, yadarthamutpAditastatkAryAnahatvAdevamucyate / zabdo'to yadevAsya pitA dadyAt ato yadasya prajIvanaM evaM ca pUrvoktasya bhAgArhatvasya pratiSedho'yamatazca vika- pitrA dattaM vadeva dAtavyam / atha tena kAcit vibhAgalpitaM aniyukteti paatthe| punaH pAThAnna saMgacchatetarA kalpanA kRtA yAvajIvaM jIvanAya tadA tadevAsya dhanaM mityupaadhyaayH| medhA. na bhrAtRbhiH kiMciddAtavyam / yathA gautamaH zadrAputrapraka(2) yA aniyukteti vibhAvya bhAvopalakSaNam / raNa evAha-'aparigrahItAsvapi zuzruSuzcelabhate vRttimUlayathA'nyato jAto jArajastathA devarAdapi jAta iti mantevAsividhinA' iti / teSAM mate kSatriyavaizyayoranUDha'vizeSAbhidhAnArtha punarvacanam / tena devarajanyatvamAtreNa yorjAtA rikthaharAH prApnuvanti / tatra ca kiyAnaMza iti na vizeSo na zaGkanIya iti tAtparyam / mithyotpannaM vyartha jJAyate / yAvAnaMza UDhayoriti cettatrApi noDhAgrahaNaM na jAtaM dharmAna dhikAriNa mityarthaH / mavi. liGgaM vacanaM vAsti / kathaM nAsti 'eka evaurasaH putra' iti (3) yA strI gurvAdibhiranujJAtA devarAdvA'nyato vA ____ * bhAca. mamuvat pdaarthH| x zeSaM mamuvat / sapiNDAtputramutpAdayetsa yadi kAmajo bhavati tadA tama + vyau. vyAkhyAnaM azuddhisaMdehAnnoddhatam / rikthabhAja manvAdayo vadanti / akAmaja eva riktha (1) msmR.9|155; mitaa.2|125; dA.141; apa. bhAgI / sa ca vyAhRto nAradena- 'mukhAnmukhaM pariharan 2 / 125 (=): 21128 pU. vyaka.152 bhavet (smRtam ); mabhA.2834; smRca.263 pU.; vira.535; pamA.506; (1) msmR.9|144; vyaka.159 paitRkaM rikthaM (paitRke | mapA.658 vAsya (va hi); ratna.141, vici.226; vyani. Rkthe); vira.587 saH (ya:) zeSaM vyakavat smRsA.70 nRpra.39, maca. riktha (dAya); viimi.2|125, vyapra.466 vyakavat ; damI.82 mapi pumAnnAryA (maputrAyAM putro); samu. bhavet (smRtam); vyau.146 brAhmaNakSatriya (kSatriyabrAhmaNa); 131 vyakavat ; kRbha.870 vyakavat. vya .45, vitA. 327,377; samu.13.. vica.99 (2) msmR.9|147. bhAca. riktha (aMza)
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyAnarhAH 1397 dharmapatnISvauraso. na cAnaDhayorjAtAnAmaurasalakSaNamasti / dattaM tadA vibhAgakAle bhrAtubhirna dAtavyoM'za ityetatparaM uktaM ca 'aniyuktaasutshcaive'tyaadi| adhAtujAyAviSaya- pitrA na datte'zabhAktvamastyeva / mapA.658-659 metat / tatra kila niyoge vihate'niyuktAsuta iti prati- / (12) etat azuzruSuviSayam / vyani. Sedhe'pi tadviSayA buddhirupajAyate / atrApyasti tarhi / (13) atyantanirguNaUDhazUdrAputro'pi na pitRRkthajAtamAtreSviti / tasmAtparastrISu niyogena vinA'niyuktA- bhAgabhAgiti pArijAtaH / vici.226 sutAH sarveSAM ca teSAM prajIvanamuktam / medhA. (14) putrakartRkavibhAge tu guNahInaH zUdrAputro na (2) tadapi jIvatA pitrA yadi zudrAputrAya kimapi dAyabhAgityAha- brAhmaNeti / pitRtaH prAptadhanasya tasya pradattaM syAttadviSayam / mitaa.2|125 nAMzo'nyathaikAMza ityuktam / maca. (3) anena rikthabhAgitvameva niSiddha tat pita- (15) iti manuvacanaM, tat pituprItidattadhanasadbhAvaprasAdalabdhadhanadazamAMzatve satIti vijnyeym| +dA.141 | viSayamiti dAkSiNAtyAH / nirguNApariNItazUdrAputraviSaya (4) iti, tatpitRprasAdalabdhe dhane sati vibhAgaM prati miti tu paurastyAH / tanmandam / 'yadevAsya' ityAdivAkyaniSedhati / anyathA zadrAputra prati vibhAgavidhiranarthakaH zeSopAttavyavasthAmapahAyAnupAttasaguNa nirguNavyavasthAyAH syAt / kalpayitumanahatvAt / apariNItazUdrAputrabhAgasya ca (5) yadA pitA prasannaH zUdrAya putrAya dadAti tadA dAsaprastAve'midhAsyamAnatvAtprAcyeva vyavasthA ssthaa| dazamamaMzaM dadyAdityarthaH / . vyaka.152 vyapra.466 : (6) etaduktaM bhavati zUdrAzaMdrabhrAtroranekatve'pi (16) kimayaM dazamo'zaH zUdrAputrAya deyaH 1 netyAhavivAhazUnyazUdrAputra RkthaM nArhati / azadra eva sarva brAhmaNakSatriyavizAmiti / nanda. gRhNIyAditi / smRca.263 __ jyeSTho'pi bhrAtA bhrAtRvaJcako dAyAnahoM daNDAIzca (7) pitRdattaM tvadhikamapi labhyata evetyAha- brAhma yo jyeSTho vinikurvIta lobhAbhrAtRnyavIyasaH / Neti / na rikthabhAka dazamAMzAdhikarikthabhAk / tadeva so'jyeSThaH syAdabhAgazca niyantavyazca rAjabhiH / / dhanamadhikaM lbhym| mavi. (1) vinikAro rAjapUjAdiSvavajJA, paradhanavaJcanam / . (8) evaM ca pUrvoktavibhAganiSedhAdvikalpaH sa ca ajyeSTho bandhuvatpUjya ityuktam / na sarveNa srvjyesstthvRttigunnvdgunnaapekssH| athavA'nUDhazUdrAputraviSayo'yaM dazama- | niSadho'bhAgakatvaM ca jyeSThAMzAnahatvaM, niyantavyaH avishebhaagnissedhH| ma. SopadezAt vAgdaNDadhigdaNDAbhyAm / dhanadaNDazcArthA(9) atra lakSmIdharaH / yadA pitA prasannaH zUdrA- nurUpe'parAdha / xmedhA. putrAya dadAti, tadA dazamAMzameva dadyAditi / tena tanmate (2) nanu manunA jyeSThasyeva samudAyadravyApahAre doSo zUdrAputro na RkthabhAk na pitrA dattaRkthabhAgiti dAzato na kanIyasA 'yo jyeSTha' iti vacanAt / neyam / halAyudhapArijAtAbhyAM ca prathamaM vAkyamatyanta- | OM savi.vyAkhyAnaM 'anyonyApahRtaM dravyaM' iti yAjJavalkyanirguNoDhazUdrAputraparatayA, dvitIyaM ca nirguNAnUDhazUdrA- | vacane draSTavyam / putraparatayA, bhAganiSedhakameva vrnnitm| vira.536 x bhAca. medhAgatam / (10) iti, tatprItidattadhanasadbhAvaviSayaM ityaviru (1) msmR.9|213; mitaa.2|126 bhrAtRRn (bandhUn ) pamA.507 so'(sa); vyaka.142; vira.478; smRsA.55 pU.; pamA. 567, vici.200; savi.438 vi (hi) so'(sa); vyapra. (11) tadapi jIvatA pitrA yadi zadrAputrAya kimapi 437, 555 jyeSTho (lobhAt) lobhAd (jyeSTho); vyama.58 + vica, dAgatam / vyapravat vitA.331-332; samu.145. x vyama., vitA. (pR.377) smRcavadbhAvaH / 1 pare dhanena vaJca, 2 sarve jye. *zeSa yathAzrutam / 4 dhanaM cArthA. 3 vyamavi.
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1398 vyavahArakANDam mamu. naitat / yataH saMbhAvitasvAtantryasya pitRsthAnIyasya | gbhUtaM svArthavyayaM pitRdhanAtka niSThebhyastAvadadatvA ne jyeSThasyApi doSaM vadatA jyeSThaparatantrANAM kanIyasAM kurvIta / jyeSTha iti tatkuTumbavyayacintAkAriparam / putrasthAnIyAnAM daNDApUpikanItyA satarAM doSo darzita mavi. eva / +mitaa.2|126 (3) apatitA api ye bhrAtaro dyUtavezyAsevAdi(3) vinikurvIta luptabhAgAnalpabhAgAnvA kartuM ytet| vikarmAsaktAste RkthaM nArhanti / na ca kaniSThebhyoajyeSTho jyeSThocitAbhivAdanAdyanahaH / evaM ca jyeSTha 'nanukalpya jyeSThaH sAdhAraNadhanAdAtmArthamasAdhAraNadhanaM ityabhidhAnAna kaniSThAnAM lubdhatvakaraNe'bhAgatvamiti | (4) yautakaM tebhyaH pRthakkRtya kalpitaM dravyaM, yu xmavi. grAhyam / . (4) yo jyeSTho bhrAtA lobhAtkanIyaso bhrAtana vaJcayetsa mizraNe yudhAtupAThAt / halAyudhastu yautakaM bhAryAlaGkArAjyeSThabhrAtRpUjAzUnyaH soddhArabhAgarahitazca rAjadaNDathazca dItyAha / vira.458 (5) zrautasmAtakarmAnadhikAriNo vikAsaktAzca syAt / mamu. vikarmasthA bhrAtaro daayaanhiiNH| kaniSThebhyo'itte yautknissedhH| bhAgAna: iti bhaavH| vyapra.561 sarva eva vikarmasthA nAhanti bhrAtaro dhanam / (6) guNavatputrAntarasatve duvRttasyAMzAnahatAmAha na cAdatvA kaniSThebhyo jyeSThaH kurvIta yautkm|| manu:-sarva iti / vyama.73 (1) vikarmasthAH pratiSiddhAcaraNAH anAdezakRtA (7) kaniSThebhyo bhAgaM adatvA jyeSThaH svaduhituH akRtadArA dAsIbhAryAH / patitasya pRthak pratiSedhAt strIdhanaM na kurvIta / nanda. abhyAse vartamAnAnAmeSAM pratiSedhaH / na cAdatvA upa yAjJavalkyaH yuktaM eSAM dhanAdAnIyamaGgIkRtya yadi yautakaM yAM vRddhi patitakkIbajAtyandhAdayo dAyAnIM bhartavyAH nayet / kuTumbArthe cAnutiSThamAnAnAM teSAmanyeSAM bhrAtRNAM klIbo'tha patitastajjaH paGagurunmattako jddH| . saMbandhyupaviSTaM sthApayedyadA te vakSyante kutastaddhanamiti tadA andho'cikitsyarogAdyA bhartavyAH syunirNshkaaH|| mulaM darzayiSyAmIti tAdRzaM vRddhisahitamapi sarveSAmapi (1) ya eva tu dhanabhAk syAt, tenaiva bhrAtarastatsudApayet / yadi tu tasminneva kAle bhrAtRNAM darzayedidama- tAzcaivaMrUpAH- patitaH tatsutaH klIvaH paGgurunmattako dhikaM dRzyate tadyathAMzaM gRhNItAhamapi svatastatpathakkRtya jddH| andho'cikitsyarogI ca bhartavyAstu nirNshkaaH| vaddhiM neSyAmIti tadA nAsti teSAM bhAgastasyaiva tadyauta- bhAca. mavigatam / km| medhA / (1) yaasmR.21140apu.256|27 kIbo...jjaH ' (patitaH tatsutaH kIbaH) syuni (tu ni); vizva.21144 gAdyA (2) vikarmasthAH brAhmaNAH santo gorakSaNazUdrasevA / (gI ca) zeSaM apuvat mitA. dA.102 pUrvArdha apuvat, thA dikuvRttipraaH| na ceti / yautakaM pitrAdanyatkRtaM pRtha / (oN) syuni (te ni); apa.syuni (tu ni); vyaka.144 apuvata + pamA., vitA. mitAgatam / x maca. mavigatam / / smRca.271 tsya (sa); vira.488 tsya (sa) zeSaM apuvata (1) msmR.9|214; dA.101 pU.; ap.2|116 pU.: pamA.544; mapA.681 gAthA (gazca); ratna.150; vici. 2 / 140 uttarArdhe (dIrghatIvrAmayagrastA jaDonmattAndhapaGgavaH); 207 smRsAvat; vyani. kIbo...jaH (patitaH kutsitaH vyaka.143 pU., 140 utta.; smRca.271 pU.; vira.485 klIbaH) gAthA (gI ca) syuni (tu ni); smRci.31 lIvo...jja: pU., 457 utta.; smRsA.58 pU., ratna.151 pU. vici. (patitastatsUnuklIba) tsya (sa) syuni (tu ni); nRpra.20 caturtha206 pU. vyani. pU.; candra.77 vika (vidha) pU.; vyapra. pAdaH, savi.366 mc.9|202 dyA (to) syuni (ca ni); 561 pU.; vyama.73 pU.; vitA.433 pU. setu. 63 pU., candra.76 smRsAvat, vImi. syurni (te ni); vyapra.268 yAjJavalkyaH ; samu.131 pU.: 128 utta.; vica.78 pU., caturthapAdaH:558, byama.73 mapAvat vitA.431 tastajjaH yAjJavalkyaH . (taH khalaH) tsya (sa) yA (rtA); setu.63 dAvat, manuH 1(anA ......nayet0), | samu.131 apavat ; vica.78-79 dAvata, manuH.
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-dAyAnarhAH 1399 tatsutaH patitotpanna eva / unmatto grhgRhiitH| jaDaH srvdaa| grahaNaM siddham / uktaM vasiSThena 'patitotpannaH patito prajJAhInaH / kusstthaadysmaadheypaaproggrsto'cikitsyrogii| bhavatItyAhuH' iti / tathA'pi tasya pRthaggrahaNaM kAryam / cazabdaH smRtyantaroktabadhirAdiprAptyarthaH / spaSTamanyat / anyathA 'aurasakSetrajAsteSAm' iti vAkyabalAdbhAgArhatA pavAdivacanAnyagnihotrAdyanadhikRtAnAM sarveSAmupalakSa- syAt / eteSAM ca vAcanikamaMzAnahatvaM, na punardharmAnadhiNArthAnIti kecit / tadasat / puruSArthatvAdrvyasya / avai- kAritvahetukaM, dharmAnadhikAritAyA hetvabhAvAt / yadyapi dyasya cAnadhikRtasyaiva dravyAhatvadarzanAt / yathAha gauta- patitasya dharmAnadhikArastathA'pi nAndhapaGgvAdInAM, teSAM maH- 'svayamArjitamavaidyebhyo vaidyaH kAmaM na dadyAditi / hyAjyAvekSaNAdyaGgavatyeva dharmavizeSe'nadhikAro na sAmA'avaidyAH samaM vibhajeraniti ca / ataH pratiSedhAde- nyato dharmamAtre / asti hi teSAmiSTe dharme gRhyAdyukto'dhivaiSAmanaMzatvaM, na tvanadhikRtatvAt / janmAntarIyamahA- kAraH / kRtadArA hi te / tathA hi manu:-'yadyarthitA tu pAtakaliGgayogAdvA niraMzatvam / pitAmahadravyasaMbandha- dAraiH syAlIbAdInAM kathaMcana / teSAmutpannatantUnAmapatyaM stvapatitAnAmandhAdInAmastyeveti saMpradAyaH / sAmarthya- dAyamahati // ' ataH klIbAdInAM dAravattvavacanAtteSAmupanaiva tu bharaNamAtrAtiriktadravyaviniyogAzakteraucityAnu- nayanamastIti gamyate / na ca vAcyaM dAraparigrahe sati vaado'ymityvseym| tathA ca svAyambhuvaM-'yeSAM jyeSThaH / pazcAdandhatvAdidoSodaye viSaye yadyarthiteti vacanamiti / kaniSTho vA hIyetAMzapradAnataH / mriyetAnyataro vApi tasya tathA sati pUrvavAkye jAtyandhagrahaNaM na kriyeta / bhavatu bhAgona lupyate // iti / anena prAptasyAMzasya viniyo vA jAtyandhAdInAmupanayanadAraparigrahAbhAvAdiSTa dharme gAzaktAvaucityaprAptamapahAraM darzayati / ata eva ca tasya teSAmanadhikAraH, pUrve tu zUdrAdivadastyeva / tasmAnna dhabhAgo na lupyate' iti / evaM ca svayamevaite nirNshkaaH| nidhikAritvahetukaM teSAmanaMzatvaM, kiM tu vAcanikameva / vishv.2|144 - apa. . (2) putrapanyAdisaMsRSTinAM yaddAyagrahaNamuktaM tasyApa- (4) bhartavyA dAyaharairiti zeSaH / 'RkthagrAhibhiste vAdamAha -klIbo'tha iti / kliibstRtiiyaaprkRtiH| patito bhartavyA' iti viSNusmaraNAt / smRca.271 brahmahAdiH / tajaH patitotpannaH / paguH paadviklH| (5) tatsutaH paatityaadynntrotpnnH| vira.488 unmattakaH vAtikapaittikazlaiSmikasAMnipAtikagrahAveza- | dAyAnarhANAmapatyAni nirdoSANi dAyAreNi, teSAM duhitaro lakSaNairunmAdairabhibhUtaH / jaDo viklaantHkrnnH| hitAhi bhartavyAH tAvadhAraNA'kSama iti yaavt| andho netrendriyviklH| 'aurasAH kSetrajAstveSAM nirdoSA bhAgahAriNaH / acikitsyrogo'prtismaadheyykssmaadiroggrstH| Adya- (1) yAsmR.21141; apu.256|28) vishv.2|145 zabdenAzramAntaragatapitRdveSyupapAtakibadhiramaka nirindri- / sA: (sa); mitA. dA.104 sAH (sa) dai (na); apa. vyaka. yANAM grahaNam / ete klIbAdayo'naMzAH rikthabhAjo na / 144; smRca.272 stveSAM (zcaiSAM), pU; vira.488-489 bhavanti / kevalamazanAcchAdanadAnena poSaNIyA bhveyuH|| stveSAM (steSAM) zcaiSAM (stveSAM) dvai (na); smRsA.58-59 sAH eteSAM vibhAgAtprAgeva doSaprAptAvanaMzatvampapannaM na puna- (saH) jAstva (jasta) 1303 (saH) jAstve (jaste): 130 utta.; pamA.546 stveSAM (steSAM) vibhaktasya / vibhAgottarakAlamapyauSadhAdinA doSaniharaNe pra (ca); mapA.683 stveSAM (steSAM); ratna.151; vici.207 bhAgaprAptirastyeva / 'vibhakteSu suto jAtaH savarNAyAM / sAH (sa) stveSAM (steSAM) zcaiSAM (stveSAM); vyani. sAH (sa) jAstveSAM (jAdInAM) kAtyAyanaH; savi.365 smRcavat, pU.; vibhAgabhAk' ityasya samAnanyAyatvAt / patitAdiSu tu vAmi. stveSAM (steSAM); vyapra.559 pU., 560 dvai (nto) utta.; puMliGgatvamavivakSitam / atazca patnIduhitRmAtrAdInA vyau.150 mapAvat, vyama.74 mapAvata; vitA.431 mapyuktadoSaduSTAnAmanaMzitvaM veditavyam / mitA. vizvavat, rAko.459; setu.65 dvai (na) utta. samu-131 . (3) tajaH ptitotpnnH| tasya yadyapi patitagrahaNenaiva vizvavat vica.81 stveSAM (steSAM) dvai (nto); daca.39 (-) * pamA., mapA. mitAgatam / mya. kA. 176
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1400 vyavahArakANDam sutAzcaiSAM prabhatavyA yAvadvai bhartRsAtkRtAH // / kUlAH svAtantryavRttayastathaiva nirvaasyaaH| cazabdAt strI(1) aurasakSetrajAdayastu putrAH paGgvAdInAmapi dhanocitA evetybhipraayH| vishv.2|146 nirdoSAH santo bhAgahAriNa eva / klIbasyApi kSetrajAda- (2) klIbA dipatnInAM vizeSamAha----aputrA iti / yo bhavantyeva / sutAzcaiSAM prabhartavyAH duhitarazca putrikAH eSAM klIbAdInAmaputrAH palyaH sAdhuvRttayaH sadAcArApaGgvAdInAM tadrikthagrAhibhiH prakarSeNa grAsAcchAdanAdinA zcedbhartavyA bhrnniiyaaH| vyabhicAriNyastu nirvaasyaaH| bharttavyAH, yAvaducitabhartRbhiH saMyojitAH, taizca gRhAdhi- pratikalAstathaiva ca nirvAsyA bhavanti / bharaNIyAzcAvyapatyena stkRtaaH| vishv.2|145 bhicAriNyazcet, na punaH prAtikUlyamAtreNa bharaNamapi na (2) klIbAdInAmanaMzitvAttatputrANAmapyanaMzitve prApte kartavyam / +mitA. idamAha-aurasA iti / eteSAM klIbAdInAmaurasAH kSetrajA (3) kanyakAstu patitotpannA api poSyA vivAhavA putrA nirdoSA aMzagrahaNavirodhiklaibyAdidoSarahitA yitavyAzca / yadAha vasiSThaH- 'patitotpannaH patito bhavabhAgahAriNoM'zagrAhiNo bhavanti / tatra klIbasya kSetrajaH tItyAhuranyatra striyAH sA hi paragAminI' iti / apa, putraH saMbhavatyanyeSAmaurasA api / aurasakSetrajayorgrahaNa- (4) eSAM niraMzakAnAM aputrA yoSitaH pariNItAH mitaraputravyudAsArtham / klIbAdiduhitRNAM vizeSamAha -- striyaH sadAcArA niraMzakapitRdravyagrAhi bhireva niraMzakasutAzcaiSAmiti / eSAM klIbAdInAM sutA duhitaro yAva- bharaNaprakAreNaiva bhrtvyaaH| vyabhicAriNyo bhartRpratikUlAca dvivAhasaMskRtA bhavanti tAvadbharaNIyAH cazabdAtsaMskA- gRhaabhisskaaryaaH| atrAsAdhuvRttayo nirvAsitA na bhrtvyaaH| yAMzca / mitA. pratikUlAstu nirvAsitA bhrtvyaaH| smRca.273 (3) tat dvAparAdiviSayaM mantavyam / kalau kSetraja- (5) pratikUlA ityatra prAtikUlyaM viSaprayogAdikAriputra niSedhAt / sutAH kanyakAH / eSAM niraMzakAnAm / tvaM vivakSitaM, na tu kalahamAtrakAritvam / vira.489 bhartavyA niraMzakaputradravyagrAhibhiH niraMzakabharaNaprakAreNa / (6) kSatavRttAstu gRhaadhinisskaasniiyaaH| na ca yAvajjIva miti / asyApavAdo 'yAvadvai bhartasAtkRtAH' | bharaNIyAH / poSakaprAtikUlyamAtre tu niSkAsanIyA eva, iti / yAvadvivAhasaMskRtA bhavanti tAvadevetyapavAdabhAvaH | poSaNaM tu kartavyameveti vRddhAH / evamaputraRkthagrAhitvena syaarthH| xsmRca.272-273 | vakSyamANAnAM patnyAdInAM saMsRSTAdInAM ca dAyAnahatA(4) patitaurasAH parvotpannA eva / anyaurasA uttara- pAdakadharmayogitve tadrikthabhAktvaM neti jJAtavyam / yAjJa jA api / vici.207 valkyena 'patnI duhitarazthe'tyAdikamabhidhAya tadapavAdena dAyAnarhANAM sAdhvyo bhAryA bhartavyA netarAH 'klIbo'tha patitastajaH' ityabhidhAnAt / ratna.152 aputrA yoSitazcaiSAM bhartavyAH sAdhuvRttayaH / / (7) dvitIyena (cakAreNa) surApAnAdikAriNya iti nirvAsyA vyabhicAriNyaH pratikUlAstathaiva ca // samuccIyate / evakAreNa bhartavyatvaM vyavacchinatti / vImi. (1) avyabhicAriNyo'pi strIdhanAdyavaSTambhena prati- vyabhicAriNI martavyA, sAdhvyAstyAge tasyAstRtIyabhAga haratvam * apa., pamA., mapA., vImi., vyapra. mitAgatam / x savi. smRcagatam / hRtAdhikArAM malinAM piNDamAtropajIvinIma | (1) yaasmR.2|142, apu.256|29; vizva.21146 | paribhUtAmadhaHzayyAM vAsayevyabhicAriNIma || mitA. dA.104; apa.; vyaka.144; smRca.272; AjJAsaMpAdinI dakSAM vIratUM priyavAdinIm / vira.489; smRsA.59 zcaiSAM (zcaiva); pamA.546; mapA. tyajandApyastRtIyAMzamadravyo bharaNaM striyAH / 683; ratna.152; vici.207 smRsAvat vyani. manuH; candra.77 vImi.; vyapra.496,560; nyau.150, byama. mapA., vyama. mitAgatam / 74; vitA.431: 450 pU.; baal.2|135 (paM.239); * vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca (pR.1086,1087) ityatra setu.65, samu.131; vica.81; daca.39 (1) pU. draSTavyaH /
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-dAyAnahA~H 1401 nAradaH (7) aupapAtiko vinAzakaH aniSTazcAbhiyuktazca / pitRdviTpatitaSaNDhAdayo dAyAnarhAH nAbhA.14/20 'pitRdvida patitaH SaNDho yazca syAdaupapAtikaH / (8) apayAtritaH rAjadrohAdyaparAdhena bandhubhirghaTasphoaurasA api naiteM'zaM labherana kSetrajAH kutaH / / TAdinA bahiSkRta iti madanaH / vyavasAyArtha nAvAdinA (1) pitRdviT pitRdvessii| upapAtakamapapAtaH, tadyakta samudramadhye dvIpAntaraM gata iti tu yuktam / 'dvijasyAbdhau auppaatikH| ap.2|140 tu nauyAtuH zodhitasyApyasaMgrahaH' iti tasya kalau saMsarga(2) apapAtritaH rAjavadhAdinA doSeNa bAndhavairyasya niSedhAt / rAjadrohAdau ghttsphottbhisskaaryorvidhaanaacc| ghaTApavarjanaM kRtam / xvyaka.144 vyama.73 (3) AvapAtikaH avapAtitaH 'AvapAtikasya (9) auSadhAddoSanAze bhAgo'styeva pitadviSe'pi RkthapiNDodakAni nivartante' iti zaGkhalikhitasmaraNAt / / | paitAmahe bhAga eva / svAmyasAmyAt / yaH putrAntare snehaavapAtitasya mahAna kAmAdinA pitaiva putraM dveSTi tatputro labhetaiva bhAgam / smRca.270 vitA.432 mahArogijaDonmattAdayo dAyAnIM bhartavyAH / dAyAnahIM. (4) pitaraM yo dveSTi sa pitadviTa , dveSazca pitari NAmapatyAni nidoSANi dAyAhA'Ni / / jIvati mAraNAdiphalaH, mRte tu taduddezenodakAdyadAna 'dIrghatIvrAmayagrastA jddonmttaandhpnggvH| rUpaH / apapAtritaH rAjavadhAdidoSeNa. kRtaghaTApavarjanaH, bhartavyAH syuH kulasyaite tatputrAstvaMzabhAginaH / / prakAzakRtA tu aupapAtakIti paThitvA upapAtakairyakta dIrgha rAjayakSmAdi, tIvaM kuSThAdi, bhartavyAH poSaiti vivRtam / vira.489 NIyAH / kulasya bhrAtrAdeH / vira.489 - (5) pitRdviT pitari jIvati tattADanAdikRt , mRte yAH patnyo vidhavAHsAdhvyo jyeSThena zvazureNa vaa| tu tcchaaddhaadivimukhH| aupapAtikaH upapAtakaiH sNsRssttH| gotrajenApi dhAnyena bhartavyAzchAdanAzanaiH / / dAta.172 (1) rakSaNAdisamartheSu zvazurAdiSu avibhaktadhanagrAhi(6) pitRdveSo nAmAsau mama pitA netyevaMrUpaH, anya- | Su satsu taireva gRhItadhanairbharaNaM kAryam / dhanagrAhiNeti thA pituH pakSapAte putrANAM dveSasaMbhave tatra bhAgasya vihita sarvatra jyeSThAdau zeSo drssttvyH| dhanagrahaNa nimittatvAtvAt / savi.364 dbharaNasya / smRca.292 (2) avibhAge tu nAradaH- yAvatya iti / evaM - ratna. vyakavat / -- (1) naasN.14|20 SaNDho(paNDo); naasmR.16|21 mitA. mA saMsRSTA apIti vijnyaaneshvraadyH| na tvpraarkgauddaadyH| 21140; dA.103 nAsaMvat; ap.2|140; vyaka.144; vitA.398 smRca.270 daupa (dava); vira.489 SaNDho (paNDo) dopapAtikaH (1) naasN.14|21 lasyai (TumlyAH ); naasmR.16|22 (dapapAtritaH); pamA.554 mapA.682; ratna.150; vici. - lasyai (le cai); abhA.48 stA...gavaH (stamakAndhabadhiro'pi 208 viravat dAta.172 nAsavat savi.364 | vA) pa.; vira.489, ratna.150 jaDonmattAndha (ye jaDonmatta); paNDo (paNDo) dopapAtikaH (davapAtitaH) naiteM'za(naivAMzaM); candra. | vici.208; candra.77 tputrA (tsutA); vyama.73 ratnavata; 77 paNDo (paNDo) dopapAtika: (dapapAtitaH); viimi.2|140; vitA.432 (ka) rgha (gha) tputrAstvaMzabhAginaH (tsutA bhAgahAvyapra.558; byau.149; byama.73 daupapAtikaH (dapayA- | riNaH) zeSa ratnavat; samu.131 ratnavat: vica.8.ndha (di). tritaH); vitA.431-432 nai'zaM (naivaite) zeSaM vyamavata; (2) smRca.292, ratna.153 yAH...vyo (yAvatyo baal.2|135 (pR.221,239); setu.63 nAsaMvat samu. vidhavA nAryo) vA (ca) dhA (vA); byapra.516 yAH patnyo 130 SaNDho (paNDo) dopapAtikaH (dapapAtritaH) labhe (bhaje); (yAvatyo) dhA (vA); vitA.398 yAH...vyo (yAvatyo vica.78. . | vidhavA nAyoM) pi dhA (tha vA); samu.141 vyapravat. ..
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1402 vyavahArakANDam ADhakAMstu ctustriNshcctvaariNshtpnnaaNstthaa| tatpiNDadAH zrotriyA ye teSAM tadabhidhIyate // pratisaMvatsaraM sAdhvI labheta mRtabhartRkA / / uttamarNAdhamaNebhyaH pitaraM trAyate sutaH / jIvanamAtrasAdhanadhanadhAnyasya svalyatve iyattAmAha atastadviparItena nAsti tena prayojanam // nAradaH-ADhakAniti / ADhako nAmASTona dvizataprasthapari- teyA gavA kiM kriyate yA na dhenurna garbhiNI / mito dhaanysNcyH| paNaH kaarssaapnnH| sa ca vyAvahAri- ko'rthaH putreNa jAtena yo na vidvAnna dhArmikaH // kAzItibhAgasya sthAne kvaciddeze pravartate / tena yatra deze zAstrazauryArtharahitastapojJAna vivarjitaH / / paNo na pravartate tatra vyAvahArika niSkAzItibhAgaM lbhte| AcArahInaH putrastu mUtroccArasamastu saH // __ smRca.293 . (1) aguNavAn piturdRssttaadRssttkaaryopyogigunnrhitH| - aniyogajaH kSetrajo dAyAnaha : tathA cAnantaramuktaM tenaiva 'uttamarNAdhamAbhyAM ityaadi| aniyuktA tu yA nArI devarAjanayetsutam / uttamamRNaM RSideva pitRNAmRNaM, adhamamRNaM dhanikahastAdjArajAtamarikthIyaM tamAhurbrahmavAdinaH / / gRhItamRNaM, yathA matrapurISe svakIyodarAnnigate'pyatyanta aniyuktAyAH svecchayA devarAjAto jArajAtaH heyabhUte tathaiva vidyAdirahitaH sUnusairaso'pi heyabhUta iti na rikthabhAk / nApatyaM tayoH pitroH, pratyavAyo daNDazca / mUtrapurIpoccArasama ityuktam / . smRca.271 anyajAto dUrata ev| nAsaM.13384 (2) aguNavAn agrimavAkyakhaNDe vyaktaH / tatpivyabhicAriNI bhartavyA NDadAH agunnvaaaasaacchaadndaataarH| vira.487 vyabhicAre striyA mauNDayamadhaHzayanameva c| sAniyA rAyanameva c| (3) tapiNDadAH dhanipiNDadAH / ata eva zrotriyA kadannaM ca kuvAsazca karma cAvaskarojjhanam / / ityuktam / aguNavAn guNaviruddhadoSavAn aguNavadjIvati pitari, patyo, svAmini ca sutaH, bhAryA, dAsazca grAsAcchAdanadAtAra iti ratnAkaraH / etanmate'pi sutarAM dhanAnadhikArI dhani piNDadAtRtvaM pratIyate / dAta.172 adhanAtraya evaite bhAryA dAsastathA sutaH / (4) ayamarthaH / pitrAderaudehikakarmaNaH kartA yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam // suto'saMskRto'pi varaH zreSTho, vedapArago'pyaparo na vara ___vyapra.561 ... bRhaspatiH 5. savarNAjA api sadoSA adhArmikAH putrA dAyAnaharhAH (1) dA.100-101; vyaka.144 stadvi (stu vi); savarNAjo'pyaguNavAnnAhaH syAtpaitRke dhane / smRca.271 NebhyaH (bhyAM) staddhi (stu vi); vira.487 ratna.151 stadvi (stu vi) nAsti tena (tena nAsti); vyani. * vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca (pR.1099) ityatra drssttvyH| vyatra.561; vyama.73 ratnavat; baal.2|135 (pR.219) - vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca (pR.834) ityatra drssttvyH| vyakavat; samu.131 smRcavat. (1) smRca.293 kAMstu (kAstu) striMzacca (vizaca) paNAM (2) dA.101; vyaka.144 dhenuH (dognI); smRca.271 (paNA) bheta (bhate); savi.410; samu.141. vyakavat vira.487 putreNa jAtena (tena tu putreNa); ratna.151 : (2) nAsaM.13184 brahma (dharma); nAsmR.15/84,85; vyani. na dhenurna (dhenurna ca); vyapra.561: vitA.433 nRpra.34. utta.; samu.131 vyakavat. - (3) dA.100; vyaka.144 aa (Na) zrI (kSe) SAM tada (3) dA.101 jJAnavi (vijJAna); vyaka.144 rtha (di) stu (SAmanva); smRca.271 pU; vira.487; ratna.151 tadabhi | saH (smRtaH); smRca.271 stu saH (smRtaH) zeSaM dAvata; vira. (tattu vi); vici.206 piNDadAH (tsapiNDA:) teSAM tadami 487, ratna.151 smRcavat; vyani. zau (kA) zeSa smRcavat (dhanaM teSAM vi); vyani. rNA (Na); dAta.172; vyapra.560; dAta.172 rtha (di) zA (dA) kAtyAyanaH; vyapra.561 stu saH vyama.73 rNA (Na) tadabhi (tattu vi); vitA.433 ratnavat (smRtaH) vitA.433 vyapravat setu.63 dAtavat ,.kAtyAsamu.131. ratnavat ; vica.80........ ... yanaH; samu.131 smRcavat vica.80 dAtavat, kAtyAyana, iti|
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH--dAyAnarhAH * AryANAM zUdrAputro bhartavyaH na dAyAI / ananvayino dhanaM rAjagAmi / kAmatazca zUdrAvarodhajasya bhrAturaMzaM saMmAnamAtra prete pitari dazuH zuzrUSuzcet / ananvayinaH sarva rAjA haret, tadanujJayA tpariNetu jAyate / vAvarodhaja ityeke / abhrAtRstu duhitRtatsutAbhAve sarvabhAk syAd rAjAnuzayA, bRhaspativacanAdeva / / vizva. 2 / 138 anapatyasya zuzrUSurguNavAn zUdrayonijaH / labhetAjIvanaM zeSaM sapiNDAH samavApnuyuH // (1) vartanocitakRSyAce kavitavyamityarthaH / niguNasya antevAsividhinA vRttimUDhaM bhaktAdikaM pAdazuzrUpayA deyam / dA. 141 (2) aparigRhItAsu ityadhikArAdanUDhAputraviSayamevat / 0pira. 516 (3) anapatyasya pitustraivarNikaM putrazUnyasya / X vici. 226 1403 jayane dvayorapyakramodAtvaM tayoH sagotrAt niyuktAdutpannaH kSetrajaH putro nAIti dhanam / +dA. 103 (2) akrameNa varNakamajanyakramAtikrameNa yoDhA tasyAH suto'kramoDhAsutaH / sagotrAttryapekSayA samAna gotrA+ apa. 2 / 140 (3) tathA pravrajyAvasitaH svIkRtacaturthAzramatyAgI yo bhvet| teSu akamoDAsutAdiSu / R prAptuM nArhati te RkthAna ityarthaH / smRca. 271 (4) akramoDhAsuto'tra nAnAvarNAnAM kanyAnAM vivAhe yaH kramaH zAstrIyaH, tadulanena vivAhitAyAmasavarNAyAmutpannaH / vira. 492 pretilomaprasUtA yA tasyAH putro na rikthabhAk / prAsAcchAdanamatyantaM deyaM tadbandhubhirmatam / vaindhUnAmapyabhAve tu pitRdravyaM tadApnuyAt / apitryaM draviNaM prAptaM dApanIyA na bAndhavAH // (1) tadbandhubhirniraMzakabandhubhistatpitRdravyagrAhibhigrasAcchAdanaM deyamiti manvAdInAM saMmatamityarthaH / apivyamityAderayamarthaH / niraMzakapitRdravyaM tadbandhubhiranAsaM rAzA tandhavo bharaNAya na dApanIyA iti / etaduktaM bhvti| niraMzakaM pivyadhanaM grAhakavAndhavAnAmanAvazyaka niraMzakabharaNamiti / smRca. 271-272 kAtyAyanaH amodagopavAvakhitapratilomajA dAyAnadIH pitRsyAdabhavyAH avandra rAjagAmi / akramoDhAsutaJcaiva sagotrAyastu jAyate / pravrajyAvasitazcaiva na rikthaM teSu cArhati // (1) hInavarNastrIpariNayanAnantaraM uttamavarNastrIpari * smRsA., bitA. viragatam / * vigtm| (1) vizva. 2 / 138. (2) dA. 141 apa. 20128 . 152 vira. 5360 sA.65 () na. 1426 viSi. 1960 vyani. smRci. 34; vyama. 45 tA (ta) mavA (mamA); vitA. 327 yoni (jo yadi) mu. 130 tA (ta) vica. 100. (3) dA. 103. apa. 21140 dyastu (cazca); vyaka. 144 vastu (pazca) cArhati ( karhicit ); smRca. 270; vira. 491 [va] sa ( sa tu (ca) sA.59 cAIti (ka) pamA. 546 apavat; vici. 208 dyastu (yAzca) zeSaM smRsAvat candra.77 castu (yazca ) zeSaM smRsAvat; vyapra.560 apavat vyau. 150 apavat ; vitA. 327,432 candravat ; setu. 62-64 candra samu. 140 sA vica 79 smRsAvat. + vyapra. dAgatam / / vici, apagataM smRcagataM ca / (1) dA. 103 sUtA yA ( sUto yaH) matyantaM ( mAtraM tu tadva (ha) vyaka. 144tA yA (lAyAH ) nirma (bhi: smR); smR 271 utta. ; vira. 491 tyantaM ( tyartha); ratna. 151 tA yA (tAyA:) vyama. 560 tA yA (tAbA) madhyantaM (mA) maMtam (rmitam ) vya150 riva (dAya): vyama.72 rAmavada vitA. 328 matyantaM ( paryantaM ) zeSaM ratnavat : 432 ratnavat; setu. 64 pU., ratnavat; samu.130 pU. 131 utta. (2) dA. 103-104 pitR (pa) ayaM vigaM (svayaM taddhanaM); vyaka. 144 bhAve (lAbhe) pitR (pitryaM) draviNaM (taddhanaM); smRca. 171 dravyaM tadA (dravyamanA) prAptaM (mAsa) vi2.491 pitR (pitryaM draviNaM (taddhanaM); vyapra. 560 dAvat ; vyau. 150 dravyaM tadA ( dhanamavA) zeSaM viravat; vitA. 328 - bhAve (lAbha) pitA (pitryaM dravyamavA) draviNaM (taddhanaM samu. 112 tadA dramyamanA) apitryaM draviNaM (na pipyaM taddhanaM) ivirNa (taddhanaM) bAndhavAH (bandhavaH).
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11404 vyavahArakANDam - - (2) pratilomaprasUtA yA iti apakRSTavarNenotkRSTa- | muktam / tena pitari jIvatyapi jIvadvibhAge klIbAdayo varNA yA pariNItA tatputro na RkthabhAka, grAsAcchAdana- dAyavibhAgino na bhavanti / pApanAginA na bhavanti / smaca.270 miti tasyaiva yadi bAndhavAH santi tadA taiAsAcchAdana- / evamazeSaniraMzakAnAM bharaNe prApte kasyacitparyadAsaM matyartha deyaM, bandhanAmabhAve tu svayameva taddhanaM gahNIyAt / kurvannAha devala: 'teSAM patitavajryebhyo bhaktavastraM pradIyate' yadA tu bAndhavairapi apicyameva dhanaM prApta, tadA grAsA- iti / patitotpannasyApi patitatvAtso'pi vy'H| niraMcchAdanamapi na te tasya dApayitavyA iti / vira.492 zakaputrANAmaMzagrahaNavirodhiklaibyAdyabhAve'pi niraMzakaputradevala: tvenaiva paitAmahadhanAnahatve prApte tadapavAdamAha devalaH adharmyaputrAH, klIbakuSThayAdayaH, patitatajjAH, munyAzramiNazca 'tatputrAH pitRdAyAMzaM labheran doSavarjitAH' iti / tatputrA dAyAnAH / patitAtiriktA bhartavyAH / tatputrA dAyinaH / niraMzakaputrAH aMzagrahaNavirodhiklaibyAdidoSavarjitAH pitRdharmArtha varjitAH putrAstattadgotreNa putravat / dAya zaM paitAmahadhanAMza labherannityarthaH / na cedaM vacanaM aMzapiNDavibhAgitvaM teSu kevalamIritam / / patitApatyasyApi paitAmahadhanagrAhitvaM prApayati / tatputrA mRte pitari na klIbakuSTha yunmttjddaandhkaaH|| iti sAmAnyenAbhidhAnAditi zaGkanIyam / doSavarjitAH patitaH patitApatyaM liGgI daayaaNshbhaaginH|| ityanena vyudAsatvAt / patitasya pumapatyaM patitameva teSAM patitavarjebhyo bhaktavastraM pradIyate / bhavati / tathA ca vasiSThaH 'patitotpannaH patito bhavati tatputrAH pitRdAyAMza labheran dossvrjitaaH|| ityAhuranyatra striyaaH| sA hi prgaaminii'| (vasma. . (1) liGgI prvrjitaadiH| patitapadena tatsutasthApyu / 13 / 51,52) iti / / smRca.272 pAdAnaM patitotpannatvena patitatvAt / dA.102 (4) mRte mRte'pItyarthaH / liGgI atizayena kapaTa(2) mRte pitarIti / mRte pitari klIbAdayo nAMza- | vrtcaarii| vira.490 bhAgina iti sNbndhH| vyaka.144 (5) niraMzakAnAM putrA aurasAH kSetrajAzca klaibyA. (3) mRte pitari klIvAdayo dAyavibhAgino na didoSavarjitA bhAgahAriNo na dttkaadyH| pamA.545 bhavanti / liGgI naiSThikavAnaprasthAdikSapaNakapAzupatAdi. | (6) liGgI atizayena kpttveshdhaarii| doSo bhAgAzcAtra vivkssitH| mRte pitarIti vibhaagkaalprdrshnaarth-nhtaapryojkH| vici.208 (1) damI.87; vyama.53; samu.140. (7) patitApatyamiti pAtityadazAyAmutpannaH putraH / (2) dA.102; byaka.144 pitari na (na pitari) yAMza +savi.365 (yAda); smRca.270 pitari na (na pitari); vira.489 vRddhahArItaH 490; ratna.151 ta: patitApatyaM (tastadapatyaM ca); vici. sAmyo bhartavyAH nAsAvyaH / munyAzramiNa : pASaNDAdayazca 208; vyani.; dAta.172; savi.365 pUrvAdhe (mRte na pitari bhAgAnAH / klIbakuSThonmattajaDAdayaH); byapra.559; vyama.74 ratnavat ; apatrA yoSitazcaiva bhatevyAH sAdhuvRttayaH / vitA.436 ratnavat ; baal.2|140, setu.63, samu. nirvAsyA vyabhicAriNyaH pratikUlAstathaiva ca // 130 smRcavat ; vica.09. naiva bhAgaM vanasthAnAM yatInAM brahmacAriNAm / (3) dA.102 sutrAH (sunAH); vyaka.144; smRca. pASaNDapatitAnAM ca na cAvaidikakarmaNAm / / 272; vira.490; smRsA. 59 pU.; pamA. 545 kta (ktaM); laghuhArItaH ratna.151; vici.208 jebhyo (onAM); vyani. ktavastraM pra navayuvatI vidhavA bhartavyA (kaM tu prati); dAta.172 dAvat ; savi.366 utta. candra. vidhavA yauvanasthA vA nArI bhavati krkshaa| 77 (=) vicivat ; vyapra. 559 kta (ktaM) pra (ca) putrAH (tsutAH); byama.74 pU.; vitA.436 pamAvat, bAla.21140 AyuSaH kSapaNArtha tu dAtavyaM jIvanaM tadA // kta (ktaM) tputrAH (tsutAH); setu.63 teSAM (eSAM) tputrAH * vyapra. smRcvdbhaavH| + zeSaM smRcavat / (tsutAH) zaM (zA); samu.131; vica.79 bAlavat. / (1) vRhaasmR.7|258, 259. (2) lahAsmR.65.
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH vedAH (1) nanu dampatyorvibhAgAtprAkprAtibhAvyAdipratiSedho patnI gRhabhANDasvAminI na yujyate / tayovibhAgAbhAvena vizeSaNAnarthakyAt / vi. patnI hi pAriNAhyasyeze / bhAgAbhAvazcApastambena darzitaH-'jAyApatyorna vibhAgo patnI dAyAre / patyaricchayA vibhAgAre / vidyte|' iti| satyam / zrautasmArtAgnisAdhyeSu karmasu 'maitreyIti hovAca yAjJavalkyaH / udyAsyanvA' tatphaleSu ca vibhAgAbhAvo na punaH sarvakarmasu dravyeSu vA / are'hamasmAtsthAnAdasmi hanta te'nayA kAtyA tathAhi-'jAyApatyorna vibhAgo vidyate' ityuktvA kimiti yanyA'ntaM karavANIti / na vidyate ityapekSAyAM hetumuktavAn-pANigrahaNAddhIti / ___ atha ha yAjJavalkyasya dve bhArye babhUvatuH / hi yasmAtpANigrahaNAdArabhya karmasu sahatvaM zrUyate-'jAyAmaitreyI ca kAtyAyanI ca tayorha maitreyI brahmavA patI amimAdadhIyAtAm' iti / tasmAdAdhAne sahAdhi. dinI babhUva strIprajJeva kAtyAyanI so'nyavRtta kArAdAdhAna siddhAgnisAdhyeSu karmasu sahAdhikAraH / tathA mupAkariSyamANaH / yAjJavalkyo maitreyIti hovAca / 'karma smArta vivAhAgnau' ityAdismaraNA dvivAhasiddhAgnipravrajiSyanvA'are'hamasmAtsthAnAdasmi hanta te sAdhyeSvapi karmasu sahAdhikAra eva / atazcobhayavidhAgni'nayA kAtyAyanyA'ntaM karavANIti / nirapekSeSu karmasu pUrteSu jAyApatyoH pRthagevAdhikAraH saMpaApastambaH dyate / tathA puNyAnAM phaleSu svargAdiSu jAyApatyoH sahatvaM zrayate-'divi jyotirajaramArabhetAm' ityAdi / patnI kauTumbikadhanasvAminI / dampatyorna vibhaagH| . yeSu puNyakarmasu sahAdhikArasteSAM phaleSu sahatvamiti jAyApatyorna vibhAgo vidyate / pANigrahaNAddhi boddhavyaM, na punaH pUrtAnAM bhatranujJayA'nuSThitAnAM phaleSvapi / sahatvaM karmasu / tathA puNyaphaleSu / dravyaparigrahe. nanu dravyasvAmitve'pi sahatvamuktam-'dravyaparigraheSu ca Su ca / na hi bhaturvipravAse naimittike dAne steya- na hi bhartarvipravAse naimittike dAne steyamupadizanti' iti / mupadizanti * satyam / dravyasvAmitvaM palyA darzitamanena na punarvibhA___ * bAla. vyAkhyAnaM yadi kuryAtsamAnaMzAn' iti yAjJavalkya gAbhAvaH / yasmAdravyaparigraheSu cetyuktvA tatra kAraNavacane draSTavyam / muktam-'bharturvipravAse naimittike'vazyakartavye dAne'ti(1) taisN.6|2|1|1; kAsaM.2 418 hi (vai) NAhya (Nahya); thibhojana bhikSApradAnAdau hi yasmAnna steyamupadizanti kasaM.3811 kAsaMvat; maisN.3|7|9 hi pAriNAhya (vai pAreNadha). manvAdayastasmAdbhAryAyA api dravyasvAmitvamasti anyathA (2) shbaa.14|5|4|1. steyaM syAt' iti / tasmAdbhartaricchayA bhAryAyA api (3) shbaa.14|7|3|1-2. dravyavibhAgo bhavatyeva na svecchayA / yathA vakSyati(4) aadh.2|14|16-20; hidha.218 phaleSu (kriyAsu) 254 smRcavata ; dAta.179, 180 na vibhAgo (vibhAgo na) turvi (rtRvi) vAse+ striyA) ttike (ttika) yamu (yamityu) mitA. (pANi...masu0) (dravya...zanti0); savi.344, 352 2052 leSu + (ca); ap.2|52 (na hi...shnti0):2|136 smRcavat : 353; vyapra.255, 256 leSu + (ca): 441 na sarva ptthitm| u.2|14|1 (pANi...dizanti0): 2 / 29 / 3 (jAyA...pu ca0); smRca.262, 268 (pANi...dizanti.) viravat , hArItaH : 510 tathA...leSu (tatphaleSu) (na hi.... hArItaH, vira.607 na vibhAgo (vibhAgo na) (pANi ... dizanti0) gautamaH, baal.2|115: 2 / 122 (pANi... dizaMnti0) smRsA.81,151smRcavataH subo.2052: vici. dizanti0) hArItaH; vima.56 smRcavata samu.127.
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1406 vyavahArakANDam 'yadi kuryAtsamAnaMzAnpalyaH kAryAH samAMzikAH' iti / yAnusaMdhAnasiddhatvena sahatvamiva / evaM ca yatrAdhAnAdiSu +mitaa.2|52 sahatvaM tatra svatvamastItyatrApi dravyaparigraheSu sahatva. (2) na hi tayordhanavibhAgo'sti, patidhane hi jAyA | pratIteH svatvamastIti / tadetadgRDhAbhisaMdhirAha / yasmAsvAminI jAyAtvAdeva / ato dampatyoH sAdhAraNaM dhanama- dravyaparigraheSu cetyukteti / aymbhipraayH| na sahatvaM zakyaM vibhaktum / ata evA''pastambaH- jAyApatyori- vidhatte / api tu lokasiddhameva / sahitayoreva svAmyAt / ti| ap.2|52 | athaivaM brUSe vivAhAtprAgarjite dravye puruSasyaiva svatvam / - 'pANigrahaNAddhi sahatvam' ityAdinA''pastamba tata Urdhvamarjite tu patipanyoriti / tadapi tu / tathA vAkyena bhartRdhane strINAM svAmitvaM pANigrahaNameva sAdhaya- sati putrasyApi svajanmataH prAk pitrArjitadhane svatvatIti vidhIyate / . ap.2|135 meva na syAdityalamatiprapaJcena / anyathA steyaM syAditi / (3) 'jIvan patrebhyaH' ityanena dampatyoH sahabhAvo subo.2052 darzitaH / tatra kAraNamAha --jAyApatyoriti / spaSTam / (5) patnyadhikaraNe patnyA api patidhane svatvamuktakasmAt ? pANIti / karmArtha dravyam / jAyAyAzca na pRthak miti / tasyA api tarhi patyA saha vibhAgo bhavedyadi krmsvdhikaarH| kiMtarhi ? sahabhAvena-'yastvayA dharmazca zAbdastu niSedho na syAditi cet / na / 'adhanAstraya kartavyaH so'nayA saha' iti vacanAt / tatra kiM pRthak dravye. evaite bhAryA dAsastathA sutaH / ityAdinA tasyA Neti / puNyaphaleSu svargAdiSvapi tathA sahatvameva / 'divi adhanoktarityavehi / patnyadhikaraNaM tvijyAmAtre sahajyotirajaramArametAmityAdibhyo mntrlinggebhyH| dravya- tvenA'dhikArasiddhayai na tvadhikaraNena yoSidadhanatvavacanaparigraheSu ca dravyArjaneSvapi tathA sahatvameva / tatra ptiraaj-baadhH| tasya. nyAyatvena vacanAbAdhakatvAt / vibhAyati, jAyA gRhe nirvahatIti yogakSemAvubhayAyattAviti gastu dampatyoH 'patnyaH kAryAH samAMzikAH' iti dravyaparigrahe'pi sahatvam / etadevopapAdayati-na hi bhartu- | vacanAditi ratnAkaraH / +vici.254-255 vipravAsa iti / hi yasmAt bhartarvipravAse sati naimittike (6) anena ['yadi kuryAt' iti (yAsmR.2115) 'chindatpANi dadyAdi'tyAdike dAne kRte bhAryAyA na vacanena] 'jAyApatyorna vibhAgo vidyate' iti Apastambasteyamupadizanti dharmajJAH / yadi bhartureva dravyaM syAt vacanaM yatra sahatvacodanA tatraiveti mantavyamiti bhArusyAdeva steyam / naimittike dAna iti vacanAt vyayA- cirAha / . savi.352 ntare steyaM bhavatyeva / etadeva dravyasAdhAraNye'pi dampa- (7) yatta 'bhAryA putrazca dAsazca traya evAdhanAH tyorvaiSamyaM yat patiryatheSTaM viniyuGkte jAyA tvetaavdeveti| smRtAH / ' ityatra adhanatvazruterApastambIyavibhAgAbhina ca patyuH svayamArjitasya viniyoge jAyAyA anumatya- dhAnaM vaidikakarmamAtre sahakAritvenAdhikArArthamiti / pekSA, svatantratvAt / svatantro hyasau gRhe, yathA rAjA tanna tadvacanottarArdhe 'yatte samadhigacchanti yasyaite tasya rASTre / ata eva bhAryAyAH steyazaGkA, na bhrtuH| u. taddhanam' ityanena svArjitasyaiva patnyAdInAM patyAdyanu (4) mitATIkA-'dravyaparigraheSu ce'tyAdivacanasyA- matimantareNa asvAtantryapratipAdanAt / Apastambavacane yaM siddhAntasaMmato'rthaH / dravyArjaneSvapi sahatvaM dmptyoH| tathA 'puNyApuNyaphaleSu ca' iti pRthagupAdAnAca tasmAt etacca sahatvamaupacArikaM na mukhyam / tathA hi / yathA vibhAgo na vidyata' iti niSedhasya pravRttipUrvakatvAdekaAdhAnAdiSu patipatnyoranyatarAbhAve AdhAnAdisvarUpA- smin dhane ubhayoH svatvaM jJApyate / anyathobhayoH siddhiH evaM dravyArjane na, api tu patirarjayitA patnI svatvAbhAvena vibhAgaprasaktyanupapatteniSedhavidhirna syAt / cArjitaM rakSayatIti yogakSemAvubhAbhyAM kriyate iti ubha- 'ekatvaM sA gatA yasmAccarumantrAhutivrataiH' iti laghu. ... + vira., smRsA. mitAgatam / vyapra. mitAgatama, zeSa hArItoktakatvasyaitadapi phalam / dAta.180 'patnI duhitarazcaiva' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / . + zeSaM mitAgatam /
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ A dAyabhAgaH-paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH 1407 kuTumbinau dhnsyeshaate| (3) putrAMzakalpanAyA mAtRSvatidezamAha-mAtara tayoranumate'nye'pi taddhiteSu varteran / iti / yajAtIyasya putrasya yo bhAga uktastadanusAreNaiva kuTumbinau dmptii| tau dhanasya parigrahe viniyoge tajjAtIyA mAtA'pyaMzaM haret / brAhmaNI caturoM'zAnAdaca IzAte / yadyapyevaM, tathApi bharturanujJayA vinA dyAt , kSatriyA trIn , vaizyA dvau, zUdraikamiti samaviSamastrI na viniyoktuM prabhavati / bhartA tu prabhavati / tadetena saMkhyAnAM vibhAgaH pUrvavahanIyaH / mAtRzabdasAmarthyAt veditavyaM na hi bharturvipravAse naimitti ke dAne steya- putrakartakavibhAge tAsAM niyatamaMzabhAktvaM na patikartRka mupadizantIti / tayordampatyoranumate'numatau satyAmanye- ityuktaM bhavati / ata eva 'yadi kuryAtsamA zAn patnyaH 'pi putrAdayaH tayoraihikeSvAmuSmikeSu ca hiteSu varteran kAryAH smaaNshkaaH|n dattaM strIdhanaM yAsAM bhatrI vA zvazureNa dravyaviniyogenApi / vaa|| iti yoginA pAkSika eva tAsAM vibhAga upnystH| vasiSThaH yadyapyatra samAMzitve yadyapabandhonAMzakalpanAyAmi(1)tyaMzabhrAtRstrINAM dAyAhatvam kalpanAyA na pAkSikatvaM gamyate tathApi icchayetyanuvartanAatha bhrAtaNAM dAyavibhAgaH / yAzvAnapatyAH tpatnInAM samAMzakaraNasyaicchikatvena pAkSikatva siddherna striyastAsAM cAputralAbhAt +ll dossH| etadevAbhipretyAha vijJAnezvaraH 'bharturicchayA bhAryAviSNuH yA api dravyavibhAgo bhvtiiti| haradatto'pi 'jAyApatyorna mAtRNAM putrasamadAyAhatvam / anuuddhduhitroN'shhaarinnyH| vibhAgo vidyata' iti ApastambIyaM sUtraM Atmana evAM mAtaraH putrabhAgAnusAreNa bhAgahAriNyaH, anU- zAttasyA apIti manyate iti vyAcakSANa: mAtraMzaklapteH DhAzca duhitaraH / pAkSikatvaM gamayati / putrabhAgAnusaraNena caikaputrAyA mAtuH (1) putrabhAgAnusAreNa yathA varNakrameNa putrANAM putrasyaiva sarvaharatayA vibhAgAbhAvena tadanusaraNAyogAdaMcatustriyekabhAgitA tathA patnInAmapIti / anUDhAnAM zakalpanA nAstyeva / kiMtu yAvajjIvaM bharaNamAtrameva / tathAduhitRRNAM putrabhAgamanusRtya tccturthoshH| dA.68-69 ca devala:- 'eka eva savarNaH syAddAyo'tra na vibhajyata' (2) mAtara iti bahuvacananirdezAtpratyekameva jana- iti / savarNa ityasavarNo'pi zUdravyatiriktaH mAtureva cAyaM nItvAdekatvavivakSAyAM ca mAnAbhAvAdahUnAM jananInAma- vibhAganiSedhaH paryavasyati / tasyA eva tatra svatvasadbhAvAt dhikAro'nyathA mAtaraH putrabhAgAnusArabhAgahAriNya iti nAnyeSAM ekaputratvAttasyAH, ata evAnekaputrANAM vibhAga varNakramabhAgahrAsaparam / ekamAtRparatve sarve bhajyate iti eva mAturaMzakalpanAmAha yogIzvara:-'piturUrva vibhajatAM grahezvaro'pi / vira.483 mAtA'pyaMzaM samaM haret' iti / anekAsAM pratyekamekaputratve +vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca mRtAputradhanavibhAge drssttvyH| bhavatyeva taasaampyNshklptiH| vibhAjakAnAM mAtRNAM bahu. * savi.vyAkhyAnaM yadi kuryAt samAnaMzAn' iti yAjJavalkya- tvAt mAtara iti bahuvacanAt bahInAmapyekaputrANAM na vacane draSTavyam / x vyapra. dAgatam / vibhAgaH kiMtu bharaNameva / mAtara iti ca pitAmahInA(1) aadh.2|29|3,4; hitha.281. mapyupalakSaNe tena paitAmadhanavibhAge tAsAmapyazo deyaH / . (2) vismR.18||34,35, dA.68 DhAzca duhitaraH yathAha vyAsa:-'asutAstu pituH palyaH samAnAMzAH prakI(DhA duhitarazca); u.2|14|2 reNa (rato) (anU...taraH0); rtitAH / pitAmahyazca tAH sarvA mAtRtulyAH prkiirtitaaH||' vyaka.143; smRca.267 reNa bhA (ribhA); vira.483 iti| mAtRtulyA maatRvdNshbhaajH| sa cAMzaH strIdhane reNa bhA (rabhA); smRsA.57 viravat ; ratna.140 smRcavat ; datte'rddhaH,adatte pUrNaH 'datte tvadha prakIrtitamiti yogismaranyani. reNa bhA (rabhA) (anU....taraH0); savi.357; vyapra.456; vyama.44 reNa bhA (ribhA) (anU...taraH0); NAt / ardhamityupalakSaNaM yAvatAMzasAmyaM bhavati taavdibaal.2|115, 2 / 123 vyamavat : 2 / 117 smRcavat , tyrthH| bhAgasAmAnyopAdAne'pi sthAvaraM vineti drssttvym| gautamaH; vibha.50, 85, samu.129 smRcavat. 'vRttasyApi kRte'pyaMzaM na strI sthAvaramahaMtIti bRhaspativya.bA. 974
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1408 vyavahArakANDam smaraNAt / | samAMzadAnapakSe pramItabhartRkAH putrapautrapanyaH svapalyazca atidezAntaramAha-anUDhA iti / yajjAtIyAH bhartRbhAgArhAH kAryAH, yAsAM bharcA zvazureNa vA svayaM vA putrA yamaMzaM labhante tajjAtIyA avivAhitA duhitaro'pi strIdhanaM na dattam / yadvA yAsAM strIdhanaM na dattaM tAH strI. tamaMzaM labheran / yogIzvarastu tattajjAtIyaputrAMzacaturthAzaM dhanasamAMzikAH kaaryaaH| dvisahasraparo dAyaH striyAH' iti tattajjAtIyakanyAyA Aha- 'asaMskRtAstu saMskAryA smRtyantarAt tAvanmAnaM prabhUtadhanatve'pi deyam / svalpebhrAtRbhiH puurvsNskRtaiH| bhaginyazca nijAdaMzAddatvAMzaM tu 'pi samAMzatvenaiva / anye tvanapatyAnAM niyogAbhimukhaturIyakam // iti| anayozca pakSayorvivaraNamAha kAtyA- tvena smaaNshtaamaahuH| tattu niyogAsaMbhavAdayuktam / yana:-'kanyakAnAM tvadattAnAM caturtho bhAga issyte| saMbhavanniyogAnAM tu niyogAMzatvameva yuktam / putrANAM ca trayo bhAgAH svAmyaM tvalpadhane smRtam // ' iti / vishv.2|119 aymrthH| yadA brAhmaNasya sajAtIyaH ekaH putraH kanyA | (2) pituricchayA vibhAgo dvidhA dArzata: samo viSamacaikA tadA pitRdhanaM dvedhA vibhajya tatra eka bhAgaM caturdhA zveti, tatra samavibhAge vizeSamAha- yadItyAdi / yadA kRtvA caturtho'zaM kanyAya dattvA svAMza ava ziSTaM cAMzatrayaM svecchayA pitA sarvAneva sutAnsamavibhAginaH karoti putro gRhNIyAt / evaM sajAtIyAvijAtIyakanyAputrayoH tadA patnyazca putrasamAMzabhAjaH kartavyAH yAsAM patnInAM sAmyavaiSamye cohanIyam / tadetadbahudhane / alpadhane bharcA zvazureNa vA strIdhanaM na dattam / datte tu strIdhane tu samoM'za iti / yattvaMzAvivakSayA vivAhopayuktadravya- | ardhAzaM vakSyati-'datte tvadha prakalpayet' iti / yadA mAtraM labheta, 'kanyAbhyazca pitRdravyaM deyaM vaivAhikaM vasu' iti tu zreSThabhAgAdinA jyeSThAdIn vibhajati tadA patnyaH devalavacanAditi candrikAcamatkRtam / tatra 'vibhajya- zreSThAdibhAgAnna labhante kintUddhRtoddhArAtsamudAyAtsamAnemAne dAyAdye kanyAlaGkAraM vaivAhikaM strIdhanaM ca labhete'- vAMzAn labhante svoddhAraM ca / yathAhApastambaH-'parIti zaGkhasmaraNavirodhAt / alaGkAraM svadhRtaM, vaivAhikaM bhANDaM ca gRhe'laGkAro bhAryAyAH' iti / ramitA. vivAhopayuktaM strIdhanaM paitRkamRkthaM cturthaa'shaadiH| vai. (3) putrahInAzca pituH palyaH samAnAMzA na putramanuH vatyaH / . __+dA.67 mAtRNAM dAyAItvam (4) ekasya putrasya yAvAnaMzastAvadaMzAmekaikAM patnI asutAstu pituH patnyaH samAnAMzAH prkiirtitaaH| kuyodityarthaH / apa. pitAmahyazca tAH sarvA mAtRkalpAH prakIrtitAH / / (5) yadi vArdhakye'pyAtmanA saha samavibhAgapakSayAjJavalkyaH micchayA pitA kuryAt tadA''tmabhAgena saha tatsamAna___jIvati pitari patnInAM putrasamadhanArhatvam bhAgaM patnI gRhNIyAdityarthaH / evaM ca 'jAyApatyorna yadi kuryAtsamAnaMzAn panyaH kAryAH smaaNshikaaH| ___x adhika vyAkhyAnaM 'patnI duhitarazcaiva' iti zloke draSTana dattaM strIdhanaM yAsAM bhI vA zvazureNa vA // vyam / pamA. mitAgatam / (1) snehaguNAdyanapekSaM mAdhyasthyenaiva- yadItyAdi / / ___+ zeSaM mitAgatam / dAvat :151 pU. pamA.487; mapA.662 dAvataH664 pU.; 4 vyAsasya zloko'yaM nibandhakArANAM mte| tatraivAsya | vici.194, smRci.29 kuryA (dadyA) strI (vA); dAta. vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca draSTavyaH / 166: 179 dAvat, pU.; nRpra.34 zikAH (zakAH); savi. (1) msmR.9|186 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam / 352 kAryAH (kuryAta) zikAH (zakAH): 357 zikAH (2) yAsmR.21115, apu.256|2 kuryA (dadyA) patnya: (zakAH) pU.: 358; candra.71 dAvana, vImi. vyapra.256 kAryAH (kAryAH patnyaH); vishv.2|119 apuvat ; mitA. pU.: 440: 499 pU.; vyau.145: 153 pR.; vyama.44; 21115:2 / 135 pU. dA.67 mAnaM (mAnAM); apa.; vyaka. vitA.304, rAko.446; baal.2|143 nRpravata; vibha. 141 smRca.262 dAvata; vira.464-465, smRsA.54 | 48.89: sama.127 dAvat vica.60 dAvata,
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH 1409 vibhAgo vidyata' iti hArItavacanavirodhazaGkA'pi pari- patyuricchAnusAreNa patnInAmapi dhanaM dAtavyam / samazabdahRteti srvmnvdym| smRca.262 stu patyurbhAgAnnyUnaM na kArya samamaMzamadhikAMza vA dAta(6) evaM ca putrANAM viSamAMzapakSe patnyo'pi viSa- vyam / 'yadi kuryAt' iti yadizabdena icchAnusArapratipA. mAMzA boddhavyAH, na tu putrAdipanyaH piturvibhAjakatvAt nAdaicchikatvAdaMzadAnasyetyavagantavyamiti / atredaM tatvaMtatpratiyogikapatnItvasyaivAvagamAt / yadi tu kasyAzcit | bhArucimate patnInAM bahutvasadbhAvetA sAmeva vibhAgaH / palyAH bharnA zvazureNa vA dhanaM na dattaM, tadA tA api vijJAnayogiprabhRtInAM mate panyekaniyato vibhAgo nAsti / tAvaddhanavatyaH kAryA ityarthaH / atra patnInAmaputrANA- kiM tu putraiH samavibhAgaH patnInAm / aparArkAdInAM tu mate mapIti hlaayudhH| . *vira.465 patnIvibhAgaH putrasamavibhAgazca nAsti / kiM tu patIcchayA (7) samazabdo nyUnAdhikabhAvarahitAMzaparaH / athavA deyamiti / atra pakSatraye varNato vyavasthAmAhurbhASyakArAHsamazabdo'tra 'catustriokabhAgAH syuri'tyatra samAnAMzaparaH | 'brAhmaNInAM patnInAM svaputraiH samavibhAgaH / kSatriyANAM tu zAstroktasamatvAt smvypdeshH| evaM sthite yadA pitA | patnIvibhAgo nAsti / na putrasamavibhAgaH kiMtu patIcchayA svecchayA putrAn sarvAn samAMzabhAjaH karoti tadA yatkiciddeyamiti / vaizyazUdrayoH ptniivibhaagH| etadyavapatnyo'pi samAMzikAH' kAryAH yadi brAhmaNyAdyutpanna- sthAyAmAcAra eva muulmi'tyaahuH| savi.353-354 putrANAM sadRzA evAMzAstadA tanmAtRNAmapi sadRzA eva / nanu kathaM-'yadi kuryAt samAnaMzAn patnyaH kAryAH yadA tu mUrddhAvasiktAdiputrANAM yathAkrameNa triokAM- samAMzikAH' ityatra strINAM dAyAnahatvAdaMzazabdo'nyathA zAstadA tanmAtRNAmapi svasvaputrasamAMzAH / evaM prAptA- | vyaakRtH| kathaM tarhi yAjJavalkyenoktam-'piturUrva vibhapavAdaH na dattamityAdi strIdhanamalaGkArAdi yadi strIdhanaM jatAM mAtA'pyaMzaM samaM haret / iti / kathaM ca vyAsenadattaM tadA 'datte tvarddha prakIrtitami'tyadhivedanaprakaraNoktaH / matyAdhavadanaprakaraNokta- 'asutAstu pituH palyaH samAnAMzAH prkiirtitaaH| pitAprakAro vijJeyaH / sa ca prakAraH 'datte tvarddha prakIrtitamiti | mahyazca sarvAstAH mAtRtulyAH prkiirtitaaH|| iti| kathaM arddhazabdoM'zamAtraparo na tu samavibhaktAMzaparaH / yAvatA ca viSNunA -'mAtaraH putrabhAgAnusAreNa(ri)bhAgahAdhanena svaputrAMzAnyUnaM bhavati strIdhanaM tAvaddhanaM dattvA riNyaH anUDhAzca duhitaraH' iti / tarhi strINAM dAyAnapatnyaMzo'pi putrAMzasamaH karttavya iti / nanvevaM sati prakArA- hatve mAtrAdInAM duhitrantAnAmaMzahAritvoktirna yujyate / ntareNa strIdhanamapi vibhajyatAmityuktaM syAttathA ca strIdhana- maivam / atra aMzazabdo na dAyabhAgavacanaH / api tu syAvibhAjyatvapratipAdakavacanavirodha iti cet, maivam / drvysmdaayprtiikmaatrvcnH| atazca noktadoSa iti yatra apavAdakaM vacanamasti tatra apavAdakabalAtsAmA- | kecit / atra mAtrA dizabdAnAM gururUpastrIvizeSaparanyena strIdhanasyAvibhAjyatvapratipAdakavacanAnAM bAdhaH, | tvAdajIva dvibhAge mAtA'pyaMzaM dAyabhAgaM haredityanye / yatrApavAdo nAsti tatra na bAdhaH / atra ca 'na dattaM medhAtithimataM tu varNavyavasthayA pUrvamevoktam / 'atha strIdhanaM yAsAmiti 'datte tvaca prakalpayedi'tyanayorArthi- bhrAtRNAM dAyavibhAgo yAzcAnapatyAH striyaH tAsAmAkaikavAkyatvenApavAdakatvam / yadA tu pitA 'jyeSThaM vA putralAbhAt' iti vasiSThaH / asyArthaH-yAH pituH striyaH zreSThabhAgene tyAyuktaprakAreNa viSamabhAgaM karoti tadA | anapatyAH garbhasthApatyAH tAsAmAputralAbhAt AprasavAt patnInAM zreSThAdibhAgA na santi kintu zreSThAdibhAgoddhAre | sahavAsena sthitAnAM bhrAtRNAM prasUtApatyaliGgajJAnAnantaraM kRte yadavaziSTaM samuditadravyaM tasmAtsamAnAMzAn patnyo dAyavibhAga iti / nanvatra bhrAtRNAmanapatyastrINAM ca labhante tathA svakIyoddhAraM ca / maghA.662-663 dAyavibhAgo bhavatIti RjvarthaH, kimiti parityajyate, (8) aparArkamataM tu- strINAM dAyavibhAgo nAstyeva ucyate, anapatyastrINAmAputralAbhAditi viruddhArthapratIteH 'tasmAstriyo nirindriyA adAyAdIriti shruteH| atazca | strINAM dAyAnarhANAM dAyavibhAgAsaMbhavAcca parityajyate / * zeSa mitAgatam / smRsA., vici. viragatam / .. ata eva smRtyantaraM-'jananyasvadhanA putraiH vibhAgeM'zaM samaM
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ .1410 vyavahArakANDam haret iti| [asvadhanA prAtisvikastrIdhanazUnyA jananI bhASyakAramate tu zUdrapatnInAM vibhAgo lokAcArasiddha putrairevAjIvadvibhAge kriyamANe putrAMzasamamaMzaM haredi. iti mantavyam / savi.357-359 tyrthH| atra jananIgrahaNaM tatsapalyAderupalakSaNArtham / (9) vipakSe tu pitarvibhAgakartaH patnInAM yAsAM bharcA 'mAtaraH putrabhAgAnusAribhAgahAriNya' iti| asvadhaneti zvazureNa vA na strIdhanaM dattaM tAH patnyo'gahItastrIdhanAH vizeSaNopAdAnAt svadhane vidyamAne tenaiva jIvanasya svA palyaH samadhanAH saMvibhaktavyadhanAH kAryAH / yadi tunuSTheyasya ca dhanasAdhyasya karmaNaH siddhisaMbhave nAMzagrahaNa- 'dvAvaMzau pratipadyeta vibhajannAtmanaH pitA' iti tu miti pratIyate / svadhanamAtrAjjIvanadhanasAdhyakarmaNoH nAradavacanAnusAreNa 'svalpena vA saMvibhajya bhUyiSThasidhyasaMbhave svadhanAnAmapi na samabhAgaharaNam / kiM tu mAdAya tiSThediti hArItavacanAnusAreNa dviguNaM pracurayathopayoga nyUnabhAgasyaiva haraNa miti gamyate / tathA taraM vA dhanaM svayaM gahNAti tadA svabhAgAdeva samAMvibhAjyarAzeratibahatve nirdhanAnAmapi jananyAdInAM na / zikAH kaaryaaH| vImi. samAMzagrahaNam / kintu yathAsvopayogaM samAMzanyUnasyaivAMzasya (10) bha digrahaNamupalakSaNam / vakSyamANastrIdhanaharaNamityavagamyate / asvadhaneti vizeSaNasyopayogavazA zUnyA ityarthaH / tAsAM patnInAM putrasamAMzabhAktvamatra daMzagrahaNaM pallyAH, na punarghAtRvadAyabhAgitvavazAditi niyamyate / na ca pakSadvaye'pyetAvatA putrasamAMzitvaM jJApanArthatvAt / samamiti vizeSaNasyopayogAdasamAM patnInAM vijJAnezvareNoktam / tarhi 'yadi kuryAt samAnaMzasya haraNe'pyavaiyarthyam / ] ajIvadvibhAgasthale zAn' iti samAMzAnuvAdo vyrthH| palyo jyeSThAMzAdi patIcchayA patnInAmadhikAMzasyApi dAtamahatvAdityuktaM na labhante ityetAvanmAtrameva vAcyamiti yuktam / yataH prAk / asminnajIvadvibhAgasthale bhrAtRNAM icchAnusAreNa / 'evaM samaddhatoddhAre samAnaMzAn prakalpayet / uddhAremAturaMzo dAtavyaH samo vA adhiko vA / yadIcchA nAsti 'nuddhate tveSAmiyaM syAdaMzakalpanA // ekAdhikaM harejyeSThaH alpavibhAjyarAzeradhikasya prAptasya nivRttyarthatvAt sama putro'dhyarthaM tto'nujH| aMzamaMzaM yavIyAMsa iti dharmoM miti padamityanusaMdheyam / ata etatsarvamanusaMdhAyaiva yAjJa vyavasthitaH / / (msm.9|115,116)| iti manunA / valkyena 'yadi kuryAtsamAnaMzAn patnyaH kAryAH samAM 'yaMzI vA pUrvajaH syAdekaikamitareSAm / ' iti gautamena / zikAH' itya bhidhAya 'na dattaM strIdhanaM yAsAM bhA vA zvazureNa vA' ityabhihitam / strIvanaM dattaM cettAsAM patnInAM 'atha bhrAtRNAM dAyabhAgo dyazaM harejjyeSTho gavAzvasya cAtra dazamamajAvayo gRhaM ca kaniSThasya kArNAyasa gRhopakaranAMzaharatvamiti vcnaarthH| ata evoktaM candrikAkAreNa NAni ca madhyamasya / ' iti vasiSThena / 'jyeSThasyAMzo'dhiko tenAtra na mAtuH khatvavyavasthApako dAyavibhAgaH, kiM tu yAvadarthamevArthaharaNamiti mantavyamiti / vijJAnayoginA deyaH kaniSThasya varaH smRtaH / samAMzabhAjaH zeSAH syura'bhrAtRNAmatha dampatyoH' iti vacanavyAkhyAne tasmA. prattA bhaginI tathA // iti nAradena coddhAramRte viSamadbhAryAyA api dravyasvAmitvamasti anyathA steyaM bhAgamAtramuktaM tadyadA''driyate tadA patnInAmaMzAbhAvaprati. pAdanArtha 'yadi kuryAt samAnaMzAn' ityuktamiti na syAditi, tattu dAyaharatvapratipAdakaM na bhavati kiM tvatithibhojana bhikSApradAnAdisvAmyamAtramityanusaMdheyam / apa doSaH / ata eva 'bhrAtRNAmavibhaktAnAM yadyutthAnaM rArkeNa tu 'yadi kuryAtsamAnaMzAn' ityatra aMzazabdo bhavetsaha / na tatra viSamaM bhAgaM pitA dadyAtkathaMcana / / ' iti vibhaajydrvyaikdeshprH| atazca patnInAmaMzaharatvaM nA. manunA sarveSAM bhrAtRNAM dravyArjane yadi saha samAnameva stIti patyuricchayA yatkiciddeya mityevaMparamiti / ato utthAnamudyogo bhavettadA piturviSamavibhAgadAnapratiSedhaH matatraye'pi na dAyabhAktvaM strINAM, api tvaMzaharatvam / kRtaH / ata eva coktamanuvacanavyAkhyAne jImUtavAha - tacca strIdhanasadbhAvatAratamyanibandhanaM prAguktamanusaMdheyam / nenoktam-- 'uddhArastu pitrA dAtavya eva / tasya [] etaccibAntargatamyAkhyAnaM smRticandrikAyAH pR. 268 vibhAgarUpatvAbhAvAt / nyUnAdhikavibhAgasyaiva niSe. itysyaanuvaadH| dhAt' iti / tasmAt 'jyeSThaM vA zreSThabhAgena' iti yAjJa
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravye patnInAM mAtRRNAM ca bhAgaH 1411 valkyAyukta uddhAre'pi samAMzabhAgitA putrANAmastyeveti / aMzAdhikadhanAyAstu naaNshH| vyama.44 tatrApIdaM vacanaM pravartata eva / dyazAdipakSe paraM na (12) jIvati mate vA pitari vibhAge tatpatnInAM pravartata iti vijJAnayoginAmAzayaH / datte tu strIdhane putrasamAMzitvamAha sa eva-yadIti / x vitA.304 'datte tvaca prakalpayet' ityatrArddhadAnaM vakSyate / (13) mitATIkA-atra yadi kuryAdinyanena pituriyadyapi tadAdhivedanike bharnA dIyamAne vakSyate cchayA vibhAga ukto na patnIcchayA, so'pi putrAMzapRthatathApyAkAGkSAyAM satyAM samAnanyAyatvAdatrApi yojym| karaNaparyanto na svataH / 'jAyApatyorna vibhAgo ata evAha baudhAyanaH- 'bahUnAmekadharmANAmekasyApi yadu- vidyate' ityAdiprAguktApastambAdinA tatra sahatvoktyA cyate / sarveSAmeva tat kuryAdekarUpA hi te smRtaaH|| iti / tasyAsaMbhavAt / 'ardho vA eSa Atmano yaH patnI'ti 'bhrAtRNAmavibhaktAnAM' ityAdi manuvAkyaM sahotthAnaM sa- zrutezca / ayamevAzayaH 'anIzAste hi jIvatoriti veSAM vibhAgaprArthanA yadi bhavatIti jImUtavAhanena tadanu- mAnavasya / putratastasyA antaraGgatvAt / kintu bahuvacanAyAyinA dAyatattvakRtA ca vyAkhyAtam / 'yadi punaH pi- danekatve patnInAM pratipatni putrAMzatulyAMzAn saMgRhya tari jIvati patrA eva vibhAgamarthayante tadA viSamavi- svAMzena saha sthaapyaaH| evaM ca tAbhyaH pRthakkRtyAMzo deya bhAgaH pitrA na dAtavya' iti vadatA / tatra sahazabdavaiyaH iti na / ata eva samAMzakA ityevAtroktaM, na tu tadvat rthym| utthAnazabdasya codyogavAcino'pi bhAgaprArthanA-patnIzca vibhajet samamiti / ata eva dhanavibhAgAbhAve paratvamanyAyyamityasmadyAkhyAnamevAdatavyam / tathA ca nApastambAditAtparya, kintUkte iti prAkpratipAditaM pratibhU. 'sAmAnyArthasamutthAne vibhAgastu samaH smRtH|' iti yogI- prakaraNe vyAkhyAtrA / madanaratne'pyevam / evaM ca zvaravacaHsaMvAdo'pi labhyate / tasyAsmadabhimatArthatayaivopa- yathA jIvapitRkavibhAge AdyapakSe evamanyapakSadvaye 'datte ptteH| 'datte tvarddham' ityatrApparddhazabdaH samapravibhAga- tvi'ti nyAyena nirvAhavat putrecchayaiva pitRvanirvAho vacano na bhavati / atazca yAvatA pUrvadattamidAnIM dIya-bodhyaH / bAla. mAnaM ca samaM bhavati tAvaddeyamiti mitAkSarAyAmuktam / | ajIvatpitRka vibhAge mAtA putrasamadAyAr2yA tatrAyamAzayaH / yadyapi napuMsakasyArddhazabdasya 'puMsya?- turUva vibhajatAM mAtApyaMzaM samaM haret // 'rddha sameM'zake' iti koSAt samAMzavAcitvamasti / tathApi / (1) avidyamAnastrIdhanA mAtApi vibhAgaM putrasama. kadAcittAsAM putrAdhikadhanatvaM kadAcittadUnadhanatvamavya- mApnuyAt / mAtRzabdazcAyaM pitRsaMbandhAvizeSAt tadbhAryAvasthitamarddha niyamasya cAdRSTArthatvaM mA prasAGkSIditi putra. | mAtravacano drssttvyH| +vishv.2|127 samAMzitAyAmeva tAtparyamiti / atra madanaratnakAra Aha x zeSaM mitAgatam / palya iti bahuvacanAtpratipani samAnaMzAn pitA gRhI. smRca.vyAkhyAnaM 'yAzcAnapatyA' iti vasiSThavacane draSTayAnna tu tAbhyaH pRthakkRtyAMzo daatvyH| 'jAyApatyorvi-vyam / savi.vyAkhyAnaM yadi kuryAtsamAnazAna' iti yAjJavalkyabhAgo na vidyate' iti haariitvcnvirodhaaptteriti| vacane draSTavyam / tanna / nAtra jAyApatyovibhAga ucyate yena hArItavacana + vImi. vizvagatam / virodhaH syAt / kintu patyeva putravibhAgasamaye tAbhyastatsa. | (1) yaasmR.2|123; apu.256|10; vishv.2|127 samaM haret (samApnuyAt); mitaa.2|123, 20135apa.; vyaka. mAMzadAnaM prItidAnavat / ata eva strIdhane datte tvarddha mi. 143, gaumi.28|18 (); u.2|14|2; smRca.267; tyuktamiti na ko'pi dossH| vyapra.440-442 vira.483, smRsA.57 hare (labhe); pamA.5017mapA.663, . (11) svasya putrANAM ca samAMzapakSe palyA apyaM 664, ratna.140; vici.205; nRpra.36, savi.357; zamAha yAjJavalkyaH - yadIti / datte tvarddha dAni.2; vImi. vyapra.452,499; vyau.145,153; deyam / 'datte tvarddha prakalpayediti vacanAt / arddha vyama.44 vitA.305, rAko.452, baal.2|143, pUrvadattaM strIdhanaM yAvatA putrAMzasamaM bhavati tAva dityrthH| / vibha.49; samu.129.
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1412 vyavahArakANDam (2) jIvadvibhAge svaputrasamAMzitvaM patnInAmuktaM / cchAdanamAtrabhAjanatvamiti bhutrnibndhsvrsH| mitA. 'yadi kuryAtsamAnaMzAn' ityAdinA / piturUrva kSarAkRtastu 'jIvadvibhAge putrasamAMzitvaM patnInAmuktam / vibhAge'pi patnInAM svapatrasamAMzitvaM darzayitumAha-- idAnIM piturUrva vibhajatAmapi putrasamabhAgitvaM patnInApiturUva'miti / piturUrva, pituH prAyaNAdUrdhva vibhajatAM mAha' ityavatAraNikaM 'piturUrva vibhajatAm' ityasya mAtApi svapatrAMzasamamaMzaM haret yadi strIdhanaM na dattam / yogIzvaravacasaH prayacchato'trApi saputrAputrasakalapitadatte tva/zahAriNIti vakSyate / amitA. patnInAM putrasamAMzitvamabhipretamiti pratIyate / madanaratna(3) bahuvacanamavivakSitam / tenaikasya sutasya yAvA. kRtA'pyata evoktaM "jananIgrahaNamaputrANAmapi mAtRsambhAgastAvAneva maaturbhvtiityrthH| xapa. patnInAmupalakSaNaM pitAmahInAM ca / 'asutAzca pituH palyaH' (4) tadatra noktaM putraireva saha vRttirasyA iti / - ityAdivyAsavacanAt" iti / yuktaM caitat / pituH palya u.2|142 iti putrapratiyogikapitRgrahaNasyAnyathA vaiyarthyAt / putra(5) yadi pitAmahapatnyapatrA tarhi svAlaGkAraM prIti samAMzitvasya pitRkRtavibhAgaviSaye 'patnyaH kAryAH samAMdattaM labhate nAMzam / tathA paitAmahadhana vibhAge mAtAMza zikAH' iti vadatApi mAtara ityeva vadet / tasmAtpitRna labhate kintu svAbharaNAdikameva / 'yadi kuryAtsamAnaM-patnItvaprayuktameva jIvadajIvadvibhAgasAdhAraNaputrasamAMzazAn palyaH kAryAH smaaNshikaaH|' tathA 'piturUz2a vibha- bhAktvamiti mitAkSarAmadanaratnakRtorabhiprAyaH / pituriti jatAM mAtApyaMzaM samaM haret / iti, anayoH kevala. kartari SaSThI / tena pitRkartu ke vibhAge palyaH samAnAMzA pitRpradhAnakasvAmyopetadhanaviSayakatvAt pitRpradhAnakatvaM ityukte'rthAttatpratiyogikasyaiva patnItvasya lAbhAnjIvadvisvAmyopetatvaM caivaM jJeyam / mapA.664 bhAgaviSayataivAsyocitA / tatra tu mAtRpade mukhyAmukhya(6) yadi strIdhanaM dattaM na bhavati / datte vardhAza- mAtRparatvAnaucityAtpratisaMbandhitayA ca patrANAmeva dvAriNI kAryeti / 'samAMzahAriNI mAtA' iti vacanAt / svavacanopAttAnAmupasthitejananIparatvameva mAtRpadasya atrApya zabdo na samapravibhAgavacanaH / kintu yAvatA mukhyArthalAbhAyocitam / ziSTAcAro'pyevam / yadatra yuktaM patrasamAMzitA bhavati tAvadeva vivakSitam / atra mAtR / tdgraahymitylmdhiken| xvyapra.453.454 padasya jananIvAcakatvAnnAputrasApatnamAtRparatvamapi / / (7) samaM svasamajAtIvaputravibhAgasamamityarthaH / sakRcchratasya mAtRpadasya mukhyagauNobhayArthatvAnupapatteH / / vyau.145 - yatta 'asutAzca pituH patnyaH samAnAMzAH prklpitaaH| pitA- (8) samoktermAturjIvanamAtropayuktadhanadAnamA kIrtitAH // iti vyAsa. svArjitasya pitRkarta ke vibhAge saputrANAmaputrANAM ca putravacanAt yogIzvaravacane patnIgrahaNAcca jIvatpitaka vibhAge | smo'shH| UrdhvaM tu saputrANAmevAM'zo nAputrANAmiti jIpatnImAtrasya putrasamAMzavatvam / putrapatnIpadayoH pitRprati / muutvaahnshuulpaannigautmaadyH| chatrivanmAtRzabda ubhayayogikasaMbandhArthakatayA gauNamukhyArthakatvAnApatteH / para iti vijnyaaneshvrH| atra tu gauNamAtapara eka apa vimAna kalpatarau ca bRhaspatiH-'tadabhAve tu jananI tanayAMzasamAMpratItervarUpyAdubhayaparatvAsaMbhavAt putravatInAmeva vaputra. zinI' tathA 'samAMzA mAtarasteSAM tarIyAMza samAMzitvam / aputrANAM tu grAsAcchAdanamAtrabhAktvamavi- kaa| tadabhAve piturabhAve / kanyakA'nUDhA |triiyp. bhaktasaMsaSTapatnInAmiva / yuktaM caitat / jIvadvibhAge tvAMza tu turIyakami'tivatpatrAMzaturyAzaparama / smAtinAti pituH svAtantryAt, ajIva dvibhAge putrANAM svAtantryAt , kAyAM tu bahudhane jIvanamAtramalpe dhane patrasamo'za uktH| mAtRpadapatnIpadasvarasAcca / yuktaM ca aputrANAM grAsA- mAtRpadasyAvRttiM vinA gauNamukhyatvAyogAjananIparatvameva / * pamA. mitAvadbhAvaH / ___x vyama, vyapragatam / bAla. vyavahAraprakAzakRtamitAkSarA.. xzeSaM vizvagataM mitAgataM ca / = zeSaM mitAgatam / / bhAvavavyAkhyAnam /
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravye patnInAM mAtRNAM ca bhAgaH 1413 anyathA vRttidvayavirodhAt / tena sApatnamAturjIvanamAtra bRhaspatiH miti jImatavAhanavivAdacintAmaNizUlapANismArtagauDA- ajIvaspitRkavibhAge mAtA putrasamadAyAre / dyH| chatrinyAyenobhayaparatve asutAyA eva vibhAgokte kanyA cturthbhaaghraa| jananyAM tadayogAt samAMzA mAtara iti bahutvabAdhAcca / / tedabhAve tu jananI tanayAMzasamAMzinI / tena vacanAttattvayathArthamaindrI syAt iti nyAyena gauNa- samAMzA mAtarasteSAM turIyAMzA ca kanyakA / / para evetyanye / idaM cAputrAyA bhrtdttstriidhnhiinaayaashc| (1) putrasya bhAgavayaM kanyakAyA eko bhaagH| dA.69 saputrAyAstu putrAMza eva bhaagH| dhnyutaayaastvoN'shH| (2) pitetyanuvRttau bRhaspatiH- tadabhAva iti / turI'jananyasvadhanA putraivibhAge'zaM samaM harediti smRtyntraat| yAMzA sajAtIyasya bhrAturyAvAnaMzastadapekSatvAccaturtho bhAgaH evaM putrapautrahInAH pitAmahyo'pi pautrsmaaNshaaH| 'asutAzca - saMskArArtha pitRdhane kalpanIyaH / yattu viSNuvacanaMpituH panyaH samAnAMzAH prakIrtitAH / pitAmahyazca tAH 'mAtaraH putrabhAgAnusAreNa bhAgahAriNyo'nUDhAzca duhitaraH' sarvA mAtRtulyAH prkiirtitaaH||' iti vyAsokteriti apa- iti, tadapyetadvacanAnusArAt duhitRNAM caturthabhAgaparam / rArkakalpatarumadanaratnaprAcyAdayaH / tena 'panyaH kAryAH vyaka.143 samAMzakAH' 'mAtApyaMzaM samaM harediti vijJAnezvaroktizca(1) (3) jananyatra putravatI, mAtaraH pitRpalyo'putrAH / sAmAnyarUpA putrahInagauNamAtRparaiva / tena sApatnamAtaraH vira.484 pitAmahyazcAnaMzA eva sdhnaastvrdhaashaaH| 'datte tvadha praka- (4) eSAmeva saMnidhAnAdevAmeva knyketyrthH| tenaipayediti dhnmaatre'pvaadokteH| atredaM tttvm| cakArA- kasyAbhAve tatputrasya samo'zaH / knykaayaashcturthaashH| dadhanAH sasutAzca putrasamAMzAH, sasutAH sadhanAzca na samA- kanyApadamanUDhAparaM vibhaktakanyAyAstu patnI duhitara iti naaNshaaH| 'yA tu sapradhanaiva strI sApalyAccAnyamAzrayet / vAcyam / smRsA.57 RNaM patikRtaM dadyAdvisujedvA tathaiva tAm / / ' iti nAradena kAtyAyanaH dhanApatyayostulyatvoktarapatyasyApi dhanasAmyAt tenobhaya jIvatyajIvati vA pitari mAtA samAMzahAriNI hInAstu putrasamAMzAH / mAtRjananIzabdau tu chatrinyAyena sakalaM dravyajAtaM yadbhAgaihanti tatsamaiH / pitRpatnImAtRparau, evaM pitAmahIzabdo'pIti vayaM pitarau bhrAtarazcaiva vibhAgo dharmya ucyate +ll prtiimH| vitA.305-309 mAtApi pitari prete putratulyAMzabhAginI // * zeSaM vyakavat / nAradaH + vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca (pR.1173) ityatra draSTavyaH / ajIvatpitRkavibhAge mAtA putrasamadAyArdA (1) dA.69 steSAM (stveSAM) zA ca kanyakA (zAzca kanyakAH) samAMzahAriNI mAtA putrANAM syAt mRte patau // utta. vira.484 yAMza (yAnAM); smRsA.57 steSAM (stveSAM) mRte patyau mAtA putraiH samabhAgA / mRte dhava iti utta.; dIka.44; vici.204; viimi.2|117 smRsAvat ; vacanAt jIvati na tasyA bhAga iti gamyate / vyapra.454 viravat , pU.:456 steSAM...kA (stveSAM caturthAzAzca kanyakAH) utta.; vitA.306, baal.2|11. smRsAvat , nAbhA.14/12 agirAnyAsI; setu.79 ca kanyakA (stu kanyakAH); vibha. (1) naasN.14|12 hAriNI (bhAginI) patau (dhave); | 49,85, samu.129 yAMza (yAnA) ca (tu) uttarArdha tu kAtyAyanasya; vica.69 setuvat. naasmR.16|12. hAriNI (bhAginI); dA.44; dAta.167 | (2) dA.49, dAta.170 bhAginI (hAriNI); byapra. setu.78, vibha.49 (-) samu.129 nAsaMvat, vica.56, 444; vitA.313 vibha.50 tApi (tA ca) : 68 tApi 68. (tA ca) zeSaM dAtavada.
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1414 byavahArakANDam vyAsaH devalA mAtaraH putrasamadAyAhAH mAtA putrasamadAyA asutAstu pituH patnyaH samAnAMzAH prkiirtitaaH| jananyasvadhanA putraivibhAge'zaM samaM haret // pitAmahyazca sarvAstA mAtRtulyAH prakIrtitAH // (1) yattu kaizciduktaM 'mAtApyaMzaM samaM harediti (1) putrahInAzca pituH palyaH samAnAMzA na putravatyaH / jIvanopayuktameva dhanaM mAtA svIkaroti iti / tanna / dA.67 aMzasamazabdayorAnarthakyaprasaMgAt / athocyeta bahudhane (2) tuzabdo'pyarthe / vira.484 jIvanopayuktaM gRhNAti svalpadhane putrasamAMzamiti / tadapi (3) samAMzatA cAtra vidhIyate / ekamUlatvAnusArA n| vidhivaiSamyaprasaMgAt / pamA:502 t / tathA ca sAhityaM bahuvacanaM cAtra vivakSitam / (2) strIdhanasahitAyAstu jIvadvibhAge ajIvadvibhAge mAtetyekavacanamapi (?) satrA tu dazAyetivadvibhAjaka vA yaMzabhAgitva miti vijnyaaneshvraacaaryH| jananIgrahaNaM mAtRmAtrapratItyaivAkAGkSAzAnte vivakSitam / yadA aputrANAmapi mAtRsapatnInAM pitAmahInAM copalakSaNam / mAtari sthitAyAmanyasyAM ca pitRpalyAmanUDhAyAM ca kanya ata eva vyAsa:-'asutAstu pituH patnyaH samAnAMzAH kAyAM devAdvibhAgastadedam / mukhyakAlastu mAtari mRtAyAM, prkiirtitaaH| pitAmahyazca tAH sarvA mAtRtulyAH prakIrtibhaginISu prattAsu, pitari coparataspRhe vA, mAtara iti taaH|| piturUz2a vibhAge mAtuH svaputrasamAMzabhAgitvabahuvacanAt / pratyekameva jananItve sAhityavivakSAyAM mA. mAha yAjJavalkyaH-piturUrvamiti / yadyapi kaizcinmAnAbhAvAt / bahvInAmapi jananInAmadhikAraH asutAstviti trAdInAM jIvanamAtropayuktadhanabhAgitvamaktaM kathaM sanmate vacanAdanyAsAM, anyathA 'mAtaraH putrabhAgAnusArabhAgahAriNyaH' iti varNakramabhAgagrAsaparaM ekamAtRparatve sarva samazabdo nAnupapanna iti vidvadbhirvicAraNIyam / yatpunaH smRticandrikAyAM samazabdasya sArthakatvamuktaM vibhAjya. bhajet / smRsA.57 dhanasya tvalpatve jIvanamAMtropayogidhanagrahaNaM analpatve (4) sarvA ityanena pitAmahIsapanyo'pi gRhyante / (svalpatve) tu samAMzaharaNameva na tu jIvanopayogavazAvyama.44 dadhikaharaNamityevamarthaH samazabda. iti tadasundaram / * smRca. vyAkhyAnaM 'na dAyaM nirindriyAH' iti baudhAyana kadAcit jIvanamAtropayogidhanagrahaNavidhAnaM kadAcitsa. vacane (pR.1388) draSTavyam / pamA. vyAkhyAnaM 'jananyasvadhanA' mAMzagrahaNavidhAna miti vAkyabhedApAdakavidhivairUpyaprasaMiti devalavacane draSTavyam / savi. vyAkhyAnaM 'yadi kuryAt samA gAt / na ca vibhAjyadhanasyAlpatvaviSaya evAsya vidheH naMzAn' iti yAjJavalkyavacane (pR.1409) draSTavyam / vitA. vyAkhyAnaM 'piturUla vibhAjatA' iti yAjJavalkyavacane pravRttiriti vAcyam / svecchayA vidhisaMkocasyAzrayi(pR. 1412) draSTavyam / tumayuktatvAt / ratna.140 (1) dA.67; ap.2|123; vyaka.143 tulyAH (kalpAH ); smRca.267 samAnAMzAH pra (samAMzAH pari); vira.484 sarvAstA * vitA. vyAkhyAnaM 'piturUrva vibhajA' iti yAzavalkya. (tAH sarvA); smRsA.57 viravat; pamA.502; dIka.44 | vacane (pR.1412) draSTavyam / smRca. vyAkhyAnaM yadi kuryAratna.140% vici.205, nRpra.36 prazca sarvAstA (hyAdayaH | samA zAni'ti yAzavalkyavacanasya savi.vyAkhyAne (pR.1410) sarvA); dAta.166 sutAstu (putrAzca); savi.357 vIni. ityatra draSTavyam / vyama. pitRbhyAM yasya' iti yAjJavalkyavacanasya 2 / 117 smRcavat, pU.; vyapra.453 stu (zca) zAH prakIrti mitAvadbhAvaH smRcavadbhAvazca / (zAH prakalpi); vyama.44 stu (zca) zeSaM viravat vitA.307 (1) smRca.268 smRtiH, pamA.502 smRtyntrm| vyamavataH baal.2|117 viravat, aGgirAvyAsau : 2 / 123 ratna.140, savi.358 smRtyantaram ; nyama.4 nya sva (nI tAstu (tAH sva) zeSaM viravat; setu.79 utta.; vibha.48; tva) smRtyantaram; vitA.307 smRtyantaram / baal.2|123 samu.129 smRcavat; vica.59 smRcavat, smRtyantaram; samu.129.
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH vedAH / AtmA vai putranAmAsi sa jIva zaradaH zatam / . anUDhaduhitA patryabhAgahAriNI iti / amAjuriva pitroH sacA satI samAnAdA avizeSeNa putrANAM dAyo bhavati dhrmtH| sadasastvAmiye bhagam / kRdhi praketamupa mAsyA mithunAnAM visargAdau manuH svaaymbhuvo'brviit| bhara daddhi bhAgaM tanvo yena maamhH|| na duhitara ityeke / tasmAt pumAn dAyAdohe indra amAvajIvaM gRha eva jIryantI pitroH 'dAyA strIti vijJAyate / tasmAt triyaM jAtAM sacA mAtApitRbhyAM saha bhavantI tayoH zuzrUSaNaparA | parAsyanti na pumAMsamiti ca / patimalabhamAnA satI duhitA samAnAdAtmanaH pitrozca Apastamba: sAdhAraNAtsadaso gRhAt / gRha upaskhAyaiva kyA mArga paitRkadhanavibhAge bhAryAyA bhAgaH yAcati tathA stotA'haM bhagaM bhajanIyaM dhanaM tvAmiye / tvAM vAce / tatra deyaM dhanaM praketaM prakarSeNa jJAtavyaM vizvajanIya paribhANDaM ca gRhe / kRdhi / kuru / tatropamAsi / etAvadidaM dhanamiti kuru| alaGkAro bhAryAyAH jJAtidhanaM cetyeke| Abhara / tatra dhanaM saMpAdaya / bhAgaM bhajanIyaM dhanaM tanvaH (1) yadA tu zreSThabhAgAdinA jyeSThAdIn vibhajati zarIrAya mAmiti yAvat daddhi / dehi / yena dhanena | tadA patnyaH zreSThAdibhAgAna labhante kintuuddhRtoddhaaraatsmmhH| stotRnimAnpUjayasi / RsA. mudAyAtsamAnevAMzAn labhante svoddhAraM ca / yathAha . bhaginyA azo bhrAtRbhAge (1) + vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca (pR.1165) ityatra aiSa te rudra bhAgaH saha svasrA'mbikayA taM draSTavyaH / aagR.1|15|9; gogR.2|8|31, pAgR.12182ApagR. ... 'he rudra, eSo'vattaH puroDAzAnAmaMzastavAvadIyamAno 6 / 15 / 1,12; higR.2|3|2; maagR.1|18|6; ni.14; bhAgaH, taM bhAgaM, svasrA bhaginIvaddhitakAriNyA'mbikayA bhaa.174|63. pArvatyA sahAzaM juSasva sevasva / taisA. (1) shbaa.14|9|4|26, saambaa.125|17 AtmA ubhayordhAtRbhaginyordAyAhatvavicAraH (vedo) : 1 / 5 / 18 AtmA vai putra nAmAsi (AtmAsi putra mA avizeSeNa mithunAH putrA dAyAdA iti tadeta- mRthAH); shaaaa.4|11, ayameva mantraH 'vedo vai' iti pAThadRkzlokAbhyAmabhyuktam bhedena punaH paThitaH; bRu.6|4|26; kobaau.2|11 AtmA aGgAdaGgAtsaMbhavasi hRdayAdadhijAyase / (tejo); aagR.1|15|3 AtmA (vedo) : 1 / 15 / 9; pAgR. 1 / 16 / 18 higR.2|3|2, ayameva mantraH 'vedo vai' iti (1) RsN.2|177. pAThabhedena punaH paThitaH; mAgR.111715 AtmA (vedo): 11 (2) taisN.18|6|1,2: 3 / 1 / 9 / 4; kaasN.9|7,36|14 | 186 ni.3|4; bhaa.174|63. (2) ni.34. maisN.1|104, 1 / 10 / 20, zumA.3157; tainaa.1|3|10| (3) aadh.2|14|9; hidh.2|7, mitA.2115 (zAnti 4,5, shbaa.2|6|2|9,10 laashrii.5|3|12, mAzrI. | | ...tyeke0): 2 / 117; byaka.147; vira.509; pamA. 15|5aapshrii.8|181,8: 12 / 23 / 11. 493; mapA.663 mitAvat vici.215, byani. savi. (3) ni.14. 355, byapra.440- mitAvat ; vyau.144,145 mitAvada (4) shbaa.14|9|48 saambaa.1|5|16,17 saMbhavasi | vitA.301,446, vibha.51 mitAvat samu.129 (saMbhavasi); shaabaa.4|11; buDa.648 kaubAu.2011 / (ityeke0). ma.kA. 178 jusssv|
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1416 vyavahArakANDam ApastambaH-'parIbhANDaM ca gRhe'laGkAro bhAryAyA' iti / / bhaginI saMskArakartavyatA *mitaa.2|115 anUDhAnAM tu kanyAnAM vittAnusAreNa saMskAra (2) bhAryAyAstu dhRto'lngkaaroN'sh:| jJAtibhyaH pitrA kuryAt dibhyazca yallabdhaM dhanaM taccetyevameke manyante / +u. (1) yatpunarviSNunoktaM 'anUDhAnAmiti tadekaputra(3) haSadukhalamusalazUrpAdi parIbhANDamityucyate / tayA dAyavibhAgAbhAvaviSayam / yadvA bhrAtRNAM sahavAsa mapA.663 viSayam / kanyAgrahaNamasaMskRtAnAM piturapatyAnAM upa(4) jJAtidhanaM vivAhAdau labdhaM pitRkulAtpatikulA- lakSaNArtham / smRca.269 dvaa| vici.217 (2) evaM 'anUDhA duhitaraH' ityapi bhAgavacanaM (5) alaGkAraH puurvmuktH| so'pyalpamUlyaH / bahu. anyathA vivAhAbhAve / smRsA.60 mUlyastu vaiSamye mUlyadvArA'zvavadvibhAjya: / sAmye tu n| zaMkhaH zaMkhalikhitau ca vitA.446 paitRkadravye kanyAbhAgaH / bhrAtadravyaM bhaginI harati / (6) mitATIkA-Apastambazca 'striyo bharturmAtuH vibhajyamAne dAyAdye kanyAlalAraM vaivAhikaM putrebhyazca bhAgaM necchanti' ityAdikaM tu sAMpratavyavahAra- strIdhanaM ca kanyA labheta . viruddham / baal.2|117(pR.142) tadapatyasya ca dravyaM kanyAbhAga eva / ' vasiSThaH kauTilIyamarthazAstram bhaginInAM paitRkadravyabhAgaH prasavottaram bhaginyo bhAgahAriNyaH / knyaasNskaarkrtvytaa| .. bhaginyA AprasavAnnaiva vibhAgo'sti / 'rikthaM putravataH putrA duhitaro vA dhamiSTeSu viSNuH vivAheSu jaataaH| vizeSaNaviziSTabhaginInAmevAMzabhAktvam rikthaM dAyaM, putravataH pramItasya, putrAH hareyuriti anUDhAnAmapratiSThitAnAmevAMzo daatvyH| vartate / duhitaro vA, dharmiSTheSu brAhmAdiSu caturpu vivAiti viSNuvacane anUDhAtvApratiSThitatvavizeSaNa heSu jAtAH, hareyuH putrAbhAve / .. vizeSitAnAmeva bhaginInAmaMzadAnaM pratIyate / tacca pratiSThopayogi vivAhopayogi vA pratIyate / +vira. tathA vyapra.vyAkhyAnaM 'svebhyo'zebhyastu' iti manu savi.361-362 | vacane draSTavyam / vici., dAta. viragatam / vImi.vyAkhyAnaM mAtaraH putrabhAgAnusAreNa bhAgahAriNyaH anU- 'asaMskRtAsta saMskAryA' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / / DhAzca duhitaraH * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca 'strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, . anUDheti vizeSaNopAdAnAt svavivAhArtha putra | strIdhanavibhAgazca' ityasmin prakaraNe draSTavyaH / bhAgAnusAribhAgagrahaNaM yathAzakti, na punaH mAtRNAmiva (1) vismR.15|31 tu kanyAnA (sva) sAre (rUpe); jIvanArthamaMzaharatvamiti gamyate / byaka.145; smRca.269 vittA (svavittA); vira.493 nu savi.359 (ca) sAre (rUpe); smRsA.60 (tu0) zeSaM smRcavat ; dIka.44 * vyapra. mitAgatam / +'paribhANDaM ca gRhe' ityayamaMzaH smRcavat ; vici.210, smRci.35 vittAnusAre (svvittaa| pUrvasUtre 'pituH' iti padenAnveti iti ujvalAkAramatamataH nurUpe); dAta.171 vittA (sa vRttA); savi.362 tu (ca) 'alaGkAro' ityArabhyaiva pRthak sUtraM tena dhRtam / zeSa smRcavata, bRhadviSNuH, candra.75 smRcivat ; vImi. ___x vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca 'strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, 2 / 124 (tu0) sAre (rUpe) ryAt (yuH); vyapra.455 sAre strIdhanavibhAgazca' ityasmin prakaraNe draSTavyaH / (rUpe); samu.129 tu kanyAnAM (ca kanyakAnAM aMzavAn sva); avaziSTavyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca (pR.1407) vica.77 smRcavat. yaMtra drssttvyH| (1) savi.361. . ..(2) ko.35. zrImU.
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH 1417 'saMniviSTasamamasaMniviSTebhyo naivezanikaM ddyuH| | alaGkArastu suvarNamaNimuktApravAlAdiranekadhA bhinna kanyAbhyazca prAdAnikam / iti / tatra na jJAyate kiyaddAtavyaM dhanaM kIdRzo asaMniviSTebhyaH anurUpastrIpariNayena prAptagArhasthyAH | vA'laGkAra ityatazca parimANArthamevedaM yuktaM svAdazAsaMniviSTAH atathAbhUtA asaMniviSTA avivAhitAH tebhyaH, caturbhAgamiti / na cAsminnarthe zAstravirodho vA / naivezanikaM nivezanaM pariNayanaM tatprayojanakaM dravyaM, saMni- | smatyantarANyevameva pakSamupodlayanti / 'asaMskRtAstu viSTasamaM saMniviSTabhrAtrarthe yAvad vyayita vivAhArtha saMskAryA bhrAtRbhiH pUrvasaMskRtaiH / bhaginyazca nijAdaMzAtattulyapramANaM ddyuH| kanyAbhyazca, prAdAnikaM pradAnaM datvA'zaM tu turIyakam // ' (yaasmR.|124) iti / vivAhaH tatparyAptaM dravyaM, ddyuH| zrIma. tathA 'A saMskArAddharedbhAgaM parato bibhRyAtpatiH' iti / manuH asyAyamarthaH / yatra svalpaM dhanamasti, bhrAturbhaginyAzca bhaginyazcaturthabhAgahAriNyaH / na caturbhAge kanyAyA bharaNaM bhavati, tatra samabhAgaM kanyA svebhyo'zebhyastu kanyAbhyaH pradAtaraH pRthak / haredA saMskArAt / paratastu smRtyantarAccaturbhAga gRhNIyAvAtsvAdaMzAcaturbhAgaM patitAH syuraditsavaH // / svalpamapi / kathaM tarhi bharaNamAtraM kuryAdata uktaM 'parato (1) kanyAzabdaH prAyo'nUDhAsu prayujyate / kAnIna- bibhRyAtpatiH' iti / bhrAtRgrahaNaM sodArtha vyAcakSate / putraH / smRtyantare cApratAnAmiti pazyate / ato'naDhA- ko'bhipraayH| bhrAtRzabdo nirupapadaH sodarya eva mukhyayA nAmayaM bhAga ucyate / svAbhyaH svajAtyapekSayA svAbhyo, ! vRttyA vartate / pRthagvacanaM ca liGgam / yasyAstu hi sobhrAtaraH kanyAbhyazcaturthabhAgamaMzaM dadyuH svAdazAt / yatra dayoM nAsti tasyA dAyaH saudAyikaM vAna prApnoti / vaimAbayaH kanyAH santi tatra samAnajAtIyabhrAtrapekSayA catu- yo dAsyatIti cennAsati vacanAntare dadAtyayam / bhrA ze kalpanA krtvyaa| tathA cAyamarthaH / trInaMzAn putra tRzabdA ekapitRkAnekamAtRkAzca gRhayante / paitRSvasraAdadIta caturtha kanyeti / yadapi kaizciduktaM mahAn upa- | yAdiSu tUpacArAdvartanta iti yuktam / evamekazabdasyAnekAraH pitRmaraNaM kanyAnAmadattAnAM, yena jIvati pitari kArthatvaM nAbhyupagataM bhavati / smRtyantarasamAcArazcetaH tadicchayA mUlyenApi dhanena saMskriyante mate tvaMzaharA | zreyAn / tatra hi paThyate 'yacchiSTaM pitadAyebhyaH datvarNa iti / tatputre'pi tulyaM, vAcanike cAthai keyaM nodanA / / paitakaM ca yat / bhraatRbhistdvibhktvym|' (vyavahArakANDam athaabhipraayH| samAcAra udvAhamAtraprayojanaM dAnamiti / pR.1221) yat pitrA'vazyaM dAtavyaM tadRkthAduddhatya zeSaM AcAro durbalaH smRteriti / na vaikAntikaH, anaikAnti- vibhajerannityarthaH / yathA ca RNApAkaraNAdi vyAhiyate, katve ca smatito'yaM niyamo yuktaH / yadapIdaM kenacidu. tadvatkanyAdAnam / avazyakartavyatvAt / 'kanyAbhyazca ktamudvAhamAtraprayojanaM deyaM na caturtho bhAgo yathAzratami prAdAnikam' (kau.35) iti / nAtra bhaginIzabdo bhrAtati / sa idaM vAcyato nodvAhe parimitadhanadAnamasti, zabdo vA zrayate / yata iyamAzaGkA syAt / yattu pRthagiti tasya dvAdazazataM dakSiNetivat / kevalamAcchAdyAlaGkRtAM tadekaikasyaiva samUhabhAgaH sarvAbhya ityevamapi yujyate / vivAhayet / saudAyika cA'syA dadyAditi shruuyte| yadapyucyate adadatAM pratyavAyo, na tu haThAddApyante / yata (1) kau.35. . ucyate-patitAH syaraditsava iti / yo hi yatra yAvatyaMze (2) msmR.9|118; mitaa.2|124; dA.69; apa. svAmI sa haredityucyate / na punaranenAsmai dAtavya miti / 2 / 124; vyaka.145 bhyo'ze (bhyaH sve); smRca.269 tatrocyate / bhrAtA bhrAtre dadyAditi cocyate, na punarastu (zca); vira.494 bhyo'ze (bhyaH sve); smRsA.59; pamA. svAmibhyaH / medhA. 509 prada (svaM da); ratna.143; vici.209-210 viravat; smRci.35 syuraditsavaH (puradattakAH); nRpra.37 nyAbhyaH (2) asyArthaH / brAhmaNAdayo bhrAtaro brAhmaNI prabhRtibhyo bhaginIbhyaH svebhyaH svajAtivihitebhyoM'zebhyaH 334, vibha.86, samu.129. 'caturoM'zAn haredvipraH' ityAdivazyamANebhyaH svAtsvA
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1418 vyavahArakANDam daMzAdAtmIyAdAtmIyAdbhAgAccaturtha caturtha bhAgaM ddyuH| na | bhrAtRNAmaMzAstAvanta eva caturthAMzAH kanyAbhyaH bhAtRbhiH cAtrAtmIyabhAgAdaddhatya catarthAzo deya ityucyate kiMtu pradeyA iti RjvarthaH pratibhAti tathApyadhikasaMkhyA. svajAtivihitAdekasmAdekasmAdaMzAt pathakpathagekaikasyai / kakanyAviSayatvAt na prAcInasmRti ('kanyakAnAM' iti kanyAyai caturthAzo deya iti jAtivaiSamye saMkhyAvaiSamye | kAtyAyanasmRti) virodhaH / na cAtraikaikasyAH svAtsvAt ca vibhAgaklaptiruktaiva / patitAH syuraditsavaH' ityakaraNe | caturthAzadAnaM yena prAcInasmRtivirodhaH syAt / kintu pratyavAyazravaNAdavazyaMdAtavyatA pratIyate / atrApi | samudAyasyeti sutarAmavirodhaH / dattaM ca kanyAbhiH samacaturthabhAgavacanamavivakSitaM saMskAramAtropayogidravya-| tvena vibhajya grAhyam / smRca.269 dAnameva vivakSitamiti cenna / smRtidvaye'pi caturthAza- (7) brAhmaNakSatriyavaizyazUdrAzcatvAro bhrAtaraH svajAtyadAnAvivakSAyAM pramANAbhAvAdadAne prtyvaayshrvnnaaceti| pekSayA svebhya: 'caturoM'zAn haredvipraH' ityAdinA vakSyayadapi kaizciducyate / aMzadAnavivakSAyAM bahubhrAtR- mANebhyo bhAgebhya AtmIyAdAtmIyAdbhAgAccaturthabhAgaM kAyAH bahudhanatvaM bahubhaginIkasya ca nirdhanatA prApno- pRthak kanyAbhyo'nUDhAbhyo bhaginIbhyaH yA yasya sodaryA tIti taduktarItyA parihRtameva / na hyatrAtmIyAdbhAgA- bhaginI sa tasyA eva saMskArArthamiti evaM dadyuH / duddhatya caturthAzasya dAnamucyate yena tathA syAt / sodaryAbhAve vimAtajairutkRSTairapakRSTarapi saMskAryaiva / tathA ato'sahAyamedhAtithiprabhRtInAM vyAkhyAnameva caturasraM ca yAjJavalkyaH-'asaMskRtAstu saMskAryA bhrAtRbhiH pUrvana bhaaruceH| ___+mitaa.2|124 saMskRtaiH / bhaginyazca nijAdaMzAddatvAMzaM tu turIyakam // (3) pradadyuriti pradAnazruteradAne ca patitatvazruterna yadi bhaginIsaMskArArtha caturbhAgaM dAtuM necchanti tadA kanyA miradhikAribuddhayA grahItavyaM na hyadhikAriNe bhrAtre- patitA bhaveyuH / etenaikajAtIyavaimAtreyabaha putrabhagi'paro bhrAtA svaadshaadddaati| dA.69 | nIsadbhAve'pi sodaryabhaginIbhyazcaturthabhAgadAnamavaganta.. (4) atrApi svebhyo'zebhya iti padadvayaM putrAMza- | vyam / mamu. mAtravivakSayA / bahuvacanaM kanyAbahutvAbhiprAyam / (8) atra cAnekavAkya gatacaturthAzadarzanAt catu. svAtsvAditi vIpsA'nekajAtIyakanyAbhiprAyA / eta- | zasyaiva dAnaM, prayojanaM tu saMskAraH / caturthAzadAnadaktaM bhavati-yadA brAhANasya sarvavarNA bhAryA bhavanti, vidhirviSNorapi tayaiva dizA netvyH| kalpataruprakAza. tAsAM ca pratyekaM kanyakAH santi, tatra brAhmaNI yA | mitAkSarA apyevam / viSNuvAkyadarzanAccaturthAzadAnakanyakA sA brAhmaNasya putrasya yAvAnaMzo bhavati tatazca- mupalakSaNaM, yAvatA saMskAro bhavati tAvatyeva tAtparyaturthAza labhate / evaM brAhmaNasyaiva pituH kSatriyAdi- miti halAyudhAdimatam / yuktaM caitatkartavyasaMskArasyaukanyakAH kSatriyAdisutAMzacaturthabhAgagrAhiNya iti / na cityAt / - +vira.494 cAyaM daayH| tatazcArhati strItyanuvRttau yaduktaM baudhA- (9) evaM jAtivaiSamye bhrAtRNAM bhaginInAM ca, yanena- 'na dAyaM nirindriyANAM (?)tA hyadAyAH striyo saMkhyayA vaiSamye ca sarvatrAyaM niyama iti medhAtitheAkhyAmatA iti zrutiH' iti, tena sahAsyAvirodhaH / nam / etadeva vijJAnezvarayogino'pyabhipretam / bhAru. ap.2|124 cistu--caturbhAgapadena vivAhasaMskAramAtropayogi dravyaM (5) atra ca kanyAbahutve'pi tadeva vibhajanIyam / vivakSitam / ato dAyabhAktvamasaMskRtakanyAnAM nAstIti bahutve tu bhrAtRNAM kanyAyA evaikatve ekasya bhrAtu- | manyate / etadeva candrikAkArasyApyabhipretaM tadAharbhAgAccaturthoM bhAgo yAvAMstAvaddhanaM svasvAMzebhya AkRSya "yata eva na dAyabhAgArthamaMzaharaNaM kinta vivAhasaMskArA. deyam / mavi. rtham / ata eva devalenoktaM 'kanyAbhyazca pitRdravyaM (6) yadyapyasmAtsvAtsvAditi vIpsAyAM yAvanto | deyaM vaivAhikaM vasu' iti / " atra yayuktiyuktaM tadgrAhyam / + vitA., nanda. mitAvat / ___ + vAkyArthI mitAvat /
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:--paitRkadravye bhaginInAM bhAgaH 1419 jIvadvibhAge tu yatkiJcitpitA dadAti tadeva labhate / te'pi nAnyabhrAtrapatyasya saMskAryatvaM prItidAyakatvAt kanyA vizeSAzravaNAt / xpamA.510-511 | pitryadhanArhatvAcca / vitA.335 (10) etanmataM (asahAyamedhAtithivijJAnayogipradI- (14) patitA bhrAtaraH aditsavaH abhaagaarhaaH| pakArAdInAM matam) bhArucyaparArkaprabhRtayo na manyante / bhAca. piturUrva jIvati vA pitari kanyA nAMzabhAginI, jIvati yAjJavalkyaH pitari pitrA svecchayA putrikANAM yatkiMciddAtavyam / __ bhaginyaH caturthabhAgahAriNyaH / asaMskRtasaMskArakartavyatA / pitaryuparate bhrAtRbhirapyanUDhAnAM saMskAropayogi aprati- asaMskRtAstu saMskAryA bhrAtRbhiH puurvsNskRtaiH| SThitAnAM pratiSThopayogi dravyaM dAtavyam / na tu tAzcaturthI- | bhaginyazca nijAdaMzAitvAMzaM tu turIyakam / zaharA iti / caturthAzapratipAdakavacanAni tu saMskAro- (1) saMskAraH pariNayanam / tat pUrvasaMskRtairasaMskRpayogidravyapratipAdanapasaNi pratiSThopayogidravyapratipAdana- | tAnAM bhrAtaNAM kAryam / tAdarthena vA dravyamapanIyAvaparANi / 'anuDhAnAmapratiSThitAnAmevAMzo dAtavyaH' iti / ziSTaM vibhajanIyam / asmAdeva ca jJAyate-sAdhAraNaviSNuvacane, anUDhAtvApratiSThitatvavizeSaNavizeSitAnA- dravyAda vivAha nivRttiH / sopakSayamaudvAhikamArjayitameva bhaginInAmaMzadAnaM pratIyate / tacca pratiSThopayogi yAgi | NAmeva dravyamiti / ataH sAdhAraNAdeva bhrAtaraH saMskAvivAhopayogi vA pratIyate / 'patitAH syuraditsavaH' itya- ryA bhaginyazca / yadi tvalpaM dravyaM vA na syAt, tato dAne pratyavAyasmaraNaM tu pratiSThopayogidravyadAnena prati- nijAdaMzAccaturthamaMzaM bhaginyarthamapanIyAnyat samaM vibhajaSThAyA akaraNe saMskAropayogidravyadAnena saMskArAkaraNe nIyam / vishv.2|128 pratyavAya ityarthakamavagantavyam / jIvati pitari duhitR- (2) pitari prete yadyasaMskRtA bhrAtaraH santi NAM yatkiMciddAnamevamajIvati pitari / dRSTArthatve siddhe tadA tatsaMskAre ko'dhikriyata ityata Aha-a. adRSTakalpanA anyAyyA, etAsAM smRtInAM nyAyamUla- saMskRtAstviti / piturUz2a vibhajadbhirdhAtRbhirasaMskRtA tvAditi bhArucyaparArkayajJapatyAdInAM matam / bhrAtaraH samudAyadravyeNa saMskartavyAH / asaMskRtAsu savi.361-362 | bhaginISu vizeSamAha- bhaginya iti / asyArthaH / bhgi| (11) idaM tvanekamAtRkANAM vakSyamANAnAm / tada- nyazcAsaMskRtAH saMskartavyA bhraatRbhiH| kiM kRtvA / dAne daNDamAha - patitA iti / nijAdaMzAccaturthamaMzaM datvA / anena duhitaro'pi (12) (saMskAropayogidhanamAtraM deyamiti pakSaM khaNDa- piturUrvamaMzabhAginya iti gamyate / tatra nijAdaMzAditi yti|) tayuktaM aMzadAnAvivakSAyAH smRtidvaye- (manu- pratyeka parikalpitAdaMzAduddhatya caturthozo dAtavya ityayayAjJavalkyasmRtidvaye) apyanyAyyatvAt / saMskArAkaraNa- martho na bhavati, kiMtu yajAtIyA kanyA tajAtIyaputrapratyavAyAtpRthagadAnapratyavAyazravaNAcca / anyathA 'pati * medhA., mamu., vira., savi., vyapra. eSAM vyAkhyAnaM tAH syuraditsavaH' ityadAnapratyavAyavacanamapyasaMskAra- svebhyo'zebhyastu' iti manuvacane draSTavyam / pratyavAyaparaM syAt / ato medhAtithimitAkSarAkArAdibhi- (1) yAsmR.21124, apu.256|11, vishv.2|128 AkhyAtamevam / 'nijAdaMzAt' 'svAtsvAdazAditi medhaa.9|118; mitA. dA.69; apa. tAstu (tAzca); nApAdAne paJcamyapi tu lyblope| tathA ca tamapekSyeti yA vyaka.145 itvAMzaM tu (daMzaM kRtvA); smRca.268 utta; vat / +vyapra.455 mmu.9|118; vira.493; pamA.509 itvAMzaM tu (hatvA tvaMzaM); mapA.648; ratna.143; vici.209; vyani: (13) bhaginIgrahaNAt bhrAtRNAM kasyacidapatye saMskR smRci.35, nRpra.36, savi.359 utta.; mc.9|118 4 zeSaM 'asaMskRtAstu saMskAryA' iti yAjJavalkyavacane apavataH vImi. vyapra.454 pU.: 455 utta. jyau.145, mitAgatam / vyama.46 vitA.297, 334, rAko.452 krameNa manuH * zeSa mamugatam / + zeSaM mitAgatam / vibha.88, samu.129.
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1420 vyavahArakANDam bhAgAccaturthAzabhAginI sA kartavyA / etaduktaM bhavati / yadi brAhmaNI sA kanyA tadA brAhmaNIputrasya yAvAnaMzo bhavati tasya caturtho'zastasyA bhavati / tadyathA / yadi kasyaci brAhmaNasyaikA patnI putrazcaikaH kanyA caikA tatra pitryaM sarvameva dravyaM dvidhA vibhajya tatraikaM bhAgaM caturdhA vibhajya turIyamaMzaM kanyAyai datvA zeSaM putro gRhNIyAt / yadA tu dvau putrau ekA ca kanyA tadA pitRdhanaM sarvaM tridhA vibhajya ekaM bhAgaM caturdhA vibhanya turIyamaMzaM kanyAyai datvA zeSaM dvau putrauM vibhajya gRhNItaH / atha tvekaH putro dve kanye tadA pitryaM dhanaM tridhA vibhajya ekaM bhAgaM caturdhA vibhajya tatra dvau bhAgau dvAbhyAM kanyAbhyAM datvA'vaziSTaM sarve putro gRhNAtItyevaM samAnajAtIyeSu samaviSameSu bhrAtRSu bhaginISu ca yojanIyam / yadA tu brAhmaNIputra ekaH kSatriyakanyA caikA tatra pitRdhanaM saptadhA vibhajya kSatriyAputrabhAgAMstrIMzcaturdhA vibhajya turIyAMza kSatriyAkanyAyai datvA zeSaM brAhmaNIputro gRhNAti / yatra tu dvau brAhmaNIputrau kSatriyAkanyA caikA tatra pitryaM dhanamekAdazadhA vibhajya teSu trInaMzAn kSatriyAputrabhAgAMzcaturdhA vibhajya caturthamaMzaM kSatriyAkanyAyai datvA zeSaM sarva brAhmaNIputrau vibhajya gRhnniitH| evaM jAtivaiSamye bhrAtRNAM bhaginInAM ca saMkhyAyAH sAmbe vaiSamye ca sarvatrohanIyam / na ca 'nijAdaMzA ddattvAMzaM tu turIyakamiti turIyAMzAvivakSayA saMskAramAtropayogi dravyaM dattveti vyAkhyAnaM yuktam / manuvacana virodhAt ' svebhyoMzebhyastu kanyAbhyaH pradadyurbhrAtaraH pRthk| svAtsvAdaMzAccaturbhAgaM patitAH syuraditsavaH // ' (masmR. 9 | 118) iti / tasmAtpiturUrdhva kanyApyaMzabhAginI pUrva cedyatkiMcitpitA dadAti tadeva labhate vizeSavacanAbhAvAditi sarvamanavadyam / + mitA (3) bhaginInAM saMskAryatAmAha nAdhikAritAm / evaM ca bahutaradhane vivAhocitadhanaM dAtavyaM na caturthAMznaniyama iti sidhyati / etacca kanyAputrayoH samasaMkhyatve jJAtavyaM viSamasaMkhyatve ca kanyAyA eva bahutaradhanaM vA syAt putrasya vA nirdhanatA syAt, na caitaducitaM putrasya + zeSaM 'svebhyoMzebhyastu' iti manuvacane (pR. 1417) draSTavyam / apa, ratna, vyau., vyama, vitA. mitAgatam / pamA. mitAgatam, adhikaM 'svebhyoMzebhyastu' iti manuSacabe draSTavyam / prAdhAnyAt / dA.69-70 (4) ekasya putrasya yAvAnnijAMzastaccaturthAzaM pratibhagini pradAya bhrAtRbhirbhaginyaH saMskAryA vivAhayitavyA ityarthaH / analpavibhAjyadravyaviSayametat / smRca. 268 (5) asaMskRtAnAM vivAhAntasaMskArairasaMskRtAnAM bhrAtaNAM bhaginInAM ca vivAhAntasaMskAraM kRtvA pazcAdvibhAgaH kartavya ityarthaH / bhaginyazcetyAderayaM tAtparyArthaH / bhaginInAmasaMskRtAnAM vivAhaM kRtvA tAbhyazcaturthamaMzaM dadyAt / mapA. 648 kecana evaM manyante / pUrvoktarItyA caturthamaMzaM kanyakAyai dattvA tenaiva vivAhaH kartavyaH na tu samuditadravyeNa vivAhaM kRtvA punarapi caturthIzadAnamiti tanmedhAtithimitAkSarAkArAdInAmanabhimatatvAdupekSaNIyaM athavA dezA' cArato vyavasthA / mapA. 650 (6) mitATIkA -- kecana 'nijAdaMzAdi ti padaM evaM vyAcakSate / tadyathA / yAvanto bhrAtaraH tAvantaH aMzAn vidhAya svAtsvAdaMzAccaturthazcaturtho bhAgo dAtavyo bhaginyai / tathA bhaginIdvitve bahutve caikaikasyai pratyekaM caturthazcaturtho tAvantaH aMzAt dAtavya iti / apare tu bhrAtRbhiH svAtsvAdaMzAccaturthamaMzaM uddhRtya bhaginyai dAtavyam / yadA dve bhaginyau vahnayo vA tadA'pyuddhatamevainaM bhAgaM te tAzca gRhNIyurna pRthaguddhAra iti vyAcakSate / tadubhayamanupapannam / tathAhi / Aye yadaiko bhrAtA bhaginyazca saptASTAstadA pratibhagini caturthe'ze dIyamAne bhrAturakiMcanatA syaat| athaikA bhaginI bahavo bhrAtaraH / tadA bhrAtRbhizcaturthe caturthe'ze dIyamAne bhrAturadhikAMzatA bhaginyAH syAt / tathA putrApekSayA putryA nyUnAMzakaprApaka vacanavirodhaH / dvitIye tu vyAkhyAne bhaginyA ekatve bhrAtRNAM ca bahutve pUrvokta eva doSaH / bhrAturekatve bhaginInAM ca saptASTatve bhrAtRbhAgasyaikaniSThatve taccaturthabhAgasya svalpatvena tatrApyaMzakalpanAyAmatitucchatA syAttadaMzasyeti / 'datvAM'zaM tu turIyakamityasyAviSayaH / bhavatu vA tathApi tadvacanavirodhaH / asmaducyamAnarItyA tu pratyekaM bhaginInAmapi caturthe'ze siddhe turIyakamityetatpadaM na virudhyate, tvanmate tu tadabhAvAdvirudhyetetyanenAbhiprAyeNaika
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-paitRkadravye bhaginInAM bhAnaH 1421 dezimataM nirAkurvan svamatamAha / tatra nijAMdazAdityA- | ho'zadAnaM ca pRthagityAhuH / tammataM khaNDayati / na ce dinA zeSaM brAhmaNIputro vibhajya gRhIta ityantena / evaM ti / etena dezAcArAt vyavastheti madanapArijAtAyuktajAtivaiSamye bhrAtRNAM bhaginInAM cetyAdi / tatra jAti- | mapAstam / ....+bAla. vaiSamye bhrAtRNAM bhaginInAM saMkhyAyAH sAmye evaM draSTavyam / nAradaH tdythaa| brAhmaNIputraH kanyA ca kSatriyAputra: kanyA ca vizeSaNabiziSTA bhaginI samabhAgahAriNI tathA vaizyAyAH zUdrAyAzca evamaSTAvapatyAni, catvArya- jyeSThAyAMzo'dhiko jJeyaH kaniSThAyAvaraH smRtaH / patyAni striyaH catvAri pumAMsaH / 'catustriokabhAgAH samAMzabhAjaH zeSAH syuraprattA bhaginI tathA XI syuriti vacanena brAhmaNyapatyayoraSTAvaMzAH kSatriyApatyayoH kAtyAyanaH SaT vaizyApatyayozcatvAraH zUdrApatyayoH dvau| evaM viMzati- vizeSaNaviziSTAH kanyAzcaturyabhAmahAriNyaH bhAgAn kRtvA brAhmaNIkanyakAyai svajAtivihitAdaMzacatu. kanyakAnAM tvadattAnAM caturtho bhAga iSyate / STayarUpAnnijAdbhAgAccaturthamaMzaM. dadyAt / kSatriyAkanyakAyai putrANAM ca trayo bhAgAH sAmyaM svalpadhane smRtam // svajAtivihitAdaMzatrayarUpAnijAdbhAgAccaturthamaMzaM ddyaat| (1) alpadhane putraiH svAt svAdaMzAdAkRSya kanyAvaizyAkanyakAyai svajAtivihitAdaMzadvayarUpAnijAdbhAgAca- bhyazcaturtho'zo daatvyH| dA.69 turthamaMzaM dadyAt / zUdrAkanyakAyai svajAtivihitAdekAMzarU- (2) kanyakAnAM pratyekamiti zeSaH / eSaM putrANApAdeva nijAdbhAgAccaturthamaMzaM datvA tattadbhAgAdavaziSTaM mityatrApi zeSo draSTavyaH / bhalpe vibhAjyadhane putre bhAgadravyamekIkRtya brAhmaNAdiputrAH kramAccatustriokabhAgAn svAmyaM tvekaikasya kanyAbhAgasya viSNvAdinA smRtagRhNIyuH / vaiSamye tu bhrAtRNAM bhaginInAM yAvatyo miti turyapAdArthaH / 'svAmyaM svaspadhane smRtam' ityetat vyaktayo bhrAtrAdInAM tAvato'zAn catustrivyekabhAgAdi- 'mAtaraH putrabhAgAmusAribhAgahAriNyaH' ityatrApi draSTavyaM krameNa kalpayitvA kanyakAnAM svasvajAtivihitAdbhAgA- nyAyasAmyAt / evaM cAnalpe vibhAjyadhane caturtho bhAga caturthamaMzaM datvA'vaziSTaM tat bhAgadravyaM punazcatustryAdi. iti pArizeSyAdavagamyate / 'putrANAM tu trayo bhAgA' ityetakrameNa vibhajya gRhNIyarityevaM yojanIyam / subo. samasaMkhyAkabhrAtRbhaginIviSayam / yatra ta bhaginyo ... (7) atra nijAdaMzAditi nApAdAne paJcamI / kiM tarhi nyUnasaMkhyAkAstatra putrANAM na yo bhAgAH kintu kiMcilyablope nijamaMzamapekSya parikalpitaM caturthamaMzamiti / dabhyadhikAH / smRca.269 ayamarthaH-yajjAtIyA kanyA tajAtIyasya yo bhAgastaccatu. (3) svAmyaM svalpadhane smRtamiti yadA caturthabhAgarUpe zisamAnamaMzaM madhyakadravyAduddhatya pratibhagini datvA dhane'lpatA, saMskArastvadhikadhananirvAhyaH, tadA yAvatA tAH saMskartavyA iti / anena duhitaNAmapi piturUz2a dhanena saMskAro bhavati, tAvati dhane kanyakAnAM svAmyaM vibhAge'zabhAktvamityavagamyate / ratna.143 prabhutvam / tena tAvaddhanameva svAMzAdAkRSyApi bhrAtrA (8) Adyena tuzabdena saMskAre dravyasaMkhyAni- saMskArArtha deyamiti / vira.494-495 yamasya, dvitIyena tadabhAvasya vyvcchedH| turIyAMzasya (4) saamymityaadestvymrthH| yadi saMskAraparyAptamabhaginIvivAhAnirvAhakatve yAvatA vivAho nirvahati pi pitRdhanaM nAsti tadA putrasamabhAgitaiva duhitaNAmiti / tAvaddhanaM vittAnurUpeNa sarvairdeyam / 'anUDhAnAM kanyAnAM +zeSaM subogatam / . vittAnurUpeNa saMskAraM kuryuriti viSNuvacanAt / tadidaM x vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca (pR.1192) ityatra granthakRtA samuccitam / vImi. draSTavyaH / (9) mitATIkA-keciduktarItyaiva turIyamaMzaM kanyAya (1) dA.69 sAmvaM (vAmya); byaka.145 dAvataH smRca. 268 NAM ca (NAM tu) zeSa dAkta; vira.494 dAvata: vyapra. dattvA tenaiva vivAhaH kAryoM na tu samuditadravyeNa vivA 456 svalpa (tvalpa); vittama.334 smR (sthi); vibha.88 * bitA. ratnavat / | dAkta; sasu.129 NAM ca (kAM tu) zeSa mvaprakra
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 'anUdAnAM tvi'tyAdi viSNuvacanamapi medhAtithyAdInAM vaivAhikaM vasu deyamiti vaivAhikavizeSaNasyAnyathA vaiyana pratikUlam / vittAnusAreNa saMskAramanUDhAnAM pituH ka- | | *patteriti tdaashyH| atra vadAmaH / kanyAbhyaH pitRdravyaM nyAnAM svabhaginInAM kuryAdityanena saMskArAvazyakatAmA- deyamiti pRthgvidhiH| tacca manvAdyanurodhAccaturthAzarUpatramatrocyate na tu bhaagdaanaadaane| vyapra.456 meva / vaivAhikaM vasu ca deyamityapi pRthageva vidhiH / 'vivyAsaH bhajyamAne dAyAdye kanyAlaGkAraM vaivAhikaM ca strIdhanaM labheta'. asaMskRtakanyAdisaMskArakartavyatA iti shngkhvcnsmaanaarthtyaa| vyAkhyAtaM cedaM zaGkhavacanaM asaMskRtAstu ye tatra paitRkAdeva te dhanAt / vidyAraNyazrIcaraNaiH parAzarasmRtiTIkAyAm-paitRkadravyasaMskAryA bhrAtRbhijyeSThaiH kanyakAzca yathAvidhi / / vibhAgakAle svadhRtAlaGkArAdikamapi kanyA prApnotItyAha kanyAsaMskAraH pariNayarUpaH / vira.493 zaGkha iti / yadi tu vaivAhika vivAhopayogi pitRdravyaM kanyAbhyo deyamityarthaH syAdvasupadaM punaruktaM syAditi devalaH pRthagvidhidvayamevAtra yuktam / dAyatatvakRtA tu 'kanyAbhyazca kanyAH saMskArArthadravyahAriNyaH kenyAbhyazca pitRdravyaM deyaM vaivAhikaM vasu / pitRdravyAddeyaM vaivAhikaM vasu / ' iti paThitam / tatrApi (1) vaivAhikaM vasu vivAhaprayojakadhanamityarthaH / zalena samAnArthakatAlAbhAyAsmaduktameva vyAkhyAnamAda tumarha na tu vivAhopayuktadravyaparatetyavaseyam / .. smRca.268 (2) smRticandrikAkArastu-kanyAbhyazceti devala. .. vyapra.456-457 vacanAnusAreNa saMskAramAtropayogidravyadAnameva manyate / paiThInasiH paitryadhanavibhAge kanyAbhAgaH pamA.vyAkhyAnaM 'svebhyo'zebhyastu' iti manuvacane kanyA vaivAhika strIdhanaM ca labhate + / Ale. (pR.1418) draSTavyam / smRsA. 'yadikuryAt' iti yAzavalkyavacanasya savi. vyAkhyAnoddhRtasmRcavadbhAvaH (pR.1410)| smRtyantaram (1) ap.2|124; u.2|14|2; smRca.269 (asaMskR bhaginI caturthabhAgahAriNI tAstu ye tatra prAtaraH puurvsNskRtaiH| saMskAryA bhrAtRbhiH kAle bhrAtRbhyo'zaM caturthAzaM tatra kanyA hareddhanam // paitRkAdeva vai dhanAt // ); vira.493 te (tat); pamA.508 bhrAtRmyaH sakAzAccaturthAza dhanaM tatrAjIvadvibhAge ratna.143 viravata; vici.209 viravat; vyani. viravat ekaikA kanyA hredityrthH| analpavibhAjyadravyaviSayamRma.36 tatra (kecit) te (tat); myapra.454 viravat vyama. metat / smRca.268 46 ye (yAH) te (tA) bRhaspatiH; vitA.333 viravata; vibha. ___ anujAnAM saMskArakarma pUrvajena kartavyam 88 paitRkA...nAt (bhrAtaraH pUrvasaMskRtaiH); samu.129. aSTau saMskArakarmANi garbhAdhAnamiva khayama / (2) dA.175 vyaM (vyAt); byaka.145, smRca.268) pitA kuryAttadanyo vA tasyAbhAve tu tatkramAt / / vira.493, smRsA.59 zca (stu); pamA.510, dIka.44 dAvada myani. tu (tu:); smRci.35, nRpra.377 dAta.171 / ___ + vyAkhyAsaMgrahaH 'strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca' dAvadaH savi.359 vyanivataH candra.75 (-) zca (stu) vyaM | ityasmin prakaraNe draSTavyaH / (vyAva); vyapra.456 : 457 dAvata; vitA.334, bAla. (1) vyani.; samu.129. 2 / 135 (pR.205); vibha.88 dAvat; samu.129; vica. (2) smRca.268; samu.129. 77 dAvata. (3) dAta.171 vibha.91 vica,77.
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca vedAH | vi yAti + / vaivAhikaM strIdhanaM bharturapi bhogyam ____ tvaSTA devo duhitre vivAhakAle svaduhitRprItyartha vaha. jAyA patiM vahati vagnunA sumatpuMsa idbhadro tum / puruSaruhyate jAmAtRgRhaM prApyata iti vahatuH / vahatuH prisskRtH| duhitrA saha prItyA prasthApanIyaM vastrAlaGkArAdi dravyaM ___ jAyA patnI patiM yajamAnaM sumatkalyANena vagna- | vahatuzabdena vivakSitam / 'mA hiMsiSurvahatuM uhyamAnam' nA vArapeNa zabdena vahati / AtmasamIpaM prApayati / (asN.14|2|9) ityAdimantrAntaraprasiddham / tad yunakti bhadro bhajanIyaH pariSkRtaH susaMskRtaH puMsa it / patyureve. prasthApayati iti buddhayA tasya avakAzaM dAtuM, idaM tyarthaH / bahaturjAyAyai pradAtavyaH / taduktam / 'subhadramarya vizvaM bhuvanaM pRthivyantarikSAdirUpaM vi yAti parasparaM vigataM bhojanaM bibharSi' (RsN.8|134) iti / yadvA / so'ti- bhavati / asA. zUrasyendrasyArthAya bhadro bhajanIyo vahaturvahanazIlo devA vidhavA dhanasvAminI prati sa somaH pariSkRtaH saMskRto bhavati / tadendraH kAma kI patilokaM vRNAnA ni padyata upa tvA ytaamityrthH| . RsA. martya pretam / dharma purANamanupAlayantI tasyai prajAM vivAhe kanyAyai pitrA deyaM dhanam draviNaM ceha dhehi // sUryAyA vahatuH prAgAtsavitA yamavAsRjat / ___iyaM purovartinI nArI strii| patilokaM patyulokaH somAya praditsitAyAH sUryAyA vahatuH / kanyA patilokaH patyA anuSThitAnAM yAgadAnahomAdInAM phalabhUtaM priyArtha dAtavyo gavAdipadArtho vahatuH / sa ca prAgAt / svargAdisthAnaM taM patilokaM vRNAnA sahadharmacAriNItvena tasyA api pUrvamagacchat / yaM vahatuM savitA'syAH pitA saMbhajamAnA / evaMbhUtA strI he martya maraNadharman manuSya 'vAsRjat avasRSTavAn / praadaadityrthH| RsA. pretaM prakarSaNa gataM asmAdbhUlokAdvinirgataM tvA tvAM upa kanyA tabhogyadhanena saha deyA ni padyate samIpe nitarAM gacchati / anumaraNArtha prApnotItubhyamane paryavahana sUryA vahatunA saha / / tyrthH| kasmAddhetorityAha / purANaM purAtanaM anAdi ziSTApunaH patibhyo jAyAM dA agne prajayA saha // cArasiddha smRtipurANAdiprasiddhaM vA / dharma sukRtaM anugandharvo he agne tubhyamagre paryavahan / praaycchnnityrthH| paalyntii| AnupUryeNa saMpradAyAvicchedena paripAlanaM kAM sUryAm / kena saha vahatunA saha / tvaM ca tAM sUyA anupAlanam / tatkurvatI / smRtipurANAdiprasiddhadharmasya vahatunA saha somAya prAyacchaH / tadvadidAnImapi he agne anumaraNajanyasya anupaalnaaddhetorityrthH| maryate hi punaH patibhyaH asmabhyaM jAyAM prajayA saha dAH dehi / RsA. | -'bhartAramuddharennArI praviSTA saha pAvakam / vyAlagrAhI vivAhe pitA kanyAyai dhanaM dadAti yathA sarpa balAduddharate bilaat|| iti / tasyai tathAvidhAyai / tvaSTA duhitre vahatuM yunaktItIdaM vizvaM bhuvanaM anumaraNaM kRtavatyaiH striyai iha asmin bhUloke janmA(1) RsN.10||32||3. ___ + yadyapyayaM mantro Rgvede paThyate, tathApi tatra sAyaNena (2) sN.1085|13; asN.14|1|13. vahatuzabdasya arthAntaraM varNitam / . (3) asaM.108 5 / 38; asN.14|2|21; pAgR.17 tenedaM) vi yAti (sameti); sN.10|17|1 yunaktI (kRNotI) 3; aapgR.2|5|7,9,10; maagR.1|11|12 magre (mane); | vi yAti (sameti); ni.12|11 bhuva (bhava) zeSaM kasaMvat . kausuu.78|10. (1) asaM.1831; taiA.631 dharma (vizva); kausU. (4) asN.3|31|5 : 1153 yunaktItIdaM (kRNoti' 8044.. mya. kA.109
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1424 vyavahArakANDam ntare lokAntare'pi prajAm / prajAyate iti prjaa| tAM 'zatamatirathaM duhitRmate dadyAt, ArSe gomithunamiti / putrapautrAdirUpAM draviNaM dhanaM ca dhehi prycch| anumaraNa- na caitad dRSTArthe sati, Agamane'dRSTArtha bhavitumarhati / prabhAvAjanmAtare'pi sa eva tasyAH ptirbhvtiityrthH| | evaM dravyaiH samAnayogitvaM strINAm / zAbhA. - asA. / tathA cAnyArthadarzanam / patnI patidhanadAyabhAgArhA _ 'yA patyA krItA satyathAnyaizcarati' iti krItatAM 'maitreyIti hovAca yAjJavalkyaH / udyAsyanvA'- darzayati / zAbhA. are'hamasmAtsthAnAdasmi hanta te'nayA kAtyAya- tAdAtkarmatAdarthyam / / nyA'ntaM karavANIti / Aha / yadanayA bhaktotsarpaNena vA kartanena vA dhanamuatha ha yAjJavalkyasya dve bhArye babhUvaTuH / pArjitaM, tena yakSyata iti / ucyate / tadapyasyA na . maitreyI ca kAtyAyanI ca tayorha maitreyI brahma- svam / yadA hi sA'nyasya svabhUtA, tadA yattadIyaM tadapi vAdinI babhUva strIprajJeva kAtyAyanI so'nyavRtta- tasyaiva / api ca, svAminastayA karma kartavyam / na mupAkariSyamANaH / yAjJavalkyo maitreyIti ho- tatparityajya svakarmArhati kartum / yattayA'nyena prakArevAca / pravrajiSyanvA'are'hamasmAtsthAnAdasmi NopAya'te, tatpatyureva svaM bhavitumarhatIti / evaM smaratihanta te'nayA kAtyAyanyA'ntaM krvaanniiti| 'bhAryA dAsazca putrazca nirdhanAH sarva eva te / yatte samadhiH . strIdhanaM puruSo gRhNAti pratidatte ca . gacchanti yasya te tasya taddhanam // ' iti / zAbhA. te prajApatimabravan / hanAmemAmedamasyA dadA- phailotsAhAvizeSAttu / . mahA'iti sa hovAca strI vA'eSA yacchrInaM vai tuzabdaH pakSaM vyAvartayati / na caitadasti / nirdhanA striyaM ghnantyuta tvA'asyA jIvantyA'evAdadata'- strIti / dravyavatI hi sA / phalotsAhAvizeSAt / smRti. iti / prAmANyAdasvayA tayA bhavitavyaM, phalArthinyA'pi / zrutisA prajApatimabravIt / A vai ma'idamadiSa- vizeSAt, phalArthinyA yaSTavyam / yadi smRtimanurudhyamAnA teti sa hovAca yajJenainAnpunaryAcasveti / saitAM paravazA nirdhanAca syAt, yajetetyukte sati na yajeta / dazahaviSamiSTimapazyat / tatra smRtyA zrutirbAdhyeta / na caitannyAyyam / tasmAjaiminIyasUtram tphalArthinI satI smRtimapramANIkRtya dravyaM parigRhNIyAdyastrINAM dhanasvAmyavicAraH jeta ceti / zAbhA. dravyavatvAttu puMsAM syAdravyasaMyuktaM, kraya- ___arthena ca samavetatvAt / vikrayAbhyAmadravyatvaM strINAM, dravyaiH samAna- ___arthena cAsyAH samavetatvaM bhavati / evaM dAnakAle yogitvAt / saMvAdaH kriyate-'dharme cArthe ca kAme ca nAticaritapuMsAM tu syAdadhikAraH / dravyavatvAt / dravyavanto hi | vyA' iti / yattUcyate bhAryAdayo nirdhanA iti / smaryapumAMso na striyH| dravyasaMyuktaM caitatkarma / 'vrIhi bhi- mANamapi nirdhanatvamanyAyyameva / zrutivirodhAt / tasmAyajeta' 'yavairyajeta' ityevamAdi / kathamadravyatvaM striinnaam| dasvAtantryamanena prakAreNocyate, saMvyavahAraprasiddhayartham / krayavikrayAbhyAm / krayavikrayasaMyuktA hi striyH| pitrA zAbhA. vikrIyante / bha; krIyante / vikrItatvAcca pitRdhanAnAmanI kreyasya dharmamAtratvam / zinyaH / krItatvAca bhartRdhanAnAm / vikrayo hi shruuyte|| yattu krayaH zrUyate / dharmamAtraM tu tat / nAso kraya (1) shbaa.14|5|4|1. (2) shbaa.14|7|3|1,2. (1) jaisuu.6|1|11. (2) jaisuu.6|1|12. (3) shbaa.11|4|3|2. (3) jaisuu.6|1|13. . (4) jaisuu.6|1|14. . (4) shbaa.11|4|3|4. (5) jaisuu.6|1|10. / (5) jaisuu.6|1415.
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1425 iti / krayo hi uccanIcapaNyapaNo bhavati / niyataM tvidaM / (3) tatazca pariNayanalabdhastrIdhanaM duhitureva na putrANAM dAnam / zatamatirathaM zobhanAmazobhanAM ca kanyAM prti| tatraiva ca kramArtha gautamavacanaM, 'strIdhanaM duhitaNAmaprattAsmAte ca zrutiviruddhaM vikrayaM nAnumanyante / tasmAdavi-nAmapratiSThitAnAM ca / prathamamapracAnA, tadabhAve prattAnAM, krayo'yamiti / .. zAbhA. tadabhAve ca samUDhAnAM strIdhanaM duhitRNAmiti sAmAnyataH svavattAmapi darzayati / prAptatvAt , aprattAnAmityAdestu kramArthatvenopasaMhA. 'patnI vai pAriNayyasyeSTe patyaiva gatamanumataM kriyteN| rArthatvAt / _ +dA.85 tathA, 'jAghanyA patnIH saMyAjayanti / bhasadvIryA hi patna- (4).gautamastu prattAnAmapi duhitRNAmapratiSThitAnAM yH| bhasadA vA etAH paragRhANAmaizvaryamavarundhate' iti| mAtRdhanagrAhitvamAha-strIdhanamiti / apratiSThitA ana. zAbhA. patyA nirdhanA durbhagA vaa| ap.2|117 gautamaH (5) [mitAkSarAvat (mitaa.2|117) vyAkhyAnaM mAtRdhanavibhAgaH upanyasyoktam yadA prasUtAdidhanaM tadA sarvAsAM bhavati / khatrIdhanaM duhitRNAmaprattAnAmapratiSThitAnAM c| eSA mAturUvaM jIvantyAM pitRkulalabdhasya strIdhanasya . (1) tatrA'pratiSThitA yA UDhA anapatyA nidhanA gtiH| yattu zaMkhalikhitAbhyAmuktam--.-'samaM sarve sodaryA bhartagRhe yAmiH pratiSThA na lbdhaa| . medhaa.9|131 mAtRkaM dravyamarhAH strIkumAryazceti / tadbhartakulalabdheH - (2) asyArthaH-prattA'prattasamavAyeprattAmAmeva strIdha- prattAsu duhitRSu / tatra pratcAviSaye prabhUtatame mAnavamnam / prattAsu cApratiSThitApratiSThitAsamavAye'pratiSThitAnA- jananyAM saMsthitAyAmityAdi (msmR.9|192,193)| meveti / apratiSThitA nirdhanAH[idaM mAtRdhanavibhAge(mitA. tatraivAlpe dhane bArhaspatyam-strIdhanaM tadapatyAnAmityAdi / 2|117)maa tathA pratiSThitA'pratiSThitAnAM samavAye aprati gaumi. SThitava, tadabhAve pratiSThitA / strIdhanamityAdigautamavaca- (6) strIdhanaM SaTprakAraM yathAha manuH- adhyagnyanasya pitRdhane'pi samAnatvAt / [idaM aputradhanavibhAge | dhyAvAhanikamityAdi / yaccAnyattayA karmaNopAttaM (mitaa.2|135)] tatra cazabdAt pratiSThitAnAM ca / apra- tattasyAM matAyAM tasyA eva duhitRNAM adattAnAmanapatyAnAM tiSThittA anapatyA nirdhanA vaa| etacca zulkavyati- ca bhavati / anya AhuH apratiSThitAnAM putrANAM akR. rekainn| [idaM strIdhanavibhAge (mitaa.2||145)7xmitaa. tavivAhAnAM iti / apare nissvAnAmiti / cazabdAt ___ x pamA., mapA., vyau. mitAgatam / smRsA. vyAkhyAnaM bhartuzca / atra adattAnAM duhitRNAmabhAve putrA nissvA aputradhanavibhAge mitAvat / mAtRdhane viravat / vyapra. svamata gRhNIyuH, tadabhAve akRtavivAhAH, tadabhAve anapatyAH mitAgataM, tathA mitAkSarAdAyabhAgAparArkasmRticandrikAmatAnA- | striyaH, sarveSAmamAve bharteti kramo drssttvyH| mabhA. muddhArazca tatra tatra gatArthaH / (7) emamuktatri (?) vidhAtiriktaM (yautakAnvAdheya(1) jaisuu.6|1|16. prItidattAtirikta) mAtRkaM RkthaM kumArINAmapyaprati((2) gaudh.28|25; medhaa.9|131 dhana+(tadapatyAnAM); SThitAnAmeva / na punaH sarvAsAM duhitRNAmityAha gautamaH mitA.21117, 20135, 21145, dA.82,85; ap.2| -strIdhanamiti / adhyagnyadhyAvAhanAdistrIdhanaM kumArI197; vyaka.148; mamA gaumi.28122; smRca.285) NAmapratiSThitAnAM ca duhitaNAM svaM bhavatItyarthaH / tatazca mmu.9|131 prattA (dattA); vira.516; smRsA.63, 71; pamA.495,525,550; mapA.665, 672, dIka.43 + dAta. dAvadbhAvaH / vitA. dAgatam / . ratna.154; vici.222; vyani.; smRci.29; nRpra.35, vAkyArthI mitAgatam / 30 dAta.185, savi.363,381,412, mc.9|131 vyama.62, 71, vitA.401,452, rAko.448 bAla. (strIdhanaM tadapatyAnAm ) etAvadeva; candra.85 prattA (pradattA); 2 / 135 (pR.187); setu.58 samu.136 prattA (pramattA); viimi.2|117, vyapra.520,548 vyau.154, 160% vica.112.
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1426 vyavahArakANDama taddhanaM tA eva duhitaro vibhajeran itybhipraayH| bhrAtarasteSAM bhavati / tacca mAturUrva jIvantyAM mAtari apratiSThitA anapatyA nirdhanA durbhagA vidhavA vA eva- tasyA eva na tu mRtasya pituretatsva miti tatra ye bhAgi. maparArkAnusArAt gautamavacanaM vyAkhyAtam / asya vijJA- no minnodarA bhrAtaro mAtRsapatnI ceti / te sarve'rzana nezvarakRtA vyAkhyA heyA, svabuddhimAtreNAdhyAhArAdi- gRhNIyuriti / yatra vivAhasamaye bhAdikulena bhaginyAyai karaNAt / | dattamAbharaNakSetrAdikaM tattasyA eva / mUtAyAM ca tasyA(8) etanna putrAMzasya vyAvRttyathai kintu duhitraMza- maprajasi yAjJavalkyenokta-bandhudattaM tathA zulkamapratipAdanArtham / +vira.516 - nvAdheyakameva ca / aprajAyAmatItAyAM bAndhavAstadavA(9) etadvijJAnezvaramataM bhArucyaparArkacandrikAkArA- pnuyuH||' yena yaddattaM sa tadavApnuyAditi / satyAM tu . dayo na manyante / vijJAnezvareNa svamatimAtraparikalpi- prajAyAM saiva gRhNIyAditi / gaumi. .. tatvAt / anekAdhyAhAraparikalpitatvAcca / (6) zulkAkhyastrIdhanaM pUrvaprakaraNe nirUpitam / taddA. savi.383 | tAro varAdayasteSAM dAtRtve'pi taddhanaM na bhavati kiM tu anyAyabhartaprItidattabhinne parvokta pAri- dhanasvAmitvaM sodarabhrAtaNAM teSAmabhAve maaturbhvtiityrthH| bhASike strIdhane tu vizeSamAha gautamaH-strIdhanamiti / smRca.287 *vyama.71 | (7) bhatrAdibhirdattamapi zulkAkhyaM strIdhanaM sodarA: bhaginIzulkavibhAgaH eva gRhNanti / tathA ca gautamaH-bhaginIzulkaM sodaryAbhaginIzulkaM sodaryANAmUrdhva maatuH| NAmUrdhva mAtuH' iti / sodaryANAmabhAve mAturbhavatItyarthaH / - (1) zulkaM tu sodaryANAmeva / mitA.21145 pamA.554 - (2) asyArthaH-prathamaM sodaryANAM teSAM punarabhAve (8) AsurAdivivAhatrayalabdhaviSayametat / mAtuH tadabhAve pituH| dA.95 vici.223 (3) AsuravivAhakanyAzulkabhAktvaM sodarabhrAtRNAM, (9) zulkaM mAturvivAhe pitrA gRhItam / *vitA.453 tadabhAve maatuH| ap.2|145 (4) bhaginIzulkaM AsurAdivivAhoDhAyAM bhaginyA (10) mitATIkA-zulkaM tu tadrUpaM strIdhanaM tu / taddAne dhanaM tadUrdhvaM maatuH| . vyaka.145 tadgrahaNasya nimittatvAttasya strIdhanatvam / bhaginIzulka miti / vyAkhyAtam / Urdhvamiti / mAturmaraNAdanantara(5) bhaginIpradAna nimittaM pitrA yadgRhItaM dravyamA mityrthH| kalpatarurapyevam / asya vAkyazeSo'pi surArSavivAhayostasminmRte tasyA bhaginyA eva sodA prAguktaH / mAtA cAtra bhaginyeva / tathA ca tadrUpamAtura+ vici., candra. viragatam / bhAve duhitrAdiSu pautraparyanteSu satsvapi bhaginIzulka * aputradhanavibhAgo mitAvat / x vizvarUpamitAkSarAdAyabhAgavyAkhyAnaM 'aprajastrIdhanaM' sodarA eva gRhNIyurityarthaH / evena duhitrAdivyavacchedaH / iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / mapA. mitAgatam / tathA ca tadabhAve teSAm / baal.2|145 (pR.257) (1) gaudh.28|26; vizva.20148; mitaa.2|145, pUrva caike| dA.95 tuH+ (pituzca); ap.2|145 kaM (lkaH); vyaka. (1) pUrva caika iti paramatam / .dA.95 149; mabhA. gaumi.28|23 apavat; smRca.287 vira. + mabhA. gomivdbhaavH| vyapra. pamAgatam / 520; pamA.554 mapA.668; dIka.46 vici.223; * mitAkSarAmataM, dAyabhAgamataM copanyastam / vyaniH; savi.383 : 384, 385 aa (rA); vyapra. (1) gaudh.28|27; dA.95, vyaka.149; mamA; 553; vyama,72, vitA.453,463, baal.2|144 gaumi. 28124 vira.520; dIka.46, vici.223 caike samu.136 apavata; vica.114 tuH+(pitustataH) kAtyA-(cetyeke); vyani.; vyapra.553, bAla.21144 cai(vai); samu.. yanaH, | 136, vica.144 kAtyAyana:.. .. ..
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, khIdhanavibhAgazca / (2) prAgapi mAturmaraNAdbhaginIzulkaM sodaryANAM tadabhAve bhavenmAtustadabhAve bhavet pituH // bhavatItyeke manyante / tasyA vRttApekSo viklpH| gaumi. (1) tadanena kanyAdhanaM vyAkhyAtam / dA.91 ..(3) [ haradattavadyAkhyAnamuktvAha ] athavA pUrvameva (2) kanyAdhanAdhikAre kramamAha-rikthamiti / yaduktaM 'strIdhanaM duhitaNAm' iti, taccovameva mAtuna dAta.186 jIvantyAmityeke manyante / ukto vissyH| mabhA. vasiSThaH baudhAyanaH paitRkadravyabhAgaH bhaginInAM prasavottaram / mAtRdhanavibhAgaH / __mAtRdhanavibhAga: bhaginyA AprasavAnnaiva vibhAgo'sti / mAturalaGkAraM duhitaraH sAMpradAyikaM labherannanyadvA / mAtuH pAriNAyyaM striyo vibhajeran / (1) sAMpradAyika mAtRparaMparAyAtam / anyattadi. (1) pAriNAyyaM pariNayanalabdhaM dhanam / dA.82 taradvA mAtRdhRtamalaGkAra mAtRke vibhajyamAne duhitaraH (2) parINAhya alaGkArAdi / ap.2|117 kumAryoM bhjernnityrthH| . smRca.270 (3) pAriNAhya paricchadAdarzakaGkaNAdi vibhajeran / (2) mAturalaGkAraM vaivAhikaM kanyA labhate, yadi xvyaka.148 cAlaGkArAdanyadapi vaivAhikaM mAturbhavati tadA tadapi (4) pAriNAhya upaskaraH / AdarzakaGkaNatAmbUla. kanyA labhate ityarthaH / vira.495 karaNDakAdi iti kalpataruH / pariNeyamiti pAThAdyautukakanyAdhanavibhAgakramaH . mitynye| tanmAnave dvandvArthacakAreNa sAhityokteH pUrvoktastrIdhanaM mAtRgAmi tadabhAve soMdarabhrAtRgAmi / yuktivacovirodhAdyautuke kanyAdhikAravizeSavAkyavaiya strIdhanaM kanyAzulkam / atazca kanyAzulkaviSayasodarA- rthyAnnyAyata eva samatva siddhau tadvaiyarthyAttAbhyAM Rte sodaravibhAge'sodarANAmapi kiMciddeyamityasahAyavyAkhyA- ityasya stryavayavAdhikyasya ca yautukaparatvAcca sarva. namasahAyam / 'bhaginIzulkaM sodarANAM Urdhva mAtuH' mAtRdhanaparatvaM nitym| vitA.451 ityAdiSu smRtiSu bhaginIzulkarUpe sarvasmin dhane soda- (5) vAsiSThe 'mAtuH pariNAhyaM striyo vibhajeranniti rANAmeva svAmyapratipAdanAt / savi.384 pAThasya sattvena bhavaduktapAThasyaiva khapuSpAyamANatvena RkthaM mRtAyAH kanyAyAH gRhIyuH sodarAH svym| tathA'rthasya dUrotsAritatvena 'ata eva vasiSThaH' ityA* savi. smRcagatam / dyapi cintyam / pariNAyyamiti prayogasyAsAdhutvAcca / (1) baudh.2|2|49; smRca.270; vira.495; smRsA. _*mitA. vyAkhyAnaM 'datvA kanyA' iti yAjJavalkyavacane 60 vyani. savi.362; vitA.334 raM (rAn) (sAMpa draSTavyam / apa., smRca., vira., pamA., mapA. mitAgatam / ...dvA0); vibha.90; samu.129. x vira. vyakavat / = uktadAmataM khaNDayati / - (2) savi.384. zeSaM mitAvat : 455; baal.2|145 (pR.265); setu.55 (3) mitA.20146 (svayam0) (bhavet0); dA.90-91, nAradaH; samu.136 ratnavat ; vica.120 nAradaH. ap.2|145 bhavet pituH (piturbhavet); vyaka.149 apavat ; (1) medhaa.9|216, rAkau.452 (gRhItagarbhANAmAprasavAt spRca.287 yAH (yAM) bhavenmA (tu tanmA) zeSa apavat ; vira. pratIkSaNam / ). 521 apavat ; pamA.554 kanyAyAH gRhNIyuH (gRlIyuH (2) vasmR.1743 NAyyaM (NeyaM) dA.82, ap.2|117 kanyAyAH) svayam (samam) zeSaM apavat mapA.669 svayam pAriNAyyaM (parINAcaM); vyaka.148 vyaM (); gaumi.28|22 (sadA); ena.164 svayam (samam) zeSaM apavat; vici. vasmRvata; vira.517; vici.2 22 pAri (pari); dAta.185; 223-224; vyani. yAH (yAM) tustadabhAve bhavet pituH candra.86 pAriNAyyaM (pariNayaM); vyapra.548 NAyyaM (NayyaM); (tuH piturdhAtuzca tatkamAt); dAta.186-187, vyapra. vitA.451 vyakavat : 452 vasmRvat ; baal.2|145 552, vyau.163 mitAvata; byama.72 svayam (samam) [(pR.261) pAri (pari) vibhaje (bhaje): (5.262) pAriNAyyaM uttarArtha smRcavat / vitA,453 (tadabhAve bhavet pituH0) (pariNAya)]; setu.58 samu.136; vica.111.
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ . ata eva 'AnAyyo'nitye (vyaasuu.3|1127) 'pAyya- / 'yacca bharvA dhanaM dattaM sA yathAkAmamApnuyAt iti / sAMnAyya' (vyaasuu.3|1|129) 'praNAyyo'saMmatau' (vyAsU. saudAyikaM nAma-'UDhayA kanyayA vA'pi patyuH pitRgRhe'. 3 / 1 / 128) iti nipAtanaM pANinIyaM saMgacchate / ata pi vA / bhartuH sakAzAtpitrorvA labdhaM saudAyika smtm|| eva kalpatarvAdimirapi tathA pAThaM dhRtvA 'pariNAhyaM pari- iti / labdhaM dhanamiti zeSaH / tathA ca vyAsa:-'yatkacchada AdarzakaGkaNAdiri'ti vyAkhyAtam / ata eva nyayA vivAhe ca vivAhAtparatazca yat / pitRbhartagahAtyAptaM strIpuruSadharmaprakaraNe-'zoce dharme'nnapaktyAM ca pariNAhyasya dhanaM saudAyika smRtam // nanu saudAyikazabdaH svArthe vIkSaNam' iti manvekavAkyatA'pi siddhaa| tatrApi kalpa- tddhitaantH| sudAya eva saudAyika vinayAditvAt Thak / taruNA tathaiva vyAkhyAtam / bAla.21145 (pR.262) na tvetadanupapannaM-svArthikataddhitAntatvena strINAM dAyAviSNuH nahatvAt iti cet , maivam / strINAM bhartRdAyArhatvAt / strINAM vRttirUpo dAyaH svArthikAH pratyayAH prakRtito liGgavacanAnyativartanta pretisaMvatsaraM ctvaariNshtpnnaashcturviNshdaaddhkaaH| iti nyAyAtsaudAyikazabdasya niyatanapuMsakaliGgatA / athavA yAvajjIvaM zataM kArSApaNAstadardhaM vA / savi.377-378 nirmaryAdAnAM klamAMzaharaNaM kAryam / dhrmvivaahoddhaanyvivaahoddhaa'prjstriidhnvibhaagH| nirmaryAdAH vyabhicAriNyaH / savi.411 bhaginIzulkavibhAgaH / mAtRdhanavibhAgaH / SaDvidhaM strIdhanam brAhmAdiSu caturpu vivAheSvaprajAyAmatItAyAM 'pitRmAtRsutabhrAtRdattamadhyagnyupAgatam / | tdbhrtuH| zeSeSu ca pitA haret / AdhivedanikaM bandhudattaM zulkamanvAdheyakamiti | sarveSveva prasUtAyAM yaddhanaM taduhitRgAmi / . striidhnm|| vivAheSvityanuvRttau viSNuH-sarveSviti / (1) viSNuvacane ca bandhupadaM mAtulAdyabhiprAyaM pitrA vyaka.148 dImAM svapadenaiva nirdiSTatvAt / dA.72 bhaginIzulkaM mAtuH sodarANAmeva / (2) Adhivedanika adhivedananimittaM bandhudattami- ayamarthaH-bhaginIzulkAtmakaM strIdhanaM mAtureva / tyatra bandhuzabdaH pUrvoktapitrAdivyatiriktabandhuSu gobalI- mAturamAve sodarANAmeva na bhinnodarANAmityarthaH / vardanyAyAt vrtte| __ smRca.280 savi.384 - strINAM saudAyikathane svAtantryam yautakaM mAtuH kumArIdAya eva / saudAthikaM strI yathAkAmamApnuyAt / - na sahodarANAmiti zeSaH / yautakamanyonyAnvitayoH saudAyikaM bhartadattopalakSaNakam / tathA ca vyAsa:- vadhUvarayordeyaM yattaddhanam / yutayoriti vyutpattyA yautakam / savi.382 - (1) savi.411. zaMkhaH zaMkhalikhitau ca (2) vismR.1718 dA.71 lkama (lkA); vyaka.149 dAvat, smRca.280 dAvat; vira.523 suta (suhRd) (bandhu paitRkadravye kanyAbhAgaH / mAtRdhanavibhAgaH / dattaM0) strIdhanam (strIdhanalakSaNam); ratna.161 shulk...dhnm| 'vibhajyamAne dAyAdye kanyAlaGkAra, vaivAhikaM. (zulkAnvAdheyamiti); vici.216 suta (suhRd) (bandhudattaM0) (1) vismR.17|19,20. kamiti strIdhanam (miti sthitiH); vyani. kamiti (miti); (2) vismR.17|21 vyaka.148 yajanaM tadu (taddhanaM du); candra.87 suta (svasa) pAga (pAha) (bandhudattaM0) miti strIdhanam | vira.517 yAM ya (nAM ta) tadu (du); vittA.453 veva (mucyate); vyapra.542; byama.68 rakama (lkA) (strIdhanam0); (ca) yAM yaddhanaM tadu (yAstaddhanaM du) baal.2|145 (1.257) baal.2|144 vyamavat ; setu.50 vyamavat; samu.135; (3) savi.384. . (4) savi.382. vica.105 dAvat. (5) vyaka.156 (vibha...hikaM0); smRca.269 zaMkhA' . (3) savi.377. vira.495 yA kanyA (yebhyaH svakanyA) bheta (bhate); smRsA.'
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1429 dAyabhAgaH -- strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgaca cayavAcikA / (2) idaM yautukaparaM idameva yuktam ( jImUtavAhano'pyevam / kanyApyanUDhAdau tadabhAve UDhA / dA. 79 vitA. 452 dhanaM ca kanyA labheta X / (1) vibhAgakAle'nyadapi dhanaM kanyakA svadhRtAlaGkArAdikaM labhata ityAha zaMkha:- vibhajyamAne iti / dAyAdye dAyadhane, bhrAtRbhirvibhajyamAne kanyA svadhRtamalaGkAraM vaivAhikaM turIyAMzAdidhanaM strIdhanaM ca pitrAdidattaM lametetyarthaH / *smRca.269-270 (2) mAtuzva vaivAhikaM strIdhanaM jIvantyAmapi mAtari / svakanyAlaGkAraM svakIyanUpurAdi kanyA labhate / vira. 495 savi. 362 (3) kanyAdhanaM mAtRdhanam / bhrAtRdravyaM bhaginI harati tadapatyasya ca dravyaM kanyAbhAga eva / tadapatyasya tacchabdena putrikAmAtuH parigrahaH / tatsutasyottarakAlajAtaputrakasyAtItasya dhanaM kanyAbhAga eva / tasyAH sodarabhrAtRrUpatvAdityabhiprAyaH / + vyaka. 156 mAtRdhanavibhAgaH semaM sarve sodaryA mAtRkaM rikthamarhanti kumAryazca / (1) sarvatraiva prathamaM putropAdAnAt sarvAvasthasya putrasya mAtRdhane'dhikAraH cakArazrutizca sarvatrAnugatA samu X vyapra.vyAkhyAnaM 'kanyAbhyazca' iti devalavacane (pR. 1422) draSTavyam / * pamA. smRcagatam / + vira. vyakavadbhAvaH / / gaumi., pamA, bAla. vyAkhyAnaM 'jananyAM saMsthitAyAM' iti manuvacane draSTavyam / 60 yAdye (yAde) ( ca kanyA0 ) zaMkhaH ; pamA. 511 yAce (ye) kAraM + (eva hi ) ( kanyA0 ) zaMkhaH; vyani. kAraM (kArikaM ); smRci. 35 zaMkhaH ; nRpra. 37 dAyAdye (dravye dAyaM ) (ca zaMkhaH; savi.362 zaMkhaH ; vyapra. 456 strIdhanaM ca kanyA0 ) ( ca strIdhanaM ) zaMkha; vitA. 334 dAyAdye... labheta (dAyAde vaivAhikaM strIdhanaM kanyakA labhate ); vibha. 90; samu. 129 zaMkhaH (1) vyaka. 156 dravyaM (dhanaM); vira. 561. (2) dA. 79 mAtRkaM riktha (dravya); gaumi. 28/22 riktha - marhanti (dravyama ) kumA ( strIkumA); pamA. 551 sodaryA (sahodarA); vyani. pamAvat; vitA. 452 dAvat; bAla. 2 / 145 (1.259); samu. 135 pamAvat, zaMkhaH. strIzulkaM patyuH 'svaM ca zulkaM voDhA / yatpunararhatItyanuvRttau zaMkhenoktaM 'svaM strIzulkaM voDhA' iti / tadaparisamApte vivAhe sati mRtAyAM vadhvAM draSTavyam / 'mRtAyAM dattamAdadyAt' iti yAjJavalkyasmaraNAt / * smRca.287 putrikAdhanaM na bhartuH " pretAyAH putrikAyAstu na bhartA dravyamarhati aputrAyAH / mahAbhAratam strIdhane kuTumbadhane ca svAtantryavicAraH / strINAM vRttirUpo dAyaH / mAtRdhanavibhAgaH / sApatnAsavarNamAtRdhanavibhAgaH / trisahasraparo dAyaH striyai deyo dhanasya vai / bhartrA tacca dhanaM dattaM yathArha bhoktumarhati / / strINAM tu patidAyAdyamupabhogaphalaM smRtam / nApahAraM khiyaH kuryuH pitRvittAtkathaJcana // mAtuzca yautakaM yatsyAtkumArIbhAga eva saH // "striyAstu yadbhavedvittaM pitrA dattaM yudhiSThira / brAhmaNyAstaddharetkanyA yathA putrastathA'sya sA // sA hi putrasamA rAjan vihitA kurunandana / evameva samuddiSTo dharmo vai bharatarSabha / evaM dharmamanusmRtya na vRthA sAdhayeddhanam // * pamA, savi., vyama., bAla. smRcagatam / (1) vyaka. 149; smRca. 287 ca (strI) zaMkhaH ; vira. 521 svaM ca (svayaM) zaMkha: pamA. 554 voDhA + (arhati) gautamaH; savi.385 zaMkhaH; bAla . 2 147 pamAnat, gautama :; samu. 119 pamAvat, zaMkhaH. (2) dA. 178 ' aputrAyAH' iti mUlaM vyAkhyAnaM beti saMdeha:; apa. 2 / 145 yAstu (yA:) dranva (ghanaM ). (4) bhA. 13 / 45 / 12. (3) bhA. 13 / 47 / 23, 24. (5) bhA. 13 / 47 25, 26.
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1430 vyavahArakANDam kauTilIyamarthazAstram strINAM dhanAgamAH / strINAM vRttirUpo dAyaH / strIdhane bharturadhikAramaryAdA / mRte bhartari punarvivAhe niyoge vA kRte'kRte vA strIdhanakRtyam / strIdhanavibhAgaH / 'pitRpramANAzcatvAraH pUrve dharmyA : mAtApitRpramANAH zeSAH / tau hi zulkaharau duhituH / anyatarAbhAve'nyataro vA / dvitIyaM zulkaM strI hareta / sarveSAM prItyAropaNamapratiSiddham / vRttirAbandhyaM vA strIdhanam / paradvisAhasrA sthApyA vRttiH / AbandhyAniyamaH | tadAtmaputrasnuSAbharmaNi pravAsApratividhAne ca bhAryAyA bhoktumadoSaH / pratirodhakavyAdhidurbhikSa'bhayapratIkAre dharmakArye ca patyuH / saMbhUya vA dampatyormithunaM prajAtayostrivarSopabhuktaM ca dharmiSTheSu vivAheSu nAnuyuJjIta / gAndharvAsuropabhuktaM savRddhi'kamubhayaM dApyeta / rAkSasa paizAcopabhuktaM steyaM dadyAt / iti vivAhadharmaH / I mRte bhartari dharmakAmA tadAnImevAsthApyA bharaNaM zulkazeSaM ca labheta / labdhvA vA vindamAnA savRddhikamubhayaM dApyeta / kaTumbakAmA tu zvazurapatidattaM nivezakAle labheta / nivezakAlaM hi dIrghapravAse vyAkhyAsyAmaH / zvazuraprAtilomyena vA niviSTA zvazurapatidattaM jIyeta / jJAtihastAdabhimRSTAyA jJAtayo yathAgRhItaM dadyuH / nyAyopagatAyAH pratipattA strIdhanaM gopAyet / patidAyaM vindamAnA jIyeta / dharmakAmA bhuJjIta / putravatI vindamAnA strIdhanaM jIyeta / tattu strIdhanaM putrA hareyuH / putrabharaNArthaM vA vindamAnA putrArthaM sphAtIkuryAt bahupuruSaprajAnAM putrANAM yathApitRdattaM strIdhanamavasthApayet / kAmakAraNIyamapi strIdhanaM vindamAnA putrasaMsthaM kuryAt / aputrA patizayanaM pAla / guru strIdhanaMA AyuH kSayAd bhuJjIta, ApadarthaM hi strIdhanam / UrdhvaM dAyAdaM gacchet / jIvati bhartari mRtAyAH putrA duhitarazca strIdhanaM vibhajeran / aputrAyAH duhitaraH / tadabhAve bhartA / (1) kau.3 2. zulkamanvAdheyamanyad vA bandhubhirdattaM bAndhavA hareyuH / iti strIdhanakalpaH / pitRpramANA iti / eteSvaSTasu vivAheSu pUrve brAhmAdayazvatvAraH, pitRpramANAH dharmyAH pitRpramANatvAd dharmayuktAH / anye tvadharmyA ityarthasiddham / mAtApitRpramANA iti / mAtA pitA cetyubhau pramANabhUtau yeSAM te tathAbhUtAH, zeSAH gAndharvAdayaH / kasmAnmAtApitRpramANakatvamityAha - tau hItyAdi / mAtApitarau hi, zulkaharau duhituH kanyAzulkaM gRhNItaH / anyatarAbhAve anyataro vA mAtA pitA vA zulkaM harati / evaM vivAhadharma uktaH / strIdhanaM prastauti - dvitIyamiti / dvitIyaM zulkaM varasakAzagrAhyaparibhASitazulkavyatiriktaM zulkaM prItivazAd dattaM, strI kanyaiva hareta, na tu pitarau / sarveSAM prItyAropaNamapratiSiddhamiti / vareNa na kevalaM varabandhvAdibhiH sarvairapi kanyAyA dehe bhUSaNAdinivezanaM apratiSiddhaM anivAritam / arthAt tadapi kanyaiva hareta / tadidaM kanyAharaNIyaM strIdhanazabditaM dvirUpamityAha - vRttirAbandhyaM vA strIdhanamiti / vRttirbhUmihiraNyAdirjIvikArthA, AbandhyaM bhUSaNAdi / paradvisAhasrA kArSApaNasahasradvayaparamAvadhiH, vRttiH, sthApyA kalpayitumarhA / AbandhyAniyamaH AbharaNasya saGkhyAniyamAbhAvaH / taditi / tat strIdhanaM, AtmaputrasnuSAbharmaNi svasya putrANAM tadbhAryAyAzca poSaNe, pravAsApratividhAne ca bhartRvidezagamananimitte jIvikopAyavirahasaMkaTe ca bhAryAyAH, bhoktuM, adoSaH doSAbhAvaH / pratirodhaketyAdi / 'sAMpratamevAdattvA mA yAhI'tyevaM rodhena haraNaM pratirodhaka tatpratIkAre vyAdhipratIkAre durbhikSapratIkAre bhayapratIkAre ca, dharmakArye ca viSaye, patyuH strIdhanavyayakAriNaH, adoSa itynuvrtte| strIdhanasya vyayAd bharturadoSa ityAha-saMbhUya veti / dampatyoH, mithunaM prajAtayoH apatyadvayaM yadvA pumapatyamekaM stryapatyaM caikaM janitavato:, saMbhUya militvA, trivarSoMpabhuktaM ca strIdhanaM, dharmiSTheSu vivAheSu brAhmAdiSu caturSu, nAnuyuJjIta nArthayeta pratyarpayediti / gAndharvetyAdi / gAndharvApuropabhuktaM, ubhayaM dharmakAryAdiviniyuktaM saMbhUya trivarSopabhuktaM ca samanantaroktaM dvirUpaM strIdhanaM savRddhikaM, dApyeta niryAtyeta / rAkSasetyAdi / rAcasapaizAcopabhuktaM
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1431 strIdhanaM, steyaM dadyAt steyaM caurya coritadravyaM tadiva / kutaH, Apadartha hi strIdhanaM, vRttikRcchraparihAramAtravini. dadyAt coradaNDayuktaM dadyAdityarthaH / iti vivAhadharma | yojyaM hi strIdhanaM nAma, na punaH kAmacAravyayArtham / iti / vyAkhyAta iti shessH|.. UrdhvaM dAyAdaM gacchediti / tayA tathA rakSitaM strIdhanaM ... strIdhanakalpamAha-mRta iti / mRte bhartari, dharmakAmA tasyAmuparatAyAM bhartasapiNDaM gacchet / dhriyamANe patyau bharturAtmanazca paralokahitaM dharma kAmayamAnA, tadAnImeva pramItAyAH strIdhanaM putrA duhitarazcAvizeSAd vibhajeyuH, sadya eva, AsthApyAbharaNaM dehadhRtaM bhUSaNamavatArya, zulka. putrAbhAve duhitaraH tadubhayAbhAve tu patigRhNIyAdityAha-- zeSaM ca sahabhuktAvaziSTaM zulkaM cakArAdAbharaNaM ca, jIvatItyAdi / AsurAdyadharmyavivAhaviSaye tu strIdhanaM na labheta / labdhvA veti / AbharaNaM zulkazeSaM cAdhigamya, | bhartagAmi, kintu strIbandhugAmItyAha-zulkamityAdi / vindamAnA bhatrantaraM parigRhNatI, savRddhikaM, ubhayaM dA. zulka pratItaM, anvAdheyaM pitRgRhAnItaM, anyad vA, pyeta / kuTumbakAmA tu saMtAnakAmanayA devaraM bhajamAnA bandhubhirdhAtrAdibhiH dattaM strIdhanaM, bAndhavAH pitrAdayaH, tu, zvazurapatidattaM strIdhanaM, nivezakAle labheta / ko'sau hareyuH / iti strIdhanakalpa iti| anena prakAreNa nivezakAlaH, tatrAha-nivezakAlaM hItyAdi / dIrghapravAse striidhnviniyogvidhirvyaakhyaatH| zrImU. uttaratarAdhyAyavyutpAdite / zvazuraprAtilomyena veti / AdhivedanikaM dhanam zvazurazAsanAtikrameNa; niviSTA bhantaraM gatA, zvazura- varSANyaSTAvaprajAyamAnAmaputrAM vandhyAM cAkApatidattaM jIyeta zvazureNa patyA ca dattaM dApyeta / jJAti- kSeta, daza vindu, dvAdaza kanyAprasavInIm / tataH hastAdabhimRSTAyA iti / vidyamAna eva patyau patyantara- putrArthI dvitIyAM vindeta / tasyAtikrame zulkaM parigRhItAyAH, jJAtayaH navapatayaH, yathAgRhItaM gRhItA- strIdhanamadha cAdhivedanikaM dadyAt / caturviMzatinyUnaM zvazurapatidattaM, dadyaH arthAcchuzarAya patye c| paNaparaM ca daNDam / zulkaM strIdhanamazulkastrIdhanAnyAyopagatAyA iti / nyAyena devarAdimupagatAyAH, yAstatpramANamAdhivadAnakamanurUpA ca vRtti dattvA pratipattA parigrahItA, strIdhanaM gopAyet rakSet na tu | bahvIrapi vindeta / putrArthA hi striyaH / svayamupayuJjIta / patidAyamiti / patyA dattaM vastrA strINAM dhanasvAmyahAninimittAni bharaNAdikaM, vindamAnA bhatrantaraparigrAhiNI, jIyeta dA rAjadviSTAticArAbhyAmAtmApakramaNena ca / pyeta, shvshurkulaay| dharmakAmA bhuJjIteti / avindamAnA strIdhanAnItazulkAnAmasvAmyaM jAyate striyaaH|| saMyatA cet patidAyaM bhuJjIta / putravatIti / putrayuktA, rAjadviSTAticArAbhyAmiti / rAjadviSTakathanena darpabhatrantaragAminI, jIyeta dApyeta strIdhanaM na svayaM bhuJjI madyakrIDAdigamanena ca, AtmApakramaNena ca svayaM bhrtutetyrthH| ke tadbhoktAraH, tatrAha-tattu striidhnmityaadi| sakAzAnniSpatanena ca, strIdhanAnItazulkAnAM asvAmyaM putrabharaNArtha veti / putrapoSaNArtha, vindamAnA, putrArtha / striyA jAyate strIdhane pitRgahopAhate zulke ca striyAH putranimitte, sphAtIkuryAt vardhayet strIdhanam / bahupuruSa svAmitvaM hiiyte| zrImU. prajAnAmityAdi / yAsAM bahavo bhartAraH putrAzca tAsAM, manuH strIdhanaM, yathApitadattaM putrANAmavasthApayet tattadbhartadatta . SaDvidhaM strIdhanam tattadbhartRjanitaputrArthe dadyAt / kAmakAraNIyamapIti / adhyagnyadhyAvAhanikaM dattaM ca prItikarmaNi / yathecchaviniyojyamapi, strIdhanaM, vindamAnA bharjantara- bhrAtRmAtRpitRprAptaM SaDvidhaM strIdhanaM smRtam / / gAminI, putrasaMsthaM kuryAt putrAya dadyAt / aputreti / * vyAkhyAnaM strIpuMdharmaprakaraNe (pR.1335) drssttvym| putrahInA, patizayanaM pAlayantI pativratA, gurusamIpe, (1) ko. 3 / 2. (2) ko. 3 // 3. strIdhanaM, A AyuHkSayAd yAvajjIvaM, bhuJjIta mUla-1 (3) msmR.9|194mitaa.2|135 vAha (vaha): savimAzayantI vRdhdyAdikaM sNjaatmaatrmupyujiitetyrthH|| 2 / 143, dA.72 karmaNi (taH khiyai) manukAtyAyanau; ma. kA. 1..
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1432 ' vyavahArakANDam (1) iti strIdhanasya SaDvidhatvaM tannyUnasaMkhyAvyava- (1) nihari svayamAkRSya vyayam / kuTumbAt kuTumbacchedArtha nAdhikasaMkhyAvyavacchedAya / mitaa.2|143 poSaNArthAt / bahumadhyAt bahusAdhAraNadhanAt / svakAt - (2) adhyagni homavivAhakAle labdhaM yataH kutshcit| svasyAsAdhAraNadhanAdapi strIdhanavyatiriktAt patyanumati tathA vyAvahArikaM patigRhanayanasamaye labdham / prIti- vinA na kuryaH / mavi. karmaNi ratikAle patyA dattam / tat strIdhanamityuktam / (2) svatantrAnujJayA paratantrAH striyaH strIpuMsasAdhAbhrAtrAdibhistu yadAkadApi dattaM striidhnm| mavi. raNavittAdAtmIyavittAdvA tyAgabhogAdikaM na kuryuritya. (3) bhrAtRmAtRpitRprAptaM yadAkadA vA jIvanArthamiti | rthH| smRca.281 shessH| smRca.280 (3) bhrAtrAdibahusAdhAraNAtkuTumbadhanAdbhAryAdibhiH (4) adhyanIti 'avyayaM vibhaktisamIpa' (vyaasuu.2|| strIbhI ratnAlaGkArAdyartha dhanasaMcayaM na kartavyam / nApi 116) ityA disUtreNa samIpArthe'vyayIbhAvaH / +mamu.. ca bharturAjJAM vinA bhartadhanAda pi kAryam / tatazca nedaM (5) adhyAvAha nikaM patigRhaM nIyamAnAyA: pRSThato strIdhanam / yannIyate tat, bhartugRhAdyadA pitRgRhaM vAhyate tadA zvazurA. (4) kuTumbazabdenAtra kuTumbadhanaM sAhacaryAdabhidibhirdattamadhyAvAha nikamiti medhAtithiH, tadapi grAhya matam / nirhAro dhanasya niSkRSya haraNam / vira.509 nyAyasAmyAt / dattaM ca prItitaH zIladharmanaipuNyAdiSu (5) strIdhane'pi bhanumatimantareNa strINAM na svAta utpannaprItinA zvazurAdinA dattaM ca / xvira.522 nyamityAha-na nirhAramiti / vyapra.544 : (6) strIdhanaM ca pAribhASikameva na sarva, kAryakAle | (6) pUrvArdhopanyAso dRSTAntArthaH / bahumadhyagAdvahueva saMjJAparibhASayorupayogo'nyathA tadvaiyarthyAt, vini- janabhogyAtkuTumbAt , kuTumbazabdena kuTumbArtha bhartadhana gamanAviraheNa ca sarvatra tayoravizeSAt / xcandra.86 / mabhipretaM, nihari vyayaM yathA bharturanAjJayA''jJayA vinA kuTumbadhane strIdhane ca svAtantryavicAraH na kuryuH / tathA svakAdapi ca vittAditi / nanda. ne nihAraM striyaH kuryuH kuTumbAdvahumadhyagAt / mAtRdhanavibhAgaH svakAdapi ca vittAddhi svasya bharturanAjJayA / jananyAM saMsthitAyAM tu samaM sarve shodraaH| bhajeranmAtRkaM rikthaM bhaginyazca sanAbhayaH / / * pamA., ratna., vici , savi.,vyapra., vyama., vitA. mitAgatam / .x zeSaM mitAgatam / + zeSaM mavigatam / (1) mAtRkaM rikthaM sarve sahodarAH samaM bhajeran sanAvyaka.149 mitAvat, mnukaatyaaynau;mbhaa.28|25 bhrAtRmAtR bhayo bhaginyazca samaM bhajeraniti saMbandhaH / na puna: (mAtRbhrAtR); smRca.280 karmaNi (pUrvakam); vira.522 sahodarA bhaginyazca saMbhUya bhajeraniti / itaretarayogasya karmaNi (ta: striya) zeSaM mabhAvat, manukAtyAyanau; smRsA.63 dvandvaikazeSAbhAvAdapratIte: / vibhAgakartRtvAnvayenApi (-) mitAvat, pamA.547; ratna.161; vici.215 cazabdopapatteH / yathA devadattaH kRSi kuryAdyajJadattazceti / prAptaM (prattaM) zeSaM viravat, manukAtyAyanau ; vyani. (--) vAha samagrahaNamuddhAravibhAganivRttyartham / sodaragrahaNaM bhinno(vaha) bhrAtR (bhrAtuH); smRci.30 mitaavt| nRpra.38; daranivRttyartham / _ +mitA.21145 savi.378 vAda (hava) zeSaM smRcavata; candra.87 karmaNi (pUrvakam ) zeSaM mabhAvat ; vyapra.541 mitAvat, vyau.159 * maca. mamugatam / zeSa mamugatam / mitAvat vyama.68 mitAvat ; vitA.437-438 mitAvat, / + dhanAdhikArakramastu 'aprajastrIdhanaM' iti yAjJavalkyamanukAtyAyanau; setu.50 ca (tu) zeSaM viravat, manukAtyAyanau; | vacane draSTavyaH / candra, vyAkhyAnaM tatraiva mitAgatam / savi. samu.134 mitAvat. mitAgatam / (1) msmR.9|199; byaka.147 nA (na); smRca.281 (1) msmR.9|192; mitA.21145, dA.58,79; ddhi (dvA) nA (nu); vira.509, vyapra.544, vyama.69 | ap.2|115 vyaka.148; gaumi.28122; u.2|14|2) samu.135, bhAca. svasya (svasva) nAthA (nanuzayA). smRca.284, vira.515 smRsA.64 utta. pmaa.551||
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:--strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1433 - (2) dvandvAzravaNe'pi tattulyArthakacakAreNa bhrAtRbhagi- | saMtArayati pautravat / ' (msmR.9|139) iti manuvacanAt nyoritaretarayuktayovibhAgapratipAdanAt bhAganyaH saho- na tu vandhyAvidhavAduhitroH, svasattayA svajanyasattayA ca darAzca vibhajerannityayamevAsya vcnsyaarthH| bRhaspati- pArvaNa piNDadAnAbhAvAt / ata eva nArada:-'putrAbhAve rapi cakArAt samuccayamAha-'strIdhanaM tadapatyAnAM duhitA ca duhitA tulyasaMtAnadarzanAt / ' (naasmR.16|50)| ca tadaM zinI / aprattA cet samUDhA tu na labhenmAtRkaM pautradauhitrayostu sadbhAve pautrasyaivAdhikAraH, putreNa paridhanam // ' apatyapadaM putraparam / teSAmapratAbhirduhitabhiH NItaduhiturbAdhAt bAdhakaputreNa bAdhyaduhitRputrabAdhasya saha mAtRdhanavibhAgaH / tathA ca zaMkhalikhitau-samaM sarve nyAyyatvAt / uktAnAM tu sarveSAM dauhitraparyantAnAmabhAve sodaryA dravyamarhanti kumAryazca / ' sarvatraiva prathamaM putro- vandhyA vidhavayorapi mAtRdhanAdhikAritA, tayorapi tatpra. pAdAnAt sarvAvasthasya putrasya mAtRdhane'dhikAraH cakAra- jAtvAt prajAbhAve cAnyeSAmadhikArAt / zrutizca sarvatrAnugatA samuccayavAcikA / etAvatApyu- yatta duhitRmAtrAdhikArArtha gautamavacanaM 'strIdhanaM grAhamalasya devalavacanaM galahastaH / yathA-'sAmAnyaM duhitaNAmaprattAnAmapratiSThitAnAM ca' (godh.28|22)| putrakanyAnAM mRtAyAM strIdhanaM striyAm / aprajAyAM yacca nAradasya 'mAturduhitaro'bhAve duhitRNAM tdnvyH| haredbharttA mAtA bhrAtA pitApi vA // iha putrakanyayoH (naasmR.16|2) / yacca kAtyAyanasya 'duhitRNAmabhAve tu sAdhAraNaM mAtRdhanamivi suvyaktaM, kevalakumAryAH sakala- | rikthaM putreSu tadbhavet / ' yacca yAjJavalkyasya 'mAturdahimAtRdhanAdhikAritve yautakadhane vizeSavacanaM manvAdI- taraH zeSamRNAttAbhya Rte'nvayaH' (yaasmR.2|118)| tAni nAmanarthakaM syAt sarvatrAdhikArAvizeSAt / yaH punarevaM pUrvoktadevalAdivacanavirodhena yautakadravyaviSayANi / samAdhAnaM brUte bhrAtRbhaginyostulyavajananIdhanAdhikAritve ata eva manu:-'mAtuzca yautakaM yat syAt kumArIbhAga samabhAgavidhAnaM yuktaM, kevalabhaginInAM tadabhAve ca eva sH|' (masmR 9|131)|yautkN pariNayanalabdhaM ,yu kevalabhrAtaNAM dhanasaMbandhe 'samaM syAdazratatvAdvizeSasyeti | mizraNa iti dhAtoryuta iti padaM mizratAvacanaM, mizratA ca nyAyata eva samatvaprAteranarthakaM samamiti / sa evaM strIpuruSayorekazarIratA vivAhAca tadbhavati 'asthibhiravAcyaH bhrAtRbhaginyorapyadhikAre samaM syAditi nyAyAt | sthIni mAMsairmAsAni tvacA tvacamiti zruteH, ato samatvaprAteravizeSAdAnarthakyasya tadavasthatvAt / kiMca vivAhakAle labdhaM yautakam / ata eva vasiSThaH-'mAtuH kevalabhrAtradhikArapakSe'pi pitRdhana iva, mAtRdhane'pi pAriNAyyaM striyo vibhajeran / ' (vasmR.17/40) |paariviNshoddhaaraadiprsktinivrtktyaa samapadasya sArthakatvAt NAyyaM pariNayanalabdhaM dhanam / yattu manuvacana---'striyAstu kthmnrthktaa| ato vacananyAyAnabhijJaH sarvaiH prAjJai- yadbhavedvittaM pitrA dattaM kathaMcana / brAhmaNI taddharet kanyA ravajJeya eva kiJcijjJa iti / kintUktAdeva hetoH putraH tadapatyasya vA bhavet // ' (msmR.9|198) / atra pitrA kumArIduhitrostulyavadadhikAraH / etayozcAnyatarAbhAve. dattamiti vizeSaNAt vivAhasamayAdanyatrApi yat pitR'nyatarasya taddhanaM dvayorapyetayorabhAve tu UDhAyA duhituH | dattaM tat kanyAyA evetyetadartha, brAhmaNIpadaM cAnuvAdaH / putravatyAH saMbhAvitaputrAyAzca tulyo'dhikAraH svaputra- yadvA brAhmaNIpadasya cAnarthakyabhayAt kSatriyAdistrINAmadvAreNa pArvaNapiNDadAnasaMbhavAt / ata eva pUrvoktaduhitra- napatyAnAM pitRdattaM dhanaM sapatnIduhitA brAhmaNIkanyA haret bhAve dauhitrasyaiva dhnaadhikaarH| 'dauhitro'pi hyamutranaM na punaraprajaHstrIdhanaM bharturiti vacanAbakAza iti vacamapA.667, ratna.163 jananyAM (mRtAyAM); vici.194, nArthaH / anyathA sakalavacanAnAmasAmaJjasyaM syAt / na 221 vyaniH; savi.383, candra.85, viimi.2|117 ca vAcyaM nAradAdibhirduhiturabhAve duhituH putrANAmeva vyapra.451 pU., 546; vyau.160; vyana..; vitA. dhanAdhikAro darzitaH pratyAsannaduhitRpadenaivAnvayapadasyA450 samaM (samAH); rAkI.459, bAla.21145 (pR.260) nvayAditi yato duhitUpadasya janyavizeSaparatvena janakAprathamapAdaH setu.56, 318; samu.136, kAkSitatvAt / na janyAntareNAnvayapadopAttena putreNA
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1434 vyavahArakANDam nvayaH saMbhavati samatvAt / na cAdhiSThAnalakSaNayA'nvayo | tathA yamaH-AsurAdiSu yadvyaM vivAheSu prdiiyte|' vAcyaH mAtranvayenaiva sarveSAM mukhyatvasaMbhavAt mAtRpadA- vivAha kriyAyAM pUrvAparIbhUtAyAM yadravyaM pradIyata iti nvaye ca duhitRpadasya mukhyatvasvIkArAt / na ca tada- yautakadhanamAtragocaratvameva prtiiyte| na ca vivAhAt pUrva nvaya iti tacchabdopAttAyA duhituranvayayogyatA vAcyA parato vA striyA labdhasyAprajaHstrIdhanasya gaterazrUyamANatacchabdasyApi prakRtavAcitayA duhitRtvarUpeNaivopapAdaka- | tvAt brAhmAdipadaM strIparamiti vAcyaM pUrvAparalabdhasya tvAt / kiM ca yAjJavalkyavacane duhitara iti padaM | vistareNa gatervakSyamANatvAt / . . OMdA.79-88 prathamAntaM tAbhya iti padaM ca paJcamyantaM anvayapadena | (3) duhitaNAM tadanvayasya vA'(cA) bhAve putrA eva SaSThayantAnvayayogyena nAnvIyate, kintu vyavahitamapi mAtu- mAtRdhanaM vibhajeran / atra cazabdo vikalpArtho na samurityeva padamanvayi / tadatra mAturanvaye nizcite nAradakAtyA- ccayArthaH / vikalpe ca duhitaraH kumAryaH pUrvamadhiyanavAkye'pi mAturevAnvayo nyAyyaH avirodhAt / kriynte| evaM ca sati prattAsu pratiSThitAsu duhitRSu putrA. : kiM ca 'satsvaGgajeSa tagAmI zartho bhavatIti baudhA- NAmapi mAtRdhane'dhikAro bhavati / ap.2|117 yanavacanAnusAreNAnantaryAcca / aGgajasya putrasyAdhikAro (4) samaM na jyeSThoddhAreNa / mAtRkaM mAtuH strIdhananyAyyo nAnaGgajasya vyvhitdauhitrsyaadhikaarH| tatazca vyatiriktadhanam / bhaginyo'prattAH / sanAbhayaH sodraaH| pariNayanalabdhastrIdhanaM duhitureva na putrANAM tatraiva ca / kecitta strIdhane'pi bhrAtRvibhAgamicchanti / 'strIdhanaM kramArtha gautamavacanaM 'strIdhanaM duhitaNAmaprattAnAmapratiSThi- syAdapatyAnAM duhitA ca tadaMzinI / aprattA cetsamUDhA tu tAnAM c|' prathamamaprattAnAM, tadabhAve prattAnAM, tadabhAve ca labhate mAnamAtrakam // ' iti bRhaspativacanAt / evaM samUDhAnAM, strIdhanaM duhitaNAmiti sAmAnyataH prAptatvAt cAprattAyA bhrAtRbhiH saha tulyvibhaagH| itarasyAstu aprattAnAmityAdestu kramArthatvenopasaMhArArthatvAt / tathA | saMmAnamAtraM deyamiti / etatparameva ca strIdhanaM duhitRgA. ca yAjJavalkyaH - 'aprajaHstrIdhanaM bharturbAhmAdiSu | mItyAdi / mavi. caturvapi / duhitRNAM prasUtA ceccheSeSu pitRgAmi / (5) tatsvoktAnvAdheyAdi (prItidattaM) dvividhaRkthatat // ' (yaasmR.2|145)| brAhmAdiSu vivAheSu yallabdhaM | viSayamiti mantavyam / asminneva viSaye viSezamAha adhyanidhanaM striyAH tattasyAM mRtAyAM prathamaM duhitRNAmeva bRhaspatiH-'strIdhanaM syAdapatyAnAM duhitA ca tadaMzinI / tatrApi prathama kanyAyAstadabhAve prattAyAstadabhAve pari- aprattA cetsamUDhA tu labhate mAnamAtrakam // ' apatyAnAM NItAyAH, sarvaduhitrabhAve ca putrasyAdhikAraH, aprajaH- pumapatyAnAm / vacanadvaye'pItaretarayoge cazabdastenAtre strIdhane bharturadhikArAt / bRhaspatinA tu aprattApadena taretarayuktAnAM vibhAgakartRtvaM vijJeyam / aprattAdyabhAve samUDhAyA apyadhikAraH sUcitaH / na ' +smRca.284-285 ca yautakamAtradhanAbhiprAyeNa nedaM vacanaM kintu brAhmA- | (6) mAtari mRtAyAM sodaryabhrAtaro bhaginyazca sodaryA divivAhena vivAhitAyA yad yAvaddhanaM yautakamayautakaM anUDhA mAtRdhanaM samaM kRtvA gRhNIyuH / UDhAstu dhanAnuvA tadabhiprAyeNeti vAcyaM 'bandhudattamiti vacanasya rUpaM saMmAnaM labhante / tadAha bRhaspatiH-'strIdhanaM syaad(yaasmR.2|144) nirviSayatApatteH manuvirodhAcca / patyAnAM duhitA ca tadaMzinI / aputrA cetsamUDhA tu labhate yadAha-'brAhmadaivArSagAndharvaprAjApatyeSu yaddhanam / aprajA-1 mAnamAtrakam // ' tatazcAnUDhAnAM pitRdhane ivoDhAnAM yAmatItAyAM bhartareva tadiSyate // yattvasyAH syAddhanaM dattaM | mAtRdhane bhrAtrA svAdazAccaturthebhAgo deyH| / vivAheSvAsurAdiSu / atItAyAmaprajAyAM mAtApitrosta- | (7) bhaginyo'trAprattA apratiSThitAzca vivakSitAH dissyte|| (msmR.9|196,197)| asyAH syAddattamiti | agrimabRhaspativAkyAnusArAt / vira.515 parAcInaM pUrvatrAnuSajyate, tena vivAheSu yaddhanaM dattamiti | * vici. dAgatam / saMbandhAt vaivAhikadhanamAtrapratItenaM yAvaddhanaviSayam / / + vyani., vitA, smRcvdbhaavH| .. )
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH srIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1435 (8) etat putrANAM duhitRRNAM ca saMbhUyaM mAtRRktha | tyamAtreNa tadupapattirarthaM kramastvanyathApyaviruddha ityucyate / mAhitvaparaM na bhavati / kiMtu teSAM dhanasaMbandhe prApte tarhyatrApi ' tAbhya Rte'nvayaH', 'duhitRNAmabhAve tu samavibhAgaprAptyartha samazabdazravaNAt / yadapi zaMkha rikthaM putreSu tadbhavet' ityAdiyogIzvarakAtyAyanavacanAlikhitAbhyAmuktam-'samaM sarve sahodarA mAtRkaM Rktha - vagatArthakramAnyathAbhAve dvandvacazabdAdInAM zAbdAnvayamarhanti kumAryazva' iti / tadapi manuvacanena samAnArtham / sAhityamAtreNopapattirastu na tu tadanurodhena teSAmevAnyaathavA etadvacanadvayaM bhartuH kulalabdhastrIdhanaviSayam / viSayatvam / siddhe sahAdhikAre teSAM saMkocastatsaMkoce asminneva viSaye bRhaspatiH - 'strIdhanaM tadapatyAnAM caiSAM sahAdhikAraparatvanizcaya itItaretarAzrayatvaM ceti / duhitA ca tadaMzinI / aprattA cetsamUDhA tu labhate sA anvAdheyAdau vizeSavacanamanarthakamiti cet / na / yautake na mAtRkam // ' iti / apatyAnAM pumapatyAnAm / candrikAkArAdimatavadeva sArthakatvAt / anvAdheyagrahaNasyopalakSaNatayA prajAmAtrAdhikAre tena pratipAdite 'jananyAM saMsthitAyAM tu' ityAdivacanaiH sAmyAdividhAnamityevaM sarveSAM sArthakatvAt / tasmAtsarvaM susthamiti / zrIvidyAraNya zrIcaraNaistu smRticandrikAmitAkSarayordvayorapyanusAreNa dvayamapi likhitaM na tu viviktam / putrAdibhyaH prAk duhitRduhitustadanu dauhitrANAmadhikAra iti tu mitAkSarAcandrikAmadanaratnakArANAM vidyAraNya zrIcaraNAnAM cAvisaMvAdena saMmataH / pamA. 551-552 (9) yA bhaginyaH sAkSAtsva mAtRduhitaraH tadabhAve taddauhitraparyantAH, tadabhAve sahodarAH mRtAyAH sAkSAputrAH na sapatnIputrAH, tadabhAve pautrA ityasya vacanasya tAtparyArthaH / samaM sarve, sahodarA ityatra sahodaragrahaNaM bhinnodaranivRttyartham / svaputrAbhAve sapatnIputrAdayaH / +mapA.667 (10) etacca anvAdheyabhartRprItidattadhanaviSayam / ratna. 163 (11) [vijJAnezvarajImUtavAhanamatamupanyasyoktam / ] atredaM pratibhAti / anvAdheyAdigrahaNasyopalakSaNatve pramANAbhAvAttadubhayavyatiriktasarvamAtRdhane duhitradhikAraH prathamaM, tadanu putrAdhikAraH / yautake vizeSavacanaM tu prattAdinivRttyartham / anyatrApi sA samaiveti cet, satyam / kintu, na niyatA, yautake tu niyatA / tena yautakaM kumAryabhAve vivAhabhedena strIdhanaM bhartrAdInAmeva bhavati na prattAdInAmiti smRticandrikAkArAdInAmAzayaH / vijJAnezvarAcAryANAM tvayamabhiprAyaH / sAmAnyataH strIdhanamAtrasya duhitRgrAhyatAbodhakAnAmananyathAsiddhavacanAnurodhena saMkocaH kartavyo na ca manvAdivacanamana - nyathAsiddhaputrakanyAnAM sahAdhikArapratipAdakam / putrAcikAramAtrapratipAdanaparatvAt / na ca cazabdadvandvAbhyAM sahAdhikAraH / vibhAgakartRtvAnbayenApi tadupapatteH / anyathA 'pitarau' ityAdau 'mAtApitrostadiSyate' ityAdau (12) mAtRkaM rikthaM mAtAmahIdhanaM, bhaginyo dauhica dvandvaikazeSazravaNe sakalanibandhasaMmataH kramo mAtApitrIrUpA bhaginyaH, tadabhAve sodarA dauhitrarUpAH prApnutrorna syAt / viSNuvacanAdyanurodhAttatra zabdAnvayasAhi- vanti / vyau. 160 + hRdaM 'ajastrIdhanaM' iti yAjJavalkyavacanasya mitAgatam / (13) strImaraNottaramanvAdheyAkhyataddhanagrahaNe adhi [' jImUtavAhanadAyatatvakArau tu' ityAdinA 'na ca vAcyaM nAradAdibhiH' ityAdyuparyuddhRtadAyabhAgasaMdarbhArtha - muddhRtyoktam - ] tanmandam / janyavAcakasya janyAntareNAnanvaye 'asya putraputra' ityAdAvapyanvayo na syAt / tajjanyaM prati saMbandhitayA'virodhastvatrApi tulyaH / anyathA duhituH putra ityatrApyanvayo na syAt / tasmAcchAbdavyutpattyajJAnamevedam / yAjJavalkyavacane ca yadyapi mAturanvayaH putrAdire voktastathApi 'vibhajeran sutAH pitro:' ityanena prAptAdhikArANAmeva RNadAnaduhitrabhAvopAdhikatvajJApanArtho'nuvAdaH / sa ca dauhitrAnantaramadhyaviruddhaH / 'satsvaGgajeSu' iti baudhAyanavacanaM tu mAtRsAdhAraNyena putrANAM dhanAdhikAramAtramaGgajapadasya cApatyamAtravAcakatvAt, putraduhitRsAdhAraNamadhikAraM pratipAdayadvacanAntarAviruddhaM pratyAsatyaiva vyAkhyAtuM yuktamiti na kiMcidetat / vyapra. 550-551
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1436 vyavahArakANDam kArivyavasthAmAha manuH-'anvAdheyaM ca yaddattaM patyA | mIyasya cAsaMgatiH, smatyantaravirodhApattizca bhavati / prItena caiva yat / patyau jIvati vRttAyAH prajAyAstaddhanaM likhitavacanAtiriktaM nApi tathAbodhakaM vacanamatrAsti / bhavet // ' (msmR.9|195)| prajAM vizinaSTi sa kiM ca / tatra manorgateruktatvena zaMkhalikhitavAkyasya spaSTaeva-jananyAmiti (msmR.9|192)| yatra duhitrAdya- meva tatsamAnArthatvena cAdoSaH / bRhaspativAkyasyApi bhAvena putrANAmeva sAhityenAdhikAraH prAptastatra tatsAhi- tatsamAnArthatayA, vivibhaktitayA syAtpadaghaTitanirdezena tyam / yatra tu kanyAnAmevAdhikAraH prAptastatra tatsAhitya- bhavadabhimatArthasyAkSaramaryAdayA'lAbhena cazabdasya evArthamanUdyate / na tu kanyAputrayoH parasparamaprAptaM sAhityaM vidhi- katvena ca Adau duhitaiva tadaMzinI tadabhAve'patyAnAM yata iti mitAkSarAzayaH / pare tu anvAdheyabhartRprItiH | putrANAM strIdhanaM syAt saMbhAvanaliGA tatsattA saMbhavet dattaviSaye kanyAputrayorapUrva sAhityaM vidhiyata ityAhuH / ityarthasyaivAnayA lAbhAcca adoSaH / devalavAkyaM tu. +vyama.70 mAtRdhanaM putramAtrasattve. tenaiva grAhyaM, kanyAmAtrasya sattve (14) mitATIkA-[uddhatajImUtavAhanamataM khaNDayati] tayaiva grAhya ityevaM samAnatvamAtrabodhakaM na kramabodhakaM, tanna / munInAM AzayAnabhijJAnAt / tathA hi cArthasamucca- nApi sahAdhikArabodhakamiti na doSaH / kiJca / nAradAdiyasya sahAdhikAraM vinA'pyAkhyAtopapattistatra taavtkRtaiv| trayAnurodhena manvAdicatuSTayasya tathA tatparatvameva yuktaM, yuktA ca saivetyuktaM ca / kiJca / upAdAnamAtreNa tasya tatrA- na tu mAtustvityevaM manvanurodhena tatparatvam / tadanurodha dhikAralAme prathamopAdAnasya na tatra hetutvaM pratyuta tataH | tu teSAM sAmAnyAnAM vizeSaparatvaM kRtvA teSAM tatparatve yukto tasya tasyAH prathamamevAdhikArApattiriti na bhvdissttsiddhiH| 'bahunAmanurodhaH' iti nyAyaviruddhatvAt / kinyc| caturNA kiM ca tadapi na, gautamAdivAkye tAsAmevopAdAnAt pratha vacanAnAM sahAdhikAritAbodhakatvena tadanyacaturNA manvekamameva, pratyuta nAradAdibhistribhiH kramasya spaSTatayA sAmA- vAkyatayA yautakaviSayakatvasyoktatvena tayoranyatarasyAnyena pratipAdanAt , 'mAturduhitara' ityatra yuktaM caitadityA- bhAve ityAdyarthasya bhavaduktasya nirmUlatvApattiH / teSAmapi dinoktaprakAreNa pratyAsatyatizayasya tasyAmeva sattvena | tattve tvavirodho'smanmate pravezazca / kiM ca / tasya na bhavatasyaiva dhanagrahaNAdhikAritAvacchedakatvasya manvAdyuktatvena | dukto'rthaH kiM tvanya evetyanupadameva sphuTIbhaviSyati / ca tathaivaucityAcca / kiM ca / sahAdhikAritve ubhayasattve kiM c| svptretyaadihetrpyyktH| 'yazcArthaharaH sa vAdhikAro nAnyatarasatve iti ttraandhikaaraaptteH| tathA piNDadAyI' ityautsargikaniyamasattve'pi yasya piNDadatvaM sati tayorityAdyagrimagranthAsaMgateH / na hi dampatyoH saha tasyaiva taddharatvamiti niyame mAnAbhAvasya prAgeva vihitamAdhAnAdikamanyatarAdhikArikaM kasyApi sNmtm| prapaJcitatvAta / ata eva -pautradauhitrayorloke na loke'pi sahAdhikArikaM karmAnyatareNa na kriyate / kiJca / vizeSo'sti dharmataH / iti pUrvArdhokte 'tayohi anUDhelyasya kuto laabhH| na hi teSu sarveSu tdupaadaanmsti| mAtApitarau saMbhUtau tasya dehataH / ityuttarArdhana gautamIyaM tu anyaviSayatayA yojitaM bhavadbhirava / ata heturukto manunA (msmR.9|133)| duhitrabhAve eva ca tadvirodho'pi duSpariharaH / kanyAzabdasya cAkSata-dauhitrasyaivetyapi na yuktam / pratyAsatyatizayasya yonyAM zaktiH, kumArIzabdasya ca prathamavayoviziSTAyAM | tu dauhitryAmeva sattvAddauhitro'pIti manoH prkrnnaatputrishktiH| anyaikavAkyatayA tu duhitasAmAnyaparatvameva / kAputraviSayatvAcca / vyAkhyAtaM tathaiva ca medhAtithianyathA nyuuntaaptteH| bRhaspativAkyaM gautamIyasamA prabhRtibhiH / uktahetoreva na tu vandhyetyAdyagrimamapi na nArtham / yuktam / bhavaduktanAradasya pitRdhanaviSayatvasya spaSTakiM ca / tatra 'aprattA cet' ityuttarAnvayi na tvAcca / ata eva ca pautretyAdi adhikArAdityantamapi pUrvAnvayi / anyathA samUDhAyAH kadA'pi tadabhAve gauta pratyuktam / vAsiSThe 'mAtuH pariNAjhaM striyo vibhajera+ khamate smRcavadbhAvaH / niti pAThasya sattvena bhavaduktapAThasyaiva khapuSyAyamA.
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ yAkheriyAdyapane svAga dAyabhAga:--strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, khIdhanavibhAgazca 1430 Natvena tathA'rthasya dUrotsAritatvena 'ata eva vasiSThaH' / yAsAsAM syurduhitarastAsAmapi ythaarhtH| ityAdyapi cintyam / pariNAyyamiti prayogasyAsAdhu- mAtAmahyA dhanAtkicitpradeyaM prItipUrvakam // tvAcca / ata eva 'AnAyyo'nitye' (vyaasuu.3|1|127) (1) duhitRdauhitrINAM samavAye dauhitrINAM kiMcideva 'pAyyasAMnAyya' (vyaasuu.3|1|129) 'praNAyyo'saMmatau' | dAtavyam / xmitA.21145 (vyaasuu.3|1|128) iti nipAtanaM pANinIyaM sNgcchte| (2) yathArhataH dravyAlpatvabahutvAdiyogyatAdyanuata eva kalpatarvAdibhirapi tathA pAThaM dhRtvA 'pariNAhyaM / sAreNa / vyaka.148 paricchada AdarzakaGkaNAdiriti vyAkhyAtam / ata eva / (3) prattAsu tu matAsu tAbhyaH saMmAnArtha yaddeyaM tattastrIpuruSadharmaprakaraNe 'zauce dharme'nnapaktyAM ca pariNAhyasya | duhitRbhya: svecchayA mAtulaiyamityAha-yAstAsAmiti / vIkSaNam' iti manvekavAkyatA'pi siddhA / tatrApi prItipUrvaka svecchayA / mavi. kalpataruNA tathaiva vyAkhyAtam / NijantAt 'aco yati' / (4) yathArhataH shiilopyogdaaridyaadypecyetyrthH| nanu (vyaasuu.3|1|97) tu arthAsaMgatiH / nivRttapreSaNAditi tu duhitRduhitRNAM bhrAtabhaginIsadbhAve mAtAmahIdhane svAmitasya sattve'gatikagatiH / yadapi pratyAsannaduhitRpadenaivA tvAbhAvAt kimiti kiNcitprdiiyte| ucyte| yathA paitRke dhane kanyAnAM dAyAhatvAbhAve'pi vacanabalAt tAbhyasturInvayapadasyAnvayAdaduhitrabhAve dauhitrINAmeva sa iti nAra yAMzo bhrAtRbhirdIyate tathA'tra svAmitvAbhAve'pi bhrAtRdArtho na yuktaH / duhitRpadasya janyavizeSavacanatvena jana bhaginI bhirvacanabalAtkiciddIyate / iyAMstu bhedH| tatra kAkAkSitvena tasya jAtyantareNAnvayapadopaneyaputreNA dAyAnahatve'pi janmanaH svAmyamastItya misaMdhAya 'patitAH nvayasyAsamatvenAsaMbhavAt / na caadhisstthaanlkssnnyaa'nvyH| syuraditsavaH' iti doSakIrtanAdavazyaM dAtavyam / iha tu mAtranvayamAtreNaiva sarveSAM mukhyatvasaMbhavAt / mAtRpadAnvaye svAmitvamapi nAstItyabhisaMdhAya 'prItipUrvakamiti vacaca duhitRpadamukhyatvasya svIkArAt / na ca tadanvaya iti nAtprItau satyAM deyamasatyAmadeyamiti / smRca.285 tacchandopAttaduhituranvayayogyatA / tacchabdasyApi prakRta (5) tAsAM duhitaNAM yA anUDhA duhitarastAbhyo'pi vAcitayA duhitRtvarUpeNaivopapAdakatvAt / kiM ca / mUla mAtAmahIdhanAdyathA tAsAM pUjA bhavati tathA prItyA vAkye duhitara iti prathamAntaM tAbhya iti paJcamyantaM ca kiMciddAtavyam / mamu. SaSThayantAnvayayogyAnvayapadena nAnveti, kiM tu vyavahitamapi (6) tAsAM bhaginInAM yathAMzato dhanabahutvAlpatvAnumAturityeva / tatra tathA nizcaye nAradIyAdAvapi tathaivA- | sAreNa / vira.516 virodhAt iti / tadapi na / prAguktasya naardaarthsyaajnyaanaat| (7) kiMciditi turyAzaH / apinA samavAyokteH / mAtRpratyAsatteH prAguktatvena tvadiSTapratyAsatterabhAvena doSa- | kanyAbhAve sarvagrahaNaM siddhm| vitA.453 syAjJAnavilasitatvAt / mUlasamAnArthatve tadanyatarasya motustu yautakaM yatsyAtkumArIbhAga eva saH / / tatpadasya cAnarthakyApatteH / ata eva duhitapadenAsmAkaM x pamA., mapA., vyama. mitAvadbhAvaH / nAnvayapadAnvaya eveti sarvathA duhitupadasya ityAdyuktera- * savi., vyapra. smRcavadbhAvaH / yuktatvAt tacchabdasya prakRtaparAmarzakatve'pi buddhisthatve (1) msmR.9|193; mitaa.2|145; ap.2|117; naiva tadbodhakatayA duhitatvarUpeNa tadabhAvenAnvayayogya vyaka.148; gaumi.28|22 stAsAM (stvAsA); smRca.285) vira.516 thAhataH (zataH); pamA.551, mapA.666 tAyAH SaSThayantatayA sattvenAtra janakAkAGkSAyA abhAvena ratna.163 yAstAsAM (yAstvasyAH); vici.221 viravat, pratyuta saMbandhyAkAGkSAyA eva sattvena lakSaNAyAzcAbhAvena vyaniH ; savi.3817 viimi.2|117 viravat, pU.; vyapra. prAguktaM na ca' ityAdhuktezcAsaMgatatvAt / tasmAdvijJAne 547, vyau.160 yAstAsAM syuH (yAH syustAsAM) rhataH zvaroktameva yuktamiti dik / (rthataH); vyama.71; vitA.453, samu.136. baal.2|145(pR.261-262)| (2) msmR.9|131; dA.82 stu (a); ap.2|115,
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1438 vyavahArakANDam (1) yautakazabdaH pRthagbhAvena ca strIdhane / tatra (6) pitRkulalabdhaM cA'prattA eva duhitrH|| hi tasyA eva kevalAyAH svAmyam / anye tu saudA u.21142 yikameva na saMbandhastrIdhanam / tatra hi tasyAH svAtantryam / (7) anyatkiJcinmAtRkaM RkthaM aprattAnAmeva na punaH 'saudAyikaM dhanaM prApya strINAM svaatntrymissyte|' itare tu sarvAsA sahodaraprajAnAM bhavatItyAha sa eva-'mAtustu' bhaktabhUSAdhupayoginaH AnvAhikAdbhartudattAddhanAdupayukta- iti / yautaka samAnopavezanapratyAsannayorvadhUvarayorvivA. zeSameva / yuvatyA svIkRtaM yautakamAhuH / kumArIgrahaNAd hAdau yenakena citsamarpitaM taddhavarayordeyam / 'yutayoryotakaM yA nAsti kumArI tasyA nAsti / evakArasya ca matam' iti nighaNTukArairuktatvAt / anyonyaarcityoprsiddhaanuvaadktvaatprkrnnbaadhktvm| atazca putrikA- rvadhavarayoryaddeyaM taddhanaM yutayoriti yautakamiti vyutpattyA viSayamapi yautakam / evaM ca gautamaH-'strIdhanaM tadapatyA- yautakadhanamityarthaH / devasvAmI tu pitRgahAlabdhaM bhartRnAm' ityuktvA''ha 'duhitaNAmaprattAnAmapratiSThitAnAM gRhAlabdhApekSayA pRthagdhanatayA yautakaM mAtRdhanaM netyAha / ce'ti / tatrApratiSThitA yA UDhA anapatyA nirdhanA taccintyam / pakSadvayasyApi kalpanAmAtratvAt / kumAbhartagRhe yAmiH pratiSThA na labdhA / medhA. rINAmanekatve 'samaM syAdazrutatvAditi nyAyena yautaka(2) yautakaM pariNayanalabdha, yu mizraNa iti dhAtoryuta vibhAgaH kAryaH / bhaagvishessaasmRteH| . . smRca.285 .. iti pada mizratAvacana, mizratA ca strIpuruSayorekazarIratA (8) halAyudhastu yautakaM zAkasapAtha striyai dattaM tayA' vivAhAcca tadbhavati 'asthi mirasthIni mAMsaimAsAni tvacA svakauzalena vizeSitaM, tatra na bhrAtRNAmUDhAnAM ca bhAgaH, tvacamiti zruteH, ato vivAhakAle labdhaM yotkm| anapatyAnAM durbhagANAmUDhAnAJca sama evAMza iti / dA.82 vira.517 (3) yautakaM pRthagadhanam / ap.2|117 | (9) yotakAkhyaM mAtRdhanamanUDhAnAmabhAve ca duhi(4) yautakaM vivAhakAle pitrAdibhiH striyai yaddattaM tRNAM aprattAbhireva duhitabhigrAhyaM na putraiH na ca prttaamiH| dhanam / ___vyaka.148 | tathA ca sa eva-mAtustu yautkmiti| ratna.163 (5) yautakaM strIdhanam / kumArIbhAgo'putrakanyAbhAgaH (10) yautakapadaM yu mizraNe ityasmAt siddhaM, mizratA satyapi putra satyAmapi putrikAyAM tatputre c| dauhitra iti ca strIpuMsayorvivAhAdabhavati / 'yadetat hRdayaM tava tadadauhitraH putrikaaputrH| aputrasya mAtAmahasya akhilam / stu hRdayaM mama, yadidaM hRdayaM mama tadastu hRdayaM taveti sa tu tataH kumArIbhAgAkarma / etena putrikAviSayAda- mantraliGgAt / dAta.186 nyatrApi mAtuH strIdhanaM kumArINAmeva, tasmin saMgRhIte (11) yautakaM tu kumArINAmeva mAtRdhanam / na pitRvittAt svasvAMzacaturthabhAgadAnaM tAsAM na kartavyam / putrANAM nApi prattaduhita gAmityAha manureva-mAtustviti / yAjJavalkyasmRtau caturthAzadAnasya bhaginIsaMskAratvena bhartRgRhalabdhAtpRthagdhanatayA pitRgRhalabdhaM mAtRdhanaM yautazravaNAt tasya ca mAtRyotakenaiva siddheriti grAhyam / km| yautakazabdasyAmizraNamapyarthaH / yu mizraNA mavi. | mizraNayoriti dhAtupAThAt , yutasiddhAviti prayogAcceti vyaka.148; gaumi.28|20 . u.2|14|2; smRca. | devasvAmyAha / tdst| . . mana | devsyaasyaatdst| vyapra.548 285; vira.517; pamA.552; smRsA.63 takaM (tukaM); | anvAdheyaM ca yadattaM patyA prItena caiva yat / ' ratna.163; vici.222 stu (zca) tarka (tukaM); vyani.; | patyau jIvati vRttAyAH prajAyAstaddhanaM bhvet| smRci.29 (3) smRsAvat ; dAta.186 vicivat candra. * vyama. vyAkhyAnaM 'jananyAM saMsthitAyAM' iti manuvacane 85, viimi.2|117 dAvat, vyapra.548; vyama.71 yatsyAt (yasmAt); vitA.451 smRsAvat : 452 viciva | (pR.1435-6) draSTavyam / bAla.21135 (pR. 207), 2145 (pR.261), seta.58 (1) msmR.9|195; vyaka.148; bhavi. sAyA viciSata samu.136, vica.112 vicivat. (ttAyau); smRca.284 ittaM (vitta); vira.516, ratna.163; masAvat : 452 viciva (1) masma dvitaM); vira.516; ra
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca (1) anvASeyaM vivAhAdupari bhartRbandhubhirdattaM, patyA prItena ratikAlAdanyadA tadubhayaM strIdhanatvAbhAve'pi patyau jIvati mRtAyAM apatyaspaiya / vizeSastu strIdhanAstrIdhanayoH / strIdhane dAnAdisvAmyaM striyA na svanyatreti / mavi. (2) anvAdheyaM vivAhAdUrdhvaM striyA bhartRkulAt pitRkulAca labdham / yadanvAdheyaM yatha prItena patyaiva dattaM tadvividhaM strIdhanaM dhanasvAminyAM mRtAyAM anantarakSaNavartinyAH strIpuMsaprajAyAH svaM bhavedityarthaH / etaduktaM bhavati / sapraja:strIdhanaM svAmimaraNAnantarakSaNajIvana zAlitve'pi na patyurbhavati kiM tu tacchAkhinyAH prajAyA iti / evaM vaasmaadidmvgmpte| dhanasthAmina U ghanAgame dhanatvAmimaraNAnantarakSaNajIvana kiyaiva dhanagraha NAdhikAritayA dharmazAstrapratipAditadhanasya svatvApatti kAraNamiti / tena yatra yatra dhanasvAmina Urdhvameva dhanAI gamanaM aputrasvaryAtadhanAgamAdau tatra tatra RsthagrAhiNaH svatvApacI idameva kAraNaM kalpyam prajAyA iti / sAmAnyenAbhidhAnAt / tatra strIpuMsaprajAyA uktadvividhaRkthagrahaNAdhikAraH samasamaye jAyate iti svatvApattirapi tadaiva na punaH pUrva bhaginInAM tadabhAve bhrAtRNAM na bhavatIti mantavyam / vibhAgo'tra bhrAtRbhaginIkartRko vijJeyaH / x smRca. 284 (2) vivAha bhartRkule pitRkule vA striyA labdhaM bharcA ca prItena dattaM yadavyavAdi pUrvazloka uktaM tadbhartari jIvati mRtAyAH striyAH sarvadhanaM tadapatyAnAM bhavati / mamu. (4) etacca vacanaM vRttAyAM jIvatyapi patyau evaM - vidhadhanadvaye patisaMbandha nirAkaraNArthamArabdhamiti halAyudhaH / vira. 516 (5) tarhi strIdhanApahAro'patyAnAM prApta iti cenna / apatyAnAM strIdhanasya vAcanikatvAdityAha -- anvAdheyamiti / maca. xvyapra., nanda smRcagatam / vyani dheyaM (deyaM caiva yat ( caiva tad ); maca. mavivat ; vyapra. 547; vyama. 70; vitA. 450 anvAdheyaM ( zrazvA dibhiH); bAla. 2145 [5.261, 265268 ca (tu) (punaHpU.] samu. 136 da nanda macicada ya. kA. 181 1439 bhAca. 6) prajAyAH duhitRnnaam| (7) mitATIkA AyacenopadvipasaMgraho dvitIbacena tadanyasarva saMgraho'nyathA nyUnatApatteH / bA. 2145 (5.262) dharmavido strIdhanavibhAgaH brahmadevArthagAndharvaprAjApatyeSu yaddhanam / aprajAyAmatItAyAM bhartureva tadiSyate // (1) asyAH syAdatamiti parAcInaM pUrvatrAnuSajyate tena vivAheSu yaddhanaM dattamiti saMbanvAda vaivAhikacanamAtrapratIterna vAvaddhanaviSayam / *dA. 88 (2) tatra gAndharvavivAhoDhAyA dhanasya bhartRgAmitayA vikalpa iti mantavyam / yataH sa evA''ha'yattasyai syAdanaM dattaM vivAheSvAsurAdiSu / atItAyAmaprajali mAtApitrostadiSyate // ' apa. 2145 (3) brAhmAdinoDhAyA yaddhanaM strIdhanAstrIdhanarUpaM aprajAyAmanapatyAyAM vRttAyAM bhartureva prajAyAM tu satyAM mavi (4) uktapaJcavidhavivAheSu saMskRtAyA bhAryAyA yaddhanaM tattasyA duhitrAdipautrAntadhanahArisaMtaterabhAve sati atItAyAM bhartureveSyate na punabhratrAdInAM vandhUnAmityarthaH / prajAyA eva / X smRca. 286 (5) brAhmAdiSu paJcasu vivAheSUktalakSaNeSu yatstriyAH pavidhaM dhanaM tadanapatyAyAM mRtAyAM bhartureva manvAdimi riSyate / + mamu. * + maca. mamugatam / * vira., dAta, nanda, bhAca. dAgatam / x savi smRcagatam / (1) masmR. 9 | 196 nam (dvasu); dA. 87; apa. 2145 na (veda) aprajAyAmatItAyAM (atItAyAmajasi ) vyaka. 149 aprajAyAmatItAyAM (atItAyAmaprajasi ); smRca. 286 vyakavat; vira. 519 vyakavat; smRsA. 64 vyakavat; pamA. 553; ratna. 163 ddhanam (dvasu ) zeSaM vyakavat; vici. 223 vyakavat vyani; dAta. 1866 savi. 385 vyakavat ; candra.86 vyakavat vImi 2 / 145 vyakavat utta.; vyapra. 552; vyau. 151 bhartureva tadiSyate (bAndhavAstadavAmuyuH); vyama. 72 vyakavat; vitA. 462; bAla. 2145 (1.252, 263) masUda setu. 596 samu. 126 vyakavat; vica. 114 vyakavat.
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1440 vyavahArakANDam / (6) bhartRgAmi na punarmAtrAdigAmItyarthaH / - aprajasApatnamAtRdhanavibhAgaH xpamA.553 'striyAstu yadbhavedvittaM pitrA dattaM kathaMcana / (7) iti manuvacanAdgAndharva vivAhe bhartapitroH samo brAhmaNI taddharetkanyA tadapatyasya vA bhavet / / bhAga iti dhyeyam / vImi.1145 (1) tadabhAve tadapatyam / yathAha manu:--striyA(8) brAhmAdivivAhoDhAyA dhanamanapatyAyA bhrturbhvti| stviti / brAhmaNIgrahaNamuttamajAtyupalakSaNam / atazcAnatadabhAve bhartuH pratyAsannAnAm / svAmipratyAsatterbhatraivAnta- patyavaizyAdhanaM kSatriyA kanyA gRhvAti / mitaa.2|145 rAye bhartRpratyAsattereva puraskaraNIyatvAt / vyapra.552 (2) atra pitrA dattamiti vizeSaNAt vivAhasama . (9) yasya tu kSatriyAdergAndharvo'pi dharmyastasya tadU- yAdanyatrApi yat pitRdattaM tat kanyAyA evetyetadartha, DhAdhanamapi bhartureva / tathA ca manu:--anvAdheyamiti | brAhmaNIpadaM cAnuvAdaH / yadvA brAhmaNIpadasya caanrthky(msmR.9|195-196)| vyama.72 | bhayAt kSatriyAdistrINAmanapatyAnAM pitadattaM dhanaM sapatnI. (10) bhartIbhAve bhartuH saMbandhibhiH pratyAsannaiH patnI- duhitA brAhmaNIkanyA haret na punaraprajaHstrIdhanaM bharturiduhitarazcetyAdi bhirApyate / bhartuH patnI sapatnI duhitA ti vacanAvakAza iti vcnaarthH| +dA.83 sapatnIkanyeti vijnyaaneshvrH| bhartariti tRtIyAthai SaSThIti (3) pitretyupalakSaNam / kanyA sApatnI, brAhmaNIti maadhvH| - = vitA.462 vizeSaNoparodhAt / ap.2|117 / AsurAdivivAhoDhA'prajastrIdhanavibhAgaH (4) pitrA dattaM, striyAH pitrA, tadbrAhmaNIkanyA haret, yattvasyAH syAddhanaM dattaM vivaahessvaasuraadissu| na tu bhrAtRNAM vibhaagH| tadabhAve, tasyAH striyA apa...atItAyAmaprajasi mAtApitrostadiSyate // tyasya / kanyeti duhitRmAtraparam / evaM ca brAhmaNapariNIta. (1) mAtApitrorna bhrtuH| . mavi. kSatriyAdhanamapi tapitRdattaM brAhmaNakanyAyA evetyuktaM - (2) yatpunaH AsurarAkSasapaizAceSUktalakSaNeSu vivA- bhavati / mavi. heSu yastriyAH SaDvidhaM dhanamapi tadanapatyAyAM mutAyAM (5) kvacittu bhartRpitRbhrAtrAdisadbhAve'pi sapatnInAM maataapitrorissyte| +mamu. saMtAnavizeSasya upamAtRdhanabhAgitvamAha mnu:-striyaa| (3) dvandve mAtRzabdasya pUrvanipAtena mAtuH prAthamyama- stviti / pitrA dattamiti vadan- pUrvoktadhanahartRbhartRpitRvagamitam / kanyAdhane ca mAturabhAve pituradhikArazravaNA- prabhatiSu satsvapIti darzayati / bhartuvijAtIyastrIdhanaM datrApi tathaivaucityAt / * vyapra.552 | tatsaMtAnAbhAve sati bhartRsajAtIyastryantaratatkanyA tatsaM. x zeSaM smRcagatam / tatirvA haredityarthaH / evaM ca bhartRsajAtIyAnekastrISu * vyau, vyapragatam / = etatparAzaramAdhave noplbhyte| zeSaM pUrvaTIkAsu gatam / saMtAnazUnyAyA mRtAyA dhanaM stryantarakanyA tatsaMtatirvA - + pamA. mamugatam / na haret kiM tu brAhmAdiSu bhava / zeSeSu dhanadAtaivetyanu(1) msmR.9|197 atItAyAmaprajasi (aprajAyAmatI- saMdheyam / smRca.287 tAyAM); dA.87-88 prajasi (prajAyAM); ap.2|145 tvasyAH * pamA., savi., vyapra., vyau. mitAgatam / (ntasyai); vyaka.149; vira.519; smRsA.64; pamA.553 + dAta. dAgatam / masmRvataH dIka.46 yattva (yatta); ratna.164 vasyAH (ttvasyai); (1) msmR.9|198 ka., ga., gha.pustakeSu, yAstu (yAM tu); vici.223 dattaM (kiJcit); smRci.30 bRhaspatiH, dAta. mitaa.2|145, dA.83; ap.2|117,144; vyaka.148 186 yatva (yatta) zeSaM dAvat ; candra.86, vyapra.552; smRca.287; vira.518, pamA.552; ratna.163; mapA. vyau.162 yattvasyAH (yatpainyaM) zeSaM daavt| vyama.72 667-668 yAstu (yAzca); dAta.186, savi.383; vyapra. ratnavat vitA,462 apavat baal.2|145 (pa.263) masmR- 549; vyaDa.163 (=) yAstu (yAzca) pitrA (mAtrA); vata; setu.60 yattva (yatta); samu.136 tvasyAH (svasyai); vyama.71, vitA.453, 464; setu.57; samu.137; vica.115 dAvat, | vica.117.
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1441 (6) brAhmaNasya nAnAjAtIyAsu strISu kSatriyAdi / tRbhya Rte tadIya evAnvaya iti varNayanti / tattvayuktam / striyAmanapatyapatikAyAM mRtAyAM, tasyAH pitRdattaM dhanaM 'na jAmaye tAnvo rikthamAraka' iti mantravarNAt / pitRsajAtivijAtisApatnyakanyAputrasadbhAve'pi brAhmaNI sApa- dhanAbhiprAyaM taditi cet / na / 'yadI mAtaro janayanta yI kanyA gRhNIyAt / tadabhAve tadapatyasya taddhanaM vahnim' iti mAtRsaMbandhavacanAt / yadi mAtaraH striyaM bhavet / mama putraM ca janayanti / vahnirvahanayogyaH putraH / tatra putra (7) yadA bhartA svApatyAni ca na santi, sapatnAzca eva dAyAdo na stryapItyarthaH / asmAdeva ca vahninAnAjAtIyAH tadduhitarazca santi, tadA brAhmaNIkanyA vacanAdudvAhAsamarthasya klIvAderdravyAbhAvasiddhiH / duhitRpitRdattaM mAtRsapatnIdhanamarhati, tadabhAve tadapatyaM vetyarthaH / sadbhAve'pi tarhi putrANAmevAstu / na / 'mAturduhitara' pitrA dattamiti strIdhanamAtropalakSaNamitya sahAyamedhAtithi iti smRteH smRtyantarAnmantravarNAnusArAcca duhitRsvarUriti prakAzakAraH 1 vira.518 pArthataivetyatastadabhAve putragAmyeveti sthitam / - vizva. 2 / 121 (8) brAhmaNIkanyA tu sapatnImAturapi dhanaM gRhNIyAdityAha manuH -- striyAstviti / vAkArazcArthe / tena vibhajyeti labhyate / brAhmaNIpadaM samottamajAtikanyopalakSakamiti kecit / mAnaM tu tatra cintyam / vyama. 71 (9) tadapatyaM putraH / kanyApatyamityanye / vitA. 453 (10) sApatnaputraH hInajAtistaM pratyAha / striyAH kSatriyAdistriyAH yadvittaM kathaMcana vivAhe pitrA dattaM tanaM brAhmaNakanyA yA pUrva brAhmaNI vivAhitA haret gRhNIyAt / vA pakSAntaram / tasyA apatyasya taddhanaM bhavet / bhAca. yAjJavalkyaH mAtRdhanavibhAgaH - mAturduhitaraH zeSamRNAt tAbhya Rte'nvayaH // (1) yathA ca pituH putrAH samAMzato dhanabhAginaH, tathaiva mAturduhitaraH / kintu zeSamRNAd vibhajeran / na tvadhanAyA apyRNaM dadyuH / putrANAM tu mAtRsaMbandhaH kiM nAstyeva / na, nAsti / kintu tAbhyo duhitRbhya Rte abhAve / anvayaH putrA ityarthaH / anye tu tAbhyo duhi- (1) yAsmR. 2 / 117; apu 256 / 4 nvayaH ( paiyet ); vizva. 21216 mitA. 2 117, 221453 dA. 25,58,823 apa; vyaka. 148 NAt tAbhya ( NAdibhya); smRca. 285; vira. 517; pamA. 494 : 499 dvitIyapAda: : 550; mapA. 665; vici. 222; vyani. tAbhya (tAbhyAM ) 'nvayaH (svayam ); smRci. 29; nRpra. 36; savi. 362; candra. 86; maca. 9 218 vAmi 2 / 117,143; vyapra. 548; vyau. 160; vyama. 71; vitA. 449; rAkau. 448; setu. 59; samu.136; vica. 113. (2) mAtApitrordhanaM sutA vibhajerannityuktaM tatra mAtRdhane'pavAdamAha - mAturiti / mAturdhanaM duhitaro vibhajeran / RNAccheSaM mAtRkRtarNApAkaraNAvaziSTaM atazcarNasamaM nyUnaM vA mAtRdhanaM sutA vibhajerannityasya viSayaH / etaduktaM bhavati - mAtRkRtamRNaM putrairevApAkaraNIyaM na duhitRbhiH / RNAvaziSTaM tu dhanaM duhitaro gRhNIyuriti / yuktaM caitat / 'pumAnpuMso'dhike zukre strI bhavatyadhike striyAH' iti stryavayavAnAM duhitRSu bAhulyAt strIdhanaM duhitRgAmi / pitRdhanaM putragAmi pitravayavAnAM putreSu bAhulyAditi / tatra ca gautamena vizeSo darzita: - 'strIdhanaM duhitRRNAmaprattAnAmapratiSThitAnAM ca' iti / asyArthaH-prattAsprattAsamavAye'prattAnAmeva strIdhanam / prattAsu cApratiSThitApratiSThitAsamavAye'pratiSThitAnAmeveti / apratiSThitA nirdhanAH / duhitrabhAve mAtRdhanamRNAvaziSTaM ko gRhNIyAdityata Aha-tAbhya iti / tAbhyo duhitRbhyo vinA duhitRNAmabhAve anvayaH putrAdigRhNIyAt / etacca - 'vibhajeransutAH pitrorUrdhvam' ityanenaiva siddhaM spaSTArtha - muktam / x mitA. (3) duhitaraiti padaM prathamAntaM tAbhya iti padaM ca paJcamyantam | anvayapadena SaSThayantAnvayayogyena nAnvIyate, kintu vyavahitamapi mAturityeva padamanvayi / +dA. 84 x pamA, vyani, vitA. mitAgatam / vyavahAraprakAze mitA. vyAkhyAnaM, smRca. vyAkhyAnaM cAvirodhenopanyastam / vyau. prathamapAdavyAkhyAnaM mitAgatam / + etadvacanaM (dA. 82) yautakadravyaviSayamityuktam /
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1442 vyavahArakANDam (4) mAtustu dhanamRNApAkaraNe kRte yadavaziSTaM yatvAditi gautamasmRtezca / bhrAtRsadbhAve duhitRNAM mAturatattasyA duhitaro vibhajeraMstAbhya Rte duhitaNAmabhAve laGkArAdikaM bhrAtaNAmicchayA yatkicit deyaM tadeva tadanvayo duhitranvayaH / duhitaNAM tadanvayasya vA'(cA)- grahItavyaM nAnyaditi prtipaadyntH| savi.363 bhAve putrA eva mAtRdhanaM vibhajeran / gautamastu(stva?)- (10) mAturdhanaM taduhitaro'pi bhrAtRbhiH samaM mAtraprattAnAmapi dahitaNAmapratiSThitAnAM mAtRdhanagrAhitvamAha- nistarAvaziSTaM cettadA gRhNIyuH, RNaM putrA eva dayaH / 'strIdhanaM duhitaNAmaprattAnAmapratiSThitAnAM ca' iti / evaM duhitRbhya Rte duhitRRNAmabhAve'nvayo duhitaputrau nijaca sati prattAsu pratiSThitAsu duhitRSu putrANAmapi mAtR- mAtRlabhyamaMzaM labheyAtAm / vImi. dhane'dhikAro bhavati / +apa. ___strINAM AdhivedanikaM dhanam (5) anvysttputrpautraadiH| vyaka.148 aMdhivinnastriyai dadyAdAdhivedanikaM samam / / (6) mAtRkRtarNApAkaraNAvaziSTaM mAtRkaM RkthaM mAtu- na dattaM strIdhanaM yasyai datte tvadha prakIrtitam / / rUmaprattA apratiSThitA duhitaro vibhajerannityarthaH / evaM- (1) yasyA upari pariNItaM, tasyai yat pariNayane bhUtaduhitrabhAve'pyAha sa eva-tAbhya Rte'nvayaH' iti / dravyaM gataM tatsama deyaM, yadi pUrva strIdhanaM na dattam / etadeva nAradaH spaSTayati-'abhAve duhitaNAM tu tadbhaH atha tu dattaM, tato'dha deyam / etaccAdhivedana nimittamanvaya eva ca' iti / aprattadahitranvayAsaMbhavAt pratta- ntareNAdhivinAyAM draSTavyam / vishv.2|152 duhitranvaya iti pArizeSyAdavagamyate / striigaamidhntvaa-| (2) AdhivedanikaM strIdhanamuktaM tadAha-adhivinnastrIrUpAnvaya iti ca gamyate / prattaduhitaNAM strIrUpA- striyai iti / yasyA upari vivAhaH sA'dhivinnA, sA cAsau nvayAbhAve dauhitrANAM yathA syAditi sAmAnyena tada- strI cetyadhivinnastrI tasyai adhivinnastriyai Adhivedanikanvaya ityuktam / +smRca.285-286 madhivedananimittaM dhanaM samaM yAvadadhivedanArtha vyayIkRtaM (7) brAhmAdivivAhaviSayametat / 4 vira.517 tAvaddadyAt / yasyai bharnA zvazareNa vA strIdhanaM na dattam / (8) atrAdau gRhNIyAhuhitA tatastatsaMtatirityaya- datte punaH strIdhane AdhivedanikadravyasyAdhaiM dadyAt / mapA.665 ardhazabdazcAtra samavibhAgavacano na bhavati / atazca (9) etacca 'mAturduhitaraH zeSamiti vacanamanyathA yAvatA tatpUrvadattamAdhivedanikasamaM bhavati tAvaddeyavyAkurvanti bhAruciprabhatayaH-putrAbhAve mAtRdhanaM mityrthH| - +mitA. duhitaro vibhajeran / tadabhAve svAnvayaH pitRvyAdiH * svamataM mitAgatam / gRhNIyAt, 'dAyAdA UrdhvamApnuyuriti smRteH| Urdhva + mapA., vyani., savi., byama. mitAgatam / smRca. mitAdhanasvAminaH putrikAderabhAva ityarthaH / dAyAdAH gataM apagataM c| dhnsvaamiputrikaapitRvyaadyH| ata evoktaM saMgrahakAreNa | (1) yAsmR.21148; apu.256|35vishv.20152 'pitRdvArA''gataM dravyaM mAtRdvArA''gataM ca yat / kathitaM | yasyai (yasyA); mitA. dA.67 dadyAdA (deyamA) yasyai (yAsAM) dAyazabdena tadvibhAgo'dhunocyate // iti / mAtadvArA''- kIrtitam (kalpayet ); apa. dayAdA (deyamA); smRca.245; vira. gatadravyasya dAyazabdavAcyatvAt dAyAhatvaM putrANAmeva / 523 apavata; pamA.487 (datte tvadhaM prakalpayet ) etAvadeva : na tu strINAM, 'tasmAstriyo nirindriyA adAyA(dIH) 502 caturthapAdaH, smaraNam; mapA.670 kIrtitam (kalpayet); dAH' iti shruteH| 'strINAM dAyavibhAgo nAsti nirindri ratna.161; vici.216, vyani. varSa prakIrtitam (vartha prakalpayet ); nRpra.36 (datte sva(zahAriNI) etAvadeva; dAta. ke vizvarUpopanyastAnyapakSagatam / vici. apagataM, viragataM 166 apavat; savi.379 prathamapAdaH:386; vImi.21148 ca / candra. svamatamapagatam , bAlarUpamataM mitAgatam / datte (datta): 2 / 143 prathamapAdaH; vyapra.543-544 uttarArdha : apvdbhaavH| zeSaM apagatam / dAvat ; vyau.159; vyama.44 pamAvat: 69vyapravat ;vitA. * zeSa mitAgatam / 305 nikaM (nike) zeSaM vyapravat : 440 yasyai (yasyA); mrthH|
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-strIdhanaM, sAdhanakalyaM, strIdhanavibhAgazca 1413 (3) tacca samaM, kenetyapekSite prakRtatvAdadhunA pari- grahaH / tadyathA-'kAryAH palyaH samAMzikAH' / 'mAtANItAyai yaddattaM teneti gamyate / +apa. | pyaMzaM samaM haret / 'svsmaadNshaaccturbhaagm'| 'mAtuH pari vividhaM strIdhanam NAhya striyo vibhjern| *apa. 'pitRmAtRpatibhrAtRdattamadhyagnyupAgatam / (5) mitATIkA-SaDvidhaM strIdhanaM smRtamiti manuAdhivedanikAdyaM ca strIdhanaM parikIrtitam // / vacanabalAnmanuparigaNiteSveva SaTasu azvakarNAdivatstrI (1) kiM punaH strIdhanam / ucyte-pitRmaatRsuteti| dhanazabdo ayaugika iti kecana varNayanti / tadasAdhu / adhyagnyupAgataM vivAhakAle labdham / AdhivedanikaM vacanAntaravirodhAt ziSTAcAravirodhAdalabdhAtmikAyA adhivinAyai pallyai prttm| adhivedanArtha vaa| cazabdAt ruDhayogasya prAbalyAcca yaugika evetynenaabhipraayennaah| smRtyantaroktamalaGkArAdi / etat strIdhanamityavaseyam / strIdhanazabdazca yaugika iti / subo. vizva.2147 (6) strIdhanaM ca pAribhASikameva na sarva, kAryakAle (2) vibhajeran sutAH pitrorityatra strIpuMdhanavi- eva saMjJAparibhASayorupayogo'nyathA tadvaiyarthyAt , vinibhAgaM saMkSepeNAbhidhAya puruSadhanavibhAgo vistareNAbhi- gamanAviraheNa ca sarvatra tayoravizeSAt / candra.86 hitaH / idAnIM strIdhanavibhAgaM vistareNAbhidhAsyaMstatsva. (7) etatsarva strIdhanaM saudAyika parikIrtitam / ArUpaM tAvadAha-pitRmAtRpatIti / pitrA mAtrA patyA | dyapadena bhartamaraNAtsaMkrAntasya dhanasya saMgrahaH / cakAreNa bhrAtrA ca yaddattaM, yacca vivAhakAle'gnAvadhikRtya mAtu: | ttprigRhiitvsnaalngkaaraadismuccyH| evakAreNa bhatralAdibhirdattaM, Adhiveda nikaM adhivedananimittaM 'adhi- sAdhAraNasvatvasya dhanasya vyvcchedH| vImi. vinnastriyai dadyAt' iti vakSyamANam / Adyazabdena (8) strIdhanazabdazcAyaM yaugikaH strIsvAmikaM dhanarikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdhigamaprAptaM etatstrIdhanaM manvA- miti / nanu ca kvacit strIdhanatvaniSedho'nupapanna evaM dibhiruktam / strIdhanazabdazca yaugiko na pAribhASikaH / sati syAt / na hi strIsvAmikatvaM tatra niSeddhaM yogasaMbhave paribhASAyA ayuktatvAt / *mitA. zakyate / bAdhAt / yathAha kAtyAyana:-'tatra sopadhi (3) yacca dvitIyastrIvivAhArthinA pUrvastriyai pAri- yaddattaM yacca yogavazena vA / pitrA bhrAtrA'thavA patyA na toSikaM dhanaM dattaM tadAdhiveda nikaM adhikastrIlAbhArtha- ttstriidhnmucyte|| iti / upadhirutsavAdAvevedamasya dattaM tvAttasya / dA.75 | tvayA dhAryamalaGkArAdi nAnyadeti niyamastatpUrvakaM dattaM (4) cazabda AdyarthaH / tena ca strIdhanAntarapari- sopadhi / yogo vacanaM dAyAdAnAM, kanyAyai dattamidaM taddhanaM kathaM vibhAjyamiti / zilpaprAptaM sakhyAdibhyaH + zeSa mitAgatam / vImi. apagatam / prItyA prAptaM tadapi na strIdhanamityapyAha sa eva* smRca., pamA., savi., vyau. mitAgatam / setu.78-79 apavat ; vibha.51 dAvat samu.122 mapA 'prAptaM zilpaistu yatkiMcitprItyA caiva yadanyataH / vataH vica.50 yasyai (yAsAm) zeSaM apavat. bhartuH svAmyaM sadA tatra zeSaM tu strIdhanaM smRtam // ' iti / (1) yaasmR.2|143; apu.256|36 kAyaM ca (kaM caiva); pAribhASikatve bhrAtrAdidattattvena prAptaM strIdhanatvaM prtivishv.2|147 pati (suta) zeSaM apuvata; mitA. dA.75 apu- | Sidhyate / tenaitasmAdbhinnameva pitrAdidattaM zilpAdiprAptavat : apa. vizvavat gaumi.28|22 pati (suta); smRca.280 bhinnaM vA strIdhanamiti paribhASyate iti cet , ucyate / prathamapAdatrayam ; vira.523 kAcaM ca (kaM cApi); pamA. cApa); pamA. | nAtra striidhntvnissedhH| kintu tatkAryavibhAgAdi nissedhH| 546, mapA.670, ratna.161 prathamapAdatrayam; vyani. ata evottara zloke tatra bhatrtaH svAmya mityuktam / bharkhaapuvat ; nRpra.38, savi.379; candra.87 viravat; vImiH stadviniyoge svAtantryaM na striyA ityarthaH / prathama zloke gyapra.541, vyau.159; vyama.68 vitA.440; rAko. tu strIsvatvaniSedho'pi saMbhavati upadhiyogapadayorupA456 mAtRpati (patisuta); setu.51-52 apuvat samu.134; vica,107 kAcaM ca (kaM nAma). ___ * zeSaM mitAgatam /
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1444 vyavahArakANDam dAnAt / tAdRzadAne ca svatvAbhAvasya prasiddhatvAt / dheyamanvayabhogyatayA dattam / etaccAnapatyAyAM mRtAyAM 'yogAdhamanavikrItaM yogadAnapratigraham / yatra cApyupadhiM bAndhavAH sodaryabhrAtaro gRhNIyuH / tathA ca gautamaHpazyettatsarve vinivarttayet // ' (msmR.8|165) iti manu- bhaginIzulkaM sodaryANAmUrdhva mAturiti / asmaaccordhvvcnaat| 'bhAryA putrazca dAsazca traya evAdhanAH smRtaaH| meva maaturymaacaaryoktklpH| vishv.2|129 yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam // ' (masmR. (2) kiM ca / bandhubhiH kanyAyA mAtRbandhubhiH pitR81416) ityapi vacanaM bhAryAviSaye zilpAdiprAptapara- bandhubhizca yaddattaM zulka yadgRhItvA kanyA dIyate / anvAmeva / ekamUlakalpanAlAghavAt / zavyapra.542-543 dheyakaM pariNayanAdanu pazcAdAhitaM dattam / uktaM ca (9) mitATIkA-agnAvadhikRtyeti / agnisanidhA- kAtyAyanena-'vivAhAtparato yacca labdhaM bhrtRkulaatstriyaa| vityarthaH / etena vivAhakAle kanyAdAnakAle'gnisaMnidhau anvAdheyaM tu tadravyaM labdhaM pitRkulAttathA // iti / strIdhanaM homakAle ceti kAtIyavyAkhyAnaM kasyacidapAstam / kiM parikIrtitamiti gatena sNbndhH| evaM strIdhanamuktaM tadvicAsya tathAtve puruSadhanazabde strIpuruSadhanazabde mAtRdhana- bhAgamAha--atItAyAM iti / tatpUrvoktaM strIdhanamaprajasi zabde pitRdhanazabde'pi tathA vktvytvaaptteH| tadvadatrApi anapatyAyAM duhitRdauhitrIdauhitraputrapautrarahitAyAM striyAnirvAhAcca / saudAyikaM dhanaM prApyetyanena yogasyaiva bodha- matItAyAM bAndhavA bhAdayo vakSyamANA gRhNanti / nAcca / na caivaM puruSadhanAdivadetasyApyakathanamevocita-.. . mitA. miti vAcyam / tasyA asvAtantryeNArjavAdyanadhikArA- (3) yat punaH pariNayAnantaraM pitRmAtRbhartakalAt ddhanAbhAvena mAtRdhanaM duhitRgAmItyasyAsaMgatinirAsAya striyA labdhaM dhanaM tadbhAtRNAmeva / tadAha yAjJavalkyaHmanUktastrIdhanaSaTtvasya nyUnatAnirAse tAtparyamiti sUcayitu bandhudattamiti / bandhudattamiti mAtApitubhyAM yaddattaM, ata mUlakRtAdibhirbahubhirmunimirbahUni tAnyuktAnIti dik / eva tatputrAzca bhrAtaro baandhvaaH| tadAha vRddhakAtyA bAla. yanaH-- 'pitRbhyAM caiva yaddattaM duhituH sthAvaraM aprajastrIdhanavibhAgaH dhanam / aprajAyAmatItAyAM bhrAtagAmi tu sarvadA // ' bandhudattaM tathA zulkamanvAdheyakameva c| aprajastvamAtra nimittatvena bhraaturdhikaaraavgteH| sarvadA. aprajAyAmatItAyAM bAndhavAstadavApnuyuH / / padena brAhmAdipaizAcAntavivAhitAyA aprajaso dhanaM (1) atra pravibhAgaH-bandhudattamiti / pitrAdi- bhrAtRgAmyeva bhavatIti vizvarUpoktamAdaraNIyam / sthAvaradattaM bandhudattam / AdhivedanikAdi zulkam / anvA padAddaNDApUpanyAyAdevAparasya dhanasya siddhiH| bandhu*zeSaM mitAgatam / asya vyAkhyAnasya 'yatra sopadhikaM' dattapadena kanyAdazAyAM yat pitRbhyAM dattaM taducyate / iti kaatyaaynvcnsthsmRcvdbhaavH| vivAhAt. parato labdhadhanasyAnvAdheyapadenopAttatvAt ' (1) yAsmR.21144; apu.256|31; vizva.21148; vivAhakAlIne ca bhartuH pitrorvAdhikArAt / anvAdhemitA, aprajAyAmatItAyAM (atItAyAmaprajasi); dA.92; yamAha kAtyAyana:-'vivAhAtparato yattu labdhaM bhartakulAt apa.; vyaka.149, gaumi.28|23; vira.520; pamA, | striyA / anvAdheyaM taduktaM tu labdhaM bandhukulAttathA // ' 547, ratna.164 mitAvat , utta. mapA.670 pU.: 665 bharsakulAt zvazurAdeH, bandhukulAt pitRmAtRkulAt / (atItAyAmaprajasi bAndhavastadavApnuyAt ) utta, vyani. tathA | tathAparamAha-'Urdhva labdhaM tu yat kiMcit saMskArAt (tadA) dhe (de); nRpra.38; savi.379 pU. : 384 mitAvat , prItitaH striyA / bhatrtaH sakAzAt pitrorvA anvAdheyaM tu utta.; candra.86 vAsta...yuH (vastadavApnuyAt); vImi.; tbhRguH|| zulkamAha-'gRhopaskaravAhyAnAM dohyAbharaNavyapra.551 mitAvat, pU.; vyau.159 pU.:161 mitAvat , utta.; byama.72 mitAvat, utta.; vitA.440 pU.: 454 * pamA., mapA, savi,, vyapra., vyau., vyama. mitAvamitAvat, utta. setu.60 aprajAyAmatItAyAM (atItAyAma- dbhAva: / aparAkai vAkyAthoM mitAvat, vAkyArthagataM anapatyapadaM prajAyAM); samu.135pU.:136 mitAvat , utta.; vica.114. / na vyAkhyAtam vivAdatANDave mitAmataM dAmataM ca saMgRhItam /
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca karmiNAm / mUlyaM labdhantu yat kiMcit zulkaM tat pari- (7) mitATIkA-mAtriti / svasamAnatvAdAtmabandhUkIrtitam // ' gRhAdikarmibhiH zilpibhistatkarmakaraNAya | nAmagrahaNam / yaditi / tathA cArSAsurAdivivAhaviSayabhAdipreraNArtha striyai yadutkocadAnaM tat zulkaM tadeva midm| duhitriti / etatpaJcakarahitAyAmityarthaH / bAla, mUlyaM pravRttyarthatvAt / vyAsoktaM vA yathA-'yadA | strIdhanavibhAgaH / dharmavivAhoDhA'nyavivAhoDhA'ajastrIdhananetuM bhartagRhe zulkaM tat parikIrtitam // ' bhartagRhagama . ...vibhaagH| . .' nArthamutkocAdi yaddattaM tacca brAhmAdiSvaviziSTaM tadeva. | aprajastrIdhanaM bharturbrAhmAdiSu cturvpi| mAdikamaprajaHstrIdhanaM bhrAtaro ghnniiyuH| na punarAsurAdiSu duhitRRNAM prasUtA ceccheSeSu pitRgAmi tat / / vivAheSu yat kanyAbhyaH zulkadAnaM tadabhiprAyaM Asura (1) zulkAdivyatirekeNa tu.--aprajastrIdhana miti / mAtragocaratvAt tacchulkasya / yathoktaM yAjJavalkyena brAhmAdivivAhacatuSTaye yat strIdhanaM tadaprasUtAyAM bhartuH / 'Asuro draviNAdAnAdgAndharvaH samayAnmithaH / rAkSaso prasUtA ceduhitRNAmeva / vishv.2|149 yuddhaharaNAt paizAcaH kanyakAchalAt // ' (yAsmR. (2) sAmAnyena bAndhavA dhanagrahaNAdhikAriNo 1 / 61) / ato rAkSasAdau zulkAbhAvAt zuskasAha darzitAH / idAnIM vivAhabhedenAdhikAribhedamAha-aprajacaryeNAsurAdiSvevaM yaddhanaM tanmAtrasya bhrAtRgAmitvAmi strIdhanamiti / aprajastriyAH pUrvoktAyAH brAhmadaivArSadhAnaM heyam / tathA tasya strIdhanatvAbhAvAcca pitrAdi prAjApatyeSu catuSu vivAheSu bhAryAtvaM prAptAyA atItAyAH gRhItadhanasya ca zulkatvena kIrtanAt / tathA manu:-'na pUrvoktaM dhanaM prathamaM bharturbhavati / tadabhAve tatpratyAsannAnAM kanyAyAH pitA vidvAn gahNIyAcchulkamaNvapi / gRhNan sapiNDAnAM bhavati / zeSeSvAsuragAndharvarAkSasapaizAceSu hi zulkaM lobhena syAnnaro'patyavikrayI // ' pitetyupalakSaNaM, vivAheSu tadaprajastrIdhanaM pitRgAmi / mAtA ca pitA ca pitarau tau gacchatIti pitagAmi / ekazeSanirdiSTAyA tena bhrAtrAdirapi dhanaM gahan zulkagrAhI tena pitrAdigRhItameva paraM zulkaM bhavatItyuktam / ato yaduktaM A api mAtuH prathamaM dhanagrahaNaM pUrvamevoktam / tadabhAve sura eva zulkarUpastrIdhanasaMbhavAt tadekavAkyopAttayo- / tatpratyAsannAnAM dhanagrahaNam / sarveSveva vivAheSu prasUtAbandhudattAnvAdheyayorapyAsuravivAhagocarayoreva bhrAturadhi patyavatI ceduhitRNAM taddhanaM bhavati / atra duhituzabdena kAra' iti nirastam / kintUktazulkarUpastrIdhanasya sarva duhitRduhitara ucyante / sAkSAduhitRNAM 'mAturduhitaraH vivAheSveva saMbhavAt sarvatraiva bhrAtradhikAro vAkyAt zeSam' ityatroktatvAt / atazca mAtRdhanaM mAtari vRttAyAM vizeSAnavagamAt / tathA gautamavacanamapi kAtyAyana prathamaM duhitaro gRhanti / tatra coDhAnUDhAsamavAyes vacanasamAnArtham / *dA.92-95 nUdaiva gRhNAti / tadabhAve ca pariNItA / tatrApi prati (4) yena yaddattaM sa tadavApnuyAditi / satyAM tu SThitA'pratiSThitAsamavAye'pratiSThitA gRhNAti / tadabhAve prajAyAM saiva gRhnniiyaaditi| prtisstthitaa| yathAha gautamaH---'strIdhanaM duhitRNAmaprattA gaumi.28|23 (5) zulkaM, yadgRhItvA kanyA dIyate tadiha viva nAmapratiSThitAnAM ca' iti / tatra cazabdAtpratiSThitAnAM kSitam / anvAdheyakaM strIdhanalakSaNam / bAndhavAH * dA.,bAla. vyAkhyAnaM 'jananyAM saMsthitAyAM' iti manuvacane sodarAH / idamapyAsurAdivivAhaviSayam / +vira.520 (pR.1435-6) draSTavyam / dAta. dAgatam / vyani. daavdvaakyaarthH| (6) aprajAyAM vidyamAnaduhitRputrAnyatarakabhinnA (1) yaasmR.2|145, apu.256|32 mA (hayA); vishv.2||149; mitA.; dA.86 praja (prajA) : 89 praja (1)yAmatItAyAm / xvImi. (prajA) pa.; apa.; smRca.286 praja (prajaH) pU: pamA. 550 tRtIyapAdaH; mapA.665, ratna.164; dAta.186 vizvavadbhAvaH / vyani. dAyabhAgavadvAkyArthaH / prathamapAdaH, savi.382, vImiH; vyapra.552 smRcavat + dAvadbhAvaH / candra. viravadbhAvaH / vyau.161; vyama,72 smRcavat vitA.462 bhartuH (bhartA); x mitAvadbhAvaH / setu.57 pU., manuH; samu.136.
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ ca / apratiSThitA anapatyA nirdhanA vA / etacca zulka- | bhAve vibhAgakramamAha yAjJavalkya:--'atItAyAmaprajasi vyatirekeNa / zulkaM tu sodaryANAmeva / 'bhaginIzulkaM | bAndhavAH tadavApnuyuH' iti / sodaryANAmUrdhva mAtuH' iti gautamavacanAt / sarvAsAM / atra strIdhanasya duhitrA disaMbandhaH pratyAsattiduhituNAmabhAve duhitUduhitaro gRhNanti / 'duhitaNAM tAratamyanyAyanibandhano na vAcanikaH, pratyAsattiprasUtA cet' ityasmAdvacanAt / tAsAM bhinnamAtRkANAM tAratamyaM ca 'pumAn puMso'dhike zukle strI bhavatyaviSamANAM samavAye mAtRdvAreNa bhAgakalpanA / 'prati- dhike striyAH' iti vijJAnezvareNa pratipAditamityuktaM mAtRto vA svavargeNa bhAgavizeSaH' iti gautamasmaraNAt / prAk / atra vivadante vRddhAH strIdhanaM dAyazabdaduhitRdauhitrINAM samavAye dauhitrINAM kiMcideva dAtavyam / vAcyaM na veti / tasmAtstriyo nirindriyAH adAyAdI' dauhitrINAmapyabhAve dauhitrA dhanahAriNaH / dauhitrANAma- iti zruteH strINAM dAyAnahatvAt / strIdhanavibhAgaH na bhAve putrA gRhNanti / 'tAbhya Rte'nvaya' ityuktatvAt / dAyadhanavibhAgaH kintu taddhanavibhAga iti vyvhaarH| yaanapatyahInajAtistrIdhanaM tu bhinnodarApyuttamajAtIya- tUktaM saMgrahakAreNa-'pitRdvArA''gataM dravyaM mAtRdvArA''sapatnIduhitA gRhNAti / tadabhAve tadapatyam / putrANAma- gataM ca yat / kathitaM dAyazabdena tdvibhaago'dhunocyte||' bhAve pautrAH pitAmahIdhanahAriNaH / 'rikthamAja RNaM iti / tattu yathA pitRdvArA''gataM dravyaM dAyazabdena kathitaM pratikuryuH' iti gautamasmaraNAt / 'putrapautrai RNaM dAyazabdavAcyaM tadvanmAtRdvArA''gatamapi dAyazabdavAcya deyam iti pautrANAmapi pitAmaghRNApAkaraNe'dhikA- | m / atazcaikazabdasyArthadvayAnIkAre zaktigauravaM syAditi rAt / pautrANAmapyabhAve pUrvoktA bharnAdayo bAndhavA anyatra vRttyantaraM svIkAryam / ataH svamAtudvArA''gataM dradhanahAriNaH / xmitA. vyaM dIyate dadAtIti vA vyutpattyA gauNavRttyA dAyazabdArtha (3) prasUtA'patyavatI ceduhitRNAmeva / etacca ityAhuH bhArucyaparArkasomezvarAcAryaprabhRtayaH / vijJAnesarvavivAha viSayam / putrasadbhAve'pi duhitRgAmi mAtR. zvarAsahAyamedhAtithiprabhRtayastu 'tasmAstriyo nirindriyA' dhanamityetadarthamidamiti / ato mAturdahitara ityanema iti zrutanirindriyazravaNamatyantanirindriyaviSayaM . na gatArtham / na hi tatrAdhikArakrama uktH| +apa. bhavati / api tvalpendriyaparam / 'pumAn puMso'dhike zukle (4) apishbdaadgaandhrve'pi| smRca.286 strI bhavatyadhike striyAH' ityatra adhiktaalptvprtiiteH| (5) putrANAmabhAve pautrAH pitAmahIdhanahAriNa iti na kevalamatyantanirindriyatvaM strINAmiti dAyAhatvaM strINAvacobhaGgyA''ha gautamaH-'RNapradAtArazca rikthabhAjaH mapyasti / kiM tu pitRputravibhAge putrANAM prAdhAnyAttatraiva RNaM pratikaryaH' iti / 'putrapautraiH RNaM deyamiti pautrANA- strINAM dAyAnahatvAdyatkiMcitprItidAnArhatvaM strINAmapyamapi pitAmaNApAkaraNe adhikArAt / nanvevaM 'mAtA- stItyevaMparA zrutiH / ata eva saMgrahakAravacanaM-'pitRmahyAM vRttAyAM tadaurdhvadehi ke dauhitrasyaivAdhikArAt putra- dvArA''gataM dravyaM mAtadvArA''gataM ce'tyubhayaM dAyazabdapautradravyasamudAyenaiva aurvadehikakriyAM kuryaH' iti viSNu- vAcyamiti svaraso'rthaH saMpadyata iti / gatamapi spaSTArtha vacanavirodhaH syAditi cenmaivam / SoDazazrAddheSveva putra- punaruktam / xsavi.386-387 pautradhanasaMsargaH, tatpretatva nivRtterubhayAkAkSitatvAditi (6) apizabdAdvivAhAbhAve'pi taddhanaM pitRgAmi / bhArucinA viSayavyavasthAyAH kRttvaat| pautrANAmapya- yadi tu prattA bhavati putraduhitRvihInA ca tadA duhita. NAM ca taddhanaM svaM bhavati / tadabhAve ca dauhitraH prAgax mapA. mitAgatam / pamA. mitAvadbhAvaH, 'brAhmadaivArSa nvayapadenAbhihito dhanabhAk / prAlikhitamanuvacanena gAndharva' 'yattvasyAH syAddhanaM' iti manuvacanayorapi byAkhyAnaM duhitRsattve'pi dauhitrANAM kiMcidaMzabodhanAt / +vImi. mitAkSarAnusAri / vitA. dAyabhAgamatamupanyastaM, vyAkhyAnaM mitAgatam / x vAkyArthaH vivaraNaM ca mitAgatam + mitAvadbhAvaH / + zeSaM mitAgatam /
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-khIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1447 (7) caturyu brAhmadaivArSaprAjApatyeSu / apizabdAt / kRtaM copakSayaM parizodhya / vishv.2|150 gAndharvaparigrahaH / yadvA atadguNasaMvijJAnabahabrIhiNA (2) strIdhanaprasaGgena vAgdattAviSayaM kiMcidAha-. braahmbhinndaivaarsspraajaaptygaandhrvaashctvaarH| vyapra.552 | dattvA iti / kanyAM vAcA dattvA'paharandravyAnubandhAdyanu tadapezalam / pUrvavacane aprajaHstrIdhanaM bAndhavA gRhNI- sAreNa rAjJA dnnddniiyH| etccaaphaarkaarnnaabhaave| sati tu yuriti sAmAnyata ukte kIdRzyA aprajasa: ke bAndhavA | kAraNe 'dattAmapi haretkanyAM zreyAMzcedvara Avrajet' ityapagRhNIyurityevAkAGkSodayAd brAhmAdipadAnAM tadvizeSaNatva hArAbhyanujJAnAnna dnnddyH| yacca vAgdAnanimittaM vareNa syaucityAt / yacca vartamAnabhUtasaMbandhakRtaM vinigamakamuktaM svasaMbandhinAM kanyAsaMbandhinAM vopacArArtha dhanaM vyayIkRtaM tadapi tuccham / vibhAgakAle'tItatvasyobhayatrAvizeSAt / tatsarva sodayaM savRddhikaM kanyAdAtA varAya dadyAt / atha dhanalAbhakAle vartamAnatvasya cAprayojakatvAt / vivAha kathaMcidvAgdattA saMskArAtprAG mriyate tadA kiM kartavyajanyabhAryAtvasaMbandhasyAntaraGgatvAcca / vyapra.553 mityata Aha-mRtAyAmiti / yadi vAgdattA mRtA yatpUrva(8) bharturabhAva tatkule tasyAH pratyAsanno labhate / magulIyakAdi zulkaM vareNa dattaM tadbara AdadIta / paripitrabhAve ca pitRkule tasyAH pratyAsannaH / 'anantaraH zodhyobhayavyayam / ubhayorAtmanaH kanyAdAtuzca yo vyayastaM sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavediti (msmR.9|187)| parizodhya vigaNayyAvaziSTamAdadIta / yattu kanyAyai mAtAmanunA mRtanirUpitAyA eva pratyAsatterdhanAdhikAritAva mahAdibhirdattaM zirobhUSaNAdikaM vA kramAyAtaM tatsahodarA cchedakatvenAbhidhAnAt / yattu mitAkSarAyAM (mitaa.2|| | bhrAtaro gRhNIyuH / 'rikthaM mRtAyAH kanyAyA gRhNIyuH 145) 'bhabhAve tatpratyAsannAnAM sapiNDAnAM pitrabhAva ca sodarAstadabhAve mAtustadabhAve pituH' iti baudhAyanatatpratyAsannAnAM sapiNDAnAmiti tatrApi tenAsyAH pratyA smaraNAt / +mitA. sannAstatpratyAsannAstadvArA tatkule pratyAsannA itiyAva (3) vAcA varAya klaibyAdidoSarahitAya kanyAM dattvA dityeva vyAkhyeyam / brAhmAdiSu caturdhvapIti vipraparam / anyasya zreyaso varasya lAbhe yastasmAddharati na dadAti, teSAmeva taM prati dharmyatvAt / yasya tu kSatriyAdergAndharvo sa rAjJA dnnddyH| yAvato dhanasya vareNa vyayaH kRta'pi dharmyastasya taDhAdhanamapi bhartureva / vyama.72 stAvatsavRddhikaM dhanaM varAya ca dadyAt / rAjJA dApya ityarthaH / tathA prAgvivAhAtkanyAyAM mRtAyAM ca dhanaM zulkapUrvakavAgdattAviSaye dhanavAdaH vivAha nimittaM kanyApitre vareNa dattaM tena kanyApitu. dattvA kanyAM harandaNDayo vyayaM dadyAcca sodym| varasya ca vivAha nimittaM dhanavyayaM parizodhya zeSaM vara mRtAyAM dattamAdadyAtparizodhyobhayavyayam // AdadIta / apa. (1) AsurAdi vivAhaprasaGgAdidamucyate / bhartato Apadi gRhItaM strIdhanaM bhartA na pratidadyAt dhanamAdAya tataH-dattvA iti / kanyAM dattvA haran rAjJA durbhikSe dharmakArye ca vyAdhau saMpratirodhake / daNDayaH / bhatre ca savRddhikaM vyayaM dApyaH / mRtAyAM tu gRhItaM strIdhanaM bhartA na striyai dAtumarhati // bharnA yaddattaM, tat pratyAdadyAt / AtmanimittaM pitR + vira. mitAgataM apagataM ca / pamA., mapA., savi. (1) yAsmR.21146; apu.256|33, vishv.2|150 mitAgatam / dadyAcca (dApyazca); mitA.; apa. cca so (saho); vyaka. (1) yAsmR.21144, apu.256|34 vizva.21151; 145 ndaNDayo (ndApyo) cca (ttu) datta (sarva); smRca.287 | mitaa.2|32 dharma (vyAdhi) na striya (nAkAmo) : 2144 tRtIyapAdaH; vira.521 datta (sarva); pamA.554 utta.; | dA.77, apa.; vyaka.148; smRca.283, vira.513; mapA.668 rana.164 utta.; davi.186 pU., savi. pamA.555; mapA.669-670, ratna.162, vici.220 385 tRtIyapAdaH; vImi.; vyau.163 utta.; byama.72 | bhartA (bhA); vyani. khiyai (kAmo); smRci.30 ca (tu); utta, vitA.464 vyayam (dayam) utta. rAko.459 pU., nRpra.38; dAta.185 ca (vA) na striya (nAkAmo) savi. samu.119. | 381; candra.84 vicivt| vImi.; vyapra.34, 546 vya. kA. 182
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1448 vyavahArakANDam (1) evaM prAsaGgikamuktvA prakRtamevAha-durbhikSe iti|| (6) saMpratirodhake bndiikrnnaadau| cakAreNa bhartubhartRvacanAdanyo bhrAtrAdirbhikSAdigahItamapi na dadyA- rdhanAbhAve satIti sarvatrAnvitaM vizeSaNaM samuccinoti / diti gamyate / saMpratyevAdattvA mA yAsyasItyevaM rodhA- | zeSaM sugamam / vImi. ddharaNaM saMpratirodhakam / nagaroparodha ityanye / spaSTama- (7) nAkAmo dAtumarhatItyapi dAridyAdikRtadAnAnyat / vizva.21151 sAmarthya bodhyam / sati tu sAmarthe durbhikSAdigRhItama(2) mRtAprajastrIdhanaM bhartRgAmItyuktam / idAnIM | pyavazyaM deyam / etAvataiva vacanopapattau sAmarthye'pyajIvantyAH saprajAyA api striyAH dhanagrahaNe kvacidbha- dAna micchayetyasya kalpayitumanahatvAt / patigrahaNAdApaturabhyanuzAmAha-durbhikSa iti / durbhikSe kuTumbabharaNArtha, dyapi patyureva patnIdhanagrahaNAdhikAraH / pratidAnaM cecchayA dharmakAyeM avazyakartavye, vyAdhau ca, saMpratirodhake bandi- nAnyatheti jJeyam / xvyapra.546 grahaNanigrahAdau dravyAntararahitaH strIdhanaM gRhNanbhartA na nAradaH punItumarhati / prakArAntareNApaharan dadyAt / bhartRvyati bhartRdattasthAvarAtirikte dhane strINAM sarvadA svAtantryam rekeNa jIvantyAH striyA dhanaM kenApi dAyAdena na grahI bha; prItena yadattaM striyai tasminmRte'pi tat / tavyam / 'jIvantInAM tu tAsAM ye taddhareyuH svbaandhvaaH|| sA yathAkAmamaznIyAdadyAdvA sthAbarAhate / / tAJchiSyAccauradaNDena dhArmikaH pRthivIpatiH // ' (masma. (1) atra yatkimapi bha; parituSTena dattam / tacca 8 / 29) iti daNDavidhAnAt / tathA - 'patyau jIvati dravyaM yathAkAmamaznIyAddadyAdvA gRhakSetrAdisthAvaravarjitayaH strIbhiralaGkAro dhRto bhavet / na taM bhajerandAyAdA miti| __ abhA.41 bhajamAnAH patanti te||' (msmR.9|200) iti doSa (2) bhartRdattavizeSaNAt bharttadattasthAvarAhate anyat zravaNAcca / +mitA. sthAvaraM deyameva bhavati / anyathA yatheSTaM sthAvareSvapIti (3) durbhikSamannAbhAvaH / dharmakArya yadAvazyakaM na tu virudhyeta / *dA.77 kAmyam / vyAdhistIvo dIrghazca tatpratikriyArtham / saMprati. (3) bhartari mRte'pi na taddattasthAvare svAtantrya mi. rodho nigaDAdibandhaH / eteSu nimitteSu svakIyadhanAbhAve | tyarthaH / yathAkAmamityanena svAtantryamuktam / evaM ca strIdhanaM gRhItvaitA Apadastaret / pratidAnasamarthadhanA saudAyike sthAvaretarapatidatte ca strINAM svAtantryam / bhAve ca tattasyai na dadyAt / RNAdyalAbharUpApadviSaya anyatra strIdhane'pyasvAtantryamiti mantavyam / metat / . apa. smRca.282 - (4) dharmakArye nitye naimittike vaa| kAmye'pi kvacit zAntike grhyjnyaadau| saMpratirodhake dhanadAnaM x zeSa smRcagatam / vinA nivArayitumazakye dhanikAdyAsedhAdau, gRhItaM strIdhanaM __ * dAta., vitA., setu. dAgatam / gatyantarAbhAveneti shessH| xsmRca.283 + vici., savi. smRcagatam / . (5) pratirodhake iti vyAdhivizeSaNam / karmAnuSThAna- (1) nAsaM.2024; naasmR.4|28; abhA.41; mitA. bAdhake ityarthaH / tannA'kAmena deymityrthH| / 22114 (=); dA.77; ap.2|143, vyaka.147; vici.220 smRca.282; vira.510 smRsA.62, pamA.483 manuH: 549; rasna.162; vici.218 vyani. tat yat); nRpra. * + dA., vira., pamA., mapA., ratna., vyama. mitAgatam / 38;dAta.184; savi.378, candra.81, vyapra.413 (-): savi.mitAgataM smRcagataM ca / 4 apagatam / 544; vyama.69; vitA,287 mA (bhrAtrA): 444; rAko. na striyai (nAkAmo); vyau.21(-); byama.70 vyapravat / 443, baal.2|135 (pR.239) prathamapAdaH setu.54; samu. vitA.444 vicivat; rAko.459; setu.54 ca (vA); 135, vica.110, kRbha.874 striyai tasmin mRte'pi vibha.1 dhyapravata, smaraNam samu.135, vica.110. tat (mRte tasmin niyo'pi tat).
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1449 (4) bhartRdattasthAvaropabhogamAtrameva strImirmutAvibhakta- (1) mAturdhanaM duhitaro vibhajeran, duhitRRNAmabhAve patikAbhiH kartavyam / na tu daanaadikmityrthH| kAtyA- tadanvayo duhitranvayo vibhajedityarthaH / ... yano'pi --'aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitaa| duhituH sAMnidhyAttatpadena tasyA eva parAmarzI cityAt / bhuJcItAmaraNAtkSAntA dAyAdA uurdhvmaapnuyuH||' puruSANAM lakSmIdharasvaraso'pyevam / prakAzapArijAtau tu tadanvayo kasminnapi strIdhane na svAtantryaM tatsvAmyAbhAvAt / duhitranvayaH putrpautraadirityaahtuH| vira.456 ratna.162 / (2) duhitRduhitRNAmabhAve tadanvayo dauhitro gRhNAstrINAM dhanaviniyoge'svAtantryam tItyarthaH / xpamA.551 nAdhikAro bhavetstrINAM dAnavikrayakarmasu / (3) mAturdhanaM duhitara ApnuyuH tadabhAve duhitRNAM yAvatsaMjIvamAnA syAttAvadbhogasya sA prabhuH / / dauhitrINAM, tadabhAve tadanvaye ye jAtA dauhitrAsteSASaDvidhaM strIdhanam mityarthaH / tadanvaya iti prathamAvibhaktyanto'pi paatthH| adhyagnyadhyAvAhanikaM bhartRdAyastathaiva c| tathApi dauhitrA eva gRhyante na dauhitrIsaMtatistasyA bhrAtRdattaM pitRbhyAM ca SavidhaM strIdhanaM smRtam / / dauhitrApekSayA viprakRSTatvAt / dauhitrANAmapyabhAve 'mAtu kAdityeka zeSeNa pitRmAtRkulAt yallabhate duhitaraH zeSamRNAttAbhya Rte'nvayaH' ityanvayazabdopAttAH dhanaM bhartRgRhaM nIyamAnA tadadhyAvAha nikam / bhartRdAyo | putrapautrAdayaH krameNa dhnbhaajH| mapA.667 bhartadattaM dhanaM bhartIdAyamana bhidhAya manvAdibhirbhartRdattasyA. (4) iti nAradavacanena mAtRdhane duhitRNAM tadabhAve bhidhAnAt nAradenApi bhartRdattamana bhidhAya bhartRdAyasyA- dauhitrANAmeva grahaNAdhikArabodhanAnna putrasya tadgrahaNAbhidhAnAt / tathA anyatrApi bhartRdatte bhartRdAyaprayogo | dhikAra iti cet / n| tasyAnyayogavyavacchedaparatvA dRSTaH / xdA.73 bhAvAt / vici.194 (2) atrApi nAdhikavyavacchede tAtparyam / vira.524 (5) samAMzabhAgitvaM kumArINAmeva / (3) vivAhakAle dattaM, bhAdibhirnItAyAM jJAtikulaM viimi.2|117 punarAnayanakAle dattamiti kecit / anye svagRhAnayana- (6) duhitRRNAmabhAve duhitsttiH| vyama.71 kAle dattamiti / bharnA tuSTenottarakAlaM ca yaddattaM, (7) tadanvayaH putraH na knyaaptym| vitA.452 bhrAtrApi dattaM mAtrA pitrA ca, SaTprakAraM strIdhanamiti strIdhanavibhAgaH / dharmavivAhoDhA'nyavivAhoDhA'pajayatrocyate tatraitad grAhyam / / nAbhA.148 strIdhanavibhAgaH / mAtRdhanavibhAgaH strIdhanaM tadapatyAnAM bhartRgAmyaprajAsu tu / mauturduhitaro'bhAve duhitRRNAM tadanvayaH / / 'jananyAM saMsthitAyAm' iti manuvacane (pR.1433) draSTavyam / . x setu. dAgatam / smRca. vyAkhyAnaM 'mAturduhitara' iti yAjJavalkyavacane (pR. * mitA.vyAkhyAnaM 'aprajastrIdhanaM' iti yAjJavalkyavacane | 1442) draSTavyam / (pR.1445-6) draSTavyam / vyau. mitAgatam / dA. vyAkhyAnaM x mitaavdbhaavH| (1) Vulg. naasmR.4|26 ityasyopariSTAdayaM zlokaH / * zeSaM 'mAturduhitara' iti yAjJavalkyavacane (pR.1442) ' (2) naasN.14|8 vAha (hava) bhrAtR (bhrAtrA); nAsmR.168 draSTavyam / vAha (vaha) dattaM pitRbhyAM ca (mAtRpitRprApta); dA.82; vyaka. dA.82; smRca.285 (abhAve duhitRNAM tu tadbhava'nvaya eva ca); 149 vAha (vaha) dAya (dAyA); vira.523, vyani. vAha- vira.456, pamA.551; mapA.667 tadanvaye iti pAThaH nikaM. bhartRdAyaH (vahanika bhrAtRdAya); vyapra.542 vAha (vaha); vyAkhyAnAt pratIyate; vici.194; vyani: nRpra.38; vImi. setu.50-51; baal.2|143 vyapravat ; samu.134 vAha 2 / 117; vyapra.548; vyau.160; vyama.71; vitA. (vaha) bhrAtR (bhrAtrA); vica.105. 452, 453; baal.2|135 (pR.206); samu.136. (3) naasN.14|2; naasmR.16|2, mitaa.2|145; . (1) naasN.14|9 tu (ca) ca (tu); naasmR.16|9; vira.
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 1450 brAhmAdiSu caturSyAhuH pitRgAmItareSu ca // (1) catuviti na pazamavyavacchedArtha, tena brAhmadaivArSagAndharvaprAjApatyeSu aprajAyA dhanaM tadapagame bhartRgAmi, itareSu rAkSasAsurapaizAceSu pitRgAmi / vivAha - kAlalabdhastrIdhanaviSayamidam / vira. 519 (2) strIdhanaM tadapatyAnAM na sApatnAnAM jIvatyapi bhartari 'bhartRgAmyaprajAsthiti vacanAt / bhartRgAmIti vizeSa ucyate--na sarve, brAhmAdiSu caturSva prajAyAH / itareSu tu gAndharvAdiSu tasyAH piturbhavatyaprajAyA jIvatyapi bhartari / nAbhA. 1419 zulkapUrvakavAgdattAviSaye dhanavAdaH athAgacchet samUDhAyAM dattaM pUrvavaro haret / mRtAyAM punarAdadyAt parizodhyobhayavyayam // bRhaspatiH mAtRpana vibhAgaH bInaM syAdapatyAnAM duhitA ca tadaMzinI / aprattA cetsamUDhA tu labhate mAnamAtrakam || (1) mAnamAtrakaM alpamityarthaH / apa. 2 / 117 (2) apatyAnAM putrANAM tadaMzinI putrAMzasamAMzinI / aprattA anUDhA / tenaitadvAkyacAnmanuvAkye'pi anUDAnAmeva bhrAtRbhiH saha samazitvamiti boddhavyam / UDhA * dA., smRca., pamA. vyAkhyAnaM 'jananyAM saMsthitAyAM' iti manuvacane (4.1432-35) m / 519 tada (syAda) tu (ca). (1) setu. 556 vica. 121 punarA (dattamA) . (2) dA.79 syA (ta) labhate mAnamAtrakam ( na labhenmAtRkaM dhanam ); apa. 2 / 117; vyaka. 148; gaumi. 28/22 syA (ta) tA ca tadaM (tRNAM tadA) tu... kam (sA labheta tu samAtRkam ); u. 201412 zyA) mavi 9292 mate (nAma) smRca. 285; mamu. 9 / 192 prattA (putrA ); vira. 516; smRsA. 63; pamA. 552 sthA (ta) mAnamAtrakam (sA na mAtR(kam); ratna. 163; vici. 221-22; vyani. prattA (putrA) zevaM pramAdaH ci.19 ( ) sthA (ta) ca (pi); candra85 tu (ca); maca. 9 / 192; vImi . 2 117; vyama. 547; vyama. 71 manuH ; vitA. 451 prattA (prajA) zeSaM dAvat; bAla. 22145 (4.259) mUDhA (vRddhA setu. 563 samu. 136 mAnamAtrakam (sAna mAtRkam ). nAM tu mAnAnusAreNa kiMciddeyam / * vira.516 (3) aprattAbhAve sadhavAnAM bhrAtRsamo'zaH / vyama.71 mAtRtulyAnAM mAtRSvasrAdInAM dhanasya vibhAgakramaH mAtRSvasA mAtulAnI pitRvyastrI pitRSvasA / caH pUrvajapatnI ca mAtRtulyAH prakIrtitAH // vedAsAmauraso na syAtsuto dauhitra eva vA / tatsuto vA dhanaM tAsAM svasrIyAyAH samApnuyuH // (1) bhartRparyantAbhAve punaridamucyate / yadAha vRha spati : - mAtuH svasA ityAdi / aurasapadena putrakanyayorupAdanaM tayoH sarvApavAdakatvAt sutapadena ca sapatnIputrasya / 'sarvAsAmekapatnInAmekA cet putriNI bhavet / sarvAstAstena putreNa prAda putravatImanuH' iti smRteH na tu sutapadamaurasavizeSaNaM vaiyarthyAt / sapatnIputrasadbhAve'pi svalIyAyadhikArApatetha aurasapuSkanpayoH sapatnIputrasya cAbhAve dauhitrasyAdhikAritA / tatsuta iti tacchabdena svaputrasapatnIputrayorupAdAnaM tena tatputrayoradhikAro na tu dauhitraputrasthApi tasya piNDadAne bahirbhAvAt / tadeSAM puSAdInAM bhrAtrAdimatapa ntAnAM cAbhAve svapi zrabhrAtRzvarAdiSu sapiNDeSu, * ratna, vici, vyapra. viragatam / (1) dA. 96 mAtRSva (mAtuH sva) Sva (sva); apa. 2 / 145 mAtRSva (mAtuH sva); vyaka. 149; smRca. 287 apavat; vira. 522 pitRSva (pituH sva ); smRsA. 64; pamA. 555; dIka. 46: sana. 1643 vyani smRci 29-20: dAta. 187 dAvat; savi. 386, candra.89 vyastrI (vyAnI); vyapra.553-554; vyau. 161; vyama. 72; vivA. 465 zraH (a) vRddhabRhaspatiH; bAla. 2 145 (1.269); setu. 59 mAtRSva (mAtuH sva) pitRSva ( pituH sva) : 61 dAvat; samu. 136, vica. 113, 117 dAvat. (2) dA. 163 apa. 2 / 145 syAtsuto (syAtputra; ka 149 vA (ca); smRca.287 dA (ghA); vira. 592; smRsA. 64 smRcavat; pamA. 555; dIka. 46 samA (tadA); ratna. 164 vA dhanaM (bAndhavaH); vyani. smRcavat; smRci. 30 smRcavat; dAta. 1871 savi. 386; candra.89 smRcavat; vyapra. 554; vyau. 161; vyama.72; vitA. 465 tatsuto (tatsutA) vRddhabRhaspatiH; baal.2|145 (1.269 ) ratnavat; setu. 59: 61 yadA (patA) samA (avA); samu. 136 smRcavata: vica 113, 117.
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, khIdhanavibhAgazca bhaginIputrAdInAmadhikAritA, ananyagatervacanAt strINAM / zvazurAdeH parityAgAt / ato vacanArthAparizAnakRto mAtRtulyatvapratipAdanenAmISAM putratulyatvajJApanena piNDa- vyavahAraH pramANaparatantrairatantrIkartavyaH / ityatigahanadAtRtvasUcanasya dAyabhAgaprakaraNe dhanAdhikArajJApanaika- muktmprjHstriidhnm| dA.96-9 prayojanakatvAt / tatra svasrIyAdyA iti vacanAt bha- (2) pUrvajasya jyeSThasya patnI puurvjptnii| ginIsutasvabhartabhAgineyadevaraputrabhrAtRzvazuraputrabhrAtRsuta apa.21145 jAmAtRdevarANAM pUrvapUrvasyAbhAve paraparasyAdhikAre devara- (3) gauNamAtRparigaNanapUrvakaM taddhanahAritvamAha bRhasyaiva sarvazeSe'dhikArApattermahAjanavirodha iti vastubala- spatiH-- mAtuH svasA ityAdi / svasrIyo dhanasvAminyA mAlambya vacanaM varNyate / tatra manunA 'trayANAmudakaM bhAgineyaH svamAtRSvasadhanamavApnuyAt / evamAdyazabdena kArya triSu piNDaH pravartate' iti (msmR.9|186) dAya-parigRhItA yathAkrameNa svakIyamAtRtulyAyA dhanaM samA. bhAgaprakaraNe kIrtanAt , yAjJavalkyenApi 'piNDadoM'zahara- pnuyuH| evameva sapatnIsaMtAno'pi upamAtRdhanaM tatsaMtAnacaiSAmiti (yAsmR.21133) piNDadAnenAdhikAradarza- tadbhatrAMdyabhAve samApnuyAt / +smRca.287 nAt putrasyApi sAtizayapiNDadAnena narakatrANakAraNa. (4) aurasAdInAmabhAve mAtRSvasrAdInAM svadhanaM tayA mukhyabhAvenAdhikArAvagataH / 'mAtulo bhAgineyasya svasrIyAdyA aapnyurityrthH| vira.522 svasrIyo mAtulasya ca / zvazurasya gurozcaiva sakhyurmAtA- (5) asyAyamarthaH / brAhmAdivivAheSu bharturabhAve mahasya ca // eteSAM caiva bhAryAbhyaH svasurmAtuH pitustthaa|| AsurAdiSu mAtApitrorabhAve mAtRSvasrAdInAM dhanaM yathAzrAddhadAnaM tu kartavyamiti vedavidAM sthitiH // ' iti krama mAtRSvasrIyAdyA gRhiiyuH| xpamA.555 vRddhazAtAtapavacanAt / amISAM piNDadatvapratipAdanAt / (6) caturthaparyantaM sapiNDeSu satsu idaM vacanaM na ayaM pinndddaanvishessaaddhikaarkrmH| tatra prathamaM devaraH / pravartate / paJcamaprabhRtisapiNDeSu satsu idaM vacanaM pravartata tatpiNDatadbhartRpiNDatadbhartRdeyapUrvapuruSatrayapiNDadAtRtvAt / iti vyAkhyAtRbhiruktam / anyairevaM vyavasthA kRtA mAtRsapiNDatvAcca taddhane'dhikriyate / tadabhAve bhrAtazvazura- vasRprabhatInAM SaNNAM pratibandhuSu satsu prApteSu yatra devarayoH sutaH, tatpiNDatadbhartRpiNDatadbhartRdeyapUrvapuruSadvaya- prajAstrIdhanaviSaye bhartuH prApte tatra tadabhAve bhartRdvAreNa piNDadAtRtvAt sapiNDatvAcca pitvystriidhne'dhikaarii| sapiNDeSu triSu sktiH| tadabhAve mRtAyAH svasrIyo'rhati / tadabhAve tvasapiNDo'pi bhaginIputraH tatpiNDatatpatra- tadabhAve tasyAH bhrAtuH putro'rhati svastrIyAdyA ityapatyadeyatatpitrAdipiNDatrayadAnAt maatRsvsRdhne'dhikaarii| pratyayenApatyamAtrapratIte: strINAM puruSANAM ca dAyasaMbandho tadabhAve svabhartRbhAgineyaH, putrAt bhartabalatvAt yukta iti / anye tu strIpuMsasAdhAraNaH nirdezo'pi puMsyeva tatsthAnapAtinorapi tathaiva balAbalasya nyAyyatvAt / prathama pratipatyudayAt / 'tasmAstriyo nirindriyA adA. tadbhartRdeyapUrvapuruSatrayapiNDadAnAt tatpiNDadAnAt tadbharta- yAdIrityarthavAdadarzanAcca puruSANAmeva dAyasaMbandho na piNDadAnAcca maatulaaniidhne'dhikaarii| tadabhAve bhrAtRsutaH strINAM iti manyante / vyani. tatpitapitAmahayostasyAzca piNDadAnAt pitRSvasRdhane - (7) atraurasapadena putrapuyorupAdAnaM tayoH sarvApadhikArI / tasyApyabhAve zvazurayoH piNDadAnAt jAmAtA vAdakatvAt / apavAdakramazca prAgukta eva / sutapadena ca zvazradhane'dhikArIti / ayaM kramo graahyH| svasrIyAdyA iti sapatnIputrasya / 'sarvAsAmekapatnInAmekA cet putriNI tu na kramArtha kintvadhikArimAtrajJApanArthaparam / SaNNAM | bhavet / sarvAstAstena putreNa prAha putravatIrmanuH // ' punareteSAmabhAve zvazurabhrAtazvazurAdeH sapiNDAnantaryakRto / (msmR.9|183) iti manuvacanAt / na tu sutapada. dhanAdhikAro boddhvyH| na ca sapiNDAbhAve satIdaM vacana- | maurasavizeSaNamAnarthakyAt , sapatnIputrasadbhAve'pi svasrImiti vAcyam / asyAmadhikArizaGkhalAyAM devaradevara- * dAta., setu. daavdbhaavH| + savi. smRcagatam / sutayoH bhrAtRzvazurasutasya cAdhikArajJApanAt Asannatara- / vyama. pamAgatam /
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam kAtyAyanaH nvAdheya zulkAnAM niruktiH / adhyagnyadhyAvAhanikaM dattaM ca prItitaH striyai / yAdyadhikArApattAvanAdivyavahAravirodhAcca / tathA ca / nyabhAve mAtRSvasurdhanaM gRhNAti, nanAndAyA apatyaM mAtudauhitrAbhAve aurasaputrAdistadabhAve sapatnIputraH / lAnyAH devarApatyaM pitRvyastriyAH bhrAtRputraH pitRSvasuH tatsuta iti tacchabdena vyavahitayoraurasasapatnIputrayorupA jAmAtA zvazrvAH devaro jyeSThabhrAtRpatnyAH dhanaM kramAdAnaM nAnantarasyApi dauhitrasyAdauhitra putrasya piNDadAne gRhNIyurityarthaH / idaM bhaginyAdyabhAve tatsattve tulyo vibhAgaH bahirbhAvAt / tathA ca dauhitraparyantAbhAve prathamamaurasasta sapatnItatputrAbhAve devarAdayaH sattve tu teSAmeva dhanam / danu tatputrapautrau / 'putrapautrairRNaM deyaM' iti RNApAka- samo vibhAga iti kecit / tatra pratyAsatteH 'mAtApitroraNAdhikAriNAM piNDadAnAdhikAriNAM ca teSAmeva riktha stadiSyate' iti mAnave tatsaMbandhinAM vidhAnAnmAtA grahaNaucityAt / tadabhAve sapatnIputratatputrANAm / teSA- tadabhAve pitA tadabhAve 'patnI duhitarazcaiveti krameNa sapatnaI meva tadA piNDadAtRtvAdRNApAkartRtvAcca / prAguktamanu- mAtRtatkanyApitAmahIpitRvyatatputrasapiNDA dhanabhAjaH / vacanAcca / tadeSAmabhAve satsvapi zvazurAdiSu sapiNDe mAdhavastu mAtApitRsaMbandhinaH mAtRSvasA pitRSvasA SvananyagatikaitadvacanabalAdbhaginI putrAdInAmeva mAtRSva tatputrAdayo bRhaspatyuktA grAhyAH / tadabhAve jAmAtRsapatnakhAdidhane pratyAsattitAratamyenAdhikAraH / snuSAdInAM tu mAtrAdayaH / sapatnIputrasya snuSAyAzca patnI duhitara' grAsAcchAdanamAtra bhAktvam / vacanavirodhe sapiNDavatpratyA- ityatrAnuvAdokternaiva bhAga ityAha / vitA. 465-7 satteraprayojakatvAt / ' tasmAtstriyo nirindriyA adAyA' iti zruteH / 'anindriyA hyadAyAzca striyo'nRtamiti SaDvidhaM strIdhanam / adhyagnyadhyAvAhanikaprItidattasaudAyikAsthitiH' iti tanmUlakamanuvacanAcca / (masmR. 9 / 18 ) / zRGgagrAhikayA yatra kaNTheoktaH 'patnI duhitara' ityAdau yAsAM strINAM dhanAdhikArastAsAmeva / anyAsAM tu zrutimanuvacanAbhyAM dAyagrahaNaniSedha eveti smRticandrikAkAraharadattAdInAM dAkSiNAtyanibandhUNAM jImUtavAhanAdi - paurastyasarvanibandhUNAM siddhAntAcca / ! ( 8 ) putrapautra sapatnIputra dauhitrAbhAve tu mAghavIye'parArke ca vRddhabRhaspatiH - mAtRSvasA ityAdi / aurasapadaM putrakanyAparam / sutapadaM sapatnIkanyAputraparamiti jImUtavAhanaH / 'sarvAsAmekapatnInAmityAdi manUkteH / putra zabdo'patya mAtraparaH / strIdhane kanyAprAthamyAtsa patnIkanyAdauhitrIdauhitrasapatnIputrAbhAve bhaginIkanyAdayo dhanabhAjaH / ata eva - 'striyAstu yadbhavedvittaM pitrA dattaM kathaMcana / brAhmaNI taddharet kanyA tadapatyasya vA bhavet // ' iti mAnave savarNottamavarNa, sapatnIkanyAtatputraparamuktaM madanaratne / 'pitRpatnyaH sarvA mAtara' iti sumntuukteH| 'vidadhyAdaurasaH putro jananyA aurdhvadehikam / tadabhAve sapatnIja: kSetrajAdyAstathA sutAH // ' iti madanaratne kAtyAyanena kSetrajAtsApatnaputrasyAntaraGgatvoktezca / tatsutaH sapatnIsutaputraH tadabhA mAtRpitRprAptaM SaDvidhaM strIdhanaM smRtam // 'vivAhakAle yatstrIbhyo dIyate hyagnisaMnidhau / tadadhyagnikRtaM sadbhiH strIdhanaM parikIrtitam // yetpunarlabhate nArI nIyamAnA piturgRhAt / adhyAvAhanikaM nAma strIdhanaM tadudAhRtam // vyapra. 554 * vyAkhyAsaMgrahaH asminneva manuvacane (pR. 1432) draSTavyaH / (1) dA. 72 manukAtyAyanau; vyaka. 149 vAha ( vaha) manukAtyAyanau; vira. 522 bhrAtRmAtR (mAtRbhrAtR) manukAtyAyanau; vici. 215 bhrA... (mAtRbhrAtRpitRprattaM ) manukAtyAyanau; setu. 50 caM (tu) bhrAtRmAtR (mAtRbhrAtR) manukAtyAyanI . (2) mitA. 2 / 1433 dA. 73; apa. 2 / 143; vyaka. 149; smRca.280; mamu. 9 | 194; vira. 524; pamA. 547; mapA. 6716 ratna. 1616 vici. 215; vyani. smRci. 30; nRpra. 34,38; savi . 379; maca. 9 | 194; vyapra.543; vyau.159 yatstrIbhyo (strIbhyo yat ); vyama. 69; vitA. 4386 setu. 51 pari ( tu pra ); samu . 134; vica. 105; nanda. 9 | 194 sadbhi: (samyak ). (3) mitA. 2 1433 dA. 73 piturgRhAt ( hi paitRkAt ) nAma + (tat) tadu (u); apa. 2 / 143 vAha ( vaha) tadudAhRtam ve bhartA tadudbhrAtRtatputrAbhAve bhaginyAH kanyAputro vA bhagi- | ( parikIrtitam ); vyaka. 149 vAha (vaha) zeSaM dAvat; smRcaM. 1452
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH- strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 11453 prItyA dattaM tu yatkiJcit zvazvA vA zvazureNa vaa|| (1) patyuguMha iti saMbandhaH, bhrAtuH pitrorvetyupapAdavandanikaM caiva prItidattaM tducyte|| | lakSaNaM, tenAnyebhyo'pi svamAtApitRkulebhyo yallabdhaM UMDhayA kanyayA vApi patyuH pitRgRhe'pi vaa|| tatsaudAyikam / xvyaka.147 bhrAtuH sakAzAtpitrorvA labdhaM saudAyikaM smRtm||| / (2) dvirAgamanakAle yatkuto'pi prAptaM tadadhyAvAha280 nAma (caiva); mmu.9|194 piturgrahAt (tu paitRkAt) | nikAmatyayaH / lAvaNya zAlanapuNyAdi / tathA ca pAdapraNastrIdhanaM tadu (tatstrIdhanamu); vira.524 piturgahAt (hi paitR- tAyai zIlAdimatyai vA striyai zvazurAdinA yahattama / kAt ) tadu (samu); pamA.547-8; mapA.671 nika _ vici.215 nAma (nikAyaJca); subo.20136 vAha (vaha); dIka.46 (3) sudAyebhyaH pitRmAtRbhartakulasaMbandhibhyo labdhaM viravat ; ratna.161 vAha (vaha); vici.215 viravat ; | saudAyikam / dAta.184 vyani. vAha (vasA) tadu (samu); smRci.30 hAt (he) 'vivAhAtparato yatta labdhaM bhrtRkulaatstriyaa| vAha (vaha); nRpra.38, savi.379 labhate (nayate) vAha anvAdheyaM taduktaM tu labdhaM bandhukulAttathA // (hava) tadudAhRtam (parikIrtitam); mc.9|194 piturgRhAt Udhrva labdhaM tu yatkiMcit saMskArAtprItitaH striyaa| (hi paitRkAt ) tadudAhRtam ( parikIrtitam ); vyapra.543 ratna bhartuH pitroH sakAzAdvA anvAdheyaM tu tabhRguH / / vat ; vyau.159; vyama.68 ratnavat ; vitA.438 ratnavat ; baal.2|135 (pR.192) ratnavat ; setu.51 dAvat ; x vira. vyakavat. samu.134 ratnavat ; vica.106 macavat, nnd.9|194 | 543 bhartuH sakAzAditi kalpatarvAdau pAThaH, vyau.159; piturgrahAt ('pi paitRkAt ) uttarArdhe (tannAmnAdhyAhAvanikaM | vyama.56 ratnavat , vyAsaH:69 vApi (sArdham ) pi vA (thavA); strIdhanaM samudAhRtam ). vitA.342 bhrAtuH (mAtuH): 438 bhrAtuH (bhartuH): 443 (1) mitA.21143; apa.21143 uttarArdhe (pAdavandanika (sudAyazca svabandhubhyo labdhaM saudAyikaM matam ) utta, bAla. tattu lAvaNyArjitamucyate); vyaka.149 dattaM tu (pradattaM) caiva / 21144 pitR (pati) smRtam (bhavet ); setu.53 patyuH (bhartuH) prItidattaM tadu (yattallAvaNyArjitamu); smRca.280 tu (ca); | smRtam (dhanaM) zeSaM dAvat ; samu.132; vica.109 dAvat. vira.524 vyakavat ; pamA.548; mapA.671 tu (ca); (1) mitaa.2|143 yattu (yacca) taduktaM tu (tu tadratna.161; vici.215 uttarArdha vyakavat ; vyani. vyakavat ; vyaM) bandhu (pitR); dA.71,93; ap.2|143 pU. vyaka. smRci.30 mapAvat ; nRpra.38 pAda....caiva (dAyAdebhyo na | 149 bandhu (yatsva); smRca.281 pU. : 284 taduktaM tu (tu taddadyAt ); savi.379 tu (ca); candra.88 dattaM tu (pradattaM) | tadrvyaM ) bandhu (pitR); mmu.9|195 lAtstri (le stri) labdhaM uttarAdhe (pAdavandanikaM tacca lAvaNyArjitamucyate); vyapra.543; bandhukulAt (sarvabandhakule); vira.524 uttarArdhe (anvAdheyaM vyau.159; vyama.68; vitA.438; samu.134, nanda. | tu tatproktaM yallabdhaM svakulAttathA);pamA.548 tU (taH) uttarAdhe 9 / 194 tyA dattaM tu (tidattaM hi) uttarArdha vyakavat. (anvAdheyaM tu tadvyaM labdhaM pitRkulAttathA); mapA.671 yattu - (2) zunI4793-4 he'pi vA ( hAcca yat ) (yacca) lAtstri (le stri) uttarArdha pamAvat ; ratna.161 vira. uttarArdhe (mAtRpitrAdibhirdattaM dhanaM saudAyikaM smRtam ); vat ; dIka.46 taduktaM tu (tu tatproktaM); vici.216 viravat ; mitaa.2|143; dA.76 pi vA (thavA) bhrAtuH (bhartuH); | vyani. yattu (yacca); savi.380 mitAvat ; mc.9|195 ap.2|143 uttarArdhe (UDhAyAH kanyakAyA vA patyuH pitR- labdhaM bandhukulAt (sarva bandhukule) zeSaM mamuvat ; candra.87; gRhe'pi vA); vyaka.147; smRca.282 dAvat ; vira.510 viimi.2|143 yattu (yacca) uttarArdha pamAvat ; vyapra.543 pi vA (thavA); smRsA.60; pamA.549 patyuH (bhartuH) bRha- viravat ; vyau.159 yattu (yacca) uttarArthe (anvAdheyaM tu spatiH; mapA.671, ratna.146 gRhe'pi vA (gRhAdapi); yadvyaM labdhaM pitRkulAtstriyA); vyama.68 viravat ; vitA. mici.217 pi vA (thavA) bhrAtuH (prApta); vyani. patyuH (bhartuH) 438 yattu (yacca) uttarArdha pramAvat ; setu.50 yattu (yacca) zAt (ze) smRtam (dhanam ); smRci.30 smRtam (bhavet) nAradaH, ktaM tu (ktaM ca); samu.135 uttarArdha pamAvat ; vica.107 nRpra.38, dAta.184 dAvat ; savi.378 (= ) bhraatuH| vyanivat ; nnd.9|195. (bhartuH); candra.81 vApi (sArtha) pi vA (thavA) smR (ma); gyapra. (2) dA.71:93 pitroH sakAzAdA (sakAzAt pitrovA);
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1454 gRhopaskaravAyAnAM dohyAbharaNakarmaNAm / / ulkhlaadiH| vAhyo vRSAdiH / doho gvaadiH| AbhamUlyaM labdhaM tu yatkiJcicchalkaM ttprikiirtitm| raNaM prasiddham / karmiNAmiti pAThe te dAsAdyAH, tadA (1) bandhupadena mAtApitrorupAdAnaM, tenAyamarthaH - eteSAM mUlyaM yallabdhaM tcchulkmityrthH| baal.2|144 mAtApitRdvAreNa saMbandhinAM pitrozca sakAzAt yattu vivA strINAM vRttirUpo dAyaH hAt parato labdhaM tathA bhartuH sakAzAt bhartRkulAcca 'pitRmAtRpatibhrAtRjJAtibhiH strIdhanaM striyai / zvazurAdito yallabdhaM dhanaM tdnvaadheym| dA.72/ yathAzaktyA dvisAhasrAddAtavyaM sthAvarAhate / / gRhAdikarmabhiH zilpibhistatkarmakaraNAya bharnA- pitRmAtrAdibhirjIvanArtha striyai dAne vizeSamAha dipreraNArtha striyai yadutkocadAnaM tat zulkaM tadeva mUlyaM | sa eva-pitRmAtRpatibhrAtRjJAtibhya iti / yathAzakti pravRttyarthatvAt / dA.93 sthAvaravyatiriktaM dvisAhasraM dvisAhasrakArSApaNaparyantaM (2) vivAhAtparata' ityanenAnvAdheyapadasthAnuzabdArtho dAtavyamityarthaH / *smRca.281 vivRtH| labdhamityanena tatrasthAnvAdheyazabdArtho'bhihita strIdhanatvApavAdaH iti mntvym| smRca.284 taMtra sopadhi yaddattaM yacca yogavazena vaa| ___ mUlyaM gRhopaskarAdInAM mUlyaM labdhaM kanyAdhanatvena varA pitrA mAtrA'thavA patyA na tattrIdhanamiSyate // disakAzAtkanyArpaNopAghitayeti shessH| smRca.281 (1) yattu utsavAdAveva dhAryamityevamAdyapAdhinA (3) etadeva strINAM saudAyikam / gRhopaskarAdi alaGkArAdi dattaM yacca dAyAdAdivaJcanArtha dattaM tatstrIkaraNopAdhinA striyA gRhe patito yallabdhaM tacchulkami dhanaM na bhavatItyAha kAtyAyana:- yacca sopAdhikamiti / tyrthH| vici.216 yogavazena vaJcanAdyupAdhitayetyarthaH / nanUpAdhivaJcanayora(4) gRhopaskarAdyalAme tanmUlyaM kanyAdAnakAle bhAve'pi pitrAdinA dattaM na tatstrIdhanaM bhavitumarhati / kanyA dattaM tacchulkaM ityarthaH / vyama.69 'bhAryA putrazca dAsazca nirdhanAH sarva eva te| yatte samadhi(5) mitATIkA- gRhAdikartRNAM zilpinAM tattatkarma gacchanti yasyaite tasya taddhanam // ' iti smaraNAt / maivam / karaNAya bharnAdipreraNArtha tasyai yaddAnaM tacchulkam / tadeva putrAdisAhacaryAnnAnena paramArthato nirdhanatvaM bhAryAyA mUlyaM pravRtyarthatvAt ityarthaH / gRhaM prasiddham / upaskara gmyte| kintu dhanavyayAdAvasvAtantryamAtram / tena yasyaite tasyAnujJayA svadhanasyA'pi viniyogaM kuryariti smRti__ + 'gRhopaskara' ityAdivacanasya vira, candra.vyAkhyAnaM vAkyasya tAtparyamavaseyam / ata evoktaM manunA 'na nihAra dAvat / ____ratna., savi. smRcavat / striyaH kuryuH kuTumbAhumadhyagAt / svakAdapi ca vittAdvA ap.2|143 utta.; vyaka.149 striyA (striyAH); smRca. svasya bharturanujJayA / ' (msmR.9|199)| svatantrA. 281 anvA (dhanvA) utta.; vira.524; vitA.438 nujJayA paratantrAH striyaH strIpuMsasAdhAraNavittAdAtmIyatabhRguH (tajjaguH); bAla.21144 tabhRguH (tadbhavet ); setu. * avaziSTavyAkhyAnaM 'dvisahasraparo dAyaH' iti byAsa50 bdhaM tu (bdhaJca); vica.107. vacane draSTavyam / pamA., vyapra., vyama., bAla. smRcavat / (1) vA.93 meM (mi); ap.2|143 mai (mi) lyaM (lya); (1) smRca.281 miH (bhyaH) ktyA (kti) sAhA (dA); jyaka.149 dAvat ; smRca.281 dAvat ; vira.525 mai pamA.548; ratna.161; nRpra.38 myapra.544 vyama. (mi) tu (ca); pamA.548 dAvat, ratna.161, dIka.46 69; bAla.21143 zA (jA); samu.135. vici.216 cchulkaM tat (ttacchulka); vyani. vicivat ; (2) smRca.281 tatra (yacca) padhi yad (pAdhika); pamA. nRpra.38 dAvat ; savi.379 (=)tu (ca); candra.88 549 padhi (pAdhi); ratna.161; vyapra.542 miSya (mucya); vyapra.543 vicivata; nyama.69; vitA.438 lyaM (lya); byama.69 vA patyA (patyA vA); vitA.446-7 / so bAla.2144; setu.52 viravat ; samu.135 dAvat ; vica. (batyo) zeSa byamavat ; bAla.21144 samu.135 tatra (yattu) 108 viravat . | pavi yad (pAdhikaM).
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1455 vittAdvA tyAgabhogAdikaM na kuryrityrthH| athavA nirdhana- / (2) anyataH sakhyAditaH prAptasya strIdhanatvena tvAbhidhAyakasmRtivAkyasya zilpAdiprAptadhanaviSayatvaM | vizeSakAritvAt / . smRca.281 jJeyam / yadAha kAtyAyana:-prAptaM zilpaistu ityaadi| (3) uktaprakArAtiriktaM yatstrIdhanaM striyA'rjitaM, tatra ___ *smRca.281 bhartureva svaamymityrthH| vira.524 (2) upadhirutsavAdAvevedamasya dattaM tvayA dhAryamala- | (4) yattu manuH 'bhAryA putrazcetyAdi tadapi zilpAGkArAdi nAnyadeti niyamastatpUrvaka dattaM sopadhi / yogo dyarjitadhanaparam / Adhiveda nikAdiSvapyasvAtanyaparamiti vacanaM dAyAdAnAM kanyAyai dattamidaM taddhanaM kathaM vibhA- tu yuktam / ata eva manu:- 'na nirhAraM striyaH' iti jyamiti / +vyapra.542 | (msmR.9|199)| nirhAro vyyH| vyama.69 (3) sopadhi kAryArthadattaM yogavazena bhUSaNArtham / | (5) mitATIkA-iti kAtIyaM tu mahAnibandheSu mitA vitA.447 / kSarAdiSvadarzanAnnirmalam / samUlatve'pi vA tadetyukti(4) utsavAdau zobhA upadhiH / saMbhogAdyartha chalaM sAphalyAya ca bhartari jIvati ubhayaviSayamAtre tasya svaayogH| bAla.21144 myasya vidyamAnatvAnna tasyAH svAmyam / anyatsarve tasyA prAptaM zilpaistu yadvittaM prItyA caiva ydnytH| eva / ubhayamapi bharturabhAve tasyA evetyarthe pUrvaikavAkyataiva / bhartuH svAmyaM tadA vatra zeSaM tu strIdhanaM smRtam / / yadvA / bhartari jIvatyapi vakSyamANadurbhikSAdyAzayakam / (1) tadevamavyavasthitasaMkhyAstrIdhanakIrtanAt na SaT- | tadA durbhikSAdau / zeSaM durbhikssaadybhaavvdityrthaat| ata saMkhyA vivakSitA kintu strIdhanakIrtanamAtraparANi vaca- | eva saudAyike sadA strINAmityatra sadetyuktam / tatrApi nAni / tadeva ca strIdhanaM yatra bhartRtaH svAtantryeNa dAna- sadeti pAThe tu bharturityasya madhyamaNinyAyenAnvayAt bhartuH vikrayabhogAn kartumadhikaroti / tadidaM kiMcit saMkSi- zilpaiH tantuvAyAdistrIbhiryadvastravayanAdinA prAptaM bhartuH pyAha kAtyAyanaH- prAptaM zilpaistu yadvittaM ityAdi / prItyA ca yadanyairdattaM tatra bhartuH svAmitvamityarthaH / yuktaM anyata iti pitRmAtRbhartakulavyatiriktAt yallabdhaM caitat / anyathA svArjanasya svatvAnApAdakatvApatteriti / zilpena vA yadarjitaM tatra bhartuH svAmyaM svAtantryaM, baal.2|144 anApadyapi marttA grahItumarhati, tena striyA api dhanaM na strINAM saudAyika sthAvarAdAvapi svAtantryam / strIdhanamasvAtantryAt / etaddyAtiriktadhanaM tu striyA saudAyikaM dhanaM prApya strINAM svAtantryamiSyate / eva daanvikryaadydhikaaraat|| -dA.76 yasmAttadAnRzaMsyArtha tairdattamupajIvanam // saudAyike sadA strINAM svAtantryaM parikIrtitam / * pamA., byama. ramRcagatam / + smRcavadbhAvaH / x vyapra.vyAkhyAnaM 'pitRmAtRpatibhrAtR' iti yAjJavalkyavacane vikraye caiva dAne ca yatheSTaM sthAvareSvapi // (pR.1443) draSTavyam / (1) shunii.4|792 pU., medhaa.9|131 pU.; dA.76 = dAta. vacanavyAkhyAnaM dAvat / ttamupa (taM tatpra); apa.20143, vyaka.147 prApya strINAM (1) dA.76 tadA (bhaveta); vyaka.149 tadA (sadA) (strINAM prApya) zeSaM dAvat ; smRca.282; vira.510 dAvat ; smRtam (bhavet ); smRca.281; vira.524 vyakavat ; pamA. | smRsA.62 dAvat , krameNa nAradaH, pamA.549 bRhaspatiH 55. yadvittaM (yaddattam ); ratna.161 yadvittaM (yatkiJcit); ratna.161; vici.217 dAvat ; vyani, ttamupa (taM tatra); vyani. tadA (dhane); dAta.184 dAvat ; candra.88 stu nRpra.38 pU. dAta.184 dAvat ; candra.81 dAvat ; vyapra. yadvittaM (zca yaccAnyaiH)nyataH (rjitam , smRtam (bhavet); vyapra. | 544; vyama.69; vitA.443 dAvat ; bAla.21144 542 tadA (sadA) zeSa ratnavat ; vyama.69 ratnavat ; vitA. | dAvat ; setu.53 dAvat ; samu.135, vica.109 dAvat . 447 tadA tatra (nu tatra syAt ) zeSa ratnavat ; baal.2| / (2) zunI.4793 utta. dA.76; ap.2|143% 144 yada (tada); setu.53 prAptaM zilpaiH (zilpairlabdha) tadA byaka.147 smRca.282; vira.510; smRsA.62 pvapi (bhavet ); samu.135, vica.109 dAvat . | (Su ca); pamA.549 utta., krameNa bRhaspatiH, rana.161 vya. kA. 183
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam vidyamAna sarada viTAmAnena (1) sudAyasaMbandhibhyo labdhaM saudAyikam / do.76 / pAdatrayeNAvidyamAne patyau svAtantryamuktam / 'vidyamAne (2) tatra (saudAyike) ca sthAvare striyA dAnAdiSu tu saMrakSet' ityabhidhAnAt / saMrakSedbhartadattaM bhAzayA svAtantryaM, bhartRdatteSu tu sthAvarAtirikteSveva yatheSTaM | vinA na vinysedityrthH| smaca.282 daanaadissvdhikaarH| +vyaka.147 / (3) bhartRdAyamiti vyapadezo vibhAgAnantaramiti / (3) dvitIyazlokena saudAyikAkhyastrIdhane patyau | taduttaratAsya vAcyasya tatpUrvamuttaramapi vA / dravyAbhAve vidyamAne'pi svAtantryamuktaM sadetyabhidhAnAt / tatkula eva kAlaM nayedityarthaH / etacca sthAvaraM vinA smRca.282 boddhavyam / sAmAnya boddhavyam / sAmAnyena tadadhikArasyAbhAvAt / tatrApi - (4) AnRzaMsyamadAruNatA, tena yasmAdiyaM vittA- dAnAdivajyaM bhogastu syAt / smRsA.62-3 bhAvAdAruNA na bhavatvetadartha taiH pitrAdibhirdattaM tatpra- (4) patyurdhanaM patimaraNAtsvasaMkrAntaM strI yathAkAma jIvanamiti lbhyte| vira.511 viniyuJjIta / vinyaset viniyuJjIta akSAntA bhogaM (5) 'sade'tyasya bhartari jIvatyajIvati vetyrthH| kuryAt iti yatheSTabhogamAtraM na tUtpathavyayaM kuryAditi bAla.21144 phalitam / 'strINAM svapatidAyastu upabhogaphalaH smRtaH' bhartRdAye strINAM svAtantryAdivicAraH iti bhAratavacanAcca / vidyamAne ca bhartari taddhanaM / bhartRdAyaM mRte patyau vinyasetstrI ythesstttH| rakSenna yathAkAmaM vinyaset / 'nApahAraM striyaH kuryaH pati- . payettatkule'nyathA XII vittAtkathaMcana / vidyamAne tu saMrakSet // ' iti manuvaca. . aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI gurau sthitaa| nAt / samyakprakAreNa saMrakSedityarthaH / bhartRdAyAbhAve tu bhuJjItAmaraNAtmAntA dAyAdA UrdhvamApnayuH +1 bhartRkule tiSThet 'kSapayettatkule'nyathA' iti manuvacanAt / : (1) bhartadAyo bhartadattaM dhanaM bhartadAyamanabhidhAya na nAbhigRhaM gcchedityrthH| candra.82 manvAdibhirbhartRdattasyAbhidhAnAt nAradenApi bhartadattamana (5) svAtantryApavAdamAha-vidyamAneSviti / duhitrAbhidhAya bhartadAyasyAbhidhAnAt / tathA anyatrApi bharta- didAyAdeSu tatsaMrakSenna svecchayA vyayIkuryAt / anyathA datte bhartRdAyaprayogo dRssttH| =dA.73 duhitrAdyabhAve / atra mRte svAtantryoktyA jIvati tanneti tanmadhye tu tadanantarokta gamyate / yatheSTaviniyogAbhAve tatkule bhartakule kSapayet viniyojayedityarthaH / AUMbaal.2|143 : vici. vyakagatam / * zeSaM vyakavat / strIbhirhArya dhanam / strIdhane patyuradhikAramaryAdA / strINAM x vira., vici.vyAkhyAnaM 'aputrA zayanaM' iti kAtyAyana. svadhane svAtantryam / dhnaandhikaarinnii| vacane mRtAputradhanAdhikArakramaprakaraNe draSTavyam / dAta. vira atha cetsa dvibhAryaH syAnna ca tAM bhajate punaH / bdbhaavH| prItyA nisRSTamapi cetpratidApyaH sa tdblaat|| + vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca mRtAputradhanAdhikArakramaprakaraNe drssttvyH| - setu. dAgatam / * zeSa smRcvdbhaavH| vici.217 vyani. yatheSTaM (tadeSTaM); dAta.184; vyapra.544; (1) dA.78 nisa (visa); ap.2|147) ca (naiva); vyama.69; vitA.443 yike (yika); baal.2|117, 2 / vyaka.148 atha cetsadvi (yadi cedi); smRca.283; vira. 135 (pR.238) nAradaH, 2144; setu.53; samu.135; 514 balAt (ddhanam ); smRsA.63 atha (yadA) ca tAM vica.109. (caitAM); ratna.162 cetpratidApyaH sa (ca patirdApyazca); 2. (1) dA.73; vyaka.147; smRca.282; vira.511 vici.220 cetpra (yatpra); vyani. bhajate (bhajatA); candra. smRsA.62 krameNa nAradaH :71 STataH (cchataH) pU., nAradaH; 84 ca tAM (vaitA) cetpra (tatpra); vyapra.545 nis (saMsa); vici.218 dAta.1900 candra.82 STataH (cchayA) pU. vyama.70 ratnavat , devala:; vitA.447, baal.2|144 vitA.443 tatku (dA ku); bAla.117ttatku (ttu ku): 2 // dAvat : setu.54 nisa ('bhisa); samu.135 stra (ca pra);143 ne tu (neSu); setu.517 samu.135, vica.106. | vica.110 nisa. (visa) caitra (tatpa).
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH strIdhanaM khIdhanakartya, zrIdhanavibhAgadha - prAsAcchAdanavAsa nAmAcchedo yatra yoSitaH / . tatra svamAdadIta strI vibhAgaM rikthinAM tathA // 'likhitasyeti dharmo'yaM prApte bhartRkule vaset / vyAdhita pretakAle tu gacchedrandhukulaM tataH // (1) striyA dhanaM gRhItvA yadyaparabhAryayA saha vasati tAM cAvajAnIte tadA gRhItadhanaM rAzA balAdAcyaH, bhaktAcchAdanAdikaM yadi bha na dadAti tadA tadapi khiyA dA. 78 AkRSya grAhyam / (2) likhitasya mahato'yaM dharmaH / yadvA bharta. devasya strIdhanastha patraniviSTasyAyaM dharmaH / prApte ca dhane strI bhartRkule vasennAnyatra / apa. 2 / 147 (3) yadA prItyA yayA bhAvayA dhanaM dattaM tAM patinaM bhajate RtukAlAdAvapi, tathA grAsAcchAdanavAsAnAmAcchedo vA bhavati, tara vyApyAyupahataM patimAlokya spadhanaM dattamapi tathA balAdgrAhyaM taccAzrame tasyAlabdhaM bhavati, tadApi patyAdisakAzAdbrahmamityayaM zAstradharmaH / prApte ca tatra dhane sA bhartuH kule eva vaset / yati vyAdhau tadvadhukulaM gacchediti yandhukulaM tata ityasyArthaH / 0vira. 515 (4) likhitasya zAstroktasya Rkthino dAyinaH sakAzAd bhArga svamAdadIta ityayaM dharma ityarthaH candra.85 , (5) striyA dhanaM gRhItvA vayaparabhAryayA saha vasatyenAM yAvajAnIte tadA gRhItaM taddhanaM rAjJA balAddApyaH / bhaktAcchAdana nivAsAn yadi bhartI na dadAti tadA 1457 te'pi khiyA balAddmAyAstatpapAta dhanaM vA prAhmaniti lokadvayasya 'atha cet' ityasyArthaH / idamapi tasyA doparAhitye bodhyam / vyapra. 545 (6) vRddhi drAzA dApya ityarthaH / vitA. 447 'vyAdhitaM vyasanasthaM ca dhanikairvopapIDitam / jJAtvA nisRSTaM yatprItyA dadyAdAtmecchayA tu saH // (1) yA bhartAraM vyApyAdivyasanebhyo mocavituM dhanaM nisRSTaM dattaM tadAtmecchayA tasyai dadyAt / apa. 2 / 147 * vici. viragatam / (1) dA. 78 mAcche (mucche); apa. 2 / 147 (-) dadI (dadhI); vyaka. 148; smRca. 283 (vibhA... tathA0 ) dAvat vira. 514 nAMva (masta) ratnaM. 169 vivada vidhi. 220 viravat vyani candra. 84 pitA (pitA) nAMta (nasta); vyapra 545 dAvat; vyama 70 nAM tathA (nastadA) devala: ; vitA. 447 pUcchAdanabANAM chedo yatra khiyo'dhika); bAla.2|144 dAvat; setu. 54; samu. 135 nAM tathA (narasadA); vica. 110 candravat (2) apa. 2 / 147 (-) kAle tu (kArye ca ) vyaka. 1480 vira.5140 vici. 220-1 le kula (janaM) vyani. dvandhu (dbhartu); candra. 84 bhartR (pati) tu (ca); vitA. 440 preta samu. 135 bha (pa) ( (2) zAlA striyeti zeSaH / visRSTaM anujJAtam / yadyapIdaM vacanaM 'na bhartA naiva ca sutaH' ityAdivacanAnantaryato bharnAdiviSayamiti pratibhAti tathApi 'atha cetsa dvibhAryaH syAt ' 'grAsAcchAdana' ityuparitanavacanaparyAlocanayA bhartrekaviSayamiti mantavyam / smRca. 281 (3) tatsvecchayA svAmiprabhRtideyAdityanantaravAkyArthaH / + vira. 513. apakArakriyAyuktA nirlajjA pArthanAzikA | vyabhicAraratA yA ca strIdhanaM na ca sAIti // jJArthaM dravyamutpannaM tasmAddravyaM niyojayet / x vyama vyapravadbhAvaH / + vici viragatam (1) apa. 2 / 147 vapa (rvApi ); vyaka. 148 vapa (jhopa) bitam (Dite) tu (ca). 283 (vi) vira. 513 jJAtvA (dRSTvA tu (hi); ratna. 162 zAtvA ( jAtyA) ; (tat) saH (pisA); vici. 110 paoNpa (pa) yat (saM) tu (hi); dhvani bitA. 447 paoNpa (ma) samu. 125. (2) apa. 2 / 140 (-) na ca sA ( sA ca nA); vyaka 1486.282 291 cArtha (vArtha) vira.514 cA ('rthavi) yA ca (strI tu); smRsA. 63 apavat; pamA. 532 pakA ( pacA) cArtha (vArtha) na ca sA ( sA na cA ) ; ratna. 154 : 162 nirlajjA cArtha (nirmaryAdArtha); vici. 221 na ca (na tu); vyani.; nRpra.41 kriyA (parA) yA ca (strI tu); dAta. 184 zikA (zinI); candra. 84 dAtavat; vyapra. 516: 545 vicivat; vyama 62 dAtavat 70 ratnavat, devala: ; vitA. 398 na ca sA (naivama) : 447-8 cArtha (vArtha) na ca (naiva) setu.55] zikA (zinI) zrIdhanaM na ca sAM (na ca strIdhanama) samu. 135 ratnada vica. 111 dAtavat. (3) milA. 20135 (-) iyamutpannaM (vihitaM vi
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1458 vyavahArakANDam sthAneSu dharmayukteSu na strImUrkhavidharmiSu // (1) puruSANAM tu bhAdInAM strIdhane sarvatrAsvAtantryane bhartA naiva ca suto na pitA bhrAtaro na ca / meva / yathAha kAtyAyana:--'na bhartA naiva ca sutaH' ityaadi| AdAne vA visarge vA strIdhane prbhvissnnvH|| dhanavAn yadi bhavedityabhidhAnAnmUlyamAtramapi nirdhano yadi hyekataro'pyeSAM strIdhanaM bhakSayedvalAt / na dApya ityarthAd gamyate / anujJApya bhakSaNe'pi mUlyasavRddhiM pratidApyaH syAddaNDaM caiva smaapnuyaat|| dAnAbhidhAnAdbhAdInAmasvAmitvamavagamyate / na punaH tadeva yadyanujJApya bhakSayetprItipUrvakam / pAratannyamAtram / evaM ca vivAhena bhAryAyA bhartadhane 'mUlameva sa dApyaH syAdyadA sa dhanavAnbhavet // nityaparatantrasvAmitvaM saMpAdyate / na punarbharturbhAryAdhane (ttadvi) yukte (juSTe); ap.2|147 (=) yukte (niSThe) miSu tAdRzamapItyavagantavyam / smRca.282 (masu); vyaka.148 yukte (juSTa); vira.514; pamA.534 (2) daNDaM gRhItatulyamanyatra tathAdarzanAt / / mitAvat / ratna.162; dAta.172 dharmayukteSu (dravyayogeSu); davi.320 vyapra.496 pUrvArdhaM mitAvat , smRtyantaram : 499 (-) vyaka jIvantyAH patiputrAstu devarAH pitRbAndhavAH / vat , dvitIyapAdaM vinA; vyama.70 krameNa devala; vitA.390 anIzAH strIdhanasyoktA daNDayAstvapaharanti ye|| (=) dravyamutpannaM (vihitaM dravya) zeSa mitAvat ; samu.98 bhI pratizrutaM deyamRNavatstrIdhanaM sutaiH / tasmAdnyaM (tattasminvi). tiSThedbhartRkule yA tu na sA pitRkule vaset // - (1) vyamA.286; dA.78; ap.2|143 (3) suto (1) bharnA pratizrutaM tvagRhItamapi deyam / 'bharnA na pitA (pitA na suto) : 21147; vyaka.148 ne dhA (ne pratizrutaM deyamRNavatstrIdhanaM sutaiH' iti tenaivoktatvAt / ca); smRca 282; vira.513 smRsA.63; pamA.556) sutagrahaNaM pautrasyApyupalakSaNArtha RNavadityabhidhAnAt / ratna.162; vyani. davi.320, dAta.185, savi.378; anenApi strIdhane sutAdInAM nAsti svAmyamiti gamyate / candra.83 na ca ('pi vA); vyapra.545; byama.70 visarge ('pi sarge) krameNa nAradaH; vitA.447; bAla.21144; | + savi. smRcavat / vyapra., vyama. smRcavadbhAvaH / setu.54; samu.135; vica.110. | sa dA (pradA) dAsa (dA'sau); vyaka.148 mUla...dA sa (2) vyamA.286 'pyeSAM...kSayeda (hyeSAM bhakSayet strIdhanaM (laM bhavettadA dApyaH sa yadA); smRca.282 sa dA (pradA) dA ba); dA.78 ro'pye (rastve); ap.2|143(=), 2|147s (yasau); vira.513; pamA.556 dAsa (basau); ratna.162; vyaka.148 hye (tve) 'pye (hye); smRca.282 'pye (hye) vici.10.1 vAnbha (bhAgbha) krameNa saMvartaH : 220 vAnma ddhiM prati (ddhikaM sa); vira.513 ro'pye (raste) bhakSayeddha (bhAgbha) krameNa devalaH, vyani. dA sa (dA'sau); savi.380 (harate ba); pamA.556 hye (cai) ddhi prati (ddhikaM pra); ratna. sa dApyaH syAdyadA sa (pradApyaM syAyadyasau) saMvartaH, candra.4 162 hye (tve) zeSaM smRcavat ; vici.10 di ye saMvartaH; vyapra.545 dAvat, vyama.70 krameNa nAradaH, vitA. (dyapye) pye (mI) daNDaM caiva (vinayaM ca) krameNa saMvartaH, 447 dAvat, setu.14 krameNa saMvartaH : 54; samu.135 vyani. hyeka (banya); davi.320 hye (tve) pye (mI); savi. smRcavat, vica.110 sadA (tu dA); vivya.24 saMvartaH. 380 'pye (hye) ddhiM prati (ddhikaM pra); candra.4 'pye (hye) (1) ap.2|143, vitA.446 ntyAH (ntyA) vAstu (strI0) yeddha (yate ba) prati (tasya) daNDaM caiva (vinayaM ca); (trAthA). vyapra.545 hye (tve) ddhiM prati (ddhikaM sa); byama.70 (2) ap.2|147 na sA (tathA); vyaka.148 Navat (NaM ratnavat ; vitA.447 di hye (tvapye) pye (mI); bAla. ca) kule yA (gRhe yA); smRca.283 pU.; vira.514 yA tu na 21144 'pye (se); setu.14 pye (mI) daNDaM caiva sA (jAtu na yA) smRsA.63 Navat (NaM tu) kule va (gRhe va); (vinayaM ca) krameNa saMvartaH : 54 pye (mI); samu.135 | ratna.162 pU.; vici.221 yA (sA); vyaniH; candra.84 ddhiM prati (ddhikaM sa); vica.110 pyeSA...kSayedva (mISAM Navat (NaM ca) dbhartR (tpati) tu na sA (ca na ca); vyapra.546 bhakSayet strIdhanaM ba); vivya.24 'pye (gha) daNDaM caiva (vinayaM pU.; vyama.69 pU., devalaH, vitA.448 Navat (NaM ca) kule ca) saMvartaH. yA tu na sA (gRhe sA cenna yA); samu.135-6 yA tu na sA (3) dA.78 sadApyaH syAdya (tadA dApyo ya); ap.2|147 / (yA vA yA vA).
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-sIdhanaM,bIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1459 tatazca strIdhane jIvadvibhAge bhAgo nAstyeva styekavAmi / (3) yatta kAtyAyanenoktaM 'bandhudataM bandhUnAmabhAve katvAt / smRca.283.4 | bhartRgAmi tat' iti taduktapaJcavidhetaravivAhasaMskRta. (2) anena strIdhane jIvantyAM tasyAM sutAnAM janmanA | strIdhanaviSayam / .. +smRca.286 khatve'pi nAsti vibhAga iti gmyte| vyapra.546 bAndhavaiH sahodarairdhAtRbhirityarthaH / sabhartRkA iti . strIdhanavibhAgaH vizeSaNaM vidhavAnivRtyartham / na punaH kanyAnivRttyartham / duhitRRNAmabhAve tu rikthaM putreSu tdbhvet| pUrvoktavacanavirodhAt / smRca.285 bandhudattaM tu bandhUnAmabhAve bhartRgAmi tat // | uktArthopasaMhArastu kAtyAyanena kRtaH-'strIdhanasya bhaginyo bAndhavaiH sArdha vibhjernsbhrtRkaaH| vibhAgo'yaM sadharmaH parikalpitaH' iti / ityevaM nirUpito strIdhanasyeti dharyo'yaM vibhAgastu prakalpitaH // dharmo'yaM, kalpito vibhAgaH strIdhanasya adhyavaseya ityrthH| (1) tAni yautakadravyaviSayANi / vivAhakAle labdhaM smRca.287 yautakam / xdA.82 | (4) pAriNAyyaM yautakaM pitRdattaM ca dhanaM duhitRNAmaprathamaM sodarANAM tadabhAve mAtuH mAturabhAve pitu: bhAve putragAmi / tadatiriktastrIdhane pUrvoktAH / abhAve eSAM punarabhAva taddhanaM bhartuH / yathA kAtyAyanaH-bandhu- pUrvoktAnAM bhartugAmyeva dhanamiti / vira.518 dattamiti / bandhUnAmabhAva ityanena bhrAturabhAva ityapi (5) duhitRNAmiti / pariNAyyaM brAhmAdivivAhakAle sUcitaM bhrAturabhAve pitroradhikArAt daNDApUpanyAyAt pitRdattaM yautukaM ca yanmAturdhanaM tattasyAH pucyabhAve putrttsiddheH| dA.95-6 | gAmi bhavatItyarthaH / etadatiriktaM tu striyA dhanaM tasyA (2) uttarArdhamAsurAdivivAhacatuSTa yoDhAviSayam / abhAve putrIputrobhayagAmItyuktameva prAk / bandhudattamiti ap.2|145 | pitratiriktena dattaM yattabhrAtabhaginyoH, kiM tu kanyA tatra * bAla.vyAkhyAnasya 'mAturduhitaraH' iti yaajnyvlky-(2| samAMzA, vivAhitA tu kiMcidbhAgabhAgiti bhaginya 117) vacanasthamitAvadbhAvaH (pR.1441)| ityaaderrthH| abhAve putrIputrAdyabhAve, striyA dhanaM x zeSaM 'jananyAM saMsthitAyAM' iti manuvacane (pR.1433) patigAmItyarthaH / vici.223 draSTavyam / dAta. dAvadbhAvaH / setu. dAgatam / (6) duhitRNAmabhAva ityaSTavidhavivAha viSayam / putrA- (1) dA.82 pU., 95 utta.; ap.2|117, 21145, NAmabhAve bandhubhiH bhrAtrAdibhirdattaM teSveva bandhUnAmabhAve vyaka.148; smRca.286 (bandhudattaM tu0) utta.; vira. | tairdattaM bhartRgAmi / pakSAntaramAha-bhaginya iti / bandhuSu 518, smRsA.64, pamA.553 utta.; vici.222-3; satsu bandhudattaM vA bhartRgAmi bhaginyo bAndhavaiH saha vyani., smRci.29; dAta.186 pU., savi.385 nAmamA vibhajeranniti / vyani. (nAM sabhA) utta.; vyapra.548 veSu (trasya) pU.:553 utta; vyama.71 dbhavet (ddhanam): 72 utta.; vitA.451 vyapravat , (7) tatra mAtureva putro na duhituH| tAbhyAM Rte pU.:452 vyapravat : 454,465 utta.; baal.2|135 anvayaH iti anvayapade mAturevAnvayAttAbhyAM iti paJca(pR.206)vyamavat , puu.:2|145 [(pR.258) vyapravat , pU.: myantasya saMbandhAbhAvAttadavirodhAnnAradAdestadyautukaparam / * (pR.265) utta.]; setu.61 ttaM tu (ttaM ca) utta.; samu.136. vitA.452 (2) ap.2|117 myoM (moM); vyaka.148 syeti (sya AsurAdiSu yallabdhaM strIdhanaM paitRkaM striyaa| tu) myoM (moM); smRca.285 pU.:287 (srIdhanasya vibhAgo'yaM abhAve tadapatyAnAM mAtApitrostadiSyate / / sadharmaH parikalpitaH) utta; vira.518 ran (yuH); smRsA. +savi. smRcagatam / * viravadbhAvaH / 64 ran (yuH) pU. vici.223 ran (yuH) myo (moM); vyani. 136 myo (moM) gastu (geSu ). gastu (ge tu) zeSaM vicivat ; smRci.29 pU., vyapra.547 (1) smRca.286; pamA.554; vyani. strIdhanaM paitRka pU.; vyama.71 pR., vitA.452; baal.2|145 (pR. 268) (paitRkaM strIdhana) tadiSyate (tathaiva ca); baal.2|145(pR.257); sabhartRkAH (samaM tataH) myoM (moM) prakalpitaH (samaH smRta:); samu. samu.136.
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1460 vyavahArakANDam / paitakaM mAtApitRsakAzAdAnenAgatam / tadapatyAnAma- (1) dvisahasraparyantaH striyai deyo nAdhikaH kenetyAbhAve AsurAdiSu saMskRtAyAM utpannApatyAnAmabhAve / | kAGkSAyAM bhatreti zrutamanveti na punarazrutakalpanA, tathA apatyagrahaNaM pUrvoktaduhitrAdipautrAntAnAM strIdhanahAriNA ca deya iti dadAtirmukhyaH syAt mRtapatidhane tu tAvati mupalakSaNArtham / smRca.286 patnyA eva svAmitvAt gauNaH sa cAnyAyyaH / yacca zulkapUrvakavAgdattAviSaye dhanavAdaH bhartRdattaM dhanaM tadyathAkAmamaznIyAt / ato'putrasya pazcAdvareNa yadattaM tasyAH pratilabheta sH| matasya patyurdhane dvisahasraparyanta eva palyA adhikAro na athAgacchet samUDhAyAM dattaM pUrvavaro haret // sarvatreti yaduktaM tadvidvadbhiranAdeyam / dA.74 vyAsaH (2) pratyabdaM kArSApaNasahasradvayaparimito dhanasyaikasaudAyika zulkaM ca dezaH paro dAyaH striyai deyaH / paraH paramaH / dIyata iti yetkanyAyA vivAhe ca vivAhAtparatazca yat / dAyaH / tamimaM dAyaM bhartRdattaM vA'niSiddhena mArgeNa yathApitabhartagRhAtprAptaM dhanaM saudAyikaM smRtam / kAmaM devarAderanumatimantareNApyApnuyAt / ato'dhi ke [aDhayA kanyayA' iti kAtyAyanavacanaM etadvacanaM tu devarAdyanumatirapekSaNIyetyarthAdgamyate / ap.2|143 copanyasyoktam etadvacanadvayenaitaduktaM bhavati / vAgdAna- (3) eSa paro dAyaH striyA nAdhika iti / etat prabhatipatigRhapravezarUpotsavasamAptiparyantaM pitRgahe pati- prabhUte dhane, jJAtayazca na rakSeyuriti shngkaayaam| .. gahe vA pitRpakSata eva striyA labdhaM yautakAdidhanaM u.2|14|2 saudAyikazabdAbhidheyamiti / nanu 'saudAyikaM tu yaddeyaM (4) dIyate iti daayH| paraH paramaH / evaM ca sudAyo bharaNaM ca tat' iti nighaNTupAThAt kathaM saudA- dvisAhasrakArSApaNAdhikamalyo dhanasya bhAgo jIvanArtha yikazabdo'tra pryuktH| svArthe taddhitAntatayetyanavadyam / na samRddhAnAmapi deya ityvgmyte| striyai deya ityatra smRca.282 / pratyabdamiti vidheyasaMkhyA yogyatAbalAdavagamyate / yaidAnItaM bhartRgRhe zulkaM tatparikIrtitam // tatazca pratyabdamasakRdarpaNaniyamo'yam / anekAbdeSpa manArthamutkocAdi yaddattam / +dA.93 jIvanArtha sakRdeva dAne tu nAyamavadhiniyamo nA'pi strINAM vRttirUpo dAyaH sthaavrpryudaasH| xsmRca.281 "dvisahasraparo dAyaH striyai deyo dhanasya tu / (5) yAvadbha; dattaM dhanaM strIsvAtantryaviSayaM tAva yacca bhI dhanaM dattaM sA yathAkAmamApnuyAt // darzayati vyAsaH-dvisahasrati / dve sahasre paNAnAM parimANamasyeti dvisahasrapaNa iti vacanAt alpe dhane x bAla.vyAkhyAnaM 'aputreNa parakSetre' iti yAjJavalkyavacane alpadAnameveti svecchAdeyaM skyaM prAptamiti vacanAt (pR.1346) draSTavyam / * savi.vyAkhyAnaM 'saudAyikaM strI' iti viSNuvacane sAdhAraNadhanAbhiprAyametaditi vadanti / prakAzastu yA (pR.1428) drssttvym| ayogyabhartRkA bharttavyatvena zrutAH pRthavikrayante, tAbhyaH + vyapra., bAla, dAvat / ___* vitA. apagatam / xvyama., bAla. smRcagatam / (1) bAla.21137. gaumi.28|19 ro (No) striyai (palyai); u.2|14|2 sahasra (2) ap.2|143 bhartR (bhrAtR) dhanaM (tattu) vRddhavyAsaH; (SAhanaH); smRca.281 sahasra (sAhasra) tu (ca) pU.:282 smRca.282, savi.378; vitA.440 (3) apavat ; utta.; vira.510 ro (No); ratna.161 sahasra (sAhasraH) pU. samu.135. vyani. sra (srAt) zeSaM vyakavat ; savi.377 utta.; vyapra. ) dA.93 nAta (natu) vyapra.543 dAvata; bAla. 544 ratnavat , pU.; vyama.69 ye (yA) zeSa apavat, pU., 21144. vitA.439-40 ro (go) sA yathA (tadyathA); baal.2|143 (4) dA.74 mApnu (manu); ap.2|143 sahana (sAhasraH) ro (No) yathAkAmamA (yathAvadavA); samu.135 mApnu (manu) tu (ca); vyaka.147 sA yathA...t (yathAkAmamavApnuyAt); zeSa apavata
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-strIdhanaM, khIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1461 paNasahasrAdhikamadeyamiti / vira.510 / lAbhaH / etaduktaM bhavati / pArvatyAdiprItyartha batAdau (6) aputrasya svaryAtasya vibhaktasyAsaMsRSTino dhanaM yastriyA labhyate tadapi strIdhanamiti / svayamevetyevakAraH pariNItA yajJasaMyuktA sakalameva gRhNAti / bahavazcetsa- svApatyAnAM vyudAsArthaH / patyuryudAsasya pati rhatItyanena jAtIyA vijAtIyAzca yadA saMvibhajya dhanaM gRhNanti, siddhatvAt / patyu[dAsena tato bahiraGgabhrAtrAdivyudAsasya dvisahasrapaNAtparamapi bhartadattaM yathAkAmamevApnuyAt / ca daNDApUpanyAyasiddhatvAt / vRthA ApadaM vinetyarthaH / adatte tu dvisAhasrameva paNaM palyA graahym| vyani. mokssstyaagH| striyA'nanujJAtabalAtkArarahitatyAgabhoga (7) AdvisAhasrAditi kAtyAyanena para iti ca viSayametat / savRddhikapradAnasya daNDasahitasyAnabhidhAvyAsenokterito'dhikamatidhaninApi na strIbhyo deyamiti nAt / 'pati hatyanApadI ti vadan Apadi tu ptirevaadrshitm| ayaM ca niyamaH prativatsaramasakRdarpaNe zeyaste- hati strIdhanaM bhoktaM nAnya iti darzayati / ata eva 'putrAnAnekavatsareSu jIvanArtha dIyamAnamito'dhikamapi bhavati tiharaNe vA'pi strIdhanaM bhoktamahati' ityanantaravacane cet na doSaH / jIvanAdyarthatvAddAnasya / yAvajjIvaM ca bhoktamahatItyatra patiriti zeSo draSTavyaH / putragrahaNaM kuTudvisAhasramAtreNa tannirvAhAsaMbhavAt / +vyapra.544 | mbopalakSaNArtham / ArtirdhanAlAbhanimittato durapanodA'tra . devalaH . vivakSitA / tasyA haraNe pariharaNe vA zabdAdanyatrApi dhanAstrIdhanam / tatra strINAM svAtantryam / patyuH striidhne'dhikaarmryaadaa| lAbhanimittato duSparihAramahAsaMkaTe strIdhanamananujJAtamapi vRttirAbharaNaM zulkaM lAbhazca strIdhanaM bhavet / | patirbhoktuM tyaktuM vA'rhatItyuktam / nanu paradhanatyAge bhoge bhoktrI ca svayamevedaM pati hatyanApadi / ca parasya svAmyanujJayA vinA kathamarhatA / ucyte| svAmyavRthA mokSe ca bhoge ca striyai dadyAtsavRddhikam / nujJAbhAve'pi pUrvoktaviSaye svAdhInajanasvAmike tu strIdhaputrArtiharaNe vApi strIdhanaM bhoktumarhati // ne yatheSTaviniyogAhe'pyApadapanodakatyAgabhogAdAvarhatA'. (1) dyatagItAdiprayojano dhanavyayo vRthA mokssH| stItyasmAdeva vacanAtkalpyata ityadoSaH / *smRca.283 bhogastu synnpaanaadyupyogH| putrArtiharaNe strIdhanamupa- (3) vRttivRttyartha dattadhanaM, lAbho bandhubhyo labdhaM, bhogyaM graahymityrthH| zulka vivAhArthitayA kanyAya dattaM dhanam / +vira.512 (2) vRttirvartanAtha pitrAdinA dattam / labhyata iti (4) zulkamevAtra laabhH| smRsA.63 + ratna. vyapravadbhAva: (5) vRttirjIvanArtha pitrAdibhiH dattaM dhanam / lAbhaH (1) dA.75 ca sva (tatsva); ap.2|147 dAvat ; vyaka. zauryAdinA prItyA vA kutazcilabdham / mokSastyAgo 148:149 pU.; smRca.283 bhazca (bhaM ca) ktrI ca (ktuM tat); | dAna mitiyaavt| atra pati hatyanApadIti patyurevApadi vira.512 : 524 pU. smRsA.63, pamA.556 dAvat ; [ strIdhanabhogArhatA nAnyeSAmiti sUcitam / ratna.162 ratna.162; vici.219, vyani. bhazca (bhaM ca) zeSaM / dAvat ; savi.380-81 ktrI ca (kvyetat); candra.83; (6) yadvA lAbho vRddhiH pUrvoktastrIdhanaM parikalpita. vyapra.545 vRtti (vRddhi) ktrI ca (kyetat); byama.70; vRddhimUlatvena vyavahriyate / sA ca vRddhiAbhazabdenovitA.442 lka (lka) bhavet (smRtam ) ktrI ca (ktrI tat) cyate / yadyapi prayuktadhanasvAmina eva kalpitA vRddhiH, daM patiH (yaM bhartA); bAla.21143 dAvata; setu.52 dAvat ; tathA'pi dhanaprayoge strINAmanadhikArAt patyureva tadadhisamu.135 dAvata; vica.108 bhavet (smRtam ). kArAt tathA zaGkA mA bhUdityupadiSTam / savi.381 ... (2) ap.2|147; vyaka.148 vA (cA); smRca.283 / (7) vRddhirvardhanArtha pitrAdinA dattamiti smRticandripa.; vira. 512; pamA.556 pR.; ratna.162; vici.219 kAyAm / xvyapra.545 mokSe (dAne) vA (cA); vyani. yai (yo) putrArtiharaNe vApi (atrAtmabharaNethApi); savi.381 pU.; candra.83 mokSe (kSepe); * vyama. smRcagatam / nyapra.545 pU.:546 vyakavat , utta.; vyama.70, vitA. + zeSa smRcagatam / vici., candra, viragatam / / 442 mokSe (dAne) pU.; samu.135. = zeSaM smRcagatam / 4 zeSaM smRcagataM ratnagataM ca / gamA
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1462 vyavahArakANDam maatRdhnvibhaagH| aprjstriidhnvibhaagH| mRtknyaadhnvibhaagkrmH| / yamaH sAmAnyaM putrakanyAnAM mRtAyAM strIdhanaM striyAm / ___ AsurAdiSu aprajastrIdhanavibhAga: aprajAyAM haredbhartI mAtA bhrAtA pitApi vA / / AsurAdiSu yadravyaM vivAheSu prdiiyte|| (1) iha putrakanyayoH sAdhAraNa mAtRdhanamiti suvyaktaM, aprajAyAmatItAyAM pitaiva tu dhanaM haret // kevalakumAryAH sakalamAtRdhanAdhikAritve yautakadhane (1) vivAhakriyAyAM pUrvAparIbhUtAyAM yadvyaM pradIvizeSavacanaM manvAdInAmanarthakaM syAt sarvatrAdhikArA- yate iti yautakadhanamAtragocaratvameva pratIyate / dA.88 vizeSAt / *dA.79 / (2) atra pradIyate pitreti zeSo draSTavyaH / tatazca na (2) haredbhartA brAhmAdiSu, mAtetyAsurAdiSu, evaM ca pUrvoktavacanavirodhaH / evaM pitRvyamAtulAdibandhudattaM manunAradayorapi devaloktamAdAyAtra tAtparyamiti manta. strIdhanaM sati saMbhave'pi pitavyAdibandhUnAM anyathA bhartu- . vyam / vira.519-20 | reveti AsurAdiSvavagantavyam / smRca.286-7 (3) atra dvandva nirdezAt putrakanyayostulyAdhikAraH,a vRddhahArItaH / nyatarAbhAve'nyatarasya taddhanaM, etayorabhAve UDhAyA duhituH bhaginI caturthabhAgahAriNI / strIdhanamavibhAjyam / putravatyAH saMbhavitaputrAyAzca tulyaadhikaarH| dAta.185 bheginyazca turIyAMzaM paitRkAdAhareddhanAt / . (4) pUrvArdhana mAtari mRtAyAmaSTavidhavivAheSu strIdhane na strIdhanaM tu dAyAdA vibhajeyuranApadi // .. putrakanyAnAM samagrahaNamucyate / uttarArdhanAsurAdiSu tatta. vividhaM strIdhanam / ddhanaM pradAtRbhirevA''deyamityucyate / bhrAtapadaM bhartA 'pitRmAtRsutA (?)bhrAtRpatyapatyAdyupAgatam / haret , mAtabhirdattaM tairevAdeyamiti / vyani. AdhivedanikAyaM ca strIdhanaM parikIrtitama // (5) atra tu dvandvasyaiva zravaNAtputrANAM kanyAnAM ca bRhadyamaH sahAdhikAraH pratIyate / idaM cAnvAdheyapatiprItidatta ___ putravatI patnI bhAgahAriNI dvividhastrIdhanaviSayam / vyapra.547 samabhAgo grahItavyaH putramatyA sadaiva hi / (6) mitATIkA-devalavAkyaM tu mAtRdhanaM putramAtra pitRbhyo bhrAtRputrebhyo dAyAdebhyo yathAkramAt // satve tenaiva grAhya, kanyAmAtrasya sattve tayaiva grAhya ityevaM adhikasya ca bhAgau dvau itarebhyaH samAsataH // samAnatvamAtrabodhakaM na kramabodhakaM, nApi sahAdhikAra kaNvaH . bodhakamiti na dossH|| baal.2|145 (pR.261) strIdhane strINAM svAta strIdhane strINAM svAtantryam / bharturadhikAramaryAdA / *rikthaM mRtAyAM kanyAyAM gRhNIyuH sodarAH samam / strIdhanasyezinI strI syAdbhartA ca tadanujJayA / tadabhAve bhavenmAtuH piturmAtuzca tatkramAt // bhoktuM rakSAyatuM yogyo bhatu nAzayituM na ca / / .. uzanA kaNvavacane'pi dAnAdhamanavikrayaM varjayitvaiva svAmyaM ___ mAtRdhanavibhAgaH draSTavyam / . mabhA.18/1 duhitRRNAmabhAve tu rikthaM putreSu tadbhavet / / pAraskaraH tadaprattaduhitRviSayaM tatrartukAlabharturasaMbhavenAnvayAsaMbha mAtRdhanavibhAgaH vAt / smRca.286 aprattAyAsta duhitaH strIdhanaM parikIrtitam / . . *vitA. dAvadbhAvaH / (1) dA.88pU. smRca.286; vyani. pitaiva ... haret (bAndha: (1) dA.79vyaka.149 vA (ca); vira.519 vyani. vAstu tadAmuyuH); bAla.20145 (pR.264) pU.; samu.136. dAta.185,187 khiyAm (viduH); vyapra.547; vitA. (2) vRhaasmR.7|256. (3) vRhaasmR.7|257. 451 manudevalau; baal.2|145 (pR.260); setu.56 naM | | (4) bRysmR.5|22,23. (5) mbhaa.18||1. (ne); samu.136; vica.115. . (6) pamA.552; vyani. prattA (putrA) prattAyAM (putrAyAM); (2) samu.136. .. ... (3) smRca.286.. / baal.2|145 (pR.268) =); samu.136.
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-strIdhanaM, strIdhanakRtyaM, strIdhanavibhAgazca 1463 putrastu naiva labhate prattAyAM tu samAMzabhAk // vRddhakAtyAyana: tdprtisstthitoddhduhitRvissym| pamA.552 aprajastrIdhanavibhAgaH paiThInasiH 'pitRbhyAM caiva yahattaM duhituH sthAvaraM dhanam / paitryadhanavibhAge kanyAmAgaH / strIzulkaM patyuH / mRtaputrikAdhanaM aprajAyAmatItAyAM bhrAtRgAmi tu sarvadA // .. na patyuH / mRtakanyAdhanavibhAgaH / sUtaH kenyA vaivAhikaM strIdhanaM ca labhate / jAmAtre dattaM duhituH dauhitrINAM vA bhavati svaM ca zulkaM varo gRhIyAt / / yahattaM dahitaH patye striyameva tadanviyAt / 'pretAyAM putrikAyAM na bhartA dravyamahatyaputrAyAM mRte jIvati vA patyau tadapatyamRte striyAH / / kumAyo mAtrA svasrA vA tat grAhyam / smRtyantaram (1) tataH kumAryA svastA anyayA vA putravatyA aprajaduhitRdhanavibhAgaH saMbhavitaputrayA svastrA taddhanaM grAhya, ataH stryadhikAre aputrAyAzca duhituH pitRrikthaM haranti te / vyAvRttiranyAdhikArasya / dA.179 pitRbhrAtRsutAdyAzca gotrajA naiva bAndhavAH // (2) atra kumAryA abhAve svasrA grAhyam / bAndhavA mAtulAdayaH paitRSvaseyAdayazca / savi.424 vira.521 anirdiSTakartRkavacanAni (3) putrikAyAM pituH pazcAdaurasasadbhAve sa eva adhyagnikAdhyAvAhanikaprItidattapAdavandanikAnAM niruktiH gRhNIyAna bhartA / pamA.555 puNye'nukUlanakSatre vivAhaH saMsmRto budhaiH / (4) mitATIkA-'pretAyAM putrikAyAmityAdipaiThIna tatra yallabhate kanyA tadadhyagnikamucyate / / sistu nirmlH| samUlatve vA ArSatvAvizeSAdvikalpo'stu / adhyAvAhanikaM tat syAnnIyamAnA ydaapnuyaat| parantu tatrApi manoH (msmR.9|135)praamaannyaatishyaatt. yahattaM syAd bhrAtRgRhe zvazarAdyairdhanaM striyai // devAnuSTheyaM na tadityananuSThAnalakSaNamaprAmANyameva tasyeti prItidattaM tu tat proktaM pAdavandanikaM tathA / / digiti bodhyam / baal.2|145(pR.268) .. . laugAkSiH saMgrahakAraH (smRtisaMgraha) patidhane strINAM svAmyaM na svAtantryam brAhmaNIkanyAyA dAyabhAgaH IzAnA strI dhanasyoktA nAdhidAnakrayeSu ca / brAhmaNI tu bhavetkanyA haren rikthaM tu mAtRkam / AdhyAdi tatkRtaM tasmAnna sidhyati kadAcana // pituH sApatnamAtuzca bhrAtuzcApi hareddhanam / / (1) vyani.; samu.129. + asya vyAkhyAnaM 'bandhudattaM tathA' ityAdiyAlavalkya(2) setu.55, vica.121. vacane (pR.1444) draSTavyam / (3) dA.178-9 kAyAM+ (tu) yAM...grAhyam (yA vA (1) dA.92, dAta.185vyapra.553 aprajAyAmatIsvasrA grAhyaM tadanyathA); ap.2|145 dravya (dhana) trAyAM (trAyAH) tAyAM (atItAyAmaprajasi) kAtyAyanaH, vitA.454, bAla. (kumAh0) svasrA (zvazvA); vyaka.149 tAyAM (tAyAM 1145 (pR.263,265); setu.60 kAtyAyanaH; vica. tu) na (ca) putrAyAM...mAtrA (putrikAyAM kumAryA); vira.521 114 kAtyAyana:. bhartA + (tat) yo mAtrA (yA); pamA.555 kAyAM+(tu) mAtrA... (2) dA.75(-); vitA.442 yAH (yaH) krameNa devala: grAyam (ca bhrAtrA tadgrAthamityapi); bAla.2:145 (pR.268); | setu.52. samu.136 na bhartA dravya (tu tadbhartA dAya) mAtrA...prAyam / (3) savi.424. (tu bhAtrA tadgrAthamipyate). (4) candra.87. (4) mamA.181. (5) bAla.21145 (pR.260). ba.kA.104
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtAputradhanAdhikArakramaH vedAH / ye kesaraprAbandhAyAzcaramAjAmapeciram // " brAhmaNadhanaM na rAjagAmi ugro rAjA manyamAno brAhmaNaM yo jighatsati / 'naitAM te devA adadustubhyaM nRpate attave / parA tat sicyate rASTraM brAhmaNo yatra joyate // mA brAhmaNasya rAjanya gAM jighatso anaadyaam|| taM vRkSA apa sedhanti chAyAM no mopagA iti / akSadrugdho rAjanyaH pApa AtmaparAjitaH / yo brAhmaNasya saddhanamabhi nArada manyate / sa brAhmaNasya gAmadyAdadya jIvAni mA zvaH / / viSametad devakRtaM rAjA varuNo'bravIt / AviSTitApaviSA pRdAkariva carmaNA / na brAhmaNasya gAM jagdhvA rASTra jAgAra kazcana / / sA brAhmaNasya rAjanya tRSTaiSA gauranAdyA // tedasmA'idaM sarvamAdyaM karoti brAhmaNamevApoddhanivai kSatraM nayati hanti vhognirivaarbdho vi | rati tasmAdbrAhmaNo'nAdyaH somarAjA hi bhavati / . dunoti sarvam / gautamaH ... yo brAhmaNaM manyate annameva sa viSasya pibati pratyAsannAH sapiNDasagotrasapravarAH krameNa aputramRtadhanabhAjaH / taimAtasya // niyuktA patnI vaa| ya enaM hanti mRdaM manyamAno devapIyardhanakAmo | piNDagotrarSisaMbandhA rikthaM bhajeran / strI cAnana cittAt / patyasya, bIjaM vA lipseta / saM tasyendro hRdayagnimindha ubhe enaM dviSTo nabhasI (1) 'strI cAnapatyasya' ityuktvAha-'bIjaM vA lipseta' carantam // iti / anena strIvacanaM garbhiNyarthamiti jJApayati / . na brAhmaNo hiMsitavyo'gniH priytnoriv.| vishv.2||139 somo hyasya dAyAda indro asyAbhizastipAH // | (2) asyArthaH / piNDagotrarSisaMbandhA anapatyasya zatApASTAM ni girati tAM na zaknoti niHkhidn| rikthaM bhajeran strI vA rikthaM bhajet yadi bIjaM lipseannaM yo brahmaNAM malvaH svAmIti manyate // | teti / (pR.217) jihvA jyA bhavati kulmalaM vAGnADIkA dantA- gautamavacanAnniyuktAyA dhanasaMbandha iti / tdpyst| stpsaabhidigdhaaH| na hi yadi bIjaM lipseta, tadAnapatyasya strI dhanaM tebhibrahmA vidhyati devapIyUna hRdvalairdhanubhirdeva- gRhNIyAdityayamartho'smAtpratIyate / kiM tvanapatyasya dhanaM piNDagotrarSisaMbandhA bhajeranstrI vA / sA. strI bIjaM vA tIkSNeSavo brAhmaNA hetimanto yAmasyanti zara. vyAM na sA mRssaa|| (1) asN.5|19|6,9,10. (2) shbaa.5|2|7|1. anuhAya tapasA manyunA cota dUrAdava bhinda- (3.) gaudh.28|21-3, vishv.2|139 (piNDa... . tyenam // ran0); mitaa.2|135 cA (vA) (vA.); dA.213 (strI... ye sahasramarAjannAsan dazazatA ut| pseta0); ap.2|135 trarSi (vArtha) cA (vA); mabhA; te brAhmaNasya gAM jagdhvA vaitahavyAH parAbhavan / / gaumi.28|19,20 cA (vA); u.2||14||2 (bIjaM vA lipse ta0); smRca.301 dAvata; pamA.533, nRpra.41, vyapra. gaureva tAn hanyamAnA vaitahavyA~ avAtirat / 495 gaumivat ; vyau.152 gaumivataH samu.142 gaumi(1) asN.5|18|1-11. | bada; vica.134 bhajeran (hareyuH) (strI...pseta.)
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- mRtAputradhanAdhikArakramaH lipseta saMyatA vA bhavediti tasyA dharmAntaropadezaH / vAzabdasya pakSAntaravacanatvena yadyarthApratIteH / #mitaa.2|135 (pR.218) / (3) yasya putrakA rUpamapyapatyaM nAsti so'napatyaH tasya rikthaM piNDAdisaMbandhAH bhajeran strI vA piNDasaMbandhAH / sapiNDA goSapanthAH sagotrA hArItasva hArIta itiyt| RSisaMbandhAH saMmAnapravarA daritakulasapizaMgAMsadama gavAH prsprm| evamanyatrApi tatra sapiNDAyAH pratyA satikrameNa gRhNIyuH tathA cA''pastambaH putrAbhAve yaH pratyAsannaH sapiNDaH iti tadyathA pitA mAtA ca sodaryastatputrA bhinnodarA bhrAtarastatputrAH pitRvya isyAdi / sapiNDAbhAve sagotrAstadabhAve samAnapravarAH, strI sarvaiH sagotrAdibhiH samuccIyate / yadA sapiNDAdayo tu grahNanti tadA taiH saha papapyekamaMzaM haret / tathA 'piturUdhvaM vibhajatAM mAtA'pyaMzaM samaM haret' iti / ata eva strI pRthanirdiSTA sapiNDAdayaH samAnena / patnIdAyastvAcAryasya pakSe naM bhavati / - manurapi - 'nirindriyA adAyAdA striyo nityamiti sthiti:' iti / atra sapiNDAdyabhAve bRhaspatiH - anyapretyAdi / tadevaM manuvRhaspatibhyAM patnI dAvasyAtyantAbhAva uktaH / yAjJavalkyena tu patnIdAyaH sa uktaH 'patnI duhitarathetyAdi / atra vyAsaH - 'dvisahasrapaNa' iti / AcAryeNa tu sapiNDAdisamAMzagrahaNamuktam / tatra sarvameva dhanaM sapiNDAyA gRhItvA striyo yAvajjIvaM rakSeyuriti muruSaH kalpaH / tadasaMbhave'zanavasanayoH paryAtaM canakSetrA dikamaMzatvena vyapohya zeSaM gRhNIyuH / tathA ca vRhaspatinA patnIdArya pratiSiSya ante uktaM 'basanasyAzanasye vetyAdi / ( athavA strI sapiNDAdibhyo bIjaM lipseta apatyamutpAdayedityuktaM bhavati / asmin pakSe tu na sapiNDAyA dhanaM +gaumi. gRhNIyudhyato'patyasyArthAya rakSeyuH / (4) cazabdAdAcAryaH ziSyazca sAmarthyAt sarvAbhAMve / tadAha vasiSThaH tadabhAve RlliMgAcAryo' iti / icchato vikalpaH niyogato vA / *mabhA. * apa, pamA, vyapra, vyau mitAgatam / + u. gaumigtm| * zeSaM gaumigatam / 1469 sarveSAmabhAve brAhmaNAnAmanapatyAnAM dhanaM zrotriyugAmyeva / itareSAM rAjagAmi / 'otriyA brAhmaNasyAnapatyasya rikthaM bhajeran / (1) apatyagrahaNaM piNDagotrarSisaMbandhAderupalakSaNam / anapatyasyAviyamAnadhanabhAjo brAhmaNasya ojiyA hi gaumi. rikthaM bhajeran / (2) zrotriyAH traividyavRddhAH, na tu chandomAtrAdhyAyinaH / tathA''ha manuH prathiyAH zucayo dAntAH' ityAdi / anapatyasya aviyamAnaputrasya dhanabhAvaH ityarthaH / rAzA'nujJAtA rikthaM bhajeran uttarasya rAjagrahaNAt / mabhA. (3) ekazAkhAdhyAyI zrotriyaH / mapA. 675 (4) sabrahmacAriNAmapyanAve brAhmaNacanaM zrotriyo gRhNIyAt kSatriyAdidhanaM tu rAjA gRhnniiyaat| ratna. 156. rojetareSAm / itareSAM kSatriyAdInAM rikthamanapatyAnAM rAjA bhajet / Xgaumi vimAnapatyadhanA eva asaMsRSTivibhAgaH pretAnAM uyeSThasya / - (1) atra jyeSThaH piteocyate / tasya sodaryabhrAntarAbhAve pretAnAM putrANAM bhrAtrantarAzanAM ca dhanabhAktvam / taduktaM --- 'pitA haredaputrasye 'ti / anye tu jyeSThazabdaM bhrAtaH tatpunarvicAryam vizva. 2/142 (2) asaMsRSTino vibhaktabhrAtaraH / vibhaktavyo vibhAgaH / asaMsRSTinAM vibhAgo'sRSTivibhAgaH / pretAnAmitye tadupasarjanIbhUtAnAmapyasaMsRSTinAM vizeSaNam / tyasya ceti vartate / asaMsRSTinAM vibhaktAnAmanapatyAnAM x mamA gaumigaum / ana (1) gaudha. 28|42; mitA. 2 / 135 (pR. 223); mabhA.; gaumi. 28 / 39; pamA. 529; mapA. 675; ratna. 156; nRpra. 41; savi.419; vyapra. 531; vyama. 64; vitA. 410 (yo) bhajeran (haret); bAla. 2 / 135 (5.204, 224); mu. 142. (2) gaudha. 28042: mabhA gaumi. 18040. (3) gaudha. 28/28; vizva. 2 / 142 asaM (artha saM); vyaka. 160; mabhA.; gauni. 28 / 25 vira. 592 STi- (Ta); sA. 125: vidhi. 240 (pretAnAM dhanaM sya) tAvadeva
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1466 vyavahArakANDam bhrAtaNAM pretAnAM yo vibhAgo vibhaktavyo dhanAdiH sa | vAsAMsyavikRtAnI'ti / hArIta:-'vidhavA yauvanasthA jyeSThasya bhrAturbhavati netareSAM bhrAtRNAM nApi panyA na ityAdi / athavA saMsRSTathabhiprAyaM 'bhrAtRNAmaprajaH' iti ca pitrorityAcAryasya pkssH| tathA ca zaMkhalikhitapaiThI- naardvcnm| smRsA.128 nasayaH-'aputrasya svaryAtasya bhrAtagAmi dravyaM tadabhAve (3) saMsRSTibhAryAparamidamiti baalruupH| mAtApitarau haretAM patnI vA jyeSThA sagotraziSyasabrahma xvici.237 cAriNazceti / manustu-pitA haredaputrasya rikthaM ApastambaH . bhrAtara eva ca / devalazca-'tato dAyamaputrasya vibhaje- aputramRtadhanamAjaH krameNa pratyAsannAH sapiNDAH, AcAryAntevA. ran sahodarAH / sakulyA duhitA vA'pi dhriyamANaH - sinau duhitA vA / sAbhAve rAjA / pitA'pi ca // iti / gaumi. putrAbhAve yaH pratyAsannaH sapiNDaH / (3) asaMsRSTino vibhaktAH santaH pRthak pRthak yadA tedabhAve aacaarystdbhaave'ntevaasii| hRtvA bhrAtaro vyavaharanti teSAM yaH praiti tasya anapatyasya / tadartheSu dharmakRtyeSu vopayojayet / kutaH ? anapatyAdhikArAt / yo bhAgaH sa svasvajyeSTha- duhitA vA / syaiva bhavati na sarveSAM, sa pitRsama iti / dvaimAtRkANAM | x vivAdacintAmaNikAreNa 'vidhavA yauvanasthA' iti vacana samAnajAtIyAnAM asamAnajAtIyAnAmabhinnamAtRkANAM 'saMsRSTibhAryAparamidamiti bAlarUpaH' iti bhrAntyA smulikhitm|' ca yo bhAgaH sa svasvavargajyeSThasyaiva bhvti| mabhA. | (1) aadh.214||2; hidha.17 (putrAbhAve sapiNDo yaH (4) etadapi patnImAtApitrasatve boddhavyam / pratyAsanna:); mitaa.2|135 (pR.223); gaumi.28|19| xvira.592 vira.596 (ya:0); smRsA.73,136 pamA.674 vaH(sa); hArItaH ratna.156 yaH ... piNDaH (pratyAsannapiNDa:); vici.240 aputramRtapatnI yauvanAdidoSavatI prajIvanamAtrabhAk (AsannaH sapiNDaH) etAvadeva; vyani. savi.419 pratyA... 'vidhavA yauvanasthA cennArI bhavati karkazA / NDaH NDaH(sapiNDaH pratyAsannaH); vyapra.531 viravat; vyama.64 viravat ; vitA.410 (yaH pratyAsanna:); baal.2|135 AyuSaH kSapaNArtha tu dAtavyaM jIvanaM tadA // (pR.204,222) viravat ; samu.142, . (1) tadapi zaGkitavyabhicArAyAH sakaladhanagrahaNa (2) aadh.2|14|3 yastada (rya AcAryA); hidha.27 AdhaniSedhaparam / asmAdeva vacanAdanAzaGkitavyabhicArAyAH | vata; mitaa.2|135 (pR.2 23) (hRtvA....yet0) zeSaM AdhavadA sakaladhanagrahaNaM gmyte| mitaa.2|135 dA.210 (antavAsI vA'stidartheSu dharmakRtyeSu prayojayet); vira. (2) ( bAlarUpamate ) athavA'tyantayuvatyaputrAbhi- 596 hRtvA...vo (kRtvA tadarthe co); smRsA.136hatvA...vo prAyaM nAradavacanaM bharaNamAtravidhAyakam / anyatra saka- (RtvigvA tadartheSu co):142vAsI+(RtvigvA) vopa (pra); pamA. lArthahAriNyeva / tathA ca zaMkhaH-'bhrAtabhAryAsnuSANAM ca | 529 (sapiNDAbhAve AcAryaH, AcAryAbhAve'ntevAsI) (hatvA nyAyapravRttAnAmanapatyAnAM piNDamAtraM gururdadyAjIrNAni | ...yet0);mapA.674 (hRtvA...yet0); ratna.156 tadabhAve antevAsI (AcAryAbhAve ziSyo dhanabhAk tadabhAve sahAdhyAyI) x vAkyAthoM gaumigataH / smRsA. viragatam / (hRtvA...yet0); vici.240 tadabhAve AcAryaH (tadabhAve'. * smRca., pamA., ratna., vyama. mitaavdbhaavH| vypr.mitaavt| vyavahitastadabhAve AcAryaH) (hRtvA...yet0); dAta.196 (1) mitaa.2|135smRc.293 smRsA.128 cet (ca) (antevAsI vArthIstadartheSu dharmakRtyeSu yojayet), savi. tu (ca) tadA (sadA); pamA.535 nArI (patnI)kSapaNA (rakSaNA); | 419 mapAvata; vImi.21135 (AcAryAbhAve'ntevAsI) ratna.154 cennArI (cetpatnI) jIvanaM tadA (jIvitaM budhaiH); | etAvadeva; gyapra.531 (tadabhAve'ntevAsI) etAvadeva; byama, vici.237 cet (ca) tu (hi) jIvanaM tadA (strIdhanaM sadA); | 64 mapAvat ; vitA.410 mapAvat ; baal.2|135 vyani. kSapaNA (rakSaNA) tadA (tathA) bRhaspatiH; vyapra.502; | (pR.224) (hRtvA...yet0); samu.142 mapAvat. myama.61,62, vitA.389 SaH (vya); samu.141, (3) aadh.2|14|4; hidha.217, dA.210; vira.596
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1460 sarvAbhAve rAjA dAyaM haret / / tathA ca zaGkha:--aputrasya svaryAtasya dvyaM bhrAtR. - (1) mAsikAdinA togArtha dharmakRtyeSviti aha- gAmItyAdi / devala:-'tato dAyamaputrasya vibhajeran sahovArthatve hetuH| dA.210 darAH' ityAdi / yAjJavalkyaH-'saMsRSTinastu saMsRSTI soda(2) atha mRte kuTumbini taddhanasya gatimAha- ryasya tu sodrH| dadyAccApahareccAzaM jAtasya ca mRtasya putrAbhAve iti| 'putrAbhAveM iti vacanAt satsu putreSu te c|| anyodaryastu saMsRSTI nAnyodaryadhanaM haret / eva gahIyuravizeSAtsamam / atha yAjJavalkyaH-'pitu- asaMsRSTayapi cAdadyAtsodayoM nAnyamAtRjaH // ' iti / sarva vibhajatAM mAtA'pyaMzaM samaM haret' iti / tadatra atra sodarya iti vizeSavacanAt 'patnI duhitarazce'noktaM putraireva saha vRttirasyA iti / evaM mAturapyabhAve tyatra bhrAtRgrahaNaM bhinnodaraviSayamiti / pratyAsatyatizayAt taddhanaM bhartRkulalabdhaM svayamArjitaM ca tatputrA aprattAzca pitaivetyAcAryasya pakSaH / tadabhAve sodaryaH, tadabhAve duhitaraH samaM gRhNIyuH / pitRkulalabdhaM cA'prattA eva tatputraH, tadabhAve bhinnodarAH, tadabhAve pitRvya ityAdi duhitrH| yasya tu brAhmaNI vandhyA mRtA vA tatra draSTavyam / mAtrAdayo'pi striyo jIvanamAtra lameraniti / ksstriyaadisutaastriyekbhaagaaH| yasya tvekasyAmeva putrassa tadabhAve iti / sapiNDAbhAve AcAryo dAyaM haret / sarve haret zUdrAputravarjam / tasyA'pyabhAve antevAsI haret / hRtvA tadartheSu dharma__evameteSu zAstreSu' (putrapratinidhipareSu) vidya- kRtyeSu taDAkakhananAdiSUpayojayet / vAzabdAt svayaM mAneSu yadAcAryeNa pUrvamuktaM 'teSAM karmabhiH saMbandho vA upayuJjIta / duhiteti / duhitA vA dAyaM haret / dAyenA'vyatikramazcobhayo'riti taddharmapatnIje putre sati putrAbhAva ityeke| anantarokte viSaya ityanye / sarvAbhAve kSetrajAdInAM samAMzaharatvapratiSedhaparaM veditavyam / iti / sarvagrahaNAt bandhUnAM sagotrANAM caa'pybhaave| u. tadabhAve tu mRtasya ya: pratyAsannaH sapiNDaH sa kim ? (3) evaM ca yasya mRtasya dhanaM dezAntarasthataddhanA'dAyaM harediti vakSyamANena saMbandhaH / 'lepa- dhikArisatve taddhanavinAzasaMbhAvanAyAM tadaurvadehikabhAjazcaturthAdyAH pitrAdyAH piNDabhAginaH / saptamaH kAryArtha tat puNyArtha ca yena kenApi dAtuM yuktam / piNDadAteSAM sApiNDathaM sAptapUruSam // ' iti sapiNDa dAta.197 lakSaNam / teSu yo yaH pratyAsannaH sa sa galIyAditi / (4) anenAsminvacane putrAbhAve pratyAsanna ityanena bhAryA tu rikthagrAhiNassapiNDAdyA rakSeyuH, na tu dAya- yonisaMbandho dhanabhAktve hetuH, tadabhAve AcArya ityAgrahaNamityAcAryasya pkssH| zrayate hi- 'tasmAt striyo dinA vidyAsaMbandho dhanabhAktve nimittamiti / savi.419 nirindriyA adAyAdIH' iti / vyAsaH-'dviSAhasraH (5) mitATIkA-yaH pratyAsannaH sapiNDa iti / paro dAyaH striyai deyo dhanasya tu / yacca bharnA dhanaM dattaM sA anena palyAdibAndhavAntAnAM sNgrhH| yathAkAmamApnuyAt // ' iti / paNAnAM dve sahasre parimANa baal.2|135(pR.215) masya dviSAhasraH / eSa paro dAyaH striyA nAdhika iti / baudhAyanaH etat prabhUte dhane, jJAtayazca na rakSeyuriti zaGkAyAm / spinnddskulyniruktiH| anapatyamRtadhanabhAjaH pratyAsannAH evaM 'patnI duhitarace'tyAdIni yAni palyA dAyaprApti- sapiNDAH sakulyAH AcAryAntevAsiRtvijaH rAjA ca krameNa / parANi tAnyevameva draSTavyAni / gautamastu putrAbhAve brahmasvaM na rAjJaH kiMtu zrotriyasya / palyAH sapiNDAdibhiH samAMzamAha / (vayamapyetameva pakSaM prapitAmahaH pitAmahaH pitA svayaM sodaryA bhrAtaraH rocyaamhe)| atra pitari bhrAtari sodarye ca jIvati savarNAyAH putraH pautraHprapautra etAnavibhaktadAyAdAna sodaryo bhrAtA gRhNIyAdityeke manyante / * vyAkhyAne samuddhRtAni sarvANi anyamunivacanAni nAtra du (taddu) smRsA.142, dAta.196. (1) aadh.2|14|5, hidha.17. (1) baudh.1|5|113.4 prapitA (api ca prapitA) uddhRtaani|
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1468 vyavahArakANDama : sapiNDAnAcakSate / vibhaktadAyAdAn sakulyAnA. bhoktA / etena vRddhaprapitAmaha prabhRtayastrayaH pUrvapuruSAH yksste| .. pratipraNAtuzca prabhatyadhastanAstrayaH puruSAH ekapiNDa - asatsvaGgajeSu tadnAmI hyartho bhavati / bhoktatvAbhAvAt vibhaktadAyAdAH sakulyA ityAcakSate / sepiNDAbhAve sakulyastadabhAve'pyAcAryA'nte- idaM ca sapiNDatvaM sakulyatvaM ca dAyagrahaNArthamuktam / vAsI RtvigvA haret / tadabhAve raajaa| ata eva manunApi / 'na bhrAtaro na pitaraH putrA rikthaharAH satsvaM traividyavRddhebhyaH saMprayacchet / na tveva kadA- pituri'tyabhidhAya kuta ityapekSAyAM 'trayANAmudakaM kArya triSu citsvayaM rAjA brAhmaNasvamAdadIta / piNDaH pravartate / caturthaH saMpradAtaiSAM paJcamo nopapadyate // - (1) asyArthaH-- pitrAdi piNDatraye sapiNDanena azaucAdyarthantu piNDalepabhujAmapi taddattapiNDalepabhokA bhoktRtvAt putrAdibhizca tribhiH tatpiNDasyaiva dAnAt tvena sapiNDatvaM mArkaNDeyapurANe nirdiSTam / yathAyazca jIvan yatpiNDadAtA sa mRtaH san sapiNDanAt 'piNDalepabhujazcAnye pitAmaha pitAmahAt / prabhRtyuktAtatpiNDabhoktA / evaM ca sati madhyasthitaH puruSaH pUrveSAM strayasteSAM yajamAnazca saptamaH // ityevaM munibhiH proktaH jIvan piNDadAtA sa mRtaH tatpiNDabhoktA ca pareSAM | saMbandhaH saaptpaurussH|' azaucakara ityrthH| ata eva manujIvatAM piNDasaMpradAnabhUta AsIt / mRtaizca taiH saha nApyaktamazaucaprakaraNe / 'sapiNDatA tu puruSe saptame vinidauhitrAdideya pinnddbhoktaa| ato yeSAmayaM piNDadAtA ye vartate / samAnodakabhAvastu janmanAmnoravedane / / ' (masmR. vAsya piNDadAtAraH te avibhaktapiNDarUpaM dAyamadantI- 5 / 60) / anyathA trayANAmityanena virodhaH syAt / tyavibhaktadAyAdAH sapiNDAH, paJcamasya tu pUrvasya madhyamaH *dA.163-4 paJcamo na piNDadAtA na ca tatpiNDabhoktA, evamadhasta- (2) iyaM ca paribhASA dAyaviSayA na tvazaucAdino'pi paJcamo na madhyamasya piNDadAtA nApi tatpiNDa- viSayA / tatra samAna piNDAH sapiNDAH, tena vibhaktadAyAdA api sapiNDAH / te ca vibhaktadAyAdA atrAsapiNDAH / etAnavibhaktadAyAdAn (tatputravarja teSAM ca putrapautramavibhakta aGgajeSvaurasAdiSu, tadgAmI spinnddaadigaamii| dAyaM) dAn saku (dAnapi saku); dA.163; vyaka.161 bhrAtaraH vira.596 (bhrAtarazca) prapautra (prapautrazca) yAdAn saku (yAn saku); vira. 596, smRsA.73-4 (-) prapautra etAna (tatputravarja tAna): (3) tAn uktAn, tatputravarja prapautraputraM varja136 ryA (4) etAna (tatputravarja tAna); vyani. dAta.189; yitvA / pitA'tra pitRtulyaH / anyathA sapiNDatvAdeva vyapra.504 dAn saku (dAMzca saku); vyau.156; bAla. siddhestadupAdAnamaphalaM syAt / na ca sakulyAbhAve 2 / 135 (pR.187). pituradhikAraH antaraGgapiNDatvAt / dhanasvAminaH (1) baudh.1|5|115 tsvaGgajeSu (tsvanyeSu); dA.85, 163 saMtAnavirahitasya dhanaM pitustatsaMtAnasya ca / pitRtatsaMasa (sa); vyaka.1617 vira.596, smRsA.74 Su+ tAnavirahe pitAmahasya tatsaMtAnasya ca / pitAmaha(ta); vyani. dAvat ; dAta.162, 189 dAvata; vyapra.504, tatsaMtAnAbhAve prapitAmahasya tatsaMtAnasya ca / kramazo'dhi551 dAvat vyau.156 dAvat baal.2|135 (pR.187) kaarH| evaM saptamaparyantaM AsaptamAkthAvicchittiasatvaGgajeSu (satsvanyeSu); setu.41 dAvata; vibha.45 dAvat ; riti vacanAt / +smRsA.74 vica.25,121 dAvat. . (4) dravyasAdhyatvAt piNDadAnAdermutasya rikthaM - (2) baudh.15|116.8 'pyAcA (pitAcA); dA. labdhvA piNDadAnAdikaM kuryAditi vivektaM sapiNDa1.63'pyAcA (cAcA); vyaka.161; vira.596; smRsA. sakulyavivekakramaM tAvadAha-api ceti / sApiNDya eva 74'pyAcA (pitAcA) gvA + (dhanaM) rAjA (brAhmaNadhanavarja kiMcidvaktavyamastIti matvA'trApi cetyAha / uktasyaiva rAjA); vici.242'pyA (A); vyaniH; baal.2|135 (pa.215) (antavAsI Rtvig vyAhareva) etAvadeva, zaMkhaH. * dAta., vyapra. dAgatam / (3) baudh.1|5|118.9. + zeSaM viragatam / pR.136 viragatam /
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH--mRtAputradhanAdhikArakramaH .1469 vistAro'yaM prapitAmaha ityAdi / paribhASA caiSA drssttvyaa| tAsAM cAputralAbhAt + / vibhakteti / etaduktaM bhavati-vibhaktAvibhaktazabdau (1) iti garbhiNyo rikthAhA iti darzayati / putravyatyasto kaaryo| saMbandhavizeSajJAne sati sapiNDA ucya- zabdazcAyaM anapatyA iti vacanAd garbhopalakSaNameva / nte / saMbandhamAtrajJAne sakulyAH / atazca sakulyA api utpannaM vA stryapi, putrikA yathA syAt / vishv.2|140 sapiNDA eva, dravyaparigrahe tu vizeSo'sti / tadAha-asa- (2) gRhItagarbhANAmAprasavAtpatIkSaNamiti yojanIsvanyeSviti / anyeSvaurasAdiSu putreSu / tadabhAva iti / ym| mitA.21140 vAzabdo vikalpArthaH / sa ca vyvsthyaa| sA ca pUrva- (3) yAH pitRstriyo'napatyA garbhasthApatyAstAsAmA pUrvAbhAve uttarottara iti / pitA pitRsthAnIyaH / anena putralAbhAdA prasavAt sahavAsena sthitAnAM bhrAtRNAM anaputrasthAnIyo'pi lakSyate / sa ca dAhAdisaMskArakartA, patyastrINAM ca prasUtApatyaliGgajJAnAnantaraM dAyavibhAgo na katham ? tathA''ha vasiSThaH-'sapiNDAH putrasthAnIyA punarevaMvidhaviSaye navazrAddhAnantaraM dAyavibhAga ityarthaH / vA tasya dhanaM vibhajeran' iti / itarathA sakulyAbhAve pitA | nanvasya vacanasya navazrAddhAnantaraM bhrAtRNAmanapatyastrINAM gRhNIyAdityukte pUrvAparavirodhaH syAt / tasmAt pitR- ca dAyavibhAgo bhavatIti RjurarthaH kathaM parityajyate / zabdena pitRsthAnIyaH putrasthAnIyo grhiitvyH| tada- ucyate / anapatyastrINAmA putralAbhAditi viruddhArthAbhAva iti / saditi brAhmaNaM prati nirdizati / itaravarNasvaM vagatestatparihArAya parityajyate strINAmadAyAnAM dAyatu sarvAbhAve rAjaivA''dadIta / bauvi. vibhAgAsaMbhavAcca prityjyte| smRca.267 : athA'pyudAharanti-- (4) striyo'tra bhrAtRjAyAstA yadi zaGkitaputrAstadA brahmasvaM putrapautraghnaM viSamekAkinaM haret / tAsAmapi bhAgo daatvyH| putrAnutpattau bhAgo bhrAtRNAna viSaM viSamityAhubrahmasvaM viSamucyate / / meva, tAsAM ca bharaNamAtra kaarymityrthH| vira.483 tesmAdrAjA brAhmaNasvaM nA''dadIta kthNcn| . (5) jIvadvibhAge'jIvadvibhAge vA kasyAJcitpitaparamaM hyetadviSaM yadbrAhmaNasvamiti // asminpakSe parakIyamatena doSamAha-athA'pyudA __ + savi.vyAkhyAnaM 'yadi kuryAt samAnaMzAn' iti yAjJaharantIti / rAjagrahaNamupalakSaNArtha, anyo vA brAhmaNasvaM valkyavacane (pR.1409) draSTavyam / naa''ddiit| 'na viSaM viSamityAharbrahmasvaM viSamucyate / * zeSaM 'vibhakteSu suto' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / pamA., mapA., vyau., vyama., vitA. mitAgatam / iyAMstu vizeSaH / brahmasvaM putrapautraghnaM viSamekAkinaM haret / ___x savi. smRcagatam / / bauvi. smRsA. viravadbhAvaH / vici., vImi. viragatam / vasiSThaH ccaye' 'yAzcAnapatyA' ityAdisUtraM 'atha...bhAgaH' ityasyAavibhaktAnapatyamRtadhanabhAk patnI nantaraM TippaNyAM samullikhitam / ]; vishv.2|140 striyaH + taNAM dAyavibhAgo yAzcAnapatyAH striyaH (syuH)mitaa.2|122 sAM cA (sAmA); ap.2|120 striyaH (syuH) lAbhAt + (vibhAgo bhrAtRNAM striyo bhAryAH) (1) baudh.1|5|120-1; vyaka.131(athA...haranti0) viSNuH; smRca.267 mitAvat ; vira.483; smRsA. viSa...haret (hanyAdekAkina viSam ) pU.; vira.597 vyakavat: 56 vibhAgo (bhAgo); pamA.501 mitAvat ; mapA.656 smRsA.74 (athA...nti0) pUrvArdhe (viSamekAkinaM hanti atha (atra) zeSaM mitAvat ; vici.204 smRsAvat : 237 brahmasvaM putrapautrakam ) lokArthoM vyatyAsena paThitau:137, 143 (atha0) vibhAgo (bhAgo); nRpra.36, savi.357,376 vyakavat; vici.243 vyakavat. mitAvat ; viimi.2|117 cAputra (ca putra); vyapra.461 (2) bodh.1|5|122 (kathaMcana0); vyaka.161 paramaM / mitAvat ; vyau.151 mitaavt| vyama.46 mitAvat; (paraM); vira.597; vici.243 pU. vitA.325 mitAvadarAkA.452 mitAvat vibha.83 (3) csmR.17||39 [ AnandAzramamudrita smRtInAM samu- mitAvat samu.129 mitAvat..
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1470 patnyAM bhrAtupatnyAM vA spaSTagarbhAyAmAprasavaM pratIkSya vibhAgaH kAryaH / AputralAbhAditi vacanAt spaSTagarbhAsu pratIkSAsspaSTagarbhAsu tu netyavagamyate / vyapra.461-2 aputramRtadhanabhAjaH krameNa sapiNDAH AcAryAntevAsinI rAjA ca / brahmasvaM zrotriyANAmeva na rAzaH / yesya pUrveSAM SaNNAM na kazciddAyAdaH syAtsapiNDAH putrasthAnIyA vA tasya dhanaM vibhajeran / teSAmalAbha AcAryAntevAsinau hareyAtAm / tayorabhAve rAjA haret / na tu brAhmaNasya rAjA haret / brahmasvaM tu viSaM ghoram / naM viSaM viSamityAhurbrahmasvaM viSamucyate / viSamekAkinaM hanti brahmasvaM putrapautrakam || traividyasAdhubhyaH saMprayacchet / viSNuH vyavahArakANDam aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnIduhitRpitRmAtRbhrAtRtatputrabandhusakulyasahAdhyAyirAjAnaH / brahmasvaM brAhmaNAnAmeva na rAzaH / bIjagrahaNAnuvidhAyinaM aMzaM gRhNIyAt / "dauhitrAntAnAmapAye mAtApitarau hareyAtAm / aputrasya dhanaM patnyabhigAmi / tadabhAve duhitRgAmi / tadabhAve pitRgAmi / tadabhAve mAtRgAmi / tadabhAve bhrAtRgAmi / tadabhAve bhrAtRputragAmi / tadabhAve bandhugAmi / tadabhAve sakulyagAmi / tadbhAve sahAdhyAyigAmi / tadabhAve brAhmaNadhanavarja rAjagAmi / (1) vasmR. 17 / 72-63 mabhA. 28 / 22 (tadabhAve RtvigAcAryoM) etAvadeva. (2) vasmR. 1777. (4) savi.422. brAhmaNArthI brAhmaNAnAm * / (1) viSNunA ca ' aputrasya dhanaM patnyabhigAmi tadabhAve duhitRgAmi tadabhAve pitRgAmi' ityekazeSasyaiva kRtatvAt mAtApitarau vibhajya gRhNIyAtAm / mAtari mRtAyAM patnI pitRbhrAtRbhrAtRjAbhAve piturmAtA dhanaM gRhNIyAt / mamu. 9 / 217 (2) bandhuratra sapiNDaH, sakulyaH, sagotra iti mizrAH / vira. 595 (3) atra aputrapadaM putrapautraprapautrAbhAvaparaM teSAM pArvaNapiNDadAtRtvAvizeSAt, ata eva baudhAyanavacane * atrAnuddhRtadAyabhAgAdinibandhAnAM vyAkhyAnAni 'patnI duhitaraH' iti yAjJavalkyavacane draSTavyAni / pamA. 526 trasya (tra) 'mAtRgAmi' ityantam, bRhadviNuH : 527 (anapatyasya svaryAtasya dhanaM paratnyabhigAmi tadabhAve mAtRgAmi tadabhAve bhrAtRputragAmi tadabhAve sakulyagAmi, tadabhAve bandhugAmi sahAdhyAyigAmi tadabhAve brAhmaNadhanavarja rAjagAmi); ratna. 154-5 aputrasya (aputra) duhitRgAmi + (tadabhAve dauhitragAmi) (tadabhAve bandhugAmi 0 ) ( tadabhAve sahA... rAjagAmi 0 ); dIka. 45 trasya (tra) 'AtRgAmi' ityantam; vici. 235 aputra ( anapatya ) ( tadabhAve bhrAtRputragAmi 0 ) zeSaM viravat vyani. aputrasya (anapatyasya pramItasya ) tadabhAve sakulyagAmi tadabhAve bandhugAmi iti kramaH; nRpra. 40 ' mAtRgAmi' ityantam ; dAta. smRci. 32; 189 duhitRgAmi + (tadabhAve dauhitragAmi ) zeSaM dAvat; maca. 9 / 217; candra.93 tadabhAve bhrAtRgAmi tadabhAve sagotragAmi tadabhAve bandhugAmi tadabhAve ziSyagAmi tadabhAve sahAdhyAyigAmi iti kramaH ; vImi . 2 136 'mAtRgAmi' itya-' ntam; vyapra.494 trasya ( 1 ) sakulyagAmi + (ziSyagAmi); vyaDa. 151-2 ' duhitRgAmi' ityantam, bRhadviSNu: : 156 ( tadabhAve sahAdhyAyigAmi ) etAvadeva ; vyama. 623 trasya (tra) duhitRgAmi + ( dauhitragAmi ) ( tadabhAve bandhugAmi0 ) ' sakulya - gAmi' ityantam; vitA. 384 trasya (tra) bRhadviSNuH; bAla. 2 / 136 (pR.189,205, 209); setu. 32 ( = ),45 aputra (anapatya) duhitRgAmi + (dauhitragAmi) 'mAtRgAmi' ityantam ; samu. 142 bRhadviSNuH; bica. 121 - 2 duhitRgAmi + (dauhitragAmi) zeSaM dAvat. (3) vasmR. 17/78. (5) savi. 423. _(6) vismR.17|4-13; mitA. 2 / 136 trasya (tra) (tadabhAve bhrAtR... rAjagAmi0) bRhadviSNuH dA. 151 ( tadabhAve sakulyagAmi tadabhAve bandhugAmi tadabhAve ziSyagAmi tada bhAve sahAdhyAyigAmi iti krama:); apa. 2 / 134; smRca. 284 'duhitRgAmi' ityantam : 298 'mAtRgAmi' ityantam, bRhadviSNuH; vyaka. 160 ' bhrAtRgAmi' ityantam; mamu. 9 / 217 'pitRgAmi' ityantam ; vira. 595 tadabhAve mAtRgAmi tadabhAve pitRgAmi iti kramaH; smRsA. 72 sahAdhyAyi (ziSya): 130 'mAtRgAmi' ityantam, bRhadviSNuH 136 : 141, 142 | gRhNIyuH); vyaDa. 156; samu. 142 vyanivat, bRhadviSNuH. (1) vismR. 1714; vyani. (brAhmaNadhanaM brAhmaNA eva
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1401 putrapautraprapautrAnupakramya 'satsvaGgajeSu tadnAmI hyarthoM mRtavAnaprasthadhanabhAjau krameNa AcArya ziSyau bhavati' ityuktam / dAta.189 nAnaprasthadhanamAcAryo gRhNIyAta ziSyo vaa| (4) 'aputrasya dhanaM palyabhigAmi, tadabhAve mAtR- | zaGkhaH zaGkhalikhitau ca gAmi, tadabhAve pitRgAmIti vacanajAtavirodhAdvibhajya / aputramRtadhanabhAjaH krameNa bhrAtRpitRsagotraziSyasabrahmacAriNaH / pitarau gRhNIyAtAmiti kulluukH| mAtApitrorayogavyava bhrAtrabhAve jyeSThA patnI vA / cchedamAtraM patnIgAmitve'pi saMgataM trayANAM sattve tritaya. aputrasya svaryAtasya bhrAtRgAmi dravyam / tadabhAve madhikArIti / 'anyAbhAvasahakRtavikalpasyAbhAvAditi | pitarau haretAM patnI vA jyeSThA / sagotraziSyatu tattvam / mc.9|217 sabrahmacAriNaH / (5) bandhuratra sapiNDaH / sakulyaH sagotraH / bandhu ___* gaumi.vyAkhyAnaM 'asaMsRSTivibhAgaH' iti gautamavacane padena vakSyamANapitRbandhvAdigrahaNe yogIzvaroktakramaviro - (pR.1465) draSTavyam / u. vyAkhyAnaM 'putrAbhAve' iti aapstmbdhaaptteH| 1.494 / vacane (pR.1467) draSTavyam / savi.vyAkhyAnaM 'bhinnodarANAM' aputramRtadhanabhAk na putrikA bAndhavA vA kintu jJAtayaH iti viSNuvacane draSTavyam / vyavahAraprakAze mitAkSarApakSaH anapatyarikthaM na bAndhavagAmi / na putrikAgAmi candrikApakSazcopanyastaH / svamataM ca dhAtradhikAre 'patnI duhina bAndhavagAmi / kintvaputrasya rikthino jJAtayo tara' iti yAjJavalkyavacane. draSTavyam / dhanaM hareyuH / (1) vismR.1715-16 vyaka.161; vira.600 ____aputramRtadhanabhAk dauhitraH smRsA.75,138,144; vyani. smRci.33; candra.93, aputrapautrasaMtAne dauhitrA dhanamApnuyuH / / vyapra.532vyama.65vAnaprastha (vanasthasya); baal.2|137%, pUrveSAM tu svadhAkAre pautradauhitrakAH samAH // samu.143. aputrapautreti duhitRparyantAbhAvopalakSaNam / (2) vishv.2|140 aputrasya svaryAtasya (svaryAtasya apuvyapra.521 trasya) retAM (reyAtAM) patnI vA jyeSThA (jyeSThA vA patnI) (sago ...riNaH0) zaMkhaH, mitaa.2|135 vizvavat, zaMkhaH, dA. * savi.vyAkhyAnaM 'patnI duhitaraH' iti yAjJavalkyavacane 154 zaMkhalikhitapaiThInasiyamAH; ap.2|136 apu (athApu) draSTavyam / bhAve + (mAtA) hare (labhe) (sago...riNa:0) (pR.741 zaMkha:), + dA.vyAkhyAnaM 'yathA pitRdhane' iti bRhaspativacane (pR.744 zaMkhalikhitapaiThInasayaH); gaumi.28|25 bhAve+ drssttvym| savi.vyAkhyAnaM 'akRtA vA' iti manavacane (mAtA) ziSyasa (ziSyasya) riNaH (riNazca) zaMkhalikhitapaiThI(pR.1300) draSTavyam / nasayaH; u.2|14|2bhraatRgaami dravyam (dravyaM bhrAtRgAmi) bhAve+ (1) savi.424. (mAtA) (sago...riNaH0) zaMkhaH; smRca.299(patnI...riNa:0) - (2) mitaa.2|136 pautra...samAH (pautrA dauhitrikA zeSa vizvavat :375 vizvavat, zaMkhaH, vira.592 (svaryAtasya.) matAH); dA.181 trasaMtAne (tre saMsAre); smRca.295 pautra | bhAve + (mAtA) hare (labhe) paiThInasiH; smRsA.131 aputrasya ...samAH (pautrA dauhitrakA matA:); pamA.525 mitAvat; svAtasya (svaryAtasya hyaputrasya) tRgAmi dravyam (tRNAmeva taddhanam ) mapA.672 samAH . (matA:); ratna.154 smRcavat ; patnI vA jyeSThA (jyeSThA vA patnI) (sago...riNaH0) zaMkhaH:141 vyani, pautra...samAH (putrA duhitukAH smRtAH); nRpra.40 bhAve + (mAtA) hare (labhe); pamA.540 aputrasya svaryAtasya smRcavat ; dAta.191-2 tu (hi) zeSaM dAvat ; savi. (svaryAtasya aputrasya) haretAM...jyeSThA (tadabhAve tvasaMsRSTaH pitA 413 utta.: 414,425 smRcavata; vyapra.518 smRca. tadabhAve mAtA tadabhAve jyeSThA patnI) (sago....riNa:0) zaMkhaH, vat,' utta.: 521 pautradI (pautrA dau); vyau.154 ratna.160 aputrasya svaryAtasya (svaryAtasya hyaputrasya) tAM smRcavata; vyama.62 smRcavat ; vitA.401.2 smRcavat ; (yAtAM) patnI vA jyeSThA (tadabhAve jyeSThA patnIti) (sago... baal.2|135 (pR.187 pU. : 223) smRcavat ; setu.44(=)/ riNaH); vyani. bhAve + (mAtA) retA+(tadabhAve); savi. dAvata, pU. samu.141 smRcavata; vica.125 dAtavat, / 434 (tadabhAve....riNaH0) zaMkhaH, vyapra.494 tAM (yAtA) vya. kA. 185
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1472 vyavahArakANDam (1) uktalakSaNapatnIduhitrabhAve sodaryabhrAtrabhiprAyaM zaMkha:-svaryAtasyeti / svaryAtasyAputrasya pitRvyeNa pitrA tat / yadi ca pituranyA patnI syAt , tadabhAve tu bhrAtrA vA saMsRSTasya saMsRSTAbhAve bhinnodarAsaMsRSTabhrAtRgAmi pitarau, tatra pitA haredaputrasyeti vacanAt pitaiva vA | drvymityrthH| tathA ca nAradaH- 'saMsRSTAnAM tu yo puurvo'stu| tadanumate tu tatpatnI, ananumate tu jyeSThA vA bhAgasteSAmeva ca iSyate / ato'nyathA nAMzabhAjo patnIti / jyeSThAzabdaH svrnnaarthH| sarvA vA, vAzabdAd nirbIjeSvitarAniyAt // ' ato'nyathA saMsRSTeSu satsu yadi savarNAH syuH| vizva.21140 bhinnodarabhrAtrAdyasaMsRSTino nAMzabhAjaH / yadA tu sarve saM(2) zaGkhavacanamapi sNsRssttbhraatRvissymiti| sRSTA nirbIjAH saMtAnarahitA bhavanti tadA cetarAn bhinno mitA.21135 (pR.220) darAn bhrAtRniyAt / saMsRSTAnAM bhAgaM prApnayAdityarthaH / tatra (3) zaMkhAdivacaneSu vyavahitayojanA kAryA, aputrasya svaryAtasya dhanaM jyeSThA patnI haret, tadabhAve pitarau jyeSThagrahaNaM susaMyatatvAdiguNavatyAH kathanArtha na punarma: haretAM, tadabhAve bhrAtRgAmIti / tadabhAva iti madhyapaThitaM dhyamAdinivRtyartham / punarapi tadabhAva iti vaktavye pUrveNa bhrAtRgAmItyanena pareNa ca pitarau haretAmityanena vAzabdaH prayuktaH / phalasAmyAt / tathAhi vAzabdAdvi- . saMbadhyate avirodhAt nyAyasyoktatvAcca / na tvazrutAvibha- klpo'vgmyte| tathA ca svAmyanurUpavastuni tulyatasaMsRSTagocaratvakalpanA / ato'vizeSeNaiva vibhakta- | vadvikalpaH saMbhavati / na hi vastuni vikalpate. iti tvAdyanapekSayaiva aputrasya bhartaH kRtsnadhane palyadhikAro nyAyazAstrasiddhatvAt / tasmAdatra vAzabdAdabhAvavikalpAjitendriyokta aadrnniiyH| *dA.166 vagateH phalasvAmyamastyeva / evaM cAyaM krmH| bhrAtra" (4) tatpitRdhanAnupaghAtenArjitAvibhaktadhaneSu bhrAtRSu bhAve pitA haret / tadabhAve maataa| tadabhAve patnI / draSTavyam / atAdRzabhrAtRbhAve ca pitarau jyeSThA vA tatazca vibhaktaviSayoktapatnIduhitrAdikramaviruddhatvAt patnI / taduktalakSaNabhrAtRvilakSaNAstu yAjJavalkyoktakramA- tadavirodhAyaitatsaMsRSTAMza viSayamiti kalpyate / vibhakta. natikrameNa rikthabhAjo mntvyaaH| +apa.21135 | viSayoktanaiyAyikapatnIduhitrAdikramo'sminviSaye zaM. (5) tatsAmAnyavizeSanyAyena vibhaktasaMsthitaviSayA- khoktavAcanikakrameNa baadhyte| vAcanika evAyaM kramaH / danyatra saMsRSTasvaryAtaviSaye'vatiSThate ityavirodhaH / asminkrame kasyacinnyAyasyAbhAvAt / patnInAmabhAve tu smRca.299 saMsRSTAputrAMzaM tadbhaginI labheta / - +smRca.305-6 * , yadA tu pitA pitavyo vA saMsRSTo na vidyate tadA (6)[bAlarUpamate avibhaktasaMsRSTaviSayam / tvasaMsRSTibhinnodaro bhrAtA gRhNIyAt / tadabhAve tvasaMsRSTaH smRsA.131 pitA, tadabhAve mAtA, tadabhAve ptnii| tathA ca [halAyudhamate yacca 'aputradhanaM palyabhigAmI'tyAdi. viSNuvAkyena bhrAtRsadbhAve'pyaputradhanaM panya bhigAmIti 1 * zeSaM 'patnI duhitaraH' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / pratipAditaM tat 'aputrA zayanaM bharturi'tyAdivRddhamanuvAkya| + vira.594 apagatam / / paryAlocanayA bhartRzayanaparipAlanazrAddhakaraNAdiguNopetA patnI vA jyeSThA (jyeSThA vA patnI) (sago....riNaH0) zaMkha yA patnI tadviSayam / yA caivaMvidhA na bhavati tasyAM likhitapaiThInasayaH :526 zaMkhapaiThInasI :538vizvavat, zaMkha, Amino bhAtazAmyeva taTanama / smasA.141 vyama.68 vizvavat , zaMkha, vitA.392 aputrasya svaryAtasya (svaryAtasya putrasya) patnI vA jyeSThA (jyeSThA vA patnI) (7) yadyapyekazeSAt pitarAvityatra naM kramaH pratIyate (go....riNa:0) zaMkhaH : 425 aputrasya svaryAtasya (svaryA tathA'pyetatsamAnArthe mAtApitarau iti zabde mAtuzabdasya tasya putrasya) dravyam (dhana) tAM+(tadamAve) patnI vA jyeSThA pUrvapAtadarzanAdastyevAtra paatthkrmH| ratna.160 (jyeSThA patnI) (sago...riNa:0) zaMkhaH; baal.2|135 | + pamA. smRcagatam / x halAyudhamate zeSa apagatam / (1.221) vizvavat , zaMkha, samu.144 zaMkhaH. . / zeSa smRcavat / nyama. rtngtm||.. .
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-mRtAputradhanAdhikArakramaH (8) tAni (vacanAni) adhikArimAtraparANi na / bharaNaM cAsya kurvIran strINAmAjIvanakSayAt / kramaparANi / eSAmabhAve pUrvasyeti zrautakrameNa pAThakramasya / rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindyuritarAsu ca // bAdhAt / na tvevAsurAgruDhastrIparANIti srvsiddhaantH| yA tasya duhitA tasyAH pitraMzo bharaNe mataH / . RvitA.392.3 AsaMskArAddharedbhAgaM parato vibhRyAtpatiH // '. . aputrastrINAM prajIvanamAtram .. mahAbhAratam bhrAtRbhAryANAM snuSANAM ca nyAyataH pravRttA- ___ mRtAputradhanahAriNaH duhitRdauhitrAH nAmanapatyAnAM piNDamAtraM gururdadyAjjIrNAni yudhiSThira uvAcavAsAMsyavikRtAni . atha kena pramANena puMsAmAdIyate dhanam / brahmasvaM brAhmaNapariSadaH na rAzaH / bAlastrIdhanAdInyapi na raajnyH| putravAddha pitustasya kanyA bhAvatumahAtaM / / .. akRtvA pretakAryANi pretasya dhnhaarkH| bhISma uvAcavarNAnAM yadvadhe proktaM tadbrataM niyatazcaret // yathaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA smaa| pariSadgAmi vA zrotriyadravyaM na rAjagAmi, na . tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo dhanaM haret / / hArya rAjJA devabrAhmaNasaMsthitaM sanikSepopanidhi- dohitra eva tadrikthamaputrasya pituheret / kramAgataM na bAlastrIdhanAni / evaM hyAha dadAti hi sa piNDAnvai piturmAtAmahasya ca // na hArya strIdhanaM rAjJA tathA bAladhanAni c| / putradauhitrayoreva vizeSo nAsti dharmataH / / nAryAH SaDAgamaM vittaM bAlAnAM paitRkaM dhanam // . kauTilIyamarthazAstram . prissdbraahmnnaaH| upanidhiArne kSepavizeSaH / pArijAte dhaya'vivAhajAH putrA duhitaro vA rikthabhAjaH / aputradhanabhAja: kramAgataM pitRparamparayA Agatam / SaDAgamamadhyagnyAdi / sodarabhrAtaraH kanyAzca / tadabhAve pitA bhrAtaro tatputrAva krmenn| adAyakaM rAjA haret / brahmasvaM brAhmaNAnAmeva / , SaDAgamalabdham / +vira.598 anapatyamRtabhrAtRdhanabhAjo bhrAtaro na bhAryA duhitaro vA / tAH dravyamaputrasya sodayA bhrAtaraH sahajIvino vA prjiivnmaatrbhaajH| hareyuH kanyAzca / rikthaM putravataH putrA duhitaro xbhrAtRNAmaprajAH preyAtkazciccetpravrajeta vaa| vyakavat, zaMkhaH; candra.98(-) jAH (jaH) tkazcicce (yaH vibhajerandhanaM tasya zeSAste strIdhanaM vinA / / kazci) ste (stu); vyapra.541 zaMkhanAradau; byama.68 zaMkhanAradau. (1) vyaka.160 su ca (su tat) zaMkhaH:162 zaMkhaH; * bAla. vitAvadbhAvaH / / vira.593 jIvana (jIvita) zaMkhaH: 603 vyakavat, zaMkhaH; - vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca dAyAnahaprakaraNe (pR.1390) smRsA.79, 142,145,146 ran (ta) su ca (su tat) drssttvyH| + vici. viragatam / zaMkhaH:134 ran (ta) zayyAM (zayanaM) su ca (su tat) zaMkhaH : x 'bhrAtRNAmaprajAH' iti zlokatrayavyAkhyAsaMgrahaH nArade 139 vyakavat, zaMkhaH; mapA.680 cA (vA) zaMkhaH; dIka. saMsRSTivibhAge draSTavyaH, nibandhakAraistatra nItatvAt / 45 ran (ta) zaMkhaH, vici.250 vyakavat , zaMkhaH; candra.98 (1) dAta.172 zaMkhaH; vica.80 zaMkhaH. | (= ) vana (vita); vyapra.541 zaMkhanAradau; vyama.68 su ca (2) vyaka.161 sani (na ni); vira.598 smRsA.137 (su tu) zaMkhanAradau; vitA.425 cA (vA) pU., zaMkhanAradau. vA zrotriyadnyaM (brahmasvaM) brAhmaNa (tAgaNa) sani (na ni) : (2) vyaka.162 zaMkhaH vira.603 pU., zaMkhaH; smRsA. 143-4 sani (na ni) hyAha (vA); vici.243 (vA0) na+(tu) 79,139,145,146 zaMkhaH, vici.250 zo bharaNe mataH (na hArya rAjJA...dhanam0) :244 (pariSadgAmi...hyAha0) zaMkhaH. (ze bharaNaM matam ) zaMkhaH; candra.98 (D)Ne (f); vyapra.541 . (3) vyaka.162 ste (stu)zaMkhaH; vira.603 baje (mriye) traMzo (bhyo'zo) zaMkhanAradau; vyama.68 zo bharaNe 'mataH zaMkhaH, smRsA.79 jAH (jaH) zaMkhaH : 139 jAH (jaH) preyA- (vyaMzAdbharaNaM matam) zaMkhanAradau; vitA.425 zaMkhanAradau, skazciccet (kazcit-niyeta) ste (stu) zaMkhaH:145,146 ste (3) bhaa.13|45|10-13, (stu) zaMkhaH; mapA.680 vyakavat , zaMkhaH, vici.249-50 / (4) ko.35.. ...
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam vA dharmiSTheSu vivAheSu jAtAH / tadabhAve pitA / (1) sarvathA cApatyAbhAve'napatya ityayamevAsya dharamANaH, pitrabhAve bhrAtaro bhrAtRputrAzca / | vissyH| vizva.20139 adAyAdakaM rAjA haret strIvRttipretakAryavarja- (2) vyAkhyAto'yaM shlokH| medhA. manyatra zrotriyadravyAt / tat vidyebhyHprycchet| (3) na ca sapiNDeSveva pratyAsattirniyAmikA api tu dravyamiti / aputrasya pramItasya dravyaM, sodaryA | samAnodakAdiSvapi, avizeSeNa dhanagrahaNe prApte pratyAbhrAtaraH sahajIvinaH ekodarajA bhrAtaraH saMsRSTinaH sattireva niyAmiketyasmAdeva vacanAdavagamyata iti / hareyuH / veti vAkyabhUSaNam / kanyAnAmapi satve prati- yatpunardhArezvareNoktaM- 'anapatyasya putrasya' iti pattimAha-kanyAzceti / tAstu vivAhAdyapekSitaM dravyaM | manuvacanAjIvatyapi pitari mAtari vRttAyAM piturmAtA hreyuH| rikthamiti / rikthaM dAyaM, putravataH pramItasya, ! pitAmahI dhanaM harenna pitA / yataH pitRgahItaM dhanaM vijAputrAH, hareyuriti vartate / duhitaro vA, dharmiSTheSu brAhmA- tIyeSvapi putreSu gacchati, pitAmahIgahItaM tu sajAtIyediSu caturpu vivAheSu jAtAH, hareyuH putrAbhAve / tadabhAve pveva gacchatIti pitAmahyeva gahvAtIti / tadapyAduhitrabhAve, pitA, dharamANo jIvan, haret / pitrabhAve cAryoM nAnumanyate / vijAtIyaputrANAmapi dhanagrahaNasyobhrAtaraH, bhrAtRputrAzca bhrAtrabhAve, hreyuH| ktatvAt 'catustriokabhAgAH syuH' (msmR.9|189) ityA. dAyAdasyApyabhAve dhanasya gatimAha-adAyAdaka- dineti / yatpunaH 'ahArya brAhmaNadravyaM rAjJA nityamiti, miti / dAyAdarahitaM dhanaM, rAjA haret, kathaM haret | sthitiH' iti manusmaraNaM tannRpAbhiprAyaM na tu putrAbhistrIvattipretakAryavaje strIdehayAtrArtha pramItaudaihikArtha prAyam / ___+mitaa.2|135(pR.222) ca dhanamapekSitaM varjayitvA / tatrApavAdamAha-anyatra (4) tat pitRparyantAbhAve boddhavyam / nyAyAgataM zrotriyadravyAditi / chandodhyAyidhanaM tu na haret / ka caitat , dauhitrAt parato mAtRtazca pUrva pituradhikAra tarhi tad viniyuJjItetyAha-tat traividyebhyaH prycchediti| iti mRtapiNDamRtabhogyAnyapiNDadvayadAtudauhitrAt mRtatisro vidyA adhIyate traividyAstebhyo dadyAt / zrImU. bhogyAnyapiNDadvayamAtradAtRtayA piturjaghanyatvAt , mAtrA * pitA haredaputrasya' (msmR.9|185) iti zloke medhA- mRtAputradhanahAriNaH duhitRdauhitrAH tithivyAkhyAnaM nopalabhyate, luptazca so'zaH tatrAsya zlokasya +yathaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA smaa| vyAkhyAyAH sNbhvH| tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo dhanaM haret / / ___+ pamA., savi., vyau., vyama., vitA. mitAgatam / dauhitra eva ca haredaputrasyAkhilaM dhanam / dyamA) mAtarya (tasyAma); mitaa.2|135 (pR.217,222); dA. dauhitro hyakhilaM rikthamaputrasya piturharet / 185:188 utta.; ap.2|135 hareddhanam (dhanaM haret); sa eva dadyAdvau piNDau pitre mAtAmahAya ca // vyaka.160 dAyamaMvA (dAyAdyamA); smRca.298 apavata: pautradauhitrayorloke na vizeSo'sti dharmataH / 300 apavat, utta.; vira.591-2 vyakavataH smRsA. tayohi mAtApitarau saMbhUtau tasya dehataH // 131 ca (ni): 135 ca vRttAyAM (mRtAyAM ca) zeSa vyakavataH . anapatyamRtadhanabhAjau krameNa mAtA pitAmahI ca 141 ca vRttAyAM (mRtAyAM ca); pamA.527 (-) apavat , utta.; ratna.155 hareddhanam (dhanaM haret ) utta.; subo.2|136 anapatyasya putrasya mAtA dAyamavApnuyAt / utta.; vici.239.40 apavat ; vyani. pU.; smRci.32% mAtaryapi ca vRttAyAM piturmAtA hareddhanam / / nRpra.41 utta.; dAta.195 apavat ; savi.416 apavat ; + 'yathaivAtme' tyAdicaturNA zlokAnAM vyAkhyAnaM sthalAdi- vyapra.494,525:526 tRtIyapAdaH:528 utta.; vyau. nirdezazca 'putraprakArAH teSAM dAyaharatvavicArazca' iti prakaraNe | 152,155; vyama.63 utta.; vitA.392:404 utta: (pR.1294-7) drssttvyH| 407, baal.2|135 (pR.221); setu.47, samu.142% (1) msm.9|217, vishv,2|139 dAyamavA (dAyA- | vica.131.
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH dibhyastu mRtabhogyAnyapiNDadvayadAtRtayA 'bIjasya caivaM | rabhAva pitrAdInAmadhikArasya sthitatvAt / dAyAcaM dAyAyonyAzca bIjamutkRSTamucyate' (masmR. 9 / 35) iti manu- | dagrAhyamRktham / vira.592 vacanAvagatotkarSeNa ca balavattvAt / dA.186 | (9) (bAlarUpamate) pitrabhAve maatuH| mAturabhAve ___ sasaMtAnAyAM vRttAyAmityarthaH / apizabdacakArayozco- bhrAtRtatputrAbhAve vacanamidam / smRsA.131 bhayatrAnvayaH kAryaH, tena mAtari ca vRttAyAM pitAmahyapi | (10) sakulyAntazUnyasya dhanaM pitAmahI hredityrthH| gRhNIyAt kiM punardhAtrAdayaH pitAmahaparyantA iti, api vici.240 zabdasUcitAH bhrAtrAdayaH / tadayaM vacanArtha:-dauhitrA. (11) yathA pitrabhAve mAtA tathA pitAmahAbhAve ntAt mRtasaMtAnAt parataH svasaMtAnAcca pUrva uktakrameNa | pitAmahI / dAta.195 pitroradhikAraH, ataH svasaMtAnAt pUrva pitAmahapitAmahyo | (12) tadabhAve pitA / tadabhAve bhrAtaro dhnbhaajH| radhikAro'nenaiva darzitaH ata eva yAjJavalkyena mAtura- | mAtRsodarAH prathamaM gRhnniiyuH| vyani. dhikArapradarzanenaiva pitRvyAdibhyaH pUrva pitAmaha pitA- (13) mama tu pratibhAti 'mAtaryapi ca vRttAyAM' mahyoradhikArasyApyuktatvAt na pRthguktH| dA.188 | iti manuvAkye 'tadabhAve mAtApitarauM' iti zaMkhapaiThI(5) patnIduhitrabhAve'putrasya dhanaM pitRgAmIti prA nasivacanayoH, 'tato dAyamaputrasya vibhajeran sahodarAH / ksUcitaM tatra vizeSamAha-anapatyasyeti / mAtaryapi tulyA duhitaro vApi dhriyamANaH pitApi vA // savarNA vRttAyAM pazcApitari tadgrahItari vRse bhrAtRtatsuteSva | bhrAtaro mAtA bhAryA ceti yathAkramam / teSAmabhAve satsu tasya vittAntaropArjanAsaMbhave cAyamanugraha uktaH / gRhNIyuH kulyAnAM sahavAsinaH // ' iti devalavacane, mavi. sarvatrApi 'vRttAyAM' 'tadabhAve yathAkramam' ityAdipadaiH (6) bhrAtRsaMtAnAnantaramapi teSAM gotrajAnAM ca kramapratIteogIzvarabahadviSNuvacanayoreva kramaparatvamitabaddhakramatvAvizeSAtpitAmahyA sahaivAtra kramo nibadhyate reSAM tvadhikAramAtraparatvena tadavirodhena tattatsthAna nivezeiti saMbaddham / svarUpaikazeSatvena puMsAmeva gotrajAnAM 'pyakSatiriti samAdhi va sAdhuH, kintu kSetrajAdiputrasthale bhrAtRsutasahakramabandhanAt / na hyanyagotrajA pitAmahI yathA smRtivacanakramaviparyAsa aurasAnukUlyaprAtikUlya guNavattvAguNavattvAdibhirvyavasthApitastathAtrApi dAyamRtagotrajA'pItyarla bhunaa| smRca.300 bhAgaprakaraNe putrAdInAM pitrAdyupakArakattvakIrtanasya guNa(7) anapatyasya putrasya dhanaM mAtA gRhNIyAtpUrva vattvAdikIrtanasya vA'nanyaprayojanatvAtpratyAsattitAra'pitA haredaputrasya Rkthami'tyuktatvAt / iha mAtA hare tamyavat dhanasvAmyupakArAtizayAnatizayaguNavattvAguNadityAdi yAjJavalkyena pitarAvityekazeSakaraNAt / vavAdibhiryathAvacanaM sa sarvo'pi kramaviparyAsaH samAviSNunA ca-'aputrasya dhanaM panya bhigAmi tadabhAve dheyo'nye tu samAdhayaH kuzakAzAvalambanamAtratulyA anu. duhitagAmi tadabhAve pitRgAmI'tyeka zeSasyaiva kRtatvAt , pAdeyA iti / evamagre'pIti sarva sustham / mAtApitarau vibhajya gRhNIyAtAm / mAtari mRtAyAM vyapra.526-7 patnIpitRbhrAtRbhrAtRjAbhAve piturmAtA dhanaM gRhNIyAt / aputramRtadhanabhAja: pitA bhrAtaraH pratyAsannAH sapiNDAH sakulyA +mamu. AcAryaziSyo rAjA ca krmenn| brahmasvaM brAhmaNAnAmeva na raashH| (8) anapatyatvamatra putrapalyAdizUnyatvaM vivakSitam / 'pitA haredaputrasya rikthaM bhrAtara eva vA // pitAmahyadhikAraH pitRbhrAtRsapiNDAbhAve drssttvyH| mAtu * smRtisAroddhatapArijAtamataM, baal.2||135 (pR.222) 4 svamataM 'na bhrAtaro na pitaraH' iti manuvacane 'patnI | vyAkhyAnaM ca viragatam / / duhitarazcaiva' iti yAjJavalkyavacane ca draSTavyam / :zeSaM viragatam / + savi, (pR.416) zrIkaramatraM mamuvat / . . (1) msmR.9|185 vA (ca) utta, vizva.20139 mitA,
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1476 vyavahArakANDam (1) mAtaryasatyAmetad draSTavyam / vishv.2|139 / / (7) (bAlarUpamate) ityevamAdivAkyamapi bhAryAsutA(2) vikalpasmaraNAnnedaM kramaparaM vacanamapi tu dhana- | bhAve boddhavyam / smRsA.73 grahaNe'dhikArapradarzanamAtraparam / taccAsatyapi palyAdi. | mAtrabhAve bhrAtara iti / pitramAve mAtuH / smRsA.130 gaNe ghaTata iti vyaacksste| mitaa.2|135(pR.220). (8) pitrabhAve bhrAtaro dhnbhaajH| +savi.416 :: (3) bhrAtara eva. hareyunaM tu bhrAtRputro'dhikArItyAha / (9) 'tadabhAve pitA tadabhAve mAtA' iti prAgda dA.190 rzitabRha dviSNuvacanAt / yogIzvaravacane tu pitarAvityatra . (4) pitA haredavibhaktasya / bhrAtara eva vA pitranu- vijJAnezvaroktarItyA prAGmAtA tadanu pitA / anyamate mtyaa| vibhaktatve tu palyeva tadabhAve tu duhitrAderyAza- saMbhUya vibhAgaH piturvA prAthamyamiti vipratipattau pitulkyokteH| .. ... mavi. radhikamAnyA yA mAtA sA piturapekSayA prthmaadhikaarinnii| (5) akSarArtho vyaktaH / tAtparyArthastvavyaktaH saMgraha- yA tu piturapekSayA nyUnamAnabhAk sA pituH pazcAt / kAreNa darzitaH 'azeSAtmajahInasya matasya dhanino dhnm| yuktaM caitat / vRtyA disaMvidhAnamakurvataH piturapekSayA kenedAnI grahItavyaM ityetanmanunocyate // ' asyaaymrthH| mAturevAdhikopakArakatvAddhanagrahaNam / vRttyAdisaMvidhAnamukhyagauNaputravihInasya dhanavato mRtasya dhanamidAnI kartustu tasya yAvajIvaM bharaNapoSaNAdinA'tizayitopatanmaraNAnantaraM kena. hartavyamityAkAGkSAyAM pitrAdinA | kArakasya dhanagrahaNamiti sarvasmRtInAM sarva nibandhAnAM hartavyamityetadadhunA pitrAdyapekSayA bahuvidhopakArakAsanna- cAduHsthatA bhAtItyAdi sudhIbhirvibhAvyam / vyapra.526 janAbhAve manunocyata iti / ata eva pitrAdibhyo gauNa- / (10) mitATIkA-(pakSAntaram ) piteti manuvAkyaM putrANAmAsannataratvaM jJAtvA saMgrahakAreNa 'pitA haredaputrasya' ...sNsssttivissymev| ... / saMsaSTatvaM ca yato na yenakenaityasyAzeSAtmajahInasyeti tAtparyamuktaM tadanavadyameva / citsaha api tu pitrA bhrAtrA pitRvyeNa vaa| kintu yathA gauNaputrANAM dRSTAdRSTopakArakatvena pitrAdyape . baal.2|135(pR.222) kSayA'gresaratvAt tadapekSayA cAsannataratvaM tathA palyA (11) bhrataraH sodarAH, evazabdenAputrasya rikthaharaNe api dRSTAdRSTopakArakaraNe zratismatyAdiparyAlocanayA bhrAtRNAM pitRto viziSTatvaM sUcitam / nanda. pitrAdyapekSayA Asannataratvamasti / palyA abhAve 'pitA mRtAputradhanabhAjaH krameNa pratyAsannAH sapiNDA; sakulyAH AcAryaH haredaputrasya' iti etanmanunocyate ityevaM tAtparyamUhyam / . ziSyaH RtvijaH sastriyazca anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavet / smRca.290 (6) avidyamAnamukhyaputrasya patnIduhitarahitasya ca ata UveM sakulyaH syAdAcAryaH ziSya eva vA // pitA dhanaM gahIyAtteSAM mAtuzcAbhAve bhrAtarau dhanaM gRhNIyuH / | + savi. (pR.405) smRcagatam / etaccAnantaraM prapaJcayiSyAmaH / xmama. (1) msmR.9|187; mitaa.2|135(pR.222)puu. dA. 211:213 ata Urdhva (tadabhAve) utta; ap.2|135 pU., * pamA. mitAgatam / 4 maca. mamugatam / vyaka.160-1, smRca.301 anantaraH sapiNDAdhasta (yo yo 2 / 135 (pR.217,220); dA.190; apa.2051, vyaka. hyanantaraH piNDAtta) lyaH syAdA (syAH syurA): 306 ra: 160, gaumi.28|25msmRvt, smRca.288,290,298; (raM) pU.; vira.592, smRsA.133 pU.:135:141 tasya vira.592, smRsA.73,130,141,145,147; pamA. dhanaM (vai taddhanaM):147, pamA.527 pU.:529 anantaraH 272,526 masmRvat : 531 vici.240% vyanismRci. sapiNDAyasta (yo yo hyanantaraH piNDAtta) vA (ca): 541(-) 32 masmRvat nRpra.40,41 masmRvat: savi.405 masmRvat: pU. ratna.155 piNDAdyasta (piNDo yasta) pU.; vici.240 pU.; 416; vImi.20135, vyapra.494,526; vyau.159; | vyani. NDAya (NDo ya) bhave (hare) pU., smRci.11 NDAdya vitA.392, rAkau.456masmRvat; baal.2|135(pR.221); (NDo ya) tasya dhanaM (taM sadhanaM); nRpra.40 pU.,41 utta. dAta. / 195 bhave (hare) pU.: savi.416 raH (raM) bhave (hare) pU. :
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1400 hareranRtvijo vApi nyAyavRttAzca yAH striyaH // tadityetatparam / sakulyo mAtulAdirbandhuH tadabhAve cAcA (1)na ca sapiNDeSveva pratyAsattirniyAmikA api tu yo'pi ziSyo vA, yastadA pratyAsanna ityrthH| mavi. samAnodakAdiSvapyavizeSeNa dhanagrahaNe prApte pratyAsatti | (4) asya sAmAnyavacanasyoktaurasAdisapiNDamAtrareva niyAmiketyasmAdeva vacanAdavagamyata iti / viSayatve vaiyarthyAttatazcAnuktapalyAdidAyaprAptyarthamidam / xmitaa.2|135(pR.222) sapiNDamadhyAtsaMnikRSTataro yaH sapiNDaH pumAn strI vA . (2) sakulyo vibhaktapiNDaH pratipraNaptRtaH prabhRti tasya mRtadhanaM bhavati / tatraika evaurasaH putra ityuktapuruSatrayamadhastanaM vRddhaprapitAmahAdisaMtatizca / tatrApi prati- tvAtsA eva mRtadhane svaadhikaarii| kSetrajaguNavaddattakapraNapatrAderAnantarya piNDalepadvAreNa teSAmupakArakatvAt / yostu yathoktaM paJcamaM SaSThaM vA bhAgaM dadyAt / kRtrimAtadabhAve ca vRddhaprapitAmahAdisaMtatiH mRtadeyapiNDalepa- diputrANAM saMvardhanamAtraM kuryAt / aurasAbhAve putrikA bhogibhyo vRddhaprapitAmahAdibhyaH piNDadAtRtvAt / evaM. tatputrazca / 'dauhitra eva ca haredaputrasyAkhilaM dhanami'tyuvidhasakulyAbhAve ca samAnodakAH sakulyapadenaivopAttA tatvAdaurasaputrarahita eva tatrAputro vivkssitH| tadabhAve mntvyaaH| teSAmabhAve AcAryaH, tasyApyabhAve ziSyaH, kSetrajAdaya ekAdaza putrAH krameNa pitRdhanAdhikAriNaH 'AcAryaH ziSya eveti manuvacanAt / tadabhAve pariNItazUdrAputrastu dazamabhAgamAtrAdhikArI 'nAdhikaM dasabrahmacArI, 'ziSyaH - sabrahmacAriNa' iti nirdezAt / zamAddadyAcchUdrAputrAye'tyAdyuktatvAddazamabhAgAvaziSTaM dhanaM tadabhAve caikagotrAH, tadabhAve caikapravarAH, 'piNDagotrarSi- saMnikRSTasapiNDo gRhNIyAt / trayodazavidhaputrAbhAve patnI saMbandhA RkthaM bhajeranni'ti (gaudh.28|19) gotamavaca- sarvabhartRdhanabhAginI / yaduktaM 'strINAM tu jIvanaM dadyA. nAt / _ +dA.213 di'ti saMvardhanamAtravacanaM, tadduHzIlAdhArmikasavikAra. (3) eSAM madhye sapiNDAnAM mato yo'nantaro yathA yauvanasthapatnIviSayam / ato yanmedhAtithinA patnInAputrasya 'pitA tasya tatpitetyAdi / tasya tasya tu maMzabhAgitvaM niSiddhamuktaM tadasaMbandham / 'patnInAmaMzataddhanam / asati tu pitari pitAmahasya tadabhAve tatpi. bhAgitvaM bRhaspatyAdisaMmatam / medhAtithinirAkurvanna prIturapi / atra ca pitAmahApekSayA bhrAtuotRputrasya ca NAti satAM mnH||plybhaave'pyputrikaa duhitA tadabhAve saMnikRSTatvAtpitrabhAve bhrAtA tadabhAve tatsutastadabhAve pitA mAtA ca tayorabhAve sodaryabhrAtA tadabhAve tatsutaH / pitAmahAdiyoM yaH saMnikRSTastadabhAve ca samAnodakaH sa. 'mAtaryapi ca vRttAyAM piturmAtA hareddhanamiti vakSyagotro mAtulAdibandhuriti krmaatpuurvpuurvaabhaave| evaM pitA mANatvAt / pitRmAtA tadabhAve'nyo'pi saMnikRSTasapiNDo mahe vRtte taddhanaM putrasyaiva dhanaM na pautrasyAdhikAraH / yattu mRtadhanaM gRhNIyAt / tadyathA pitAmahasaMtAne'vidyamAne 'tatra syAtsadRzaM svAmyamiti tatputrecchayA vibhajanIyaM prapitAmahasaMtAna eva / tadapyuktaM-ata Urca, sapiNDa saMtAnAbhAve samAnodaka AcAryaH ziSyazca krameNa dhanaM ' x pamA., savi. mitAvadbhAvaH / - + adhikaM dA.vyAkhyAnaM tathA apa.vyAkhyAnaM 'trayANAmudaka' gRhNIyAt / ___xmamu. iti manuvacane (pR.1315) draSTavyam / (5) dhanamaputrasya, sakulyo'tra samAnodakaH / / 417 bhave (hare) pU. vyapra.522,527 pU.: 530 ata . . vira.592 Urdhva (tadabhAve) utta.; byama.63,72 pU., vitA.405 pU. | (6) sakulpapadaM bandhorapyupalakSaNam / ziSyapadaM tu 407 raH (raM) pU.: 468 pU., baal.2|134 bhave (hare) tIrthAnAm / maca. puu.:2|135 (pR.215 utta,, 222 'pU.); setu.48 pU.; (7) atra sakulyazabdena sagotrasamAnodakAnAM samu.142 NDAya (NDo ya); vica.118,132 pU. :133 mAtulAdInAM bandhutrayasya ca grhnnm| vyapra.530 caturthapAda:. . (1) msm.9|187.itysyoprissttaat prkssiptshloko'ym| 4.dAta..mamugratam / . . . . ...
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ byavAhArakANDam (8) iti mRtanirUpitAyA eva pratyAsatteH dhnaa-| syaiva syAt na pautrprpautryoH| na ca putrAdInAM trayANAM dhikAritAvacchedakatvenAbhidhAnam / vyama.72 yugapadadhikArapratipAdakaM vacanamasti tasmAt upakAra (9) pretavacano'yaM piNDazabdastayorabhedopacArAt | katvAvizeSAdeva tulyvddhnsNbndho'bhidheyH| evaM ca sarvapiNDAdanantaraH pratyAsanno yaH sapiNDastasya dhanaM deyaM troktarItyA mRtadhanasya mRtArthatvamanusaMdheyaM uktakrameNa / bhavet / dvivacanaM kramaprAptyartham / nanda. sa cAyamarthaH dAyabhAgaprakaraNe putrAdInAmupakArakatvAtisarveSAmapyabhAve tu brAhmaNA rikthbhaaginH| zayAbhidhAnasya ananyaprayojanakatvAt 'pitRgAmanRNazcaiva vidyAH zucayo dAntAstathA dharmo na hIyate / sa tasmAllabdhumarhatI'tyAnRNyakaraNasya dhanalAbhahetutvena (1) uktaparyantAnAM tu sarveSAmabhAve brAhmaNAH taddhanaM kIrtanAt 'dauhitro'pi hyamutranaM saMtArayati pautravat' gRhnniiyuH| bhogena kSIyamANo'pi dharmastadIyadhanasya brAhmaNa- (msm.9|139) ityanenApi saMtAraNasya dhanasaMbandhagAmitvenAparadharmaprAptyA ApUryamANo na hIyata iti| hetutvena nirdezAt putrAdInAM ca trayANAM saMtAraNAdanyasya atrApi dhanasya tAdarthyameva puraskaroti / tadabhAve brAhmaNa- tulyavaddhanasaMbandhakAraNasyAbhAvAt 'trayANAmudakamityAdhanavarja rAjA gRhNIyAt / gotrarSisaMbandhAnAM brAhmaNAnAM | dezcAnarthakyApatteH, klIbapatitajAtyandhAdInAM cAnupakAracAbhAvaH tadgrAme boddhvyH| anyathA rAjAdhikArasya ni. katvAdevAnaMzitvAbhidhAnasyopapatteH, pratisaMbandhinAM caadhivissytvaaptteH| tatra yadi trayANAmityAdinA pitRdauhitra- kArArtha vacanakalpanAgauravAt , tadarjitadhanasya ca tadupamAtulAdInAmadhikAro noktaH syAt , tadA sakulyAdInAM kAratAratamyena tAdarthyasaMpAdanasya nyAyyatvAt , upakAraniyatakamANAM madhye'nupravezAbhAvAdadhikAra eva na syA- katvenaiva dhanasaMbandho nyAyaprApto manvAdInAmabhimata iti t / na ca mA bhUditi vAcyaM, yAjJavalkyena teSAM gotraja- manyate / iti niravadyavidyAdyotena dyotito'yamoM vidvabandhupadAbhyAM darzitatvAt / tasmAt manunApi trayANA- | dbhirAdaraNIyaH / athAtrAparitoSo viduSAM vAcanika mityAdinaiva dArzatamiti vAcyam / tasmAt yathAyathA evAyamarthaH tathApi yathokta eva vacanayoroM grAhya mRtadhanasya tadupayuktatvaM bhavati tathAtathA adhikArakramo- | ityastu kiM vistareNa / dA.214.6 'nusaraNIyaH / ata eva putrapautraprapautrANAM tulyavadevAdhi (2) brAhmaNAstagrAmavAsinaH / vidyaastryiivedinH| kAraH sidhyati 'putreNa lokAn jayatI'tyAdivAkyebhyastu. zucayaH svAcArAH / dAntAH niyatendriyAH / etacca brAhmalyopakArazrateH tatpiNDadAnAvizeSAt / ata eva jIva- dhanaviSayam / itaradhanaM rAjagAmi / mavi. pitRkayoH pautraprapautrayoranadhikAraH sidhyti| na jIva (3) eSAmabhAva iti vaktavye sarveSAmabhAva iti ntamatidadyAditi zrutvA jIvantaM pitaramatikramya tayoH yaduktaM tatsabrahmacAryAderapi dhanahAritvArtham / sarveSAmapArvaNa niSedhAdanupakArakatvAt anyathA mRtapitRkayoriva bhAve brAhmaNA vedatrayAdhyAbino bAhyAntarazaucayuktA jite. tayorapi syAt jananakrameNa ca sapiNDAnantaryAt putra ndriyA dhanahAriNo bhavanti / te eva ca piNDadAH / tathA *vyapra, byama, vyAkhyAnaM 'ahArya brAhmaNadhanaM' ityagrima sati dhanino mRtasya zrAddhAdidharmahAnirna bhavati / mamu. lokasya mamu.vyAkhyAne gatam / ahArya brAhmaNadravyaM rAjJA nityamiti sthitiH / (1) msmR.9|188mitaa.20135(pR.223) dA.214 itareSAM tu varNAnAM sarvAbhAve harennRpaH / / bhAginaH (hAriNaH) tathA (evaM); apa.20135smRca.301 stathA (stadA); vira.597 smRsA.137; pamA.529;mapA. * maca. mavigataM, mamugataM ca / / 675, ratna.156 nRpra.41 pU. savi.420%vImi.21135 (1) msmR.9|189; mitA.21135 (pR.224); dA. nAradaH vyapra.5317 vyau.156; byama.65 karatIyAt ; 217 ap.2|135 (-); smRca.301 pU., 302 utta.; vitA.410 pU., baal.2|135 (pR.224 pU.); setu.49 | vira.597 dravyaM (dhana); smRsA.137 ahA (anAhA) dravyaM riktha (dhana) zeSaM dAvat ; samu.143, vica.134 setuvat. / (svaM) nitya (isvargya); pamA.530 mapA.675 ratna.156
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1479 (1) na kadAcidapi brAhmaNadravyaM rAjA gRhNIyAt- | svaryAtasya hyaputrasya sarvavarNeSvayaM vidhiH // ahAryamiti / kSatriyAdidhanaM sabrahmacAriparyantAnAmabhAve | (1) evaM tAvad vaizeSikaH zUdrasya vidhiruktaH / rAjA haret / na brAhmaNaH / mitaa.2|135(pR.223-4) | avizeSeNaiva tu-patnItyAdi / patnItyatra gRhItagarbhAbhi(2) sarvazabdena brAhmaNaparyantasyopAdAnam / pretA / tathA ca vasiSThaH-'atha bhrAtaNAM dAyavibhAgaH dA.217 yAzcAnapatyAH striyaH syustAsAM cAputralAbhAditi / (3) sarvAbhAve shissypryntaabhaave| mavi. garbhiNyo rikthAhA' iti darzayati / putrazabdazcAyaM ana (4) brAhmaNasaMbandhidhanaM na rAjJA kadAcidgrAhyamiti | patyA iti vacanAd garbhopalakSaNameva / utpannaM vA zAstramaryAdA / kintUktalakSaNabrAhmaNAbhAve brAhmaNa- | syapi putrikA yathA syAt / tathA ca gautamaH-strI mAtrebhyo'pi deyam / kSatriyAdidhanaM punaH pUrvoktariktha- cAnapatyasyetyuktvAha-'bIjaM vA lipseta' iti / harAbhAve rAjA gRhNIyAt / mamu. anena strIvacanaM garbhiNyarthamiti jJApayati / duhitarazca yAjJavalkyaH putrikA eva / tathA ca svAyambhuvaM putrikAmiprAyeNeaputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitarau bhAtaraH ta- vAha-'yathaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA samA / . tmatA gotrajA bandhuH ziSyaH sahAdhyAyinazca tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo dhanaM haret // ' iti / patnI duhitarazcaiva pitarau prAtarastathA / putrajanmAzaGkAyAM tvapatyAbhAve tadadhikAraH / bahuvacanaM tatsutA gotrajA bandhuH ziSyaH sbrhmcaarinnH|| putrikAbahutvajJApanArtham / cazabdaH samuccayenApIcchAto eSAmabhAve pUrvasya dhanabhAguttarottaraH / dravyasaMbandhArthaH / evakAraH srvtraavdhaarnnaarthH| mAtA * smRca., pamA., mapA., vici., savi., vyau. mitAgatam ca pitA ca pitarau / sahAdhikArAttu dvandvakaraNamekaikavirayata vici.243 rAzA(rAkSAM) zeSa viravat ; savi.420 prAptyartham / dvandva nirdeze'pi mAtureva prAthamyam / ahA (nAhA) sthitiH (smRteH); vImi.21135 nAradaH, yathAha-'anapatyasya putrasya mAtA dAyAdyamApnuyAt / vyapra.531 viravat ; vyau.156 viravat, pR.,157 utta.; tasyAmapi ca vRttAyAM piturmAtA hareddhanam // ' iti / vitA.410; samu.143; vica.134 viravat. sarvathA cApatyAbhAve'napatya ityayamevAsya viSayaH / (1) yaasmR.2|135, apu.256|22 tA (to) jA (jo); nanvetadapyasti-'pitA haredaputrasya rikthaM bhrAtara eva vizva.20139 jA (jo); mitA. dA.151 tA (to) jA (jo): vA' iti / mAtaryasatyAmetad draSTavyam / kathaM, zaMkha183pU.; apa. jA (jo)ndhuH ziSyaH (ndhuziSya); vyaka.160; vacanaM 'svaryAtasya hyaputrasya bhrAtRgAmi dravyam / tdu.2|14|2 prathamapAdaH; smRca.297 pU.: 301 caturthapAdaH bhAve pitarau hareyAtAM jyeSThA vA patnI'ti / uktlkssnnmmu.9|182: 9 / 187 dAvata; vira.594 dAvata; smusA, patnIduhitrabhAve sodaryabhrAtrabhiprAyaM tat / yadi ca 72,128,136,143 dAvat, pamA.523 dAvat ; mapA. 672 dAvat ; subo.2|132, ratna.152; vici.240 pituranyA patnI syAt / tadabhAve tu pitarau, tatra 'pitA dAvat ; vyani. dAvat ; nRpra.40, dAta.162,188-9 haredaputrasyeti vacanAt pitaiva vA pUrvo'stu / tadanudAvataH savi.396 dAvat; mc.9|182 pU.: 9 / 185; mate tu tatpatnI, ananumate tu jyeSThA vA patnIti / candra.92 dAvat, damI.39 pU.; vImi. dAvata; vyapra.488 mamu.9.187; vira.594; smRsA.72,136: 128, ndhuH ziSyaH (ndhuziSya); saMpra.213, vyau.151 vyapravat; | 143 vasya (veSAM); pamA.523; mapA.672 vidhiH (kramaH); vyama.60 vyapravata; vitA.37. pU.: 381 vyaH (Sya); vici.240; vyani.; smRci.32 utta.; nRpra.40; dAta. rAko.456 dAvataH bAla.21135 (pR.221) vyapravat 162-3,189; savi.396, maca.9.185, candra.93 setu.42,45 dAvat ; samu.142; vica.121 dAvat ; vaisya (rveSAM) pU.; vImi.; vyapra.488 : 502 pU.; vyau. kRbha.880. . | 151vyama.60; vitA.370 utta.. 381 baal.2|135 (2) yaasmR.2|136 apu.256|23 rvasya (vaH syAt); (pR.221); rAkau.456; * setu.42,45, samu.142; vishv.2|140, mitA. dA.151, apa.; vyaka.160; / vica.12.1... pa. kA. 186
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1480 vyavahArakANDam jyeSThAzabdaH savarNArthaH / sarvAM vA, vAzabdAd yadi | tasya zeSAste strIdhanaM vinA // bharaNaM cAsya kurvIranstrIsavarNAH syuH / etenaitadapi vyAkhyAtam - ' bhrAtRNAma- NAmAjIvanakSayAt / rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindyuriprajaH preyAt kazciccet pravrajeta vA / vibhajeran tarAsu tu // iti patnI sadbhAve'pi bhrAtRRNAM dhanagrahaNaM dhanaM tasya bhrAtaraH strIdhanaM vinA // ' iti / kSatriyA- patnInAM ca bharaNamAtraM nAradenoktam / manunA tu - 'pitA diSu putrANAM tu pitari mAturabhAve piturmAtA hared dhana- hareMdaputrasya rikthaM bhrAtara eva vA / (masmR. 9 | 185) / mityasya viSayaH / bhrAtarastatheti tathAzabdaH prakArArthaH ityaputrasya dhanaM piturbhrAtuvaiti darzitam / tathA - 'anapasApatnAdisarvabhrAtRsaMgrAhakaH / tatsutAstadanusAreNaiva gotra- tyasya putrasya mAtA dAyamavApnuyAt / mAtaryapi ca vRttAyAM DamAnodakaikapuruSaikarSisaMbandhAH krameNa piturmAtA hareddhanam ||' (masmR. 9 / 217 ) iti mAtuH draSTavyAH / bandhurmAtulAdiH / AcAryo'pyarthAdanukto'pi pitAmahyAzca dhanasaMbandho darzitaH / zaMkhenApi - ' svaryApitRsaMstavAd gRhyate / ziSya upanItaH / sabrahmacAryetasya hyaputrasya bhrAtRgAmi dravyaM tadabhAve pitarau harekAcAryopanItaH / eteSAM pUrvAbhAve parAdhikAra iti / yAtAM jyeSThA vA patnI' iti bhrAtRRNAM pitrorjyeSThAyAzca spaSTamanyat / vizva. 2 / 139-40 panyAH krameNa dhanasaMbandho darzitaH / kAtyAyanenApi (2) mukhyagauNasutA dAyaM gRhNantIti nirUpitam / 'vibhakte saMsthite dravyaM putrAbhAve pitA haret / bhrAtA teSAmabhAve sarveSAM dAyAdakrama ucyate--patnIti | vA jananI vAtha mAtA vA tatpituH kramAt // ' ityevapUrvoktA dvAdazaputrA yasya na santi asAvaputraH, tasyAmAdInAM viruddhArthAnAM vAkyAnAM yogIzvareNa vyavasthA putrasya svaryAtasya paralokaM gatasya dhanabhAk dhanagrAhI darzitA - 'patnI gRhNIyAt' ityetadvacanajAtaM vibhaktabhrAtReSAM patnyAdInAmanukrAntAnAM madhye pUrvasya pUrvasyAbhAva strIviSayam / sA ca yadi niyogArthinI bhavati / 'uttara uttaro dhanabhAgiti saMbandhaH / sarveSu mUrdhAvasi kuta etat niyogasavyapekSAyAH patnyA dhanaharaNaM na svatakvAdiSu anulomajeSu pratilomajeSu varNeSu ca brAhmaNA- ntrAyA iti / 'pitA haredaputrasya' ityAdivacanAttatra vyavadiSu ayaM dAyagrahaNa vidhirdAyagrahaNakramo veditavyaH / sthAkAraNaM vaktavyam / nAnyadvyavasthA kAraNamasti iti tatra prathamaM patnI dhanabhAk / patnI vivAhasaMskRtA gautamavacanAcca 'piNDagotrarSisaMbandhA rikthaM bhajeran strI ''patyurno yajJasaMyoge' iti smaraNAt / ekavacanaM ca vAnapatyasya bIjaM lipseta ' iti / asyArthaH - piNDagotra jAtyabhiprAyeNa / tAzca bahvayazcetsajAtIyA vijAtIyAzca rSisaMbandhA anapatyasya rikthaM bhajeranstrI vA rikthaM bhajet tadA yathAMza vibhajya dhanaM gRhNanti / vRddhamanurapi patnyAH yadi bIjaM lipseteti / manurapi - 'dhanaM yo vibhRyAdbhrAtuH 1 samagradhanasaMbandhaM vakti--'aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI mRtasya striyameva vA / so'patyaM bhrAturutpAdya dadyAttasyaiva te sthitA | patnyeva dadyAttatpiNDaM kRtsnamaMzaM labheta taddhanam // ' (masmR. 9 / 146 ) iti / anenaitaddarzayati ca // ' iti / vRddhaviSNurapi --- 'aputradhanaM patnyabhigAmi vibhaktadhane'pi bhrAtaryuparate'patyadvAreNaiva patnyA dhanasaM tadabhAve duhitRgAmi tadabhAve pitRgAmi tadabhAve mAtR- bandho nAnyatheti / yathA'vibhaktadhane'pi - ' kanIyAJjyegAmi' iti / kAtyAyano'pi - ' patnI patyurdhanaharI yA ThabhAryAyAM putramutpAdayedyadi / samastatra vibhAgaH syAditi syAdavyabhicAriNI / tadabhAve tu duhitA yadyanUDhA bhave dharmoM vyavasthitaH // (masmR. 9 / 120 ) iti / tathA 'ttadA ||' iti / tathA 'aputrasyAryakulajA patnI duhi - vasiSTho'pi 'rikthalobhAnnAsti niyogaH' iti rikthalobhAtaro'pi vA / tadabhAve pitA mAtA bhrAtA putrAzca nniyogaM pratiSedhayan niyogadvAraka eva patnyAH dhanakIrtitAH // ' iti / bRhaspatirapi - 'kulyeSu vidyamAneSu saMbandho nAnyatheti darzayati / niyogAbhAve'pi panyA pitRbhrAtRsanAbhiSu / asutasya pramItasya patnI tadbhA bharaNamAtrameva nAradavacanAt 'bharaNaM. cAsya kurvIranstrIgahAriNI // ' etadviruddhAnIva vAkyAni lakSyante - ' bhrAtR- NAmAjIvanakSayAt' iti / yogIzvareNApi kila vRkSyateNAmaprajAH preyAtkazciccetpravrajeta vA / vibhajerandhanaM 'aputrA yoSitazcaiSAM bhartavyAH sAdhuvRttayaH / nirvAsyA
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1481 vyabhicAriNyaH pratikUlAstathaiva ca // ' iti / api ca / nAsti niyogaH' iti tadavibhakte saMsRSTi ni vA bhartari dvijAtidhanasya yathArthatvAtstrINAM ca yajJe'nadhikArAddhana- | prete tasya dhanasaMbandho nAstIti svApatyasya dhanasaMbandhArtha grahaNamayuktam / tathA ca kenApi smRtam -'yajJArthe niyogo na kartavya iti vyAkhyeyam / yadapi nAradavacanaMdravyamutpannaM tatrAnadhikRtAstu ye / arikthabhAjaste sarve bharaNaM cAsya kurvIran strINAmA jIvanakSayAditi / tadapi grAsAcchAdanabhAjanAH // yajJArtha vihitaM vittaM tasmAttadvi- 'saMsRSTAnAM tu yo bhAgasteSAmeva sa iSyate' iti / niyojayet / sthAneSu dharmajuSTeSu na strImUrkhavidharmiSu // ' saMsRSTAnAM prastutatvAttatstrINAmanapatyAnAM bharaNamAtrapratiiti / tadanupapannam / 'patnI duhitara' ityatra niyogasyA- pAdanaparam / na ca 'bhrAtaNAmaprajAH preyAdityetasya pratIteraprastutatvAcca / saMsRSTiviSayatve 'saMsRSTAnAM tu yo bhAga'ityanena pauna. - api cedamatra vaktavyam / palyAH dhanagrahaNe niyogo ruktyamAzaGkanIyam / yataH pUrvoktavivaraNena strIdhanasyAvA nimittaM tadutpannamapatyaM vA / tatra niyogasyaiva nimi- vibhAjyatvaM tatstrINAM ca bharaNamAtraM vidhIyate / yadapi ttatve anutpAditaputrAyA api dhanasaMbandhaH prApnoti / 'aputrA yoSitazcaiSAmityAdivacanaM tat klIvAdistrIutpannasya ca putrasya dhanasaMbandho na prApnoti / atha viSayamiti vakSyate / / tadapatyasyaiva nimittatvaM tathA sati putrasyaiva dhanasaMbandhA- yatta dvijAtidhanasya yajJArthatvAtstrINAM ca yaje'nadhitpatnIti nArabdhavyam / atha strINAM patidvArako dhana- kArAt dhanagrahaNamayuktamiti tadasat / sarvasya dravyasaMbandhaH putradvArako vA nAnyatheti matam / tadapyasat / / jAtasya yajJArthatve daanhomaadysiddheH| atha yajJazabdasya 'adhyagnyadhyAvaha nikaM dattaM ca prItikarmaNi / bhrAtRmAtR- dharmopalakSaNatvAt dAnahomAdInAmapi dharmatvAttadarthatvamA pitRprAptaM SaDvidhaM strIdhanaM smRtam // ' (msmR.9|194) viruddhamiti matam / evaM tIrthakAmayordhanasAdhyayoraityAdivirodhAt / kiM ca / sarvathA putrAbhAve | siddhireva syAt / tathA sati 'dharmamartha ca kAmaM ca 'patnI duhitara' ityArabdham / tatra niyuktAyA dhanasaMbandhaM yathAzakti na haapyet| tathA 'na pUrvAhnamadhyandinAvadatA kSetrajasyaiva dhanasaMbandha ukto bhavati / sa ca | | parAhlAnaphalAn kuryAdyathAzakti dhrmaarthkaamebhyH'| tathA prAgevAbhihita ityaputraprakaraNe 'patnIti' nArabdha- 'na tathaitAni zakyante saMniyantumasevayetyAdiyAjJavalkyavyam / atha 'piNDagotrarSisaMbandhA rikthaM bhajeran strI gautamamanuvacanavirodhaH / api ca dhanasya yajJArthatve vA'napatyasya / bIja vA lipsete'ti gautamavacanAnni- hiraNyaM dhAryamiti hiraNyasAdhAraNasya kratvarthatA nirAkaraNena yuktAyA dhanasaMbandha iti / tadapyasat / na hi yadi bIjaM puruSArthatvamuktaM tatpratyuddhataM syAt / kiM ca yajJazabdasya lipseta tadA'napatyasya strI dhanaM gRhNIyAdityayamartho'smA | dharmopalakSaNaparatve strINAmapi pUrtadharmAdhikArAddhanagrahaNaM pratIyate kiM tu anapatyasya dhanaM piNDagotrarSisaMbandhA yuktataram / yattu pAratantryavacanaM 'na strI svAtantryamahatIbhajeranstrI vA sA strI bIjaM vA lipseta, saMyatA vA tyAdi tadastu pAratantryaM, dhanasvIkAre tu ko virodhaH ? bhavediti tasyA dharmAntaropadezaH / vAzabdasya pakSA- kathaM tarhi yajJArtha dravyamutpannamityAdivacanam / ucyte| ntaravacanatvena ydyprtiiteH| api ca saMyatAyA eva yajJArthamevArjitaM yaddhanaM tadyajJa eva niyoktavyaM putrAdidhanagrahaNaM yuktam |n niyuktAyA smRtiloka ninditaayaaH| bhirapItyevaMparaM tt| 'yajJArtha labdhamadadadbhAsaH kAko'pi 'aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitA / palyeva vA bhavediti doSazravaNasya putrAdiSvapyavizeSAt / ... dadyAttatpiNDaM kRtsnamaMzaM labheta ca // iti saMyatAyA eva.. yadapi kAtyAyanenoktam- 'adAyikaM rAjagAmi dhanagrahaNamuktam / tathA niyogazca nindito manunA- yoSidbhutyauhmadehikam / apAsya zrotriyadravyaM zrotriye'nAnyasminvidhavA nArI niyoktavyA dvijAtibhiH / bhystdrpyediti| adAyikaM dAyAdarahitaM yaddhanaM tadrAjaanyasmin hi niyuJjAnA dharma hanyuH sanAtanam // ityA- gAmi rAjJo bhavati, yonidbhutyauvaMdehikamapAsya tatstrIdinA (msmR.9|64)| yattu vasiSThavacanaM-'rikthalobhA- NAmazanAcchAdanopayuktaM aurdhvadehikaM dhaninaH zrAddhAdya
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1482 vyavahArakANDam payuktaM cApAsya parihRtya rAjagAmi bhavatIti sNbndhH|| nityAnuvAdo dvayoH praNayantItyAdyarthavAdapAlocanayo. asyApavAdaH uttarArdhe / zrotriyadravyaM ca yoSidbhatyaula- pAtra vapantIti madhyamayoreva varuNapraghAsasAkamedhaparvaNodehikamapAsya zrotriyAyopapAdayediti / tadapyavaruddhastrI- ruttaravediM vidhatta iti drshitm|| viSayam / yoSidgrahaNAt / nAradavacanaM ca 'anyatra brAhma- | yadapi mataM 'pitA haredaputrasya rikthaM bhrAtara eva NArika tu rAjA dharmaparAyaNaH / tatstrINAM jIvanaM vA' iti (msmR.9|185) manusmaraNAt , tathAdadyAdeSa dAyavidhiH smRtH||' ityavaruddhastrIviSayameva / 'svaryAtasya hyaputrasya bhrAtRgAmi dravyaM tadabhAve pitarau strIzabdagrahaNAt / iha tu patnIzabdAdUdAyAH saMyatAyA | hareyAtAM jyeSThA vA patnI' iti zaMkhasmaraNAcca, aputrasya dhanagrahaNamaviruddham / tasmAdvibhaktAsaMsRSTinyaputre svaryAte | dhanaM bhrAtRgAmIti prAptaM, 'bharaNaM cAsya kurvIranstrINAmApatnI dhanaM prathamaM gRhNAtItyayamarthaH siddho bhavati / vibhA- jIvanakSayAt' ityAdivacanAcca bharaNopayuktaM dhanaM patnI gasyoktatvAtsaMsRSTinAM tu vakSyamANatvAt / etenAlpadhana- labhata ityapi sthitam / evaM sthite bahudhane aputre svayaryAta viSayatvaM zrIkarAdibhiruktaM nirastaM veditavyam / tathA | bharaNopayuktaM patnI gRhNAti zeSaM ca bhraatrH| yadA tu hyauraseSu putreSu satsva pi jIvadvibhAge ajIvadvibhAge ca | patnIbharaNamAtropayuktameva dravyamasti tato nyUnaM vA tadA palyAH putrasamAMzagrahaNamuktam--'yadi kuryAtsamAnaMzAn kiM patnyeva gRhNAtyuta bhrAtaro'pIti virodhe pUrvabalIyastvapalyaH kAryAH samAMzikAH' iti / tathA- 'piturUz2a | jJApanArtha 'patnI duhitara' ityArabdhamiti / tadapyatra bhagavibhajatAM mAtA'pyaMzaM samaM harediti ca / tathA vAnAcAryoM na maSyati / yataH-'pitA haredaputrasya rikthaM satyaputrasya svaryAtasya dhanaM patnI bharaNAdatiriktaM na bhrAtara eva vA' (masmR.9/185) iti vikalpasmaraNAnnedaM labhata iti vyAmohamAtram / atha 'patnyaH kAryAH | kramaparaM vacanamapi tu dhanagrahaNe'dhikArapradarzanamAtrasamAMzikAH' ityatra 'mAtA'pyaMzaM samaM haret' ityatra ca param / taccAsatyapi palyAdigaNe ghaTata iti vyAcajIvanopayuktameva dhanaM strI haratIti mataM, tadasat / aMza- cakSe / zaMkhavacanamapi saMsRSTabhrAtRviSayamiti / api cAzabdasya samazabdasya cAnarthakyaprasaGgAt / syAnmatam / / lpaviSayatvamasmAdvacanAtprakaraNAdvA naavgmyte| 'dhanabahudhane jIvanopayuktaM dhanaM gRhNAti alpe tu putrAMzasamAMzaM bhAguttarottaraH' ityasya ca patnI duhitara iti viSayadvaye gRhNAtIti / tacca na vidhivaiSamyaprasaGgAt / tathAhi 'patnyaH vAkyAntaramapekSyAlpadhanaviSayatvaM, pitrAdiSu tu dhanakAryAH samAMzikAH''mAtApyaMzaM samaM haret' iti ca bahu- mAtraviSayatvamiti pUrvoktaM vidhivaiSamyaM tadavasthameveti dhane jIvanamAtropayuktaM vAkyAntaramapekSya pratipAdayati, yatkiMcidetat / yattu hArItavacanam-'vidhavA yauvanasthA alpadhane tu putrAMzasamamaMzaM pratipAdayatIti / yathA cennArI bhavati karkazA / AyuSa: kSapaNArtha tu dAtavyaM cAturmAsyeSu 'dvayoH praNayanti' ityatra pUrvapakSiNA saumika- jIvanaM tadA / / ' iti, tadapi zaGkitavyabhicArAyAH sakapraNayanAtideze hetutvena prAptAyA uttaravedyA 'na vaizva- ladhanagrahaNaniSedhaparam / asmAdeva vacanAdanAzaGkitadeve uttaravedimupakiranti na zunAsIrIye' ityuttaravedi. vyabhicArAyAH sakaladhanagrahaNaM gamyate / etadevAbhiprepratiSedhe darzite rAddhAntaikadezinA 'na saumikapraNayanAti- tyoktaM zaMkhena 'jyeSThA vA patnI' iti / jyeSThA guNajyeSThA dezaprAptAyA uttaravedyAH prathamottamayoH parvaNorayaM prati- anAzaGkitavyabhicArA, sA sakalaM dhanaM gRhItvA anyAM SedhaH kiM tUpAtra vapantIti prAkaraNikena vacanena prAptAyA karkazAmapi mAtRvatpAlayatIti sarvamanavadyam / tasmAdauttaravedyAH pratiSedho'yamityabhihite punaH pUrvapakSiNopAtra | putrasya svaryAtasya vibhaktasyAsaMsRSTino dhanaM pariNItA strI vapantIti prathamottamayoH parvaNoH pratiSedhamapekSya pAkSikI- saMyatA sakalameva gahnAtIti sthitam / muttaravediM prApayati madhyamayostu nirapekSameva nityavadu-. tadabhAve duhitaraH, duhitara iti bahuvacanaM samAnajAtIttaravediM prApayatIti vidhivaiSamyaM darzitam / rAddhAnte'pi yAnAmasamAnajAtIyAnAM ca samaviSamAMzaprAptyartham / tathA vidhivaiSamyabhayAtprathamottamayoH parvaNottaravedipratiSedho cakAtyAyanaH-patnIbharturdhanaharI yA syaadvybhicaarinnii|
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:----mRtAputradhanAdhikArakramaH 1483 tadabhAve tu duhitA yadyanUDhA bhavettadA // ' iti / bRha | mAtari vRttAyAM piturmAtA pitAmahI dhanaM harenna pitA / yataH spatirapi -' bharturdhanaharI patnI tAM vinA duhitA smRtA / aGgAdaGgAtsaMbhavati putravaduhitA nRNAm / tasmAtpitRdhanaM tvanyaH kathaM gRhNIta mAnavaH // ' iti / tatra coDhAnUDhA samavAye'nUDhaiva gRhNAti / 'tadabhAve tu duhitA yadyanUDhA bhavettadA' iti vizeSasmaraNAt / tathA pratiSThitA pratiSThitAnAM samavAye apratiSThitaiva tadabhAve pratiSThitA / 'strIdhanaM duhitRNAmaprattAnAmapratiSThitAnAM ca' iti gautamavacanasya pitRdhane'pi samAnatvAt / na caitatputrikAviSayamiti mantavyam / 'tatsamaH putrikAsuta' iti putri - kAyAstatsutasya caurasa samatvena putraprakaraNe'bhidhAnAt / cazabdAdduhitrabhAve dauhitro dhanabhAk / yathAha viSNuH - 'aputrapautrasaMtAne dauhitrA dhanamApnuyuH / pUrveSAM tu svadhA kAre pautrA dauhitrikA matAH // ' iti / manurapi - ' akRtA vA kRtA vApi yaM vindetsadRzAtsutam / pautrI mAtAmahastena dadyAtpiNDaM hareddhanam // ' iti (masmR. 9 | 136 ) / pitRgRhItaM dhanaM vijAtIyeSvapi putreSu gacchati, pitAmahIgRhItaM tu sajAtIyeSveva gacchatIti pitAmahayeva gahvAtIti / tadapyAcAryo nAnumanyate / vijAtIyaputrANAmapi dhanagrahaNasyoktatvAt 'catustridyekabhAgAH syuH' (masmR. 9 / 189) ityAdineti / yatpunaH - 'ahArya brAhmaNadravyaM rAjJA nityamiti sthiti:' iti manusmaraNaM tannRpAbhiprAyaM, na tu putrAbhiprAyam / bhrAtRSvapi sodarAH prathamaM gRhNIyuH bhinnodarANAM mAtrA viprakarSAt / 'anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavet' iti smaraNAt / sodarANAmabhAve bhinnodarA dhanabhAjaH / bhrAtRNAmapyabhAve tatputrAH pitRkrameNa dhanabhAjaH / bhrAtRbhrAtRputrasamavAye bhrAtRputrANAmanadhikAraH / bhrAtrabhAve bhrAtRputrANAmadhikAravacanAt / yadA tvaputre bhrAtari svate tadbhrAtRNAmavizeSeNa dhanasaMbandhe jAte bhrAtRdhanavibhAgAtprAgeva yadi kazcidbhrAtA mRtastadA tatputrANAM pitRto'dhikAre prApte teSAM bhrAtRRNAM ca vibhajya dhanagrahaNe pitRto bhAgakalpaneti yuktam / tadabhAve pitarau mAtApitarau vanabhAjau / yadyapi yugapadadhikaraNavacanatAyAM dvandvasmaraNAt tadapavAdatvA dekazeSasya dhanagrahaNe pitroH kramo na pratIyate tathApi vigrahavAkye mAtRzabdasya pUrvanipAtAdekazeSAbhAvapakSe ca mAtApitarAviti mAtRzabdasya pUrva zravaNAt pAThakramAdevArthakramAvagamAddhana saMbandhe'pi kramApekSAyAM pratItakramA nurodhenaiva prathamaM mAtA dhanabhAk tadabhAve piteti gamyate / kiM ca pitA putrAntareSvapi sAdhAraNo mAtA tu na sAdhAraNIti pratyAsatyatizayAt 'anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavet' iti vacanAnmAtureva prathamaM dhanagrahaNaM yuktam / na ca sapiNDeSveva pratyAsattirniyAmikA api tu samAnodakAdiSvapi, avizeSeNa dhanagrahaNe prApte pratyAsattireva niyAmiketyasmAdeva vacanAdavagamyata iti / mAtApitrormAtureva pratyAsatyatizayAddhanagrahaNaM yuktataram / tadabhAve pitA dhanabhAk / bhrAtRputrANAmapyabhAve gotrajA dhanabhAjaH / gotrajAH pitAmahI sapiNDAH samAnodakAzca / tatra pitAmahI prathamaM dhanabhAk / 'mAtaryapi ca vRttAyAM piturmAtA dhanaM haret (masmR. 9 / 217 ) iti mAtranantaraM pitAmahyA dhanagrahaNe prAte pitrAdInAM bhrAtRsutaparyantAnAM baddhakramatvena madhye'nupravezAbhAvAt 'piturmAtA dhanaM haret' ityasya vacanasya dhanagrahaNAdhikAra prApti mAtraparatvAdutkarSe tatsutAnantaraM pitAmahI gRhNAtItyavirodhaH / pitAmahyAzcAbhAve samAnagotrajAH sapiNDAH pitAmahAdayo dhanabhAjaH bhinnagotrANAM sapiNDAnAM bandhuzabdena grahaNAt / tatra ca pitRsaMtAnAbhAve pitAmahI pitAmahaH pitRvyAstatputrAzca krameNa dhanabhAjaH / pitAmahasaMtAnAbhAve prapitAmahI prapitAmahastatputrAstatsUdavazcetyevamAsaptamAtsamAna gotrANAM sapiNDAnAM dhanagrahaNaM veditavyam / teSAmabhAve samAnodakAnAM dhanasaMbandhaH / te ca sapiNDAnAmupari sapta veditavyAH / janmanAmajJAnAvadhikA vA / yathAha bRhanmanuH - 'sapiNDatA tu puruSe saptame vinivartate / samAnodakabhAvastu nivartetAcaturdazAt // janmanAmnoH smRtereke tatparaM gotramucyate // ' iti / pitrabhAve bhrAtaro dhanabhAjaH / tathA ca manuH'pitA haredaputrasya rikthaM bhrAtara eva vA' iti / (masmR. 9 / 185) / yatpunardhArezvareNoktam / 'anapatyasya putrasya mAtA dAyamavApnuyAt / mAtaryapi ca vRttAyAM piturmAtA hare ddhanam ||' iti (msmR.9|217) manuvacanAjIvatyapi pitari
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1484 vyavahArakANDam gotrajAbhAve bandhavo dhanabhAjaH / bandhavazca trividhAH kRtsnaparatvaM ca bhrAtrAdyapekSamiti tAtparyabhedasyAnyAyya AtmabandhavaH pitabandhavo mAtRbandhavazceti / yathoktam- tvAt / ataH kRtsnadhanagocara eva patnyA adhikAro 'AtmapitRSvasuH putrA AtmamAtRSvasuH sutAH / Atma- vaacyH| dA.151 mAtula putrAzca vijJeyA AtmabAndhavAH // pituH pitRSvasuH atra kecidavibhaktasaMsRSTagocaro bhrAtradhikAraH prathama putrAH piturmAtRSvasuH sutaaH| piturmAtulaputrAzca vijJeyAH vibhaktAsaMsRSTagocarazca palyadhikAra iti samAdadhati / tadpitRbAndhavAH // mAtuH pitRSvasuH putrA mAturmAtRSvasuH bRhaspativiruddham / yadAha-'vibhaktA bhrAtaro ye ca saMprIsutAH / mAturmAtulaputrAzca vijJeyA mAtRbAndhavAH // ' tyaikatra sNsthitaaH| punarvibhAgakaraNe teSAM jyaiSThathaM na vidyaiti / tatra cAntaraGgatvAtprathamamAtmabandhavo dhanabhAja- te // yadA kazcit pramIyeta pravrajedvA kathaMcana / na lupyate stadabhAve pitRbandhavastadabhAve mAtRbandhava iti kramo tasya bhAgaH sodarasya vidhIyate // yA tasya bhaginI sA tu tato'zaM labdhumarhati / anapatyasya dharmo'yamabhAryApitR. 'putrAbhAve yaH pratyAsannaH sapiNDastadabhAve. AcAryaH kasya ca // saMsRSTAnAM tu yaH kazcidvidyAzauryAdinA dhanam / AcAryAbhAve'ntevAsI' ityApastambasmaraNAt / prApnoti tasya dAtavyo yazaH zeSAH samAzinaH // ' atro ziSyAbhAve sabrahmacArI dhanabhAk / yena sahai kasmAdA- pakramopasaMhArayoH saMsRSTatvakIrtanAt tatsaMdaMzapatitaM, 'na cAryAdupanayanAdhyayanatadarthajJAnaprAptiH sa sbrhmcaarii| lupyate tasya bhAgaH sodarasya vidhIyate' iti vacanaM tadabhAve brAhmaNadravyaM yaH kazcit zrotriyo gRhNIyAt / saMsRSTaviSayaM vAcyam / atra ca 'anapatyasya dharmo'yama'zrotriyA brAhmaNasyAnapatyasya rikthaM bhajeran' iti gautama- bhAryA pitRkasya ceti putraduhitRpatnI pitRNAmabhAve saMsUsmaraNAt / tadabhAve brAhmaNamAtram / yathAha manu:- STasya sodarasya bhrAturadhikAraM bodhayatIti kathaM tasya 'sarveSAmapyabhAve tu brAhmaNA rikthabhAginaH / vidyAH patnIbAdhakatvam / kiM ca na lupyate iti avibhaktatve zucayo dAntAstathA dharmo na hIyate // ' (msmR.9|188) saMsRSTatve ca bhrAtrantarIyadravya mizrIbhUtasya dravyasya pRthiti| na kadAcidapi brAhmaNadravyaM rAjA gRhNIyAt 'ahArya gapratItau lopAzaGkAyAM na lupyata iti vacanamupapadyate, brAhmaNadravyaM rAjJA nityamiti sthitiH' (msmR.9|189) vibhaktasyAsaMsRSTasya tu dhane vibhaktatvapratItau kA iti manuvacanAt / nAradenApyuktam- 'brAhmaNArthasya lopAzaGkA tasmAt saMsRSTaviSayatvamevAmISAM vacanAnAm / tannAze dAyAdazcenna kazcana / brAhmaNAyaiva dAtavyamenasvI kiM ca panyAdeH pUrva bhrAtradhikArajJApakazaGkhAdivacanAnAM syAnnRpo'nyathA // iti| kSatriyAdidhanaM sabrahmacAriparya | saMsRSTabhrAtRviSayatvaM vcnaadvaanyaayaadvaa| tatra na tAvadvaca. ntAnAmabhAve rAjA haret / na brAhmaNaH / yathAha manu:- nAt vizeSavacanAbhAvAt, 'saMsRSTinastu saMsRSTI'tyAdivaca'itareSAM tu varNAnAM sarvAbhAve harennapaH' (msmR.9|189) nAnAM tu bhrAtradhikArAvasare vizeSajJApanaparatvena bhrAtradhiiti / .. +mitA. kaarmaatrprtvaanupptteH| anantaropanyastabRhaspativacanAnAM . (3) athAputrasya mRtasya dhane parasparaviruddhavacana ca saMsRSTaviSayatve putraduhitRpatnI pitRparyantAbhAve sodara. darzanena vyAkhyAtAro vivadante / tathA bRhaspatiH tathA bRhakhAtaH- bhrAtradhikArajJApakatvAt tadviruddhatvAt asaMsRSTaviSayatva'AmnAye smRtitantre ce'tyAdayaH (saptazlokAH) / dA.149 meva tAbadyaktaM na tu saMsRSTaviSayatvam / atha nyAyAdidatathA yAjJavalkyaH -patnIti / anena pUrvapUrvasthAbhAve mabhidhIyate, tathAhi, saMsRSTatve yadekasya bhrAturdhanaM tadaparasparasyAdhikAraM vadan sarvebhyaH pUrva patnyA eva dhanAdhi parasyApi / tatraikasya maraNena svatvanAze'pi jIvatastatra kAramabhidhatte / ..... svAmitvAnapAyAt tasyaiva tadbhavati na tu palyAH, bhartRna ca vartanopayuktadhanamAtrAdhikArArtha patnIvacana miti maraNena patnIsvatvasyApi nAzAt yathA satsu putrAdiSu vAcyaM sakRcchatasya dhanapadasya patnyapekSamakRtsnaparatvaM na taddhanaM patnyA iti / tanmandaM, na hi saMsRSTatve'pi prade- + nyani, mitAgatam / | vaikasya tadevAparasyApi, kintu avijJAtaikadezaM tat
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:---mRtAputradhanAdhikArakramaH 1485 dvayoH na tu samagrameva samagrasvatvakalpanAyAM pramANA- [ saMsthitAH saMsujyante, na punaranevaMrUpANAM dravyasaMsargamAtreNa bhAvAt, ityuktamAdAveva / pariNayanotpannaM bhartadha saMbhUyakAriNAM vaNijAmapi saMsargitvaM, nApi vibhaktAnAM palyAH svAmitvaM bhartamaraNAt nazyatItyatra ca pramANA- dravyasaMsargamAtreNa pUrvoktaprItipUrvakAbhisaMdhAnaM vinA, ataH bhAvAt, sati tu putre tadadhikArazAstrAdeva patnI- | saMsargitvAvibhaktatvayormAtrA sahAsaMbhavAt kathaM mAtRgato svtvnaasho'vgmyte| atrApi saMsRSTabhrAtradhikArazAstrAt | bhrAtRsadbhAvAdhikAravirodhaH smaadheyH| saMprati dhImadbhiH tadvinAzo'vagamyate iti cenna, saMsRSTabhrAtRgocaratva- / samAdhIyate / tatra viSNvAdivacanebhyaH putrAdyabhAvamAtreNa syAdyApyasiddheH, siddhe hi bhrAtRsaMsRSTabhartamaraNena patnI- patnyadhikAraH spaSTamavagamyate, yuktaM caitat yanmRtadhanaM svAmitvanAze bhrAtradhikArazAstrasya saMsRSTaviSayatvaM sati | putrapautraprapautrANAmeva prathamaM bhavati / dA.155-161 tu tadviSayatve zAstrasya patnIsvAmitvanAza itItaretarA- prapautraparyantAbhAve tu vaidhavyAt prabhRti vratAdinA zrayatvam / bhartuH paralokahitAcaraNena putrAdibhyo jaghanyeti tessaam| kiJca zaMkhalikhitAdivacanAnAmavibhaktasadRSTagoca- bhAve dhanahAriNI patnI / tadAha vyAsaH- 'mate bhartari ratve avibhaktasya saMsRSTasya ca dhanaM tadvidhabhrAtRgAmi / / sAdhvI strI brahmacaryavrate sthitA / nAtA pratidinaM tasya tu tathAvidhasyAbhAve pitarau haretAmityanvayo vAcyaH, | dadyAt svabhatre satilAJjalIn / kuryAccAnudinaM bhaktyA tadA ca vikalpanIyaM, kiM vibhaktAsaMsRSTau pitarau gRhNIyA- devatAnAM ca pUjanam / viSNorArAdhanaM caiva kuryAnnityatAM utAvibhaktasaMsRSTau, tatra na prathamaH kalpaH 'patnI- | mupossitaa|| dAnAni vipramukhyebhyo dadyAt puNyavivR. duhitarazce'tyAdinA vibhaktAsaMsRSTayoH pitrIH patnIbAdhya- | ddhye| upavAsAMzca vividhAn kuryAt zAstroditAn tvAt kathaM patnItaH pUrva tayoradhikAraH, nApi dvitIyaH, | zume / / lokAntarasthaM bhartAramAtmAnaM ca varAnane / tArayaavibhaktasaMsRSTabhrAtRsadbhAve'pi avibhaktasaMsRSTapitRgrAhya- tyubhayaM nArI nityaM dharmaparAyaNA // tadevamAdimirvacanaiH tvasya sarveSAmavivAdAt / patnyA api narakanistArakatvazruteH dhanahInatayA vA :: kiJca yathA pitrA bhAtrA ca vibhaktAsaMsRSTadhane zarIra- akArya kurvatI puNyApuNyaphalasamatvena bhartAramapi pAtadAtRtayA 'AtmA vai jAyate putra' ityekatvazruterdhanazarIra- yatIti tadartha taddhanaM pUrvasvAmyarthameva bhavatIti yuktaM yozca prabhutvAt tapitRdeyapitAmahapiNDadvaye ca sapi-palyAH svAmyam / ataH zaMkhAdivacaneSu vyavahitayojanA eDanena mRtasya bhoktRtvAt jIvati ca pitari putrANAM | kAryA, aputrasya svaryAtasya dhanaM jyeSThA patnI haret tada. pArvaNa piNDadAnAbhAvAt bhrAtRbhyaH pUrva pituradhikAraH bhAve pitarau haretAM tadabhAve bhrAtRgAmIti / tadabhAva iti tathetaratrApi yuktaH, avibhAgasaMsargayorvA avizeSAt pitR- madhyapaThitaM pUrveNa bhrAtagAmItyanena pareNa ca pitarau bhrAtrostulyavadadhikAro yuktaH na tu bhrAturabhAve pituriti haretAmityanena saMbadhyate avirodhAt nyAyasyoktatvAcca na yuktm| tvazrutAvibhaktasaMsRSTagocaratvakalpanA / ato'vizeSeNaiva kiJcAvibhaktasaMsaSTau pitarau gRhNIyAtAmiti dvivacana- vibhaktatvAdyanapekSayaiva aputrasya bhartaH kRtsnadhane palya mapyanupapannaM, mAtrA saha vibhAgAvibhAgayorabhAvAt ata dhikAro jitendriyokta AdaraNIyaH / eva dhanasaMsargAbhAvo'pi / yadAha bRhaspatiH-'vibhakto patnItvaM ca prathamaM uttmvrnnaayaaH| jyeSThA patnItyayaH punaH pitrA bhrAtrA caikatra sNsthitH| pitRvyeNAthavA bhidhAnAt varNakrameNa jyeSThatvAt , tadAha manu:--'yadi prItyA sa tu saMsRSTa ucyate // ' anenaitadarzayati / yeSAmeva svAzca parAzcaiva vinderan yoSito dvijAH / tAsAM varNa hi pitRbhrAtRpitRvyAdInAM pitRpitAmahArjitadravyeNAvibha- krameNaiva jyaiSThathaM pUjA ca vezma ca // ' (msm.9/85)| ktatvamutpattitaH saMbhavati ta eva vibhaktAH santa: paraspara- | ataH pariNayanakaniSThApi savarNA jyeSTheva tasyA eva prItyA yadi pUrvakRtavibhAgadhvaMsena yattava dhanaM tanmama | yajJAdiSu vyApArAdhikArAt patnItvam / tathA ca manu:dhanaM yanmama dhanaM tattavApIti ekatra gRhe ekagahirUpatayA | 'bhartuH zarIrazuzruSAM dharmakArya ca naityikam / svA svaiva
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1486 / kuryAt sarveSAM nAnyajAtiH kathaMcana // yastu tat kAra / yenmohAt svajAtyA sthitayAnyayA / yathA brAhmaNacANDAlaH pUrvadRSTastathaiva saH // ' (masmR. 9 / 86-7) savarNAyAH punarabhAve anantaravarNA patnI / yathA viSNu: - 'savarNAyA abhAve tvanantarayaivApadi na tveva dvijaH zUdrayA / ' (vismR. 26 / 3) 'dharmakArya kuryAdityanuvartate / (vismR. 26 / 1) tena brAhmaNasya brAhmaNI patnI tadabhAve kSatriyAyApadi na tu pariNIte api vaizyAzUdre, kSatriyasya kSatriyA patnI tadabhAve vaizyApi anantaravarNatvAt na zUdrA, vaizyasya vaizyaivaikA / na tveva dvijaH zUdrayeti dvijamAtrasyaiva zUdrAniSedhAt / vyavahArakANDam anenaiva patnIbhAvakrameNa dhanAdhikAritA boddhavyA / ataH pariNItastrINAmapyapatnItvAt tadabhiprAyakameva nAradavacanam / yathA 'bhrAtRNAmaprajAH preyAt kazcit vai pravrajedyadi / vibhajeran dhanaM tasya zeSAste strIdhanaM vinA // bharaNaM cAsya kurvIran strINAmAjIvitakSayAt / rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindyuritarAsu ca // ' ( nAsmR. 16 / 25- 6 ) / tathA tasyaiva / 'anyatra brAhmaNAt kintu rAjA dharmaparAyaNaH / tatstrINAM jIvanaM dadyAdeSa dAyavidhiH smRtaH / / ' (nAsmR. 16 / 25) / tadIyastrINAmapatnInAM varttanadhanadAnaM patnInAM punaH kRtsnadhane'dhikAritetyavirodhaH / ata eva bRhaspatiH - 'ye - putrAH kSatraviTzUdrAH patnI bhrAtRvivarjitAH / teSAM dhanaM 1 haredrAjA sarvasyAdhipatirhi saH // ' patnyabhAve rAjJo dhanasaMbandhaM darzayati / nAradastu tatstrINAM jIvanaM dadyAditi varttanadhanaM dattvA rAjJA sarvadhanaM grahItavyamiti yo virodhaH sa patnI striyorbhedena samAdheyaH, ata eva paranyadhikAravacaneSu patnIpadAnusmRtiH vartanavacaneSu ca strInAryAdizabdaprayogaH / yadapi devalavacanam -' tato dAyamaputrasya vibhajeran sahodarAH / tulyA duhitaro vApi priyamANaH - pitApi vA // savarNA bhrAtaro mAtA bhAryAM ceti yathAkramam / eSAmabhAve gRhNIyuH kulyAnAM sahavAsinaH // ' tulyAH savarNA duhitaraH / savarNA bhrAtaraH sApatnA abhi matAH / sodarabhrAtRRNAM svapadopAttatvAt vizeSaNAnupapatteH / tatrApi sahodarAdibhAryAntasya likhanakramo nAghi kArakramArthaH viSNvAdvivirodhAt, kintu viSNvAdyukta M krameNa gRhNIyurityetadarthaH, likhanakrame'nAsthAvyaJjanArthameva duhitaro vApi pitApi veti api vA zabdamubhayatra prayuktavAn, taccAnyatrApyanuSajyate tena sahodarA vA duhitaro vA pitA vetyanAsthA kIrtanakramasya devalavacanena darzitA / yacca bAlakenoktaM asavarNAviSayaM vA yuvatyamiprAyaM vA avibhaktasaMsRSTaviSayaM vA zaMkhAdivacanamiti / tena avyavasthitazAstrArthakathanenAtmano bAlarUpatvameva prakaTIkRtaM saMdehAdekatarAnuSThAnAnupapatteH / yadapyanUDhAvaruddhAbhiprAyaM varttanavacanaM varNitaM tadapi dharmapatnInAmanugrahArthamiti yameva varttanavidhAnaviSayasya strINAM pUrvameva darzitatvAt / kiM ca savarNatvAsavarNatvAbhyAM patnIkRtavizeSe'pi pitrorbhrAtRRNAM cAdhikAre kathaM virodhaH samAdheyaH / saMsargAsaMsargAbhyAM cet sa eva vizeSaH sarvavyApI bhavatu kiM patnIgocarasavarNAdivizeSaparikalpanena ayamapi vizeSo dUSito'smAbhiH pUrvaprapaJcena / sodarAsodarakRtazca vizeSo bRhaspatinA parAhataH / tadAha - 'sakulyairvidyamAnaistu pitRmAtRsanAbhibhiH / asutasya pramItasya patnI tadbhAgahAriNI // ' sanAbhayaH sahodarAH / teSu satsvapi patnyA dhanasaMbandhaM bodhayati tadbhAgazabdAt kRtsna eva bhartRbhAgo'vagamyate na punastadekadezaH / tasmAdasmaddarzitaiva vyavasthA zAstrArthaH / patnI ca bhartRdhanaM bhuJjItaiva paraM na tu tasya dAnAdhAnavikrayAn kartumarhati / tadAha kAtyAyana: - ' aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI gurau sthitA / bhuJjItAmaraNAt kSAntA dAyAdA UrdhvamApnuyuH // ' gurau zvazurAdau bhartRgRhe sthitA yAvajIvaM bhartRdhanaM bhuJjIta na tu strIdhanavat svacchandaM dAnAdhAnavikrayAnapi kurvIta, tasyAM tu mRtAyAM patnyabhAve ye duhitrAdayo dAyAdhikAriNaste gRhNIyuH na punarjJAtayaH teSAM duhitrAdibhyo jaghanyatvAt tadbAdhakatvAnupapatteH patnI hi teSAM bAdhikA tadadhikArasya prAgabhAve pradhvaMse ca bAdhakAbhAvasyAvizeSAt bAdhAnupapatteH / strIdhanAdhikAriNo gRhNIyuH teSAM strIdhanaviSayatvAt kAtyAyanenaiva ca strIdhanAdhikAriNAM vacanAntarairuktatvAt punaruktatvApattezca / ataH patnI duhitarazcetyA dinA ye pUrvapUrvasyAbhAve parabhUtAdhikAriNo nirdiSTAste patnyadhikAraprAgabhAve gRhNIyustathA jAtA - yathA
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1487 kArAyAH palyA adhikArapradhvaMse'pi bhogAvaziSTaM dhanaM | 'aputrasya mRtasya kumArI rikthaM gRhNIyAt, tadabhAve gRhNIyuH tadAnIM duhitrAdInAmevAnyApekSayA mRtopakAra- coddhaa|' UDhApadaM pUrvoktavizeSaparam / yuktaM caitat / katvAt yukto dhnaadhikaarH| tathA dAnadharme / 'strINAM dhanamantareNApariNItAyAH kanyAyA Rtudarzane pitrAdInAM svapatidAyastu upabhogaphalaH smRtH| nApahAraM striyaH nrkpaatshruteH| kuryuH patidAyAt kathaMcana // ' upabhogo'pi na sUkSmavastra- tasmAt vivAhopayuktatvena pitrAdInAM narakanistAraparidhAnAdinA kintu svazarIradhAraNena patyurupakAraka- katvAt pariNItAyAzca putradvAreNApyupakArakatvAt tadartha tvAt dehadhAraNocitopabhogAbhyanujJAnam / evaM ca bharturI- dhanaM svAmyarthameva bhavatIti patnyabhAve nyAyyaM kanyAvaMdehikakriyAdyartha dAnAdikamapyanumatam / ata eva | svatvam / kanyAyAstvabhAve saMbhAvitaputrAyAH putravatyA nApahAraM striyaH kuryarityapahAravacanam / apahArazca dhana- shvaadhikaarH| svAmyanupayoge bhvti| putrikAputrasya tu putravadevopakArakatvAtizayena putri____ ata eva varttanAzaktau AdhAnamapyanumataM tatrApyazaktI kAyAH putratulyatvAt putrikaurasayoH samadhanAdhikAraH / vikrayaNamapi nyAyasyAvizeSAt bhartaraurvadehikakriyAthai | aputrikAyAstUDhAyAH putrAdinyUnopakArakasvaputradvAreNoathAnurUpaM bhartRpitRvyAdibhyo dadyAt / tadAha bRhaspa- pakArakatvamiti kanyAparyantAnAmabhAva eva dhanAdhikAritA tiH-- 'pitRvyagurudauhitrAn bhartuH svasrIyamAtulAn / yuktA / yata eva svaputradvAreNa piNDadAtRtayA duhituH pUjayet kavyapUrtAbhyAM vRddhAnAthAtithIn striyaH // pita- pitRdhnaadhikaarH| ata eva putrikAyA api pitruparamavyapadaM bhartuH sapiNDaparam / dauhitrapadaM bhartadaMhitasaMtAna- | jAtadhanasaMbandhAyAH pazcAdvandhyAtvena tadbharturvA pravAsAsAmaparam / svastrIyapadaM bhartuH svasasaMtAnaparam / mAtulapadaM ca yena viparyastaputrAyA maraNe taddhanaM na bhartuH / zaMkhalikhitau bharturmAtRkulaparam / tadevamAdibhyo dadyAt na punareteSu yathA 'pretAyAH putrikAyAstu na bhartA drvymrhti|' satsveva svapitRkulebhyaH pitRvyAdivacanAnarthakyAt / aputraayaaH| tathA paiThInasiH -'pretAyAM putrikAyAM tu na tadanumatyA tu svapitRmAtRkulebhyo'pi dadyAt / tadAha bhartA dravyamarhati / aputrAyAM kumAryA vA svasrA grAhayaM nArada:-'mRte bhartaryaputrAyAH patipakSaH prabhuH striyaaH| tadanyathA // tataH kumAryA svasrA anyayA vA putravatyA viniyoge'rtharakSAsu bharaNe ca sa IzvaraH // parikSINe pati- saMbhavitaputrayA svasrA taddhanaM grAhyam / ataH syadhikAre kule nirmanuSye nirAzraye / tatsapiNDeSu cAsatsu pitR- vyAvRttiranyAdhikArasya / yattu manuvacanaM-'aputrAyAM pakSaH prabhuH striyaaH||' viniyoge dAnAdau / patiputrAbhAve mRtAyAM tu putrikAyAM kthNcn| dhanaM tat putrikAbhartA bhartRkulaparatantratA tasyAH / haretaivAvicArayan // tadaviparyastaputrAyA utpannamRtaputrA___ evaM ca duhiturapyadhikAre jAte tasyAM mRtAyAM tada- yAH putrikAyA maraNe veditvym| smRtiSu dauhitrapadamabhAvoktAH pitRdhanAdhikAriNo gRhNIyuH na tu duhita- | putrikAjAtaparaM niyatam / yathAha baudhaayn:-abhyupdhnaadhikaarinnH| palyA ca bhartadhanAt kanyAyai vivA- | gamyeti / dA.164-81 hAthai turIyAMzo deyaH, putrANAmeva taddAnapratipAdanAt / yattu bAlakavacanaM 'patnI duhitarazcaiva pitarau daNDApUpAyitaM palyAdInAM dAnam / iti palyadhikAraH / bhraatrstthaa|' ityAdi niyatakramAdadhastana eva dauhitra___palyabhAve duhituradhikAraH / dauhitrazca tatpiNDa- syAdhikAra iti, tabRhaspativacanena virodhAt bAladAtA, na ca tatputraH nApi dauhitrI, tatparyante na piNDa- vacanameva bahuvacanAntaduhitRpadenaiva kanyoDhAdauhitrANAM vicchedAt / ataH 'putravatI saMbhAvitaputrA cAdhikA- nirdiSTatvAt kramavirodhAbhAvAt yathA 'svaryAtasya hyaputrariNI / vandhyA vidhavA duhitRprasUtyAdinA viparyastaputrA syeti putrapadaM prapautraparyantaparaM piNDadatvAvizeSAt, tathA punaranadhikAriNyeveti' dIkSitamatamAdaraNIyam / tatra dauhitrasyApi piNDadatvAt tatparyantaparaM duhitRpadaM yathA prathamaM kanyaivaikA pitRdhnhaarinnii| yathA parAzaraH- vA 'putrAbhAve tu duhitA tulyasaMtAnadarzanAt / ityatra mya. kA. 180
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1488 vyavahArakANDam putrapadaM patnIparyantaparaM anyathA duhitara iti bahuvacanamana- / pitRvyAdInAmadhikArApattezca / ataH pitRtaH parata rthakaM syAt , patnI tatsuta ityAdivadekavacanameva kuryAt , eva mAturadhikAra iti, evaM ca mRtasya pitRsaMtAnAt bhrAtara ityasyApi bahuvacanasyArthavattAM vkssyaamH| pUrva pituzca parato mAturadhikAra iti vadatA pitA. kiM ca pitrAdInAM rAjaparyantAnAM kramaniyamAt rAjJo'- mahasaMtAnAt pUrva pitAmahAca parataH pitAmahyA dhanAbhAve dauhitrsyaadhikaarovaacyH| na ca kadAcidrAjJo'bhA- dhikAraH suucitH| anyathA pitarau bhrAtarastatheti kramavo'stItyanadhikAra evAbhihito bhavet / tasmAt vizva- virodhaH syAt / yAjJavalkyena mAturadhikArapradarzanenaiva rUpajitendriyabhojadevagovindarAjairdahitrabhAve dauhitrasyA- pitRvyAdibhyaH pUrva pitAmaha pitAmahyoradhikArasyApyuktadhikAro nirUpita AdaraNIyaH / yadA ca kanyA jAtA- tvAt na pRthguktH| iti maaturdhikaarH| dhikArA pazcAt pariNItA satI mriyate tadA taddhanaM / mAturabhAve bhraaturdhnm| mAtRgAmItyabhidhAya tadabhAve kanyAyA anutpannAdhikArAyA abhAve yeSAmUDhAdInAM bhrAtRgAmI ti viSNuvacanAt / taditi mAtuH parAmarzaH pratipAdita utpannAdhikArAyA apyabhAve teSAmeva taddhanaM 'pitarau bhrAtarastathe'tyatrApi pitrorabhAve bhrAturadhikArAvana tu tadbhatrAdInAM bhavati, tasya strIdhanaviSayatvAt 'bhuJjI- gteH| na ca bhrAtarastathA tatsuta iti yathA bhrAtaro'dhitAmaraNAt kSAnte'ti vacanena jAtAdhikArAyAH panyA | kRtAstathA bhrAtRputro'pi mAturanantaramadhikArI syAditi abhAve anutpannAdhikArapalyabhAvoktAnAM pUrvadhanasvAmi- vAcyam / bhrAtRgAmItyabhidhAya 'tadabhAve bhrAtRputragAdAyagrAhiNAM duhitrAdInAM dhanAdhikArasya darzitatvAt mI ti viSNuvirodhAt / taditi bhrAtuH praamrshH| nyAyyaM patnIto jaghanyaduhitRdauhitrayoradhikAre daNDApUpanyAya- caitat / mRtadhanibhogyapitrAditraya piNDadAnena bhraaturupkaasiddho'ymrthH| yadvA patnItyupalakSaNaM strImAtrAdhikAre rakatvAt tathA taddeyamAtAmahAdipiNDatrayadAnena tatsthAayamoM boddhavya iti tAtparyam / iti duhitRdauhi. napAtAcca anevaMrUpAt bhrAtRputrAt balavattvAt maatRmuultryordhikaarH| tvAcca bhrAturevaMrUpasya mAtRto jaghanyateti mAtRtaH parata dauhitrasyAbhAve pituradhikAro na mAtuH nApi yuga- | evAdhikAro yuktH| kiM ca tathApadaM bhrAtraiva kuto na : panmAtApitroH 'tadabhAve mAtRgAmI ti viSNuvacanaviro- saMbadhyate ? tena yathA pitarau bhrAtaro'pi tatheti pitrotadhAt / pitarAvityatra ca pitRkrama evAvagamyate / tathAhi NAM ca tulyAdhikAraH syAt / tasmAt viSNuvacanavirodhepitRpadAt prAtipadikAt prathamaM pituravagateH pazcAttu naivAyaM paryanuyogaH parihartavyaH sa cAmyatrApi smaanH| dvivacanabalenaikazeSakalpanayA mAturavagamAt / atH| tathA ca manu:-'pitA haredaputrasya rikthaM bhrAtara eva vaa|' kramajJAnaM kramAbhidhAnavyAptaM tat nivartamAnaM kramajJAnaM bhrAtara eva hareyurna tu bhrAtRputro'dhikArItyAha / kiM ca nivartayatItyanumAnaM tadapramANaM vyaapknivRttersiddhtvaat| jIvatpitRkasyApi bhrAtRputrasya kimadhikAro neSyate ? na viSNuvacanavirodhAcca / iti piturdhikaarH| cAtrAnyo hetuH jIvapitRkasya piNDadatvAbhAvenAnupapiturabhAve mAturadhikAraH, pituradhikArAnantaraM tadabhAve kArakatvAdityataH evaM cenmRtapitRkasyApi bhrAtRtulyopamAtRgAmI ti viSNuzruteH / yuktaM caitat / garbhadhAraNa- kArakatvAbhAvAt kathaM tulyvddhikaaritaa| tasmAt bhrAtu. poSaNAt kRtopakAratayA taniSkrayasyAvazyakarttavyatvAt reva prathamAdhikAraH / tatrApi prathamaM sodarasyaiva taduktaM putrabhogyAnyapiNDadajananenApyupakArakatvAcca bhrAtrAdibhyaH | 'sodarasya tu sodrH'| bhrAtarastathetyuktabhrAturadhikArAvasare pUrvamadhikArasya nyAyyatvAt / ataH pitRto gauravAti- prathamaM sodaro gRhnniiyaadityrthH| tasya tvabhAve sApatno rekavateH mAturadhikAraH pitRtaH pUrvamiti heyam / gauravA- | bhrAtA / ekaprabhavatvena tasyApi bhrAtazabdArthatvAt / tirekasya dhanasaMbandhahetutve 'utpAdakabrahmadAtrorgarIyAn | tathA ca 'saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodrH| dadyAbrahmadaH piteti (masmR.21146), pitRtaH pUrvamAcArya- | cApaharedaMzaM jAtasya ca mRtasya ca // idamapi yAjJasyAdhikArApatteH, kaniSThe ca bhrAtari bhAtRsute vA satyapi / valkyavacanaM sodarAsodarayo(tazabdArthatvaM darzayati /
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- sRtAputradhanAdhikArakramaH -1489 | anyathA sodaramAtrasya tadarthatve 'sodarasya tu sodara' iti / bahuvacanamuktaM anyathAnarthakaM bhavet / saMsRSTinastu saMsRSTIna punarvizeSaNIyamiti / bhrAtRzabdAdeva sodarAvagateH / tyetacca tulyarUpasaMbandhisamavAyeM saMsargakRtavizeSapratipatyatasmAt pitarau bhrAtara ityanena sodarAsodarayorevAdhikAro rtham / tena sodarANAM sApatnAnAM vA tathA bhrAtRputrANAM darzitaH / sodaravacanena tu sodarasya prathamamadhikAraH / sApa pitRvyAdInAM vA tulyAnAM sadbhAve saMsargo gRhNIyAt nasya ca sodarAt mRtadeyaSATpauruSika piNDadAturmRtabhogya- vAkyAdavizeSazruteH pUrvavacanena sarveSAmeva prakRtatvAt mAtRpitrAdipiNDatrayadAtRtayA jaghanyatvAt bhrAtRputrAcca sarveSveva cApekSA sadbhAvAt / ato bhrAtRmAtraviSayaM vacana - mRtabhogyapiNDadvayadAturmRtabhogyapiNDadAtRtayA upamityanAdaraNIyam / iti bhrAtradhikAraH / kArakatvAtirekeNa balavattvAt madhya evAdhikAraH zrIkaravizvarUpokta evaadrnniiyH| tatra kiM saMsRSTino'pyasodarasya sodarAjaghanyatvaM na vetyamekSAyAMmAha yAjJavalkyaH - 'anyodastu saMsRSTI nAnyodaryodhanaM haret / asaMsRSTayapi cAdadyAt saMsRSTo nAnyamAtRjaH // ' (yAsmR. 2 / 140 ) / asyArthaH saMsRSTI punaranyodaryaH prathamaM haret, na punaranyodaryamAtraH / prathamaM ca haran sodaraM bAdhitvaiva vA tena saha vetyapekSA yAM uttarArddha, asaMsRSTyapi sodaro gRhNIyAt / sodara - padamanuvartate / nAnyamAtRja eva saMsRSTI gRhNIyAt / saMsRSTapadameva vA sodaramamidhatte / ata eva bRhadyAjJavalkya vacanaM 'sodaro nAnyamAtRja' iti jitendriyeNa likhitam / tathA ca pUrvArddhasya saMsRSTItyanuvartate / tena na kevalamanyodarya eva saMsRSTI gRhNIyAt, kintvasaMsRSTayapi sodaro gRhNIyAdityarthaH / tenAsaMsRSTinA sodareNa saMsRSTinA cAsodareNa * vibhajya grahItavyam / ata eva apicazabdaM prayuktavAn / dA. 183-93 tathA manurapyetadeva darzayati- 'sodaryA vibhajeyustaM sametya sahitAH samam / bhrAtaro ye ca saMsRSTA bhaginyazca sanAbhayaH // tasmAt sodarAsodaramAtrasadbhAve sodarANAmeva / ata eva bRhanmanuH - 'ekodare jIvati tu sApatno na labheddhanam / sthAvare'pyevameva syAt tadabhAve labheta vai||' sthAvare'pyevameveti vibhaktasthAvarAbhiprAyeNa, yasmA danantaramevAha yama: - ' avibhaktaM sthAvaraM yatsarveSAmeva tadbhavet / vibhaktaM sthAvaraM grAhyaM nAnyodaryaiH kathaMcana // ' sarveSAM sodarAsodarANAmityarthaH / sodarANAmeva madhye ekasya saMsRSTatve tasyaiva, asaMsRSTisodarAsodarasaMsRSTisadbhAve ca dvayoreva, , sApatna mAtra sadbhAve'pi prathamaM saMsRSTinaH tadabhAve cAsaMsRSTino'sodarasya mRtadhanaM pratyetavyam / ata eva uktakrameNa bahUnAmadhikArapratipatyarthaM bhrAtara iti / nanu sodarabhrAtRputravat sodara pitRvyasyApi dhanideya sapatnIka pUrva puruSadvayasya piNDadAtRtvAt dhanipitRvyabhrAtRputrayoH samAno'dhikAraH syAt / ucyate, pitRvyo hi dhaninaH pitAmahaprapitAmahayoH piNDadaH, bhrAtuH putrastu dhaninaH pradhAnaM pitaramevAdAya puruSadvayasya piNDaH dAteti sa eva balavAniti pitRvyAt pUrvamadhikriyate / ata eva bhrAtRnasApi pitRvyasya bAdhakaH mRtadhanikastha pituH pradhAnasyaiva piNDadAtRtvAt / bhrAtuH pratinaptA tu dhaninaH pitRsaMtatirapi pitRvyeNa bAdhyate paJcamatvena piNDadAtRtvAbhAvAt / tathA ca manuH - ' trayANAmudakaM kAryaM triSu piNDaH pravartate / caturthaH saMpradAtaiSAM paJcamo tadabhAve bhrAtRputrasya, bhrAtRgAmItyabhidhAya 'tadabhAve bhrAtRputragAmI ti viSNuvacanAt / tatrApi prathamaM sodarabhrAtRputrasya tasya cAbhAve'sodarabhrAtRputrasyAdhikAraH 'sodarasya tu sodara' iti vacanAt / asodarabhrAtRputro hi dhanino mRtasya mAtaraM vihAya svapitAmahIviziSTasya dhanipituH piNDadAteti sodarabhrAtRputrAjjaghanyastadanantaraM dhanamadhikaroti / na ca sapatnIkatvena sapatnImAtuH sapatnIpitAmahyAH sapatnIprapitAmahyAzca zrAddhe'nupravezaH mAtrAdizabdAnAM svajananIpitRjananIpitAmahajananISveva mukhyatvAt taireva ca padaiH zrAddhe anupravezAt / yathA - 'svena bharcA saha zrAddhaM mAtA bhuGkte svadhAmayam / pitAmahI ca svenaiva svenaiva prapitAmahI // ' sapatnImAtrAdInAM ca pArvaNazrAddhAnupravezo niSiddha eva / yathA paThanti 'aputrA ye mRtAH kecit striyo vA puruSAzca ye / teSAmapi ca deyaM syAdekoddiSTaM na pArvaNam // ' kiM ca sapatnIzrAddha vidhAnasya nityatvaM sarvajana siddhatvAt sapatnI mAtrAdInAM cAnityatvAt nityAnityasaMyogavirodhena mAtrAdyapekSameva sapatnIka zrAddhavidhAnaM yuktam / kasya
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam . 1490 nopapadyate // ' ityanena paJcamo niSiddhaH / kintu piturapi prapautraparyantAbhAve pitRdauhitrasyAdhikAro boddhavyaH dhani dauhitrasyeva / evaM pitAmahaprapitAmahasaMtaterapi dauhitrA ntAyAH piNDapratyAsattikrameNAdhikAro boddhavyaH / 'dauhitro'pi hyamutrainaM saMtArayati pautravaditi hetoravizeSAt / svadauhitravat pitrAdidauhitrasyApi tadbheogyapiNDadAnena saMtArakatvAt / ata eva manunA pRthagamISAmadhikAro na darzitaH / ' trayANAmiti 'anantara' iti (masmR. 9 | 186-7) vacanadvayenaiva saMgRhItatvAt / yAjJavalkyena ca pitrAdidauhitrasyApi tadgotrajAtasya piNDadAnAnantaryakrame NAdhikArapratipattyarthaM gotrajapadaM kRtaM sapiNDastrINAM ca vyudAsArthaM tAsAmatadgotrajAtatvAt / ata eva arhati strItyanuvRttau, baudhAyanaH - 'na dAyaM nirindriyA adA - yAzca striyo matAH iti zruteH / ' na dAyamarhati strItyanvayaH, patnyAdInAM tvadhikAro vizeSavacanAdaviruddhaH / prapitA mahasaMtAnasya dauhitrAntasya mRtabhogyapiNDadAturabhAve mRtadeyamAtAmahAdipiNDadAnena piNDAnantaryAt mAtulAdigrahaNArtha bandhupadaM prayuktavAn yAjJavalkyaH, manunA tu piNDadAnAnantaryavacanevaiva darzitam / mRtadeya mAtAmahAdipiNDatrayasya mAtulAdibhirdIyamAnatvAt mAtulAdyarthatvaM dhanasya vanadvAreNa tasyApi tatpiNDadAtRtvAt / dhanArjanasya hi prayojanadvayaM bhogA rthatvaM dAnAdyadRSTArthatvaM ca / tatrArjakasya tu mRtatvAt dhane bhogyatvAbhAvenAdRSTArthatvameva ziSTam / ata eva bRhaspatiH-'samutpannAddhanAdarddhaM tadarthe sthApayet pRthak / mAsaSANmAsike zrAddhe vArSike ca prayatnataH // tathA Apa stambaH----'antevAsI vA'rthAn tadartheSu dharmakRtyeSu prayojayet duhitA vA / ' mAsikAdinA tadbhogArtha dharmakRtyeviti adRSTArthatve hetuH / ata eva dattabhuktaphalaM dhanamiti smaranti / tasmAt tadbhogyapiNDadAturabhAve taddeya piNDadAturmAtulAderadhikAro nyAyya eva / ata eva 'trayA NAmi'ti 'anantara' iti vacanadvayenaivAyamartho darzita iti matvA tadanantaraM manunoktaM- 'ata UrdhvaM sakulyaH syAdAcAryaH ziSya eva vA / ' (masmR. 9 / 189 ) / sakulyo vRddhaprapitAmahAdisaMtatiH samAnodakAzca bhaNyante / teSA mupanyAsakrameNAdhikArakramaH / tadabhAve AcAryaziSyA dInAm | anyathA kathaM mAtulAdInAM manuviruddho'ntarbhAvaH zakyate / tasmAt manunA pUrvavacanadvayapratipAdito'yamartha ityavirodhaH / *dA. 203-11 (4) 'aputrAzayanaM bhartuH' ityAdimanuvAkyokta guNA patnI pitRbhrAtRsadbhAve'pi svayameva patidhanaM samagraM gRhNAti, patyuzca zrAddhAdi karoti / anenaivAbhiprAyeNa bRhaspatinA'pyuktaM 'pituH putreNa kartavyA piNDadAnodakakriyA / putrAbhAve tu patnI syAttadabhAve sahodaraH // ' iti / tathA yA pitRdhanAnupaghAtena svayamarjayiturbhartuH paricaya yathAvatkRtavatI saMyatendriyA ca sA bhartuH sakalameva dhanaM devareSu vidyamAneSvapi gRhNAti / yA tu tAruNyAdinA saMbhAvitavyabhicArA tasyAM vidyamAnAyAmapi mRtakasya bharturbhrAtRgAmyeva vittaM na tu patnIgAmi / tatrApi ceSA vyavasthA - yadi tadbhrAtRbhiH svapitRdhanAnupaghAtena. saMbhUya samutthAnena dhanamarjitaM, tadA pitroH sadbhAve'pi bhrAtara eva dhanagrAhiNaH / yadA tu pitRpitAmahAdyupArjitaM dhanaM, tadA na bhrAtRRNAM dhanabhAgitvaM kintu pitroriti, evaM viSayavyavasthAyAM sarvavAkyAvirodhaH / yadapi cArthavAdavacanam -' tasmAtstriyo nirindriyA a. dAyAdAH' iti / tadapi yathAprApti varNanIyamanuvAdakatvAditi putra sadbhAvaviSayatvena vyAkhyeyam / asti ca strINAmekAkinInAmapi pUrtadharmAdhikAraH / tena tatra dhanaM tA upayozyante / yattu nAradena - 'bhrAtRNAmaprajAH preyAt' ityabhidhAyoktam- 'bharaNaM cAsya kurvIranstrINAmA jIvita - kSayAt / ityAdi, tatpunarbhUsvairiNyAdiviSayaM veditavyam / strIzabdamAtra prayogAt / evaM palyAmasatyAM pitRsamAnavarNA duhitaro'putradhanasvAminyaH / apa. (pu.742-3) mAtA ca pitA ca pitarau tau putrasya patnyA duhitRbhizca rahitasya dhanagrAhiNau / pitrorabhAve bhrAtaraste tu sodarA eva pratyAsannataratvAt / te hi mRtabhrApekSayaikasyaiva mAtRvargasya zrAddhakAriNo na tu sApatnAH / yattu zaMkhalikhitapaiThInasivacaH - ' aputrasya svaryAtasya bhrAtRgAmi dhanaM tadabhAve mAtApitarau labhetAM patnI vA jyeSThaH' / ityAdi, * zeSaM jImUtavAhanamataM mRtAputradhanAdhikArakramasthamanubRhaspativacaneSu draSTavyam / dAta. dAvat kramaH upapattizca / saMsRSTau vizeSaH saMsRSTivibhAge'nusaMdheyaH /
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1491 tatpitRdhanAnupaghAtenArjita(tA)vibhaktadhaneSu bhrAtaSa draSTa- / tvotpattI vidheyAyAM yathA''ha bhagavAn--palyA duhitaNAM vyam / atAdRzabhrAtRbhAve ca pitarau jyeSThA vA patnI svAmitotpannaiva na tUtpAdyA 'pANigrahaNAddhi sahatvam' uktalakSaNabhrAtRvilakSaNAstu bhrAtaro yAjJavalkyoktakramA- ityAdinA''pastambavAkyena bhartadhane strINAM svAmitvaM natikrameNa rikthabhAjo mantavyA iti sarvamaviruddham / pANigrahaNameva sAdhayatIti vidhIyate / duhitRNAM putrava* yadapi devalenoktaM-'tato dAyamaputrasya vibhajeransa- | jjanmanaiva pitRdhane svAmibhAva siddhiriti veditavyam / hodarAH / tulyA duhitaro vA'pi dhriyamANaH pitA'pi | tatazca palyAM duhitari satyAM tayoH svAmitvaM bAdhitvA vA // savarNA bhrAtaro mAtA bhAryA ceti yathAkramam // pitrAdisvAmitvavidhiranena vAkyena kaaryH| abhAve tu iti / tatrApi zaMkhavacanavyavasthAprakAreNa sodarANAM pUrva patnIduhitrorbAdhanirapekSaM vidhAyakatvamasyeti vairUpyamApadAyagrAhitvaM jJAtavyam / bhrAtrabhAve tatsutAstadabhAve | dyate, tatastatparihArArtha patnyAdyabhAva eva pitrAdInAM dhngotrjaaH| . apa. (pR.744) bhAktvamiha prameyam / yattu zaMkhAdibhiH pitrAdyabhAve palyA evaM bhrAtA tatputrastatpautra iti pitRsaMtatau trayaH dhanagrAhakatvamucyate, tatkAraNAntareNa bhartRdhane yasyA 'apratyAsannAH spinnddaaH| evaM pitAmahasaMtatau prapitAmahasaMtatau dhikArAdipadAspadaM svAmitvamapetaM tadviSayaM draSTavyam / ca / eSAmabhAve pitrAditrayasya ye prapautrAsteSAM putrAditrayaM uktaM ca kAraNAntaraM --'hRtAdhikArAM malinAM' sApiNDayAddhanagrAhakam / gotrajAbhAve bandhuH pitaSvasA ityatra bhartRdhane patnyAH svAmitvabhraMzaM prati / tasmAduktaiva mAtuSvasA maatulsutaadiH| tadabhAve ziSya upanIya veda- vyavasthA yuktA / yaduktaM strINAM khanirvAhasamarthAdadhimadhyApito dhanabhAgbhavati / tadabhAve sabrahmacArI ekA- ko'rtho nirarthaka iti, tadapi naiva yuktam / uktaM hi caarykH| yatta kAtyAyanenoktaM-'vibhakte saMsthite dravyaM strINAmabhartRkANAM mantrAgnisAdhyadharmAdanyatra dharme dAnAdAputrAbhAve pitA haret / bhrAtA vA jananI vA'tha mAtA | vastyadhikAra iti / tena svatantropayujyamAne'rthe tAsAmuvA tatpituH kramAt // iti / tatra putrAbhAva itye payogaH / apa. (pR.746-7) tatpradarzanArtham / tena panyA duhitaNAmabhAva iti draSTa- (5) evaM ca panyeva kRtsnamaMzaM labheteti vibhaktAvyam / piturabhAve mAtA, mAtrA'numato vA mA(bhrA) saMsRSTaviSaya miti mantavyam / tathA saMgrahakAraH-'bhrAtRSu taiva' / 'mAtA rikthaharI jJeyA bhrAtA vA tadanujJayA' iti pravibhakteSu saMsRSTeSvapyasatsu ca / gurvAdezAniyogasthA vacanAt / epAmabhAve mRtasya pitaamhii| apa. (pR.745) | patnI dhanamavApnuyAt // ' iti / gurvAdezAnniyogasthati patnI duhitara ityatra vAkye kecitparyanayaJjate. dhArezvaramataM vizvarUpAdibhiH samyak dUSitatvAdupekSaNIyam / yathA-striyAH sabhartakAyA eveSTApUrtayoradhikAro na tatazca saMgrahakAroktaviSaye vRddhamanUktaguNaviziSTA patnI tu kevalAyAstasyA bhartarahitatvAdeva ca tayA na kAmaH | bhartadhanamakhilamavApnuyAdityetadeva matamAdartavyam / sevanIyaH kintu tapastItram / na ca dharmakAmayoranupayujya- yattu zrutau ca uktaM-'tasmAstriyo nirindriyA adAmAno'rtho bhavati purussaarthH| tasmAtpitrAdiSu dharmakAmo- | yAdA' iti / tadapi na. vRddhamanvAdivacanabAdhakam / niripayogidhanabhAjaneSu satsu na panyA dhanabhAktvaM, tasmA- ndriyaputrasAhacaryAdapatyabhUtastrIviSayatvAvagateH / bhavatu daputrasya mRtakasya dhanaM patnI nirvAhamAtrasamarthamAdadyA- vA sarvastrIviSayatvAvagatiH tathApi dAyAdatayA zaGgagrAhonAdhika, tadviSayaM palyA dhanabhAktvavacanam / yasya * 'eSAmabhAve' iti zlokavyAkhyAnaM mitAgatam / dhArezvaratu patnIrahitasya dhanaM duhitRvivAhamAtraparyAptaM tadviSayaM mataM tannirasanaM ca mitAgatam / duhitRpadArthoM dAvat / dhanasya duhitaNAM dhanagrAhitvamanenocyate / ato'dhikasya mRtaka- puruSArthatvavicAro mitAvat / vizeSazca 'trayANAmudakaM kAryam' dhanasya patnIduhitasadbhAve'pi sapiNDAH pitrAdaya eva iti manuvacane (pR.1315) draSTavyaH / mamu. apavadbhAvaH / grAhakAH zaMkhAdivAkyasAmarthyAdbhavantIti mantavyamiti / | vizeSazca 'anantaraH sapiNDAyaH' iti manuvacane (pR.1477) tadayuktaM, dhanasvAminaHpramaye sati taddhane'nyasya svAmi- | draSTavyaH / maca, mamugatam /
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1492 vyabahArakANDam 'tapatnyAdistrIvyatiriktaviSayArthavAdazrutiriti sarve sustha m | patnI bahutve samaM vibhajya aputrabhartRdhanagrahaNaM sarvAsAM yuktam / smRca. 294 cazabdena sUcitasya dauhitrasyAnantarameva mAtA* pitarau samasamaye dhanabhAjau tayoravAntarakramanyAyAbhAvAdityavamantavyo 'bhiprAyaH / yAjJavalkyoktAbhiprAyamabudhvA kaizcitpaNDitammanyaiH kazcinnyAya utprekSito mAturgarbhapoSaNadhAraNadvArA'tyanto pakAritvAdeva 'sahasraM tu piturmAtA gauraveNAtiricyate' iti smaraNAcca, pitari vidyamAne'pi mAturaMzagrahaNAdhikAra iti nAyaM, nyAyo mAturAdAvaMzagrahaNAdhikArApAdanAyAlam / piturapi bahudhA saMnidhAtRtvAt vidyApradatvAt 'tayorapi pitA zreyAn bIjaprAdhAnyadarzanAt' iti `smaraNAcca / anyaiH punaranyayotprekSitam / pitA sapatnIputreSvapi sAdhAraNaH / mAtA tu na sAdhAraNIti pratyAsatyatizayo'stIti vipralambhasadRzamidaM na hi jananIjanakayorjanyaM prati saMnikarSatAratamyamasti / na ca bahusaMbandhena sAkSAtsaMbandhanibandhanAyAH pratyAsatyatizayo vyapaiti / yadapi tairevoktaM 'ekazeSagrahaNe'pi kathaMcinmAtuH prAthamyamavagamyata' iti / tadapi mandam / 'sArasvatau bhavata' ityutpattivAkye kramAvagatyabhAvena yAjyAtkramAt pradhAnayoH kramaH paJcame darzito na punaH sArasvatAvityekaze ta eva kathaJcitkramAvagatirupapAditeti na nibandhameva (1) mAtuH prAthamyasamarthanam / ata eva zrIkareNa pitrorvibhajya dhanagrahaNamuktaM tadapyayuktam / 'pitA haredaputrasya RkthaM' 'svaryAtasya hyaputrasya mAtA dAyamavApnuyAt' ityetAbhyAM trIhiyavayornirapekSasAdhanatvavannirapekSasvAmitvapratIteH / apare punaranyathA mAtuH pratyAsattimunnayanti / "sodarasya tu sodara' ityatra mAtRdvAreNa sodaravacanAnmAtuH pratyAsattirgamyate iti / tadapi kuzAvalambanamAtre | tathAhi bhrAturbhinnodarAdekodarayorabhinnamAtRkatvena pratyAsattau vizeSo'stu / janakAtpunarjananyAH putraM prati pratyAsattau vizeSaH kiM nibandhano bhaviSyatIti na vidmaH / tasmAdatra pitroH sadbhAve kaH krama ityapekSAyAM vaktavyo vizeSaH / yattaktaM zambhunA avyaktadhanatvAddampatyoryena kena - cid gRhyamANamubhayArthamiti na vizeSo vaktavya iti / tadayuktam / mAtrA gRhyamANaM mAtrArthameva adhyagnyAdi - strIdhanavat nobhayArthamiti vizeSo vaktavya eva so'bhidhIyate / nyAyAbhAvAdatra krame vacanameva zaraNam / vacane ca prathamaM pitureva dhanagrahaNAdhikAraH pratipAdyate / tathA ca ' aputrasya dhanaM patnyabhigAmi tadabhAveM duhitRgAmi' ityanuvRttau bRhadviSNuH 'tadabhAve tu pitRgAmi tadabhAve mAtRgAmI ti / yadyapyaputradhanasya duhitrabhAve pitRgAmitvamuktaM tathApi duhitrabhAve dauhitragAmitvasya nyAyavacanAbhyAmuktatvAddauhitrAbhAve pitRgAmitvamavagantavyam / dauhitrasyApi duhitRkoTitvAtprathamadauhitragAmitvAnabhidhAnaM vRhadviSNoriti ca mantavyam / mAtrabhAve sodarabhrAtRgAmitvaM ekamAtRkatvena mRtabhrAtuH pratyAsatyatizayalakSaNanyAyAtprAptam / tadabhAve bhinnodaragAmitvaM ca / yad yAjJavalkyena nyAyamUlakakramamevAbhidadhatA'bhihitaM 'pitarau bhrAtarastathA' iti bhrAtaraH sodarA evAtra bhinnodarApekSayA dhaninaM prati pratyAsannatvAdabhipretAH / tatazca mAtrabhAve sodarabhrAtRgAmyaputradhanamityutsarge yAjJavalkyena darzitaH / tadA sodaratvasvarUpavizeSavivakSAyAmapi bhrAtara iti sAmAnyazabdaprayogeNa sodarAbhAve bhinnodarA ityutsargastenaiva darzitaH / utsargasya vakSyamANaviSayadvaye'pavAdamAha kAtyAyanaH'vibhakte saMsthite dravyaM putrAbhAve pitA haret / bhrAtA vA jananI vA'tha mAtA vA tatpituH kramAt // ' tatpi turmAtA vibhaktamRtAputrasya piturmAtA pitAmahIti yAvat / putragrahaNamAsannataropalakSaNArtham / tena putrAdidauhitrAntAnAM pitrapekSayA dRSTAdRSTopakArAdisaMbandhenAsannatarANAmabhAve prathamaM pitA haret ityarthaH / vAzabdo'tra yogyAbhAvavikalpArthaH svAmyAkhye siddharUpe vastuni, na hi vastuni vikalpa iti nyAyena tulyavadvikalpAsaMbhavAt / evaM caitaduktaM bhavati / pitrabhAve bhrAtA tadabhAve jananI tadabhAve pitAmahIti kramAduktaM pAThakrameNetyarthaH / anenaiva krameNa vibhaktasaMsthitaviSaye manurapi putrapatnIduhitRdauhitrANAmAsannatarANAmabhAvamaputrasyetyupalakSaNazabdenoktvA pitRbhrAtRmAtRpitAmahInAM dhanagrahaNaM sArddhazlokenAha 'pitA haredaputrasya RkthaM bhrAtara eva vA / anapatyasya putrasya mAtA dAyamavApnuyAt / mAtaryapi ca
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-matAputradhanAdhikArakramaH 1493 vRttAyAM piturmAtA dhanaM haret // ' (msmR.9|185,217) | NAntaraM, pratyuta bhrAtRtatsutasAhacaryAtpumAMsa eva gotrajA iti / aputrasya putrptniiduhitRdauhitrrhitsyetyrthH| gmynte| kiM ca patnIduhitrAdInAM zaMkhagrahaNena dAyAda___ evaM ca kAtyAyanamanupratipAditaH pitrAdipitA- tvasmRteragatyA 'tasmAstriyo nirindriyA adAyAdIri'ti mAntAnAM dhanagrahaNakramaH vacanaikanibandhanatvaviruddhanaiyA- zruteH tenaiva svarUpaikazeSatayA smRteH satyAM gatau zrutiyikakramabAdhaka iti nyAyavirodhazaGkA tu na kaaryaa| virodhinI virUpaikazeSatA duurotsaaritaa| ata eva 'jIvayAjJavalkIyameva vacanaM kramaparaM tatparatvasya tatra 'pUrvA-putrebhyo dAyaM vibhajet' ityApastambasUtravyAcakSANena bhAve paraH paraH' iti kaNThoktyA vyaktatvAt / tena ca tadbhASyakAreNa putrebhya eva dAyaM vibhajan na strIbhyo tadviruddhAni 'pitA haredaputrasya' ityevamAdInyadhi- | duhitRbhya ityuktam / kAramAtraparANi na kramaparANIti vyaakhyaa'pyupekssnniiyaa| yadyapi 'bhrAtaputrau svasaduhitubhyAm' iti zAbdasmRtyA 'mAtA vA tatpituH kramamat' iti 'mAtaryapi ca vRttA- putrebhya ityatra virUpaikazeSaM kRtvA duhitRNAmanupravezo'tra yAm' iti ca, kAtyAyanamanuvacanayorapi kaNThoktyA kartuM zakyate tathApi pumAMso dAyAdA na striyastasmAt krmsmRteH| mAtuH pUrva bhrAtA dhanahArItyatra vizeSamAha | 'striyo nirindriyA adAyAdIriti zruteriti, etenedaM bRhaspatiH 'bhAryAsutavihInasya tanayasya mRtasya tu / mAtA nirastam / yatkaizciduktam / gotrajAH pitAmahI tatsapiRkthaharI jJeyA bhrAtA vA tadanujJayA / / ' iti| bhAryA- NDAH samAnodakAzca / tatra pitAmahI prathamaM dhanabhAk / grahaNaM nyAyavacanato baddhakramANAM duhitRdauhitrapitaNA- 'mAtaryapi ca vRttAyAM piturmAtA dhanaM haret' iti mAturamupalakSaNArtham / tena sutabhAryAduhitRdauhitrapitRvihInasye nantaraM pitAmahyA dhanagrahaNe prApte pitrAdInAM bhrAtRsutaparyatyartho vijJeyaH / evaM ca 'pitarau bhrAtarastathA' ityuktakramasya ntAnAM baddhakramatvena madhye'nupravezAbhAvAt utkarSe tatsumAturanujJAviSaye vidyamAnena pitAmahIviSaye ca kAtyA- tAnantaraM pitAmahI gRhNAti avirodhAt iti / bhraatRsNynaadyktkrmennaapvaado'nusNdheyH| tAnAnantaramapi teSAM gotrajAnAM ca baddhakramatvAvizeSA. / etenedaM nirastaM yatkaizviduktaM mAtRpitRbhrAtRbhrAtRsutAnAM pitAmahyA sahaivAtra kramo nibadhyate iti saMbaddham / sva'pitarau bhrAtarastathA tatsutA' iti vacanena baddhakrama rUpaikazeSatvena puMsAmeva gotrajAnAM bhrAtRsutasahakramabandha tvAnmadhye'pyanupravezAbhAvAt bhrAtRsutAnantaraM hi pitA- nAt / na hyanyagotrajA pitAmahI mRtagotrajA'pItyalaM mahI gRhNAti,tasyAH krmvishessoktybhaavenaavirodhaaditi| | bhunaa| na hi pitAmahyAH kramavizeSoktyabhAvaH / kAtyAyanavacana- | gotrajA ityekazeSakaraNamapi pitarAvitivat nyAyapAThastadgatArthazabdena mAnavIye 'mAtaryapi ca vRttAyAM' iti / mUlAvAntarakramAbhAvAdeva yAjJavalkyasyeti mantavyam / padadvayena ca pitAmahyAH kramavizeSokteH prAkpradarzitatvA-na hi bhrAtRsutAbhAve pitAmahasuto dhanabhAgityevamAdyaduddhakramatvAnnyAyamUlasya madhye vacanamUlakramavizeSasaMbha- vAntarakrame kazcinnyAyo'sti / na hi pitAmahamatikramya vAca / smRca.297-9 tatsuto dhanabhAgiti kenocyte| 'bhrAtarastatsutA' ityatatazca sodarabhrAtRsutAbhAve sApalyabhrAtRsutA dhana bhidhAya gotrajA ityabhidadhatA yAjJavalkyenaivocyate / bhaajH| teSAmapyabhAve ke dhanabhAja ityapekSite yAjJa gotrajazabdenaiva bhrAtRtatsutayonirdeze gamyamAne'pi pRthak valkyaH 'gotrajA' iti 'dhanabhAja' iti zeSaH / gotraja tayorabhidhAnasya gotrajeSu pitAmahAdiSu tasya tasya saMtato zabdo'tra gobalIvardanyAyAtpUrvoktapitRbhrAtRtatsutavyatiri- | pitRsatatAvApa pitRsaMtatAvapi ca putrapautrayordhanabhAgitvajJApanArthatvAt / ktapitAmahasutAdigotrajeSu vrtte| tatrApi svarUpaikazeSasya | manunA'pyayamevArthaH sUcyate 'yo yo hyanantaraH piNDAttasya svato'vagateH pitAmahaduhitrAdistrIvyatirikteSa vartate / tasya dhanaM bhavet / ata Urdhva sakulyAH syurAcAryaH kAraNAntarAdeva hi kukkuTau vAyasau mithunIkariSyAma | ziSya eva vA // ityevamAdau virUpaikazeSAvagatiH / na ceha tathAsti kAra.. atrAyaM daaypraaptikrmH| bhrAtRsutAbhAve pitAmaha
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sutasya dAyaprAptiH, tasyAbhAve tatsutasya tasyAbhAve / kSayAt / rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindyuritarAsu ca // vRddhaprapitAmahasutasya, tasyAbhAve tatsutasya, tasyAbhAve | iti, bharaNamAtraM zaMkhenoktaM tadvaidhavyavratAdirahitAvya bhisapiNDAtItapuruSasutasya, tasyAbhAve tatsutasya, tasyAbhAve cAriNImAtraviSayam / yattu yAjJavalkyena, 'pitarau bhrAtarasamAnodakAdyapuruSasutasya, tasyAbhAve tatsutasya, eva- stathe'ti bhrAtRsadbhAve pitrorevAdhikAra uktaH, sa pitRpitAmevoparitanaSaTsamAnodakasaMtatAvapyanusaMdheyam / jJAti- mahAdyArjitadhanaviSayaH / yacca pitRdravyAvirodhenArjitaM, sakulyabandhuSu vAcanikAsannantarAbhAve yathAkathaMcidapyA- tatpitroH sadbhAve bhrAtRNAmeva / devala:-'tato dAyamaputrasya sannantarA mukhyAH / vibhajeran sahodarAH / tulyA duhitaro vApi dhriyamANaH ___ asmanmate tu pitarya vidyamAne tu mAturdhana, tadabhAve pitApi vA // savarNA bhrAtaro mAtA bhAryA ceti yathApitAmahyAstadabhAve tu dhanikapitRsaMtatetRtatsutAtmi- kramam / eSAmabhAve gRhNIyuH kulyAnAM sahavAsinaH // ' kAyA ityanusaMdheyam / evamuktamaputradhanaviSayaM sarva yathA tulyAH sodaryAH / pitA dhriyamANaH saspahazceti zeSaH / yogyaM anupanItopakurvANakabrahmacArisamAvRttagRhasthAzramA atra halAyudhena yathAkramaM yathA yAjJavalkyAdikramamiti ntarbahi tsnaatksvaamivissym| *smRca.300-2 virodhamAzaGkya parihRtam / atredaM zAstratatvamityupa (6) anapatyasya mRtasya patnI sagotrAddevarasapiNDa- kramya likhitaM ca patnImArabhya zrotriyaparyantasyAputrayoranyatarasmAt apatyamutpAdya asmai mRtasvAmisvatvopa- brAhmaNadhane rAjaparyantasyAputrAbrAhmaNadhane'dhikAritvam / lakSitamRkthajAtaM dadyAnna svayamAdadIteti pArijAtaH / etaddarzanAcca zaMkhalikhitavacane'pi vyavahitakalpanA vira.589 / kAryeti / devalavacane alabdhakrame yAjJavalkyaviSNUktaH evamaputradhane vidyamAnAyAM sAdhvyAM bhAryAyAM tasyA kramo'nvetIti devalavacanalikhanAnantaraM yAjJavalkya viSNuadhikAraH / tadabhAve tu vidyamAnAyA duhituradhikAraH / / vacane likhitavataH kalpatarukArasyAbhipretam / vastutastu vira.591 paiThInasivAkye 'aputrasya pramItasya bhrAtRgAmi dravyapitAmahyadhikAraH pitRbhrAtRsapiNDAbhAve draSTavyaH / miti pitRpitAmahAdyarjitadhanetaradhane, tadabhAve mAtAmAturabhAve pitrAdInAmadhikArasya sthitatvAt / dAyAdyaM pitarAvityapi anyatra khaNDe kramAdarzanameveti na dAyAdagrAhyamRktham / gautamaH 'asaMsRSTavibhAgaH pretAnAM | virodhaH / jyeSThasya / ' asaMsRSTAnAM vibhaktAnAM bhrAtRNAM madhye yo'na- | patnI cAtrottamaguNA vivakSitA / aputratvamatra pautrapatyaH praiti, tasya bhAgo jyeSThasyaiva bhvtiityrthH| etadapi praNaptRzUnyatvamapi vivakSitamiti prakAzakAreNa dyotipatnImAtApitrasatve boddhvym| paiThIna siH-'aputrasya bhrAta- tam / yuktaM caitadyavahArikatvAt / yadyapi pitarAviti samu. gAmi dravyaM tadabhAve mAtApitarau labhetAm / patnI vA jyeSThA citanirdezena samuccitAdhikAra 'ApAtato bhAti tathApi sagotraziSyasabrahmacAriNaH / ' ajyeSThA pativratAtvAnya- ! 'bhAryAsutavihInasya tanayasya mRtasya ca / mAtA RkthasvalpavidhavAkartavya niyamavatI, na tu marvatatkartavyavatI, | harI zeyeti pitRnarapekSyeNaiva bhAryAsutAbhAve mAturadhikAratasyA bhrAtrapekSayA patiRkthagrahaNe mukhyatvAt / nApi | bodhanAt, mAtrabhAve pitradhikArabodhanamaneneti / vyabhicAriNI, tasyA nirvAsyatvAt / sabrahmacAryatra sahA +vira.592-5 dhyAyI, yacca 'bharaNaM cAsya kurin strINAmAjIvita + bhrAtRpitRvikalpaH apavat / smRsA. vivAdaratnAkarI* duhitRpadArthavizeSaNAni asminneva prakaraNe bRhaspatI yAputradhanAdhikAraprakaraNoktavacanakramAnusAryeva / smRtisAroktakAtyAyane ca draSTavyAni / patnIpadArthaH duhitRpadasya putrikA- | kalpatarupArijAtahalAyudhamateSu vacanopanyAsa eva na vyAkhyA padArthatvapakSanirasanaM ca bRhaspatau nArade ca draSTavyam / patnI- dRzyate / pArijAtamate mAtRpitRkramaH na vivAdaratnAkarAnusArI duhitRdauhitropakArakatvaM nArade draSTavyam / 'ziSya' ityAdi- tathaiva bhrAtRpitRkrame viSayavibhAgo na ratnAkaravat / zrIkaramataM bAkyazeSavyAkhyAnaM mitAgatam / 'trayANAmudakam' iti manuvacane (pR.1315) draSTavyam / .
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - mRtAputradhanAdhikArakramaH / yA ca zrutiH 'tasmAtstriyo nirindriyA adAyAdA:' iti sA pAtnIvatagrahe tatpatnyA aMzo nAstItyevaMparA / indriyazabdasya 'indriyaM vai somapIthaH' iti some prayogadarzanAt / _xpamA. 536 (8) yathA mAtranantarameva pituradhikArastathA pitAmahyanantaraM pitAmahasyAdhikAraH / piturabhAve bhrAtRRNAmiva pitAmahasyAbhAve pitRvyAstatrApi sodarabhinnodaravyavasthA pUrvavadeva | sAkSAtpitAmahIputrAH prathamaM dhanabhAjastadabhAve sApatnyapitAmahIputrAsteSAmapyabhAve bhrAtRputranyAyena pitRvyaputrAsteSAmabhAve prapitAmahI tasyA abhAve prapi tAmahastadabhAve prapitAmahaputrAH bhrAtRnyAyenaiva tadabhAve tatputrA ityevaM saptamapuruSaparyantaM veditavyam / evaM saptamapuruSAdhikasapiNDAbhAve samAnodakAH / tatrApi pUrvoktarItyA pratyAsattivizeSo draSTavyaH / *mapA.673-4 (9) mitATIkA - vivAhasaMskRtaiva patnItyucyata iti / yadyapi jyeSThAyAmaniSiddhAyAM satyAM kanIyasInAM yajJe nAdhikAraH tathApi tadabhAve sadbhAve'pi vA dIrgharogagrastAyAM tasyAM patitAyAM vA'nyAsAM krameNAdhikAro'stIti yajJasAdhanatvayogyatA'stIti 'yajJasaMyoga' ityatra yajJasAdhanatvayogyatA vivakSitetyarthaH / athavA yajJazabdena vivAha eva kathyate / tatrApi devatoddezena dravyasya dIyamAnatvAt tadrUpatvAcca yAgasya / evamapi vivAhitaiva patnI nAnyA tadA striyamantareNa vivAhasyaivAbhAvAt yajJasAdhanatvamiti draSTavyam / yathAMzaM vibhajya dhanaM gRhNantIti / yathAMza 'catustridyekabhAgAH syuH' ityanena krameNa brAhmaNI kSatriyA vaizyA zUdrA ca gRhNIyurityarthaH / subo.(pR.62) vyAmoha mAtramiti / yadA bhartari jIvati mRte ca putreSu satsvapi putrasamAMzabhAktvaM na bharaNamAtropayuktadhanabhAktvaM panyAH tadA kimu vaktavyamaputrasya dhanaM sakalamApnotItyevaM kaimutikanyAyenaiva patnyAH sakaladhanabhAktve siddhe grAsAcchAdanAtiriktaM na prApnotItyuktiH bhrAntetyarthaH / kiM ca aMzagrahaNAdhikAriNAM putrAntarAbhAve sakalarikthagrahaNAdhikAreNa putreNa saha samAMzabhAktvasyoktatvAt 1495 putrAbhAve vibhaktasthAnapatyasya dhanaM patnI gRhNAtIti yuktiyuktaM caitat / tasmAtpUrvAparavicArazUnyAnAmidaM vacanamupekSaNIyameva / subo.(pR.66-7) AcAryo vizvarUpAcAryaH / subo. (pR.69) (candrikAdimataM khaNDayati ) etadakhilamapyacaturasram / tathA hi / na tAvadekazeSe kramApratItiH vigraha - vAkye cAnekazeSapakSe ca mAtuH pUrvapAThAdeva kramapratIteH / nanu 'sArasvatau bhavata' ityuktaM iti cet na, tannyAyavirodhAbhAvAt / tathAhi sArasvatazca sArasvatazca sArasvatAviti 'sarUpANAmekazeSa ekavibhaktau' iti sarUpaikazeSatvAt kramastatra vigrahavAkye'pi na pratIyate, ataH ko'tra krama ityAkAGkSAyAM zrauto mantrakramo yukta iti yAjyAnuvAkyAyugalakrameNa yAgAnuSThAnakramo nirUpitaH, na tu sarvatraikazeSe kramapratItyabhAva ityabhiprAyaH / x mAtRpitRkramaH mitAvat dAvaccApakSapAtenopanyastaH / 'zeSaM mitAgatam / sarva vyAkhyAnaM mitAgatam / vya. kA. 188 prakRte tu 'pitarau' ityatra 'pitA mAteti' vijAtIyaika: zeSatvAdvigrahavAkye'vazyaM kramapratIteH, sa kramo grAhya eva / yccoktm| na hi jananIjanakayorjanyaM prati saMnikarSatAratamyamastIti tadapi sthavIyaH / garbhadhAraNapoSaNAdibhiratyAvazyakatvena janye'tizayAntaramutpAdayati mAtA / pitA tu niSekakRdeva / adRSTAt dRSTasyaiva prAbalyAt dRSTopakArAdhikyAnmAtuH saMnikarSAtizayo'stIti / yadapi coktaM gotrajA iti sarUpaikazeSatvAt bhrAtRtatsutAdibhiH saha baddhakramatvAt pitAmahyA bhrAtRsutAnantaramapi pravezAbhAva iti tadasAdhu / vijAtIyAnAmapi strINAM puMsAM ca gotrajAzca gotrajAzca ityekavibhaktyantatvAvirodhAt / jAtidravyaguNA itivat / nApi baddhakramatA / pitrAdibhrAtRsutAnAM gotrajAnAM ca na baddhakramatA / ataH patnyabhAve duhitA tadabhAve dauhitrastadabhAve mAtA tadabhAve pitA tadabhAve bhrAtarastadabhAve bhrAtRsutAstadabhAve pitAmahIti ca kramaH / yathAha bRhaspatiH - - ' bhAryAsutavihInasya tanayasya mRtasya tu / mAtA rikthaharI jJeyA bhrAtA vA tadanujJayA // ' iti / asyArthaH / sutavihInasya mRtasyAsya rikthaharI bhAryA / tadabhAve tanayA / tadabhAve tatputraH / tadabhAve mAtA / mAtranujJayA mRtasya bhrAtA vA / bhrAtrA gRhIte'pi mAtranujJayA gRhItatvAdeva mAtrA gRhItameveti mAtureva pituH pUrva rikthabhAktvamiti / kecana bRhaspati
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 1496 vacane'pi tanayazabdo dauhitrapitRRNAmupalakSaka iti kathayanti / tanmandam / anupapattyA hi lakSakatvaM zabdAnAm / evaM va sarvatrAvivAdena duhiturabhAve dauhitrasya dhanabhAktvaM bacaneSvaviziSTamiti duhitranantaraM vacanAntaravirodharUpayA duhitRsaMtatirUpayA cAnupapattyA duhitRdauhitrayore - vopalakSako na tu pituH| tAvataivAnupapatteH parikSINatvAt / parikSayazca mAnavAdivacanAntareSu piturdohitrAnantaryasyAniyatatvena / ato yAvatyarthe lakSite'nupapattiH zAmyati tAvAneva tanayazabdena lakSyata iti / na piturdohitrAnantaraM pratItiH / nAbhUdataH kimiyaM gRhNAtu / na ca saivAMzapratiyoginI, prApakAbhAvAt / na caitAnyeva vAkyAni prApakANi / eSAM vibhaktadhanaparatvenApyupapatteH / ata eva 'bhrAtRRNAM dAyabhAgo yAzcAnapatyAH striyastAsAM cAputralAbhAt iti vasiSThasUtraM bhrAtRbhAryAyAM vidhavAyAM patyAhitagarbhAyAM taddevarAdInAM vibhAge prApte tasyA api zaGkitaputraprasavAyA bhAga AprasavaM sthApyaH, putre anutpanne devarAdibhirgrAhya iti ratnAkarAdau vici.237-8 vyAkhyAtam / sa ca tasyAH manurapi -- 'anapatyasya putrasya mAtA dAyamavApnu : bhAve pitA haret / bhrAtA vA jananI vA'tha mAtA vA tatpituH kramAt // ' iti / atrApi vAzabdasya zravaNAnna kramaparatA / api tu vacanopAttA ete'dhikAriNa itya'dhikAramAtra pradarzanaparataiva / svAmyAkhye siddharUpe vastuni vikalpAbhAvAdapizabdArthA vAzabdAH / na tu paroktarItyA pUrvapUrvAbhAvaparA vAzabdAH / abhAve vA zabdasya ziSTaprayogAbhAvAt / apyarthe prayogAcca / athazabdo'pyAnantaryaparo na mAtranantarameva pitAmahyA dhanasaMbandhaM bodhayati / vAkyasyoktarItyA kramaparatvAbhAvAt / ato bhrAtRsutAnantaramevAvirodhAt dhanasaMbandhaM bodhayatu / tathApi svArthAhAnAt kramAditi ca padaM 'pUrvAbhAve paraH para' iti yogIzvaravacanavAkyazeSaparyAlocanayA tatratya - maviruddhametatkramaM bodhayati na svavAkyastham / atra kramAditi sAmAnyenAbhidhAnAt / yogIzvareNa 'pUrvAbhAva' iti vizeSopAdAnAtsAmAnyaM prati vizeSasya bAdhakatvAt / tasmAdanyairyatkiJciduktamiti mitAcarAvyAkhyAnameva yuktataramiti sarve sustham / gotrajAbhAve bandhavo dhanabhAja iti / pitAmahI - pitAmaha - pitRvya - tatputrANAM prapitAmahI- prapitAmaha - pitAmaha - bhrAtR - tatputrANAM prapitA mahamAtR-prapitAmahapitR --prapitAmaha bhrAtR - tatputrANAM prapitAmahapitAmahI- prapitAmahapitAmaha prapitAmaha pitRvya-tatputrANAM, prapitAmahaprapitAmahI- prapitAmahaprapitAmaha - prapitAmahapitAmaha bhrAtR - tatputrANAM samAnodakreSvapyanena nyAyena teSAM bhAva ityarthaH / subo. (pR.73-4) (10) avibhaktapramIte tu patyau tasyAMza eva yacca kAtyAyanavacanam -'vibhakte saMsthite dravyaM putrAyAt / mAtaryapi ca vRttAyAM piturmAtA dhanaM haret // ' duhitRzUnyasya mAtA dhanaM haret / sakulyAntazUnyasya dhanaM pitAmahI haredityarthaH / mAtrabhAve pitrAdyadhikArasya vyavasthApitatvAt / 'mAtrabhAve pitRgAmI' ti viSNuvacanAt / vici. 239-40 tadayaM saMkSepaH / putrastadabhAve pautrastadabhAve prapautrastadabhAve sAdhvI bhAryA tadabhAve duhitA tadabhAve mAtA tadabhAve pitA tadabhAve bhrAtA tadabhAve tatputraH tadabhAve Asanna sapiNDastadabhAve yathAkramaM vyavahitasapiNDastadabhAve AsannasakulyastadabhAve yathAkramaM vyavahitasakulyastadabhAve mAtRkulAdiH, sarvAbhAve brAhmaNadhanavarja rAjA / brAhmaNadhane tu sadbrAhmaNAntarameva dhanAdhikArIti / vici.243-4 (11) nanu patnIduhitaranyAyAvalambanena patnyAH savi. 405 patyaMzaharatvaM syAt / evaM strINAM yadbharaNapratipAdakaM vacanajAtaM tadavibhaktapatnIviSayaM ca veditavyam / yacca 'aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitA / bhuJjItAmaraNaM kSAntA dAyAdA UrdhvamApnuyuH // ' iti / 'sthAvaraM jaGgamaM caiva kupyadhAnyarasAmbaram / mRte bharttari bhatra~zaM labhate kulapAlikA // yAvajjIvaM tu tatsvAmyaM dAnAdhamanavikraye // ' iti vacanadvayaM duhitRrahitapatnIviSayaM veditavyam / 'dAyAdA UrdhvamApnuyuriti 'yAvajjIvaM hi tatsvAmyam' iti smaraNadvayasAmarthyAt / yadyapi saMtAnahInAyA uparame jJAtInAmeva ** duhitRpadArthoM mitAgataH / pitRbhrAtRvikalpaH apavat viravacca / devalavacanaM viravat vyAkhyAtam / aputradhanavyavasthA viravat /
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 2497 dhanaM tathA'pi duhitRsahitAyAH palyA uparame tadduhitR- | tathA cAyamanvayaH- pitRgAmitvAnantaraM dAyasya dauhidInAmeva tdana pAmilavArI duhidihAttApa hAlTaiparapAta rastusamApanItavarapadApaSikI. uparame duhitrAdInAmabhAve tatpitrAdInAM dhanaprAptiA bhuu-rH| tathA tatputrasadbhAve'pyapratibandha eva dAya iti / diti dAyAdA uurdhvmaapnuyurityvgntvym| savi.411 yattu vijJAnayoginoktaM-pitarAvityatra ekazeSamahimnA pUrva . bhArucyAdayastu sabrahmacAriNAM bhrAtRtulyatayA tatpu. mAtRgAmi dhanaM tadabhAve pitRgAmIti / tanna, bahuvacanatrANAM tatpanyAdInAmabhAve zrotriyabrAhmaNagAmitvamAhuH / vadvivacanasyApi samaprAdhAnyasya dyotakattvAttayostadriasahAyAdayastu yonisaMbandhAnantaraM vidyAsaMbandhAdAcA- kthe tulyameva svAmyam / kintu 'pumAn puMso'dhike zukle' yaMgAmi tvetaddhanam / tadabhAve AcAryaputragAmi tadabhAve iti vacanAt 'bIjagrahaNAnuvidhAyina aMzaM gRhNIyAditi tatpatnIgAmi tadabhAve sabrahmacArigAmi tadabhAve saccho- vaiSNavavacanAnurodhena tAdRgaMzagrahaNasya nyAyyatvAditi triyabrAhmaNagAmi tadabhAve zrotriyamAtragAmi tadabhAve / somshekhrH| tanna / tathA sati pitRvarga bhrAtRputrAnte maatubraahmnnmaatrgaamiityaahuH| savi.419-20 lAdiSu mAtravayavAnuvRttestatraiva dAyagrahaNaM syAnna prapitAzUdrasya tu bhrAtaparyantAbhAve rAjagAmi dhanam / zUdra- mhvrge| yathA''ha bhAruciH viSNuvacanavyAkhyAnAsyaikodarAbhAve rAjA taddhanamApnuyAt iti / savi.420 vasare--'bIjazabdaH piNDavAcI' iti / atra nirvApya- atrAha bhagavAn lakSmIdharaH-azeSAtmajahInasya mRta- piNDAnvaya eva vivakSitaH / mAtuH pitrA sApiNDyAt / syAsaMsRSTino dhanaM prathamaM patnya bhigAmi tadabhAve duhita- ubhayagrahaNApitureva prAdhAnyaM tadabhAve mAtureveti / aya. gAmi tadabhAve cakArAddauhitragAmi tadabhAve mAtApitarau mevAzayaH candrikAkArodAhRtavaiSNavavacanasyApIti hareyAtAM tadabhAve bhrAtRgAmi tadabhAve bandhavo yathAkrama dhyeyam / atredaM tatvaM-yathA pitRdravye putrANAM dAyasvIkAgRhNIyuriti / prathamaM rikthasyAtmavarge palyAdau saMkramastada- ro'pratibandhaH / putraH putratvenaiva pitRdravyasvAmI duhitrAnantaraM pitavarge pitRpitavyatatputrAdau saMkramastadanantaraM disthale'pi putrasaMtatisadbhAve tatsvAmitvaM tatputratvepitAmahavarge AsaptamaM saMkramaH tadanantaraM samAnodakeSu tada- naiva / ata uktaM tatsutA iti / nanvatra tacchabdenAbhAve AtmabandhuSu taMdabhAve pitRbandhuSu tadabhAve mAtabandhuSu putrabhrAtaiva parAmRzyate / na tu bhrAtRmAtramiti tatputrazrotriyAnteSu saMkrama iti / evaM sthite palyanantaraM duhitR. syApratibandhadAyAhatA nAstIti pratibhAtIti cenmaivam / gAmi dhanaM taduhitRNAM sApatyAnapatyatAmanapekSyaiva saMkrA- bhrAtRzabdasya saMbandhizabdatvAdaputrasya bhrAteti gamyate mati / tathA ca 'duhitara' iti vacanaM sArthakaM bhvti| ata bhrAtRpadena / na tu tatpadena aputrasaMbandhavizeSaNaviziSTaeva bhrAtara iti bahuvacanamapi sApatyAnapatyabhrAtRtvaviveka- bhrAtRparAmarzaH tAvatparyantaM zabdatAtparyAbhAvAt / na cAtra manapekSyaiva prayuktam / ata eva patnItyekavacanam / sApatyA- rikthagrAhitayA'pi tadbhrAtRsutAnAM tatkRtamRNamapAkaranapatyapatnIdvayasaMnipAte sApatyAyAH sthAvaraM nAnapatyA- NIyaM syAttathAtve 'rikthagrAhI RNaM dApya' iti sAmAnyena yAH / ata eva tatsuta ityatrApi bhrAtRsutAnAM sApatyA | smaraNaM vyAhanyeta / na ca tathAGgIkAraH / sarvalokanapatyAnAM saMnipAte sApatyasyaiva rikthagrahaNam / evamuttara siddhatvAttadRNApAkaraNasyeti vAcyam / bhUtapUrvagatyA tadItrApi / sabrahmacAriNAM iti bahuvacanaM tu ekavAsinAmiva yarikthagrAhitvAtteSAM tadRNamapAkaraNIyam / atredamupatianekavAsinAmapyAdarArtham / tacca duhitRsvAmyatiriktaM sa- SThate vaiSNavaM vacanaM- 'dauhitrAntAnAmapAye mAtApitarau' pratibandhamapi dauhitrasadbhAve duhitRgAmitvAvasthAyAM apra- hareyAtAm' iti / 'patnI duhitarazcaiveti yaajnyvlkiiytibndhdaaytaamaapdyte| cakAreNAnuktasamuccayArthena samu vacanagatacakArAnukRSTAnAM dauhitrAntAnAmabhAve mAtAccitadauhitrasyApi samakAlameva svatvaprAptiriti jJApaya- pitarau piNDAnurodhena dhanaM hareyAtAm / dauhitrsNkraantytyevkaarH| tathaiva bhrAtarastatheti tathAzabdaH tatsutapadenA- nantaraM tatputragAmyeva dhanaM na mAtApitRgAmi / atredaM nvIyamAno yathA zabdasaMbandho'nveti yttdornitysNbndhaat| tatvaM-sapratibandhasthale'pi putrasaMtatisadbhAve'pi. apra
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1498 vyavahArakANDam tibandha eva dAya iti cakAraivakArAbhyAM yAjJavalkIya. (12) vastutastu aklIbA cA'kRtA mAnasIputrikA vacanatAtparyamavadhAryam / 'rikthagrAhI RNaM dApya' iti / saMdigdhatayA putramadhye'parigaNitaivA'tra duhitRpadArthaH / vacanabalAdvAstavaM rikthagrAhitvamavalambya tadRNasaMzo- 'nirindriyAyA adAyaH striyaH' ityautsargikavacanAt / dhanaM nyAyyam / svAmyaM tvapratibandhameva / atazca dauhitra- 'pitA haredaputrasya rikthaM bhrAtara eva vaa'| iti manuvaca. syApratibandho dAyagrahaH na duhituH| yadi duhiturapi nasya saMkocalAghavAcceti maithilAdInAmAcArAnusArI syAt dauhitrasaMkrAntarikthaM tadabhAve mAtApitRgAmi | pnthaaH| pitarau maataapitrau| tatra 'nirindriyA' ityAdisyAt / tacca sarvavidvadasaMmatam / saMtatihInAyA vacanadvayAt-'aputrasyA'tha kulajA patnI duhitaro'pi duhituH putrikArUpasaMtatihInAyA * vA rikthasaMkrAntau vaa| tadabhAve pitA mAtA bhrAtA putrAzca kiirtitaaH||' . tanmRtyanantaraM tadduhiturvA tajjJAtInvA RkthaM praapnuyaat| iti kAtyAyanIyapAThakramAcca yadyapi pitustadasatve ca. tacca nyAyyaM na bhavati / tathA ca smaryate--'aputrAyAzca mAturdhanabhAgitvam / 'aputrasya dhanaM palya bhigAmi tadaduhituH pitRrikthaM haranti te! pitRbhrAtRsutAdyAca gotrajA bhAve duhitRgAmi tadabhAve pitRgAmi tadabhAve mAtagA. naiva baandhvaaH|| iti / bAndhavA mAtulAdayaH paitRSvase. mI'ti viSNuvacanena caitaditi sphuTam / itthaM ca vigrahayAdayazca / tathA ca viSNuH-'anapatyarikthaM na bAndhava- vAkye 'mAtazabdasya pUrvanipAtAt pitrapekSayA vaimAtreyAgAmIti / ayamarthaH-anapatyAnAM strINAmanapatyasya vA janakatvena sAdhAraNapratyAsattisattvAce ti mitAkSarAlikhanaM rikthaM sapratibandho dAyaH sagotrAn jJAtIneva saMkrAmati / cintyam / mAturabhAve sahodarAstadabhAve bhrAtasutaH / na tvanapatyAnAM putrikAsaMtatiyuktAnAM vA duhitRNAM jJAtIn xvImi. teSAM sagotratvAbhAvAditi / ata eva patnIviSaye hArItaH | (13) gauNamukhyaputrAbhAve mRtapatitaparivrAjakAdi -'aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitA / bhuJjI- dhanagrahaNAdhikAriNa ucyante / tatra yogIzvaraH-patnIti / tAmaraNAt kSAntA dAyAdA UrdhvamApnuyuH // ' iti / patnIzabdAdAsurAdivivAhoDhAyA dhanagrahaNaM dharmAvivAhoatrAputrAyA iti smRteranapatyarikthaM na bAndhavagAmIti DhapalyantarasadbhAve nAstIti gamyate / tathA ca smRtiHsmRteraputrAnapatyazabdayoH ekArthatvAGgIkArAd duhiturapi 'krayakrItA tu yA nArI na sA patnI vidhIyate / na sA putrikAsaMtatisahitAyAstaduhitranantaraM tatputrikAgAmi | daive na sA pitrye dAsI tAM kavayo viduH|| iti / na bhavati dhnmiti| ata evAha sa eva-'na putrikAgAmi atra ca dAsItvakathanamadRSTArthakarmasu sahAdhikArAbhAna bAndhavagAmi kintvaputrasya rikthino jJAtayo dhanaM hare- vAbhiprAyeNa / na tu dAsIvadgamyatvAbhiprAyeNa / vivAhi. yuriti / atra kecidAhuH-patnI duhitarazcaive'tyatra cakA- tAtvena paradAratvabAdhAt / ata eva manurdhAdharmavivAreNAnukRSTo dauhitraH evkaarennaavdhaarnnaarthenaavdhaarit:| hAnanukramya saMtAnagatAveva guNadoSAvAha-'aninditaiH atazca dauhitragAmyapi dhanaM dauhitrAbhAve mAtApitRgAmyeva | strIvivAhairanindyA bhavati prajA / ninditairninditA nRNAM na tatputragAmIti / tanna sahante vRddhAH-dauhitragAmi tasmAninyAn vivarjayet // iti / prajAyA ninditatvamapi dhanaM dauhitrAbhAve tatputragAmyeveti traividyavRddhavyavahAra- sadavRttasvabhAvatvAbhAvo na tu varNajAtyabhAvaH / pariNetuH siddham / atazca duhitagAmi sat dauhitrameva saMkrAntaM pariNItAyAmutpannatvamAtrasya varNajAtivyaJjakatvAt / tassutasaMbhave tameva kaTAkSIkaroti tadriktham / iyAMstu 'vinnAsveSa vidhiH smRtaH' ityukteH / ata eva 'na sA vizeSaH-dauhitrAntAnAmabhAve dauhitraputraM na saMkrAmati, | daive na sA pitrye' iti sahAdhikAra evaM prtissiddhH| kiM tu tato'pyantaraGgatvAt mAtApitarAvevAvalambate | tathA ca pitryAdikahitApi patidAyaharatvaprayojiketi riktham / savi.421-5 panyasto'pyatrAMzataH saMgRhItaH / sthAvarajaGgamavibhAgaH patnI* smRticandrikAmitAkSarobhayavyAkhyAnamupapAdya mitA.vyA- | viSaye smRticandrikAnusAreNopapAditaH bRhaspatI draSTavyaH / khyAnameva samyag ityuktam / lakSmIdharamatabhAvAthoM vistareNo- x zeSa mitAgatam / .
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH mRtApudhatranAdhikArakramaH vyapra. 488 patnIpadena zApitam / 'aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI gurau sthitA / bhuJjItAmaraNAtkSAntA dAyAdA UrdhvamApnuyuH / / ' iti / pra. 490 - 1 ( atra candrikAjImUtavAhanAdimatamupanyasyoktam / ) tatredaM vAcyam / kiM tasya tayA kRte'pi dAnAdau ta tsvarUpAniSpattireva / na tAvadevaM yuktam / manvAdivacanaiH sakalabhartRdhanagrahaNe tasyA ukte sati tasyAstatra svatve dAnAdisvarUpAniSpattervAcitatvAt / ata eva jImUtavAhanenaiva 'sthAvarasya samastasya' 'vibhaktA vA'vibhaktA vA 'sthAvaraM dvipadaM caiva' ityAdIni sthAvaraviSayANi dAnAdiniSedhavacanAnyupanyasyAdharmabhAgitAjJApanArthametAni duH vRttaM puruSaM prati / kuMTumbaduHkhadAnArthameva dAnavikrayAdipravRttaM prati pratiSedhakAni na tu dAnAdisvarUpA niSpatti pratipAdakAni / yatheSTaviniyogArhatvalakSaNasvatvasya dravyAntara iva sthAvare'pyavizeSAdvacanazatenApi vastuno'nyathAkaraNAzaktyA tatpratipAdanAnupapatteriti nirUpitam / taduktarItyAtrApi durvRttatayA dAyAdaduHkhadAnArthameva bhartRrikthadAnAdipravRttAyA astu pratiSedhAtikramAdadharmaH / dharmArtha dAnapravRttAyAH svajIvanAdyartha vikrayAdhAne kurvantyAzca naastyevaadhrmo'pi| na ca bhuJjItaiveti niyamAddAyAdA UrdhvamApnuyurityabhidhAnAcca dAnAdyanadhikAra eva tasyA avibhaktadhana iva tatreti vAcyam / sAdhAraNasvatvAzrayA - vibhaktadhanenAsAdhAraNasvatvAzrayasyAsya vaiSamyAt / na ca svabhogasya prAptatvenAvidheyatvAddAnAdiparisaMkhyArtha eva vidhistathA cAnadhikArastatrAgata eveti vAcyam / vastvanyathAkaraNAzakterniyamasya vRthAdAnAdinA dravyanAza'nivRtyarthatayaivopapatteravazyavAcyatvAt / anyathA'nadhikAre 'dramadAna ratA' 'pUjayetkavyapUrttAbhyAM' ityanena dAna vidhinA virodho'parihAryaH / yacca dAyAdAH patnyanantarA dhikAriNaH 'patnI duhitara' ityatra nirdiSTAste gRhNIyuH, prAgabhAvapradhvaMsayoH pratibandhakapatnyabhAvatvasyAvizeSAtta dadhikArodbhavAdityuktam / tadatisthavIyaH / dAyAdapadena strIdhanAdhikArigrahaNe yathA vacanAntaroktatvAt pauna ruktyaM, tathA teSAmapi kAtyAyanena vacanAntaroktatvApaunaruktyA'vizeSAt / vastutastu jAtasvatve svAmini 1499 mRte tatpratyAsannAnAmeva taddhanagrahaNamucitam / patnyAdizabdAnAM saMbandhizabdatvena dravyasvAmitve patnyA upajAte pUrvasvAmiduhitrAdInAM kaH prasaMga: / tena yadyapi pUrvAbhAvaH prAgabhAvaH pradhvaMsazcAtyantAbhAvazca pratibandhakasaMsargAbhAvatayA tulyastathApi yo dravyasvAmI tasmin mRte tatsaMbandhinyAdikamaputrasya tasya dhanaM labhetetyeva vAkyArthaH / anyathA duhitrAdibhiraputra pitRdhane labdhe tanmaraNe tatsaMtatyatilaGghanena taddhanaM pUrvasvAminaH piturye pitrAdayasta eva labheranniti mahatyavyavasthA prasajyeta / tasmAdbharturikthaM patnyA labdhaM tasyAM mRtAyAM tadbhogAvaziSTaM 'mAturduhitara' ityAdivacanAd duhitrAdigrAhyatvena prasaktaM 'dAyAdA UrdhvamApnuyuH' ityanenApodyate / ayaM ca vacanArthaH / dAyAdA ityatra kasyetyapekSAyAM zayanAnvitaM bhartturityevopasthitatvAdanuprajyate / tathA caivaM vacanavyaktiH / tasyA Urdhva bhartudayAdA avibhaktataddhanAdhikAriNo vibhaktabhrAtRdhana - mapi tatpatnIbhogyAvaziSTaM gRhNIyurna patnI rikthaharA dudditrAdaya iti / evaM cApUrvArthatvAccaturthacaraNasyArthavatvaM bhavati / anyamate vacanAntaroktArthAnuvAdamAtramanarthakaM syAt / tasmAdadRSTArthe dAne dRSTAdRSTAvazyaka kAryArthamAdhau vikraye cAstyeva patnyAH sakalabhartRdhana viSayo'dhikAraH / niyamastu naTanarttakAdidAnAnAvazyakAdhivikrayanivRtyartha iti siddham / ata eva kSAntetyuktam / dravyaprAptitRptA vRthAdravyavyayakAriNI na bhavedityarthaH / dAnadharmasthaM mahAbhAratavacanaM tu sutarAmasmaduktamevArthamupodbalayati / tathA hi strINAM svapatidAyaH svabhartRrikthaM, upabhogaphalaH upabhogo dharmapratyAsanno bhogo na tvasadbhogaH, phalaM prayojanaM yasya tAdRzaH smRta ukto manvAdibhiH / uttarArddhe tadeva vyanakti-striyaH pativittAdapahAraM vRthAvyayaM na kuryuH / kathaMcanetyanenApahArasya sarvathaivAzreyaskaratAmAha / apahAro hi cauryam / naTanarttakAdau vRthAdAnaM sUkSmavastrAdiparidhitsA miSTabhakSyAdibubhukSetyevamAdyapi saMyatAyA anaucityAccaurya tulyamityapahArazabdo gauNaH / dharmAdyarthadAnAdikaM tu na tatheti nApahArazabdena bodhayituM zakyate / tasmAtsarvaM sustham / vyapra. 492 - 3 'patnI duhitara' ityasya vibhaktAsaMsRSTiviSayatvaM,
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1500 vyavahArakANDam vibhAgasya pUrvamuktatvAt saMsRSTivibhAgasya ca sarvApa- tvAt / na cAzrutavibhaktAsaMsRSTaviSayatvaM patnItyAdivAkyAvAdenAgre vakSyamANatvAdAdyavatiSThata iti vijJAne- nAmapramANakam / viruddhanAradAdivacanAnAM vyavasthAntazvaralakSmIdharasmRticandrikAkAravizvarUpamedhAtithimadanara-rAsaMbhave pUrvopapAditanyAyopaSTabdhArthApattareva pramANanakArAdInAM bhUyasAM saMmatam / vyapra.503 tvAt / vyavasthAntarAsaMbhavaM ca vakSyAmaH / na ca yathA [vibhaktAvibhaktasaMsRSTAsaMsRSTasAdhAraNAputradhanAdhikAraH vibhAgasyoktatvAtsaMsRSTinAM ca vakSyamANatvAdAdvibhaktApatnyAH , iti jImUtavAhanamataM pUrvopanyastaM khaNDayati / ] saMsRSTidhanaparatvaM patnItyAderAyAtIti tadanupAdAnaM, tathA tatredamAlocanIyam / nAradazaGkhAdivacanAnAma- mukhyagauNaputravibhAgamuktvA patnItyAdivacanArambhAdavibhaktasaMsRSTiviSayatvena yA vyavasthA tatra nyAyavirodho putradhanaviSayatvamapi sidhyati, teSAmityaputrasyetyapi na vA dUSaNaM vacanavirodho vA ? na taavnnyaayvirodhH| vAcyamiti vAcyam / 'eka evaurasaH putraH' 'na bhrAtaro bAdhakanyAyasyAbhAvAt / pratyuta sAdhako nyAyo'sti / na pitaraH putrA rikthaharAH pituH' ityasyArthasya smRtyatathAhi-avibhaktapramIte tAvattasyAMza eva nAbhUtkimiyaM ntaroktasya yogIzvareNa vacanAntareNAnuktestadavabodhanArthagRhNAtu, saMsRSTe jAto'pyaMzaH punaH sAdhAraNasvatvA- tvAt / anyathA jIvadajIvadvibhAgayoH satsvapi putreSu tpanyA apagataH / na ca sAdhAraNasvatvAzrayo'pya pitRpatnInAM yathAMzabhAktvaM tathAtrApIti zaGkA syAt / viviktastadbhAgo'styeveti vAcyam / astu, tAvatApi putravibhAgaparyavasAna uktatvAnna tacchaGkAvasara iti yadi; yatpratiyogikaM sAdhAraNaM svatvaM tadapagame vidya- | tarhi, smRtyantareSu-'eka evaurasaH' 'na bhrAtaro na mAnasvatvakaH saMkrama evocito na tvanyasvatvotpatti pitara' iti svatantrasya mukhyagauNaputrasattve palyAdyanakalpanA / 'pANigrahaNAddhi sahatvaM karmasu tatphaleSu dravya dhikArapratipAdakazAstrasya sutarAmAnarthakyaM syAt / parigraheSu c|' iti gautama(1)vacanAtpalyA api tadbhAge- spaSTIkaraNArthamarthanyAyasiddhamapi nibadhyate vyavahArazAstra 'vivikte'pi svatvamutpannaM tannAzaH kimiti tatsattve | iti samAdhiH padamAtre sutarAM suvdH| saSTArtha vibhaktAsaMsakalpyata iti cet |n| aupapattiko'sti na tu taattvikH| STatve api kuto nopAtte iti cet, svatantrecchatvApalyAH patidravye svatvaM kSIranIravadekalolIbhAvA- | nmunInAm / Arope sati nimittAnusaraNamiti nyAye pannaM sahAdhikArikakarmopayogi na tu bhrAtaNA- ca yatra nyAyArthasiddhanibandhanamasti tatra siddhasya gati. miva parasparam / tata eva teSAM vibhAgo na tu jAyA. zcintanIyeti rItyA spaSTIkaraNArthatayA vaiyarthya parihriyate patyoH / etannyAyamUlakameva 'jAyApatyorna vibhAgo na tu tadabhidhAnApAdanaM sarvatrocitam / vidyate' iti vacanam / tathA ca patyuH svatvApagame | yacca 'saMsaSTinastu saMsRSTI' ityasya bhrAtradhikArAvasare tasyAH svatvApagamastatrAvazyakaH / evaM cAvibhaktasaMsRSTi vizeSavidhAnamAtrArthatvaM na palyAdyapavAdakatvamityuktaM, patisvApateye patnyAH svatvotpattiH kalpyatAmavibhakta tadativArtam / tuzabdavirodhAt, uttarottaraM pUrvapUrvA-- saMsRSTisvatvasya sato'sAdhAraNyaM veti vIkSAyAmuttarapakSa pavAdasaMdarbhAcca / ata eva prativAkyaM tuzabdopAdAnam / kakSIkaraNamevocitaM lAghavAt / na ca patnyeva vibhAga- klIbAdivAkyaM putrAdisakaladAyagrahaNAdhikAriNAM klIbapratiyoginI / praapkprmaannaabhaavaat| na caitAnyeva vaca- tvAdinAdhikArApavAdakamiti / ata eva mitAkSarAkRtA nAni prApakANi / teSAM viSayavivAdAdvibhaktAsaMsRSTi tathaiva tAni vacanAnyavatAritA ne vyAkRtAni ca / viSayatvenApyupapatteH / ata evAnyonyAzrayo'pi davI yattu kiJcetyAdinA zaGkhalikhitavacane bhrAtrabhAve pitro. yAn / vimarzadazAyAM tadaprasaGgAt / sati vimarza tadvi- | radhikAro vikalpya khaNDitaH, tadapyatiphalgu / bhavadvanma SayatvanizcayAdeva / avibhAgasaMsargavatAmapItyAdi ca yApi vyutkrameNa vibhaktAsaMsRSTapitRparatvena tasya vyAkhyAtuM yaduktaM tannAsmatpakSakSatikSamam / pratiniyatAviviktasvatva zakyatvenaikAparyyanuyogAt / yaccApi cetyAdi / tadapi svIkAre'pi saMsRSTAvibhaktaviSayatAyA nyAyAntarasiddha tulyayogakSemamityupekSyam / yada pi kiJcetyAdi / tadapi.
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1501 mAtraMze vizeSaNAsaMbandhe'pi yogyatayA pitraMze saMbandhA- yataH saMsaSTidhanagrahaNaM 'saMsRSTinAM tu yo bhAgaH sa dacodyam / tasyA neSyate budhaiH' iti nAradena sAkSAdeva tadbhA- vastutastu sAkSAnmAtrA vibhAgAbhAve'pi jIvadvibhAge | ryAyAH pratiSiddham / 'saMsRSTinAM tu yo bhAgasteSApitricchayA tasyA api bhAgasadbhAvAdajIvadvibhAge meva sa iSyate' iti kalpatarvAdidhRtapAThe'pyevakAreNa tu sAkSAdeva vibhAgokteH prItyA'bhisaMdhivizeSapUrvaka patnyAdipratiSedha AyAtyeva / na caivaM nAradavacanaM putraiH saha saMsargasaMbhavAt / na caivaM 'vibhakto ya' ityAdi- 'bhrAtRNAmaprajA' ityasya prakramabalAt 'saMsRSTinAM bRhaspativacanavirodhaH, ata eva mitAkSarAkRtApyuktam tu yo bhAga' ityanena paunaruktyaM syAdataH strIzabdasyAtra 'saMsargazca na yena kenApi kintu pitrA bhrAtrA pitavyeNa zravaNAdanyatra ca patnIzabdasya patnIviSayatvena vyavasthaiva vA' ityatra saMmatitvena tadvacanamupanyasyateti vAcyam / sAdhIyasIti vAcyam / pUrvoktavivaraNena strIdhanAvibhAyatastathA sati sakalalokavyavahArasiddho dauhitrAdi jyatvatadbharaNamAtravidhAnaparatayA taMdaprasakteH / strImAtrasya saMsargo'pyanyAyyaH syAt / tasmAdyeSAM parasparavibhAga taddhanagrahaNasya patnItyAdivAkyaiH patnIpadopetairaprasaktatvena steSAmeva tatpUrvakaH parasparasaMsargo'pyabhisaMdhivizeSapUrvako tatpratiSedhAsaMbhavAcca / vasiSThavacane ca rikthalobhAditi na parasparadravya mizrIkaraNamAtreNa vaNigAdInAmivetyatra niyogavizeSaNaM bhavanmate'nupapannam / putrAdirahitataddhanabRhaspativacanatAtparya na mAtrAdi nivRttau / tridoSa- grahaNe yadi vibhAgAvibhAgasaMsargAdyavizeSeNaiva tasyAH priyaane| ata eva mAtrA vA pitayeNA. sarvAdau(?), tarhi rikthalomena niyogAGgIkArastasyAH kadA tha vA' ityanAsthAyAM vAdizabdastatropAttaH / ratnAkare prasakto yo niSidhyate / manmate tu saMsRSTAvibhaktabhrAtRsatve caNDezvareNApyuktam / anAsthAyAM vAkAraH / tena pitRvya nAradAdivacanAttasyA aputrabhartRdhanasaMbandhAbhAvena putradvAjenAMzinA kRtavibhAga ekatra sthitaH saMsRSTaH sarva- raiva tatsaMbandhAtprasakto rikthalobhena niyogasvIkAraH pratilokagRhIto labhyata iti / vAcaspatirapyevamevAha / Sidhyate / na cAtrApi patnI bhinnAyA bhAryAyA bhartRdhanAna__ yattu tenoktaM pRthagdhanAnAmekatra melanameva saMsargoM dhikArAttasyA eva rikthalobhena prasakto niSidhyate niyogalAghavAt / na tu vibhAgapUrvakatvaM tatra vizeSaNa, para svIkAra iti na bhavaduktaprasaktipratIkSeti vAcyam / sparAnumatizca tatra heturiti / tanna / punaHzabdavirodhAt , patnyA eva tatra prastutatvAttadbhinnabhAryAparatvAnupapatteH vibhAge'pi saMsargazabdaprayogApatteH / janmanA svatvA atazca dhArezvarAdibhirniyogArthipatnIparatve patnItyAdinaGgIkAreNa tatrApi pRthagdhanamelanAt / anyathA vikalpa vAkyasyedameva vaziSThavacanaM pramANatayopanyastam / tasmAubhayasya zAstrArthatvAtpitrAdisamucchitasaMsargo'pi sakala- / nAradavasiSTha vAkyabalAt saMsaSTibhartadhanagrahaNapratiSedhaH lokasiddho vyAhanyeta / mitAkSarAkRto'pi na yena patnyAH / bRhaspativacane ca--'anapatyasya dharmo'yamakenApi' iti vadato yathAkathaJcittadravyamizraNasaMsarga- bhAryA pitRkasya ca' iti kathanAtpalyAM satyAM sodarasyApi vyAvRttyA vibhAgaparvakAbhisaMghivizeSakRtasaMsarganiyama saMsRSTibhrAtRdhanagrahaNapratiSedha iti virodha AvazyakaH kathaevAbhipreto na mAtrAdivyAvRttiH / bhrAtradhikArAvasare | JcidviSayavyavasthathA pariharttavyo'parihRto'nyaiH parihriyate / saMsaSTisodarasvAdivizeSavidhAnArthatvaM ca yadasya 'saMsRSTi- saMdaMzotthitaprakaraNabalAtprasaktamapyabhAryApitakasya saMsRSTinastu saMsaSTI tyAdivacanasya bhavatAbhihita tttvtitucchm| vizeSaNatvamanyathAsiddhanAradAdivAkyAnurodhAdasaMsaSTiparapitrAdiSu gotrajAdiSu cAsya pravRttyavirodhAt / tacca tvAvazyakatayA baadhyte|vaakyvirodhe prakaraNasyAprayojakatatraiva vistareNa vakSyAmaH / na ca tAvannyAyavirodho tvAt / na cAyamiti sarvanAmnA saMsRSTidhanagrahaNarUpadharmasya dUSaNam / nApi vacanavirodhaH / saMsRSTasyApyabhAryA prakrAntasyAnena vizeSAbhidhAnAdanapatyasyetivadabhAryApipitakasyeti tena vizeSaNAdapatyAbhAva iva bhAryApinabhAva tRkasyetyasyApi saMsRSTipramItavizeSaNatvamiti vAkyayorevAeva saMsaSTabhrAtadhane'dhikAra AyAtIti vAcyam / yaM virodho na vAkyaprakaraNayoriti vaacym| sarvanAma:
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1503 vyavahArakANDam saMsRSTidhanagrahaNaparAmarzakatve'pi so'yamanapatyasaMsRSTisvA | iti / etadviSayayakameva nAradavacanaM' - yAvatyo vidhavAH mikadhanagrahaNarUpo dharmoM bhAryApitarahitasyAsaMsRSTino' sAdhvyo jyeSThena zvazureNa vA / gotrajenApi vAnyena bharttamanapatyasya pramItasya / asaMsRSTivibhaktapramItasya dhanaM vyaashchaadnaashnaiH||' iti / bhartRdhanagrAhiNeti sarvatra zeSaH / tumAryA pitRsahitasyaivAnapatyasya sodaro gRhNIyAnna bhAryA | dhanagrahaNanimittatvAdbharaNaM syAt / sAdhvya ityanena sarvatra pitranyataravata iti vAkyArthopapatteH / cakAro'pyevamanu | sAdhvInAmeva bharaNamasAdhvInAM tu patnInAM ca na / tadapi ktAsaMsRSTisamuccayArtho vyAkhyeyaH / atazvAsaMsRSTaviSayeNA- 'AcchindyuritarAsu tu' iti prAguktanAradavacanavAkyanena prakaraNavicchede jAte 'saMsRSTAnAM tu yaH kazcit zeSAdibhyaH / ata eva sAdhvInAM jIvanArtha zvazurAdibhirdaityagrimavAkye saMsRSTapadopAdAnamapi sArthakaM bhavati / tamanyairapi dAyAdairnApaharaNIyamityapyAha bRhaspatiH -- anyathA prakramAdevAtrApi tallAbhe tanmandaprayojanaM syAt / 'sthAvarAdi dhanaM strIbhyo yaddattaM zvazureNa tu / na tacchakyaata eva tArttIye nivida dhikaraNe'saMbaddha nirvidvicchinna- mapAhartuM dAyAdairiha karhicit // ' iti / anyAdRzInAM sAmidhenyavAntaraprakaraNAgrAhyamupavItaM na sAmidhenyaGgamapi tu dattamapyapaharttavyamityAha kAtyAyanaH -- bhoktumarhati tu mahAprakaraNAddarzapUrNa mAsAGgam / ye tu pazcAttanA guNAste klRptAMzaM guruzuzrUSaNe ratA / na kuryAdyadi zuzrUSAM caila-punarvacanAdeva dUrasthAnuvAdenaiva dvAdazopasattvavatsAmidhe / piNDe niyojayet // apakArakriyAyuktA nirlajjA cArthanyanuvAdena vidhIyanta iti bhaTTamatena siddhAntitam / nAzikA / vyabhicAraratA yA ca strIdhanaM na ca sArhati // ' nArhatItyanena na deyaM jIvanaparyAptamapi dattamapi ca tAdRzyAH sakAzAdapaharaNIyamiti dvayamapyuktaM bhavati / yattu 'tasmAt striyo'nindriyA adAyAdA' iti zrutivacanaM, tanmUlakaM ca- 'nirindriyA hyadAyAdAH striyo nityamiti sthitiH|' (msmR.9|18) iti manuvacanaM, tadddvayamapi yAsAM zRGgagrAhikayA dhanagrahaNaM noktaM tadviSayamavaseyam / gautamamitAkSarAyAM haradatto'pyevamevAha / / vastutastu 'yA tasya bhaginI' ityanena sodarAbhAve yo bhaginyadhikAraH saMsRSTidhane pratIyate tasyaivAvyavahitasyAnapatyasyeti vAkyazeSasthenAyamiti sarvanAmnA parAmarzastatra ca na ko'pi virodhaH / smRticandrikAyAmapyeva mevoktam | avibhaktAputrapatisvAmikakRtsnadhanagrahaNaM tu patnyAH kAtyAyanavacanaviruddham / yadAha - 'svaryAte svAmini strI tu grAsAcchAdanabhAginI / avibhakte dhanaze tu prApnotyamaraNAntikam // ' iti / tuzabdo vAzabdArthe / tathA cAyamarthaH / grAsAcchAdanameva sAkSAlabhate AmaraNAntikaM yAvajjIvaM yAvatA dhanena jIvanaM tryadhikArikamAvazyakaM ca karma sidhyati tAvantaM dhanAMzaM vA prApnoti / dhanAMzamAmaraNAntikamityukteH kRtsnaM dhanamavibhaktasya patyurlabhata iti nirastam / na ca strIzabdazravaNAtpatnIvyatiriktastrIparamidama - pIti vAcyam / avibhakta iti vizeSaNAnarthakyApatteH / vibhakte'pi bharttari patnIbhinnAyA aputrAyA bharaNamAtrokteH / ata eva kRte'pyaMza ityanuvRttau bRhaspatiH'pradadyAttveva piNDaM ca kSetrAMza vA yadIcchati / ' iti / asya vyAkhyAnaM smRticandrikAyAm / piNDagrahaNamazanAcchAdanopalakSaNArtham / tatparyAptaM dhanaM tatsaMpAdakaM kSetrAMza vA svarucyA bhartrazArhapatnIvyatiriktavidhavAyai bhrAtrA kecittu nirindriyapadasamabhivyAhArAnnindAmAtraparaM tadityAhu: / tanna / dAyAdatvAMze nindAyA niSedhakalpanAvazyambhAvAt rAgAddAyagrahaNaprApternityAnuvAdAsaMbhavAt / anindriyatvaM tu pumpAratantryAtkathaJcidanuvAdaH / vastusvabhAvaviparItaniSedhakalpanasya bAdhAt / tasmAtpUrvokta eva samAdhiH / parAzarasmRtiTIkAyAM vidyAraNya zrIcaraNAstu zrutimevainAmanyathA vyAcakhyuH / pAtnIvratagrahe patnyA aMzo nAstItyadAyAdapadasyArthaH / tatra heturanindriyA iti / 'indriyaM vai somapItha' iti some'pIndriyazabdaprayogAttato nirgatA iti somapAnAnadhikRtA iti pAnIvratagrahaprazaMseti / vyapra. 510-7 patnyabhAve duhitaro'putrAvibhaktAsaMsRSTidhanabhAjaH / vyapra. 517 jImUtavAhanastu, putravatI saMbhAvitaputrA vA distaddhanagrAhI pradadyAt / evakAraH pradAnasyAvazyakatvArtha / duhitA dhanAdhikAriNI / tadapi cintyam / prAthamika
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- mRtAputradhanAdhikArakramaH kanyAdhikArasya 'aputramRtasya kumArI rikthaM gRhNIyAtta dabhAve coDhA' iti parAzaravacanAt ' kanyAbhyazca pitR dravyAt' iti devalavacanAcca tenaiva prathamaM kanyaivaikA pitRdhanAdhikAriNItyanena granthenAbhidhAnAt / tadAnIM ca putrasaMbhAvanAnizcayAbhAvAt / hetu nirdezasya pratyAsatyati zayamAtrapradarzakatayApyupapatteH / kiM ca svayameva kanyAyA asaMbhave saMbhAvitaputrAyAH putravatyAzcAdhikAra iti vadan hetoravyabhicAritAM darzayati / vyapra. 518-9 yattu sakala pitRdhanagrahaNAdhikArapratipAdakatayA 'kanyAbhya' ityAdi devalavacanaM jImUtavAhanenopanyastaM tatpUrvAparaviruddham / jIvadvibhAge kanyAnAM vivAhamAtropayukta dhane tasya pramANa tayopanyAsAt / duhiturabhAve dauhitraH / cshbdaadnuktsmuccyaarthaat| vyapra. 520 vyapra. 521 vyapra. 522 1503 nvaye dvandvAcchAndarItyA pratIyate / tena pitarau dhanabhAjAvityanena yugapadanvayo'pi / vastugatyA tayoH krame'pi . vAkyadoSaH / sarvaizca zrIkaramizrAdibhistadabhyupagamAtsarvaM samAdheyamidam / ekazeSAbhAvapakSe ca mAtApitarau mAtarapitarAvityatra mAtRzabdasya pUrva zravaNAtsamAsaikazeSayozca tulyapratItijanakatvAbhAve vikalpAyogAdatrApi tathA pratItirabhyupeyA / vigrahavAkye yadyapi pUrvanipAtaniyamo nAnuzAsanasiddhastathApi vyAkhyAtRsaMpradAyasiddho'styeva / na hi kvApi pitA ca mAtA ca pitarAviti vigRhNan dRzyate kintu mAtA ca pitA ca pitarAvityevetyaNurapi vizeSo'dhyavasAyakara iti nyAyena tasyApi vinigamakatA saMbhavatItyanenAzayena tathokteH saMbhavaH / pituH putrAntarasAdhAraNyaM mAtustvasAdhAraNyamiti pratyAsattirapi janakatAyA avyAsajya vRttitve'pi tadabhiprAyeNaivoktA / sAdhAraNyAsAdhAraNye hi saMbandhakRte vyapadezapratItivilambAvilambane bhavata eva tathAnubhavAt / vAkyArthabodhe kramAbhAve kimiti vastukrama AzrIyata iti zrIkaroktistu vacanAntare nirapekSasvAmyAvagatyA kramApekSayA smRticandrikAkArAdibhirapyavazyaM nirasyaiva / bRhadviSNuvacanavirodhaH paraM duruttaro'vaziSyate / tatrApi yathAzakti pratividhIyate / gauravapratipAdakAni vacanAni tAvanmAtApitRviSayANi viruddhAni dRzyante / tAni viSayavyavasthAyAvazyamavirodhaM neyAni / tathAhi - ' upAdhyAyAddazAcArya AcAryANAM zataM pitA sahasraM tu piturmAtA gauraveNAtiricyate // garbhadhAraNapoSAbhyAM tena mAtA garIyasI // ' ityAdIni mAturabhyarhitatvapratipAdakAni / ' tayorapi pitA zreyAnbIjaprAdhAnyadarzanAt' ityAdismRtivacanAni, pitrAjJayA parazurAmeNa mAtuH zirazchinnaM, raghunAthena kauzalyayA nivAritenApi pitrAjJayA rAjyaM vihAya vanavAsa Ahata ityAdipaurANikAnyarthadarzanAni ca pitRpUjyatApratyAyakAni / teSAM cAyamavirodhaprakAraH / yathA pitA mahAgurulakSaNopetaH 'sa gururyaH kriyAH kRtvA vedamasmai prayacchati' ityAdiyogIzvarAdivacobhiH pratipAdito mAtA ca tadA 1 | dauhitrAbhAve pitarau dhanabhAjau / : naiyAyikakramasyAtrAvyavasthitatvAdbRhadviSNuvacanoktaH krama AdaraNIyaH / tatra ca duhitRgAmItyuktvA tadabhAve pitRgAmi tadabhAve mAtRgAmItyuktam / mitAkSarAkArasya tu prathamata eva tAdRzapAThenaiva bRhadviSNuvacanaM likhatastadviH ruddhanyAyamAtrAvalambanena pitarAvityatra pitRtaH prAGmAtuH putradhanAdhikAraM siddhAntayato mahatyeva hRdayazUnyatA pratibhAti / dauhitrasyApi duhitRkoTiniviSTatvAdbRhadviSNunA pRthagabhidhAnam / tena dauhitrAbhAvo'pi duhitrabhAveno palakSyata iti mantavyam / tasmAt smRticandrikAmadana - ratnAkara kalpataru ratnAkarapArijAtakAraprabhRtInAM bahUnAM piturabhAve mAtuH putradhanAdhikAra ityeva siddhAntaH / vAcaspatinA tu 'tadabhAve mAtRgAmi tadabhAve pitRgAmi' iti bRhadviSNuvacanaM paThitvA yathAmitAkSarameva siddhAntitam / tattu kutrApi tadatiriktagranthe tathApAThasyAlikhanAd bhrAntivilasitameva / vigrahavAkye mAtRzabdasya pUrvanipAtAdityapi mitAkSarAgrantho duSTaH, vigrahavAkye pUrvanipAtaniyamA bhAvAt, samAse hi tanniyamaH zAbdikaiH smaryate na tu vigrahavAkya ityAdivijJAnezvaroktanyAye yadUSaNamanyairuktaM tatparihArAya parAkramyate / yugapadadhikaraNavaca - natA tAvadddvandvasya vacanAdhikaraNe vArtike tantraratne ca jJAvazavarttitvAdipativratAtvaprayojakasamastalakSaNarahitA / mahatA prabandhena nirastA / itaretarayogo'pi padAntarA tayormadhye mAturapekSayA pitaivAdhiko'bhyarhitaH / yatra tu ba. kA. 189
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1504 - vyavahArakANDam mAtA'rundhatyAdivatsamastapativratAguNopetA pitA tu janma- | nyaprayojanatvAtpratyAsattitAratamyavat dhanasvAmyupakArAtimAtrapradaH tatra mAtaiva piturpekssyaabhydhikmaanyaa| cira- zayAnatizayaguNavattvAguNavattvAdibhiryathAvacanaM sa sarvokArikopAkhyAnAdau mahAbhAratAdiSvevamupAkhyAnasvarasA- 'pi kramaviparyAsaH samAdheyo'nye tu samAdhayaH kuzadayamartha unniiyte| tadatrApi manvAdivacaneSvaputraputradhana. kAzAvalambanamAtratulyA anupAdeyA iti / evamagre'pIti grahaNAdhikAraH kacinmAtuH prathamaM kvacitpituH pratIyamAna | sarve sustham / evameva vyvsthaapyitumrhH| tathAhi -'anapatyasya | bhrAtrabhAve tatsutA bhrAtRsutA dhanabhAjaH / na ca 'tathA putrasya mAtA dAyamavApnuyAt / mAtaryapi ca vRttAyAM tatsutA' iti tathAzabdena bhrAtRbhrAtaputrayoH sAdRzyapratipiturmAtA hareddhanam // ' (msmR.9|217) iti mnuH| pAdanAt 'anekapitRkANAM tu pitRto bhAgakalpanA' iti 'bhAryAsutavihInasya tanayasya mRtasya ca / mAtA rikthaharI vacanAca tayoH pitrabhAve vibhajya dhanagrahaNamastviti jJeyA bhrAtA vA tdnujnyyaa|' iti bRhaspatiH / punarmanureva | vAcyam / viSNuvacanAvirodhena tathAzabdasya cazabdArtha'pitA haredaputrasya rikthaM bhrAtara eva vaa|(msmR.9|185) tvAt / anyathA tathApadasya pUrvatrApyanvayasaMbhavena pitroiti / tadabhAve pitA tadabhAve mAtA' iti prAgda- taNAM ca vibhajya grahaNamityapi kuto na syAt / taccerzitabRhadviSNuvacanAt / yogIzvaravacane tu pitarAvityatra dviSNuvacanavirodhAnnetyucyate so'trApi tulyH| bijJAnezvaroktarItyA prAGmAtA tadanu pitA / anyamate __ +vyapra.524-7 saMbhUya vibhAgaH piturvA prAthamyamiti vipratipattau (14) piturabhAve mAtagAmi / mAturabhAve pitAmahI / pituradhikamAnyA yA mAtA sA piturapekSayA prathamAdhi- pitAmahyabhAve savarNA bhrAtaro gRhNIyuH / tadabhAve bhrAtR. kAriNI / yA tu piturapekSayA nyUnamAnabhAk sA pituH gAmI ti viSNusmRteH / 'bhrAtaro ye ca saMsRSTA bhaginyazca pazcAt / yuktaM caitat / vRttyA disaMvidhAnamakurvataH pitura- sanAbhaya' iti smRtyA saMsRSTidhane sanAbhaya ityanena pekSayA mAturevAdhikopakArakatvAddhanagrahaNam / vRttyAdi. sodarabhaginInAM samAnAMzagrAhakatvaM, 'savarNA bhrAtaro mAtA saMvidhAnakartustu tasya yAvajjIvaM bharaNapoSaNAdinAti- pitRbhAryA ceti TrevalasmaraNAtsApatnamAtApi aMzaM gahNI. zayitopakArakasya dhanagrahaNamiti sarvasmRtInAM sarva niba- yAt / tadabhAve asavarNo bhrAteti / vyau.154-5 dhAnAM cAduHsthatA bhAtItyAdi sudhiibhirvibhaavym| (15) tatra vibhaktasyAsaMsRSTino dhanagrahaNe kramamAha 'pitrorabhAve bhrAtaro dhnbhaajH| mama tu pratibhAti yAjJavalkyaH -patnI duhitara iti / vyama.60 mAtaryapi ca vRttAyAM' iti manuvAkye 'tadabhAve mAtA patnI pativratA dhanahAriNI na vybhicaarinnii| pitarauM iti zaMkhapaiThIna sivacanayoH, 'tato dAyama vyama.61 putrasya vibhajeran shodraaH| tulyA duhitaro vApi tasyA abhAve duhitA / duhitrabhAve dauhitraH / dhriyamANaH pitApi vA // savarNA bhrAtaro mAtA bhAryA dauhitrAbhAve pitA / tadabhAve maataa| vyama.62 ceti ythaakrmm| teSAmabhAve gRhNIyuH kulyAnAM saha- mAturabhAve bhrAtA sodrH| tadabhAve ttputrH| yattu vaasinH|| iti devalavacane sarvatrApi 'vRttAyAM' 'tadabhAve vijJAnezvarAdayaH 'sodarAbhAve bhinnodraaH| tadabhAve yathAkramam' ityAdipadaiH kramapratIteogIzvarabRdviSNu- sodarasutAH' ityAhuH / tanna / bhrAtRpadasya sodare zaktyA bacanayoreva kramaparatvamitareSAM tvadhikAramAtraparatvena bhinnodare ca gauNyA vRttidvyvirodhaat| kecittu bhrAtara tadavirodhena tattatsthAna niveze'pyakSatiriti samAdhi va ityatra 'bhrAtRputrau svasUduhitRbhyAm' ityanuzAsanAt sAdhuH / kintu kSetrajAdiputrasthale yathA smRtivacanakrama + dAyagrahaNopayogi sapiNDatvaM sakulyatvaM ca dAvat / viparyAsa aurasAnukUlyaprAtikUlyaguNavattvAguNavatvAdi aputrapadasya aputrapautraprapautraparatvaM dAvat / patnIduhitRRNAmupabhirvyavasthApitastathAtrApi dAyabhAgaprakaraNe putrAdInAM kArakatvaM smRcavat / duhitRpadArthaH mitAvat rmRcvcc.| pitrAdyapakArakatvakIrtanasya guNavattyAdikIrtanasya vA'na- * anyat sarva mitAgatam / aputrapadArthaH davit /
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtApunadhanAdhikArakramaH 1505 bhrAtarazca svasArazca bhrAtara iti virUpaikazeSeNa bhrAtrabhAve / dauhitrsmuccyH| 'bhrAtara' ityatraikazeSeNa bhaginInAmapi bhaginya ityAhuH / tnn| virUpaikazeSe mAnAbhAvAt / grahaNaM bodhyam / tatheti bhrAtRvizeSaNaM vibhaktA asaMsRSTibhrAtaputrAbhAve gotrajAH . sapiNDAH / tatrApyAdau nazcetyarthakam / ata eva saphalam / na tu samuccayAdyarthapitAmahI tadabhAve. bhginii| 'anantaraH sapiNDA- kam / taM vinA'pyanyatrevAtrApi tatpratItyA tathA. sAphadyastasyaH tasya dhanaM bhavet' iti manUkteH (msmR.9| lyAbhAvAt / 'tatsutA' ityatra tayoH sutA ityrthH| 'sutA 287) / 'bahavo jJAtayo yatra sakulyA bAndha- ityatra tathaikazeSeNa tayoH kanyAnAmapi grahaNam / bandhumAstathA / yastvAsannatarasteSAM so'napatyadhanaM haret // zabdena bAndhavavadAcAryasya gurorapi grahaNam / tasyAne. iti bRhsptyukteH| tasyA api bhrAtagotra utpanna- kArthatvAt / hi: tvarthe, pUrvato vailakSaNyasUcakaH / 'apu. gvena gotrajatvAvizeSAcca / sagotratA paraM nAsti / na trasya' ityatra mukhyaputrazUnyatvamAtraM na vivakSitaM prakaraNaca sA'tra dhanagrahaNaprayojakatvenoktA / tadabhAve pitAmaha virodhAt, kintu mukhyagauNaputrANAM abhAva eva / sApatnabhrAtarau vibhajya gRhNItaH svajanakajanakatvena. atra putragrahaNaM pautraprapautrayorapyupalakSaNam / jIvati svajanakajanyatvena ca samAnapratyAsatteH / pratyAsattisAmye | mRte ca putre pautrANAM bhAgasya 'bhUryA pitAmahe'ti 'anekapAThakramAdyaNuvizeSAntarAbhAve vA anyatrApyevameva / tena pitRkANAmiti coktatvAt / 'avibhaktavibhaktAnAM tayorabhAve prapitAmahapitRvya bhinnodarabhrAtaputrA vibhajya kulyAnAM vasatAM saha / bhUyo dAyavibhAgaH syAt aacturthaagRhnniiyuH| .. vyama.63 diti sthitiH|| iti devalAta / aputrapautrasaMtAne dauhitrA. .. nanu patnyAdInAM sarveSAM mRtanirUpitAnAmeva dhanabhA- dhnmaapnuyuH|' iti viSNuH / pitA 'savarNAyAH putraH pautra: kvam / bAndhavAnAmapi tathaivAstu / ataH kathaM piturmAtuzca putrapautra' ityupakramya 'satsvanyeSu tadgAmI ti baudhAyanobAndhavAnAM dhanasaMbandhaH / pituH pitRSvasuH putrA' ityAdi ktezca (baudh.1|5|95,97)| vivAhasaMskRteti / dharmavivAtu saMjJAsaMjJisaMbandhamAtrArtha na dhanasaMbandhArthamiti cet / hpuurvkshrautsmaartkrmshaadhikaarvtiityrthH| tadetat dhvanaucyate / vinApyetadvacanaM pitRmAtulapitRvyAdiSviva yannAha--patyunoM yajJeti / smaraNAt, pANi nismRteH pitRmAtRbAndhaveSvapi yogenaiva tacchabdapravRttisaMbhave saMjJA- (vyaasuu.4|1|133)| patizabdasya nakArAdezo bhavati saMjJisaMbandhabodhanAnarthakyApattiH / tena bandhUnuddizya dhana- yajJasaMyoge gamye / dampatyoH sahAdhikAreNa yajJasAdhanatvAsaMbandhavidhau pitRmAtRbandhuprApaNenaiva vaco'rthavattA / bandhU- ttatkartakayajJaphalabhoktrItvAcca tasyA yajJasaMyogaH / 'yajJaddezenAzaucAdividhAvapyevameveti dik / *vyama.64 saMyoge' ityasya yajJena saMbandhe ityarthaH / striyA iti zeSaH / ... (16) aparArkastu pitRmAtabandhuSu tacchabdapUrvaka- saMyogapadaM saMbandhopalakSaNam / saMbandhazca yajJaphalapratiyogi: sopapadabandhuzabdoktAnAM na kevalenAtra bandhuzabdena grahaNaM kaizvaryavatvam / tathA ca vilakSaNavivAhasaMskRtaiva yajJayuktam / na cAzauce 'pitabandhau mAtabandhau maNDale'dhipatau | sAdhanaM nAnyeti saiva patnItyucyata iti bhaavH| 'savarNAsu tatheti tadvizeSagrahNamasti / na ca mukhyagauNayoryugapad vidhau dhamrye' ityuktyA jyeSThAM vinA'nyAsAmanadhikAre'pi. grahaNaM yuktam / mukhyAsaMbhavakRtatvAditarasya yugapatsaMbha tayA sahAdhikArAt tadabhAve'pyadhikArAttAsAmapi tatsaMvAsaMbhavavirodhAt / paraMparayAtmasaMbandhaH ziSye'pi tulyH| bandho bodhyH| savarNAyA amAve'savarNA'pi patnI / tena tenAtmabandhUnAmeva grahaNamityAha / +vitA.408-9 shuudraavyvcchedH| tasyAH pariNItAtve'pyapatnItvAt / ava (17)mitATIkA-patnItyatra evakArasya sarvatra pratyekaM eva viSNuH--'savarNA'bhAve tvanantarayA cApadi na tveva saMbandhaH / tenAdyAdisatve dvitiiyaadivyaavRttiH| cena dvijaH zUdrayeti dharmakArya kuryAdityanuvartate / AcA.* zeSa mitAgatam / rAdhyAye mUle coktamidam / atastasyA jIvanopayuktAM* + anvat sarva mitAmatam / atroddhatamaparArkamata patnI zabhAgitvaM, na kRtsnAMzabhAgitvamiti bodhyam / ... duhitara iti zlokavyAkhyAne mopalabhyate / ... ... ... ..... ....... bAla.(pR.187-9)
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1506 * tathA cAvaruddha grahaNaM patnItvAbhAvavadupalakSaNam / tathA ca yatra patnItvAbhAvaH punarvAdAvapi tatra sarvatra ida - meva / bAla. (pR.197) (jImUtavAhanamataM khaNDayati) tanna / uktabRhaspativAkyasya 'saMsRSTinastvi'ti mUlasya 'vibhaktAH sahajIvanta ' ityAdimanorukanAradasya ca samAnArthakatvena prakRtAviSayatvAt / apatyasattve naivamityuktam / tatra anapatyetyapavAdaprasaMgAdasaMsRSTavibhaktasthale'pyapavAda uktaH, abhAryA pitRketi / lopazaGkA'pi manuvadbodhyA / patnIti mUlasya pUrvottaravacanaistattve sati parizeSanyAyena zaGkhAdestadviSayatvaM siddhamiti na doSazca / kiM ca bhrAtraMze evedaM na pitrAdyaMze / tatra tvanupadameva prakAro vakSyamANa iti na ko'pi doSa iti dik / nanvetAvatA prapaJcena patnItyasya bhrAtraMze virodhe parihRte nArada saMgatAvapi pitrAdyaMze virodhasyAparihRtatvena tadavasthatvena manuzaMkhakAtyAyanAdeH kA gatiriti cet / na / nedaM kramaparamityAdyAcAryoktyanuvAdakena bhagavatA vijJAnezvareNa sarvavirodhaparihArasya sUcitatvAt / 1 tathA hi / tatra tAvat 'pitA haredi'ti manuvirodhastu kaNThataH parihRta eva / tathA ca tatra vAzabdo vyavasthitavikalpe na tvaicchikavikalpe / vyavasthA ca mUloktaiveti bodhyam / evamanapatyasya putrasya mAteti manurapi na viruddhaH / tasyApi kramAbodhakatvAt / mAnAbhAvAt adhikArapradarzanamAtraparatvAt / tathA ca mUlAnurodhena tatra cakAreNa ca vRttAyAmityasya pUrvatrApi saMbandhena patnyAM duhitari ca vRttAyAM dauhitre ca vRtte mAtA tasya dAyamApnuyAdityarthaH / agre'pi apizabdAtpitrAdisamuccayena pitari bhrAtRSu satsu teSu ca vRtteSu pitAmahI haredityarthaH / idamagre'pi vyaktam / tatraiva 'mAtaryapI' tyatra kaNThato vijJAnezvareNa tathoktatvAnmA traMze'pi tathaiva tasyAmitam / evaM zaMkhavacanamapi na viruddham / tasyAvibhaktasaMsRSTabhrAtRviSayatvasya bhrAtraMze kaNThatastenoktatvAt / vyavahArakANDam kiM ca tatra vAzabdasya samuccayArthatvena tadabhAve ityasyobhayatrAnvayena kramavaiparItyena ca tadabhAve avibhaktasaMsRSTabhrAtrabhAve jyeSThA saMyatA patnI haret tadabhAve patnyabhAve cena duhitRdauhitrayorabhAve pitarau hareyAtAmityarthAt yathAzrutakramAbodhakatvAt / kAtyAyanavacanamapi na viruddham / tatra putrAbhAve ityatra putrapadasya pautropalakSakatvAvazyakatvAt 'aputrA putravatpatnI' 'yathaivAtmA tathA putra: ' 'putreNa duhitA samA' 'pautra dauhitrayoloM ke vizeSo nopapadyate' ityAdyuktyA putrAbhAve ityasya putrasya pautrasya patnyA duhitudahitrasya cAbhAve ityarthenAgre kramavaiparItyena vAzabdAnAM tadabhAvarUpapakSAntarabodhakatvenAdau jananI haret, vA tadabhAve pitA haret, vA tadabhAve bhrAtA haret, punaranvayenAthazabdasya samuccayArthatvena vA tadabhAve'tha tatsutA hareyuH, vA tadabhAve tatpiturmAtA pitAmahI haredityarthAt / etAdRzakramabodhanArthameva kramAditi saphalam | anyathoktakramasya pAThata eva lAbhe taduktiraphaleti spaSTameva / gautamavacanamapi na viruddham / tatra vAzabdasya cArthatvenAdhikAramAtrapradarzanaparatvenottarItyaiva kramasya vivakSitatvAt / tatra piNDazabdaH sApi - NDayaparaH / gotrazabdasamabhivyAhArAt / na kevalaM mUlasyaiva nAradAdivirodhaH, kiM tu teSAmapi mitheo bhUyAniti |tatraikasya siddhAntatve sarvanirvAhAbhAvAt vyApakatvAnmUlAdyanurodhenoktavyavasthayaiva sarvaikavAkyatAsaMpAdanamucitamiti gUDhAkUtam / atredaM tattvam / yadyapi pUrvavirodhadAnAvasare nAradamanuzaMkhakAtyAyanavirodhaH krameNa vyAkhyAtrA saMbhavAtsAmAnyato bahuviSaye dattastathApi upakramoktanAradavAkyAdviziSya bhrAtRpatnyoH kramabodhakazaMkhAcca mukhyatayA bhrAtraMze evAbhimataH / manukAtyAyanollekhastu mUlavatteSAmapi mitho virodho yathAzruta iti na tayorapi kramavyavasthApakatvamiti sUcayitumAnuSaGgikaH / tatra manudvayAMze virodhaparihAro'gre vyAkhyAtrA'nyaprasaMgena kaNThataH kRta eveti nAtra punarviziSyoktiH / tenaiva pitrAdau zaMkhakAtyAyanavirodho'pi parihRtaprAya iti na tathA / bhrAtraMze tadubhayavirodho'pi anyaprasaMgena tayoH saMsRSTaviSayatvamukvatA parihRta eva / tatra saMsRSTetyupalakSaNaM vibhaktasyApi / idamapyanyatra vibhakte saMsRSTini veti uktavatA tena sUcitameva / evaM ca mukhyatAtAtparyaviSayatayA bhrAtraMze
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1500 eva phalitArthakathanaparaM na tu zAbdArthakathanaparam / tatve'pi viruddhavAkyajAtAntargate vibhake saMsthite tallAbho yadyapi prAguktarItyA siddhaH tathApi atrApi | ityatra vibhakte ityuktyA tadekavAkyatayA nAradamanvA. gamakamastItyAzayenAdyopasaMhArArthe hetudvayamuktaM vibhAge- derapi tadviSayatvApatyA tvaduktArthasya bAdhitatvAt / tyAdi / sa ca mukhyatayA bhrAtRNAmeva prtipaaditH| zabdata- anyathA teSAM mitho virodhasya spaSTatvenAvyavasthA tada. stathaiva lAbhAt / ata evAgre evaM vibhAgaM cedityAdinA vasthaiva / prabandhena samAnajAtIyAnAM bhrAtRNAM parasparaM pitrA ca saha kiM ca / tAvatA'pi taiH srvtraanirvaahH| tatra svalpovibhAgaklaptiruktA ityuktaM tena / pAdAnAt patnItyAdestu tvaduktarItyottarottarasya pUrvapUrvakiM ca bhrAtaNAM tayorUrvamanantaraM vibhAga ukta iti sApekSatvena tadviSayatvasyaiva yuktatvena ca saMpUrNasyaiva tadvitasyaiva vibhAgasyAtra grahaNam / ata evaikavacanam / SayatvApattyA tatrApravRtteH / mUlasamAnArthaviSNunA nirvAhe evaM ca bhrAtraMze tAdRzaprakaraNAttatheti tdbhaavH| nanu zAbda. tu asmatpakSasyaiva siddhathA draviDaprANAyAmasyAsAMgatyA. mukhyavibhaktatvasya tatroktatve'pi arthAnuSaGgikavibhaktatva- ptteH| kiM ca anyatra tena nirvAha iti na vijJAnezvarasya pitari mAtari ca sattvena tAdRzaviSaye tayoradhikArA- saMmatam / yadapi nAradavacana mityAdivaktivirodhA. pattiH / patnItyasya sarvaviSayatvenApravRttyA vacanAntarA. ptteH| tadapyatrabhavAnAcAryoM na mRSyatItyAdivirodhA. dityata uktaM saMsRSTinAmiti / saMsRSTinastvityasya patteH / tatra pitAmahI prathamaM dhanabhAk 'mAtaryapi ca patnItyAdisarvApavAdatvaM na patnImAtrAMzaparam / ata vRttAyAm' ityAditaduktivirodhApattezca / vacanasyaikatve. eva 'palyAdayo dhanabhAja ityuktam / asyApavAda- nottarArddhasyApi tanmAtraviSayatayA sAMkaryasyaivAbhAvAt / mAha' iti vazyate tena / evaM ca tAdRzapitRbhrAtRpitR- etena avibhaktakaputrasya svArjitadhanakasya matapitakasya vyAnyatamasthale'sya vacanasya saMpUrNasyApravRttAvapyanyatra mAtRpatnIbhaginIsamavAye uktarItyA patnItyAdarapravRttyA vibhAge'vibhAge ca sarvatra pravRttiH / ata eva vairUpya- 'anapatyasya putrasya mAte'ti manormAtaiva dhanabhAk , na mapi nedAnIm / ata eva saMsRSTaviSayatvameva nAradazaMkha- patnI ityapAstam / tadvirodhAt / tvanmate mAtrabhAve yoH kaNThata uktaM na tvavibhaktaviSayatvamapi / iyamaruci- tatsattve ttprvRtteH| rupasaMhAradvayamadhye vibhakte saMsRSTini vetyatrApi bodhyA / / kiM ca / tathA sati tatraiva panyAM jIvantyAmapi tvaduata evAdye upasaMhAre'yamarthaH siddho bhavatItyuktaM, na ktarItyA dhanabhAktvena mAtRdhanasya duhitagAmitvena tatkatu patnItyAderetadviSayatayA vyavasthitirityuktam / dvitIyo- nyAsattve tadgAmitvena palyA niraMzatvApattyA jIvanAbhApasaMhArastu sAkalyAMze iti na paunaruktyam / vaaptteH| __kiM ca vibhaktabhrAtastrIviSayatvaM patnItyasya dhArezvara- kiM ca / pituH svatvamityavyavasthA durvAraiva / nirvAhaka: saMmatatvena prAguktaM na svasaMmatatvena / yadyapi tatra niyogo vacanAntarAbhAvAt / viSNormUlasamAnArthatvAt / anantaraH dRSitaH kaNThato 'nAnyasminnityAdinA tathApi taditarAM- sapiNDAdyaH' iti manUktapratyAsattestatvAGgIkAre'pi tasyAzasya saMbhavaduktikatve'pi uktavakSyamANayuktibhyAM svAna- statra tulyatvena tattAdavasthyameva / asmanmatapravezApattibhimatatvameva / etenaM "patnItyAdimUlasya 'aputrAzayana- zca / taduktapratyAsatyaGgIkAre'pi tadvapiturapi asamarthasya miti manozca vyAkhyAyAM vibhaktAsaMsRSTadhanaviSayatayA uktarItyA niraMzatvApattiH 'ajhai vA eSa Atmano yaH vyavasthApitatvena tadbhinnasthale tayorapravRtyoktanArada- patnI' ityAdizrutyAdibodhitapratyAsatyatizayasya palyAmeva mannAdinA tatra nirvAha iti mitAkSarAsaMmatasiddhAnta" sattvaM ca / iti bhrAntoktamapAstam / tadabhimatArthAjJAnAt / vibhAgo. kiM ca / putrapautrarahitasya duhitrAdigaNAbhAve patnIktyA mUlasya tadviSayatvalAbhe'pi uktamanostadviSayatvAsaM satve vibhAgasyAbhAve tvaduktarItyA patnItyAderapravRttyA bhavAt / tathA tenaanukttvaat| malaikavAkyatayA tasya 'zrotriyA brAhmaNasyAnapatyasya rikthaM bhajeran' iti gauta
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1508 mAt (gaudha. 28/39) tasya tattvApatyoktadoSApatteH / kiM ca / tAdRzasya tasya patnIsattve sapiNDAntargatadUratarayatki - citsattve vibhAgAbhAve mUlApravRtyA - - ' putrAbhAve pratyAsannaH sapiNDa' ityApastambAt ( Adha. 2/14/2) tasya tattvApatyoktadoSApattireva / vacanAntaraM tu na sAdhakamasti / uktazrutyA patnyAH pratyAsannatvAdinA tattve tu tatrApi tannedaM vAritamityalaM tadanabhijJoktikhaNDaneneti / vyavahArakANDam bAla. (pR.202-4) yattu 'panyabhAve snuSaiva na duhitA / tadadhikArasya putrapatnyabhAvAyattatayA patnyabhAve'pi putrArdhazarIrasatvena putrAbhAvavirahAt / tathA ca bRhaspatiH - 'yasya noparatA bhAryA dehArdhaM tasya jIvati / jIvatyadvai zarIre tu kathamanyaH samApnuyAt // ' iti / na ca duhituH sAkSAtpitravayavArabdhatvena pitravayavArabdhaputra sahakArisnuSApekSayA saMnikRSTatvamiti vAcyam / duhitrapekSayA sagotrasapi - paDAyAH snuSAyAH pratyAsatyatizayAt / pitrAdiSvatiprasaGgastu na / teSAM vacanenaiva vyavasthAnavizeSasya niyamitatvAt / yatrApi patimaraNAnantaraM patnyeva labhate tatrApi mAtRdhanatvena taddhanaM duhitRgAmIti na bhramitavyam / janmanA putrasyeva vivAhAt snuSAyA api bhartRdvArA zvazuradhane svatvotpatyA zvazuramaraNe zvazrUsnuSayoH svatvasAmyena zvazuramaraNe snuSAyAzca sAdhAraNasvAmyAt' iti zvazuramaraNe bhrAntaH / ... tanna / vastutastathA satve'pi tadabhAvAyattatvasya tasyA zAbdatvAt / patnItaH prAgapi tadadhikArApatyA sakalavyAkulIbhAvApatteH / 'ardho vA eSa AtmanaH' iti zrutimUlaka syokta bRhaspateH prattyAsatyA tAdRzapatidhanaviSaye panyA adhikArabodhakatvena prakRte'prApteH / tatprayAsacyapekSayA snuSAyAM tAdRzaprattyAsatyatizayAGgIkAre duhituH rapi prAk picAderadhikArApatyA smRtivirodhabAhulyApatteH / sthAna vizeSaniyamitatvasya snuSAyAmapi tulyatvAt / tasyA api gotrajatvAt / etena yatrApItyAdyagrimamapi nirastamiti dik / bAla. (pR.206) atredaM bodhyam / yadyapi mAnave puMstvaikavacanAbhyAM dauhitrasyaiva dhanabhAktvamAyAtIti tAvadeva vijJAnezvareNa cazabdasamucceyamuktaM tathApi dauhitrAbhAve dauhitryAstatva mapi casamucceyam / 'aprajaH strIdhanaM bharturiti vakSyamANanAprajaH strIdhanoddezena bharturduhitRdauhitryAdezva saMbandhavidhAnenoddezya vizeSaNatvena strItvAderavivakSitatvena duhitRNAM prasUtA cedi' tyasya pitRdhane'pi tulyatvAt / evaMrItyA 'mAturduhitara' iti nAradasyApyatrAnukUlatvAt / yuktaM caitat / yathA mAtRdhanagrahaNe duhitRdauhitraputrapautrAdikramastathA pitRdhane putrapautraprapautra patnIduhitRdauhitra dauhi-tryAdikramasya pratyAsattitAratamyena nyAyaprAptatvAt / 'strIdhanaM duhitRNAmaprattAnAmapratiSThitAnAM ce 'ti (gaudha. 28/22) gautamavacanasya pitRdhane'pi samAnatvAdityanupadamevoktavatA vijJAnezvareNa sUcitatvAttatsaMmatamapIdam / anyathA dauhitryAH pUrvatra vakSyamANeSu ca svato noktatvAdanantarbhAvAcca pitRdhanaviSaye tasyA anadhikArasyaivApattiriti mahAn doSaH / agre yathAkathaMcidantarbhAve tu ' prathamaM dhanagrahaNe pratyAsatterniyAmakatvabodhakamanvAdivirodhaH spaSTa eva / ata evAgre bhrAtranantarameva tatsutoktiritIti / bAla. (pR.207) vastutastu Adau pitA tadabhAve mAteti kramoM yuktaH / kiM cetyasyAvataraNoktayukteH / kiM cetyAdyuktaH tAratamyasattve'pi putre 'pitravayavabAhulyAnmAtrapekSayA tatra pratyAsatyatizayAt tadapekSayA tasya abhyarhitatvAt / kSetrajavizeSaviSaye uktavaiparItyasya sattvena tathA tasyApi durvacatvAcca / kiM ca / tadeva hi prattyAsattermUlakAraNaM, 'mAturduhitara' ityatrApi tathaiva vijJAnezvareNa pratipAditaM ca / agre bandhupadavyAkhyAvasare 'AtmabAndhavAH pitRbAndhavA mAtRbAndhavAH vRddhazAtAtapAdyuktakrameNaiva pratipAditAH / strIdhanavibhAga vaiparItyenAtraivamevocitaM ca / ataeva ca viSNukAtyAyanau prAguktau, 'aputradhanaM patnyabhigAmi tadabhAve duhitRgAmi tadabhAve dauhitraH gAmi tadabhAve pitRgAmi tadabhAve mAtRgAmI 'ti / 'aputrasyAtha kulajA patnI duhitaro'pi vA / tadabhAveM pitA mAtA bhrAtA putrAzca kIrtitAH // ' iti ca / anyathA tayorapi kramabodhakatvena tadvirodho duSparihara eva / etadanurodhena tayoranyathAnayanasya kartumazakyatvAt / idaM tu tadanurodhenoktarItyA suyojameva / T 'bhrAtRputrau' ityekazeSeNa prAguktasiddhAntarItyA pUrve
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH bhrAtA, tadabhAve khsaa| ata eva-'bhrAtaroye ca saMsRSTA | shvaapaastaa| uktarItyaiva nirvAhAt / tasmAttatra tathaiva bhaginyazca sanAbhayaH' iti saMsRSTidhanaviSaye vakSyamANaM kramo yukto na vyAkhyAkArokta iti bodhyam / ... saMgacchate iti bodhyam / bAla.(pR.209) yadyapi kalpatarau dAyavibhAge ca viSNuvAkye 'bhrAtRanupravezAbhAvAditi / yadyapIdaM tadagre'pi tulyaM putragAmI'tyagre 'tadabhAve bandhugAmi tadabhAve sakulyagAtathApi bandhvAdyuttaraM tasyAH pravezasyoktarItyA'ntaraGgatvena mI ti pAThena tadvirodhastathApi tadabhAve sakulyagAmi tadacAsaMbhavena bandhuzabdena vakSyamANarItyA grahaNAsaMbhavena bhAve bandhugAmI ti madanaratnadhRtapAThe na virodhaH / yuktagotrajAnantaraM pravezasya tathaivAsaMbhavena gotrajAtvasya tatra zcAyaM mUlasaMvAdAt / saMbhavatIti nyAyAt / evaM ca sa satvenAntarbhAvasaMbhavAt tatraiva grahaNaM yuktamiti bhaavH| pAThazcintya eveti na kazciddoSaH / gotrajapadArthasakulya bAla.(pR.211) padArthayostulyavAt / etena tathA pAThaM dhRtvA'nyathA [candrikAdi nirAkaraNaparasubodhinyAmarucirdarzayati] vyAkhyAtaM yad bhrAntena, tadapAstaM iti dik / / vastutastu prAguktarItyA sa kramo na yuktaH kiM tu sa 'pitAmahyAzceti cena snuSAyAH smuccyH| eveti prAguktameva / ekazeSe kramApratItyA dvayoryugapatta- yathoktamiti / atra putrAdigrahaNena kanyAnAmapi grahaNaM tvapratItAvapi prAguktaviSNukAtyAyanAbhyAM tathA kramasya prAguktarItyeti bodhyam / ata eva gArgIbandhuH kArISa, sphuTatayA prtiiteH| vibhakte saMsthite iti kAtyAyana- gandhIbandhurityA disNgtiH| bAla. (pR.213-4) vacanamapyuktArthe'nukUlataram / tasya cArthaH prAgukta eva tadayaM nirgalito'rthaH / tatrAdau daaygrhnnkrmH| na bhvduktH| mUle ekazeSastu lAghavena chandonurodhena ca aurasaputrastatputrastatputraH / tata ekAdaza putrikAputrAkRto noktAzayakaH / pAJcamikanyAyasya tuktarItyaiva viSaya dayaH pUrvapUrvAbhAve krameNa / evaM tatputrAdayo'pi / ata iti na nyAyamUlakatvamapi mUlasya / kiM ca / prAgukta- | eva manuzaMkhalikhitAH-- zreyasaH zreyaso'lAme pApIrItyA jananIjanakayorjanyaM prati saMnikarSatAratamyamastye-- yAn rikthamarhati / bahavazcettu sadRzAH sarve rikthasya veti taduktamayuktameva / yattu garbhadhAraNetyAdi tnn| bhaaginH||' (msm.9|184) iti / tadabhAve patnI / tato garbhadhAraNasya poSaNasya cAtiprasaktatvenAkiMcitkaratvAt / duhitA / tato dauhitrH| tato dauhitrii| tataH pitaa| ata eva bIjasyaiva prAdhAnyaM siddhAntitaM mnunaa| ata tato maataa| tato bhraataa| tato bhaginI / tatastayoH eva ca mAtA na strItyAdi sNgcchte| yattu gotrajA krameNa sutaH sutA ca / tato gotrajAdaya iti / . iti sarUpaikazeSatvena puMsAmeva grahaNamiti tanna / tathA xbaal.2|135(pu.236-7) sati pitarAvityatrApi tadApatteH / atha atra 'pitA mAtre'- mRtavAnaprasthayatibrahmacAriNAM dhanabhAjaH krameNAcArya- ... tyekazeSo vizeSavihita iti cet, ihApi 'pumAn sacchiSyadharmabhrAtrekatIthinaH . ... striyeti vizeSavihita iti pazya / yadapi vijAtIyA vAnaprasthayatibrahmacAriNAM rikthbhaaginH|.. nAmapItyAdi / tadapi na / sarUpaikazeSAbhAvenaikavibhaktyaH krameNAcAryasacchiSyadharmabhrAtrekatIrthinaH // .. ntatvAnupayogAt / tatrApi tasyAnimittatvAcca / dRSTAnte x uparyuktasubodhinIvyAkhyAnaM bAlambhadRthAmanUditam / / dvandvasatvena liGgabhede'pi prathamAntatvasyAvazyakasya sattvena (1) yAsmR.21137; apu.256|24, vishv.2|141% sato vaiSamyAcca / gotrajAnAM tatsutaiH saha baddhakramatvA- mitA. dA.217; apa.; vyaka.1617 smRca.3017 bhAvastUktarItyaiva / bRhaspativacanamapyasmAkamevAnukalaM vira.600 smRsA.75,138,144, pamA.542 mapA. na bhavatAm / yato mAtranantaraM tatra bhAtaivokto na piteti / 676; ratna.156; vici.244; vyaniH; smRciM.33; savi.420 cchiSya (cchiSyA); mc.9|185, candra.94; tatra tuzabdasya cArthakatvena tanayA cetyanvayena cena : vImi.; vyapra.5317 vyau.157; byama.65, vitA. duhitRdauhitradauhitrIpitRNAM samuccayena virodhalezo'pi 412, rAkau.457; setu.49; samu.143, vica.135 na / etena tanayAzabdasyopalakSakatvoktiH tadUSaNokti- rikthabhAginaH (dhanahAriNaH). ..
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ (1) evaM tAvad varNAzrayo vibhaagvidhiruktH|| tyAgena yAvajjIvamAcAryakulanivAsaparicaryAniSThAyA: adhunA''zramAzraya ucyate-vAnaprastheti / brahmacArI tena kRtatvAt, upakurvANasya tu dhanaM pitrAdibhireva . naisstthiko'bhipretH| ekaacaarysNbddhodhrmbhraataa| ekAzrama- grAhyam / dA.217 saMbaddha ekatIrthI / spaSTamanyat / naiSThikavanasthayati- (4) atha gRhasthavyatiriktAnAmAzramiNAM paretAnAM vyatiriktAnAM tu varNAnAM pArizeSyAt prAgakto vibhAga- dhanagrAhakAn sakramakAnAha-vAnaprastheti / vAnaprasthAvidhiH / vishv.2|141 | dInAmanyatamasya mRtasya rikthamAcAryAdayaH krameNa gRhnniiyuH| (2) putrAH pautrAzca dAyaM gRhNanti, tadabhAve patnyA- pUrvasya pUrvasyAbhAva uttara uttaro gRhNIyAdityarthaH / daya ityuktaM, idAnIM tdubhyaapvaadmaah-vaanprstheti| sadguNavAn ziSyaH scchissyH| dharmabhrAtA samAnAcAryaH / vAnaprasthasya yatebrahmacAriNazca krameNa pratilomakrameNA- ekatIrthI ekasiddhAntaH / ekavArANasIprabhRtitIrthacAryaH sacchiSyo dharmabhrAtrekatIrthI ca rikthasya dhanasya | nivAsI vA / vAnaprasthasya dhanamastIti vcnaatbhaaginH| brahmacArI naiSThikaH upakurvANasya tu dhanaM 'tyajedAzvayuje mAsi utpannaM pUrvasaMcitam' itysmaadgmyte|| mAtrAdaya eva gRhNanti / naiSThikasya tu dhanaM tadapavAda. | yatibrahmacAriNorapi kanthAdi kiMcidastyeva / +apa. tvedAcAryoM gRhnnaatiityucyte| yatestu dhanaM sacchiSyo | (5) yattu vasiSThenoktam-'anaMzAstvAzramAntaragatAH' gRhNAti / sacchiSyaH punaradhyAtmazAstrazravaNadhAraNatadarthA- iti / tadanyAzramiNAmanyAzramidhanagrahaNa niSedhaparam / . nuSThAnakSamaH / durvRttasyAcAryAderapi bhAgAnahatvAt / na tu samAnAzramiNAM parasparaRkthagrahaNa niSedhaparam / vAnaprasthasya dhanaM dharmabhrAtrekatIrthI gRhNAti / dharmabhrAtA *pamA.543 pratipanno bhrAtA, ekatIrthI ekAzramI, dharmabhrAtA cAsA (6) asmAkaM tu 'vAnaprasthadhanamAcAryoM gRhNIyAt vekatIrthI ca dharmabhrAtrekatIrthI / eteSAmAcAryAdInAma- ziSyo veti viSNuvAkyadarzanAt kramazabdo anulomabhAve putrAdiSu satsvapyekatIrthyeva gRhNAti / nanu 'anaMzA- kramapara iti pratibhAti, ziSyasya vAnaprasthadhanagrAhakatvaM stvAzramAntaragatAH' iti vasiSThasmaraNAdAzramAntara. viSNukrama AcAryAbhAve jJAtavyam / ratna.156 : gatAnAM rikthasaMbandha eva nAsti kutastadvibhAgaH / na ca / (7) mitATIkA-yogasaMbhArabhedAMzceti / yogapratinaiSThikasya svArjitadhanasaMbandho yuktH| pratigrahAdi niSe-pAdakagranthAdI nityrthH| subo. dhAt / anicayo bhikSuH' iti gautamasmaraNAt / bhikSo. (8) naiSThikasya dhanamAcArya iti / tatra vidyAsaMbarapi na svaarjitdhnsNbndhsNbhvH| ucyate / vAnaprasthasya ndhasyaiva yonisaMbandhAdgarIyastvAt / yatestu dhanaM sacchiSyA tAvat-'aho mAsasya SaNNAM vA tathA saMvatsarasya | gRhNanti / yatizcaturvidhaH-kuTIcaka-bahUdaka hNs-prmhNsvaa| arthasya nicayaM kuryAtkRtamAzvayuji tyajet // iti bhedAt / kuTIcakabahUdakahaMsAnAM AcAryAbhAve ziSyasya vacanAddhanasaMbandho'styeva / yaterapi-kaupInAcchAda- dhanagrahaH / paramahaMsasya tu AcAryAbhAvAt ziSya eva nArtha vA vAso'pi bibhRyAcca sH| yogasaMbhArabhedAMzca gRhNI- gRhNAti / . xsavi.421 yAtpAduke tathA // ' ityA divacanAdvastrapustakasaMbandho- - () anye tu vAnaprasthasyApi 'dIkSito guruNA''jJAto 'styeva / naiSThikasyApi zarIrayAtrArtha vastrAdisaMbandho'- dizamupaniSkramyeti vRddhahArItena / 'tatrainaM vidhivadrAjA styeveti tadvibhAgakathanaM yuktameva / +mitA. pratyagRhNAkurUdvaha / sa dIkSAM tatra saMprApya rAjA kaurava(3) brahmacArI ca naiSThiko'bhimataH pitrAdipari. nandanaH // zatarUpAzrame tasminnivAsamakarottadA / tasmai sarvavidhi rAjJe rAjA cakhyau mhaamtiH|| iti bhAratIya +vira., mapA., vici., candra., vyama., vitA. mitA. + smRca. apagatam / vImi. vAkyArthaH apagataH / gatam / smRtisAre pArijAtamataM svamataM ca mitAgatam / vyava ___* prathamapakSo mitAvat, dvitIyaH apavat / hAraprakAze svamataM mitAgatam / xzeSaM mitAgatam /
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1511 purAkalpArthavAdena ca, vAnaprasthasyApyAcAryasatvAttaddhanamA- | kArakatvena anyasaMtAnAdasatAnAccAvizeSAt / / cAryo gRhnniiyaadityaahuH| vyau.157 ... dA.175 (10) mitATIkA-yadyapi vAnaprasthasyAcAryaH saMbhavati atra putrapadaM patnIparyantaparam / dA.183 'dIkSito guruNA''jJAto dizamupaniSkramya' iti vRddha. (2) nAradena tayorapyabhAve duhiteti kramAnusArihArItaliGgAt / 'tatraivaM vidhivadAjA pratyagalAtkurUdvaha' nyAyaH svayamUhito mandAnugrahAya prdrshitH| 'putrAityAdi / dhRtarASTrasya tattve bhAratAcca / evaM ca tatra bhAve' iti svayameva nyAyaM vivRNoti 'putratheti / dIkSayitA yaH sa tadAcAryaH / yaterapi mahAvAkyopadeSTA ubhau svapitRzreyaskarasaMtAnakArakAvityarthaH / tathAhi saH / 'saMnyasyAcAryamupatiSTheta brahmajijJAsAyAmiti pautradauhitrayoH putraduhitRsaMtAnayoH svarUpatastulyatvAzaMkhAt / evaM cAcAryAdicaturNA dvandve krameNetyasyA bhAvAtkAryato'tra tulyatvamabhipretam / na RNAgakaraNacAryakrameNetyarthasaMbhavaH, AdAvAcAryAdistata: ziSya RkthagrahaNalakSaNakAryatastulyatvaM saMbhavati / 'putrapautraistato dharmabhrAtA tata ekatIrthIti / ata eva ziSyasaba- RNaM deyam' iti smaraNAt / tathA pitAmahadravyamadhijhetyekavAkyatA / 'vAnaprasthadhanamAcAryoM gRhNIyAcchi kRtya 'tatra syAtsadRzaM svAmyaM pituH putrasya cobhayoH' dhyo veti viSNusaMgatizca, tathApi vAnaprasthasya brahma- iti smaraNAcca pautrsyaadhikyprtiiteH| tenAdRSTakAryata. cAriNazca ziSyAbhAvAttathA vyaakhyaansyaatraasNbhvH| stulyatvamabhipretaM tatra zrAddhadAtRtvaM 'pUrveSAM tu svadhAkAre . bAla. pautrA dauhitrakA matA' iti viSNusmaraNAt / evaM ca nAradaH . duhituSu sNtaanmukhenaadRssttopkaarksNbndhnenaasnntaa| na anapatyamRtadhanabhAk pativratA patnI caitAvatA nimittena putrAbhAve tiSThantyAM patnyAM duhitA rakSeta zayyAM bharturyA nityameva vrate sthitaa| | dhanamarhati / palyAH sAkSAdagnihotrAdijanyAdRSTopakAradadyAttasyaiva tatpiNDaM kRtsnamathe labheta sA / / sahakAritvAt / tena putrAbhAve duhitetyatra putragrahaNaM aputramRtadhanabhAjaH krameNa duhitA sakulyA bAndhavAH sajAtIyA panyA api pradarzanArthamiti mantavyam / nanu pitA rAjA ca / brahmasvaM brAhmaNAnAmeva / tastriyo prjiivnmaatrbhaajH| zrAddhadAnena svayamevAdRSTopakAraka iti duhiturapekSayA putrAbhAve tu duhitA tulyasaMtAnadarzanAt / AsannatvAt palyabhAve 'pitA haredaputrasya' ityasyAvasara putrazca duhitA cobhau pituH saMtAnakArakau // iti kathaM duhiturarthagrahaNam / maivm| 'tasyAmAtmani (1) duhituradhikAre saMtAnadarzanaM hetutayA niga- tiSThantyAM kathamanyo hareddhanam ityanenaivAdAtRtvAt / ditaM, saMtAnazca piNDado'mimataH apiNDadasya anupa- tathAhi yadyadRSTopakArakasaMbandhena vyavahitA tathApi (1) abhA.41. zarIrasaMbandhenAvyavahiteti ubhayathA duhitaivAgresarI / (2) naasN.14|47 bhau (ktau); naasmR.16|50 darza-| evaM tarhi duhitrabhAve 'pitA haret' ityasyAvasaratvAt nAt (kAraNAta); dA.81 tu (ca) pU.: 175 tu (ca) bhau (bhe) rakau (rike): 183 pU., ap.2|136, smRca.295 nAdhunA'pi tasyAvasaraH / duhitrabhAve'pi dauhitrasya pituH (tulya); vira.591 bhau (bhe) rako (rike); smRsA.71, tatkoTitvena pitrAdyapekSayA''sannatvAt / 'aputrapautrasaM130:134 manuH:141 manunAradau; dIka.45, ratna.154 tAne dauhitrA dhanamApnuyuH / pUrveSAM tu svadhAkAre pautrA ve tu (ve'pi); vici.238 viravat ; vyani., smRci.32, dauhitrakA matAH // iti vissnnusmrnnaacc| .. dAta.185 pU., savi.413 smRcavata; vImi.21136 pU.; . +smRca.295 jyapra.518 tuH (1); vyau.154 smRcavat, utta.; vitA. (3) [bAlarUpamate] putratulyatayA stutiparamidaM 400, baal.2|135 (pR.206 nAsmRvat, 223): 2 // vacanaM, na punaH patnIsadbhAve'pi putravadduhitasaMbandhA145 (pR.260) tu (ca) pU., setu.44 viravat : 56 pU. x apa., vira., vici. dA (pR.183) vadbhAvaH / dAta., samu.141 smRcavataH vica.115 pU., devalaH:124 bhau / setu. dAgatam / (bhe) ko (ke). | + savi., vyapra. smRcagatam / vya. kA. 190
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1512 rtham / smRsA. 130 (4) putragrahaNaM patnyA abhyuplkssnnm| kecidAhuH duhitRkthabhAktvabodhakAnyetAni vacanAni putrikAviSayANIti tadasat, 'tRtIyaH putraH putrikA vijJAyate' iti vasiSThavacanAt punakoTinividyAyAH putrikAyAH aurasaputravat satyAmapi palyAM pitRviSaharAyAH paramyabhAve rikthagrAhitAbodhakeSu patnIduhitarazcetyAdiSu vacaneSu duhitRzabdena grahItumupayuktatvAt / ratna. 154 (5) putrAbhAve sarvAnanukramya vacanAt sarvAbhAve duhitA haret / aputrasya putrikAputreNa tulysNtaandrshnaat| ' tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyodhanaM haret' iti, ' (sa) dauhitro'pyamutrainaM saMtArayati pautravat' iti coktaH / dvApi saMtAnakArako / tasmAt putrAbhAve tattusyatvAdanyebhyaH pratyAsatterduhitA haret / nAbhA. 14147 (6) patnyA vyabhicAriNItve tvAha nAradaH - putrAbhAva iti / bImi. 2 / 126 yethaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA samA / tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo dhanaM haret // abhAve tu duhitRNAM sakulyA bAndhavAstathA / tataH sajAtyAH sarveSAmabhAve rAjagAmi tat // anyatra mAjhaNAt kintu rAjA dharmaparAyaNaH / tastrINAM jIvanaM dadyAdeSa dAyavidhiH smRtaH // vyavahArakANDam 6 (1) dA. 175 tiSTha (jIva) dhanaM haret (hareddhanam ) manu. nAradI apa. 2136 vyani vica. 124 dA 15 (2) nAsaM. 1448 tu duhitRNAM duhitRNAM tu nAs. 16 / 51 thA (taH) tyAH (tiH); apa. 2 / 136 tu (ca); vyaka. 161) vi2.597 sA 136-7 vyakavat : 143; smRci. 33 abhAve tu (putrAbhAve); bAla. 21135 (4.196) tu duhitRNAM ). (2) nAsaM. 1449 (tu) kintu (tu) nAsTa. 16 / 52 gAt kintubhyaH svAda) strI (kha) mitA. 2 126 / dA. 1683 apa. 2 / 126 gImi. 1819 mahaspati u. 2 / 14 2 bRhaspatiH; smRca. 302; vira. 597; smRsA. 128,137,143; pamA. 535 kintu (kiJcit ); vyani. (=); nRpra.41 dAya (dAna); vyapra.510; vyaDa. 153 dAya. vidhiH smRtaH (dharmaH sanAtanaH); vyama. 61 pamAvat vitA. 386 pamAvat samu. 143. (1) ityavaruddha strIviSayam / strIzabdagrahaNAt / XmitA. 2 / 135 (2) tadIyastrINAmapatnInAM varttanadhanadAnaM patnInAM punaH kRtsnadhane'dhikAritetyavirodhaH / dA. 168 (2) atra abhAve duhitRNAmiti pitrorapyabhAva upalakSyate / tatstrINAmapariNItAnAM svairiNInAM vA punava vA / apa. 2 / 136 (4) tatstrINAM brAhmaNetaradhanasvAmistrINAM dhanabhAgitvAnahaNAmityarthaH / + smRca. 302 (5) sakulyAH pitRvyaputrAdayaH, sajAtyA eka. jAtIyAH, kincityAdinirdhanatrAhmaNastrIviSayam / vira. 597 (6) duhitrabhAve sakulyAH sapiNDAH / tadabhAve bAndhavAH saMbandhinaH / tadabhAve saMjAtyAH samAnajAtIyA mitrabhUtAH / tadabhAve rAjA haret / rAjagAmItyuktaM, tadanyatra brAhmaNAt / tattu brAhmaNebhya eva deyaM na bhANDAgAraM pravezayed dhArmikaH / itaro haredapi dharmanirapekSaH / yadetareSAM harati tadA strINAM jIvanaM dattvA | zeSaM haret / eSa dAyadharmaH / nAbhA. 14 / 49 brAhmaNArthasya tannAze dAyAdazcenna kaJcana / brAhmaNAyaiva dAtavyamenasvI syAnnRpo'nyathA // tannAze arthasvAminAze / smRca.302 kSetriyAdestu rAjaiva gRhIyAt brAhmaNasya na / bRhaspatiH aputramRtasarvadhanabhAk patnI sAdhvI eva * AmnAye smRtitantre ca lokAcAre ca sUribhiH / X pamA, vyau., vyama mitAgatam / smRsA. bAlarUpamataM halAyudhamataM mitAgatam / pArijAtamataM viragatam / + vyapra smRcagatam / * eSAM saptazlokAnAM mamu. vyAkhyAnaM 'anantaraH sapiNDAdyaH ' iti manuvacane (5.1477) m (1) mitA. 2 / 136 smRca. 302; pamA. 5306 mapA. 675 rthasya (thaM ca ); savi. 420; vyapra. 531 NAyai (Nasyai ); vyau.156; vitA.4106 rAkau. 457; bAla. 2 / 135 (pR. 224) prathamapAdaH samu. 143. (2) vivya. 30. (3) dA. 149 apa. 2/115 AyA (bhAryA vyaka
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1513 zarIrAdha smRtA jAyA puNyApuNyaphale samA // / jaGgamaM sthAvaraM hema kupyaM dhAnyaM rathAmbaram / yasya noparatA bhAryA dehAdha tasya jIvati / AdAya dApayecchrAddhaM mAsaSANmAsikAdikam / / jIvatyardhazarIre'thaM kathamanyaH smaapnuyaat|| pitRvyagurudauhitrAn bhartuH svasrIyamAtulAn / kulyeSu vidyamAneSu pitRbhrAtRsanAbhiSu / pUjayetkavyapUrtIbhyAM vRddhAnAthAtithIna striyaH // asutasya pramItasya patnI tadbhAgahAriNI / / vyapra.489 pramItA (mRtA tva) vinde (labhe) prajApatiH; vyama, pUrva pramItAgnihotraM mRte bhartari taddhanam / 61 vyapravata, prajApatiH; vitA.383.4 eSa (eva) prajAvindetpativratA nArI dharma eSa sanAtanaH // patibRhaspatI; baal.2|135 (pR.230) vyapravat , prajApatiH samu.140 vyapravat , prajApatiH : 140 (pUrva mRtA haredagni160 smRca.290, mamu.9.187; vira.589; smRsA. manvArUDhA haredadham) pU. 134 dhaM smRtA (dhaharA: 140, ratna.152; vyani. (1) dA.150 rathA (rasA); apa.2135 kuSyaM dhAnya pracetAH; smRci.32, savi.40 6.(=); vyapra.493; vitA. rathA (rUpyadhAnyarasA); vyaka.160 kuSyaM dhAnyaM rathA (kupya383 I (dhaH) jAyA (bhAryA); samu.140 jAyA (bhAryA) dhAnyarasA); smRca.291 dAvat, prajApatiH; mamu.9.187 samA (Su ca). rathA (athA); vira.590 kupyaM (rUpyaM); smRtA.134 rathA (1) dA.149; ap.2|135; vyaka.160; smRca. (rasA) dApaye (dadyAtta) : 141 kupyaM dhAnyaM rathA (kupyadhAnarasA) 290'rtha (ca); mamu.91187'rtha (tu) samA (svamA); vira. dApaye (dadyAtta); pamA.524 rathA (athA) pANmAsikA (saMva589; smRsA.134'rtha (tu) : 140;. ratna.152 re'rtha tparA) prajApatiH: 536 kupyaM dhAnyaM rathA (rUpyaM dhAnyarasA) (rasya); smRci.32'rtha (a); vyani. pracetAH; savi.406 | pANmAsikA (saMvatsarA); ratna.152 prajApatiH vici.236 (= )'tha ('pi); vyapra.493; vitA.383 hArdha (hArdha:) 4. dAvat vyani. ddhaM (ddhe) dikam (dike) zeSa apavat nRpra.40 zarIre'rtha (dhai zarIrasya); baal.2|135 (pR.206) rdhazarIre'rtha ddhaM... kam (Dhe mAsasAMvatsarAdike) zeSaM vyakavat / savi.408 (dhe zarIre tu); samu.140 ratA (hatA)'rtha (ca). kupyaM dhAnyaM rathA (raupyadhAnyarasA) prajApatiH : 409 vyakavat / (2) mitaa.2|135, dA.149.50 : 170 pUrvArdhe vyapra.489 dAvat, prajApatiH; byama.61 hema (sarva) dhAnyaM ( sakulyai vidyamAnastu pitRmAtRsanAbhibhiH ap.2|135 rathA (hemarasA) dikam (ndikam ) prajApatiH vitA.384 ddhaM kulyeSu vidyamAneSu (sakulyai vidyamAnaistu) bhiSu (bhibhiH); (ddhe) dikam (dike) zeSa vyakavat , prajApatibRhaspatI; bAla. vyaka.160 pUrvArdhaM (sakulyaividhamAnastu pitRbhrAtRsanAmibhiH); 21135 [(pR.193) dAvat : (pR.230) vyamavat , prajAsmRca.290; mmu.9|187 suta (putra) zeSaM dAvat ; vira. patiH : (pa.238) hema kupyaM dhAnyaM rathA (sarvaM hema rUpyaM rasA) 590 dAvat ; smRsA.71 apavat : 128,134 dAvat: dikam (bdikam ) prajApatiH] samu.140 dhAnyaM rathA (dhAnya140-41 mamuvat pamA.523 tadbhAga (taddhana); dIka. rasA) prajApatiH. 45 (-) dAvat ratna.152, vici.236 suta (putra) zaSa (2) dA.150,173; ap.2|135 bhartuH svasrIya apavat; vyani. pitAmahaH; smRci.32 apavat; nRpra.40 | (svasRbhatrIya); vyaka.160 trAn (tra); smRca.291 striyaH pamAvat, savi.406 (-) patnI tadbhA (tatpatnI bhA); maca. (tathA) prajApatiH; mmu.9|187 tuH (rtR) nAthA (napya); 9 / 187 mamuvat; vyapra.493 pU. 494 utta., mamuvat; | vira.590, smRmA.134,141 bhartuH (bhrAtR); pamA. vyau.152 tadbhA (syAdbhA); vitA.383; rAkau.455 524 svastrIya (zvazura) striyaH (tathA) zeSa mamuvat, prajAsanAbhi (sutAdi); samu.140. patiH: 536 (-) bhartuH (bhartR) striyaH (tathA); ratna.152 (3) dA.150 pramI (praNI) nArI (sAdhvI); ap.2|135 ddhAnAthA (ddhAMzcApya) prajApatiH, vici.236 smRsAvat nRpra. pramItA (mRtA tva); gyaka.160, smRca.291 pUrva (pUrva) 40 tuH svasrIya (ti'zvazura) striyaH (tathA); savi.408 nRpravat , vinde (labhe) prajApatiH, mmu.9|187 pUrva (pUrva); vira. prajApatiH; byapra.489 ratnavat, prajApatiH vyama.61 ratnavat, 590; smRsA.134 eSa (evaM) : 141; ratna.152 vinde | prajApati:; vitA.384 (-) pU. baal.2|135 (pR.193 : (labhe) zeSaM apavat, prajApatiH; vici.236, vyani. (pUrva 230 prajApatiH, 238 prajApatiH) ratnavat ; samu.140 mRtA haredagnimanUDhA ca haredagham) pU.; mc.9|187 mamuvat | smRcavat, prajApatiH; vica.122 smRcavat, prajApatiH
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1514 tatsapiNDA bAndhavAvA ye tasyAH paripanthinaH / hiMsyurdhanAni tAn rAjA coradaNDena zAsayet // (1) tadetaiH saptavacanairaputrasya mRtasya yad yAvaddhanaM sthAvarajaGgamahemAdikaM bhartustatsarvaM sodarabhrAtRpitRvyadauhitrAdiSu satsvapi patnyA eveti, ye tu taddhanagrahaNe prati pakSAH svayameva vA gRhNanti te cauravaddaNDanIyA iti bruvANo bRhaspatiH patnIsadbhAve pitRbhrAtRprabhRtInAM dhanAvikAraM sudUraM nirasyati / dA. 150-51 pitRvyapadaM bhartuH sapiNDaparam / dauhitrapadaM bharturduhitRsaMtAnaparam / svasrIyapadaM bhartuH svasRsaMtAnaparam / mAtulapadaM ca bharturmAtRkulaparam / tadevamAdibhyo dadyAt na punareteSu satsveva svapitRkulemya: pitRvyAdivacanAnartha kyAt / vyavahArakANDam dA. 173 (2) ata eva dRSTAdRSTopakArakatvalakSaNa saMbandhenAnyA pekSayA patnyAH pratyAsannatvamabhidhAya bRhaspatinA gauNa putrAbhAve tiSThatsvapi pitrAdiSu sakulyAnteSu patnyA eva patidhanabhAgitvaM darzitaM - AmnAye smRtitantre cetyAdi - bhiH / atra dvitIyArdhena dRSTAdRSTopakArasaMpAdane pitrAdibhyaH panyAH pratyAsannatvamabhihitam / avayavArthastu AmnAye vede 'ardho vA eSa Atmano yajjAyetyevamAdau Atmano dehasyetyarthaH / etaduktaM bhavati / dehArdha ardhAGgaM yathA dRSTAdRSTopakAri tadvajjAyA'pIti / smRtitantre dharma zAstre 'pateda zarIrasya yasya bhAryA surAM pibet / patitArtha zarIrasya niSkRtirna vidhIyate // ' ityevamAdau / lokAcAre lokAcArAnumatArthazAstre 'zarIrArdhamayIM jAyAM ko hi hAsyati paNDitaH' ityevamAdau / puNyApuNyaphale samA ka 1 (1) dA. 150; apa. 2 / 135 vA vA (vAzca); vyaka. 160 tasyAH ('nye syuH); smRca. 294 vA vA (vAzca) cora (caurya) prajApati:; mamu. 9 / 1873 smRsA. 71 vA ye tasyAH (ye tasyAH syuH) tAn rAjA (rAjA tAn ) : 134 vA ye tasyAH (ye tasyAH syuH): 141 vA ye tasyAH ( ye tasyA: syuH) zAsa (zAMta); ratna. 154 zAsa (daNDa) prajApati:; vici. 237 smRsA (pR. 134) vat ; vyani. ratnavat; smRci. 32 tatsa (sa) vA ye tasyAH ca tasyAH syuH); vyapra. 489 tatsa (sa) vA ye tasyAH (ye tu tasyAH syuH) prajApatiH ; vitA. 384 (-); bAla. 2 / 135 (pR.193) zAsa ( ghAta) zeSaM vyapravada; samu. 141 prajApatiH, rmaNi samAdhikArAt / asutasya mukhya gauNasutahInasya patnI yajJAdhikArApAdaka prazasta brAhmAdivivAha saMskRtA 'patyurno yajJasaMyoge' iti pANinismaraNAt / tena krItA bhAryA patnIpadena vyAvartitA / tasyAH patnItvAyogAt / tathA ca smRtyantaraM ' krayakrItA tu yA nArI na sA patnI vidhIyate / na sA daive na sA pitrye dAsIM tAM kavayo viduH // ' patnItvAbhAve kevalaM dRSTopakArakatvameva nAdRSToparakArakatvaM striyA iti darzayituM dAsIM vidurityuktam / evaM ca pitryAdikarmaNyarhatA'pi patibhAgahAritve prayojiketi patnIgrahaNena jJApitam / ata eva zrautasmArttAdikarmaNi pAtivratyena parIkSitAdhikArArhatayA eva patnyAH patidhanalAbha ityAha prajApatiH - pUrvapramItAgnihotramityAdi / agnihotrazabdena tatsAdhanAgnirlakSyate / pativratA susaMyatA / vratanimitta)tvena zrautasmArtakarmAdhikArArhatA bhartrA saha vAsena sthiteti yAvat / nArI patnI / smRca.290-91 (3) kecittriyA: pArvaNamapyAhustanniSedhAya zrAddhAni parigaNayati - mAsaSANmAsikAdikamiti / atra mAsazabdena dvAdazamAsikAnyucyante / SANmAsikazabdena dve UnaSANmAsike / Adizabdena ekAdazasapiNDana pratyabdakarttavya kSayAhazrAddhAni gRhyante / ato nAnyatkuryAt, anyathA vacanAntaraireva eteSAM zrAddhAnAM siddhatvAdvavacanamidamanarthakaM syAditi / tathA dApayediti svArthe Nic, rAmo rAjyamakArayaditivat / pativratA sAdhvI / udayakarastu manuTIkAyAM pativratAzabdaM mukhyArtha vivakSannanumaraNAntatvAtpAtivratyasya dApayediti pArArthyamevAha / evaM ca pati vratAtvetaraguNasaMpannAnAmapyadhikAro na syAditi bahavaM nAdriyante / evamaputradhane vidyamAnAyAM sAdhvyAM bhAryAyaH tasyA adhikAraH / *vira. 590-91 (4) kupyaM trapusIsAdikam / kavyaM pitruddezena tyaktaM annAdikam / pUrtamatra khAtAdikarmAGgabhUtadAnAdikam / +ratna. 152 (5) idaM ca vibhaktapatidhanaparam / pativratA sAdhvI / na tu patitrataiva / anumaraNaparyantena pativratatvanizcayAddhanagrahaNAbhAvApatteH / tathA ca sAdhvI bhAryA patyuH prapau* smRtisAroddhRtapArijAtamatasthaM hariharavyAkhyAnaM viragatam / + zeSaM smRcagatam /
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:--mRtAputradhanAdhikArakramaH 1515 trAntAbhAve tddhnaare| vici.237 / tAM vinA tasyA apyabhAva ityrthH| zarIrA. (6) atra kecit vivAhasaMskRtA jAyA patnItyucyata vayavasaMbandhena duhitA putrasamA / putre hi pitravayavA iti candrikAkAroktamityanupapannam / vivAhasaMskArasya / bAhulyena saMkrAmanti / duhitari tvalpAH 'pumAnpuMso. patnItvopapAdakatvAbhAvAt / patnItvaM nAma patibhAryAsaM- | 'dhike zukre strI bhavatyadhike striyAH' iti smaraNAttena kibandhavyatirekeNa na kiJcidasti / taccAArjakarUpakriyA-JcitsAmyAtputravadityuktam / anyaH putrapatnIvyatiriktaH / garbhaH saMbandhaH / sa ca laukika eva / ata eva mahApAta-pitrAdiH mAnavaH tiSThantyAM duhitari kathamaputradhanaM gRhNIkAdau bhAryAtvasya nivRttiH| bhUtapUrvagatyA bhAryA mi- tetyarthaH / nanvevamapi gauNaputrapalyorabhAve duhiteti krame maanH| na ca vivAhe mantraniyamo bhAryAtvotpAdakaH, tasya | nyAyo noktaH / aurasAbhAvamAtre duhitetyetAvanmAtravaidhadAna siddhatvAdityuktaM lipsAsUtre guruNetyAhuH / tanna, sAdhakatvAduktanyAyasya / satyam / kintvevameva gauNaguruNA tu patnIgataM svatvameva laukikamityuktaM na patnItvaM, putrapanyorabhAve duhitetyatrApi krame nyAya UhanIya svatvapatnItvayorbhedAt, yajJasaMyogAt patnI, svAmisaMba- ityabhiprAyeNoktam / ndhAtsvamiti / mahApAtakAdau bhAryAtvasyApi viyoga iti| duhitRSu saMtAnamukhenAdRSTopakArasaMbandhanenAsannatA / gurugranthasyAyamarthaH-bhAryAtvaM nAma svatvaM, na tu patnItvaM, na caitAvatA nimittena putrAbhAve tiSThantyAM palyAM duhitA anyathA prAyazcitte kRte punaH patnItvaM na syAdityuktaM dhanamarhati / patnyAH saakssaadgnihotraadijnyaadRssttopkaarsbhaarucinaa| ayamevAbhiprAyaH candrikAkArAdInAmiti hakAritvAt / muSThata brAhmAdivivAhe saMskRtA jAyA patnItyucyata ___evaM sopapattikI palyabhAve duhitRgAmitAM avatA iti / savi.407 bRhaspatinaiva yaduhitagAmi dhanamiti vidhAyakaM vaca. (7) dApayedvipradvArA kArayenna svayaM kuryAditi smRtya- najAtaM tatputrikAviSayameva na punrputrikaaduhitvissyrthsaarH| 'anupetazca patnI ca vAhamAtramamantrakam / / miti dhArezvaradevasvAmidevarAtamatam / smRtitantrAbhijJakuryAtAmitaratsarva kArayedanyameva hi // ' iti sumntuukteH| tvAbhimAnonmAdakalpitaM nirastaM veditavyam / vitA.384 / tathAhi 'tRtIyaH putraH putrikA vijJAyate' iti (basmR. patnyabhAve duhitA dauhitrazcAputramRtadhanabhAk 17 / 15) vasiSThasmRtyA gauNaputrakoTiniviSTAyAH putribharturdhanaharI patnI tAM vinA duhitA smRtaa| kAyA: patnyAM satyAmapi kSetrajAdiriva 'na bhrAtarona aGgAdaGgAtsaMbhavati putravadduhitA nRNAm / pitaraH putrA RkthaharAH pituH' ityAdivacanAntaraireva tasmAt pitRdhanaM tvanyaH kathaM gRhIta maanvH|| aurasAbhAve RkthagrAhiNyAH palyA abhAve daNDApUpa. (1) mitaa.2|135; dA.178 smAt (syAH) anyA. nyAyena dhanabhAgitve siddhe punaH kiM sopapattikaM dhanabhArdhadvayam; ap.2|135 smAt (syAM) antyAdviyam; smRca. | gitvaM smartu bRhaspatyAdInAM vacanAntarArambheNa, tena taireva 294:299 dvitIyArdham ; cira.591 dAvat, antyArdhadvayam; tanmataM nirastamiti alaM dhArezvarAdimatAntaranirAkaraNasmRsA.129,141 dAvat, antyAdvayam; pamA-524; yatnenAzrAddhIyena / yattu nAradena putrahInapatnImadhikRratna.154 antyArdhadvayam ; vici.238 dAvat , antyAdha- tyoktaM syAttu ceduhitA tasyAH pitryoM'zo bharaNe mNtH| dayam; vyani. bharturdhana (patyurartha) smAt (syAH); nRpra. AsaMskArAddharedbhAgaM parato bibhRyAtpatiH // ' iti / 4. prathamArdhadvayam; savi.412 vati (vantI) pitR (pituH); tasyArthaH / tasyAH patnyAH putrarahitAyA gatAyA yadi viimi.2|135 tRtIyAdhe (tasyAmAtmAna jIvantyAM kathamanyo duhitA vidyate tadA duhiturbharaNAya pitraMzo'bhimataH / dhanaM haret) antyArdhadvayam; vyapra.517 antyArdhadvayam; vyau. 154 prathamAH, manuH; vitA.400 pita (pituH) antyArdha tasmAdAvivAhasaMskArAdbharaNArthameva duhitA pitRbhAgadayam / bAla.2 135 (pR.2 23) gRhIta (gRhNAti); samu. harA na punaryatheSTaviyogArthamiti / evaM ca sarvAsAmeva 9 141. kanyAnAM pitRbhrAtRrahitAnAM pitRdhanaprAptirutsarga iti
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1516 vyavahArakANDam gamyate / tatazcAsyApavAdakAni duhituH pitRdhanaprApti- / mRzyate, tadevaM sadRzI sadRzenoDhA ityAdivizeSaNAt na pratipAdakAni vacanAni sarvANi putrikAviSayANyeveti duhitRmAtratayA pitRdhanAdhikAriteti darzayati / anyathA vAcyam / dauhitramAtRviSayatve tu utsargavatsAmAnya | 'aGgAdaGgAt saMbhavati putravahuhitA nRNAm / tasyAH pitRtayA tadapavAdAkSamatvAdanarthakAni bhveyuH| tasmAddhAre- dhanaM tvanyaH kathaM gRhNIta maanvH||' ityanena duhitradhikAre zvarAdInAmeva matamanusatavyam / syAdevaM yadi nArada- kathite sahazI sadRzenoDhetyAdinA tasyaivAbhidhAnaM punaruktaM vacanaM vibhaktaviSayaM syAt / saMsRSTaviSayaM tu taditi tasyaiva syAt / sAmAnyaprAptestu vizeSakathanamapunaruktameva / yata pUrvAparapAlocanayA spaSTamavagamyate / tatazca vibhakta- eva svaputradvAreNa piNDadAtRtayA duhituH pitRdhnaadhikaarH| viSaye yAni duhitRdAyapratipAdakAni vacanAni teSAM / ata eva putrikAyA api pitruparamajAtadhanasaMbandhAyAH tatra prApakatvameva nApavAdakatvamiti na putrikAviSayatva- pazcAdvandhyAtvena tadbharturvA prasavAsAmarthyena viparyastaputrAyA kalpane kiJcinmUlamupalabhAmahe ityalamatibahunA / maraNe taddhanaM na bhrtuH| *dA.177-8 smRca.294.6 / (2) sadRzI savarNA / ato'savarNAyA duhituranadhisahazI sadRzenoDhA sAdhvI zuzrUSaNe rtaa| kAro dAyaharatve / kRtA'kRtA putriketyarthaH / atra ca kRtAkRtA'kRtA vA'putrasya pitudhenaharI tu sA // kRtA vetyanena putrikA dRSTAntatayopAdIyate, na puna (1) sadRzI pitRsavarNA / sadRzenoDheti uttamAdhama- / stasyA aputrapitRdhanagrAhitvaM vidhIyate / na hi putrikAvarNapariNItAnirAsArtha, uttamAdhamapariNItAduhitajAtasya pitA'putra iti zakyate vaktaM, putrikAyA api putraadhamottamavarNamAtAmahAdizrAddha niSedhAt savarNanoDhAyAstu tvAt / +ap.2|135 (pR.743-4) putradvAreNa pitrupakArakatvAt / putrikAputrasya tu putravade (3) bRhaspatistu palyA UrdhvamarthagrAhiNInAM mukhyavopakArakatvAtizayena putrikAyAH putratulyatvAt putrikora- putrAdyaz2amarthagrAhiNInAM ca duhitaNAM vizeSaNAnyAhasayoH samadhanAdhikAraH, aputrikAyAstUDhAyAH putrAdinyU- sadRzIti / sadRzI pituH savarNA / yAni catvAri nopakArakasvaputradvAreNopakArakatvamiti kanyAparyantAnAma- vizeSaNAni palya Urdhva dhanaharIduhitRviSayANi / prAgabhAva eva dhanAdhikAritA yuktA / na ca vAcyaM evaM tahiM dhanagrAhiNyA dahiturvizeSaNatvenAvaziSTakRtAkRtetyatra putravatyA eva prathamAdhikAro'stu tadabhAve tu saMbhAvita- putriketi vizeSyasyAdhyAhAraH kaaryH| itaratra duhiteti putrAyA iti yatastasyAH pazcAdutpannasya dauhitrasyAnadhi vizeSyasyAdhyAhAraH kaaryH| vAzabdo'tra vyavasthitakArApatteH, na ca tayuktaM dauhitratayA dvayorapyupakArAvi- vikalpAbhidhAnArthaH / evaM cAyamarthaH / aurasaputravihI. zeSAt / bharttazuzrUSAparatvenAvaidhavyaM pradarzayan saMbhAvita- nasya piturdhanaM dvividhA'pi putrikA patnyAH pUrva gahnIputratAM pradarzayati / seti ca pUrvavacanopAttA duhitA parA yAt / savarNAdivizeSagopetA duhitA tu Urdhvamiti / evaM ca palyA Urva savarNAdivizeSaNopetApratiSThitAnU___ * zeSaM 'putrAbhAve tu duhitA' iti nAradavacane (pR.1511) draSTavyam / savi. smRcavadbhAvaH / vyapra. smRcagatam / DhAnAM duhitaNAM samavAye anUdvaiva gahNAti / pitrA bharta(1) dA.176 sAdhvI (bhartR); ap.2|135vyk.160; vyatvAt / tadabhAve tvapratiSThitA bharnA bhartavyatve'pi bhartusmRca.296, vira.591; smRsA.71,130,135 uttarAdhe bharaNasamarthatvAbhAvenApratiSThitatvAt / tadabhAve savarNA(akRtA vA kRtA vApipitRdhanaharI tu sA) : 141 kRtA...trasya divizeSaNopetA pratiSThitatve'pi dhanagrahaNayogyatvAt / (kRtA vApyakRtA vA'pi); pamA.524 pR.; ratna.154 sadRzI tadabhAve dauhitrastakoTitvAdityanusaMdheyam / dauhitra. (sadRzA) pU., dIka.45 ratA (tathA); vici.238 tu sA (bhaveta); smRci.32 kRtA...trasya (akRtA vA kRtA vApi); * vica,, setu. dAgatam / vImi.21135 tu sA (matA); vyapra.519 (); vyau. + smRsA. apagatam / bAlarUpamate ya UDhAnUDhAkramaH sa 154 pU., setu.44; samu.141.2 tu sA (mutA). | smRcagataH / vici. apagatam / bAlarUpamataM smRcagatam /
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:--mRtAputravanAdhikArakramaH syAbhAve tu pitrapekSayA'nyasyAsannatvAbhAvAt 'pitA pItyapyarthatayA ca nirdezAt dauhitrastha jghnytaavgtH| haredaputrasya RkthaM' ityuktasyAvasaratvAtpitRgAmi dhanaM ato duhitranantaraM dauhitrasyAdhikAra iti siddham / bhavatIti asminnevAvasare mAtrapekSayA'nyasyAsannatara- satsvapi bandhuSvityanena pitroradhikAraH pallyabhAve tvAbhAvAt 'anapatyasya putrasya mAtA dAyamavApnuyAt iti nyAyyo'pi duhitRdauhitrAbhyAM bAdhita iti bAdhakAbhAve uktasyAvasarasatvAnmAtRgAmi dhanaM bhavati / pitroradhikAraH suucitH| +dA.181-2 smRca.296-7 (2) kRtAkRtaduhitrAdhikAre bRhaspatiH-yatheti / yathA pitRdhane svAmyaM tasyAH satsvapi bandhuSu / vyaka.156 tathaiva tatsuto'pISTe mAtRmAtAmahe dhne+|| aputramRtadhanamAja: krameNa mAtA bhrAtA tatputraH pratyAsannA: (1) yathA yena dauhitradeya piNDena duhitA. pitRdhanA sapiNDAH sakulyA bAndhavAH ziSyAH zrotriyAzca dhikAriNI tathaiva tenaiva piNDadAnena duhitRsuto'pi bhAryAsutavihInasya tanayasya mRtasya tu / mAtAmahadhane svAmI satsvapi pitrAdiSu / na ca putrikA mAtA RkthaharI jJeyA bhrAtA vA tdnujnyyaa| putrAbhiprAyeNedaM vacanaM 'kRtA'kRtA vA'putrasya piturdhana (1) tat pitRparyantAbhAve boddhavyam |nyaaygtN caitat harI tu sA etadvacanopAttakRtA'kRtadahitroreva tasyA dauhitrAt parato mAtRtazca pUrva pituradhikAra iti mRta. iti tatsuta iti tatvadena parAmarzAt pratyAsattyatirekAdvA piNDamRtabhogyAnyapiNDadvayadAtudauhitrAt mRtabhogyAnyaakRtAparAmarza eva yukto na tu ttprityaagH| piNDadvayamAtradAtRtayA piturjaghanyatvAt , mAtrAdibhyastu dA.180 mRtabhogyAnyapiNDadvayadAtRtayA 'bIjasya caivaM yonyAzca kiJca smRtiSu dauhitrapadamaputrikAjAtaparaM niytm|| bIjamutkRSTamucyate' (masmR.9/35) iti manuvacanAvagayathA baudhAyana:-'abhyupagamya duhitari jAtaM putrikA totkarSeNa ca balavattvAt / dA.186 putram / anyaM dauhitram / vidyAdityanuvartate / ata eva (2) pitrorabhAve bhrAtaraste tu sodarA eva pratyAsannabhojadevenApi kRtA'kRtaduhitradhikAre bRhaspatirityabhi- taratvAt / te hi mRtabhrAtrapekSayaikasyaiva mAtRvargasya zrAddhadhAya 'yathA pitRdhane svAmyamiti vacanaM likhitam / tathA kAriNo na tu sApatnAH / apa.(pR.744) govindarAjenApi manuTIkAyAm--'aputrapautre saMsAre piturabhAve mAtA, mAtrA'numato vA bhrAtaiva / dauhitrA dhnmaapnuyuH| pUrveSAM tu svadhAkAre pautradauhi ap.2|135(pR.745) trakAH samAH // ' etadviSNuvacanabalena UDhAtaH prAgeva (3) bhAryAgrahaNaM nyAyavacanato baddhakramANAM duhitRdauhitrasyAdhikAro drshitH| sa cAsmabhyaM na rocate / dauhitrapitRNAmupalakSaNArtham / tena sutabhAryAduhitRdauhitra'sadRzI sadRzenoDhe'tyAdivirodhAt / kintu UDhAyAH pitRvihInasyetyartho vijJeyaH / smRca.299 prAguktarUpAyA abhAva eva satsvapi pitrAdiSu dauhitra. +zeSaM patnI duhitarazcaiva' iti yAjJavalkyavacane (pR.1487) syAdhikAraH tathaiveti dahitRvadbhAvavidhAnAt tatsuto'- / draSTavyam / vyapra., setu. dAgatam / * vyapra. smRcagataM, jImUtavAhananirAsaH 'patnI duhitarazcaiva' * subo. vyAkhyAnaM 'patnI duhitarazcaiva' iti yAzavalkyaiti yAjJavalkyavacane (pR.1502) draSTavyaH / vacane (pR.1495) draSTavyam / bAla, subogatam / . + smRtisAroddhatabAlarUpamataM 'patnI duhitarazcaiva' iti (1) dA.186 tu (ca); ap.2|135vyk.160daavt yAjJavalkyavacanasya dA.vyAkhyAne gatam / smRca.299; vira.591 dAvat ; smRsA.72-3,130, (1) dA.180% vyaka.156, vira.561, smRsA. 131 utta.: 135 zeyA (proktA) vRddhabRhaspatiH:141 dAvat 130; vici.239, vyapra.521; vyau.154 myaM(mI) syAH subo.2|135, vici.239 suta (sutA); vyani. tanaya (syA'); vitA.402 mahe dhane (mahaM dhanam); baal.2|135 (puruSa); vyapra.526 dAvat, nyau.154-5 (=); bAla. (pR.20.7) uttarArdhe (tathaiva tatsutAnAM ca tadabhAve tu dharmataH); setu. 2 / 135 [(pR.209,213) nayasya (nayA'sya)]; samu.142 44 pitRdhane (pitRdhanaM) syAH (syA); vica.125 tathai (tenai). tanaya (vibhakta) harI (harA); vica.125-6 vicivata.
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1518 ..(4)pArijAtamate mAtRpadaM piturapyupalakSaNam / / abrAhmaNAnAM patnIbhrAtrabhAve rAjA'putramRtadhanabhAk tadanujJayA maataapitrornujnyyaa| smRsA.135 / 'ye'putrAH kSatravizadrAH ptniibhraatRvivrjitaaH| taMdabhAve bhrAtarastu bhAtaputrAH sanAbhayaH / teSAM dhanaharo rAjA sarvasyAdhipatirhi saH / / sakulyA bAndhavAH ziSyAH zrotriyAzca dhanA- patnInAM tvabrAhmaNastrINAmapi kRtsnabhartRdhanAdhi hakAH // kAramAha-ye'putrAH iti / patnIbhrAtRvivarjitA iti (1) tacchabdena dauhitrasya pitrozca sUcitayoH parA- sabrahmacAriparyantAbhAvopalakSakam / teSAM baddhakramatvAnmadhye mrshH| tenAmISAmabhAve bhrAtrAdInAmadhikAraH / dA.183 raajnyo'nnuprveshaat| vyapra.510 (2) duhitRdauhitrAnantaraM bRhaspatiH-tadabhAve iti / vibhaktAputramRtasthAvarAtiriktadhanabhAk patnI ap.2|135 yedvibhakta dhanaM kiMcidAdhyAdi vividhaM smRtam / (3) [bAlarUpamate] iti bhrAtRtatputrayoH samAnA- tajjAyA sthAvaraM muktvA labheta mRtabhartRkA / / dhikAraH / ettpitrorndhikaare| smRsA.72 | vRttasthApi kRte'pyaMze na strI sthAvaramarhati // (4) tacchabdaH dauhitrapitRparaH / vizvarUpabhojarAja- (1) yatkiJcidAdhyAdi vividhaM dhanaM sthAvarajaGgamAgovindarAjA apyevam / kecittu 'bhrAtRputrau svasUduhita- tmakaM bhartRsvAmikaM smRtaM satsarve palyA eva / vibhaktabhyAmiti svastrA saha bhrAturekazeSAdbhaginyo'pi saMtatyartha- grahaNAdavibhaktaviSaye tu sahavAsina eva pitRbhrAtrAdayo maahuH| te mUrkhA eva, ekazeSe bhrAtabhaginyorekazabdoktaH / mRtAputradhanaM labheraniti gmyte| jAyA patnI / 'sthAvaraM paurvAparyAbhAvena shvibhaagaaptteH| tatsutA ityatra svasrIya- muktve'tyetadduhitarahitapatnIviSayam / patnImAtraviSaye bhrAtRputrayorbhAgApattezca / saMsRSTibhAge 'bhaginyazca sanA- 'jaGgamaM sthAvaraM hema kupyaM dhAnyaM rasAmbaram / AdAyeti bhayaH' 'bhaginyazca nijAdaMzAdi'tyatra pRthanirdezavaiya- pUrvoktavacanavirodhaH syAt / na ca tdvirodhaadvibhktrthyaacc| patyaMzaviSayaM vRttahInapatnIviSayaM cedaM vacanamastviti - behavo jJAtayo yatra sakulyA bAndhavAstathA / vAcyam / yata eva prakArAntaravyavasthA nirAkartumAha sa yastvAsanatarasteSAM so'napatyadhanaM haret // ev-vRttsthaapiiti| saMtAnavRttibhUtasthAvaralabdhArhatA tu (1) jJAtayaH sapiNDAH / sakulyAH smaanodkaaH| saMtAnazAlitvAyatteti tacchUnyA strI vRttasthA'pi vi. smRca.301 bhaktaviSaye'pi sthAvaraM nAItItyarthaH / smRca.291-2 (2) bAndhavAH pitRsvsriiyaadyH| *ratna.155 * vyama. smRcagataM pamAgataM ca / (1) dA.168 naharo (naM hareta); ap.2|135; byaka. x vici. smRsAgatam / 161, vira.598 dAvat smRsA.128 dhana (artha); rana. * zeSaM smRcavat / 155, vici.243; smRci.33 kSatra (brahma) syAdhi (syApi); (1) dA.182 zca dhanAI (dhanahAra); ap.2|135; vyapra.510 dAvata; vyau.157 ye5 (a) bhrAtRvi (prAtrAdi); byaka.160; vira.595; smRsA.72 pU., 136,142, | vyama.65 syAdhi (syApi); samu.143 vyamavat. vitA.405 smRtiH. (2) smRca.291; pamA.536 naM (ne) vividhaM smRtam (2) byaka.161; smRca.301 yastvA (yazcA); vira. (vidhisaMsmRtam) mRta (gata); savi.408 kte (kta); vyapra. 596 yastvA (yo khA); smRsA.73,136:142 viravat ; 489-90 bheta (bhate); vyama.61; vitA.390 kte (ktaM) pamA.529; ratna.155, nRpra.41 yastvA (pratyA); dAta. mRta (gata); bAla.21135 [(pR.193) vividhaM smRtam (vidhi195viravat ; candra.93; vyapra.527 tra (sya); vyama.63, saMbhavam) bheta mRta (bhate gata) : (pR.238) vyapravat ]; vitA.406, baal.2|135 (pR.208,222), setu.48 samu.140. zA (jA) zeSaM viravat ; samu.142, vica.132.3 tra (sya) (3) smRca.292, savi.409; byapra.490 (-); vyama. zeSa biravat 617 bitA.390, baal.2|135 (pa.238); samu.140.
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-- mRtAputra dhanAdhikArakramaH 1519 sthAvaravikraya | zabdAbhAvAcceti madanaratne duhitRhIna patnIparo niSedhaH / tadyuktaparo vidhiriti candrikA / sA mUlAbhAvAdayuktA / dAyAdAnumatau sthAvare sAmyaM prAguktam / tAM vinA tu svAtantrya niSedhaH / 'vibhaktA vAvibhaktA vA dAyAdAH sthAvare samAH' ityukteriti mAdhavAcAryAH / vitA. 390 | (2) taditaradAyAdAnumatimatanreNa niSedhaparam / anyathA 'jaGgamaM sthAvaraM hema' ityanena virodhaprasaGgAt / 'pamA. 536 (3) atra candrikAkArasyAyamAzayaH -- duhitRrahita duhitRsahitapatnyoH saMnipAte duhitRsahitAyA eva patnyAH sthAvaraM na duhitRrahitAyAH / duhitRrahitAyAstu jaGgamAMzaH, jaGgamadravye yathAMzasvIkAraH / yadA duhitRrahitaiva patnI syAttadA tasyA eva sthAvaraM jaGgamaM ca, nAnyasyAH duhitRsahitAyA mAtrAdeH / tasyAstu patnyapekSayA bahiraGgatvasyotatvAditi / na ca tadvirodhaparihArAya vibhaktapanyaMza viSayaM cedaM vacanamastviti vAcyam / yata evaMprakArAM vyavasthAM nirAkartumAha sa eva - vRttasthApIti / saMtAna vRttibhUtasthAvarArhatA saMtAnazAlitvAyatteti tacchUnyA strI vRttasthApi vibhaktaviSaye'pi sthAvaraM nArhatIti vacanArthaH / savi. 409 (4) smRticandrikAyAM yadvibhakte dhanamiti vacanaM likhitam / tatra madanaratnakAreNa mitAkSarAkalpataruhalAyudhAdisarva granthAntareSva likhanAnnirmUlatvamasya 'jaGgamaM sthAvaraM' iti prAjApatyasya ca sarvatra likhanAtsamUlatvamiti dUSaNamuktvA taMduktavyavasthAyAzca svotprekSAmAtrakaspitvenAyuktatvamabhidhAya samUlatve'pi sthAvarAdisamagra - dhanagrahaNaM brAhmAdivivAhoDhAviSayam / tadvacaneSu patnI zabdaprayogAt / sthAvaragrahaNapratiSedhaka bRhaspativacanaM tu jAyAstrIzabdamAtraprayogAdAsurAdivivAhoDhAviSayamiti mRte // ' svayaM vyavasthA kRtA / ( sA tu ) AsurAdivivAhoDhAyAH patnIzabdenAgrahaNAjjAyAdizabdopetavacanAnAmapi tadekamUlakatayA tatparatvAt smRticandrikAyAmeva nirastA / yattu taduktavyavasthAyAmautprekSikatvamuktaM, tadapi na / duhitRsattve tatsaMtAnadvAreNa sthAvarasyopabhogadhanasvAmyupakArayoH saMbhavAduhitRmatyA sthAvaramapi grAhyaM tadrahitAyAstu tadabhAvAnna taddmahaNamiti tatrApi bIjasaMbhavAt / ata eva piturapi sthAvare svarjite'pi putrAnumatimantareNAnadhikAraH prAguktaH / vyapra.489-90 (5) tannirmUlamAsurAdivivAhoDhastrIparaM vAputravibhAgottaraM vibhaktaputrAbhAve pitrarjitasthAvaraparaM vA / anyathA 'jaGgamaM sthAvaraM muktveti pUrvoktavirodhApatteH / patnI dhya. kA. 191 (6) mitATIkA - evaM ca tatsthAvaraM vibhaktasyApi bhrAtureva na patnyAH / idamapi vacanaM vakSyamANa siddhAntAdyaMzasAdhakaM bodhyam / etena ' idamavibhaktasthAvara viSayaM, vRttahInapatnIviSayaM vA, duhitRrahitapatnIviSayaM vA, dAyAdAnumatiM vinA sthAvaradAnavikrayAdiniSedhaparaM vA' iti parAstam / AdyAntyayorvacanavirodhAt / mAnAbhAvasyAnyayoH sattvAt / baal.2|135(pR.193) aputramRtavidhavA prajIvanabhAk dadAtyeva tatpiNDaM kSetrAMzaM vA yadicchati / kRte'pyaMze ityanuvRttau bRhaspatiH -- pradadAtyeveti / piNDagrahaNaM azanAcchAdanopalakSaNArtham / evaM cAyamarthaH / azanAcchAdanaM pUrvoktaparimANakaM pUrvoktadhanAMzasaMpAdakakSetrAMzaM vA svarucyA bhartrazArhapatnIvyatiriktavidhavAyai vibhaktaviSaye jIvanArtha pradadyAditi / evakAraH pradAnasyAvazyakatvajJApanArthaH / zvazvAdyazuzrUSakastrIviSayo'trAdyaH pakSaH tatra jJApakamupariSTAdbhaviSyati / dattaM ca dAyaketarairapi pAlanIyaM ityAha 'sthAvarAjjIvanaM strIbhyo yaddattaM zvazureNa tu / na tacchakyamapAkartumitaraiH zvazure * smRca.293 piNyakarmAdhikAraH patnyAH sodarasya tatputrasya sapiNDasya ziSyasya ca krameNa jAbhAve tu patnI syAtpatnyabhAve tu sodaraH // (1) agnihotralAbhokteH patnItvAgamArthatvAt karmAha - tAyAH pitrye karmaNi bhrAtrAdyapekSayA agresaratvaM bRhaspatinA * savi., vyapra. smRcagatam / (1) smRca. 293 dicchati (dRcchayA); pamA. 549 prada dAtyeva tatpiNDaM dadyAddhanaM ca paryAptaM); savi.410 dadAtyeva tat (dadyAdvatsare) zeSaM smRcavat; vyapra. 516 ( pradadyAttveva piNDaM ca kSetrAMzaM vA yadIcchati ); bAla. 2 / 143 (dayAnaM vA paryAptaM kSetrAMzaM vA yadIcchati ); samu. 141 (pradadyAttveva piNDaM vA kSetrAMzaM vA yadRcchayA ). ...(2) smRca.291; vi.408 prajA (putrA)...
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1520 vyavahArakANDam darzitam / smRca.291 / aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitA / (2) piNDadAna iti zeSaH / savi.408 bhuJjItAmaraNAt kSAntA dAyAdA UrdhvamApnuyuH // zrAtA vA bhrAtRputro vA sapiNDaH ziSya eva vaa| (1) gurau zvazurAdau bhartRgRhe sthitA yAvajjIvaM saha piNDakriyAM kRtvA kuryAdabhyadayaM tataH // bhartRdhanaM bhuJjIta na tu strIdhanavat svacchandaM dAnAdhAnavidhavAyAH prajIvanasvarUpam vikrayAnapi kurvIta, tasyAM tu mRtAyAM palyabhAve ye annArtha taNDulaprasthamaparAhne tu sendhanam / / duhitrAdayo dAyAdhikAriNaste gRhNIyuH, na punarzAtayaH, vasanaM tripaNakrItaM deyamekaM trimAsataH / teSAM duhitrAdibhyo jaghanyatvAt tadAdhakatvAnupapatteH, etAvadeva sAdhvInAM coditaM vidhavAdhanam // patnI hi teSAM bAdhikA tadadhikArasya prAgabhAve pradhvaMse vasanasyA'zanasyaiva tathaiva rajakasya ca / ca bAdhakAmAvasyAvizeSAt baadhaanupptteH| dA.171 dhanaM vyapohya tacchiSTaM dAyAdAnAM prakalpayet / / (2) kSAntA dAyAdakAritadhanaviniyogapratibandhaM sahadhUmAvasAnikaM grAhyaM sabhAyAM snAnataH puraa| mAnetyarthaH / tadavibhaktadazAyAM rakSaNabharaNAsamartheSu kAryAvasanAzanavAsAMsi vigaNayya dhave mRte // ntaravyagreSu vA zvazurAdiSu palyA svayameva jIvanArthamu. mitATIkA-tathA ca sarveSAmabhAve brAhmaNAttadIyadhanA- pAttAvibhaktadravyaviSayam / vibhaktadravyaviSayatve vRddhadanyatra taddhanaM rAjagAmi, kintu dharmaparAyaNo rAjA ta- manvAvinAvirodhAne . smRca.292 trApi tatstrINAM jIvanaM dadyAdityarthaH / sAdhvInAmityuktyA' (3) atra bhartadAyo bhartasaMbandhena strIsvatvAzrayo sAdhvInAM tadapi neti sUcitam / etenAnyatra brAhmaNAditi | dhanaM, tacca dvidhA, mRte bhartari adhikAryantarAbhAvAtstrIsvabRhaspatiH kSatriyAdipariNItazUdrAviSaya iti bhrAntokta- tvAzrayaH, jIvatyeva bhartari tatsaMbandhena vA strIsvatvAzrayaH / mapAstam / evaM ca sAmAnyataH pariNItazUdrAviSayakamapIdaM tatra prathame strI sthAvarAdanyat yatheSTaM vinyasedvi niyuJjIta, dvayam / tasyA apyapatnItvAt / tathA cAvaruddhagrahaNaM gurusamIpe sthitA bhartuH zayyAM pAlayantI samayaM kSapayet / patnItvAbhAvavadupalakSaNam / tathA ca yatra patnItvA | sthAvaramadhikRtyAha , bhujItAmaraNAt, agre dAyAdA bhAvaH punarvAdAvapi tatra sarvatra idameva / aapnuyuH| dvitIye tvAha vidyamAne tu saMrakSet / vyaye baal.2|135 (pR.196-7) bharturanujJAM pAlayantI taddhanarakSAM kuryAditi prkaashaanusaarH| kAtyAyanaH halAyudhapArijAtau tu bhartRdAyaM bhartRdattaM strIdhanamAhatuH / mRtAputradhanabhAk patnI tadatrAputrasaMkrAnte strIsvatvAzraye'pi dhane AkAGbhartadAyaM mate patyau vinyasetstrI yatheSTataH / x vyapra.vyAkhyAnaM 'patnI duhitaraH' iti yAjJavalkyavacane vidyamAne tu saMrakSet kSapayettatkule'nyathA // (pR.1499) draSTavyam / * pUrva saMgRhIto'pi uttara zlokasya anvayabodhArthamatroddhRto- purA) vasanA (tathaivA) thave mRte (dhane mRtA); u.2|14|2; 'yaM zlokaH / vastuta idaM zlokadvayaM strIdhanaprakaraNe eva saMgataM vyani. vyAsaH. kalpatarvAdisaMmatatvAt / - (1) dA.171 vrate (gurau); vyaka.147 dAvataH smRca. (1) vira.600, smRsA.138,144 saha pi (sa sapi) 292; vira.511 dAvat; smRsA.62 nAradaH : 71 utta., vRddhamanuH. nAradaH pamA.534 dAvat ; ratna.162; vici.218 dAvada (2) gaumi.28|19 vidhavAdhanam (vidhinA'zanam); u. davi.319, nRpra.41 Urdhva (bhAga) zeSaM dAvat; dAta.190; 2 / 142 pamA.536 prathamAdham ; vyani. prathamArdham ; bAla. savi.363 caturthapAdaH, smRtiH : 410 NAt: (NaM): 424 2 / 135 (pR.196); samu.141 prathamArdham. hArItaH candra.82; byapra.490 pU. 491 utta., dAvata (3) gaumi.28|19ksy (tasya) dhanaM (trayaM); u.2|14|2; vitA.389 NAt kSA (NaM zA): 443 kSA (zA) zeSaM dAvat; bAla.21135 (pR.196). bAla.20117 NAt kSA (NaM dA) zeSaM daavt| samu.141 (4) gaumi.28|19 (dhUmAvasArika dravyaM shaayaastaantH| dAvata; vica.122.
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- mRtAputradhanAdhikArakramaH kSAyAH savAtprakAzasvaraso balIyAn prakaraNAnurodhazcAkAGkSAyA balavatvAt nirhAra niSedhavaddRzyate'pIti / *vira. 511-2 (4) prapautraparyantAnAmabhAve patnI dhanAdhikAriNI / dAta. 190 (5) sthAvare bhartRdAye bhoga eva na dAnam / 'apuzrI zayanaM bhartuH' iti vacanAt / patisAmAnye bAdhakAbhAvAcca vAkyAntarAllabdhadAyAdagAmitvAbhidhAnAyAsya vacanasya sAphalyasaMbhavAcca / kRtanivRttiprakaraNe kulajyeSThaparyantAnanumatau anApadi strIkRtamAtrasyaivAprAmANi katvoktezca, saudAyikaprItilabdhayoH svAtantryapratipAdanasya ca sAMvyavahArikadAnaparatvenApyupapatteH / paNadvisahasro paridhane strINAmasvAtantryam / candra.82 bhartRdhanabhAk pratnI duhitA ca krameNa patnI bharturdhanaharI yA syAdavyabhicAriNI / tadabhAve tu duhitA yadyanUDhA bhavettadA // (1) evaM ca tAni vacanAni anUDhaduhitRviSayANi / athavA nirdhanoDhAduhitRviSayANIti mantavyam / nirdhanatvenaivApratiSThitA'tra vyavasthitA / na punarvandhyAtvAdinA saMtAna rAhityenApratiSThitA / tasyAH saMtAnamukhenAdRSTopakArakasaMbandhAbhAvena dhanahAritvAyogAt / tadabhAva ityanena pUrvoktAyA avyabhicAriNyAH patnyA abhAvaH pratyavamRzyate na patnIsvarUpamAtrasya / tena na kevalaM patnyAH svarUpAbhAve duhitA dhanahAriNI kiM tu avyabhicAritvarUpa vizeSaNAbhAve'pIti mantavyam / ata eva saMgrahakAreNa 'tAdRkpatnyA abhAve tu putrikA dhanamarhati' ityuktaM, na paraM patnIsvarUpAbhAve / kintu dhanabhA | 1521 ginIti nirUpaNArthamuktavizeSaNaviziSTapatnyabhAve putrikA dhanamarhatItyarthaH / putrikA dhanamarhatIti tu prAgeva nirastatvAdupekSaNIyam / tena patnIsvarUpAbhAve duhitRgAmi dravyaM, vizeSaNAbhAve tu 'pitA haret' ityAdivacanoktapitrAdigAmIti kaizcitkRtA viSayavyavasthA'pyupekSaNIyA / smRca. 296 (2) anUDhAyA eva sApiNDyaM 'anantaraH sapiNDo vastasya tasya dhanaM harediti manuvacanAt / ' putrAbhAve pratyAsanne nyAyasapiNDe' ityApastambavacanAcca sapiNDasyaiva dhanagrahaNaM pratIyate / anUDhAyA abhAve asapiNDayA'pi grAhyam / vyani. (3) mitATIkA - dhanaharIti tu pacAdyacaSTitvena bodhyam / vibhAgakathanAnantaramasyoktatvAdvibhaktatvasya lAbhaH / patnItyAdyapavAdasya 'saMsRSTinastu saMsRSTItyasya vakSyamANatvAdasaMsRSTitvalAbhaH / bAla. 2|135(pR.221) aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitA mAtA bhrAtA tatputrAzca * smRsA. vizvadbhAvaH / vici viravat / (1) mitA. 2 / 136 bhartu (patyu); smRca. 296 bhavettadA (pratiSThitA); smRsA. 71 utta; pamA. 524 mitAvat : 532 patnI...harI (bharturdhanaharI patnI) pU.; mapA. 672; ratna. 154; vyani. mitAbat ; nRpra.40 tadA (tathA) zeSaM mitAvat : 41 patnI... harI (patyurdhanaharI patnI) pU. savi.4121 vImi. 2 / 136 vyapra. 494, 520 mitAvat; vyau. 152 pamA. (pR.532) vat: 154 utta, yAjJavalkyaH vyama. 61 pU.: 62; vitA. 85 pU. : 401 ; bAla. 21135 (pR. 221 ); samu. 141. mitAvat . aputrasyAtha kulajA patnI duhitaro'pi vA / tadabhAve pitA mAtA bhrAtA putrAzva kIrtitAH // (1) asminviSaye kAtyAyanena subodhatayA kramo darzitaH / putrazabdaH saMbandhizabdatvAdinyAyena bhrAtRputreSveva vartate / ata eva yAjJavalkyena 'bhrAtarastathA tatsutA' ityuktam / smRca.299 (2) [bAlarUpamate] patnI ca savarNA saiva jyeSThA / yathoktam --- 'savarNA cedvijAtInAM prazastA dArakarmaNi' / etadabhiprAyameva zaMkha : - 'jyeSThA vA patnI'ti / * smRsA. 128 (1) mitA. 2 / 136 tha (rya); smRca. 299: smRsA. _128 tha (ye) mAtA bhrAtA (bhrAtA bhrAtuH ); pamA. 526 vA (ca) trA (tra): 528 ( = ); vyani. bRhaspatiH; nRpaH 40 pibA (tha vA); vImi. 2 / 1363 vyapra.494 smRtyantaram ;vya. 152 bhrAtA bhrAtR): 154 syAtha (sya ca ) AtA putrAzca ( putrAzca pari); vyama. 62 syAtha ( syAsya ) trAzca (trAH pra ); vitA. 3.85 bhrAtA putrAzca kIrtitAH (bhrAtaraH putrakAstathA ); 221 vA (ca) pU.]; samu [pR.209 bAla. 2 135 142.
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1522 vyavahArakANDam / ... aputravibhaktamRtadhanabhAjaH krameNa pitA bhrAtA jananI / avibhakta dhanAMzaM tu prApnotyAmaraNAntikam // .. pitAmahI ca (1) dhanAMzaM yAvatA dhanena kluptajIvanaM dhanasAdhyaM tu 'vibhakte saMsthite dravyaM putrAbhAve pitA hare nityanaimittikakarmakAmyaM vratAdikaM sidhyati tAvaddhanabhrAtA vA jananI vAtha mAtA vA tatpituH mityarthaH / tuzabdo vAzabdArthe / dhanAMzaM vA syadhikA kramAt +ll | rikaM prApnotItyarthaH / etAvaddhanasaMpAdakakSetrAMzaM vA (1) tatra putrAbhAva ityetatpradarzanArtham / tena palyA praapnotiityrthH| dhanagrahaNasya vartanAdyapAyopalakSaNArthaduhitaNAmabhAva iti drssttvym| piturabhAve mAtA, mAtrA tvaat| atrAdyaH pakSaH patnIvyatiriktabhAryAviSayaH / numato vA maa(bhraa)taiv| ap.2|135 smRca.292 (2) kAtyAyanavacanaM tu palyAM vyabhicAriNyAM pitrA (2) avibhaktagrahaNaM saMsRSTasyApyupalakSaNam / tu. deranapatyadhanagrAhitvapratipAdanaparam / pamA.532 zabdo'tra vAzabdArthe / nipAtAnAmanekakAryatvAt / strI (3) (bAlarUpamate) putrAbhAva iti tu prAktanAntaraGga maraNAntikaM annvstrbhaaginii| 'avibhaktadhanAMzaM tu bhuutputrptniiduhitrbhaavoplkssnnm| prAcInatayA anta prApnotyAmaraNAntikam / avibhakta grahaNaM saMsRSTasyAbhavati raGgatvAvizeSAt / ataH pitrAdibhirvibhaktadravye mRte (1) aklezena jIvanaM dhanasAdhya nityanaimittikaM. karma strIbhiH putrapatnIduhitrabhAve pitA'dhikArIti, pitrabhAve bhrAtA kartu yogyaM pUrtAdi kAmyaM karma ca yAvatA dhanena siH mAtrAnumate, ananumatau ca mAtaiva, tadabhAve bhrAtA / 'mAtA dhyati svabharturdhanAt tAvantamaMzamavApnotItyarthaH / atrAdyaH RkthaharI jJeyA bhrAtA vA tadanujJayA' iti vacanAt / pakSaH ptniivytiriktbhaaryaavissyH| strINAM jIvanamAtropaeSAmabhAve mRtasya pitaamhii| smRsA.131 yogidravyabhAgitvAbhidhAnAt / dvitIyaH pakSaH patnI (4) pitrarjitaM pitA, bhrAtrarjitaM bhrAtrAdiriti viSaya iti vyavasthA / +ratna.153 vyavasthito viklpH| vici.241 (3) strINAM tu vibhaktadazAyAmapi bharaNameva / sebho. (5) tAnyadhikArimAtraparANi na kramaparANi / eSA gArthamAnItA strItyucyate / 'RyakrItA tu yA nArI saM. mabhAve pUrvasyeti zrautakrameNa pAThakramasya bAdhAt / na tve bhogArtha sutArthanA / gRhItA vA'nyadIyA vA saiva strI vAsurAyaDhastrIparANIti sarva siddhaantH| xvitA.392 parikIrtyate // ' anyadIyA parakAntA 'yoSigrAha RNa . avibhaktAputramRtastrI aMzaM bharaNaM vA prApnoti dApya' ityatra yoSicchabdArthatayA niruupitaa| tasyAH striyA svaryAte svAmini strI tu prAsAcchAdanabhAginI / nAMzabhAgitvamityAha kAtyAyana:- svAMte svAmini strI +mitA., smRca., subo.vyAkhyAnaM 'patnI duhitaraH' iti ityAdi / uttarArdhaH ptniivissyH| avibhaktAyAH palyA yAjJavalkyavacane (pR.1480, 1492, 1496) ityatra apyaMzo'sti / yathA''ha sa eva-'aputrA zayanaM bhartu. krameNa draSTavyam / * vyani. 'putrAbhAve' iti apavat / riti / savi.410 4 bAla. vivAvadbhAvaH / (1) mitaa.2|136, ap.2|136; smRca.298; (4) dhanAMzamAmaraNAntikamityukteH kRtsnaM dhanamavismRsA.131 vAtha (vApi): pamA.532; subo.2|136; bhaktasya patyulabhata iti nirastam / na ca strIzabdazrava. vici.241 vAtha (vApi) vA tat (vAtha); vyani. nRpra. NAt patnIvyatiriktastrIparamidamapIti vAcyam / avi41 vyapra.495, vyau.152 smRsAvata; vitA.392 vyaM | bhakta iti vizeSaNAnarthakyApatteH / vibhakte'pi bhartari (vye); rAko.456, baal.2|135(pR.221); samu.142, patnIbhinnAyA aputrAyA bhrnnmaatrokteH| *vyapra.516 vica.126 dravyaM (vitta) pU. (2) smRca.292 te (kta); ratna.153, savi.41... vitA.nyAkhyAnaM 'vibhaktA bhrAtaro' iti bRhaspativacane smRcavat vyapra.516 vyama.61% vitA.391 smRcavadaH / draSTavyam / . + vyama, ratnagatam / * vAkyArthaH smRcavat /
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1523 kluptAMzaM guruzuzrUSaNe rtaa| tu dAnavikrayAdIn kuryAdeva / 'panyeva dadyAttatpiNDami'na kuryAdyadi zuzrUSAM cailapiNDe niyojayet // tyukteH / ata eva 'vibhaktA vAvibhaktA vA dAyAdAH sthA(1) klaptAMzamapahRtyeti shessH| smRca.293 | vare samAH' iti nAradIyaM vibhaktapatnIsthAvaraparamityAhuH / (2) pallyapi yadi zvazurAdizuzrUSAM na karoti tadA | jImatavAhano'pyevam / tadaparArkamadanaratnamAdhavIyAdAvaprAsAcchAdanamAtrabhAginyeva / tathA ca sa eva-bhoktu- bhaavaannirmuulm| samUlatve'pyAsurAdivivAhoDhastrIparamavimahatItyAdi / ratna.153 | bhaktastrIparaM vyabhicAriNIparaM vA na patnIparam / 'vidhavA (3) guruH zvazurAdiH / tadicchAyAmaMzabhAktvaM, yauvanasthA cennArI bhavati krkshaa| AyuSyakSapaNArtha tu anyathA graasaacchaadnmaatrmityrthH| vyama.62 dAtavyaM jIvanaM tadA // ' iti haariitokteH| vibhakta(4) vibhaktApi gurvAdipratikUlA nAMzabhAgityAha / bhartapatnIparaM vidhiniSedhAditi srvsiddhaantH| mAturUz2a . vitA.398 duhitrAdestaddhanahAritvAyogAtsvAtantryAbhAve vibhAgamRte bhartari bhatraMzaM labheta kulpaalikaa| vaiyarthyAt / kiM ca jIvati mRte vA patyau putra satyapi yAvajjIvaM na hi svAmyaM dAnAdhamanavikraye // tatsamo'za uktaH mRte tu kathaM na syAt / vitA.389-90 (1) kulapAlikA vaMzapAlikA / vRttastheti yAvat / bharturordhvadehikakaraNAdhikAraH tavRddhAnAthAndhAdhupajIvanAyA vratadRSTArthadAnavidhAnAt nArI khalvananujJAtA pitrA bhI sutena vA / taditaradRSTArthadAnAdAvasvAtantryapratipAdanArthamiti manta- viphalaM tadbhavettasyA yatkarotyauvadehikam // vyam / evaM ca dharmArthadAne svAtantryamastyeva / ata eva avasthAvizeSa eva pitRbharnAdyanujJoktA / aula. dharmArthadAnamanizamAvartanIyamityAha sa eva-'vratopavAsa- dehikaM pAralaukikam / ato yasyAmavasthAyAM bharturanujJAniratA brahmacarye vyvsthitaa| dharmadAnaratA nityamaputrA- prAptA saivAtrAnUdyate / na tvapUrvA vidhIyate / ato vidha'pi divaM vrajet // ' iti| na hi pAratantrye nityanaimittika- vAyA bharturanujJAM vinaa'pydhikaarH| vyama.50 kriyA yujyate / evaM cAdRSTasAdhakadravyasaMpAdanArthaka- asaMskRtena panyA ca hyagnidAnaM samantrakam / yogadhivikrayayorapi svAtantryamapratiSiddhamiti mantavyam / kartavyamitaratsarva kArayedanyameva hi // +smRca.292 brAhmaNadravyamadAyikaM zrotriyagAmi / abrAhmaNAdAyika(2) tadavaruddhastrIparamiti vijJAnezvaraH / gauDAstu dravyaM rAjJaH / mRtasaMskartA dhnhaarii| sthAvarAdaupalyA yAvajjIvaM bhoga eva na tu dAyAdAnumati / adAyikaM rAjagAmi yoSibhRtyordhvadehikama / vinA dAnavikrayAdau svAtantryam / 'aputrA zayanaM bhartuH apAsya zrotriyadravyaM shrotriyebhystdrpyet|| pAlayantI vrate sthitaa| bhuJjItAmaraNaM zAntA dAyAdA Urdhva- anyo yadi dahekazcitputrAcchiSyAcca sodarAt / maapnuyuH||' iti kaatyaaynokteH| bhartuH zrAddhaurdhvadehikArtha + vyapra. smRcamatamupanyastam / vyama. smRcavadbhAvaH / * mitA.vyAkhyAnaM 'patnI duhitaraH' iti yAjJavalkyavacane bAla. smRcavat / (pR. 1481) draSTavyam / pamA. mitAvat / vyama, mitAvadbhAvaH / (1) smRca.293 yadi (prati); ratna.153, savi.411; vitA.vyAkhyAnaM 'mRte bhartari' iti kAtyAyanavacane draSTavyam / gyapra.516 vyama.62 cailapiNDe (cailaM piNDa); vitA.398 (1) vyama.50; samu.123. vyamavata; samu.141. (2) baal.2|135 (pR.230). (2) smRca.292 bRhaspatiH; ratna.153 na hi (hi na); (3) mitaa.2|136; pamA.535: vyau 153; vyama. savi.409 (-) labheta (labhate) na hi (hi tat); dAni. 61; vitA.385-6 yikaM (yaka); baal.2|135 2. gyapra.490; gyama.61; vitA.389 ratnavat ; bAla. (pR.230) bhU (1); samu.143 vitAvat. 2 / 135 (pR.193) labheta (labhate): (pR.238); samu.141 (4) vyani. (soda...tasya tu.) (dazamAMzaM...meva vA.) ratnavata. | krameNa devala: samu.143.
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1524 vyavahArakANDam saMskArodakakRdvipraH pramItasya tu taddhanAt // (2) tasmAtpallyA api patinarakanistArakatvAddhanadazamAMzaM haretAtha paJcamaM sarvameva baa|| | hInatayA vA akArya kurvatI svIyApuNyenArddhazarIrasaMstavAt bahurakSyasya dazamamalparakSyasya paJcamam / 'patatyarddha zarIrasya yasya bhAryA surAM pibet' ityAdiliGgaaputrapitRbhAryasya sarvameveti zaunakaH / / darzanAtpatimapi pAtayediti tayA gRhItaM svAmyarthameva taddhanaM kSatriyAdestu rAjaiva gRhNIyAd brAhmaNasya na // bhavatIti sarvebhyo'nyebhyaH pUrva palyA eva patidhanagrahaNaM vyAsaH yuktam / . vyapra.509 aputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitA dauhitrazca, (3) na cedaM strIdhanapara 'mRte bhatarI ti vaiyAta / teSAM zrAddhakRtvaM ca vitA.303 aputrasya paretasya patnI tdbhaaghaarinnii| (4) mitATIkA-anena ca putrAdivatsarvopakArakatayA tadabhAve tu duhitA yadyanUDhA bhavettadA / narakAdi nistArakatvena ca tadabhAve'nyataH pUrva palyA eva mRte bhartari sAdhvI strI brahmacaryavrate sthitaa| ta sthitaa| tattvam / anyathA dAnAdyasaMbhava iti bodhitam / snAtA pratidinaM dadyAt svabhatrai satilAJjalIn / baal.2|135(pR.188) kuryAccAnudinaM bhaktyA devatAnAM ca pUjanam / zrAddhaM mAtAmahAnAM tu avazyaM dhanahAriNA / viSNorArAdhanaM caiva kuryAnnityamupoSitA // dauhitreNArthaniSkRtyai kartavyaM vidhivatsadA // ' dAnAni vipramukhyebhyo dadyAt punnyvivRddhye| somezvarabhArucimatAvalambanena ayamasyArtha:- arthaupavAsAMzca vividhAn kuryAt zAstroditAn zabdena prayojanamuddezyaM RNamiti yAvat / tasya zubhAn / / niSkRtyai AnRNyAya bahuSUpaplavamAneSu dauhitreSu eka lokAntarasthaM bhartAramAtmAnaM ca vraanne| .. eva zakto dhanahArI dhanaM hRtvA AhRtadravyeNa SoDazazrAddhaM tArayatyabhayaM nArI nityaM dhrmpraaynnaa|| navazrAddhAni panthAparivyayaNaM kuryAt / putreSvasaMnihiteSu (1) tadevamAdibhirvacanaiH palyA api naraka- avidyamAneSa palyAM avidyamAnAyAM samanantarakartaSu vidyanistArakatvazrateH dhanahInatayA vA akArya kurvatI puNyA- mAneSa itarasya vyavahitakarturadhikAraniSedhAt / tathA ca puNyaphalasamatvena bhartAramapi pAtayatIti tadartha taddhanaM pUrva- viSNuH sati kartaryanyasya kartutvaM samanantarakartaryanantarakasvAmyarthameva bhavatIti yuktaM palyAH svAmyam / tatvaM na smRtam' iti / zrAddha iti zeSaH, saMskArakarmaNIti ___ dA.165 kecit / tathA ca vyAsa:-pitRnmAtAmahAMzcaiva dvijaH zrAddhena tarpayet / anRNaH syAtpitRNAM tu yajJalokaM sa R. (1) vinya.30. (2)vitA.385. ... cchati // iti / atrAnRNyaM 'tribhirRNavA jAyate brahma(3) dA.164-5, vyagra.509 ryavrate (ye vyava) caryeNa RSibhyo yajJena devebhyaH prajayA pitabhyaH' iti dadyAt...lA (bhaktyA bhatre dadhAjjalA); vitA.393 sati pratItaM dauhitrasyApi pautravanmAtAmahaprajArUpatvena siddha (sali); baal.2|135 (pa.188) ryavrate (yeM vyava) zeSaM vitA nAnyathA / duhitustvanividyAsAdhyakarmaNyanadhikArAt bata. . .. . . .. dauhitrasyaiva tatrAdhikAra iti duhitRdvArA dauhitrasya (4) dA.165; byapra.509 ccA (dA) nAM ca (tithi) mupoSitA (manuvratA); vitA.393 utta.; baal.2|135 saMpAdanAdAnRNyaM mAtAmahasya / ata eva pautrAddauhi(pR.188) ccA (da). trasya vyavadhAnam / ata eva pautravaddauhitrasya sAkSAda(5) dA.165 bhAn (bhe); vyapra.509; vitA.3930 | pratibandhena dAyasvIkArArhatA nAsti, kintu duhitdvaaraa| baal.2|135 (pR.188).. . 6) dA.165, dAta.19. vyapra.509, vitA. (1) savi.426, 429, baal.2|135 (pu.225) tu a.. 393, baal.2|135 (pR.188) sthaM (stha). . | (ca a) NArthaniSkRtyai (Na vidhizena) laugAkSiH,
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- sutAputradhanAdhikArakramaH ato dauhitro'pISatkalpaH pautra eveti tasyApyAnRNyaM putravanmAtAmahaurdhvadehika kriyAkaraNAtsetsyatIti / ata eva zrutiH -- ' duhitA putrakalpA ca pautrA dauhitrakAH smRtAH' iti / na caiSA putrikAkaraNaviSayeti zaGkanIyam / kalpapratyayAnanvayAt / putrikAkaraNe putrikaiva putra iti na putrakalpatA putrikAyAH / ata eveSatkalpaputraH putrikA ISatkalpapautro dauhitra eveti siddham / yattu saMniyogaziSTamAtAmaha zrAddhapratipAdakaM vacanaM - 'pitaro yatra pUjyante tatra mAtAmahA api / avizeSeNa kartavyaM vizeSAnnarakaM vrajet // ' iti / tattu jIvaputrAjIvaputramAtAmahadvayasAdhAraNam / tathA ca yAjJavalkyaH - 'dvau daive prAktrayaH pitrye udagekaikameva vA / mAtAmahAnAmapyevaM tantraM vA vaizvadaivikam // ' iti / 'kuryAnmAtAmaha zrAddhaM niyamAtputrikAsutaH' ityAdi - vacanametadvacanA(nu)virodhyeva / vijJAnayogiprabhRtayastu saMniyogaziSTaM zrAddhaM mAtAmahoddezyaM pAkSikamityAhuH / atazca dauhitrasya mAtApitRto'pi dRSTAdRSTopakArakatayA pratyAsatyatizayAttadgAmyeva dhanamiti siddham / etacca lakSmIdharAcAryamatamatigambhIraM diGmAtramudAhRtam / savi.429-30 devalaH aputramRtadhanaharI duhitA aputrasya ca kanyA svaM dharmajA putravaddharet // (1) vibhaktasya pitRdravyaM kanyAyai dadyAdityarthaH / smRsA. 59 (2) mitATIkA - svA savarNA / dharmajA dharmapatnIjA | baal.2|135 (pR.205) 1525 *amRtadhanabhAjaH krameNa sodarAH duhitaraH pitA bhrAtaraH mAtA bhAryA kulyAH sahavAsinazca *tato dAyamaputrasya vibhajeran sahodarAH / tulyA duhitaro vApi dhriyamANa: pitApi vA // sevarNA bhrAtaro mAtA bhAryA ceti yathAkramam / eSAmabhAve gRhNIyuH kulyAnAM sahavAsinaH // (1) ityanena bhAryAsavarNAduhitRpitRmAtRsahodarabhrAtRsApatnabhrAtRparyantAdhikArizRGkhalAyAM bhrAtRputrasyAkIrttanAt sApatnabhrAtRparyantAbhAva eva bhrAtRputrANAmadhikAraH kathitaH / (1) dA. 176 trasya ca (trikasya) svaM (svA); vira. 493; smRsA.59 (aputrakasya kanyA yA dharmaputravaduddhareta); dIka. 44 sya ca (kasya) svaM (yA) mejA (martha); vyani ca kanyA svaM (svayaM kanyA); smRci.35 trasya ca (trikasya ) svaM ( vA); dAta. 171 sya ca (kasya ) svaM (svA); candra. 75 ( aputrasya kanyA yA dharmataH putravadbhaveta); vitA. 334 sya ca (kasya ) svaM dharmajA (tu tadddravyaM); bAla. 2 / 135 (pR. 205) ca (tu) svaM (svA) bare (jUbe ); vibha. 90; samu. 141 sya ca (kasya svaM ) (svaM0) dA. 191 tulyAH savarNA duhitaraH / savarNA bhrAtaraH sApatnA abhimatAH sodarabhrAtRRNAM svapadopAttatvAt vizeSaNAnupapatteH / tatrApi sahodarAdibhAryAntasya likhanakramo nAghi kArakramArthaH viSNvAdivirodhAt, kintu viSNvAdyuktakrameNa gRhNIyurityetadarthaH likhanakrame'nAsthAvyaJjanArthameva duhitaro vApi pitApi veti apivAzabdamubhayatra prayuktavAn, taccAnyatrApyanuSajyate / tena sahodarA vA duhitaro * apa, vira, vyapra. vyAkhyAnaM 'patnI duhitarazcaiva' iti yAjJavalkyavacane (pR.1491, 1494, 1504) ityatra krameNa draSTavyam / vica viravat / (1) dA. 154 ran (yu:): 169, 191; apa. 21135 [ pR. 741 : 744 bhi (mri ) ]; vyaka. 160 tu (ku); gaumi. 28 / 25 tulyA dudditaro (sakulyA duhitA) pi vA (pica); u. 2 / 14 2 tu (ku) pi vA (pica); smRca. 299; vira. 59.3; smRsA. 73, 135, 142; dIka. 45; vici. 241; vyani. tulyA duhitarI (sakulyA duhitA) tApi (taiva); dAta. 191; savi. 434 pU.; vyapra. 495, 527; vitA. 392 vyakavat ; bAla. 2 / 135 (pR. 190 : 209 utta.); samu. 142 vApi (vAtha). (2) dA. 154, 169: 191 pU.; apa. 2 / 135 (pR. 741, 744 ) pU.; u. 2 / 14 2 pU. 6 vyaka. 160 ceti (veti) e (te); smRca. 299 pU. vira. 593; smRsA. 73 mAtA (bApi) e (te) : 135 e (te): 142; vici. 241 kulyAnAM (sakulyAH); vyani. rNA (rNAt ) ti (tU) e (te); dAta. 191 e (te); vyapra. 495 pU.: 527 dAtavat; vyaja.155, vitA.392 ceti (caite) e (te); bAla . 2 / 135 ( pR. 190) dAtavadaH samu. 142.
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1526 vA pitA vetyanAsthA kIrtanakramasya devalavacanena drshitaa| ... uzanA xdA.169 aputramRtadhanamAk patnI (2) yadyapyatrAvyavahitAnvayo vacanasAmaJjasyenAva- aputrA putrvtptnii| gamyate tathApi pUrvoktasarvavacananyAyAvirodhAya vyava prajApatiH hitAnvayenaivArtho'vagantavyaH / tathAhi aputrasya dAyaM aputramRtadhanabhAk patnI bhAryA patnI avApnuyAt / athavA tulyAH savarNA ___ *pUrva pramItAgnihotraM mRte bhartari taddhanam / duhitaro vibhajeran / api vA dhriyamANo vidyamAnaH pitA vindetpativratA nArI dharma eSa sanAtanaH // jaGgamaM sthAvaraM hema kupyaM dhAnyaM rasAmbaram / haret / anarthakaH dhriyamANazabdo'dhriyamANe pitari mAtetyanvayAvagamAya piturabhAve mAtA avApnuyAt / pituH AdAya dApayecchrAddhaM mAsaSANmAsikAdikam // savarNA sahodarAzca bhrAtaro yathAkramaM pUrva sahodarAstada pitRvyagurudauhitrAn bhartuH svasrIyamAtulAn / bhAve savarNAH sahodarA iti kramAnatikrameNa vibhajeraniti / pUjayet kavyapUrtAbhyAM vRddhAnAthAtithIn striyH|| tatsapiNDA bAndhavA vA ye tasyAH pripnthinH| mAtranuzAyAH pitAmahyAzcAbhAva viSaye eva etdrssttvym| . smRca.299 hiMsyurdhanAni tAnrAjA cauradaNDena zAsayet / / vidhavA bharaNabhAk . .. (3) tulyAH sahodarAH / dhriyamANaH saspRhasyati ADhakaM bhartahInAyA dadyAdAmaraNAntikam / / zeSaH / savarNA bhrAtaro'tra vaimaatreyaaH| bhAryA'tra brahmacarya yadapi prajApativacanam- ADhakamiti / yadapi mAtrasthA, apakRSTavarNA vA / kulyAnAM madhye yaH saMnikRSTaH | smRtyantare-'annArtha taNDulaprasthamaparAhne tu sendhanam' iti shessH| smRsA.135-6 iti / tadetadvacanadvayaM hArItavacanena ('vidhavA yauvaadAyikamabrAmaNadhanaM rAjA harati / brahmasvaM shrotriyaaH| nasthA' ityAdi) samAnArtham / pamA.535-6 sarvatrAdAyakaM rAjA haredbrahmasvavarjitam / . yamaH adAyakaM tu brahmasvaM zrotriyebhyaH pradApayet / / aputramRtadhanabhAjaH krameNa bhrAtA pitarau jyeSThapatnI sagotrAH adAyika yathoktapalyAdidAyagrAhakarahitam / ziSyAH sabrahmacAriNazca smRsA.143 __ aputrasya svaryAtasya bhrAtRgAmi dravyaM tadabhAve mRtasaMskartA dhanahArI pitarau haretAM patnI vA jyeSThA sagotraziSyasabrahma cAriNaH atha ceddakSiNArthI syAtsaMskartA mRtvitttH| - vRddhahArItaH aMza harettadazamaM paJcamaM sarvameva vaa| vibhaktAputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI duhitaraH pitarau gosahasraM zataM vArthAt gRhNIyAttasya dakSiNAm // bhrAtaraH tatsutAH sapiNDAH saMbandhibAndhavAzca "vibhaktasyAsya putrasya patnI duhitrstthaa| x dAta. dAgatam / * 'pUrva pramIte'tyAdicaturNA zlokAnAM vyAkhyAsaMgrahaH sthalA(1) vira.597 tu (ca) manuH; smRsA.74 yakaM (yAdaka) dinirdezazca eSveva bRhaspativacaneSu (pR.1513.5) drssttvyH| bhyaH pradApa (pratipAda) utta., viSNuH : 137,143 ya (yi); ___x vyAkhyAsaMgrahaH asminneva zaMkhalikhitavacane (pR.1472) ratna.156 yakaM tu (yikaM tu); vici.243; smRci.33 trA draSTavyaH / (sya) uttarArdhe (AdAya tattu sarvasvaM nAdadIta kathaMcana); candra. (1) baal.2|135 (pR.234,236,242). 93 bhyaH pradApa (pratipAda) utta.: byama.65 ya (yi) nAradaH; (2) pamA.535; vyani. dadyAdAmaraNA ntikam (dAtavyaM vitA.410 vA (tra) ya (yi); samu.143 nAradaH. vidhavA'zanam ); baal.2|135(pR.197) maraNAntikam (bharaNaM - (2) vyani.; samu.143 thIM syAt (deyA) taha (t da) khiyAH) samu.141 ntikam (khiyAH). (3) dA.954 apavAdavAra zaMkhalikhitapaiThInasidhyamAH. (4) vRhAsya.261-1.
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH pitarau bhrAtarazcaiva tatsutAzca spinnddinH| hArya rAjJA devatAgaNasaMsthitaM na nikSepopanidhisaMbandhibAndhavAzcaiva kramAdvai rikthabhAginaH / / kriyAkramAgataM na bAlastrIdhanAni evaM hyAhalaghuhArItaH na hArya strIdhanaM rAjJA tathA bAladhanAni ca / mRtAputradhanabhAja: krameNa patnI duhitaraH pitarau bhrAtaraH nAryAH SaDAgamaM vittaM bAlAnAM paitRkaM dhanam // __. tatsuto gotrajo bandhuH ziSyaH sabrahmacAriNaH bRhanmanuH patnI duhitarazcaiva pitarau bhrAtarastathA / sapiNDatA sodakatA sagotratA ca tatsuto gotrajo bandhuH ziSyaH sabrahmacAriNaH // sapiNDatA tu puruSe saptame vinivartate / bhAryA'vyabhicAriNI yAvat yAvacca niyame | samAnodakabhAvastu nivartetAcaturdazAt / . sthitaa| janmanAmasmRtereke tatparaM gotramucyate // tAvattasyA bhavedvyamanyathA'syA vilupyate // ____ aputramRtadhanabhAk patnI parAzaraH aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitA / aputramRtadhanabhAk kumArI UDhA ca krameNa patnyeva dadyAttatpiNDaM kRtsnamaMzaM labheta ca +|| aputrasya mRtasya kumArI rikthaM gRhIyAt tada- (1) vRddhamanurapi palyAH samagradhanasaMbandhaM vaktibhAve coddhaa| .. aputreti / mitA.(pR.217) paiThInasiH . saMyatAyA eva dhanagrahaNamuktam / aputramRtadhanabhAjaH krameNa bhrAtA pitarau jyeSThA patnI ___ *mitaa.2|135(pR.218) sagotrAH ziSyAH sabrahmacAriNaH zrotriyAH / (2) tatpiNDamityatastadityanuSajyate / tacchabdena ___ abrAhmaNadravyaM rAjagAmi / bhatuH parAmarSAt bhartuH kRtsnamaMzaM patnI labheta / na tu aputrasya svaryAtasya bhAtagAmi dravyaM tadabhAve svAMzakRtsnamityarthaH, kRtsnasvAMzoddezena labheteti vidhAmAtApitarau labhetAm / patnI vA jyeSThA sagotraziSyasabrahmacAriNaH / ___ + mamu. vyAkhyAnaM 'anantaraH sapiNDAyaH' iti manuvacane (pR.1477) draSTavyam / * pariSadAmi vA zrotriyadravyaM na rAjagAmi, na | ___ * vici. mitAvadbhAvaH / vitA. mitAgatam / (1) lahAsmR.66,69. (1) mitaa.2|135 nAma (nAmnoH); smRsA.133 (2) dA.175, smRsA.130, vici.239; dAta. mitAvat : 147, pamA.528, ratna.155; vici.236 1917 vyapra.518 trasya (tra); vitA.401 co (ta); bRhaspatiH, vyani. tA tu (dAtu:) bRhaspatiH; nRpra.41 mitaabaal.2|135 (pR.205) trasya (tra) rikthaM (hyartha); setu.43, vat ; vyau.155 (=); vitA.408 'vastu (vazva) tAca vica.123 (tadabhAve coDhA0). (ta ca) nAma (nAmnoH); samu.142 mitAvat, manuH. . (3) dA.154 (mAtA0) labhe (hare) zaMkhalikhitapaiThInasi- / (2) mitaa.2|135)daa.151-2; ap.2|135; vyaka. yamAH; ap.2|136 dravyaM (dhana) (sago...riNaH0) zaMkha- 160 maMzaM (martha); smRca.291; mmu.9|187 byakavat ; likhitapaiThInasI; vyaka.160 svaryAtasya (jAtasya); gaumi. vira.589 vyakavat ; smRsA.71,128,134 vyakavat : 28 / 25 labhe (hare) vyasa (Syasya) NaH (ca) zaMkhalikhitapaiThInasI; 140 vyakavat, manuH pamA.524,534; dIka.45, ratna. vira.592 (svaryAtasya0); smRsA.72:135 dravyaM (dhana); 152; vici.236; vyani.; smRci.32 ca (sA); nRpra, dIka.45 (sago...riNa:0) zeSaM dAvata; vici.241 sva- / 40,41, dAta.191, savi.408 labhe (hare): 427 utta.; tasya (abhAryasya)(patnI...riNa:0); vyapra.494 (mAtA0) | mc.9|185; vyapra.489 : 509 utta., manu, vyau. labhetA patnI vA jyeSThA (hareyAtAM jyeSThA vA patnI) (sago.... 151; vitA.382 manuH; baal.2|135 (pR.221) palyeva riNaH0) zaMkhalikhitapaiThInasayaH : 526 (mAtA0) (labhe... dadyAttatpi (patye dadyAcca sA pi); setu.42: 43 vrate (gurau); riNaH0). (4) ap.2|136.. .... samu.140vica.123, kRbha.876. ..... . vya. kA.192
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 1528 vyavahArakANDam .. nAnupapattaH svAmibhAvajJApanArthatvAdasya, na ca svAMze / yadyapi vivAhAdeva patidhane kRtsne ca palyA api svAmibhAvajJApanamarhati svAMzajJApanenaiva jJAtatvAt / na ca svAmyamAjIvanAt paratantratayA siddhaM tathApi svatantragrahaNavidhAnArtha taditi vAcyaM, svadhanagrahaNasya rAgA- | tayA svAmitvaM labhate ityevamartha cetyuktam / tatpiNDa- . deva prAptatvAt / na ca niyamArtha vacanamiti vAcyaM, kRtsnapadayorarthaH prajApatinA prapaJcitaH 'jaGgamaM sthaavradRssttaarthtvaaptteH| niyame ca niyojyAdikalpanamapi | mityaadinaa| __#smRca.291 syAt / yaccoktaM na hyanandhAdiH putroM'zaM kRtsnaM labheta (5) aputrasya dvAdazavidhaputrazUnyasya / vrate vidhavAityukte pitryaM kRtsnamaMzamiti, kiM tarhi kRtsnaM svAMza- niyme| vira.589 miti tathAtrApi kRtsnaM svAMzApekSamiti, tanna, anandhAdiH (6)[pArijAtamate tatra vidhavAniyame yA caivaMvidhA putroM'zaM kRtsnaM labheteti vacanAbhAvAt dRssttaantaanupptteH| na syAttatsatve'pyanapatyadhanaM maatRgaami| smRsA.134 bhavatu vA tathApi pUrvoktahetunA svAMzaM labheteti vidhyanupapatteH pitraMzApekSameva varNanaM yuktam / ata eva sarva (7) kRtsnamaMzaM jaGgamasthAvarAtmakam / tadayaM aputrdaaygrhnnkrmH| pamA.524 trAnyadhana eva anyasvatvasaMbandhajJApanaM munayaH kurvanti / yathA pitRdhane putrANAM aputradhane palyAdInAmityAdi, | (8) patnI savarNA, jyeSThA patnItyabhidhAnAt / na punaH svAMzagrahaNe prerynti| yacca saMbandhizabdatvena +dAta.191 svasaMbandhyupasthApakatvaM yathA mAteti na paramAtAvaga- (9) [candrikAmataM khaNDayati taddheyam / krame tAtpamyate ityuktaM tadapyayuktam / anupAttasaMbandhiviSayatvAt ryAbhAvAt / ubhayAdhikArapratipAdanamAtraparatvAdacanasya / tasya, na hi Ditthasya mAtaramAnayetyukte prayojyasya | anyathA yAvadaMzalAbhaM bhatrantyeSTivilambo'pi prasajyeta / mAtA pratIyate prayojakasya vA, tadvadatrApi tatpiNDamiti sa cAnekasmRtiniSiddhaH / adRSTakalpanApattizca / palnyetatpadopAttatvAt saMbandhinaH kathaM patnyapekSitA vidhAnA- vetyevakAreNAputrasyAntyakarmaNyapi 'aputrA putravat nupapattizca pUrvamuktaiva / tasmAtkRtsnatadaMzagrahaNameva palyA patnI' ityAdivacanAdbhAtrAdisattve'pi saivAdhikAriNIti vRddhamanurbodhayati / dA.152-4 | darzitam / . vyapra.489 (3) iti vadanniyogArthinyA nAsti rikthagrAhitva - - vRddhazAtAtapaH miti spaSTayati / tathA hi sati bhartuH zayanaM pAlayantIti AtmabAndhavapitRbAndhavamAtRbAndhavAH na vAcyaM syAt / tasmAnneyaM vyavasthA yujyate / kathaM tarhi AtmapitRSvasuH putrA AtmamAtRSvasuH sutaaH| virodhaparihAraH / ucyate-'aputrA zayanaM bhartuH' ityAdi AtmamAtulaputrAzca vijJeyA AtmabAndhavAH / / manuvAkyoktaguNA patnI pitRbhrAtRsadbhAve'pi svayameva patidhanaM samagraM gRhNAti, patyuzca zrAddhAdi karoti / * savi. smRcavadbhAvaH / - apa.1136 __x svamataM 'anantaraH sapiNDAdyaH' iti manuvacanavyAkhyAne (4) uttarArdhe tvarthakrameNa pAThakramabAdho drssttvyH| manvarthamuktAvalyAM (pR.1477) gatam / * zeSaM mitAgatam / + dAvadbhAvaH / tatazcAyamarthaH / uktalakSaNA panyeva bhatrazaM kRtsnaM pUrva | labhet / pazcAtpiNDaM dadyAt / na punastasyAM satyAM bhrAtrA (1) mitaa.2|136 (-); smRca.301 smRtyntrm| smRsA.133 (=) tRSva (tuH sva); pamA.528 baudhAyanaH; diriti / bhartuH zayanaM pAlayantI susNytetyrthH| vrate mapA.674 smRsAvat ; rana.155 smRtyntrm| vici. sthitA patyau jIvatyapi bharturanujJayA vratAdiparA / 'kAmaM 242 (-); vyani. baudhAyanaH; dAta.196 () smRsAvat bharturanujJayA vratopavAsaniyamejyAdInAmArambhaH strIdharmaH' / savi.418 smRtyantaram ; viimi.2|136 (-); vyapra.530 iti zaMkhalikhitasmaraNAt / anenAstikatA'pi patyaMza- | smRtiH; vyau.156 smRtiH; byama.63 smRtyantaram samu. lAbhe prayojiketi vacobhaGgyA zApitamiti mntvym| 142 baudhAyanaH..
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAyabhAgaH:-mRtAputradhanAdhikArakramaH 1529 'pituH pitRSvasuH putrAH piturmAtRSvasuH sutaaH| / kenedAnIM grahItavyaM ityetnmnunocyte|| .. piturmAtulaputrAzca vijJeyAH pitRbAndhavAH / / bhrAtRSu pravibhakteSu saMsRSTeSvapyasatsu ca / mAtuH pitRSvasuH putrA mAturmAtRSvasuH sutaaH| gurvAdezAniyogasthA patnI dhanamavApnuyAt // mAturmAtulaputrAzca vijJeyA mAtRbAndhavAH // tAdRkpatnyA abhAve tu putrikA dhnmrhti+| tAvaduhitrabhAve tu mAtA dhanamavApnuyAt / mAtA dhnhaarinnii| patnI zrAddhakarI / avibhaktamRtA- vidyamAne'pi pitari sapatnIsutasaMtatau / / putradhanaharI patnI / vidhavA bhrnnaare| . tAdRGmAturabhAve'pi piturmAtA hareddhanam / 'pituH sakAzAdanyebhyo yebhyo mAtA garIyasI // vidyamAne'pi pitari kSatriyAsutasaMtatau // sarveSAM putrahInAnAM svabhartRNAmamantrakam / 'pitAmahyA abhAve'pi pitA dhanamavApnuyAt / / sarvabandhuvihInasya patnI kuryAtsapiNDanam // sutasaMtatAvityatra vidyamAnAyAmityadhyAhAre kRte avibhaktapatnInAM tadAyaharatvam / sati asyArthaH sugmH| tadetaddhArezvarotprekSitanyAyamUla. . anirdiSTakartRkavacane / tvAt vizvarUpAdimistannyAyanirAkaraNAnmUlabhUtanyAye'mAtA mRtAputradhanabhAk / dAya: sAptapauruSaH / ... sati anaadrtvymev| . . . . . smRca:300 svaryAtasya hyaputrasya mAtA daaymvaapnuyaat|| aasptmaakthaavicchittiH| .... mRtAputradhanabhAjaH krameNa sodarAH pitRsaMtatiH pitAmaha saMtatiH sapiNDAH sakulyAH AcAryaH ziSyaH sabrahmacArI saMgrahakAraH (smRtisaMgrahaH) zrotriyazca brAhmaNe / sodakAbhAve rAjA zudre / AcAryAbhAve vibhaktAsaMsRSTAputramRtadhanabhAjaH krameNa patnI niyogakIM rAjA kSatriyavaizyayoH / putrikA mAtA pitAmahI pitA ca azeSAtmajahInasya mRtasya dhanino dhanam / sodaryAH santyasodaryA bhrAtaro dvividhA yadi / - + smRca., vyapra. vyAkhyAnaM 'patnI duhitarazcava' iti vidyamAne'pyasodarye sodaryA eva bhAginaH // yAjJavalkyavacane krameNa (pR.1492,1584) draSTavyam / - (1) mitaa.2|136 (-); smRca.301 smRtyntrm| * smRca. vyAkhyAnaM 'pitA haredaputrasya' iti manuvacane smRsA.133(-)tRSva (tuH sva); pamA.528 baudhAyanaH;mapA. (pR.1476 / draSTavyam / savi. smRcavat / / 674 smRsAvat ratna.155 smRtyantaram ; vici.242 (=) . x smRca. vyAkhyAnaM patnI duhitarazcaiva' iti yAzavalkyasmRsAvat ; byani. baudhAyanaH; dAta.196 (= ) smRsAvat | vacane (pR.1492) draSTavyam / / savi.418 smRtyantaram ; vyapra.530 smRtiH; vyau.156. + smRca. vyAkhyAnaM patnI bharturdhanaharI' iti kAtyAyanasmRtiH vyama.64 smRtyantaram ; samu.142 baudhAyana: / vacane (pR.1521) draSTavyam / ..(2).mitaa.2|136 (-); smRca.301 smRtyantaram / | savi. smRcavat / smRsA:133 (=) pitRSva (mAtuH sva) turmAtRSva (tu: pitRsva) | 415 pU. samu. 140 savivat. turmAtu (tRmAtu); pamA.528 baudhAyanaH; mapA.674tRSva (tuH (1) smRca.294; pamA.533 ca (vA) dezAnni (dezani); sva), ratna.155 smRtyantaram ; vici.242 (=); vyani. samu.141. baudhAyanaH; dAta.196 (=) pitRSva (mAtuH sva) turmAtRSva (2) smRca.296; samu.141. (tuH pituH sva); savi.418 smRtyantaram ; vyapra.530 smRtiH (3) smRca.300, savi.418 tAvad (tAsAM) tu ('pi); vyau.156 smRtiH; byama.64 smRtyantaram ; samu.142 | samu.141 tAvad (tAdRk) tu ('pi).. baudhAyanaH. (3) savi.419, (4) smRca.300 ve'pi (ve tu) mA (bhrI);savi.418; (4) baal.2|135 (pR.230). (5) savi.405. samu.1.42. .... (6) smRca.297, vyapra.523, samu.142. . (5) smRca.300; savi.418; samu.142. (7) smRsA.74. (6) smRca.300, savi.418; vyapra.527 eva (dhana); (8) smRca.290, sabi,405 nmanuno (dadhuno) pU.: / samu.142.
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1530 vyavahArakANDam 'pitaryavidyamAne'pi dhanaM tatpitRsaMtateH / tasyAmavidyamAnAyAM tatpitAmahasaMtateH // asatyAmapi tasyAM tu prapitAmahasaMtateH / evamevoparitanAH sapiNDA dhanabhAginaH // tadabhAve sakulyAH syurAcAryaH ziSya eva vA / sabrahmacArI sadvipraH pUrvAbhAve paraH paraH // zUdrasyaiodakAbhAve rAjA dhanamavApnuyAt / * smRtisAraH mRtAputradhanAdhikArakramaH saMsRSTivibhAgazca (1) smRca. 302; pamA. 530; samu. 143. (2) smRca. 302; pamA. 530 tanAH (tanAM) dhana (Rktha ); samu. 143 tu (tat) . (3) smRca. 302; pamA. 530 sakulyAH (ssapiNDAH); samu. 143. (4) smRca. 302; pamA. 530; savi. 420 (=) dakA | (tyeSa). atha bAlarUpamate aputradhanAdhikAraH - tatra yAjJavalkyaH - 'patnI duhitarazcaiva pitarau bhrAtarastathA / tatsuto gotrajo bandhuH ziSyaH sabrahmacAriNaH // eSAmabhAve pUrveSAM dhanabhAguttarottaraH / svaryAtasya hyaputrasya sarvavarNeSvayaM vidhiH ||' kAtyAyanaH - 'aputrasyAryakulajA patnI duhitaro'pi vA / tadabhAve pitA bhrAtA bhrAtuH putrAzca kIrtitAH // ' patnI ca savarNA saiva jyeSThA / yathoktam---'savarNA cedvijAtInAM prazastA dArakarmaNi / ' etadabhiprAyameva zaMkha :- 'jyeSThA vA patnI' iti / bRhaspatiH - 'sakulyairvidyamAnaistu pitRmAtRsanAbhibhiH / asutasya pramItasya patnI tadbhAgahAriNI // ' bRhanmanuH - 'aputrA zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitA / patnyeva dadyAttatpiNDaM kRtsnamartha labheta ca // yaccedaM nAradavacanaM - ' anyatra brAhmaNAtkintu rAjA dharmaparAyaNaH / tatstrINAM jIvanaM dadyAdeSa dAyavidhiH smRtH||' tadUDhetarAvaruddhAbhiprAyeNa / tathA ca bRhaspatiH-'ye'putrAH kSatraviTzUdrAH patnIbhrAtR AcAryasyApyabhAve tu tathA kSatriyavaizyayoH // mArkaNDeya purANam sAptapauruSa niruktiH * harinAthena smRtisAre ye adhunA'nupalabdhAnibandhAMzAH samuddhRtAste'tra saMgRhyante / 'pitA pitAmahazcaiva tathaiva prapitAmahaH / piNDasaMbandhino hyete vijJAtAH puruSAstrayaH // piNDale bhuja cAnye pitAmahapitAmahAt / prabhRtyuktAstrayasteSAM yajamAnazca saptamaH / ityevaM munibhiH proktaH saMbandhaH sAptapauruSaH / / (darA) dhanamavA (taddhanamA) pU. samuM. 143 dakA (darA ) . (1) smRsA. 133. (2) dA. 164; smRsA. 133 tyuktA (tyAdyA) tyevaM vivarjitAH / teSAmarthaharo rAjA sarvasyAdhipatirhi saH // tathA ca nAradaH - 'bhrAtRRNAmaprajaH preyAtkazciccetpravrajedapi / vibhajeran dhanaM tasya zeSAste strIdhanaM vinA || bharaNaM cAsya kurvIn strINAmAjIvitakSayAt / rakSanti zayyAM | bhartuzcedAcchindhuritaMrAsu ca // ' iti / tadasavarNamyabhiprAyam / 'savarNA cedvijAtInAmiti vacanAt / savarNA jyeSThA ityabhiprAyaH / 'sakulyairvidyamAnairityAdivacanenaiva virodhAt / athavA'tyantayuvatyaputrAbhiprAyaM nAradavacanaM bharaNamAtravidhAyakam / anyatra sakalArthahAriNyeva / tathA ca zaMkhaH - ' bhrAtRbhAryAsnuSANAM ca nyAyapravRttAnAmanapatyAnAM piNDamAtraM gururdadyAjjIrNAni vAsAMsyavikRtAnI'ti / hArIta: - 'vidhavA yauvanasthA ca nArI bhavati karkazA | AyuSaH kSapaNArthe ca dAtavyaM jIvanaM sadA // ' athavA saMsRSTyabhiprAyaM 'bhrAtRRNAmapraja' iti nAradavacanam / 'patnI duhitara' iti vibhaktAsaMsRSTiviSayam / tathA 'patnI duhitara' iti bAdhanArtha 'saMsRSTinastu saMsRSTI'ti ptthitm| na ca 'sodarasya tu sodara' ityanena saMsRSTisaMbandhabAdhanAt patnItva (ta) syApi bAdhAt patnItyasya virodhaH / sodarANAM saMsRSTinAM tulyasaMbandhAvagamAt / 'yeSAM jyeSThaH kaniSTho vA hIyetAMzapradAnataH / mriyetAnyataro vApi tasya bhAgo na lupyate // sodaryA
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-vAputravAnAdhikArakramaH 1531 vibhajeyustaM sametya sahitAH samam / bhrAtaro ye ca / putratulyatayA stutiparamidaM vacanam / na punaH patnIsadbhAsaMsRSTAH bhaginyazca snaabhyH||' iti manuvacanAt / / ve'pi putravaduhitRsaMbandhArtham / parAzara:--'aputrasya na cApyasya vacanasyAyamoM yatsodarANAM sadbhAve mRtasya kumArI RkthaM gRhNIyAt tadabhAve coddhaa| bRhata eva vibhjeyuH| saMsRSTinAM tu sadbhAve saMsRSTina spati:-'sadRzI sadRzenoDhA sAdhvI zuzrUSaNe rtaa| kRtA iti sodarANAM vizeSeNa samabhAgasya prAptatvAt / 'sametya | vA'pyakRtA vApi piturdhanaharI tu sA // ' yaccedaM nArasahitAH samamiti padamabhidheyArthamarthavAdamAtramanarthaka davacanaM- 'bhrAtRNAmaprajaH preyAtkazciccetpravrajedapi / syAt / sodarANAM saMsRSTinAM parasparaM samabhAgasya vibhajeyurdhanaM tasya zeSAste strIdhanaM vinA // yadi prAptatvAt / 'sametya sahitAH samam' iti arthavat / syAGkuhitA tasya pitraMzo bharaNe mtH| AsaMskArAitaretarayogAzrayaNe'pi vibhajeyurityata eva itaretara-ddharedbhAga parato bibhRyAtpatiH // tadasavarNaduhitrabhiprAya yogAvagatiH / cakArAJca na 'saMsRSTinastu saMsRSTI ti kevala- anekavacanavirodhAt / saMsRSTiviSayamiti vizvarUpaH saMsRSTiviSayo nirpekssvidhiH| tathA 'sodarANAM tu sodara (pkH)| bahudhanaviSayamiti zrIkaraH / asavarNAbhiprAyaiti kevalasodaraviSayo nirapekSavidhiH / ubhayamelake miti yuktam / 'sahazI sadRzenoDhe'ti savarNazravaNAt / saapeksstvaaptteH| ekasya vidheH sApekSatvanirapekSatvAdvaiSa- andhAdIMzca prakramya - 'sutAzcaiSAM prabhartavyA yAvadai myadoSaH, kevalaviSaye nirapekSavidheH paryavasAnAt , ubhaya- bhartasAtkRtAH' ityaadivishessvaisaamrthyaaptteH(1)| itaratra melake tu samuccayo viddhayantareNa, na ca kevala vidhereva | bhrAtRsaMbhave'pi duhituradhikAraH / bRhaspatiH-'yathA samuccaye'pi prApakatvaM yathA gosava ubhe kuryAditi bRha- pitRdhane svAmyaM tasyAH satsvapi bandhuSu / tathaiva drathantarayeH kevalayorapi nirapekSastutisAdhanatayA vihi- tatsuto'pISTe mAtRmAtAmahe dhane // manu:-'dauhitro tayoH samuccayavidhAnaM viddhayantareNeti naikavidhau vaiSamya- hyakhilaM Rkthamaputrasya piturharet / sa eva dadyAttatpiNDaM miti vizvarUpamatam / ...parihAreNa samAdhIyamAnamapi na / pitre mAtAmahAya ca // idaM pitrAdyabhAve eva 'patnI duhityAjyam / 'asavarNapatnIduhitrabhiprAyeNa lkssmiidhrmte| tara' iti kramAvirodhAt / duhitrabhAve ca pituH, bRhatanmate vidhavAyauvanasthAbhiprAyeNa 'bhrAtRNAmaprajaH preyA- dviSNuH- 'aputrasya dhanaM patnya bhigAmi, tadabhAve duhitRditi naardvcnsyopptteH| na ca 'patnI duhitara' iti gAmi tadabhAve mAtagAmi' etasminneva krame / manu:vAdhanArtha 'saMsRSTinastu saMsRSTI'ti prAptam / pallyAdyabhAve 'pitA haredaputrasya RkthaM bhrAtara eva vaa|' mAtrabhAve satyupapattau bAdhasamAzrayaNAnupapatteH / na ca svalpabalatve bhrAtara iti / pitrabhAve mAtuH pUrvapaThitabRhadviSNukramAt / 'patnI duhitara' iti, bahudhanatve 'bhrAtRNAmapraja' iti | tathA ca bRhaspatiH- bhAryAsutAvihInasya tanayasya mRtasya vacanamiti zrIkaramatamucitam |n, parasvalpatvabhUyastvAdi- ca / mAtA RkthaharI jJeyA bhrAtA vA tadanujJayA / iti vizeSAzravaNAt / ubhayasminnapi dhane uktavizeSavaca- kramaH / 'anapatyasya putrasya mAtA dAyamavApnuyAt / nayorvirodhAt / patidAye ca na strINAM vikrayAdi, 'strINAM mAtaryapi nivRttAyAM piturmAtA hareddhanam // ' mAturabhAve svapatidAyastu upabhogaphalaH smRtH| nApahAraM striyaH kuryuH bhrAtRtatputrAbhAve vacanamidam / yadyapi yAjJavalkye pativittAtkathaMcana // ' iti bhAratavAkyAt / palyabhAve tu 'pitarauM' iti dvandva nirdezastathApi dvayoradhikAre vacanAduhitA 'bhartuvittaharI patnI tAM vinA duhitA smRtaa| ntarAkramAvagatiH / mAturabhAve bhrAtuH 'pitarau bhrAtaraH', 'aGgAdaGgAtsaMbhavati putravaduhitA nRNAm / tasyAH pitR- iti vacanAt / tathA ca manuH (viSNuH)-'aputrasya dhanaM dhanaM tvanyaH kathaM gRhIta mAnavaH / yathaivAtmA tathA putraH pitRgAmi, tadabhAve mAtRgAmi, tadabhAve bhrAtRgAmi, putreNa duhitA smaa| tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo tadabhAve tatputragAmi' idamasmabhyaM na rocate / evaM hi dhanaM haret // ' nAradaH-'putrAbhAve tu duhitA tulyasaMtAna- kAtyAyana-'vibhakta saMsthite dravyaM putrAbhAve pitA haret / darzanAt / putrazca duhitA cobhau pituH saMtAnakArakau // bhrAtA vA jananI vApi mAtA vA tatpituH kramAt // '
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ .1532 putrAbhAva iti tu prAktanAntaraGgabhUtaputrapatnIduhitrabhAvo- sodaryasadbhAve manuvacanAnusAreNa tena samaM haret / sodapalakSaNam / prAcInatayA antaraGgatvAvizeSAt / ataH rAbhAve sakalameva, na tatra sodarabhrAtRputrAderadhikAra ityatra pitrAdi mirvibhaktadravye mRte putrapatnIduhitrabhAve pitA'. tAtparyam / asaMsRSTitve bhrAtRputrasyAdhikArastadAnIM dhikArIti, pitrabhAve bhrAtA mAtrAnumate, ananumatau ca tatsuta iti vacanAnusArAt / nanvevaM asaMsRSTasya sApamAtaiva tadabhAve bhrAtA / 'mAtA RkthaharI jJeyA bhrAtA lyasyAnadhikAra eva kimityatrAha 'asaMsRSTayapi cAdadyAvA tadanujJayA' iti vacanAt / eSAmabhAve mRtasya / tsodayoM naanymaatRjH|' saMsRSTazcedanyamAtRjo nAsti / pitAmahI / ataH 'patnI duhitara' iti yAjJavalkya- saMsRSTinAM punarvibhAge vizeSamAhaturmanuviSNU-'vibhaktAH vacanamapi kramaparaM vibhaktamRtaviSayam / tathA sati saha jIvanto vibhajeyuH punaryadi / samastatra vibhAgaH yadetat zaGkhalikhanaM 'svaryAtasya hyaputrasya bhrAta- syAt jyaiSThayaM tatra na vidyate // ' bRhaspatiH-'saMsRSTinAM NAmeva taddhanaM, tadabhAve pitarau haretAM jyeSThA vA tu yaH kazcidvidyAzauryAdinAdhikam / prApnoti tasya patnIti tdvibhktsNsRssttivissym| atrApi cAputrasye- dAtavyo vaMzaH zeSAH samAMzinaH // ' vRddhahArIta:ti putraduhitRpalyabhAvopalakSaNam / vibhaktaviSaye pitu- 'saMsRSTI gRhNAti sthAvaravarja sthAvarANAM sapiNDasamateti . stadabhAve bhrAtetyuktaH, arthAdavibhakte saMsRSTe vA pitura- bhrAtRparyantAbhAve bhrAtRputrANAmadhikAraH tatsuta iti dhikAro bhavati / tato'nena vacanena yadyanyasya bhrAtuH vacanAt / ata ubhayotRputrayoH sadbhAve'pi na samo. iti prAptam / bhrAturabhAve bhrAtuH sakAzAdvahiraGgayorapi 'dhikAraH, bhrAtRsadbhAve'pi mRtapitRkabhrAtRjabhrAtRputrAmAtApitroradhikAraH jyeSThapalyanumatau / ato yAjJavalkya- NAmadhikAraH / bhrAtRputrANAM tu pitari jIvati mRte putre vacane duhiturabhAve pitradhikAro vibhaktavizeSA- tasyApi bhrAtRdhane adhikAraH pitRtH| tatputrANAmapi nAdareNeti vyAkhyAnamayuktam / svaryAtasyeti vacanavyA- pitRdvAraka eva sNbndhH| pitRta iti bhrAtRputrayostulyakhyAnaM zrIkarAdimate na manoharam / bhrAtradhikAre cAyaM saMbandhAdvibhajya grahaNam , vibhAge ca 'anekapitukANAM vizeSaH sodarayoH sodarANAmadhikAraH na sApalyAnAM tu pitRto bhAgakalpanetyasya viSayaH, bhrAtaputraparyantAbhAve 'sodarasya tu sodara' iti vacanAt AnantaryAcca / gotrajasyAdhikAraH / 'tatsuto gotraja' iti vacasodareSveva bahuSu saMsRSTI sodaro gRhNIyAt 'saMsRSTinastu | nAt / gotrajazca sapiNDa evAbhipretaH, gotraM cAtItasaMsaSTIti vacanAt / tadayamarthaH-sodarasya mRtasya | pitrAdiSaT puruSaparyantaM saptamAnnivartate / 'sapiNDatA saMsaSTinaH sodaro gRhNannAsaMsRSTI gRhNIyAt / nAsaMsRSTI | tu puruSAtsaptamAdvinivartate' iti manuvacanAt / sodaro'pIti / SaTa puruSasya tatsaMtatezca gotrajasapiNDazabdavAcyatA, . . yadA ca sapatnaH saMsRSTI sodarazvAsaMsRSTI tadA tatyitRsaMtatiH pitAmahasaMtatiH prapitAmahasaMtatiH vRddhakena prAptavyamityapekSAyAmubhAbhyAM grahaNamAha manu:- prapitAmahasaMtatiH paJcamapuruSasaMtatizca, pUrvottarasya sapiNDayeSAM jyeSThaH kaniSTho vA hiiyetaaNshprdaantH| mriyetAnyataro gotrajAH sapta pUrvAt saptamAt sapiNDatAnivRttiH / vA'pi tasya bhAgo na lupyate // sodaryA vibhajeyustaM sametya yathoktaM mArkaNDeyapurANe--'pitA pitAmahazcaiva tathaiva sahitAH samam / bhrAtaro ye ca saMsRSTA bhaginyazca sanA- prpitaamhH| piNDasaMbandhino hyete vijJAtAH purussaastryH|| bhyH|| iti, evaM ca yojanAyAM vidhivaiSamyadoSaH zrIka- sapiNDalepabhujazcAnye pitAmahapitAmahAt / prabhRtyAdyArokto nAtmAnaM labhate vidhibhedAcca pUrva parihRtatvAt / strayasteSAM yajamAnazca saptamaH // ityeSa munibhiH proktaH 'anyodaryastu saMsRSTI nAnyodaryadhanaM haret / asaMsRSTayapi saMbandhaH saaptpaurussH| tatrApi vacanAntaram / 'anantaraH cAdadyAtsaMsRSTo nAnyamAtRjaH // ' iti yAjJavalkyasyAya- sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavet' iti manuvacanAt mrthH| anyodaryaH sApalyaH dhanaM haran asaMsRSTI sa na pitraadisNttikrmennaadhikaarH| yatra pitAmahaputrasaMtatiH haret / arthAdasaMsRSTayanyodayoM na haret / tacca haran aparaputrasya ca putrAstatra bhrAtaputrANAM vittagrahaNamiti zrI.
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH karaH, pitAmahasaMtatyapekSayA''nantaryAt / tadasat / yathA / haarinnii|| pUrva pramItAgnihotraM mRte bhartari taddhanam / vindetadapekSayA''nantarya, tathA pitabhrAtRputrApekSaM bhrAturAnanta- tpativratA nArI dharma evaM snaatnH|| jaGgamaM sthAvaraM hema ryamaviziSTamiti na bhraatRputraannaamdhikaarH| sapiNDAbhAve| kupyaM dhAnyaM rasAmbaram / AdAya dadyAttacchAddhaM mAsaSAca samAnodakAnAmadhikAraH / samAnodakAzca sapiNDebhyaH NmAsikAdikam // pitRvyagurudauhitrAn bhrAtRsvatIyamAprAJco'jJAyamAnajanmanAmAnaH 'samAnodakabhAvastu janma- tulAn / pUjayet kavyapUrtAbhyAM vRddhAnAthAtithIn striyH|| naanorvednaat|' bRhanmanu:-'sapiNDatA tu puruSe saptame tatsapiNDA bAndhavA ye tasyAH syuH paripanthinaH / hiMsyuvinivartate / samAnodakabhAvastu nivartetAcaturdazAt // rdhanAni tAn rAjA cauradaNDena zAtayet // ' kupyamasAraM janmanAmnoH smRtereke tatparaM gotramucyate // ' iti samAno- dravyajAtam / kecistriyAH paarvnnmityaahuH| atastadvAradakA api gotrajA eva / gotrajAbhAve bandhUnAmadhikAraH NAya SANmAsikAdItyuktam / ato dvAdaza mAsikAni SA'gotrajo bandhuriti vacanAt / bandhuzca trividhaH Atma- NmAsike dve AdizabdAtpratyabdaM tacchAddhaM, ato nAnyabandhuH pitabandhurmAtRbandhuzca / tatrAntaraGgatvAt Atma- kuryAt / anyathA vacanAntaraireSAM zrAddhAnAM niSiddhatvAbandhUnAmeva / Atmabandhuzca 'AtmapituH svasuH putrA didaM vacanamanarthakaM / syAditi hariharaH / manu:AtmamAtu: svasuH sutAH / AtmamAtulaputrAzca vijJeyA 'putrAbhAve tu duhitA tulyasaMtAnadarzanAt / putrazca aatmbaandhvaaH|| tadabhAve pitbndhuunaamdhikaarH| pitu- duhitA cobhau pituH saMtAnakArakau // yathaivAtmA tathA bandhuzca-'pituH pituH svasuH putrAH piturmAtuH svasuH putraH putreNa duhitA samA / tasyAmAtmani tiSThantyAM kthsutaaH| piturmAtulaputrAzca vijJeyAH pitbaandhvaaH|| manyo dhanaM haret // ' putrAbhAve putrikAyA anutpannatadabhAve mAtRbandhUnAm / 'mAturmAtuH svasuH putrA mAtuH putrAyA dhanaharatvamaprAptamanena vidhIyate iti medhAtithiH / pitRsvasuH sutAH / mAtRmAtulaputrAzca vizeyA mAtu- bRhaspatiH-'sadRzI sadRzanoDhA sAdhvI zuzrUSaNe rtaa| kRtA baandhvaaH|| smRsA.128-34 vApyakRtA cApi piturdhanaharI tu sA // ' vRddhabRhaspatiHpArijAte'putradhanAdhikAra:- tatra manu:- ' 'bhAryAsutavihInasya tanayasya mRtasya ca / mAtA rikthaharI 'saMsthitasyAnapatyasya sagotrAttantumAharet / tatra yad proktA bhrAtA vA tadanujJayA // mAtRpadaM piturapyupalakSaNam / RkthajAtaM syAt tattasmai pratipAdayet // ' anapatya- tadanujJayA mAtApitroH prernnyaa| manu:-'anapatyasya mRtapatnI sagotrAddevarasapiNDAnyatarasapiNDAttantaM saMtAna- putrasya mAtA dAyAdyamApnuyAt / mAtaryapi mRtAyAM ca mutpAdyAsmai sarvamakthaM dadyAt , svayaM naaddiitetysyaarthH| piturmAtA hareddhanam // ' anapatyatvamatrAputrapatnIduhitRtvavRddhamanaH 'aputrA zayanaM bhartaH pAlayantI vrate sthitaa| mabhipretam / pitAmahyadhikAraH pitRbhrAtRsapiNDAbhAve palyeva dadyAttatpiNDaM kRtsnamartha labheta ca // ' vrate sati draSTavyaH / mAtrabhAve pitrAdyadhikArasyaiva yAjJavalkye. vidhavAniyame, yA caivaMvidhA na syAttatsatve'pyanapatyadhanaM noktatvAt / dAyAcaM dAyAdagrAhyamRktham / gautamaHmAtRgAmi / yacca 'bharaNaM cAsya kurvIta strINAmAjIvita- 'asaMsRSTibhAgaH pretAnAM jyeSThasya / ' asaMsRSTAnAM bhrAtRNAM kSayAt / rakSanti zayanaM bhartuzcedAcchindyuritarAsu tat // ' madhye yaH preyAdanapatyastasya bhAgaM jyeSTha eva gRhIiti bharaNamA zaMkhoktaM tadvidhavAvratAdirahitavyabhicA. yAdityarthaH / etadapi patnImAtApitrasaMbhavaviSayam / riNImAtraviSayaM avibhaktabhAryAviSayamanUDhAviSayaM vA / manu:-'pitA haredaputrasya RkthaM bhrAtara eva vaa| bRhaspatiH-'AmnAye smRtitantre ca lokAcAre ca suuribhiH| trayANAmudakaM kArya triSu piNDaH pravartate // caturthaH zarIrArddhaharA jAyA puNyApuNyaphale smaa|| yasya nopa- saMpradAtaiSAM paJcamo nopapadyate // anantaraH sapiNDAdyaH ratA bhAryA dehAdha tasya jIvati / jIvatyarddhazarIre tu tasyaivaitaddhanaM bhavet / ata Urdhva sakulyaH syAdAcAryaH kathamanyaH samAnuyAt // sakulyairvidyamAnaistu pitR- ziSya eva vA // ' anantaraH sapiNDAdyapekSayA saM. mAtRsanA bhibhiH / asutasya pramItasya patnI tadbhAga- nikRSTaH / dhanamaputrasyeti zeSaH / ..sakulyaH samAna
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1534 vyavahArakANDam kulH| paiThInasiH-'aputrasya svaryAtasya bhrAtRgAmi sakulyaH, tadabhAve pitA AcAryo'ntevAsI RtvigvA dhanaM, tadabhAve mAtApitarau labhetAM, patnI vAjyeSThA, dhanaM haret tadabhAve raajaa'| tAn uktAn , tatputravayaM sgotrshissysbrhmcaarinnH| bhrAtA'tra mAtRpitrAdi- prapautraputraM varjayitvA / iyaM ca paribhASA vibhaagmaatrkuttumbbhrtaa| ajyeSThA'tra brahmacaryavidhavAdharmahInA, na tu | viSayA nAzaucAdiSu / tatra tu samAnapiNDAH sapiNDA kRtsnavidhavA dharmakarI, tasyAH patirikthaharaNe mukhya- gRhyante / tena vibhaktadAyA apyAzaucAdiSu bhavanti tvAt / nApi vyabhicAriNI tasyA nivAsyatvAt / sabrahma- sapiNDAH / aGgajeSvaurasAdiSu / tadgAmI sapiNDagAmI / cArI pitRshaadhyaayii| devala:-'tato dAyamaputrasya vibha- pitA'tra pitRtulyaH, anyathA sapiNDatvAdeva siddha jeran shodraaH| tulyA duhitaro vApi dhriyamANa: pitApi tadupAdAnamaphalam / vA // savarNA bhrAtaro mAtA bhAryA ceti yathAkramam / / nAradaH-'abhAve duhitaNAM ca sakulyA bAndhavAstathA / teSAmabhAve gahIyuH kulyAnAM sahavAsinaH // ' tulyAH tataH sajAtyaH sarveSAmabhAve rAjagAmi tat // anyatra shodraaH| dhriyamANaH saspahazceti shessH| savarNA bhrAta- brAhmaNAtkintu rAjA dharmaparAyaNaH / tatstrINAM jIvanaM ro'tra vaimAtreyAH, bhAryA'tra brahmacaryamAtrasthA apakRSTavaNA dadyAdeSa daayvidhissmRtH| sakulyAH pitRvyaputrAdayaH, vA, kulyAnAMmadhye yaH saMnikRSTa iti shessH| yAjJavalkyaH- sajAtyastulyajAtIyaH, kintvityAdi nirdhanabrAhmaNastrIviSa'patnI duhitarazcaiva pitarau bhrAtarastathA / tatsuto gotrajo yam / manu:-'sarveSAmapyabhAve tu brAhmaNA RkthbhaaginH| bandhuH shissysbrhmcaarinnH|| eSAmabhAve pUrvasya dhanabhAgu- traividyAH zucayo dAntAstathA dharmo na hIyate // anAhArya ttrottrH| svaryAtasya hyaputrasya sarvavarNeSvayaM vidhiH // ' brAhmaNasvaM rAjJA'svaya'miti sthitiH / itareSAM tu varNAnAM palyatra vidhavA dhrmcaarinnii| duhitaro'tra putrikAtvenAka- sarvAbhAve hrennpH|' devala:-'sarvatrAdAyika rAjA hared taaH| pitaraudAvapi jIvatazcet saspRhau ca / atIte tve. brahmasvavarjitam / adAyikaM tu brahmasvaM zrotriyebhyaH pradApakasmin anyataro gRhNIyAt / yet||' adAyika dAyAdazUnyam / baudhAyanaH-'brahmasvaM putraviSNuH- 'aputrasya dhanaM palya bhigAmi, tadabhAve pautraghnaM hanyAdekAninaM viSam / tasmAdrAjA brAhmaNasvaM nAdabandhugAmi, tadabhAve kulyagAmi, tadabhAve brAhmaNa- dIta kathaMcana // ' zaMkhalikhitau 'pariSadgAmi brahmasvaM na dhanavarja rAjagAmi / duhitudauhitrAnantaraM bRhaspatiH- rAjagAmi, na hArya rAjJA devatAgaNasaMsthitam / na nikSe'tadabhAve bhrAtarastu bhrAtRputrAH snaabhyH| sakulyA / popanidhikramAgataM na bAlastrIdhanAni, evaM hyAha-na bAndhavAH ziSyAH zrotriyAzca dhnaarhkaaH|| mRto'- hArya strIdhanaM rAjJA tathA bAladhanAni ca / nAryAH napatyo'bhAryazcedabhrAtRpitRmAtRkaH / sarve sapiNDAstaM dAyaM SaDAgamaM vitta bAlAnAM paitRkaM dhanam // ' pariSada vibhajeran yathAMzataH // samutpannAddhanAdarddha tadartha sthApa- / brAhmaNAH / upnidhinikssepvishessH| tatkramAgataM kramayetpathak / mAsaSANmAsike zrAddhe vArSike vA prytntH|| prAtaM, SaDAgamamadhyagnathAdi SaDupAyalabdham / manu:-'bAlabahavo jJAtayo yatra sakulyA baandhvaastthaa| yastvAsannatara. dAyAdikaM RkthaM tAvadAjAnupAlayet / yAvatsa syAtsasteSAM so'napatyadhanaM hret|| tdrthmnptyshraaddhkrnnaarthm| mAvRtto yaavdvaatiitshaishvH|| bAladAyAdikaM bAlasvAApastambaH-'putrAbhAve yaH pratyAsannaH sapiNDaH tada- mikaM, anupAlayeddAyAdebhyo rakSayet / viSNuH 'bAlAbhAve tvAcAryastadabhAve antevAsI RtvigvA tadartheSu nAthastrIdhanAni ca rAjA paripAlayet / ' zaMkhacopayojayet duhitA vA / baudhAyanaH-'prapitAmahaH likhitau- 'saMprekSedrAjA bAlAnAM dhanAnyaprAptavyavapitAmahaH pitA svayaM sodaryabhrAtaraH savarNAyAH putraH hArANAM, zrotriyavIrapatnInAM, prahINasvAmikAni rAjapautraH prapautraH tatputravajyaM tAnavibhaktadAyAn sapi- gAmIni bhavanti / zrotriyavIrapatnInAM zrotriye vIre ca NDAnAcakSate / vibhaktadAyAn sakulyAnAcakSate / proSite mRte vA tatpatnInAM, putrAdhikAre baudhAyana:asatsvaGgajeSu tagAmI barthoM bhavati / sapiNDAbhAve | 'teSAmaprAptavyavahArANAM aMzAnsopacayAn suguptAn nida
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- mRtAputra dhanAdhikArakramaH dhyAt / ' sopacayAn savRddhikAn, suguptAn surakSitAn / kAtyAyanaH -- 'proSitasya hi yo bhAgo rakSeyuH sarva eva tam / bAlaputre mRte rakSyamRkthaM tat taizca bandhubhiH // poga NDAtparatastaM tu vibhajeran yathAMzataH ||' bAlaputraH bAlaH putro yasya, pogaNDo vyavahArAnabhijJaH / viSNuH - 'yazcArtha haraH sa piNDadAyI smRtaH / yo yasyAdadIta sa tacchrAddhaM kuryAt / piNDaM ca tripuruSaM dadyAt / zrAddhamekoddiSTaM mAsikaM sapiNDIkaraNaM ca / vRddhamanuH - 'bhrAtA vA bhrAtRputro vA sapiNDaH ziSya eva vA / sa sapiNDakriyAM kRtvA kuryAdabhyudayaM tataH / ' viSNuH - 'putraH pitRdhanAlAbhe'pi piNDaM dadyAdvAnaprasthadhanamAcAryo gRhNIyAcchiSyo vA / ' yAjJavalkyaH - ' vAnaprasthayati brahmacAriNAmRktha bhAginaH / krameNAcArya sacchiSyadharmabhrAtrekatIrthinaH // ' krameNa pratilomakrameNa tena brahmacAriNo naiSThikasyAcAryaH yateH sacchiSyaH, vAnaprasthasya dharmabhrAtA ekatIrthI, dharmabhrAtA bhrAtRtvena pratipannaH, ekatIrthI ekAzramI, 'anaM zAzcAzramAntaragatAH' iti vasiSThavacanAdanaMzatve'pi vAnaprasthasya pAkSikasaMcayavidhAnAdyatezca kaupInakanyAdisaMbhavAdRkthamastyeva teSAmiti na doSaH / smRsA. 134-8 tatraiva saMsRSTivibhAgaH- tatra nAradaH - 'vibhaktAH saha jIvanto vibhajeran punaryadi / samastatra vibhAgaH syAjjyaiSThayaM tatra na vidyate // ' saha jIvantaH saMsRjya jIvantaH, samaH (a) nyUnAnatiriktaH, samaM sajyeSTha - viSamaH (?), jyaiSThayaM viMzoddhArAdihetuvizeSaH / 'yeSAM jyeSThaH kaniSTho vA hIyetAMzapradAnataH / mriyetAnyataro vApi tasya bhAgo na lupyate // ' hIyeta proSitatvAdihetorvibhAgakAle anupasthitatvAdbhrazyeta / anyataro vibhajatAmeva, na lupyate / deyameveti zeSaH / kastarhi taM bhAgaM gRhNIyAdityatrAha - 'sodaryA vibhajeraMstaM sametya sahitAH smm| bhrAtaro ye ca saMsaSTA bhaginyazca sanAbhayaH // ' sodaryA bhrAtara ityarthaH / ato bhrAtRNAmeva madhye punarvibhAgAnantaraM ye saMsRSTA mizrIkRtadhanatvenaikayogakSemAste sodarasaMsRSTitvobhayavizeSaNavantaH saMgRhNIyurityarthaH / bhaginyazva sanAbhayaH sodarAH, tAzvAprattAH, prattAH punaH patigotrabhAva - manubhavantyo asanAbhaya iti hariharaH / vya. kA. 191 1535 bRhaspatiH - 'saMsRSTau yau punaH prItyA tau parasparabhAginau / ' tathA 'vibhaktA bhrAtaro ye tu saMprItyaikatra saMsthitAH / punavibhAgakaraNe teSAM jyaiSThayaM na vidyate // yadi kazcit pramIyeta pravrajedvA kathaMcana / na lupyate tasya bhAgaH sodarasya vidhIyate // yA tasya bhaginI sA ca tato'zaM labdhumarhati / anapatyasya dharmo'yamabhAryApitRkasya ca // saMsRSTinAM tu yaH kazcidvidyAzauryAdinAdhikam // prApnoti tasya dAtavyo dvyaMzaH zeSAH samAMzakAH // nAradaH - 'saMsRSTinAM tu yo bhAgasteSAmeva sa iSyate / ato'nyathAnaMzabhAjo nirbIjeSvitarAniyAt // ' bhAgo mRtasyeti zeSaH / ato'nyathA'saMsRSTinaH, anaMzabhAjaH aMzAnarhAH, nirbIjeSu saMtAnazUnyeSu mRteSu saMsRSTiSu, itarAn saMsRSTinaH / zaMkhaH -- ' bhrAtRRNAmaprajaH kazcit mriyeta pravrajeta vA / vibhajeran dhanaM tasya zeSAstu strIdhanaM vinA // bharaNaM cAsya kurvIran strINAmAjIvitakSayAt / rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindhuritarAsu ca // ' striyo'trA savarNAH / itarAsu zayyAmarakSantISu 'yA tasya duhitA tasyAH pitraMzo bharaNe mataH / AsaMskArAddhared bhAgaM parato bibhRyAtpatiH // ' AsaMskArAdvivAhamabhivyApya, tAvato bhAgasya grahaNaM yAvato vivAhAbhinivRttirityarthaH / yAjJavalkyaH--'saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodaraH / dadyAdapahareccAMzaM jAtasya ca mRtasya ca // ' vibhajya mizrIkRtaM dhanaM saMsRSTaM yadyasyAstyasau saMsRSTI, tasya mRtasya bhAgaM saMsRSTI gRhNIyAt / na bhAryAdiH / asyApavAdaH - 'sodarasya tu sodara:' sodarasya tu saMsRSTinaH sodara eva saMsRSTI gRhNIyAt sodarAsodarasaMsarge'pi, na tu bhinnodara ityarthaH / idAnIM sodarasyAsaMsRSTina: sApatnasya saMsRSThinaH sadbhAve satyAha - ' anyodaryastu saMsRSTI nAnyodaryadhanaM haret / asaMsRSTayapi vAdadyAtsaMsRSTo nAnyamAtRjaH // ' anyodaryaH sApabhrAtA saMsRSTI dhanaM haret / na tvanyodaryo'saMsRSTI / anenAnvayavyatirekato'nyodaryasya saMsRSTitvaM dhanagrahaNe heturityuktam | asaMsRSTayapItyuttareNApi saMbadhyate / atazcAsaMsRSTayapi gRhNIyAt / ko'sAvityAha- saMsRSTa iti / ekasminnudare saMsRSTaH saMbaddhaH sodara iti yAvat / anenAsaMsRSTasyApi sodarasya dhanagrahaNe sodaratvaM heturiti darzitam / kAtyAyana:- 'saMsRSTinAM tu saMsRSTAH pRthaksthAnAM pRthaksthitAH /
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1536 ra vyavahArakANDam / abhAve'rthaharA jJeyA nirbiijaanyonybhaaginH|| saMsRSTinAM / ' zuzrUSaNe ratA / kRtA vApyakRtA vApi piturdhanaharI tu mRtAnAmartha saMsRSTA AdadyuH, eteSAmabhAve pRthaksthAna- saa||' kRtA putrikAtvena bhASitA / bRhaspatiH-'bhAryA sthitA apyasaMsaSTina aaddhuH| yadi ca saMsaSTinAM madhye sutAvihInasya tanayasya mRtasya ca / mAtA RkthaharI kazcinniranvayaH preyAttadA tasyAthai saMsRSTina eva gRhNIyuH, jJeyA bhrAtA vA tadanujJayA // manu:-'anapatyasya putrasya sati anvaya eva / bRhaspatiH-'vibhakto yaH punaH pitrA mAtA dAyamavApnuyAt / mAtaryapi mRtAyAM ca piturmAtA bhrAtrA vaikatra sNsthitH| pitRvyeNAthavA prItyA sa tu hareddhanam // pitA haredaputrasya RkthaM bhrAtara eva vaa| saMsRSTa ucyate // ' atra vibhAgAnantaramekatrAvasthAnamupa- trayANAmudakaM kArya triSu piNDaH pravartate // caturthaH saMprayuktaM, na tu pitraadyaadrH| parasparavya bhicArAt / ato dAtaiSAM paJcamo nopapadyate / anantaraH sapiNDAdyastasya mAtrAdinApi saMsRSTaH saMsRSTI syAt / smRsA.138-40 vaitaddhanaM bhavet // zaMkhalikhitau-'aputrasya svaryAtasya - halAyudhe aputradhanAdhikAraH-tatra manu:-'saMsthita- bhrAtRgAmi dravyaM, tadabhAve mAtApitarau labhetAM, patnI vA khyAnapatyasya sagotrAttantumAharet / tatra yahakthajAtaM syAtta- jyeSThA, sgotrshissysbrhmcaarinnH| ttasmai pratidApayet // asyAyamarthaH-anapatyasya matasya ____ yacca 'aputradhanaM patnya bhigAmI'tyAdi viSNuvAkyena bhAryA sagotrAttantaM putramutpAdya tasmai Rkthamarpayet / na bhrAtRsadbhAve'pyaputradhanaM palyabhigAmItyAdi pratipAditaM, tu svayaM gRhNIyAt / etenAniyuktAyAH putramutpAdayituma- tadapatrA zayanaM bharturityAdi vRddhamanuvAkyapAlocanayA.. nicchantyAH panyAH na bhartRdhanabhAgiteti pratipAditam / / bhartRzayanaparipAlanazrAddhakaraNAdiguNopetA yA patnI tadviyAdRzI patnI bhartRdhanaM gRhNIyAt tAmAha manuH --'aputrA payam / yA caivaMvidhA na bhavati tasyAM vidyamAnAyAmapi zayanaM bhartuH pAlayantI vrate sthitA / patnyeva dadyAttatpiNDaM bhrAtRgAmyeva taddhanam / yacca----'bharaNaM cAsya kurvIta kRtsnamatha labheta ca // ' bRhaspatiH-'AmnAye smatitantre strINAmAjIvitakSayAt / rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindyu. ca lokAcAre ca sUribhiH / zarIrAdhaiM smRtA jAyA puNyA- ritarAsu tat // ' iti bharaNamAtra zaMkhenoktaM tadvaidhavyavratApuNyaphale samA // yasya noparatA bhAryA dehAdhai tasya dirahitavyabhicAriNImAtraviSayam / yacca yAjJavalkyena jIvati / jIvatyardhazarIre'thai kathamanyaH samApnuyAt // pitarau bhrAtara' iti bhrAtRsadbhAve pitroradhikAra uktaH sa sakulyairvidyamAnastu pitRmAtRsanAmibhiH / aputrasya pitRpitAmahArjitadhanaviSayaH / yatpitadravyAvirodhArjitaM pramItasya patnI tadbhAgahAriNI / / pUrva pramItAgnihotraM tatpitroH sadbhAve'pi bhrAtaNAmeva / devala:-'tato dAya. mRte bhartari taddhanam / vindetpativratA nArI dharma eSa maputrasya vibhajeran shodraaH| tulyA duhitaro vApi sanAtanaH / / jaGgamaM sthAvaraM hema kupyadhAnyarasAmbaram / dhriyamANaH pitApi vA // savarNA bhrAtaro mAtA bhAryA ceti AdAya dApayet zrAddhaM mAsaSANmAsikAdikam // pitRvya- yathAkramam / eSAmabhAve gRhNIyuH kulyAnAM shvaasinH||' gurudauhitrAn bhrAtRsvasrIyamAtulAn / pUjayetkavya. | 'aputrasya dhanaM palyabhigAmi, tadabhAve duhitRgAmi, pUrtAbhyAM vRddhAnAthAtithIn striyH|| tatsapiNDA bAndhavA tadabhAve pitRgAmi, tadabhAve mAtRgAmi, tadabhAve bhrAtRye tasyAH syuH pripnthinH| hiMsyurdhanAni tAn rAjA caura- gAmi, tadabhAve bhrAtRputragAmi, tadabhAve bandhugAmi, tadadaNDena zAtayet // ' manunAradau--'putrAbhAve tu duhitA bhAve sakulyagAmi, tadabhAve sahAdhyAyigAmi, tadabhAve tulyasaMtAnadarzanAt / putrazca duhitA cobhau pituH saMtAna- | brAhmaNadhanavajai rAjagAmi / kArakau // manu:-'yathaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA duhitRdauhitrAnantaraM bRhaspatiH- tadabhAve bhraatsmaa| tasyAmAtmani tiSThantyAM kathamanyo dhanaM haret // rastu bhrAtRputrAH sanAbhayaH / sakulyA bAndhavAH ziSyAH idaM ca.palyabhAve veditavyam / bRhaspatiH-'aGgAdaGgA- zrotriyAzca dhanArhakAH // mRto'napatyo'bhAryazcedabhrAsaMbhavati putravaduhitA nRNAm / tasyAH pitRdhanaM tRpitRmAtRkaH / sarve sapiNDAstaddAya vibhjernythaaNshtH|| vanyaH kathaM gRhIta mAnavaH // sadRzI sadazenoDhA sAdhvI samutpannAddhanAdadhai tadartha sthApayetpRthak / mAsaSANmAsika
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-mRtAputradhanAdhikArakramaH zrAddhe vArSike ca prayatnataH // bahavo jJAtayo yatra sakulyA | manuH 'bAladAyAdikaM RkthaM tAvadrAjAnupAlayet / yAvatsa bAndhavAstathA / yo hyAsannatarasteSAM so'napatyadhanaM haret // ' | syAtsamAvRtto yAvadvAtItazaizavaH // ' viSNuH-'bAlAApastambaH-'putrAbhAve yaH pratyAsannaH sapiNDaH, tadabhAve nAthastrIdhanAni rAjA paripAlayet / ' kAtyAyana:-'proSiAcAryastadabhAve antevAsI, RtvigvA hatvA tadartheSu | tasya hi yo bhAgo rakSeyuH sarva eva tam / bAladharmakRtyeSu prayojayet duhitA vA / baudhAyana:--'prapi- | putra mate riktha rakSyaM tattaistu bandhubhiH // pogaNDAtparatAmahaH pitAmahaH pitA svayaM sodaryA bhrAtaraH savarNAyAH | tastaM tu vibhajeran yathAMzataH // ' pogaNDAtparataH putraH pautraH prapautraH tAnavibhaktadAyAn sapiNDAnAca- SoDazavarSAdUrdhvamiti yAvat / viSNuH- 'yazcArthaharaH kSate / vibhaktadAyAn sakulyAnAcakSate / satsu sapiNDeSu | sa piNDadAyI smataH / yo yasyArthamAdadIta sa tasya zrAddhaM tadgAmI hyoM bhavati / sapiNDAbhAve skulyH| tadabhAve | kurvIta / piNDaM ca tripuruSaM dadyAt / ' vRddhamanuH-'bhrAtA AcAryo'ntevAsI RtvigvA haret / tadabhAve raajaa|' vA bhrAtRputro yA sapiNDaH ziSya eva vA / sa sapiNDakriyAM nAradaH-'abhAve duhitRNAM ca sakulyA bAndhavAstathA / kRtvA kuryAdabhyudayaM ttH|| viSNu:-'putraH pitRvittAtataH sajAtyaH sarveSAmamAve rAjagAmi tat // anyatra brA- lAbhe'pi tatpiNDaM dadyAt / vAnaprasthadhanamAcAryo gRhIhmaNAt kintu rAjA dharmaparAyaNaH / tatstrINAM jIvanaM / yAt ziSyo. vaa| yAjJavalkyaH --'vAnaprasthayatibrahmadadyAdeSa dAyabidhiH smRtH||' yAjJavalkyaH-patnI duhitara- cAriNAmakthabhAginaH / krameNAcAryasacchiSyadharmazcaiva pitarau bhraatrstthaa| tatsuto gotrajo bandhuH ziSya- bhraatrektiirthinH|| dharmabhrAtA pratipanno bhrAtA, ekatIrthI sabrahmacAriNaH / eSAmabhAve pUrveSAM dhanabhAguttarottaraH // ' shaadhyaayii| ......... smRsA.140-44 atredaM zAstrArthatattvam / patnImArabhya zrotriyaparyantamaputra- tatraiva saMsRSTivibhAga:-tatra manu:--'vibhaktAH brAhmaNadhanaM, rAjaparyantaM vA'putrakSatriyAdidhane adhikAri- | saha jIvanto vibhajeran punaryadi / samastatra vibhAgaH tvam / viSNubRhaspatiyAjJavalkyairasya kramasya muktakaNTha- | syAjjyaiSThathaM tatra na vidyate // yeSAM jyeSThaH kaniSTho mabhidhAnAt / etaddarzanAcca zaMkhalikhitavacane vyavasthA | vA hIyetAMzapradAnataH / niyetAnyataro vApi tasya kAryA 'aputrasya svaryAtasya bhrAtRgAmi dravyaM, tadabhAve | bhAgo na lupyate // sodaryA vibhajeraMstaM sametya sahitAH mAtApitarau patnI vA jyeSThe'tyevaMrUpe / devalenApi sodaraM samam / bhrAtaro ye ca saMsRSTA bhaginyazca snaabhyH|| prathamamante patnImupAdAya yathAkramamiti yaduktaM tadapi ayamarthaH-saMsRSTAnAM punarbhAge jyeSThaya nibandhanoddhArAdiyAjJavalkyAdyaktakramAbhiprAyaM, na svIyapAThe kramAbhiprAya- kalpanaM tyaktvA samAMzakalpanayA vibhAgaH kAryaH / yadi miti boddhavyam / .. ....... teSAmeva madhye kazcitpravrajyAdinA anaMzo bhavati mriyeta .. yattu nAradena 'tatstrINAM jIvanaM dadyAditi tacca | vA tadA taddAyabhAgo asaMsRSTinApi sodareNa sApalyena vivAhitetarastrINAmunneyam / devala:- 'sarvatrAdAyika | ca saMsaSTinA sodarAbhizca bhaginIbhirvibhajya ' graahyH| rAjA harebrahmasvavarjitam / adAyikaM tu brahmasvaM zrotri- bahaspatiH-'vibhaktA bhrAtaro ye ca saMprItyaikatra sNsthitaaH| yebhyaH pradApayet // ' adAyika yathoktapatnyAdidAya- punarvibhAgakaraNe teSAM jyaiSThyaM na vidyate // yadi kazcit grAhakarahitam / baudhAyanaH-'brahmasvaM putrapautraghnaM hanyAde- pramIyeta pravrajecca kathaMcana / na lupyate tasya bhAgaH kAkinaM viSam / tasmAdrAjA ca brahmasvaM nAdadIta kathaM- sodarasya vidhIyate // yA tasya bhaginI sA tu tato'zaM cana // ' pariSadviSayaM yadbrahmasvamiti / zaMkhalikhitau- labdhumarhati / anapatyasya dharmo'yamabhAryApitRkasya ca // 'pariSadgAmi vA zrotriyadravyaM na rAjagAmi, na hArya rAjJA | saMsRSTo bAndhavaH kazcidvidyAzauryAdinAdhikam / prApnoti devabrAhmaNasaMsthitaM, na nikSepopanidhikramAgataM, na bAlastrI- tasya dAtavyo dyazaH zeSAH smaaNshkaaH|| nAradazaMkhaudhanAni, evaM hyAha-na hArya strIdhanaM rAjJA tathA bAladhanAni 'bhrAtRNAmaprajaH preyAtkazciJcet pravrajeta vaa| vibhajeran ca / nAryAH SaDAgamaM vittaM bAlAnAM paitRkaM dhanam // ' | dhanaM tasya zeSAstu strIdhanaM vinA // bharaNaM cAsya kurvIta
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1538 myavahArakANDam strINAmAjIvitakSayAt / rakSanti zayyAM bhrtushcedaacchindyuri-| bhAve, nirbIjeSu saMtAnarahiteSu saMsRSTiSu teSAM bhAga itarAn tarAsu tat // ' strIzabdo'trAsavarNabhAryAparaH / tathA-'yA saMsRSTina iyAt / zaMkhaH-- 'bhrAtRNAmaprajaH preyAtkatasya duhitA tasyAH pitraMzo bharaNe mataH / AsaMskArA- zciccet pravrajeta vaa| vibhajeran dhanaM tasya zeSAstu ddharedbhAgaM parato bibhRyAt ptiH||' ayamapyasavarNA- strIdhanaM vinA || bharaNaM cAsya kurvIta strINAmAjIvitaduhitRparaH / yAjJavalkyaH -'saMsRSTinastu saMsRSTI soda- kSayAt / rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindyuritarAsu tat // ' rasya tu sodaraH / dadyAccApahareccAMzaM jAtasya ca mRtasya striishbdo'traasvrnnbhaaryaaprH|] 'yA tasya duhitA tasyAH ca // ' yA tasyeti vidyamAnasyetyarthaH / pUrvoktameva vi- pitrazo bharaNe mataH / AsaMskArAddharedbhAgaM parato bibhRsphorayati / 'anyodaryastu saMsa TI nAnyodaryadhanaM haret / yAt patiH // ' itarAsu zayyAmarakSantISu, AsaMskArAdvi.. asaMsRSTayapi cAdadyAt saMsRSTazcAnyamAtRjaH // ' saMsRSTo vAhamabhivyApya tAvantaM bhAgaM hared yAvad vivAhasyApi garbhasaMsaSTaH sodara iti yAvat / kAtyAyanaH 'saMsRSTAnAM tu nisspttirityrthH| yAjJavalkyaH - 'saMsRSTinastu saMsRSTI saMsRSTaH pRthaksthAnAM pRthsthitaaH| abhAve'rthaharA jJeyA sodarasya tu sodrH| dadyAdapahareccAMzaM jAtasya ca mRtasya nirbIjAnyonyabhAginaH // ' bRhaspatiH-'vibhakto yaH punaH ca // ' atrAnantaraM yAjJavalkyaH-'anyodaryastu saMsaSTI pitrA bhrAtrA vaikatra saMsthitaH / pitRvyeNAthavA prItyA sa nAnyodaryadhanaM haret / asaMsRSTayapi cAdadyAt saMsRSTo tatsaMsRSTa ucyate // ' smRsA.144.5 / nAnyamAtRjaH // ' saMsRSTo'tra ekodarasya saMbandhaH / kAtyA.. . kalpatarau saMsRSTivibhAga:- manu:-'vibhaktAH yana:--'saMsRSTinAM tu saMsRSTAH pRthasthAnAM pRthsthitaaH| saha jIvanto vibhajeran punrydi| samastatra vibhAgaH abhAve'rthaharA jJeyA nirbiijaanyonymaatjaaH|| abhAve syAjjyaiSThayaM tatra na vidyate // yeSAM jyeSThaH kaniSTho striiputraadiinaamrthhraannaambhaave| bRhaspatiH- 'vibhakto vA hIyetAMzapradAnataH / niyetAnyataro vApi tasya yaH punaH pitrA bhrAtrA caikatra saMsthitaH / pitRvyeNAthavA bhAgo na lupyate / sodaryA vibhajeraMstaM sametya sahitAH prItyA sa tatsaMsRSTa ucyate // ' smRsA.145-7 samam / bhrAtaro ye ca saMsRSTA bhaginyazca snaabhyH|| zrIkaranibandha-pitA haredaputrasya RkthaM bhrAtara eva : [ayamarthaH / jyeSThAnAM punarbhAgakaraNe jyeSThatva nibandhanoddhA. vA / trayANAmudakaM kArya triSu piNDaH pravartate // caturthaH rAdikalpanaM tyaktvA samAMzakalpanayA vibhAgaH kaaryH| saMpradAtaiSAM paJcamo noppdyte| anantaraH sapiNDAdyastasya yadi teSAmeva madhye kazcitpravrajyAdinA anaMzo bhavati tasya dhanaM bhavet / ata Urdhva sakulyaH syAdAcAryaH ziSya niyeta vA tadA tadbhAgo asaMsRSTinApi sodareNa sApatnye- eva vA // idaM vacanamaniyamaprAptau niyamaM vidadhAti nApi saMsRSTinApi sodarAbhirbhaginI bhirvibhajya graahyH| tatrAyaM niymH| trayANAM piNDodakadAnapratiyogitvena bRhaspatiH-'saMsRSTau yo punaH prItyA tau parasparabhAginau / tava' trayANAM lepabhAgitvena piNDadAtRtvena pinndddsyeti| tathA- 'vibhaktA bhrAtaro ye tu saMprItyaikatra sNsthitaaH| saptamAnAM sapiNDatvenAsapiNDavyAvRttatvenopasthitau niyame punarvibhAgakaraNe jyaiSThyaM tatra na vidyate // yadi kazcit satyapi tadrUpApannAnAM atadrUpApannAnAmapi etattvAtkasyepramIyeta pravrajedvA kathaMcana / na lupyate tasya bhAgaH tyaniyamaprasaktau tatrApyAnantaryeNa niyamaM viddhaati| tatrA. sodarasya vidhIyate // yA tasya bhaginI sA tu tato'zaM yamAnantaryakramaH / mRtasaMtAnAbhAve tatpitRsaMtatestaddhanaM, labdhumarhati / anapatyasya dharmo'yamabhAryA pitRkasya ca // tadabhAve ca tatpitAmahasaMtateH, tadabhAve tatpi (tatprapi). saMsRSTinAM tu yaH kazcidvidyAzauryAdinAdhikam / prApnoti tAmahasaMtateH, iti 'trayANAmudakaM kAryamityAdinA darzitasya dAtavyo dvayaMzaH zeSAH smaaNshikaaH|| nAradaH-saMsa- tam / etadUrdhvaM trayANAmapi janyajanakakrameNaiva pUrvavatsaMSTinAM tu yo bhAgasteSAmeva sa issyte| ato'nyathAnaMza- nidhAnAdarthagrAhiteti sapiNDAbhAve sakulyAnAM dhanabhA. bhAjo nirbIjeSvitarAniyAt // ' ato'nyathA saMsRSTinAma- giteti / 'anantaraH sapiNDAdyaH tasya tasya dhanaM bhavedi. - [ ] etaccihnamadhyastho bhAgaH asmadvyavahArakalpatarau nAsti /
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH tyAdinA darzitam / 'sapiNDatA tu saptame puruSe vinivartate / samAnodakabhAvastu nivartetAcaturdazAt / janmanAmasmRtereke tatparaM gotramucyate // ' smRsA.147 1 dharmako likhitam - yatra kiyatsu dhaneSu vibhAgo vRttastatra kayozcitsaMsargo vRttastatra ekaH saMsargI vinaSTaH pratrajito vA tadA kiM sAmAnyamupasthita puruSaireva gRhyatAm / tanmataM, pravrajitayorapyaMzaH karttavyaH / so'pi kena grAhya ityatrAha bRhaspatiH - 'yadA kazcitpramIyeta pravrajedvA kathaMcana / na lupyate tasya bhAgaH sodarasya vidhIyate // sodarasyApi patnyAdyabhAve 'anapatyasya dharmo'yamabhAryApitRkasya cai'ti vacanAt / sodarANAmapi madhye saMsRSTayeva gRhNIyAt / 'bhrAtaro ye ca saMsRSTA bhaginyazca sanAbhayaH' iti vacanAt / yadA tu pitaiva kenacitputreNa saMsRSTI tadA kenacitsaMsRSTI putroM gRhNIyAt nAsaMsRSTI / na cAnapatyasya dharmo'yamiti vacanena vyudAsaH / pitAputrayorapi saMsargakathanAdetaditaraviSayatayAM tasya saMkocyatvAt / kiJca 'Urdhva vibhAgAjjAtastu pitryameva dhanaM haret / saMsu TAstena vA ye syurvibhajeta sa taiH saha / ' iti manuvacanaM nirviSayaM syAt / tena pitrA ye putrAH saMsRSTAstairbhrA tRbhiH saha vibhAgottarajAto gRhNIyAdityarthaH / tena vibhAgAnantarajAtasya saMpradAne pitRsaMsRSTadhanatvaM prayojakam / mRtAMzagrahaNe sodaratvam / 'saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodaraH / dadyAdapahareccAMza jAtasya ca mRtasya ca // ' iti yathAsaMkhyAbhidhAnAt / tathA vibhAgalabdhaM vastu yadyadIyatayA pratyabhijJAyate tattasyaivAvasthApyam / 'saMsRSTinAM tu yo bhAgasteSAmeva sa iSyate' iti vacanAt / ato'nyathA pratyabhijJAtam / yadA sodaro'saMsRSTI anyoda'ryastu saMsRSTI tadA taddhanaM ko gRhNIyAt ityatra yAjJavalkyaH'anyodaryastu saMsRSTI nAnyodaryadhanaM haret / asaMsRSTayapi cAdadyAt sodaro nAnyamAtRjaH // prakAze tu -- mRtasya saMsRSTino dhanaM saMsRSTyapaharet gRhNIyAt / vibhAgakAle ajJAtagarbhAyAM pitRbhAryAyAM pazcAdanutpannasyAMzaM saMsRSTayeva dadyAt / sodarasya tu saMsRSTino dhanaM saMsRSTI sodaro gRhNIyAt dadyAcca, na bhinnodaraH saMsRSTIti pUrvoktasyApavAdaH / anyodaryastu saMsRSTI dhanaM gRhNIyAditi zeSaH / nAnyodaryadhanaM hurediti saMsRSTyapItyanena saMbadhyate / anyodaryaH sApatnaH mRtAputradhanAdhikArakramaH 1539 saMsRSTI dhanaM haret na punassaMsRSTyapi, tenAnyodaryasya dhanagrahaNe saMsRSTatvaM prayojakamuktam / asaMsRSTayapItyuttareNApi saMbadhyate / smRsA. 147-9 prakAze likhitam -- ' sthAvaraM jaGgamaM caiva yadyapi svayamarjitam / asaMbhUya sutAnsarvAnna dAnaM na ca vikrayaH // ye jAtA ye'pyajAtAzca ye ca garbhe vyavasthitAH / vRttiM ca te'bhikAGkSanti na dAnaM na ca vikrayaH // ' asyApavAdaH--'eko'pi sthAvare kuryAddAnAdhamanavikrayam / ApatkAle kuTumbArthe dharmArthe tu vizeSataH // iti likhitvA vyAkhyAtam / aprAptavyavahA reSu bhrAtRSu vibhakteSvapi sakalakuTumbavyApinyAmApadi tatyoSaNArtha pitRzrAddhAdirUpadharmArtha sthAvarasyaiko'pi dAnAdi kuryAt / yattu 'vibhaktA avibhaktA vA dAyAdAH sthAvare smaaH| eko hyanIzaH sarvatra dAnAdhamanavikraye // ' iti, tadapi vibhakteSUttarakAlaM vibhaktAvibhaktasaMzaya nirAsena sarvArthajJAnamarthavat / na punarekakartRdAnamevAsamIcInamiti vyAkhyeyam / na punaranumatiM vinA dAnAdya siddhiriti / sAmantAnumatistu sImAvipratipattinirAsAya iti dAyAdAnumatiprayojanamasAdhAraNyakhyApanArthamevetyuktaM prAk / 'hiraNyodakadAnene ti tasyApi saMpratipatterityarthaH / 'sthAvare vikrayo nAsti kuryAdAdhimanujJaye 'ti sthAvarasya vikrayaniSedhAt 'bhUmiM yaH pratigRhNAti yazca bhUmiM prayacchati / ubhau tau puNyakarmANau niyataM svargagAminau || SaSTivarSasahasrANi svarge tiSThati bhUmidaH / AkSeptA cAnumantA ca tatkAlaM narake vaset // ' iti dAnaprazaMsAdarzanAt vikraye'pi kartavye sahiraNyamudakaM dattvA dAnarUpatAM kuryAt sthAvarasyetyarthaH / smRsA. 149 zrIkaranibandhe likhitam - [Adarzapustake 147 pRSThe pUrvoddhRtazrIkaragranthaH ' manuH - pitA' ityArabhya ' tatparaM gotramucyate' ityantaH - pramAdena punaH agrimoddhRtasaMdarbhapUmuddhRtaH 149-50 pRSThayoH so'smAbhistyaktaH / ] sapiNDAdhikAre vyavasthA - tadabhAve pitarAviti mAtApitarAvityarthaH / yadyapi yugapadadhikaraNavacanatAyAM dvandvasmaraNAt pitarAvityekazeSasya dhanagrahaNe pitroH kramo na pratIyate tathApi vigrahavAkye mAtRzabdasya pUrvanipAtAdekazeSAbhAvapakSe ca mAtApitarAviti mAtRzabdasya pUrvazravaNAt
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam pAThakramAdevAnukramAvagamAddhanasaMbandhe'pi kramApekSA yAM vA na santi / tatsadbhAve vardhabhAgika eva daasiiputrH| pratItikramAnurodhenaiva prathamaM mAtA dhanabhAk / tadabhAve ata eva ca zUdragrahaNAdvijAtinA dAsyAmutpannaH... . piteti gamyate / kiM ca pitA putrAntareSvapi sAdhAraNo, ... / kintvanukUlazcet jIvanamA dadyAt / pArijAte mAtA tu na sAdhAraNIti, pratyAsatyatizayAt 'anantaraH vyAkhyAtam-'bhrAtRNAmatha dampatyoH pituH putrasya caiva sapiNDAdyastasya tasya dhanaM bhavediti vacanAnmAtureva prathama | hi / prAtibhAvyamRNaM sAkSyamavibhakte na ca smRtam // ' dhanagrahaNaM yuktam / avizeSaprAptau pratyAsattireva niyAmi- | nanu dampatyorvibhAganiSedhAt kathamavibhakta iti ketyetasmAdeva vacanAdavagamyata iti / pitRsaMtAnAbhAve yujyate vizeSaNaM, (taduktaM prAjApatyeSu karmasu vibhAgo pitAmahI pitAmahaH pitRvyAstatputrAzca krameNa dhnbhaajH| niSidhyate, na punaH sarvakarmasu dravye vA / tathAhi ?) pitAmahasaMtAnAbhAve prapitAmahI / prapitAmahatatsutAstatsU. 'jAyApatyorna vibhAgo vidyate' iti vibhAgAbhAvastayoH / navazceti / evamAsaptamAtsapiNDAnAM veditavyam / zUdradhana- pratIyata iti cenna / 'jAyApatI agnimAdadhIyAtA' vibhAge vizeSamAha-'jAto'pi dAsyAM zUdreNa kAmatoM'za- nityAdhAne sAhityasmRteragnisAdhAraNyAnna pRthagadhikAraH / haro bhavet / mRte pitari kuryastaM bhrAtarastvarddhabhAginam // phale'pi bhAgA......ye svAmitvamityatra tAtparyam / yato abhrAtRko haretsarvaM duhitRNAM sutAhate // ' ayamarthaH- bhartuH pravAse bhAryayA AvazyakaM bhikSAdAnAdikaM kartavyaM, zUdreNa dAsyAmutpannaH putraH kAmataH pituricchayA bhAgaM naitAvatA steyatvamupadizanti manvAdaya iti kIrtanAt / / . labheta / pitari mRte yadi pariNItAputrAstaM svAMzArdhabhAjaM tasmAdbhatranujJayA bhAryA yA api dravyavibhAgo bhavatyeva, kuryuH / apariNItAdAsIputramarddhabhAgina kuryuH| svabhA. na svecchayA, pAratalyAt / taduktaM --'yadi kuryAtsagAdha daarityrthH| atha pariNItAputrA na santi tadA mAnaMzAn patnyaH kAryAH smaaNshikaaH|| iti / ..... sarva pitRdhanaM gRhNIyAt / yadi pariNItAduhitarastaputrA / smRsA.149-52 saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca vedAH / yAvat / tatsamAkRtaM sAdhAraNIkRtaM saMsRSTamiti tadarthaH / saMsRSTadhanaM prArthayati ...bAla. 2 / 138 'saMsRSTaM dhanamubhayaM samAkRtamasmabhyaM dattAM gautamaH . . varuNazca mnyuH| mRtAputrasaMsRSTidhanabhAk saMsRSTI - (1) saMsRSTamavibhAgamApannamubhayamubhayavidha dhanaM samA- saMsRSTini prete saMsRSTI rikthabhAk / kRtaM samyagAnItamasmabhyaM dattAm / kH| varuNazca devo (1) bhrAtrAdibhiH saMsRSTaM dhanaM yasya sa saMsRSTI manyuzca / RsA. sAdhAraNadhano'vibhakto vibhajya saMsRSTazca / 'vibhakto yaH - (2) varuNo manyuzca ubhau| ubhayaM ubhayavidhaM | punaH pitrA bhrAtrA vaikatra saMvaset / pitRvyeNAthavA AtmIyaM dhanaM saMsRSTaM mizritaM kRtvA samAkRtaM samAnItaM prItyA sa tatsaMsRSTa ucyte||' iti bArhaspatye darzanAt / asmabhyaM dattAM prayacchatAm / asA. | anapatyasyeti vartate / saMsRSTItyanapatye te tasya rikthe (3) yadekaM sadubhau yAti tadubhayam / vibhaktamiti 1) gaadh.28|29; mabhA., gaumi.28426smRca. (1) saM.101847; asN.4|31|7 dattAM (dhattA); 305STI (To); pamA.540 smRcavat ; vyama.67 smRcavata; 'bhaagR.3|10|12. samu.144,
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRddhahArItaH viSNuH dAyabhAgaH-saMsRSTivibhAgA, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca 1541 saMsRSTI majet / tatrApi sodaryeNAsodaryeNa ca saMsRSTe . saMsRSTijananamaraNayoH saMsRSTidhanavibhAgaH / sodoM bhajet / sodarasya tu sodara iti yAjJavalkya- saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodrH| darzanAt / tadevaM vibhakte bhrAtaryanapatye mRte taddhanaM dadyAdapahareccAMzaM jAtasya ca mRtasya ca // jyeSThasya / asati jyeSTha itareSAM bhrAtRNAm / avibhakte saMsargAH tu mRte tadaMzaH sarveSAM bhrAtRNAmiti / xgaumi. 'pitRvyapitubhrAtRbhireva saMsargo naanyaiH| (2) yadA tu zeSabhUtasaMsRSTabhinnodarAbhAvastadA pitA atra bhAruciH-vaikalpiko'yaM saMsargavidhiriti / pitRvyo vA yaH saMsRSTaH sa eva gRhNIyAt 'saMsRSTinI'tyAdi savi.431 gautamasmaraNAt / mRtasaMsRSTidhanahArI piNDadaH / *smRca.305 | saMmRSTinA pinnddkRdNshhaarii| mRtAputrasthAvaraM na saMsRSTinaH (1) atra bhAruciH- 'piNDadoM'zaharazcaiSAmityatra pi'saMsRSTI gRhNAti sthAvaravarja, sthAvarANAM sapiNDa | NDadatvamevAMzagrahaNe prayojaka miti / ayaM bhaavH-pinnddsmtaa| do'zaharazcaiSAmityatra pAThakramAdarthakramo balIyAnityaMzahara tvameva piNDadatvaprayojakamiti sakalasmRti siddham / tathA1 . saMsRSTidhanavibhAgaH sama eva pyasaMsRSTisthale pAkSikApacayabhArAbhyupagamasAhasazAli; 'vibhaktAH saha jIvanto vibhajeran punrydi| tvarUpanyAyasya piNDadatvarUpAntaraGganyAyo bAdhaka iti * samastatra vibhAgaH syAjyaiSThayaM tatra na vidyate / / pradarzanamAtrapara ityuktam / na tu vastuvRttyA piNDadatvamaMza- ye pitrA svayaM vA vibhaktAH santaH saha saMsRSTIbhUya grahaNaprayojakamiti / ato'smin prakaraNe saMsRSTinyAyAjIvanti te yadA punarvibhajeran tadA teSAM sama eva ntaraGganyAyau yathArtha prvrtete| atazca kvacit saMsRSTinyAvibhAgo nAdyavibhAgavatpitricchayA / kiJca, jyaiSThaya yena saMsRSTina eva dhanagrAhitvaM kvacidantaraGganyAyenaivAsaMsu. jyeSThatAprayukta uddhAravizeSo'pi tatra saMsRSTivibhAge STina eva dhanagrAhitvamuktam / evaM traividhye'pi na patnyAdinAsti / ayaM ca jyeSThAya zreSThamuddhAraM ddyritysyaapvaadH| rdhanagrAhIti pratipadaM nyAyaphalaM siddham / atazca saMsaSTino'anaina vibhaktAnAmekIbhavanameva saMsargaH / sa ca dhana | putrasyApitRkasya dhanaM pitRvyagAmyeveti vissnnuvcnsyaarthH| sAdhAraNyAnumatiparyavasanna ityuktameva prAk / samavidhAnA ata evAha yAjJavalkyaH - 'saMsaSTinastu saMsRSTI' iti / deva siddhau jyaiSThayaniSedho bahvalpavanasaMsarganimittakabhAga yatra punaH pitRvyasodarau saMsRSTau tatra saMsRSTidhanaM sodaravaiSamyAnujJAnArthaH / tena saMsargasamavAyena yAvaddhanaM saMsRSTaM gAmyeva / na pitRvyagAmItyAha yAjJavalkyaH - 'sodarasya tasya tAvata evopacayApacayau vicArya vibhAgaH kAryaH / tu sodaraH' iti / sodarasya saMsRSTasya dhanaM sodara eva kacitsAmyApavAdamAha bRhaspatiH- 'saMsRSTAnAM tu yaH gRhNIyAt , saMsRSTipitRvyAdistu saMsRSTo'pi na gRhNIyAt / kazcidvidyAzauryAdinA'dhikam / prApnoti tamya dAtavyo tasyaiva tatpiNDadAnAdhikArAditi vcnaarthH| saMsaSTino dyazaH zeSAH samAMzinaH // iti / maraNAnantaraM jAtasya putrasyaivAMzo dAtavyaH na grahItavya ityAha yAjJavalkyaH --'dadyAccApahareccAMzaM jAtasya ca .: mabhA. gaumigatam / mRtasya ca / ' iti / yatra punaH minnodarA bhrAtaraH kecana ___parAzaramAdhavasthaM anyamataM smRcagatam / saMsRSTAH sodarabhrAtaro na santi, pitRvyAdayo'pi saMsRSTAH, (1) smRsA.132, candra.174 saMsRSTI (saMsRSTina: tatra bhinnodarabhrAtRgAmyeva dhanamityAha yAjJavalkyaHsaMsRSTI) (sthAva....tA0); baal.2|138. 'anyodaryasta saMsaSTI nAnyodayoM dhana haret / iti / (2) vismR.18141, dA.219 manuviSNU, smRsA. 132 ran (yuH) manuviSNU setu.80manuviSNU vica.101 (1) vismR.17117.. (2) savi.431.. manuviSNa. // (3) savi.432. vai.
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1542 vyavahArakANDam asaMsRSTIti shessH| savi.432 | nvartamAne satyanyasya taddhanagrAhitvazaGkAnudayAt / evaM ca / asahodarasaMsRSTino'pi mRtasaMsRSTidhanahAriNaH yathA vibhakto'pi putraH putratvenaiva panyAdyapekSayA prabalaH / 'bhinnodarANAM saMsRSTino gRhNIyuH / tathaiva saMsRSTo'pi putraH putratvenaiva saMsRSTabhrAtrapekSayA prabala ... atra bhAruciH-minnodarANAmiti nirdhAraNe sssstthii| iti tadnAmyeva dhanam / nanu pitavyAdibhiH saMsRSTasya pitubhinnodarANAM madhye saMsRSTina eva dhanaM gRhNIyuH / ayaM dhana putraika niyatamityukte kimartha saMsargaH pitrA tadmAbhAvaH-yadyapi bhinnodarANAM saMsRSTinA asaMsaSTinAM ca trAdInAmiti cenmaivam / jIvaddazAyAmupacayArthameva saMsargatatpiNDadAne'dhikArastulya eva, piNDadAne jyeSThakaniSTha- vidhAnaM na tu bhAvimaraNAbhisaMdhinA / ato maraNAnantaraM tvAdivivekAnapekSayA adhikArasya tulytvaadityukteH| nyAyato vivicyamAnaM svatvaM yatra paryavasitaM syAttapiNDadAnAdhikArarUpAntaraGganyAyataulye'pi pAkSikApaca- deva grAhyamiti / mRte pitari saMsRSTe tatsaMsRSTaiH pitRvyAyabhArAbhyupagamasAhasazAlitvarUpanyAyasyAdhikasya vidya- dibhiH saMsRSTidazAyAM bhuktAvaziSTaM dhanamapAkRtAvaziSTaM mAnatvAttatraiva dhanagrAhitvamiti na kaacidnuppttiH| nanu RNaM putraireva vibhaktairapyasaMsRSTibhirapi svIkAryamiti na . pitrA bhrAtrA pitRvyeNa ca saMsRSTadhanaM na pitRgAmi nApi / kshcidvirodhH|| savi.433-4 pitRvyagAmi api tu bhrAtRgAmyavetyuktam / evaM ca sati _ mRtAputrasaMbhUyasamutthAtRdhanabhAk patnyAdiH vAcanikasvatvasaMkramaH syAt , sa naiyAyika iti prAguktaM saMbhUyakAriNAM madhye mRtasya palyAdireva nirandhyAt / ataH saMsRSTiviSaye'pi pitrAdyapekSayA bhrAtuH | dhnaaNshbhaagii| prAthamye nyAya eva vaktavyaH, ucyate - uktaM tAvadvibha- ayamarthaH-'pitRvyapitRbhrAtRbhireva saMsagoM nAnyaiktAnAM punaH saMsargapravRttiH pAkSikApacayabhArAmyupagama- | riti saMsRSTadhanaM na palyabhigAmI'ti viSNusmaraNaM sAhasapUrviketi / bhrAtRNAmeva ca saMsargapravRttistAdRzI | patnIduhitaranyAyasya bAdhakaM sanniyAmakaM pitrAdibhireva na pituH / pitAputrayorasatyapi saMsarge'nyatarApacayanibandha | saMsargo nAnyairiti / saMbhUyakAriNAmayaM nyAyo nAvataranApacayasaMkrAnteravajanIyatvena kRtAkRtaprasaGgitvAt / zraya- tIti / savi.431 te'pi 'tathA pitA putra kSita upadhAvati / yathA putraH ___ mRtAputrasaMsRSTidhanabhAk na patnI pitaraM kSita updhaavti|' iti / ato bhrAtRNAmeva saMsarge saMsRSTadhanaM na patnyabhigAmi / . pravRttiH pAkSikApacayabhArAbhyupagamasAhasapUrvikA na pitu- | __ atha patnIduhitaranyAyasyApavAdamAha viSNuHriti bhrAtaprAthamyaM naiyAyikameva / nanvevaM putrAdvibha- saMsRSTadhanaM na plybhigaamiiti| atra bhAruciH-aviktasya pituH svabhrAtRbhiH saMsRSTasya maraNe taddhanasya bhrAtR- bhAgadazAyAmiva saMsRSTidazAyAmapi dhanaM anekapuruSagAmitvameva syAt na putragAmitvamiti / maivaM, patnI- svatvasamAvezAdeka puruSApAyena tatsvatva nivRttAvapi puruduhitaranyAyavat saMsRSTanyAyasyAputraviSayatvAt / yathAha SAntarasvatvAnAM tathaivAvasthAnAt ko gRhNIyAdityapekSAyA saMsRSTiprakaraNe nAradaH - 'bhrAtaNAmaprajAH preyAt kazci anutthAnAttAgapekSopanipAtinaH patnIduhitaranyAyasya ccetpravrajeta vA / iti / devalo'pi- 'tato dAyamapu bAdhakatvenAnyasaMsRSTinyAyasyAvatAra iti / ayaM bhAvaHtrasya vibhajeran shodraaH|' iti / zaMkho'pi-'aputrasya vibhAgottarakAlaM punardravyANi mizrIkRtya saMsArayAtrAyAvaryAtasya bhrAtRgAmi dravyamiti / putro vidyamAno vibhakto | manuvartamAnAyAM prApnuvannupacayo'pacayo vA yathAjAto'. na saMsRSTaH ityuktamiti cet kimasaMsRSTaH putro na putraH nubhAvya iti saMvidaM kRtvA saMsarge pravRtteH (1) putrasya hi putratvenaiva prAbalyaM na saMsRSTatvena vA vibhakta- pAkSikApacayabhArAbhyupagamasAhasazAlitvaM saMsRSTinyAya tvena vA 'aGgAdaGgAtsaMbhava si' iti mantravarNAttasyAtma- iti / evamanena nyAyena saMsRSTinAM patnIduhitrapekSayA tayA nirUpitatvAt dhanasvAmino mRtasyAtmabhUte tasmi- tatkramapatitAsaMsRSTipitrAdyapekSayA ca prAbalya miti (1) savi.433. (1) savi.431. (2) savi.430,31. .
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyamAgaH-saMsRSTivibhAgaH, mulAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca naiyAyiko'yaM saMsRSTinAM svatvasaMkramakramaH / saMsRSTI nAma | gatyA pitryaM nAstItyAzaGkayA vacanam / meghA. vibhaktadravyaM vibhaktena dravyAntareNa punarmizrIkRtaM saMsRSTaM / (2) samastatreti savarNabhrAtRsaMsargAbhiprAyeNa, brAhmaNatadasyAstIti saMsRSTI, tasyAputrasya dhanamitaraH saMsRSTI gRhNI- | kSatriyayostu saMsarge pUrvaklUptabhAgAnusAreNeva bhAyayAt na plyaadirityrthH| saMsRSTitvaM na sarveSAM api tu vyavasthA boddhavyA, pUrvaklaptajyeSThAMza niSedhamAtrapara hi samapitRbhrAtRpitRvyANAmeva / tathA ca bRhaspatiH-'vibhakto vacanam / dA.219 yaH punaH pitrA bhrAtrA vaikatra saMsthitaH / pitRvyeNA'pi (3) anena jyaiSThayanimittaM vibhAgavaiSamyaM niSibA prItyA sa tatsaMsaSTa ucyate // iti| . dhyate nAnyanimittaM, tena saMsargasamaye tadIyaM yAvaddhanaM - sabi. 430-31 | saMsRSTaM vibhAgasamaye tadanusAreNaiva bhAgaM labhate / kauTilIyamarthazAstram ap.||13|| saMsRSTibhiH punarvibhAgaH kartavyaH / saMsRSTinA utthAtA (4) saha jIvantaH sahavAsena jIvantaH / vibhajeran vyaMzabhAk / saMsRSTaM dhanaM iti zeSaH / saMsRSTadhanavibhAge samabhAgabiapitRdravyA vibhaktapitRdravyA vA sahajIvantaH dhAnAdeva siddha jyaiSThayanimittakabhAgAgrahaNe punajyeSThayapunarvibhajeran / yatazvottiSTheta sa DyaMzaM lbhet| / nimittakavaiSamya niSedhaH bahulpadhanasaMsarganimittakA ___ avidyamAnapitRdravyAH, vibhaktapitRdravyA vA, saha- | bhAgavaiSamyAnujJAnArthaH / tena saMsargasamaye yadIyaM yAvatsaMjIvantaH saMsRjya jIvantaH, punarvibhajeran punarapi vibhAgaM | sRSTaM tadanusAreNa saMsaSTavibhAgavaiSamyaM kalpanIyam / evaM kuryuH / tatra vishessmaah-ytshceti| yatprayatnAd, uttiSTheta | ca dhanasyedaMtApanodAya saMsargo na punariyattApanodAyeti dhanaM vardheta, saH, dvayaMzaM dvirAvRttamaMzaM labheta / anye tu | mantavyam / xsmRca.303 vyAcakSate-dhanapiNDasyaikamardhamutthApako labheta, anya- | (5) pUrva soddhAraM niruddhAra vA vibhaktA bhrAtaraH dardhamitare sarve vibhajeranniti / zrImU. | pazcAdekIkRtya dhanaM saha jIvanto yadi punarvibhAgaM ku. rvanti tadA tatra samo vibhAgaH kAryaH jyeSThasyoddhAro na saMsRSTidhanavibhAgaH sama eva deyH| - mamu. . 'vibhaktAH saha jIvanto vibhajeranpunaryadi / (6) samastatra vibhAgo, jyeSThoddhArAdikaM na syAdisamastatra vibhAgaH syAjjyaiSThyaM tatra na vidytex| tyrthH| vira.601 (1) spaSTArthaH zlokaH / vibhAgadharme vibhAgasyoddhAra (7) saha jIvantaH saMsajya jIvantaH, samo nyUnAdhikapratyAzaGkAnivRttyartham / 'apitrya iti dhAraNe'ti vaca saMsarge'pyaviSamaH, jyaiSThyaM AdhikyaprayojakahetumAtropanAt pitryasya srvdhnsyoddhaarH| iha tu bhUtapUrva- lakSaNam / smRsA.75 (8) jyaiSThayamityAderarthavAdamAtratvAt dravyanyUnAdhi4 mavi. yathAzrutaM vyAkhyAnam / kye'pi sama eva bhAgaH / AcAro'pyevam / tenAcAra(1) ko.315. (2) masmR.9210, mitA.20139 pU.; dA.219 mUlakatve'sya vacasaH saMbhavati tadviruddhazrutikalpanamanyAmanuviSNU ; ap.2|139; byaka. 161; smRca.303; vira. yyam / vyavahArazAstrasya vyAkaraNavatprAyeNAcAramUla601 ran (yuH); smRsA.75: 132 manaviSNU, 138 / katvAcceti tu pre| _ +vyama.65-6 nAradaH:144,145, pamA.537mapA.678, dIka.46, ___saMsRSTinaH vibhAgAnadhikAraprAptau maraNe vA ratna.156; byani. smRci.35; nRpra.41 npunarya (ndhanaM ya); tadIyAMzavibhAga: candra.95 viravataH dAni.6 vyapra.532, 534 pU.; 'yeSAM jyeSThaH kaniSTho vA hIyetAMzapradAnataH / vyau.158 pU.; vyama.65 vibhaktAH (saMsRSTAH); vitA. 4 pamA., candra., vyapra., vitA. smRcagatam / 416 pU. baal.2|139 utta. setu.80 mamaviSNa ma ca, mamugatam / +atra kecidityuddhRtaM mataM smRcagatam / samu.143 vica.1.1 manuviSNU, .......... (1) msmR.9|2117 vishv.2|144, mitaa.2|139
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam / niyetAnyataro vApi tasya bhAgo na lupyate // / bhirapi vibhajya grAhya ityrthH| vyau.158-9 (1) anena prAptasyAMzasya viniyogAzaktAvaucitya- | 'sodaryA vibhajeraMstaM sametya sahitAH samam / prAptamapahAraM darzayati / ata eva ca 'tasya bhAgo na bhrAtaro ye ca saMsaSTA bhaginyazca snaabhyH|| lupyate' iti / evaM ca svayamevaite (andhAdayaH) niraM (1) sodaryA bhrAtaro ye ca saMsRSTAste gRhNIyuH / bhagizakAH / vishv.2|144 nyazca sanAbhayaH sodayaH / aprattAstA hi sanAbhivyapa(2) yeSAM bhrAtRNAM, jyeSThaH kaniSTho vA bhrAtAM'zapradA deshyaaH| prattAH punaH patigotrabhAvamanubhavantIti na bhrAtanAddhIyate / aMzapradAnaM vibhAgakAlaH / hIyeta pAtityA. NAM snaabhyH| ye ca saMsRSTA iti| cazabdo bhaginI samu. dyavibhAgArtha ca hetumAsAdayet mriyeta vA tasya bhAgo cinoti / na tviyamAzaGkA kartavyA / sodaryA gRhNIyurye na lupyate / tasyeyaM pratipattiH / +medhA. ca bhrAtaraH saMsRSTA iti / tathA satyasodaryANAmapi saMsa(3) yeSAM bhrAtRNAM saMsRSTinAM madhye jyeSThaH kaniSTho vA STAnAM bhAgaH prasajyeta / santyeva sodaryA asaMsRSTAH saMsRmadhyamo vAM'zapradAnato'zapradAne / saarvvibhktikstsiH| STAcAsodaryAH, yatra santi tatrobhayorapi vibhAgena vibhAga vibhAgakAla iti yAvat / hIyeta svAMzAt bhrazyeta, A gRhNIyuH / na cedaM virudhyeta 'anyodaryastu saMsRSTI amAntaraparigraheNa brahmahatyAdinA vA, mriyeta vA, tasya nAnyodayoM dhanaM haret / asaMsRSTo'pi vAdadyAtsodoM bhAgo na lupyate / ataH pRthaguddharaNIyo na saMsRSTina eva nAnyamAtRkaH // ' asyAyamarthaH / sApatno bhrAtA satyapi / gRhnniiyrityrthH| mitA.20139 saMsRSTitve na gRhNAti, yadA sodayo'saMsRSTo'pi vidyate / (4) hIyeta vibhAgAnantarotpannaklIbatvAdinA, mriye | sodAryANAM madhyAyena saMsRSTaH sa eva, nAnyaH, satyapi tAnyataro vibhAgAnantaraM tasya bhAgo yaH pUrvaM vyavasthitaH sodaryatve / taduktaM 'saMsRSTinastu saMsRSTI sodaryasya tu .: sa na lupyate, na sarvairvibhajya lopyH| mavi. sodaraH' iti / yadA tu sodarA naiva santi tadA yaireva (5) yeSAM saMsRSTinAM bhinnodarANAM bhrAtRNAM madhye yaH sApatnaiH sasRSTasta eva gRhNIyurna vitre| sodaryavibhaktAko'pi jyeSThaH kaniSTho madhyamo vA vibhAgakAle dezA nAM saha vasatAM mahAnikaTamAvasatyapi sAnnidhyaM vizeSantaragamanAdinA svAMzAdmazyeta tasya bhAgo na lupyate kAryasAmAnyotthavibhaktAnAmapi vijJAyata ityaahuH(1)| tena pRthaguddharaNIyaH / na saMsRSTina evaM gRhNIyuH / 4pamA.539 vibhaktAnAmapyanyatarasmin pramIte sodarya eva gRhNIyAnnAsya (6) aMzapradAnato vibhAgAt pUrva hIyeta pravrajyA bhAgaH parilupyate / na caitaccodanIyaM naivAsya tadAnIM dineti shessH| dAta.192 bhAga utthitaH parilopo vA cintyte| yata uktam (7) yeSAM sodarANAM, nirdhAraNe sssstthii| na lupyate 'samutpanne vAcyaH svAmI'ti / 'anIzAste hi jIvato.' saMsRSTimireva na grAhyaH / kiM tu sodaryabhrAtRbhaginyAdi iti / tatra piturUvaM samanantarameva putrANAM svAmyaM + mamu. medhAvat / (1) msmR.9|212; mitaa.2|139 rastaM (yusta); dA. * vira., mapA., vyani., savi., vyapra. mitAvadbhAvaH / 203 mitAvat ; ap.2|139 bRhaspatiH; vyaka.161 .4 mitAvadbhAvaH / ap.2|139 bRhaspatiH; vyaka.161; smRca.293 yeSAM smRca.293, 304; vira.601; smRsA.75 : 128, / 132 mitAvat : 138, 144, 146 : 148 utta.; pamA. '(eSAM) : 304; vira.601; smRsA.75, 128, 132, 539 mitAvat ;mapA.679 mitAvat ; ratna.158 mitAvat / 138, 144, 146; pamA.539; mapA.678, ratna. vici.246; vyani. mitAvat smRci.35raMstaM (raMstu) nUpra. 158, vyani. vApi (vA tu); smRci.35, nRpra.41 : 41; dAta.192-3; savi.437 mitAvat ; candra.95; 42 pU., dAta.192, savi.436 smRcavataH candra.95 vyapra.534 mitAvat ; vyau.155 utta. : 158 mitAvat ; bRhaspatiH; vyapra.534; vyau.158; byama.66 dvitIya vyama.67 rastaM (yuste); vitA.416-7 mitAvat ; bAla. 'tRtIyapAdau H 67 lupya (lipya); vitA.416; samu.144 smRcavat : vica.129. | 21135 (pR.209 utta.)(); samu.144; vica.129.
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca darzayati / . +medhA. | sametya saMhitAH samam / bhrAtaro ye ca saMsRSTA bhaginyatra (2) tasyoddhatasya viniyogamAha-sodaryA vibhaje- | sanAbhayaH // ' (msmR.9|212) iti manuvacanavirodhaH yustamiti / tamuddhataM bhAgaM, sodaryAH sahodarA asaMsRSTA syAt / cazabdadvayena sarveSAM zlokoktAnAM sodarabhrAtabhaapi, sametya dezAntaragatA api samAgamya, sahitAH ginyasodarabhrAtRNAmitaretarayuktAnAM vibhaagkrtRtvaavgte| saMbhUya, samaM na nyUnAdhikabhAvena / ye ca bhrAtaro bhinno- | kiM ca ye saMsRSTA bhinnodarabhrAtarastaiH sahitAH sodAH darA: saMsRSTAste ca sanAbhayo bhaginyazca vibhjeyuH| sanAbhayo bhaginyazca sametya tamaluptabhAgaM samaM vibhasamaM vibhajya gahIyuriti spsstto'rthH| *mitaa.2|139 / jerannityevAnvayAt saMmilitAnAmeva kartatA sahitasametya daryamAtrANAM sodaryA iti asodarANAM ca | zabdAbhyAM suvyakteti vyakto virodhH| kecidvirodhaparihArAsaMsRSTAnAM saMsRSTA iti- bahuvacanAntasvapadAdevetaretarayo- | rthamidaM vacanamevaM vyAcakSate / tamalaptabhAgaM sodarA yadi gAvagateH sametya sahitA iti padaM ubhayasAhityArthameva / saMsRSTinastadA ta eva gRhNIyu saMsRSTinaH sodaryA api yuktaM anyathAnarthakyAt / ata ubhayoritaretarayogasyA- saMsRSTAnAM sodarANAmabhAve sarve sodarAH sametya militvA zravaNAditi ahRdayavyAhRtam / kiM ca ye ceti cakAra- sahitAH samapradhAnabhAvena samamanyUnAdhikaM vibhajeran / zruteH cArthe dvandvasamAsasyApi zravaNAt itaretarayogasyA- sodarANAmabhAve bhaginya: sanAbhayo vimajeran / tAsAzravaNAbhidhAnaM dvandvasyApyatadarthatAmApAdayati / mapyabhAve anyodaryA bhrAtara iti / tadetadanekAdhyAhAra dA.204 | karaNAdatyantAsamaJjasatyAcca upekSaNIyam / smaca.304 . (4) yatkArya tadAha-sodaryA iti / saMsRSTinaH sodarAH manuvacanaM tAvatsthAvarataditaradhanasadbhAvaviSayam / sApanA vaa| sanAbhayaH sodraaH| tatra ca saMsRSTisodarasadbhAve | prajApatinA tatraiva saMsRSTAsaMsRSTAnAM vibhajya grahaNAtasyaiva tat / tadabhAve sApatnasyApi saMsRSTinaH / tadabhAve midhAnAt / 'antardhanaM ca yadravyaM saMsRSTAnAM ca tadbhabhaginInAM sodaryANAm / tadabhAve tadbhAta (?) bhrAtaputrANAM | vet / bhUmi gRhaM tvasaMsRSTA vibhajeyuryathAMzataH // iti / tadabhAve tvasodarAderapi / etacca sarva putrapatnIduhita- | saMsRSTAnAM minnodarabhrAtRNAM yathAMzato gUDhadhanaM jaGgamaM ca mAtRpitrabhAve, tatsadbhAve tu teSAmeva / kecittu vacanadvaya- dvipadAdirUpaM bhavet / asaMsRSTAH sodarabhrAtRbhaginyastu tavibhAgasya kSetrAdervibhAgAdvA prAgeva mRtasya | gRhaM kSetraM yathAMzato gRhNIyurityarthaH / evaM ca pArizeSyAvibhAgakAle bhAgamAkRSya sodarAdimirgrAhyamityetatparaM | kevalasthAvarasadbhAvaviSaye kevalasthAvaretaradravyasadbhAva. vyAcakSate / apare tu vibhaktA eva yadi punaH saMsRSTAsta. viSaye vA yAjJavalkyavacanaM drssttvym| smRca.305 nmadhye ekasya bhrAturmaraNe tadbhAgavyavasthA zlokadvayena | (6) sodaryA bhrAtaraH samAgamya sahitAH bhaginyazca daarshtetyaahuH| mavi. | sodaryAstamaMzaM samaM kRtvA vibhajeran, sodaryANAM (5) yattu yAjJavalkyenoktam- 'anyodaryastu saMsaSTI sApalyAnAmapi madhyAdye mizrIkRtadhanatvenaikayogakSemAste nAnyodayoM dhanaM haret iti tatsodarAsadbhAvaviSaya | vibhajeyuH samaM sarve sodaryAH sApalyA vA / etacca putra. mityaviruddham / yadyasaMsRSTinAmekodarANAmabhAva eva patnI pitRmAtrabhAve draSTavyam / .. mamu. saMsaSTibhinnodarANAM dhanagrahaNaM, tarhi yeSAM jyeSThaH kaniSTho (7) sodarabhrAtRNAM madhye saMsRSTA eva gRhIyuH, nAsavA hiiyetaaNshprdaantH| mriyetAnyataro vA'pi tasya bhAgo | sRSTA ityarthaH / te'pi pallyabhAve / bhaginyatrAvivAhitA. na lupyate // ' (msmR.9|211)| 'sodaryA vibhajeraMstaM smRsA.75-6 . + vivAdaratnAkaroddhRtaM prakAzamataM medhAgatam / candra. svamataM (8) sodaryA iti bhrAtara iti ca padadvayopAdAnAt medhAgataM, bAlarUpamataM mitAgatam / sodaryazabdenaikodarA bhrAtRzabdena ca bhinnodarA abhi* vici., ratna., vyapra., vyau., vitA. mitAgatam / * vizvarUpa-bAlarUpa-halAyudha-kalpatarumataM mitAgatam / parAzaramAdhava mitAkSarAmataM smRticandrikAmataM coddhatam / pArijAtamataM medhAgatam /
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1546 vyavahArakANDam zrIyante, anyathA vaiyarthyApatteH / 'bhrAtaro ye ca saMsRSTA' / dadyAdapahareccAMzaM jAtasya ca mRtasya ca // ityatra saMsRSTapadopAdAnAt tatpratiyogIbhUte 'sodaryA vibha- anyodaryastu saMsRSTI nAnyodaryo dhana haret / jeyuri'tyatra ca saMsRSTapadAnupAdAnAtsodaryA asaMsRSTA api asaMsRSTayapi cA''dadyAtsaMsRSTo naanymaatRjH| gamyante / asamAnajAtIyAnAM bhinnodarasaMsRSTibhrAtRNAM tu (1) vibhaktaH san nimittAntarAd yaH pitrA bhrAtrA catustriokabhAgAH syurityanena krameNa vibhaagH| sama. vA sahAthai saMsajya vasati, sa sNsssttii| tatra yadyevaM sahazabdasya bhinnajAtIyabhrAtRvyatiriktasamAnajAtIyabhinno- vasatAM pitAputrANAM pituH putro jAyeta, tasyApyaMzo darabhrAtRjAtIyabhinnodarabhrAtRviSayatvenApi caritArthatve deyaH / mRtasya ca hartavyaH / sodarasya ca sodara itye. catustriokabhAgAH syurityasya bAdhakAbhAvAt / ___ * medhA. vyAkhyAnaM 'sodaryA vibhajeraMstaM' iti manuvacane _ +mapA.679 (pR.1544) draSTavyam / (9) bhrAtaro ye ca saMsRSTAH iti bhrAtagrahaNamanyena pU.; mitA.; dA.191 yAda (yAccA) cAM (daM); apa.; u. pitrA pitRvyeNa vA saMsarge tatpalyAdiprAptyartha ityAcArya- 2 / 14 / 2 darasya (daryasya) dyAda (yAccA); vyaka.162, vizvarUpairuktam / vyani. smRca.303 pR.; vira.604 ccAMzaM (dbhAga); smRsA.77: .: (10) tadayamarthaH-bhinnodarasaMsRSTinAmapacayabhAra 131 pU. : 139, 146, 148 : 145 vAda (dyAccA); pamA.538 dyAda (dyAccA); mapA.676 pU. ratna.157, sahiSNutvamaMzagrahaNe nimittam / ekodarANAM tu piNDadA 160 pU.; vici,247 dAvata; vyani. uvat ; smRci.35 nAdhikAranibandhanAntaraGganyAya evAMzagrahaNe nimittam / (-) pU.; nRpra.42; dAta.192 dAvat ; savi.432 pamAubhayanimittaM saMsRSTasyaikodarabhAve veditavyam / bhaginInAM vata ; mc.9|211 dAvat ; candra.96 sRSTI (sagI) ccA tu saMsRSTadhanavibhAgasamaye dAyavibhAgasamaya iva yatki- (dAM); vImi.; byapra.511 (-) prathamapAdaH, 533; vyaDa. JcitprItyA deyaM na tu vibhAgaH / tAsAM sNsrgaaprskteH| 157 dAvat ; vyama.66 pamAvat ; vitA.413 pamAvat / prasaktAnAmeva vibhAgaH / atazca bhinnodarANAM saMsRSTA rAko.457 pU.; setu.45 dAvat ; samu.144 pamAvat ; sasaMsRSTAnAmekodarANAM samavibhAga iti siddham / vica.127 dAvat.. . savi.437 (1) yAsmR.21139; apu.256|26 yo (2) saMsRSTo (11) sodaryA bhrAtara itynvyH| ye ca saMsRSTAH (tsodoM); vishv.2|143 stu (sya) saMsRSTo (tsodaro); medhA. 9 / 212 STayapi (STo'pi) cA (vA) tRjaH (trikaH) zepaM apuvat ; ptniipitRpitaamhsaaptnbhraatRpitRvyaadyH| 4vyama.67 mitA.cA (vA); dA.193; apa. tRjaH (tRkaH) zeSa apuvat ; .., (12) sodaryA bhrAtaro vibhAgakAle sahitA bhUtvA vyaka.162 yaryo (ya); u.211442 apuvat; smRca.304 sametyaikamatyamupAgamya taM proSitapravrajitAdibhrAtRbhAgaM vira.604; smRsA.78 yoM (4) cA (vA) saMsRSTo (tsodaro): saMvibhajeran / sodarAbhAve saMsRSTAstadabhAve sanAbhayo 132, 139-40, 147 yoM (ya): 145 yoM (ya) STo nA bhaginyaH, samavibhAgaviSayatvAdevAsya saMsRSTivibhAgo'na- (STAzcA) : 148 yoM (4) saMsRSTo (sodaro); pamA. 538 cA ntaramuktaH, na punaH saMsRSTiviSayatvena / aputrabhrAtRvibhAga viSayaM caitatsmRtyantarAnuguNyAt / (vA):677; dIka.45 yoM (rya); ratna.143, 157, vivi. 248.9 smRsA(148)vat ; vyani. apuvat smRci.35 yAjJavalkyaH / saMsaSTijananamaraNayoH saMsRSTicanavibhAgaH / mRtAputra (=) pU.; nRpra.42 vicivat ; dAta.192 : 194 pU.; savi.433 yoM (4) pU. : 434 tRtIyaH pAdaH : 435 caturthaH sNsRssttidhnvibhaagaadhikaarH| pAdaH; mc.9|211, candra.97 saMsRSTI (saMsargI) STayapi saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodrH| (STo'pi) saMsRSTo (sodaro); damI.32 utta.; vImi. vyapra. + vAkyArthI mitaagtH| x zeSaM mitAgatam / 533-4 : 537 pU.; vyau.158; byama.66, vitA. (1) yaasmR.2|138; apu.256|25, vizva.23142 416 yoM (t)i cA (vA) saMsRSTI (tsodayoM); setu.45; 'tu so (ca so) yAda (dyAccA); medhaa.9|212 darasya (daryasya) / samu.144; vica.127, 128,
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAyabhAgaH-saMsRSTivibhAgaH, mRNApujasaMsRSTiSanAdhikArazca tattu mAtRto vibhAgapakSe draSTavyaM, nirdhane ca pitari | muktam / saMsRSTa ityuttareNApi saMbadhyate / tatra ca saMsRSTaH vibhaktajaviSayam / yattu gautamIyam-'atha saMsRSTi- saMsRSTItyarthaH / naanymaatRjH| atraivazabdAdhyAhAreNa vibhAgaH / pretAnAM jyeSThasyeti / atra jyeSThaH pitaivo- | vyAkhyAnaM kAryam / saMsRSTayapyanyamAtRja eva saMsRSTino dhanaM cyate / tasya sodaryabhrAtrantarAbhAve pretAnAM putrANAM nAdadIteti / evaM cAsaMsRSTayapi vA''dadyAdityapizabda. bhrAtrantarAsaMsRSTAnAM ca dhanabhAktvam / taduktaM "pitA zravaNAt saMsRSTo nAnyamAtRja evetyavadhAraNaniSedhAccAsaMsaharedaputrasyeti / anye tu jyeSThazabdaM bhrAtaryAhuH / tat STasodarasya saMsRSTaminnodarasya ca vibhajya grahaNaM kartapunarvicAryam / spaSTamanyat / vyamityuktaM bhavati / dvayorapi dhanagrahaNakAraNasyaikaikasya atrApare pUrvazlokavivaraNasthAnIyamimaM zlokaM paThanti sadbhAvAt / etadeva spaSTIkRtaM manunA--vibhaktA ityA--anyodaryasyeti / saMsRSTayapyanyamAtRjaH sodaye sati na | dinA / xmitA. dhanabhAk / asaMsRSTyapi sodarya eva dhnbhaagityrthH|| (3) sodarasya tu sodrH| bhrAtarastathetyuktabhrAturadhi vishv.2|142-3 kArAvasare prathamaM sodaro gRhNIyAdityarthaH / dA.191 (2) idAnIM svaryAtasyAputrasya palyAdayo dhanabhAja| tatra kiM saMsRSTino'pyasodarasya sodarAjaghanyatvaM na ve. ityasyApavAdamAha-saMsRSTinastu iti / vibhaktaM dhanaM tyapekSAyAmAha yAjJavalkyaH -anyodaryastu iti / dA.192 punarmizrIkRtaM saMsRSTaM tadasyAstIti saMsRSTI / saMsRSTatvaM ca yacca zrIkaramitrairuktaM 'saMsRSTinastu saMsRSTI'tyasya na yena kenApi kintu pitrA mAtrA pitRvyeNa vA / asodarasaMsRSTimAtraviSayatve anyAnapekSatvAta , yathAha bahaspati:-'vibhakto yaH punaH pitrA bhrAtrA | 'sodarasya tu sodara' ityasyApi asaMsRSTasodaramAtravaikatra sNsthitH| pitavyeNAthavA prItyA sa tatsaMsaSTa viSayatve nairapekSyAt , asodare saMsRSTini sodare cAucyate // ' iti / tasya saMsRSTino mRtasyAMza vibhAgaM saMsRSTi ni ubhayoH prAptau yadi dvayameva pravarttate tadA anyo. vibhAgakAle avijJAtagarbhAyAM bhAryAyAM pazcAdutpannasya nyasApekSamubhayorvidhAyakatvaM bhavet / na caikasya sApekSaM putrasya saMsRSTI dadyAt / putrAbhAve saMsRSTathevApahared gRhNI- nirapekSaM ca vidhAyakatvamucitaM, vidhivaiSamyaprasaGgAt / yAna palyAdiH / saMsRSTinastu saMsRSTItyasyApavAdamAha- yathA darzitaM dvayoH praNayantItyadhikaraNe parvacatuSTayavi. 'sodarasyeti / saMsRSTinaH saMsRSTItyanuvartate / ataMzca sodarasya hitAyA uttaravedena parvadvaye pratiSedha upapadyate, tatra saMsRSTino mRtasyAMzaM sodaraH saMsRSTI saMsRSTAnujAtasya parvadvaye vikalpasApekSaM vidhAnaM parvadvaye ca nirapekSamiti sutasya dadyAt / tadabhAve apaharediti pUrvavat sNbndhH| uttaravedividhivaiSamyApatteH / tathA cAtra yatraiva nirapekSaevaM ca sodarAsodarasaMsarge sodarasaMsRSTino dhanaM sodara eva vidhAyakatvaM tatraiva 'saMsaSTinastu saMsRSTI'tyasya, 'sodarasya tu saMsRSTI gRhNAti na bhinnodaraH saMsRSTayapIti pUrvoktasyApa- sodara' ityasya ca pravRttiH syAt / tatrAsodare saMsRSTini, vAdaH / idAnIM saMsRSTinyaputre svaryAte saMsRSTino bhinnoda- sodare cAsaMsRSTini satyubhayorapravRttestaddhanaM na kazcidapi rasya sodarasya cAsaMsRSTinaH sadbhAve kasya dhanagrahaNamiti | gRhNIyAdityApadyate, tasmAt saMsRSTinastu saMsRSTIti saMsRSTavivakSAyAM dvayorvibhajya grahaNe kAraNamAha-anyodaryastu dhane saMsRSTinaH sAmAnyato bhAgaprAptau tadapavAdArtha 'sodarasya iti / anyodaryaH sApatno bhrAtA saMsRSTI dhanaM haret na tu sodara' iti vacanam / evaM ca saMsRSTino'pyasodarasya punaranyodayoM dhanaM haredasaMsRSTI / anenAnvayavyatirekA- sodare sati na prAptiH, kiM tarhi vibhAgasaMsRSTasya asaMsabhyAmanyodaryasya saMsRSTitvaM dhanagrahaNe kAraNamuktaM bhavati / STasya ca sodarasyaivetyantam / tadasaMgataM, na hi dvayorubhayaasaMsRSTItyetaduttareNApi saMbadhyate / atazcAsaMsRSTayapi traikaikazaHpravRttayoryugapadekatra pravRttimAtreNa vidhivairuupym| saMsRSTino dhanamAdadIta / ko'sAvityata Aha-saMsRSTa | kevalodgAtRpratihajrapacchedena nirapekSapravRttayoH sarvasvaiti / saMsRSTaH ekodarasaMsRSTaH / sodara iti yAvat / x mapA., vyani., vyau, mitAgatam / parAzaramAthave svamataM anenAsaMsRSTasyApi sodarasya dhanagrahaNe sodaratvaM kAraNa-mitAgatam, anyamataM smRcagatam / ...................)
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1548 vyavahArakAnDam dAkSiNyAdAkSiNyazAstrayoryugapadubhayApacchede sati naikamapi | lAbhAt saMsRSTinastvityasyAnarthakyApatteH / kiJca anyozAstraM pravarteta vidhivairUpyAt / tathA caturhotrA paurNamA- daryastu saMsRSTI ityasyAyamarthaH-anyodaryastu saMsRSTI yaH sImabhimRzet paJcahotrA amAvAsyAmiti zAstrayorupAMzu- sa nAnyodaryadhanaM haret , kintvasaMsRSTayapi sodarapadAnuyAjAgnISomIyayorendradadhyaindrapayasorekaikazaH pravRttayoyo- SaGgAt sodara eva gahNIyAt , saMsRSTo'pi nAnyamAtRjo rAgneye pravRttau vidhivaiSamyApatte kamapi pravarttata / tasmAt gRhNIyAditi vyAkhyAtaM, tadapi na, pUrvArdhe ekasya anyobAdhanirapekSa nityavadvidhAnaM kvacit kacit vidhyantarabAdha- daryapadasya punaruktatvAt tathottarArdhe'pi nAnyamAtRja sApekSamiti vairUpyalakSaNam / tathA hi upAtra vapantIti itysyaanrthkyaaptteH| apizabdasya caivakArArthe'varNavedividhisApekSo niSedhaH tadbAdhaM vinA vidhireva na | nAt / kiM ca sodare cAsaMsRSTini asodarasya saMsRSTinosyAditi vedividhibAdhasApekSaM vidhAnaM, na ca nityavadeva pavAdArtha sodaravacanasya varNitatvAt sodarAsodarayora- . tasya baadhH| tathA sati niSedho viphlH| niSedhaM vinApi saMsRSTinorapravRttatvAt tulyavadevAdhikAraH syAt, na vA vedyakaraNasya praapteH| tatazca vedividhirapi niSedhavidhi- kasyacidapi syAt / bAdhasApekSavidhibhAvaH parvadvaye, parvadvaye tu nirapekSa iti athAtrApi sodaravacanameva pravarttate tadaikatra saMsRSTibhavati vidhivaiSamyaM vikalpazca syAt, rAgaprApte tu nitya- vacanabAdhasApekSa, anyatra tu bAdhAnapekSamiti bhavatAmeva vadvAdhaH kAdAcitkasyAkaraNasya niSedhamantareNApi praatH| vidhivairUpyaM, yathA some vidhIyamAnA vediH dIkSaNI-.. ata eva SoDazigrahaNAgrahaNazAstrayorvikalpaH / yAdiSvatidezaprAptavedividhibAdhena anyatra bAdhaM vinaiveti ye tu bruvate prAptipUrvakatvAt niSedhasya na vairUpyAt avedimatAM taddaSTavyamityuktam / asmanmate nimittaM vidhirapabAdhata iti nyAyena vikalpa iti, tu zrIkarasaMmatamapi vidhivairUpyaM nAsti saMsRSTisodaravacanateSAM mate na tau pazau karotItyAdau rAgaprApta niSedhe yorekaikaviSayatvAt , anyodaryavacanasya ca sodarasyAsaMsaca vikalpaH syAt / kiM ca evaM nimittinaH svanimitta- STinaH saMsRSTinazvAsodarasya tulyavadadhikArajJApanArthatvAt / bAdhAkSamatvAt kathaM pakSe'pi bAdhaH atulyabalalvAt, tathAhi anyodaryastu saMsRSTI san satyapi sodare'saMsRSTini : atha niSedhasyaivAyaM svabhAvaH yat svanimittamunmUlaya- dhanaM haret nAnyodaryo'saMsRSTayapi gRhNIyAditi pUrvArdhayatIti tadA sarvadaivonmUlayet prAptereva durbalatvAt / syaarthH| tatra kiM sodarastadAnIM na gahNIyAdityapekSAyAM ye tu bruvate yAdRcchikagrahaNaprApti niSedho'yaM na tu vidhi- uttarArdhenottaram - 'asaMsRSTayapi cAdadyAt', sodara taH prAptasyeti tadatIvAjJavacanaM, vaidhagrahaNasya avaidha- | ityanuSajyate, saMsRSTo'nyamAtuja eva na kevalaH kintUgrahaNa niSedhasya ca yugapadupasaMhArAsaMbhavAt vika- | bhAbhyAM vibhajya grahItavyamityarthaH / ato vidhivaiSamyamapi lpAbhAvaprasakteH kratvarthatayA ca yAdRcchikagrahaNaprasa- parihRtam / '=dA.194-203 ktyabhAvAt niSedho na kratvarthaH syAt / tasmAdasmadukta- (4) aputrasya bhrAtuH patnIduhitRNAM pitrozcAbhAve nyAyAdeva vikalpaH / tadastu kiM vistareNa / bhrAtRNAM bhavatItyuktaM, tatra vizeSamAha-saMsRSTinastu - yacca svayameva varNitaM asodare saMsRSTini sodare cAsaMsa- iti / vibhaktasya dhanasya vibhaktenaiva dhanAntareNa STini saMsRSTinastu saMsRSTItyanena asodarasya dhanasaMbandhaprAptau mizraNaM saMsRSTaM, tadvAnsaMsRSTI, tasya matasya dhanaM tadapavAdArtha sodarasya tu sodara iti vacanaM, tadapyayu- saMsaSTayeva bhrAtA haret / bhrAtA'tra sodara eva na ktam / asminneva viSaye sodarasya tu sodara iti sodarasya punaranyodayaH saMsRSTayapi / saMsRSTinastu jAtasya dhanasaMbandhaprasaktau tadapavAdArtha saMsRSTivacanasyApi saMbha- tanmaraNottarakAlamutpannasya putrasya tadbhAgaM tatputrAya vAt vinigamanAkAraNAbhAvAt / yacca saMsRSTinastu jIvan saMsRSTI dadyAt / etaccAtra prasaGgAduktam / atra saMsaSTItyetadvivaraNArthatvena anyodarya iti vacanaM vyAkhyAtaM | -mitAvadbhAvaH / dIpakalikAvyAkhyAnaM atroddhRtazrIkaramate tadapyatIvAyuktam / anyodaryavacanAdeva vivakSitArtha- [ gatArtham /
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-saMsRSTivimAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca 1549 bRhaspatiH-'vibhakto yaH punaH pitrA bhrAtrA caikatra | prativaktRbhyo vacanato'tyantApratItasyaiva svaprajJAvalAdvacasaMsthitaH / pitRvyeNAthavA prItyA tatsaMsRSTaH sa ucyte|| nArthatvAGgIkaraNAt / tasmAdatra manuyAjJavalkyavacanaanena trividhAH saMsRSTino bhvntiitynuudyte| teSAM madhyA- | yoryathApratIyamAnArthayorviSayavyavasthayaivAvirodho vaacyH| daputrasya saMsaSTinoM'zaH sodareNa saMsRSTinA grAhya iti / na punararthai kyAbhidhAnavazAditi / +smaca.305 yaducyate tatkiM mRtasya palyAdisadbhAve tadviparyaye ceti (6) yastu kalpatarau 'nAnyodayadhanaM harediti [pATho jijJAsAyAmAha-'yadA kazcitpramIyeta pravrajedvA kathaM dRzyate sa mUlabhUtayAjJavalkyamitAkSarApArijAtaprakAzacana / na lupyate tasya bhAgaH sodarasya vidhIyate // yA | halAyudheSu 'nAnyodayoM dhanaM haret' iti pAThadarzanAttadanutasya bhaginI sA tu tato'zaM labdhumaIti / anapatyasya sArivyAkhyAdarzanAcca lipipramAda eveti / ]. dharmo'yamamAryApitRkasya ca // iti / atazca saMsRSTino vira.604-5 'pi yadi patnyAdayaH santi tadA patnI duhitara ityayameva (7) mitATIkA- vibhAgakAle'vijJAtagarbhAyAkramaH / yatra bhrAtRNAM rikthagrAhitve prApte saMsaSTisodaratva- | miti / idamatrAkUtam / yadA tricaturo bhrAtrAdayaH saMbhave tadviziSTasyaiva bhrAturdhanabhAktvaM niyamyate / bhaginyAH saMsRSTinastadA teSvekasmin bhrAtari svabhAryAyAM garbhamAsodarabhrAtrabhAve'dhikAritA mantavyA / anyathA 'tasmA. dhAya divaM gate saMsRSTinAM jIvatAmanekatvAdaikyAbhAvAt nirindriyAH striyo'dAyAdAH' iti zrativirodhaH syAdi- ca vibhAgaH prAptaH / ekatve aikye ca vibhAgAbhAvAt / ti / uktametatsaMsRSTino matakasyAMzaM sodaryaH saMsRSTI hare- tasmin vibhAgakAle'spaSTagarbhatvena' yadi garbho na vijJAto diti / etadeva vyatirekataH spaSTayitumAha-'anyodaryastu vibhAgazca niSpannaH kAlAntare putra utpannaH tadA tasmai saMsRSTI nAnyodaryAddha(ryadha)naM haret / nigadavyAkhyAta- tatpitraMzo dAtavyaH / tadabhAve saMsaSTivyaktiparyAlocanametat / yadA punaranyodayaH saMsRSTI na sodarazcettadA | yAM'zakalpanayA saMsaSTino gRhNIyuriti / koM'zahara ityapekSAyAmAha- 'asaMsRSTayapi cA''dadyA- saMsRSTa ekodarasaMsRSTa iti / ekasmin mAturudare tsodaryo naanymaatRjH(kH)'| sodoM yadyapyasaMsRSTI milita ityarthaH / etatpiturapyupalakSaNaparam / 'patirjAyAM tathA'pi sa evA''dadIta na punaranyodaryaH sNsRssttypi| pravizati garbho bhUtvA sa mAtaramiti jAyAyA api anyodaryasya saMsRSTitvaM vizeSaNamasaMsRSTayapItyapizabdA- mAtatvazravaNasya zrautatvAtpitA'saMsRSTayapi putrasya / evaM dgamyate, tenAyamarthaH siddhaH-yadi sodaratvaM saMsargitvaM putro'pyasaMsRSTI pituH bhrAtuH paretasyAnyasmAt saMsRSTino ca vidyate tadA sa eva tAdRzasyAMzaM harati / yadA | bhAgaM harediti taatpryaarthH| subo. punaH saMsRSTitvaM anyodaryasya tadA sodaratvamevAMzaharatve . tanna / anissttaapttH| tadetat dhvanayannevAha-sodara iti| nimittaM netrditi| yAvaditi / iti bAlambhaTTI (pR.247 paMktiH 20) / ] (5) yatra tvasaMsRSTAH sarve sodarA bhinnodarAstu saMsRSTA- (8) vibhajya mizrIkRtaM saMsRSTaM tadasyAstyasau sNsRssttii| statra sodarA evAsaMsRSTA api tasya dhanaM vibhajeran na tasya mRtasya bhAgaM saMsRSTI gRhNIyAt , nAsaMsRSTI vibhaktaH tu bhinnodarAH saMsRSTAH / 'asaMsRSTayapi cAdadyAtsodo putraH sahodaro vA / yadA tu pitaiva kenacitputreNa saMsRSTI nAnyamAtRjaH' iti yAjJavalkyasmaraNAt / asaMsRSTayapI- tadA taddhanaM saMsRSTI putro gRhNIyAnnAsaMsRSTI / saMsRSTityapizabdAt anyamAtRjasya saMsRSTitvaviziSTasyA''. ___ + saMsRSTinastu saMsRSTI' ityasya vyAkhyAnaM mitAgatam / dAnapratiSedho gmyte| smRca.303-4 vizeSazca 'sodaryA vibhajeraMstaM' iti manuvacane (pR.1544) ... yattu yAjJavalkyenoktam- 'anyodaryastu saMsRSTI draSTavyaH / ..... . . . .. nAnyodayoM dhanaM haret' iti tatsodarAsadbhAvaviSayamitya- * svamataM mitAgatam / anyapakSaH 'anyodaryastu' iti viruddham / - smRca.304 | zlokasya vizvarUpavyAkhyAne gataH / atroddhRtaH [...] etatadetadeva vyAkhyAtubhyastebhya eva rocte| na punaH cihAGkito granthaH mulagranthe pAdaTippaNyA draSTavyaH / /
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1550 vyavahArakANDam nastu saMsRSTItyavizeSeNAbhidhAnAt / pitAputrayorapi saMsarga | sodare saMsRSTini sati anyamAtRjaH saMsRSTayapi na kathanAt / 'anapatyasya dharmo'yamabhAryApitRkasya cetyasya gRhNIyAt, arthAttatra saMsRSTI sodara eva gRhNIyAt vA bAdhasya pitrA vibhaktasaMsargAnantarajAtaviSayatvAt / saMsRSTatvAvizeSe'pi sodaratvena tasyaiva balavattvAt / dAta. 194 (11) yastu vaimAtreyasya bhAga eva nAstIti mukhyo'rthaH so'pi saMsargavyavasthAvirodhAdanAdRtaH / saMsRSTiparokSe'sAdhvInAM tatpatnInAM bharaNamAtraM vidheyam | +candra. 97 (12) [ atra bhAruciH - ityupakramyoktam ] saMsRSTino'putrasyApitRkasya dhanaM pitRvyagAmyeveti viSNuvacanasyArthaH / ata evAha yAjJavalkyaH -- 'saMsRSTinastu saMsRSTI' iti / yatra punaH pitRvyasodarau saMsRSTau tatra saMsRSTinaM sodaragAmyeva, na pitRvyagAmItyAha yAjJavalkyaH-- 'sodarasya tu sodara' iti / sodarasya saMsRSTasya dhanaM sodara eva gRhNIyAt / saMsRSTipitRvyAdistu saMsRSTo'pi na gRhNIyAt / tasyaiva tatpiNDadAnAdhikArAditi vacanArthaH / saMsRSTino maraNAnantaraM jAtasya putrasyaivAMzo dAtavyaH naM grahItavya ityAha yAjJavalkyaH - 'dadyAccApahareccAMza jAtasya ca mRtasya ca / ' iti / yatra punaH bhinnodarA bhrAtaraH kecana saMsRSTAH, sodarabhrAtaro na santi, pitRvyAdayo'pi saMsRSTAH, tatra minnodarabhrAtRgAmyeva dhanamityAha yAjJavalkyaH--' anyodaryastu saMsRSTI nAnyodaryadhanaM haret / ' iti / asaMsRSTIti zeSaH / savi.432-3 antaraGganyAyenAsaMsRSTinAmeva dhanagrAhitvamAha yAjJavalkyaH - asaMsRSTayapi cAdadyAt iti / apizabdena 'sodarasya tu sodara' ityatra sodaro'nukRSyata iti bhAruciH / lakSmIdharastu -- apizabdena 'saMsRSTo nAnyamAtRja' ityanyamAtRjapadasAmarthyAt sodara eva samuccIyata ityAha / tadayamarthaH - saMsRSTino dhanaM asaMsRSTasodara eva gRhNIyAt / anyamAtRjastu saMsRSTo'pi na gRhNIyAt / asaMsRSTinaH sodarasya pAkSikApacayabhArAbhyupagamasAhasazAlitvAbhAve'pi pitRpiNDadAnAdhikArastasyaiveti taduktiH / anenaiva nyAyena ekodarANAmapi saMsRSTasya madhyamasya maraNe kaniSThasyAsaMsRSTinaH tadaurdhvadehikAdhikArAt saMsRSTajyeSThasya vidyamAnatve'pi tasya na madhyamAMza 1 tadevaM saMsRSTitve pramItasaMsRSTitvameva saMsRSTino'dhikAraH saMsRSTinastu saMsRSTItyanena pratipAditaH / atraiva vizeSaH sodarasya tu sodaraH, sodarA'sodarasaMsarge saMsRSTI sodaro gRhNIyAt natu minnodarasaM sRSTItyarthaH / smRsA.77-8 [ bAlarUpamate ] anyodaryaH sApatnyaH dhanaM haret saMsRSTI san haret / arthAdasaMsRSTyanyodaryo na haret / tacca haran sodaryasadbhAve manuvacanAnusAreNa tena samaM haret / sodarAbhAve sakalameva / na tatra sodarabhrAtRputrAderaMdhikAra ityatra tAtparyam / asaMsRSTitve bhrAtRputrasyAdhikArastadAnIM tatsuta iti vacanAnusArAt / nanvevamasaMsRSTasya sApatnyasyAnadhikAra eva kimityatrAha - 'asaMsRSTayapi vAdadyAt sodaryo nAnyamAtRjaH / ' saMsRSTazcedanyamAtRjo nAsti / smRsA. 132 [halAyudhamate ] jAtasyeti vidyamAnasyetyarthaH / pUrvoktameva visphorayati--anyodaryastviti / smRsA. 145 (9) anye tu pitAputrayoH saMsarge pituzca bhAgAnantaraM putre jAte pitari ca pramIte saMsRSTI putraH pituraMzaM tasmai jAtakA dadyAdityarthamAhuH / vici. 247 (10) sodare tvasaMsRSTini saMsRSTinya sodare ca sati katarastAvad gRhNIyAt, evaM sodarAsodarayoH saMsRSTayoH sadbhAve katara ityatra prathamata Aha- anyodaryastviti / anyodaryaH punaH saMsRSTI san gRhNIyAt nAnyodaryamAtraH kintu asaMsRSTaTyapi pUrvavacanasthasodarapadAnuSaGgAt prAptaH sodarazca gRhNIyAt / tenaikatra viSaye pUrvavacanoktasaMsRSTatvasodaratvayorekazaH saMbandhena tulyatvAdubhayorvibhajya grahaNaM, tadubhayasattve cAsodaryasyAsaMsRSTino'tulyarUpa tvAnneti dvitIye Aha- saMsRSTo nAnyamAtRja iti / * svamataM (pR.78) 'anyodayastu' iti lokasya mitAvyAkhyAne gatam / pArijAtamataM (pR. 139 - 40 ) mitAgatam / prakAzamataM (pR.148) mitAgatam / dharmakozamataM 'yadA kazciditi bRhaspativacane draSTavyam / bAlarUpIyaM 'saMsRSTinastu ' iti zlokavyAkhyAnaM mitAgatam / x zeSaM smRtisAra svamate gatam / + 'saMsRSTinastu' ityasya vyAkhyAnaM mitAgataM smRcagataM ca / 'anyodaryastu' ityasya vyAkhyAnaM mivAgatam /
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-saMsRSTivibhAgaH, mRtAmutrasaMsRSTidhanAdhikArazca . 1551 grAhitvamiti dhyeyam / savi.434-5 | nuSaGgAccaitadapi putrapautraprapautrahInaviSayaM, atastAda(13) yasya tu sodaro vaimAtreyazca saMsRSTI tasya | zamRtasaMsRSTidhanamasaMsRSTisaMnihitapalyAdisadbhAve'pyanyaH sodara eva saMsRSTI dhanaM harennAnyodayaH sNsRssttii| atra saMsRSTayeva gRhNIyAditi, taccintyam / tena vinA'pi gatau heturasaMsRSTayapi saMsRSTaH sodara eva patnIduhitRhInasya dhanaM | saMbhavantyAmanuSaGge mAnAbhAvAt / samAnaviSayatvaM tu na gRhNAti, na tu tatsatve'nyamAtRja iti / tathA ca saMsU- | sarvAMze'pekSitaM kiM tu yathAkathaJcit mRtspinnddvissytyaa| TatvAvizeSe'pi saMbandhasAnnidhyakRto'yaM vizeSa iti | aputrasyeti padasyAnuSaGgAbhAve svaryAtasyetyasyApyanubhAvaH / apicetyanenA'vibhaktasya bhrAtuH sodarasya sattve | SaGgAbhAvena mRtasyeti na labhyeteti cenna / 'hIyetAMzapradApallyAdirdhanaM nA''dadyAditi prAgalikhitavasiSThavacana- nataH' 'mriyetAnyataro vA'pIti vakSyamANamanUktyA tallAsiddhamapavAdaM samuccinoti / Adyena tuzabdena patnyAde- bhAt / anuSaGge tu pitrA saha saMsRSTAsaMsRSTinoH putrayoH dhanahAritvaM, dvitIyena pitRvyAdisaMsRSTino dhanahAritvaM, | putrapautrayorvA tulyAMzApattiH / saputraM prtyetdvcnaaprvRtteH| tRtIyenA'vibhaktavaimAtreyasya * dhanahAritvAbhAvaM vyava- | tatra ca vyavahArazAstraprAmANya nidaanvyvhaarvirodhH| cchinatti / cakAraH pallyAdisattve'pi saMsRSTino vaimAtreya- | nanvanuSaGgAbhAve saputraM pratyapyetadvacanapravRtterasaMsRSTiputrasaMsRSTisattve sodarasaMsRSTina eva, saMsRSTisattve'pi saMsargo- saMsRSTibhrAtrAdInAM samavAye bhrAtrAdireva labheta, na putrAttarajAtasaMsRSTiputrasya RNapradAnaM smuccinoti| vImi. diriti cenna / uttarArdhavyAkhyAyAM parihariSyamANatvAt / (14) (smRticandrikAmataM khaNDayati) tadasat / amuM prathamapAdArthamapavadati / sodarasyeti / saMsRSTinaH adhyAhArakliSTatAdidoSasya tavApyanapAyAt / prajApati- | sasRSTAtyanuSajyata / mRtasasRSTinA dhana | saMsRSTItyanuSajyate / mRtasaMsRSTino dhanaM saMsRSTinoH sodarAvacanoktavyavasthAyA vijJAnezvarIyavyAkhyAne'pyaviro- | sodarayoH samavAye sodara eva saMsRSTI ghnniiyaadityrthH| dhAt / ata eva madanaratnakRtA tadyAkhyAnamabhyupetyaiva | 'dadyAccApahareccAMzaM jAtasya ca mRtasya ca' iti / prajApativacanamapi vyavasthApakatayA ptthitm| pratyuta bhava- mRtasaMsRSTino dravyavibhAgakAle tatpalyAmaspaSTagarbhAyAM dyAkhyAne yogIzvaravacane paunaruktyaM duSpariharamApadyate / pazcAdutpannasya putrasyAMzaM tasmai saMsRSTaH pitRvyAdirdadyA'anyodaryastu saMsRSTI nAnyodoM dhanaM haret' ityanenokta- ttadabhAve tu svayamevAMzaM haret ityarthaH / atra rthasya 'saMsRSTo nAnyamAtajaH' ityanenAnyanAnatiri- putratvamAtraM pitraMzagrahaNAdhikAritAvacchedakaM na vibhA ktasya pratipAdanAt / mAnavasaMvAdino'punaruktasyArthasya gottarotpannatvam / aprayojakatvAdgauravAddezAntare vibhA. klezenApi vaktuM zakyatve mUlabhUtazrutyantarakalpanAgauravA- | gAtprAgutpanne jJAte caaNshaandhikaaritaaptteH| ataH pUrvopAdakasyArthAntarasya kalpayitumanucitatvAca / tpannAyAsaMsRSTine'pi putrAya saMsRSTayapi pitRvyAdistadaMza _ +vyapra.537 dadyAdeva / asaMsRSTisodarasaMsRSTibhinnodarayorvibhajya dhana(15) saMsRSTidhanaharaNAdhikAriNa Aha yAjJavalkyaH grahaNamAha sa eva-'anyodaryastu saMsRSTI nAnyodayoM 'saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodrH'| 'patnI dhana haret / asaMsRSTayapi cAdadyAtsaMsRSTo nAnya.. . duhitara' ityAderapavAdo'yam / tenAyamarthaH / saMsRSTadhana- mAtRjaH // iti / atrAnyodaryAnyamAtRjAdipadairna sApaharaNAdhikAritAvacchedakaM na patnItvAdi / kiM tu saMsa no bhrAtaivocyate / kiM tu pitRvyAdirapi / yogAvizeSTitvamiti / yattu vijJAnezvaramadanAdayo'pavAdasyotsarga- SAt / anyathA pitRvyAdibhiH saMsargapratipAdanasyAnarthasamAnaviSayatvaniyamAtpUrvoktasvaryAtasyAputrasyetyetatpadA kyApattiH saMsRSTitAprayuktakAryAntarAbhAvAt / asaMsU. * zeSaM asminneva prakaraNe viSNuvacaneSu (pR.1541-3) STayapIti dehalIdIpavatpUrvottarapadAbhyAM anveti / saMsRSTa padaM cAvRttyA dravyasaMsargavata udarasaMsargavatazca sodarasya drssttvym| - + mitAgatam / jImUtavAhanamatakhaNDanaM ca 'patnI duhitr'| bodhakam / Adye'rthe'pizabdo'pi tadanantaraM bodhyH| bAta laka (pR.1500) draSTavyam / lokAnte evakAro'dhyAhAryaH / tadete vaakyaarthaaH| bhya. kA. 195
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1952 vyavahArakANDam anyodayoM bhinnodaraH patnIpitRpitAmahasApatnabhrAtRpitR-tvi'ti vidhivAkye sodaratvasyAvivakSAyAM bIjAbhAvAvyAdiH saMsRSTI ceddhanaM haret / asaMsRSTayapyanyodayoM neti| tsodarapadasya pitRvyopalakSakatvAbhAvAt / loke'tyantatenAnyodarasyAnvayavyatirekAbhyAM saMsarge dhanagrahaNe kAraNa- viruddhavacanavirodhAcca nyAyasya tatrApravRtteriti dik / muktam / asaMsRSTayapi saMsRSTayAkhyaH sodaro gRhNIyAt / / asya bhrAtRmAtraviSayatve pitrAdisaMsargavidhyAnarthakyAanena sodaratvamAtrameva kAraNamuktam / saMsRSTo dravyasaM- patteH tnnirnnaaykvcnaantraabhaavaat| prakaraNavicchedakatusargavAn anyamAtRja eva kevalaM na gRhNIyAt iti / zabdadvayavaiyarthyAt / 'vAnaprasthetyAdinA tadvicchedAt / tenaikaH saMsRSTatvena paraH sodaratveneti dvAvapi vibhajya sodarya niyamAdevAnyavyAvRttau taduktivaiyarthyAt / saMsaSTigahIyAtAmiti nigrvH| asaMsaSTisodaraputre saMsRSTaya- sattve'pyasasRSTinoM'zabhAktve nAradAdivirodhAcca / etena sodaraputre cAyameva panthAH / etamevArtha saMsRSTayadhikAre 'idAnImi'tyAdyavataraNaM anyodarya ityasya cintyam / spaSTayati manu:-'yeSAM jyesstth'ityaadinaa| vyama.66-7 | atonyathetyAdinAradAdivirodhAt / pUrvAnvitayoragre'nu: (16) aparArkakalpatarujImUtavAhanAdayastu pitrAdi- SaDne saMsRSTapadasyArthadvayakalpane evakArAdhyAhAre ca trividhasaMsRSTayanantaraM 'vibhaktA bhrAtaroye ca saMprItyaikatra saM- pramANAbhAvAcca / anena anvayavyatirekAbhyAmityAdyapi sthitAH' ityupakramya bRhaspatinA 'yadA kazcitpramIyeta cintyam / saMsRSTivAkyasya palyAdyapavAdatvoktyaiva tadarthapravrajedvA kathaMcana / na lupyate tasya bhAgaH sodarasya siddheH vAkyAnarthakyAt / pitrAderapi saMsaSTitve pRthak vidhIyate // yA tasya bhaginI sA tu tato'zaM labdhumarhati / anyodaya taduktivaiyarthyAcca / vibhaktA iti manoH tathAanapatyasya dharmo'yamabhAryA pitRkasya ca // ' ityukteH vyAkhyAnamapi cintyam / tayorvizeSyavizeSaNabhAvenaiva saMsRSTasya patnIputrAdisattve asaMsRSTiputrAdireva labhate / bahaspatyekavAkyatayA'rthAntarakalpanAyA anyAyyatvAt / aputrasya tu patnI duhitarazcetyayameva kramaH / apatyapadena cakArAt tathA kalpane nAradAdivirodhAt / cadvayasya duhiturapyukteH / patnyA abhAve tu bhrAtuH saMsRSTasodarasya dvandvavigrahavadupapatteH / vizeSaNAnarthakyaM tu na, bhaginItadabhAve cAsaMsRSTasodarasya tadabhAve sodarabhaginyAstada- vizeSaNavadbhinnodavAraNArthatvAt / tasmAtsApatno dhanaM bhAve sApalabhrAtu hitvam / 'anyodaryastu saMsaSTI haret , anyodaryaH sodaraH saMsRSTI na cet, asaMsRSTayApi mAnyodayAddhanaM haret / asaMsRSTayapi vAdadyAtsodoM nAnya- AdadyAt, saMsaSTo nAnyamAtRjazcediti vyAkhyAnamucitaM mAtRjaH // iti yAjJavalyenAsaMsRSTasodarasya grhnnokteH| iti bhrAntoktamapAstam / AzayAnavabodhAt / atrAMzasapatnasaMsaSTasya nissedhaaccetyaahuH| +vitA.415-6 miti sAmAnyoktyA sthAvare'pyevam / ata eva prAgukta (17) mitATIkA-atrAyaM nisskrssH| bhinnodarasaMsRSTi- ymaadisNgtiH| etena 'aMzamiti sAmAnyoktAvapi bhrAtrabhAve sodarANAMmadhye yaH saMsRSTisodaraH sa eva saMsRSTinaH sthAvare vizeSo vRddhahArItAyukta' iti bhrAntoktamapAsodarasya mRtasya dhanamAdadyAt ityaadi|minnodressutu sajA * bAla. tIyAsajAtIyatvakRtabheda ukta eva / yadA sodarA aso nAradaH darAzca saMsRSTinastadA sodarA eva gRhNIyuH / yadA tvasaMsR- ___saMsRSTivibhAgaH / mRtaaputrsNsRssttidhnvibhaagaadhikaarH| STinaH sodarAH saMsRSTAzca bhinnodarAstadoktarItyA ubhAbhyAM 'saMsaSTAnAM ta yo bhAgasteSAmeva sa iSyate / grAhyam / etadvaiparItye tu sodaraireva / sodarANAM madhye'pi ato'nyathAMzabhAjasta nirbIjeSvitarAniyAta // kecitsaMsRSTA nAnye tadA sodaratvasaMsRSTatvAbhyAM saMsRSTi bhire. veti / yattu ekamAtRjatvabhinnamAtRjatvarUpavizeSeNa (1) naasN.14||23 STA (STi) jastu (jo hi) je (ji); bhrAtRSu yA vyavasthA darzitA sA sAkSApitRvyasApatnapitR naasmR.16|24 ato...jastu (anapatyo'zabhAgyo'pi); mitA. 2 / 136 pU.; vyaka.162 TA (STi); smRca.294, 303 pU. : vye'pi yojyA, nyAyasya tulyatvAditi / tnn| 'sodarasya 305 thAMzabhAjastu (thA nAMzabhAjo); vira.602; smRsA.78, zeSa mitAgatam / ... . |139,145, 146Sya (STi) zeSaM smRcavat : 148 thA (Ti) | stm|
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca 1553 (1) ato'nyathA saMsRSTeSu satsu minnodarabhrAtrAdyasaMs- | nirbIjeSu bhrAtRNAmapyabhAve itarAn dAyAdAn gacchet / STino naaNshbhaajH| yadA tu sarve saMsRSTA nirbIjAH saMtAna . nAbhA.14/23 rahitA bhavanti tadA cetarAn bhinnodarAn bhrAtRniyAt / / (6) saMsRSTidhanagrahaNaM 'saMsRSTinAM tu yo bhAgaH sa tasyA saMsRSTAnAM bhAgaM praapnuyaadityrthH| smRca.305 | neSyate budhaiH|' iti nAradena sAkSAdeva tadbhAryAyAH (2), ato'nyathA saMsRSTinAmabhAve, nirbIjeSu saMtAna- pratiSiddham / 'saMsRSTinAM tu yo bhAgasteSAmeva sa iSyate' rahiteSu, itarAnanaMzabhAjo'saMsRSTino bhAga iyAdgacchet / iti kalpatarvAdidhRtapAThe'pyevakAreNa palyAdipratiSedha prakAzakArastu ato'nyathA putravattve'pi ta evaaNshbhaajH|| AyAtyeva / . .. vyapra.513 nirbIjeSu saMtAnarahiteSu bhrAtana bhAga iyAdgacchedityAha / (7) patnyAdisadbhAve'pi bhrAtrAdirevAvibhaktadhanavadapArijAte tu atonyathA anaMzabhAja iti paThitaM, tattu | putrasaMsRSTidhanaM gRhNAtIti madanaratnavijJAnezvarau / 'saMsRSTasya bahugranthavisaMvAdAttyaktam / xvira.602-3 tu yo bhAgaH sa tasyA neSyate budhairiti naardokteH| tu ... (3) bhAgo mRtasyeti zeSaH saMdaMzAt / ato'nyathA | zabdena patnI duhitarazcaitasyApavAdAcca / vitA.415: saMsRSTino'naMzabhAjo aNshaanrhaaH| nirbIjeSu saMtAnarahiteSu mRtAputrastrINAM duhitRNAM ca bharaNAMzabhAktvam / mRteSu saMsRSTiSu, itarAn saMsRSTinaH / kecittu saMsRSTAnAM puna- 'bhrAtaNAmaprajAH preyAtkazciccetpravrajeta vaa| : vibhAge pratyabhijJAyamAnapUrvavibhAge yo yasya sa tasyaiva / / vibhajeran dhanaM tasya zeSAste strIdhanaM vinAx anyathA apratyabhijJAyamAne ityanvaya' iti nArada- bheraNaM cAsya kurvIran strINAmAjIvanakSayAt / vaakyaarthmaahuH| tattu na yuktam / mRtadhanasaMdaMzAt / dRSTa- rakSanti zayyAM bhartuzcedAcchindyuritarAsu ca // mUlatvAsaMbhavAcca / sAdhAraNatAM gate dhane evaMvidhaniyame x vizva. vyAkhyAnaM patnI duhitaraH' iti yAjJavalkya. pramANAbhAvAt / smRsA.78 zloke (pR.1480) draSTavyam / ........... (4) teSAmeva saMsRSTAnAmeva / ato'nyathA saMsRSTAnAma- (1) naasN.14||24 ta vA (ttathA) ran (yuH) strIdhanaM. bhAve'zabhAjastadaMzabhAjastatputrAnsa bhAga iyAt / nirbI- (strIdhanAd); naasmR.16|25 ta vA (tu vA) ste (stu); jeSu nirapatyeSu saMsRSTeSu pramIteSu sa bhAga itarAn saMsRSTina vishv.2|140 (3) jAH (jaH) zeSAste (bhrAtaraH); mitA. iyAt gcchedityrthH| saMsaTakAle yo yasya bhAga AsIt 21135; dA.168 ccet...ta vA (dai pravrajedyadi); : ap.2| sa punarvibhAgakAle pratijJAyamAnastasyaiva rakSaNIya iti 135 (pR.741:743 prathamapAdaH); smRca.294 tkazci tu na pUrvArdhArthaH / saMsarge samIbhAva etAdRzaniyame vAkya (kvaci) ran (yuH): 303; smRsA.128 jAH (jaH) ta vA (dapi): 145 jAH (jaH) ste (stu) nAradazaMkhau; pamA.531 syaadRssttaarthtvaaptteH| vici.249 subo.2|135, ratna.153 preyAt.. vA (kazcit pravrajeta. (5) vibhaktAH punarekIbhUtAH sNsRssttinH| teSAmanapa mriyeta vA) ste (stu): 160 ste (stu) zaMkhanAradau; nRpra.41 tyasya dAyaM saMsRSTina eva vibhajeran / teSAmanyAbhAve'. dhanaM tasya (tatastena) zeSaM dAvat dAta.191 jAH (jaH) ta zabhAjo bhrAtaro'nye vibhaktA asaMsRSTAH, na tAniyAt / vA (cca vA); savi.434 pU., dAni.2. tprana (tsa vra); 'x bAla. viragataM, vitAgataM ca / tryapra.494, 541, vyau.152 preyAt (yAyAt); vyama. * pArijAtamataM kalpatarumataM ca pR.78 vat / 61, 68; vitA.385 preyA...baje (kazcitpravrajeta mriye); pU: pamA.531 nAsmRvat ; subo.2|136 pR.vici.249 | rAko.456, baal.2|135 (pR.221) ste (stu); samu. vyaniSTA (STi) sa (na) pU.; candra.96STA (STi); vyapra.497 143.4; vica.123 dAtavat. teSA...Syate (sa tasyA neSyate budhaiH) pa.:513 thA (STi) zeSaM (2) naasN.14|25 vana (vita) su ca (sa. tu); nAsmR. pUrvavata; vitA.385 pU., 391 pU. vyapra (497) vat, 1626 vana (vita); mitA.21135[pR.217 nyu (yu) su.ca 415pU., 427 pU.,STAnAM (STasya) zeSaM vyapra (497)vat bAla. (su tu): 218 pU.] dA.168 vana (vita) nyu (ndu); ap.2| zara35 (pR.2 22) pU.:21139 nyathAMzabhAjastu (nyathA'naM- 135.[pR.741 vana (vita) su ca (su tat) : 743 vana (vita) zabhAjo); samu.144 smRcavata, .......... / pU.] smRca.303 su ca (su tat) smRsA.73, 128 suca
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1554 vyavahArakANDam yA tasya duhitA tasyAH pitryoM'zo bharaNe mtH|| bAlakenoktaM asavarNAviSayaM vA yuvatyabhiprAya vA A saMskArAta haredabhAgaM parato bibhRyaatptiH|| avibhaktasaMsRSTaviSayaM vA zaMkhAdi(nArada)vacana miti / (1) (yA tasyeti) asyaaymrthH| yatra svalpaM dhana . dA.169 masti bhrAturbhaginyAzca na caturbhAge kanyAyA bharaNaM / (4) tatpunarbhasvairiNyAdiviSayaM veditavyam / strIzabdabhavati, tatra samabhAgaM kanyA haredA saMskArAt / paratastu mAtraprayogAt / patnIzabdastu vivAhayajJasaMyoginyAmeva smRtyantarAccaturbhAgaM gahIyAtsvalpamapi / kathaM tarhi vartate 'patyunoM yajJasaMyoge'iti shbdsmRteH| ap.2|135 bharaNamAtraM kuryAdata uktaM 'parato bibhRyAtpatiH' iti / (5) zeSAH saMsRSTinaH sodarabhrAtaraH / 'saMsRSTinastu . medhaa.9|118 saMsRSTI sodarasya tu sodaraH' iti yAjJavalkyasmaraNAt / (2) tadapi 'saMsRSTAnAM tu yo bhAgasteSAmeva sa | saMsRSTino bhrAturdhanaM saMsRSTI cAharena palyAdiH iSyata' iti saMsRSTAnAM prastutatvAt tatstrINAM anaH | tatrApi sodara evetyrthH| evaM taTasya mRtasya patnInAM aprattaduhitaNAM ca kA gatirityapekSite'pyAha nArada:preyAdi'tyetasya saMsRSTiviSayatve 'saMsRSTAnAM tu yo bhAga bharaNaM cAsyeti / yA tasyeti / tasya mRtasya pravrajitasya ityanena paunaruktyamAzaGkanIyam / yataH pUrvoktavivaraNena | vA yA duhitA tasyAH pariNayanaM tataH pUrva bharaNaM ca zeSA strIdhanasyAvibhAjyatvaM tatstrINAM ca bharaNamAtraM vidhIyate / eva kurvIraniti dvitIyazlokasya tAtparyArthaH prtyetvyH|| mitA.21135 | yatra punaH zeSeSu bhrAtRSu asaMsRSTA api sodarAH keci(3) pariNItastrINAmapyapatnItvAt tadabhiprAyakameva / tsanti tatra ye saMsRSTAH sodarA ta eva vibhajeyuH / 'saMsanAradavacanam / dA.168 STAnAM tu yo bhAgasteSAmeva sa iSyate' iti prastutya . 'bhrAtRNAmaprajAH' ityaadyukteH| smRca.303 * subo., candra., vyau., bAla. mitAgatam / dhyapra. svamataM mitAgatam / (6) striyo'tra vaidhavyavratAdirahitAvyabhicAriNyaH / (su tat) zeSaM dAvat : 145ran(ta) su ca (su tat) nAradazaMkhau | abhAryApitRkasya cetyatra bhAryAzabdo vaidhavyavratAdi. pamA.531,538 ramRcavat; subo.2|135 pR. ratna.153-4 | sahitA'vyabhicAriNIparaH / pArijAte tu striyo'trAsavarNA smRcavat : 160 smRcavat , zaMkhanAradI; vyani. nRpra.41 vana | ityuktam / tena tanmate bhAryAzabda: pUrvasavarNabhAryApara (vita) pU., dAta.191, savi.411 nyu (dyu) su ca (su tata); iti lkssyte| itarAsu zayyAmarakSantISu / AsaMskArAdvivA. dAni.2 dAvata; vyapra.494 su ca (su tu): 502 pU.: hamabhivyApya tAvantaM bhAgaM haredyAvatA vivAhasya niSpa541; vyau.152 (=) ran (ta) pU.; vyama.61, 68 | ttiriti klptruH| . vira.603 vyapravat vitA.385 vyapravat : 425 cA (vA) pU.:450 / (7) [halAyudhamate striishbdotraasvrnnbhaaryaaprH| tathA pU., rAko.456 vana (vita) pU.; baal.2|135 (pR.221), | -yA tasyeti / ayamapyasavarNAduhitRparaH / *smRsA.145 samu.144 smRcavata; vica.123 vyapravat. (8) athavA avibhaktaviSayatvamastu / xpamA.531 (1) naasN.14|26 yA tasya (syAd yasya) tryos (baM) harebhAgaM (bharetainAM); naasmR.16|27 rAt haredbhAgaM (raM (9) yAni tu 'bhrAtRNAmaprajAH' ityevaMrUpANi nArabhajeraMstAM); medhaa.9|118 pU.; smRca.296 yA tasya (syA dAdivacanAni tAnyavibhaktabhartakastrIviSayANi saMsRSTattu cet): 303 vyoM'(tra); smRsA.130 yA tasya...nyos bhartakastrIviSayANi vA yathAsaMbhavaM jJAtavyAni / tathA (yadi syAdduhitA tasya pitra): 145 nyos (gha) | prastutya teSAM prApaNAt / ratna.153 nAradazaMkhau; pamA.538 yA tasya duhitA (yadA duhitaraH): itarAsu zayyAmarakSantISu vybhicaarinniimvityrthH| 541(-) prathamapAdaH ratna.160 zaMkhanAradau; vyapra.519 ratna.160 smRca (296) vat, vyama.68 vyo....mataH (vyaMzAt bharaNaM + dAta.dAgatam / matam ); vitA.425 tryoM' (); bAla.20135 (pR.205) * bAlarUpamataM (pR.128) dAgatam / pArijAtamataM halA: vyoM (cyA) zeSaM smRca (296) vat; samu.143. . yudhamataM ca viragatam / zeSaM mitAgatam /
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-saMsRSTivibhAgA, mavAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca (10) zeSAH saMsargiNaH / tat strIdhanam / tena (1) viniyoge dAnAdau / patiputrAbhAve bhartakulaparavyabhicAriNInAM bharaNaM na kAryam / strIdhanamapi pratyuta tantratA tsyaaH| dA.174 grAhyam / duhitA'tra kumArI / tena tasyA bharaNamArabhya (2) mRte iti / patyau mRte'putraayaaH| mRta iti vivAhaparyantaM kaarymityrthH| vici.250 | vacanAt jIvan sa eva ptiH| aputrAyA iti vaca(11) tat bharaNaM / evaM strINAM yadbharaNaprati- | nAt saputrAyAH putra eva / patipakSaH zvazurAdiH, na pAdakaM vacanajAtaM tadavibhaktapatnIviSayaM ca veditavyam / pitrAdiH prabhavati / viniyoge kSetrajAthai, tasyA rakSAyAM savi.411 / / bharaNe ca sa eva patipakSa ISTe, na pitRpkssH| pitRvini(12) vibhakteSvasaMsRSTeSu kazcidanapatyaH preyAt pravra- | yogAdi pitRpakSaNa kArayitavyaM, vyavahAra ityevamartha upajedvA, zeSA bhrAtaro vibhajeyustadIyaM dhanam / strIdhanAd nyAsaH / parikSINa iti / asati patipakSe bharaNasamarthe, yathoktAdRte / na strIdhanaM rUDhameva gRhyate, svyartha dhanaM ta-nirmanuSye, tatsapiNDaH prbhuH| tadabhAve pitRpakSa eva dbhAyA jIvanaM muktvA / tasyAM mRtAyAM tadapi vibhA- bharaNaM dApya iti / pakSeti / ubhayapakSAbhAve rAjA jyam / +naabhaa.14|24 bibhRyAd rakSecca / na svatantrA kAryA / (13) tat prAgvibhaktasaMsaSTastrIparANi / avaruddhAsu naabhaa.14|27-9 rAdivivAhodAsavarNAstrIparaM ceti vijnyaaneshvrpraacyaadyH| svAtantryAdvipraNazyanti kule jAtA api striyH| _ vitA.385 asvAtantryamatastAsAM prajApatirakalpayat / / . mRtAputrapasnyAH patipakSaH pitRpakSo rAjA vA prabhuH pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvane / mRte bhartaryaputrAyAH patipakSaH prabhuH striyAH / rakSanti vArdhake putrA na strI svAtantryamarhati // viniyogAtmarakSAsu bharaNe ca sa IzvaraH / / mRtAputrabhrAtRpitRmAtRkadhanamAjaH patnyaH sapiNDAzca / parikSINe patikule nirmanuSye niraashrye| . mRte bhartari bhAryAstu abhrAtRpitRmAtRkAH / tatsapiNDeSu cAsatsu pitRpakSaH prabhuH striyaaH|| sarve sapiNDAH svadhanaM vibhajeran ythaaNshtH|| pakSadvayAvasAne tu rAjA bhartA smRtaH striyaaH|| bhAryAH palyaH / abhrAtRpitRmAtRkA yAH patyuH pitR* 'sa tasyA bharaNaM kuryaannigRhiiyaatpthshcyutaam|| | mAtRbhrAtRNAmabhAvaviziSTA ityarthaH / anena dvandvasamA___ + zeSaM yathAzrutaM vyAkhyAnam / sena bhrAtrapekSayA abhyarhitapitrAdipadasya pUrvanipAtanaM (1) naasN.14||27; nAsmR.16:28, medhA.8.28 parityajya vaiparItyena samAsavacanaM kurvatA nAradena saMsagAtma (go'sti) utta. dA.173.4 gAtma (ge'rtha); TAputradravyaM prathamaM bhrAtRmAtRpitRgAmi tadabhAve sarvatra vyaka.129 pU., smRca.240; vira.411, ratna.133 / vRttasthapanyabhigAmIti darzitam / evaM ca saMsRSTaviSaye striyAH (striyAm ) ca sa (Su ca); vyani. smRtyantaram maca. patnInAM na gauNaputrAbhAve dAyaharatvaM kintu bhinnodarasaMsRSTa8128 medhAvat, utta.; byapra.406,491ca sa (Su ca); 491ca sa (Su ca); | bhrAtRpitRmAtRNAmabhAva iti mantavyam / sarve sapiNDA vyau.140 vyapravata; vitA.821 striyAH (striyaH) pa. setu. * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca strIpuMdharmaprakaraNe (pR. 43 gAtma...ca (ge'rtharakSAyAM bharaNe tu): 281 gAtma (gArtha); | 1098-9) draSTavyaH / vibhaH3; samu.120 pU. ratna.133; vyapra.406, vyau.140, vitA.821 vasAne (2) naasN.14|28, naasmR.16|29 cA (vA); medhA. (papAte) smRtaH (prabhuH) striyAH (striyaH); setu.281 yaav8|28 nAsmRvat dA.174; smRca.240, vira.411-2 sAne ca (ye cAvasanne) zeSa vyakavata; vibha.2 smRtaH (prabhuH) tatsa (vaMza); ratna.133 mc.8|28 tatsapiNDeSu zeSa vykvt| samu.120 smRcavat. ... ..... (sapiNDeSvapi); vyapra.406, 491 vyau.140; setu.43, (1) smRca.306, pamA.541 bhartari bhAryAstu (patau tu 281; vibha.3 prathamapAdatrayam; samu.120 nirma (nirmA). bhAryAH syuH) jeran (jeyuH); "vyapra.539 bhartari (patyau tu) ... (3) naasN.14|29; vyaka.129 bharaNaM (rakSaNaM); smRca. | sva (tu) jeran (jayuH); samu.1.44 bhartari bhAryAstu a 240 pathazca (tpathi cyu) vira.412 tu (ca) zeSaM vyakavataH / (patyau tu bhAryAzca ya) jeran (jeyuH),
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam / / ityAderayamarthaH / saMsRSTAputrasya ye bhrAtRmAtRvyatiriktAH | saMsargamAtreNa pUrvoktaprItipUrvakAmisaMdhAnaM vinA / sapiNDAH bhrAtuH putrAdayaste sarve svadhanaM pUrvamaputradhanena dA.160 saha svapitrAdInAM saMsRSTaM tadurdhva tatpatnIbhiH saha yathA- parigaNitavyatirikteSu saMsargakRto vizeSo nAdaraNIyaH zato bhrAtaputrANAM bhrAtraMzaH bhrAtabhAryANAM bhatraMzaH itye- | parigaNanAnarthakyAt / +dA.220. vamaMzAdikrameNa vibhajeyuriti / patnInAmamAve tu saMsR- (3) anena trividhAH saMsRSTino'nUyante / TAputrAMzaM tadbhaginI labheta / smRca.306 ap.2|138 bRhaspatiH (4) yaH putrAdiH pitrAdinA saha vibhaktaH san saMsargAH punaH prItyAdinimittena vibhaktenaiva yena pitrAdinA saha'vibhakto yaH punaH pitrA mAtrA caikatra sNsthitH| vAsamApannaH sa tena saMsRSTa ucyata ityarthaH / idaM cAtrArthApitavyeNAthavA prItyA sa tu saMsRSTa ucyate // dvgmyte| pitabhrAtRpitRvyavyatiriktabhrAtRpitRvyaputrA- (1) saMsRSTatvaM ca na yena kenApi kiM tu pitrA bhrAtrA dinA saha saMsargo na vidyate iti / sahavAse puruSANApitRvyeNa vaa| _*mitaa.2|138 mAhatya saMsargAbhAvAddhanadvAreNa saMsargo vAcya iti tani' (2) anenaitadarzayati, yeSAmeva hi pitabhrAtapitavyA. mittabhUtAvacchedakApanodena vibhaktAnAM dhanAdInAM pUrvavadInAM pitRpitAmahArjitadravyeNAvibhaktatvamutpattitaH saMbha dekarAzIkaraNaparyantaH sasaMrgo na punaH sahavAsamAtramiti .. vati ta eva vibhaktAH santaH parasparaprItyA yadi pUrvakRta mantavyam / smRca.302 vibhAgadhvaMsena yattava dhanaM tanmama dhanaM yanmama dhanaM tatta (5) anAsthAyAM vAkAraH, tena pitavyajenApyaMzinA vApIti ekatra gRhe ekagRhirUpatayA saMsthitAH saMsR- | katavibhAga ekatra sthita: saMsRSTaH sarvaloke parigRhIto jyante / na punaranevarUpANAM dravyasaMsargamAtreNa saMbhUya. | labhyate / prakAze tu vacanabalena niyama evAtretyuktam / kAriNAM vaNijAmapi saMsargitvaM, nApi vibhaktAnAM dravya vira.605-6 (6) atra saMsRSTatve vibhAgAnantaramekIkRtadhanatvamevoxpamA., vyapra. smRcagatam / payujyate / na tu pitrAdyAdaraH parasparavyabhicArAt / ato * mapA., ratna., vyani., savi., maca., bAla. mitAgatam / mAtrA sApatnabhrAtrAdinApi saMsRSTo bhavatyeva / AvRtti(1) mitaa.2|138 cai (vai) tu (tat); dA.160, 220; ap.2|138 sa tu saMsRSTa (tat saMsRSTaH sa); vyaka. vAcipunaHpadAdeva vibhAgapUrvadazAtulyatvArthamiti tena 162 sthitaH (sthitiH)tu (tat); smRca.302 tu (vai); vira. bhUtabhavatbhAvi svaM tava mamApi mama svaM tavApItyanumatiH 605 cai (vai) NA (nA); smRsA.75, 140, 145,147 saMsargaH, vibhAgena pArthakyam / bAle tu vibhAgavat saMsargo... pamA.537 apavat mapA.677 tu (ca); dIka.45, ratna. | 'pi / ' smRsA.75 157 mitAvat vici.244-5, vyani. pitrA bhAtrA (bhrAtrA (7) asmAkamekatamasyApi svaM sarveSAmasmAkaM svamipitrA) cai (vai) thavA prItyA (pi vA cApi); smRci.35 tu tyupgmstaavtsNsrgH| sa ca vyAhArAdivAnanyathAsiddhA(tat); nRpra.41 smRcivataH dAta.162, 192, savi.431 hyavahArAdapi gamyate / teSAM bhUtabhAvibhavaddhaneSvekaikAthavA (pi vA) tu(tat); mc.9|211 NA(nA); candra.94 smRci rjiteSvapi sarveSAM svatvAni janayati / navyAstu pRthvt| dAni.6 sthitaH (sthitiH) uttarArdhe (pitadravyeNAthavA gdhanAnAM dhanamelanameva saMsargaH, lAghavAt / na tu prAgprItyA tatsaMsRSTaH sa ucyate); viimi.2|138 smRcivata; vyapra. 430:509 smRcivat : 533 prathamapAdaH vyaTha.157.8 ___+ dAta. dAgatam / pamA. smRcagatam / / smRciva, byama.65. savivada; bitA.415 smRciva * vyavahAraprakAzakArANAM svamataM viragataM vicigataM ca / zeSa 'patnI duhitaraH' iti yAjJavalkyakcane (pR.1494) drssttvym| rAkI.457 mitAvat baal.2|135 (pR.222) mitaavt| seta. viragatam , svamataM mitAgataM ca / setu.79; samu.143 cai(ba) sthitaH (sthiti:) tu(tat); vica, pArijAtamataM vivAdaratnAkarakArANAM svamate gatam / candra, smRsAgataM vicigataM c|
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyamAgaH-saMsRSTivibhAgaH, satAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca vibhAge sati, gauravAt / pRthagdhanatvaM tu nisargato vA | sodraaH| ata eva bRhaspatiH-saMsRSTauM yau iti / gautamo'pi vibhAgato vetyanyadetat / saMsarge tu saMsRjatoranumatirmUlam / - sasaMSTini prete saMsRSTI rikthabhAgi'ti / saMsRSTini prete sA ca nisargataH pRthagdhanayorapi na dnnddvaaritaa| anyathA | aputra itynussnggH| ratna.158 pitrA vibhaktaH taduttarajena bhrAtrA saMsRSTo na syAt / / (3) atrAyaM nirgalito'rthaH / putraH pitA saMsRSTo'saMbADhamiti cet / na / dRzyante hi tathA saMsRSTA apiiti| sRSTo vA kRtsnaM pitryamaMzaM gRhNIyAt / putratvasyaivAMzabAle tu bhAgini mAtrAdyanumatyaiva vibhAgavatsaMsargo'pi grahaNAdhikAritAvacchedakatvAt / putreSvapyekaH saMsRSTaH vyavahArasaMvAdAt / +vici.245 paro na cetsaMsRSTa eva / saMsRSTinastu saMsRSTItyukteH / sNsRsstt| (8) atra pitRbhrAtRpitRvyaireva saha saMsRSTatA nAnyena / | putrAputrasamavAye putra eva / 'dadyAccApahareccAMzami'vacane'nupAdAnAditi mitAkSarAdiSu / vibhAga- tyatra vyAkhyAtatvAt / putraminnasaMsRSTapitRbhrAtRpitRvyAdIkartasAmAnAdhikaraNyenaiva seti yuktam / pitrAdipadAni | nAM samavAye pitarAveva / tatrApyAdI mAtA tataH piteti tu vibhAgakartumAtropalakSakANi / 'ardhamantarvedi minotyardha mdnH| bhrAtRpitRvyAdayastu vibhajyaiva gRhnniiyuH| sarveSu bahirvedi'itivat / anyathA vAkyabhedAt / tena patnI- | saMsRSTatvarUpagrahaNAdhikAritAvacchedakasadbhAvAt / asaMsRSTapitAmahabhrAtRpautrapitRvyaputrAdibhirapi saha saMsRSTatA bhava- bhrAtuH saMsRSTapitRvyasApalabhrAtrAdInAM ca samavAye'pi ti / vibhakto ya ekatra sthitaH sa saMsRSTa iti sAmAnAghi- vibhajyaiva / 'asaMsRSTayapi cAdadyAtsaMsRSTo nAnyamAtakaraNyAdvibhaktabhrAtroH putrAdInAM na saMsargaH / vidyamAnaM | jaH' 'saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodaraH' ityukteH / bhAvi vA dhanamAvayoH punarvibhAgAvadhi sAdhAraNamityA- | kevalAyAH palyA eva saMsRSTatve saiva gRhNIyAt / 'saMsa. kArikA buddhiricchA vA sNsrgH| vyama.65 STinastu saMsRSTI' ityukteH / saMsRSTayA'pi tayA sahAnyeSAM (9) yattu saMsRSTipadaM vibhAgakartRkamAtraparaM pitrAdi- saMsRSTinAM samavAye ta eva, na sA / tathA ca saMsRSTitrikaparatve vaakybhedaaditi| tnn| vAzabdAdeva pitA prakrame zaMkhanAradau 'bhrAtRNAmaprajAH preyAtkazcit' ityAdi pitAmaho vetivadvAkyabhede'pyadoSAt / tena tribhireva (shloktryN)| atha 'yathA yasya havirnirutaM purasaha saMsRSTI, nAnyena vaNigAdinA dhnsNsrgmaatrennetyrthH| stAccandramA abhyudiyAtsa tredhA taNDulAnvibhajet' ityatra tatra tu saMbhUyasamutthAnAdi jJeyam / bhrAtrA saaptnenaapi| havirabhi udiyAdityanenaiva haviHpravRttyavagamAnnirvAanyathA'nyodaryastu saMsRSTItyayogAt / tena mAtuH sapatna- pAvivakSA tathA prakramAdeva maraNapravrajyAvibhAgAdiSu mAturvA saMsargAttaddhanaM duhitrabhAve sodarAstadabhAve saMsRSTinAM kartRtvAvagamAdbhAtRNAmityavivakSitam / sApatnAH sarve bhrAtaro gRhNantIti siddham / vitA.415 . vyama.67-8 'saMsRSTau yau punaH prItyA tau parasparabhAginau // saMsRSTidhanavibhAgaH sama eva / anapatyAbhAryApitRkasaMsRSTinaH (1) yadA tu zeSeSu sodarAbhAvastadA bhinnodarAH vibhAgAnadhikAraprAptI maraNe vA tadIyAMzavibhAgaH / tadIya ___ bhaginyA aMzaH / saMsRSTinA utthAtA durthazabhAk / / , saMsRSTA vibhjeyuH| atra bhinnamAtRjAviti paunaruktya 'vibhaktA bhrAtaro ye ca saMprItyaikatra saMsthitAH / parihArAyAvagamyate / smRca.304 punarvibhAgakaraNe teSAM jyaiSThyaM na vidyate // (2)yatra tu sodareSvapi kecitsaMsRSTinaH kecidasaMsRSTinaH tatra dhanagrahaNakAraNayoH sodaratvasaMsRSTitvayorubhayorapi * 'vibhaktA'ityAdizlokAnAM bAla. vyAkhyAnaM 'patnI duhitaraH' iti yAjJavalkyavacane (pR.1506) draSTavyam / ... sadbhAvAt saMsRSTinaH sodarAH gRhNIyuH na tvasaMsRSTinaH | (1) dA.155 SThayaM (8): 219 ca (tu); vyaka.161 +prakAzamataM mitAgatam / / ... teSAM jyaiSThayaM (jyaiSThaM teSAM); smRca.303 chyaM (); vira.602 (1) vyaka.1617 smRca.304,307 vira.602 ca (tu) teSAM jyaiSThayaM (jyaiSThaM teSAM); smRsA.139 ca (tu) vyaM smRsA.139,146, ratna.150 vyama.67 vitA.422 () : 145:146 ca () teSAM jyaiSThayaM (jyaiSThavaM tatra); vici. samu.144. ....... 246 punarvi (tatpunaH) teSAM jyeSTha (jyadhvaM teSAM) dAta.991
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMdA kazcitpramIyeta prabrajedvA kathaMcana / ......: (1) atraH kecidavibhaktasaMsRSTagocaro bhrAtradhikAraH na lupyate tasya bhAgaH sodarasya vidhIyate // prathamaM vibhaktAsaMsRSTagocarazca palyadhikAra iti samAdayA tasya bhaginI sA tu tato'zaM labdhumarhati / dhati / atropakramopasaMhArayoH saMsRSTatvakIrtanAt tatsaMdaMzaanapatyasya dharmo'yamabhAryApitRkasya ca / / patitaM, 'na lupyate tasya bhAgaH sodarasya vidhIyate' iti sA ca dattA'pyadattA vA sodare tu mRte sati / vacanaM saMsRSTaviSayaM vAcyam / atra ca 'anapatyasya dharmo'tasyAMzaM tu haretsaiva dvayorvyaktaM hi kAraNam / / yamabhAryApitRkasya ceti putraduhitRpatnIpitRRNAmabhAve saMsRSTAnAM tu yaH kazcidvidyAzauryAdinA'dhikam / saMsRSTasya sodarasya bhrAturadhikAraM bodhayatIti kathaM tasya prAmoti tasya dAtavyo vyaMzaH zeSAH smaashinH|| patnIbAdhakatvam / kiM ca na lupyate iti avibhaktatve smRcavat ; vyapra.506-7, vyau.159 teSAM jyaiSThyaM saMsRSTatve ca bhrAtrantarIyadravyamizrIbhUtasya dravyasya pRthaga(jyaiSThayaM tatra); vitA.391 teSAM jyaiSThyaM (jyaiSThayaM teSAM):415 pratItau lopAzaGkAyAM na lupyate iti vacanamupapadyate, ro (rau) ye ca (caiva) pU. baal.2|135(pR.200) :2 / 138 vibhaktasyAsaMsRSTasya tu dhane vibhaktatvapratItau kA lopA. vyauvat ; setu.80; samu.143 ca (tu); vica.101. zaGkA, tasmAt saMsRSTaviSayatvamevAmISAM vacanAnAm / / (1) dA.155, apa.21138(-); byaka.161 smRca. .. *dA.155-6 303 vira.602 yadA kazcit (kadAcidvA); smRsA.78, (2) teSAM madhyAdaputrasya saMsRSTinoM'zaH sodareNa saMsR139 yadA (yadi):145,146 yadA (yadi) dvA (cca): STinA grAhya iti yaducyate tatkiM mRtasya patnyAdisadbhAve 148; dIka.46 yadA (yadi); vici.246 viravat vyani. tadviparyaye ceti jijJAsAyAmAha-'yadA kazcitpramIyeta' yadA (kadA) dara (darya); dAta.193 dIkavat ; candra.98 ityAdi / atazca saMsaSTino'pi yadi palyAdayaH santi utta.; vyapra.507 dara (darya); vyau.159 yadA (yadi) dara tadA patnI duhitara ityayameva kramaH / yatra bhrAtRNAM riktha. (darya); vitA.391 kathaMcana ('pi kazcana) dara (darya):415; grAhitve prAte saMsRSTisodaratvataMbhave tadviziSTasyaiva bhrAtubAla.21135 (pR.200),2|138smu.143 uttarAdhe(lupyate nAsya bhAgastu sodarasya vidhIyate); vica.129 dIkavat. rdhanabhAktvaM niyamyate / bhaginyAH sodarabhrAtrabhAve'dhikA- (2) dA.155, ap.2|138 ryA (ya); byaka.162 / ritA mantavyA / anyathA 'tasmAnirindriyAH striyo'to'zaM(to'nyaM); smRca.306 vira.602, smRsA.76 utta.: dAyAdAH' iti zrutivirodhaH syAditi / ap.2|138 139 sA tu (sA ca):145,146,148 utta.; pamA.541; / (3) yathA prathamavibhAgAtpUrva pramItasyAputrasya pravradIka. 46 utta.; ratna.160; vici.246; vyani. dAta. jitasya vA bhAgo lupyate vibhAgAbhAvena vibhAgahetu193; candra.98 pU., 97 utta.; vyapra.507,539:513 kAyA iyattAyA abhAvAttena sarve rikthaM sahavAsina eva utta.; vyau.159; vyama.68;vitA.391 to'zaM (to'rtha) : tatra sarve gahanti na tathA'tra vibhAgahetukAyA iyattAyA 415,426, baal.2|135(pR.200) sA tu (mAtuH): abhAvaH / prathamavibhAgenaiveyattAyAH kRtatvAt / na ca 2|138smu.144, vica.129 tu (ca). saMsargAdapaiti tasyedaMtAmAtrApanodakatvAt / tena sarva rikthaM (3) smRca.306 samu.144. saMsRSTina eva sarve ghiiyuH| kintu vibhAgakAle tadbhAgaH (4) dA.155-6'dhikam (dhanam ); ap.2|138 dAvat ; vyaka.162, smRca.303; vira.602 prApno... | candra. dAvadbhAvaH / vica. dAgatam / . vyo (dhanaM prApnoti tatrAsya); smRsA.76,132 STA (STi): dAta.193 dAMvat ; candra.99 yaH (yat) zeSaM viravat ; 139 thA (STi) zinaH (zakAH): 145 saMsR...yaH (saMsRSTo dAni.6 STA (STi) nA'dhikam (bhirdhanam ); vyapra.507 dAvata: bAndhavaH) zinaH (zakA:): 146 STA (STi) zinaH (zakAH); 533; vyama.66 dAnivat ; vitA.391 dAvat : 420 pamA.537 sya (tra); mapA.680; dIka.46 STA(STi)vyo vaMzaH baal.2|135(pR.200) mA (A) 22|138setu.80 dAvat; zeSAH (vyoM'zaH zeSAste); ratna.155 vici.246 viravat ; samu.143 nA'dhikam (bhirdhanam ) vyo yazaH (vyaM baMzaM); vyaniSTa (chi) zeSaM dAvat / nRpra.42 vA (Ti) sya (); vica.102 dAvat.
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ gA dAyabhAgaH-saMsRSTivibhAgaH, sUtAputrasaMsaSTidhanAdhikArazca 1559 pRthguddhrnniiyH| sa ca vibhaktapatibhAgaviSaya ivAdau na / bhaginyazca snaabhyH||' iti manuvacanenaikamUlakalpanA panyAH , kiM tu saMsRSTasodarabhrAturvacanena vidhIyate / | lAghavAt / tathA ca sodaryA apyasaMsRSTino labhanta iti sodarasyetyekavacanamavivakSitam / smRca.303 bhaavH| kecittu kizciddhanavibhAgAnantaraM saMsarge vRtte ___ abhAryApitRkasya ceti cazabdArthaH bhaginyabhAve tata ekasmin saMsargiNi pramIte sthAlIpulAkanyAyenAtu kevalAH sapiNDAH saMsRSTAH 'anantaraM sapiNDAdyastasya vibhakteSvapi dhaneSvaMzeyattAvadhAraNarUpo vibhAgo vRtta tasya dhanaM bhavet' ityuktakrameNaiva vibhajeranniti, pratipado- eveti kRtvA zaGgagrAhikatayA tasyApyaMzaH kartavyaH / sa kAnAmabhAvAt / smaca.306 ca sodrsNsRssttigraahyH| tatraiva cAnapatyasyetyAdiparyudAsa asminprAptAbhikathane iti zeSaH / saMsRSTadravyAnuparo- | ityAhuH / tanna / na hIyattAvadhAraNarUpaM vibhAgaphalaM tasya dhenArjite'pi vibhAjyatvavidhAnArthametat / saMsRSTAnAM | tatkAlajIvitayaiva siddhatvAt / kintvidaMtvAvadhAraNaM, tacca madhye punarvibhAgakaraNAdarvAka pramItasya putrAdisadbhAve | zaGgagrAhikatayA'kSapAtaM vinA na bhavatyeva / tasmAtprasRtasya 'pramItapitRkANAM tu pitRto bhAgakalpanA' iti vidhinA prAcInasya sarvabhAgisvatvanivahasya saMkoco vA, prAdevibhAgaH kartavyo, vidhAnAntarasmaraNAt / putrAdyabhAve tu zikatattatpuruSIyasvatvAntarotpatti vibhAgaphalam / tacca na patmIduhitRRnyAyaH / vidhAnAntarasmaraNAt / tathA ca tvadakSapAtaviSayo na mama, madakSapAtaviSayo na taveti bRhaspatiH- vibhaktA iti / bhAginAM yo'yamabhyutthito'bhyupagamastadrUpAdvibhAgAt / sa (4) vidyAzauryAdinA asAdhAraNyaprayojakarUpavada- ca tattadakSapAtopahitastadakSapAtaH akramikazcettadA rAzinyena / vira.602 | reva vibhktH| atha kramikastadA ka sthAlIpulAkanyAya: (5) etatsaMsRSTadravyAnuparodhenArjite'pi vibhAjyatva- | sAmagrIbhedAditi / vici.246-7 prAptyartham / *pamA.537 | (8) saMsaSTiviSaye patnIdAyanimitte tAsAmAmaraNApatnInAmabhAve saMsRSTaputrAMzaM tabhrAtRbhaginI glaati| dbharaNaM kartavyam / tathA saMsRSTinaM pratyAha-'bharaNaM cAsya tathA ca bRhaspatiH-yA tsyeti| cazabdo bhrAtRmAtra- kurin strINAmAjIvanakSayAditi / yadidaM saMsRSTino bhaavsmuccyaarthH| kecittu vA tasya duhitA' iti dhanagrahaNamuktaM tatputrapitRduhitRNAmabhAva iti kecit / paThitvA patnInAmabhAve duhitA gRhnniitetyaahuH| duhitR- tathA ca-'yadA kazcitpramIyeta' iti / nanu 'bharaNaM cAsya bhaginyorabhAve- 'anantaraH sapiNDAdyastasya tasya dhanaM kurvIran strINAmiti nAradavacanAt bhAryAsadbhAve eva bhavet' iti / uktapratyAsattikrameNa sarve sapiNDAdayo dhanaM saMsRSTino dhanagrahaNaM labhyate / satyaM patnIdAyAyogyastrISu gRhNIyuH / pratipakSe dossaannaambhaavaat| apamA.541.2 naardvcnmityvirodhH| yAsu smRtiSu yoSidvidhavAnArI (6) atra saMsRSTiSu vidyAzauryAdinA yo'dhika labhate | strIbhAryeti zabdaprayogaH tAsu tAsAM bharaNameva / yAsu smRtisa tasmin dravye aMzadvayabhAka, itare samAMzA ityAha Su patnIzabdaprayogaH tAsu dAyagrahaNamiti vRddhaaH| vyani. bRhaspatiH-saMsRSTAnAM tviti / etadarjakasya dvau bhAgau mRtAputradhanabhAjaH krameNaM patnI sodarA dAyAdA dauhitrAzca ityetadarthavidhAyakavasiSThAdivAkyabalAdeva siddhau pitu- putrAbhAve tu patnI syAtpalyabhAve tu sodarAH / dravyAnuparodhenArjitaM tathA na vibhAjya, na tathedaM, kiM | tadabhAve tu dAyAdAH pazcAddauhitrakaM dhanam // tarhi saMsRSTadravyAnuparodhena yadarjitaM tadapyanena prakAreNa / tatpanyAH pUrva sodaranivRttyartha, na punayAdazabdavibhAjyamiti jJApanArtham / nirdiSTaduhitRbhyaH pUrva sodaraprAptyartha, tathAtve 'aGgA(7) sodarasyeti / sNsssttisodrsyetyrthH| 'sodaryA | | daGgAtsaMbhavati putravaduhitA' ityAdisvavacanavirodhAvibhajeraMstaM sametya sahitAH samam / bhrAtaro ye ca saMsRSTA | ptteH| *smRca.299 'gyapra. pamAgataM, jImUtavAhanakhaNDanaM 'patnI duhitaraH' * idaM vacanaM smRticandrikAkAreNa vibhaktAputradhanAdhikAre pati yAbAvaskyavacane (pR.1500) draSTavyam / vyama, pmaagtm| / (1) smRca.299, samu.142. ..... pa. kA. 191
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ ni mRtAnapatyAbhAryAbhrAtRpitRmAtRkadhanabhAjaH sapiNDAH | ghaTitAghaTitavAkyArthadvayanibandhanavidhivaiSamyarUpavAkyamRto'napatyo'bhAryazcedabhrAtRpitRmAtakaH / / bhedApatteH / kiM ca pitrAdidravyasvAmye putratvAdikamevAsarve sapiNDAstadAyaM vibhajeran yathAMzataH // | patitatvAdiviziSTaM prayojakaM na tu saMsRSTatvaviziSTamapi 1. (1) taddAya saMsRSTidAya, mato'napatyo bhinnamAtRkazca ? gauravAt / tacca sarveSAM saMsRSTAnAmasaMsRSTAnAM ca tulyamiti bhrAtrAdipratipadoktadhanagrAhirahitazcediti tAtparyArthaH / sarveSAmeva putrAdInAM vizeSeNa taddhanagrahaNamucitam / na ca sapiNDAbhAve Tu vibhaktasaMsthitadravyavadeva saMsRSTasva vibhAgena pitraadidrvyaahtvaapgmH| sarveSu putreSu vibhadravyamapi samAnodakAdigAmItyanusaMdheyam / saMsRSTadravyama- | tAsaMsRSTeSvaputravadbhAryAdInAmeva tatra dhanAdhikArApatteH / vikRtya sapiNDebhya UrdhvaM vishessaasmteH| smRca.306 prattyutApastambena hArItena ca vibhAgottaramapi pitAputrayoH (2) yatheti zabdAt pUrvaprasiddhabhAgAnusAreNa / tena | parasparadhanAdhikAraprAtipAdanAcca / vyapra.540 pitrAdibhAgAnusAreNa gRhnniiyuH| pitabhAgamiva vibhajedi . mRtarikyAMzaH zrAddhe viniyojyaH / tyrthH| . smRsA.73 samutpannAddhanAdadha tadartha sthApayetpRthak / (3) nanu satyapi palyAdau vacanAnmRtasaMsRSTidhanasya mAsaSANmAsike zrAddhe vArSike vA prayatnataH / / saMsRSTibhrAtrAdigrAhyatvavat saMsRSTAsaMsRSTaputrasadbhAve'pi pitR- mAsaSANmAsike ityAdau nimittasaptamI / vira.596 dhanasyApyetadvacanabalAt saMsRSTiputramAtragrAhyatvamastviti kAtyAyanaH cet, na / aputrasyeti pUrvavacanasthasyAnuSaGgAdaputrasaMsRSTi- mRtaaputrsNsRssttidhnvibhaagaadhikaarH| saMsRSTinAmutthAtA dvyNshbhaak| maraNasya dhanagrahaNakAraNatvAt saMsRSTinazca putreNAputratvA- saMsRSTAnAM tu saMsRSTAH pRthaksthAnAM pRthksthitaaH| bhAvAt 'saMsRSTinastu' ityasyApravRtteH, 'vibhajeran sutAH abhAve'rthaharA jJeyA nirbiijaanyo'nybhaaginH|| pitroH' iti vacanAtpitraMze putrayoyoratrApi samabhAga- (1) saMsRSTAnAM mRtAnAM saMsRSTA aMzaharAH, pRthak-' bhAgitvam / prAktanaH svAMzaH paraM saMsRSTaputreNa bhuktAvaziSTaH sthAnAM mRtAnAM pRthaksthitA aMzaharA jJeyAH, abhAve pRthaguddharaNIyaH / pituryAvAMstadAnIM vidyamAnoM'zaH sa bhAryAdyabhAve / nirbIjAnyonyabhAgina iti dvndvsmaasH| saMsRSTAbhyAM vibhajya graahyH| na ca saMsRSTinastvityatrAputrapa vira.605 dAnuSaGgo'stviti vAcyam / saputrasaMsRSTibhrAtrAdidhane'pi (2) saMsRSTinA mRtAnAmartha saMsRSTA aaddhuH| eteSA-' putrAdibAdhena tadaMzasya bhrAtrAdigrAhyatApattau sakaladezI- mabhAve pathakasthAnasthitA api asaMsRSTina AdadyuH / yAnAdivyavahArabAdhApatteH / anyathA putravadaputrasAdhA-- yadi ca saMsRSTinA madhye kazcinniranvayaH preyAttadA tasyArthe raNasyAputramAtraviSayapatnItyAdivAkyApavAdakatvAnupapatte- saMsRSTina eva gRhnniiyuH| sati anvaya eva / smRsA.140 stabodhakatuzabdavirodhApattezca / na ca bhrAtrAdisaMsRSTina | abhAve strIputrANAmaMzaharANAmabhAve / smRsA.147 evAputravizeSaNaM vyAvartakatvAt / putrasaMsRSTinastu na (3) ekasyAbhAve yadaparasyArthaharatvamukta tadvivyAvAbhAvAt asaMbhavAcca / 'saMbhave vyabhicAre ca syAdvizeSaNamarthavat' itya bhiyuktoktariti vAcyam / (1) dA.209 tadartha (tadathe) vA pra (ca pra); vyaka.161 | (-) tadarthaM...pRthak (sthApayetpRthak pRthak) vA pra (ca pra); vira.. pRthagvAkyadvayAbhAvAt, ekatra ca vAkye kvacidvizeSaNa 595 tadartha (tadardha); smRsA.73,136,142, vyani. puraskAreNa kvacicca tadapuraskAreNa vidhipravRttI vizeSaNa. | darthaM tadartha (dartha tadarthe) mAsa (mAsi) zrAddhe vArSika vA (caiva niviSTamapi asmAbhiH tatrAnyavacanAnAM samAvezAnapapattaratro- | abdake ca); candra.93 tadarthe (tadUrva) vA pra (vApi); samu. ddhRtam / 132 dAvat, kAtyAyanaH. . (1) ap.2|135, vyaka.161 (-); smRca.306 (2)vyaka.162, vira.605 ve'rtha ('za); smRsA. vira-5.95 patyos (patya); smRsA.73,136,142, pamA. | 78:140,147TA (STi): 145, vici.250;vyani.; 542 ran (yuH); vyapra.540; samu.144... candra.96 STA (STi); bAla.20139 viravat smu.144...|
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazva 1561 ityarthaH / 'vibhaktAH pitRvittAccaidekatra prativAsinaH / vibhajeyuH punarvvazaM sa labhetodayo yataH // (1) idaM saMsRSTasya sAdhAraNadhanopaghAtenArjakasya bhAgadvayaM itareSAmekaiko bhAga iti zrIkareNa vyAkhyAtam / zinaSTi-nirbIjeti / te hi parasparaM niranvayAparabhAgabhAja | zeSaH / smRticandrikAkArastu - 'anyodaryastu saMsRSTI X vici. 250 nAnyodaryadhanaM haret / asaMsRSTayapi cAdadyAt sodaryo nAnyamAtRjaH // iti yAjJavalkyavAkyaM paThitam / kevalasthAvarasadbhAve kevalajaGgamasadbhAve vA'smAdyAjJavalkyavacanAdasaMsRSTo'pi sodara eva gRhNAti, na tvasaMsRSTasodarasadbhAve saMsRSTayapi bhinnodaro gRhNIyAt / sthAvarajaGgamAtmakobhayavidhasya dravyasya sadbhAve manuvacanAnna prajApatyuktavyavasthayA asaMsRSTAH sodarabhrAtrAdayaH saMsRSTA bhinnodarAzca vibhajya gRhNIyurityAha / atra smRticandrikAkAramate yAjJavalkye paunaruktyaM duSpariharaM syAt / 'anyodaryastu saMsRSTI nAnyodarya' ityanenoktasya 'nAnyamAtRja' ityanena punarabhidhAnAt / kiJca manuvacanasaMvAdyarthalAme arthAntarakalpanAyA kalpanAgauravadoSaH prAduHSyAt / * dA. 110 (2) zauryavidyAdhanayorevArjakasya bhrAturdvAviMzau, na maitrAdau vizeSavacanAt / evaM saMsRSTinAmapi / tadAha kAtyAyanaH - vibhaktAH pitRvittAditi / idaM sAmAnyadhanaparamiti zrIkarAcAryAH / tena ghaTakasya dAturvA pitrA dimaitrIpratigrahArjitaM cedvibhAjyameva / vitA. 343 te pratrajite naSTe gRhIyustasya bAndhavAH / dvayonavezikatvaM cet dvitIyo Rkthamarhati // . mRtAputrapatnyAH patipakSaH pitRpakSo vA prabhuH paitipakSaH prabhuH strINAM pitRpakSastadatyaye / viniyogAtmarakSA bharaNe ca sa IzvaraH / / prajApatiH mRtA putra saMsRSTinAdhi kAra: * antardhanaM ca yaddravyaM saMsRSTAnAM ca tadbhavet / bhUmiM gRhaM tvasaMsRSTAH pragRhNIyuryathAMzataH + // (1) dravyamityanena gobalIvardanyAyena prakRSTadvipadacatuSpadAvidravyarUpajaGgamadravyagrahaNam / saMsRSTAnAM minno darANAmiti zeSaH / asaMsRSTAH sodarabhrAtrAdaya iti x vyani., bAla vicivadbhAvaH / * zeSaM 'pitRdravyAvirodhena' iti yAjJavalkyavacane (pR. 1216) draSTavya'm / + smRca., vyapra. vyAkhyAnaM 'sodaryA vibhajeraMstaM' iti manuvacane (pR. 1545) 'anyodaryastu saMsRSTI' iti yAjJavalkya bacane (pR. 1551) krameNa draSTavyam / pamA. smRcavat / : (1) dA. 110; vitA. 343 pra (prI) yataH (dyataH). (2) smRci.16. (3) samu. 120. :, (4) smRca. 305 pragRDI (vibhaje); pamA. 540 ca yad (tu yad); ratna. 158 tvasaMsRSTAH (ca saMsRSTaM); vyapra. 537 ca (tu); vyasa. 67 vyapradaH vivA, 420 ca tadbha ( tu tadbha); bAla. 2 / 138 (ca) zeSaM pamAvat samu. 144 ca yad (cala) dra (tu tadbha) va (cA). ratna. 158 (2) antardhanaM bhUnikSepAdinA gopituM zakyaM suvarNarUpyAdi saMsRSTo bhinnodaro gRhNIyAt / bhuvaM tu sodarabhrAtaraH / gavAzvAdi tu sodarAsodara ityarthaH / bhinnodaraH saMsRSTayeva gRhAzvAdyapIti madanaH / tattvetadvacanAnArUDham / antardhana bhUmigavAdyanyataramAtrasatve tvasaMsRSTo'pi soMdara eveti smRticandrikAyAm / tatra mAnaM cintyam / vyama. 67 yamaH mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH avibhaktaM sthAvaraM yat sarveSAmeva tadbhavet / vibhaktaM sthAvaraM prAhyaM nAnyodayaiH kathaJcanaM // (1) sarveSAM sodarAsodarANAmityarthaH / sodarANAmeva madhye ekasya saMsRSTatve tasyaiva, asaMsRSTisodarAsodarasaMsRSTisadbhAve ca dvayoreva, sApatnamAtrasadbhAve'pi prathamaM saMsRSTinaH tadabhAve cAsaMsRSTino'sodarasya mRtadhanaM pratye tavyam / dA. 204 (2) sarveSAM sodarAsodarANAM sthAvarAtiriktaM tu vibhatAvibhaktaM sodarANAmevetyarthataH siddhaM teSAM tatpiNDadAtutvena tanmAtRbhogyapArvaNapiNDadAtRtvena cAghikArAt / dAta. 194 (1) dA. 2043 dAta. 192 grAhyaM ( prAptaM ) kathaJca (kadAca ); bAla. 2 / 138; setu.46; vica. 129.
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1562 bavajharakANDam vRddhayAjJavalkyaH bRhanmanuH mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikAraH anyodaryastu saMsRSTI nAnyodaryo dhanaM haret / aikodare jIvati tu sApatno na labheddhanam / asaMsRSTayapi cAdadyAt sodaro naanymaatRjH|| sthAvare'pyevameva syAttadabhAve labheta vai / / "saMsRSTapadameva vA sodaramabhidhatte / ata eva vRddha yAjJavalkya- sthAvare'pyevameveti vibhaktasthAvarAbhiprAyeNa / vacanaM 'sodaro nAnyamAtRja' iti jitendriyeNa likhitam / tathA dA.204 ca pUrvArdhasya sNsRssttiitynuvrtte|" ityAdidAyabhAga (pR.193)vyAkhyAnAt uparyuktavRddhayAjJavalkIyazloko'numIyate / anya nibandhakAraistu 'sodaro nAnyamAtRja' iti yAjJavalkyavacanasyaiva / (1) dA.193 (sodaro nAnyamAtRjaH) etAvadeva; setu. pAThabhedo drshitH| 46 dAvat. | (1) dA.204; baal.2|138. vibhaktajavibhAgaH gautamaH | siddham / tadA'pi 'dvau bhAgau pituH' iti smRtyantarAt vibhAgAnantarajAtaH paitRkAdevAMzaM gulAti dvau bhAgau piturdrssttvyo| mabhA. 'vibhaktajaH pitryameva / __(4) tadetatpitRvibhaktaputrairvibhaktajasya bhAgadAnA(1) vibhAgAnantaraM yasya garbhAdhAnaM sa vibhaktajaH tprAgeva pitari mRte draSTavyam / tathA ca pUrvajaiAMgo na vibhaktena janitaH garbhAdhAnAdRte janakasya jananavyApA deyaH pitrymevetyevkaarkrnnaat| +smRca.306 rAbhAvAt , ato yadyajJAvagarbhAyAmeva striyAM vibhaktAH viSNuH, - putrAH tadanantaraM jAto bhrAtRbhya eva bhAgaM gRhNIyAt / / vibhAgAnantarajAtaH vibhaktabhrAtRbhAgebhyo'zaM gRtIyAt / mora IT dina roji vibhaktajAtA pijya. 'pitRvibhaktA vibhAgAnantarotpannasya bhAgaM dadAkA meva dhanaM gRhnniiyuH| dA.130 + zeSa 'pitRvibhaktA' iti viSNuvacane draSTavyam / vyapra. . (2) yastu vibhAgAdUbai jAtaH putrastasyAmanyasyAM vA smRcagatam / bhAryAyAM sa pitryameva gahNIyAt / vibhAgAdUrdhvaM pitrA * gaumi. vyAkhyAnaM 'vibhaktajaH pitryameva' iti gautamayadarjitaM vibhAgakAle vA gRhItaM tadeva majedalpaM prabhUtaM vacane draSTavyam / vira., vyama. vyAkhyAnaM 'vibhakteSu suto vA / yadA tu piturna kiJcidasti tadA vaiSNavam-'pitR. jAtaH' iti yAjJavalkyavacane draSTavyam / vibhaktA vibhAgottarotpannasya bhAgaM daari'ti| gaumi. (1) vismR.1743, dA.131 vimAgAna (vibhaktAna) (3) 'nivRtte rajasi mAtuH' ityanena putrANAM vibhajya bhAgaM (vibhAga); apa.26122 kA vi (ktavi) bhAgaM (vibhAga); vyaka.152 dAvat ; gaumi.28|27 gAnantaro (gottaro); punaH dArakriyayA yadi pazcAtputro jAyate sa pitryameva smRca.306 pitR (pituH) ntaro (ntarakAlo); vira.539 lameta / evaM jIvadvibhAgapakSe piturapyaMzabhAktvamarthA vibhAgA...bhAgaM (anantarotpannasya vibhAga); dIka.43 bhAgaM (1) gaudh.28|30, vishv.2|125 (eva0); dA.130; (sama); smRsA.66rala.144 bhAgaM (vibhAga); vici.228 mabhA. gaumi.28|27; smRca.306 vyapra.462; vyama. | rolpa (ramutpa); vyani.ta (trA) rolpa (ramutma) mAgaM (vibhAga); 46 trya (triya); samu.144. dAta.168 ratnavat candra.72, vyapa,462 prasya bhA (jAya
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - saMsRSTivibhAgaH, mRtAputrasaMsRSTidhanAdhikArazca (1) tatra jIvadvibhAgeottarakAlajAtaM putraM pratyAha viSNuH - pitRvibhaktA iti / asyArthaH / avispaSTagarbhAyAM pitRbhAryAyAM ye putrA vibhaktAste svavibhAgotarakAlajAtasya putrasya tatsadbhAvAjJAnataH svabhAgapraviSTa - tadbhAgAMzAnuddhRtya dadyuriti / pitA tu svabhAgapraviSTatadbhAgAMzaM na dadyAt / kintu pUrvajairdattAnaMzAn gRhItvA vibhaktajena saha vaset / tasyAprAptavyavahArasya sahavAsena pAlanIyatvAt / ata eva pitRvibhaktA bhAgaM ddyurityuktm| na punaH pitA pitRvibhaktAzca bhAgaM dadyuriti / yattu gautamenoktam-'vibhaktaz2aH pitryameva' iti / bhAgaM gRhNIyA - diti shessH| tadetatpitRvibhakta putrairvibhaktajasya bhAgadAnAtprAgeva pitari mRte draSTavyam / tathA ca pUrvajairbhAgo na deyaH pitryamevetyevakArakaraNAt / smRca. 206 (2) yastu vibhAgakAle garbhastho na jJAto, jJAto'pi na tasyAMzo dhRtastasya bhAgamAha viSNu:- pitRvibhaktA iti / vibhAgAnantaraM vasya garbhAdhAnaM sa pitryamevAMzaM labhate / +smRsA.66 (3) jIvati tu pitari mAtari tatsapatnyAM vA'vi - spaSTagarbhAyAM vibhaktairvibhAgAnantarotpanno'yaM svasvabhAgAdAkRSya svabhAgasamabhAgabhAk kAryaH / tathA ca viSNuH pitRvibhaktA iti / taM ca bhrAtRdattaM tadvibhAgaM pitaiva gRhItvA taM paripAlayet / tasyaiva tatrAdhikArAt / 'aprAptavyavahArANAM' ityAdiprAMguktavacanAcca / yacca vacanaM 'anIzaH pUrvajaH pitrorbhrAturbhAge vibhaktajaH / ' iti, tasyApyayameva viSayaH / vyapra.462 manuH vibhAgAnantarajAtaH paitRkAMzamAtrabhAk / saMsRSTinazcet bhrAtrAdayaH tebhyaH samo bhAgo grAhyaH / Urdhva vibhAgAjjAtastu pitryameva hareddhanam / saMsRSTAstena vA ye syurvibhajeta sa taiH saha || + candra. smRsAvadbhAvaH / * vyau. vyAkhyAnaM * vibhakteSu suto jAtaH ' iti yAjJavalkyavacane mitAgatam / vibhA); vyamra.46 dAtavat; setu. 76 rolpa (ramutya); vibha. 67 setuvat; samu.144 bhAgaM (bhAgAn); vica.37 ratnavat. (1) massu. 9 / 216 mivA. 2 / 122; dA. 24 prathamapAdaH : 130; ap.2|122; gaumi. 28/27 syuH (Ssya); 1533 1 (1) vibhAgottarakAlaM pitrA yadvibhAgadvayaM gRhItaM 'dvAvaMzau pratipadyeta' iti tadeva satyAM pituricchAyAM grahItavyam / piturUrdhvaM vA, na tatra bhrAtRmirvAcyaM kimi - tyayaM dvAvaMzau gRhNAtIti / atha ca nAsti pituricchA, tadA samaM ca, svasamo'sya bhAga uddhartavyaH / ye piturUrdhva saMsRSTAsteSAmeva sa paitRkoM'zastaduktaM 'dadyAdapahareccAMza jAtasya ca mRtasya ca' iti jAtasya saMsRSTina eva dadyuH / piturUrdhva tadIyamaMzaM ca samameva, 'vibhaktAH saha' ityanayA tu buddhayA (?) / 'bhaginyA A prasavAnnaiva vibhAgo'sti' iti vasiSThena darzitam (1) / medhA. (2) pitroridaM pitryamiti vyAkhyeyam / ye ca vibhaktAH pitrA saha saMsRSTAH taiH sArdhe piturUrdhva vibha tajo vibhajet / *mitaa.2|122 (3) 'Urdhva vibhAgAjjAtastvi' tyanena (masmR. 9 | 216, nAsmR. 16/44) ca saspRhe pitari tadicchayA vibhAgakAlo'paro darzitaH / dA. 24 yadi pitA putrAn vibhajya svayaM ca yathAzAstraM bhAgaM gRhItvA putrairasaMsRSTa eva mRtaH tadA vibhAgAnantaraM jAtaH pitRdhanameva gRhNIyAt sa eva tasya bhAgaH / atha kaizcit putraiH saha saMsRSTaH pitA mRtaH tadA saMsRSTebhyo bhAgaM gRhNIyAt / XdA. 130 (4) vibhakteSu jAtaH pitRdhanameva harenna bhrAtRdhanaM, piturbhrAtRRNAM cAbhAve pitrA saha ye saMsRSTAstaiH saha pitRbhAgaM vibhajeta / jAta ityekavacanamavivacitam / apa. 2 / 122 * pamA, mapA. mitAgatam / x mamu. dAgatam / vyaka. 152 manunAradau; smRkha. 307 vA ye (ye vA); vira. 538 hareddhanam (dhanaM haret); smRsA. 66,77, 148 viravat ; pamA. 499 pU., 500 utta.; mapA.655; daki. 43; ratna. 144; vici. 228, 248 viravat vyani; smRci. 35; nRpra. 36; savi. 375 biravata, smRtiH : 435 pU00 436 utta, smRcavat; candra. 72 virabat; vImi. 2 / 122 viravat vyapra. 434,469 pU. 463 utta; vyau. 150 pU., 151 utta.; vyama.466 vitA. 322,4286 rAkau. 451 pU., 452 utta. setu. 73,75,80.81; vibha. 66 pU.; samu.144; vica.33 pU. : 101.
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1564 (5) pitryameva pitRbhAgameva / etena vibhAgakAle | nm| iti / manu:-putraiH saha vibhaktena pitrA yatsvaya- ' piturapi bhAgo drshitH| yadi tu vibhAgAdUrdhvamanekeSAM maarjitm| vibhaktajasya tatsarvamanIzAH pUrvajAH smRtaaH|| janma tadApi sa eva bhAgo vibhajya taihyiH| saMsRSTA. | ityAdivacanazatebhyaH vibhaktajasya pitRdhanagrAhitvaM pratIiti / yadi punaH saMsRSTAstena saha kvacidbhAtaraH | yate / etAdRzaM saMsRSTaputrasya pitRdhanaprApakaM vacanamekasyustadA taddhanAntarbhAvena pitRdhanaM saMsRSTaiH saha vibhajya | mapi na pradRzyate / nanvevaM vibhaktajasya pitRdhanasvAmitvaM grAhyamityarthaH / mavi. | vAcanikaM syAditi pUrvoktaM virudhyeta iti cenmaivam / atra (6) pitryamevetyuttarArdhe'pi saMbadhyate / ato na vibhAgo vaacnikH| 'vibhAge dharmavRddhiH syAt' ityAdiprAktanena viruddham / tadetadvibhaktajena pituH sahavAsa- vacanAddharmavRddhikAmAnAM vibhAgaH kArya iti vibhAgasya dazAyAM mRte pitari draSTavyam / ajIva dvibhAgottarakAlajaM | vAcanikatvapratIteH / ato vibhaktajasya svAmitvaM naiyAtu putra pratyAha yAjJavalkyaH - 'vibhakte tu suto jAta' | yikam / tathAhi vibhaktajasya pitudravyasvIkArasamaye itare ityAdi / smRca.307 / | vibhaktA bhrAtaraH tadravyaM samamaMzaM svayamapi yadi gRhNIyuH .. (7) mRte pitari pitraMzaM sarva haret / jIvati pitari tadA vibhaktajasyAlpIyAneva vibhAgaH syAditi viSamapitRdhanAdaMzamAtram / vira.538 | vibhAgaH syAt / taddoSaparijihIrSayA yadi te sarve vibhakta, .. (8) yAvAnaMzaH pitRbhAgaH tAvantaM vibhajya saMsRSTAnAM jena sArdhaM punarvibhAgaM kuryustadA pUrva vibhAgasya pitRkRtasakAzAt gRhNIyAt ityrthH|.. smRsA.66 / syAnarthakyaM syAt / bhrAtaraH saMsRSTAMzamavayutya saMsaSTino davA vibhAgAnantarajAtaH pitRsaMsRSTayaMza vibhajediti manu- pitRdravyameva gRhNIyuriti / ato'yuktaM saMsRSTinAmasaMsRSTinAM noktatvAt / yuktaM cedaM, putrasvatvasya pitRdhane saMsargeNa | putrANAM pitRdravye tulyameva svAmyamiti / etadevAmiH, jAtatvAt / bhUtavadbhAvidhane AvayoH sAdhAraNyaM ityevaM- pretyAha bhAruciH-saMsRSTAnAmasaMsRSTAnAM putrANAM pitarUpAbhyupagamasya vibhAgAnantarabhAvinaH saMsargarUpatvAt , kRtAMpAkaraNaM tulyatayA nyAyyamiti pitrArjitadravyasyAH itareSAM vibhAgena svAmyanirAkaraNAt / ata eva | dhikye lobhAdvibhAgApekSAyAmapyapacayabhArasahiSNutvAsodaryA vibhajeraMstaM sametyetyAdivAkyena sodarasaMsRSTi- | bhAvAt apacaye satyapravRtteH vibhAgo nAsti / kiMtu nostulyaadhikaarprtipaadnm| smRsA.77 | vibhaktajasyaiva pitRdrabyamiti pitRdhanagrahaNe manuvacacaM (9) yathA bhrAtraMzAdgarbhasthaH prApnoti tathA nA'yaM | jnyaapkmityaahuH| _ +savi.435-6 prApnotItyevakAreNa dyotyate / kiM tu pitRdhanameva lbhet| (11) mRte pitari pitryaM vibhajanakAle yaHpitRbhAgastaM, atrApi vizeSaH / yadi jIvatyeva pitari tadbhAgAdi grahI- | jIvati tu icchAyA aniyatatvena ye tena pitrA saha saMsa tumicchati / tathApi ca bhAgAkAkSyeva / tadA pitRbhAgeSTAstaiH saha samaM taM sa pitA vibhajetetyanvayaH / tatra ca piturvibhaktajasya cAMzau kAryoM / pitari pramIte tu tadbhAgaH | spaSTagarbhAyAM mAtari pitRbhAgAbhAve mRte pitari vibhaktai, samagro vibhaktajasyaiva / svapitA cet svabhrAtrA svaputreNa rapyazo deyH(1)|aspssttgrbhaayaaN tu prasUtiparyantaM vibhAgAvA saha saMsRSTIbhUtastataH pramItastadA vibhaktajaH pituraMzaM | bhAvaH (1) / tato labhata iti vaakyaarthH| vici.228 | (12) vibhAgottarajAtAnAM pitrya evAMzo bhavati / .: (10) nanu pitrA saMsRSTAnAM putrANAM dhanagrAhitvaM, | tatsattve cAnyaputrANAM na tdbhaagitaa| candra,72 asaMsRSTAnAM putrANAM pitRdhanagrAhitvaM nAsti / yathA avi- (13) ye tu vibhaktAH pitrA saMsRSTAH putrAstaiH saha tu maktajaputrasya pitRdhanagrAhitvaM, nAnyeSAM putrANAmiti / tasya vibhAgo, na sakalapitryadhanagrahaNamityAha manuHmaivam / yAjJavalkyaH 'vibhakteSu supto jAtaH savarNAyAM vibhA- saMsRSTA iti| ... vyapra.463 gabhAk' / manuH 'Urva vibhAgAjAtastu pitryameva hareddha- (14) pitryameva haret , punarvibhaktaM bhrAtRdhanamaMza*vImi. vicigatam / ... . + zeSa mitaagtm| . . . /
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - saMsRSTivibhAgaH, bhUtAputrasaMsRSTighanAdhikArazca sAmyAya vibhajya haret / asyApavAda uttarArdhenocyate tena pitrA ye vibhaktAH saMsRSTAstaiH samaM vA vibhajet / nanda. | yAjJavalkyaH vibhAgAnantarajAtaH paitRkathanAt bhrAtRvibhaktadhanAd aMzaM gRhNAti "vibhakteSu suto jAtaH savarNAyAM vibhAgabhAk / dRzyAdvA tadvibhAgaH syAdAyavyayavizodhitAt // (1) yasmAcca svatve sati vibhAgaH, tasmAt - 'vibhaspi savarNAyAH putro jAto vibhAgabhAk / dRzyAdvA tadvibhAgaH syAdAyavyayavizoSitAt.' anivRttarajaskAyAM mAtari vibhajatAM vibhAgottarakAlaM yadi putro jAyeta, tasyApi dravyasaMbandho'styeva / tasmAt svatve satyeva ityuktam / yadi hi vibhAgena svatvasaMbandho'bhaviSyat, tato vibhaktajasya dravyasaMbandhoM nopApatsyata / asmin punarastyeva tasyApi dravyasaMbandhaH / ataH svatva iti / ato'yaM zlokastadvivekAyArabhyate / 'vibhakte'pi savarNAyAH putro jAto. vibhAgabhAk / syAditi zeSaH / avizeSe'pi pitryabibhAgabhAgityavaseyam / yathAi gautamaH -- 'vibha | ktajaH pitryam' iti / vibhaktajo'pi ca piturnirdhanatve bhrAtRdravyAdeva dRzyamAnAt tasya vibhaktajasya vibhAgaH syAt / ayaM tu vizeSaH - AyavyayavivarjitAt / yat svayaMmArjitaM, sa AyaH / yat tasmAd dravyamupakSINaM sa vyayaH / AyavyayavizuddhaM vibhaktajena saha samaM vibhajanIyamityarthaH / vizva. 2 / 125 (2) vibhAgottarakAlamutpannasya putrasya kathaM vibhAgakalpanetyata Aha-vibhakteSviti / vibhakteSu putreSu pazcAtsavizva. 2 / 125 (1) yAsmR. 2 / 122; apu. 256 / 8; pUrvArdhe (vibhakte'pi savarNAyAH putro jAto vibhAgabhAk ); mitA. 2 / 122: 2 / 140 pU.; dA. 132; apa; vyaka. 152; gaumi. 28/275 smRca. 307 kteSu (kte tu); vira. 5399 1535 varNAyAM bhAryAyAmutpanno vibhAgabhAk / vibhajyata iti vibhAgaH / pitrorvibhAgastaM bhajatIti vibhAgabhAk / pitrorUrdhva tayoraMzaM labhata ityarthaH / mAtRbhAgaM cAsatyAM duhitari / 'mAturduhitaraH zeSam' ityuktatvAt / asavarNAyAmutpannastu svAMzameva pitryAllabhate / mAtRkaM tu sarvameva / etadeva manunoktam- 'Urdhva vibhAgAjjAtastu pitryameva hareddhanam' (masmR. 9 / 216 ) iti / pitroridaM pitryamiti vyAkhyeyam / 'anIzaH pUrvajaH pitrorbhrAturbhAge vibhaktajaH' iti smaraNAt / vibhaktayo - rmAtApitrorvibhAge vibhAgAtpUrvamutpanno na svAmI vibhaktajazca bhrAturbhAge na svAmItyarthaH / tathA vibhAgottarakAlaM pitrA yatkiJcidarjitaM tatsarvaM vibhaktajasyaiva J 'putraiH saha vibhaktena pitrA yatsvayamarjitam / vibhaktajasya tatsarvamanIzAH pUrvajAH smRtAH // ' iti smaraNAt / ye ca vibhaktAH pitrA saha saMsRSTAH taiH sArdhaM piTurUrdhve vibhaktajo vibhajet / yathAha manuH - saMsRSTAstena vA ye syurvibhajeta sa taiH saha' iti / piturUrdhva putreSu vibhakteSu pazcAdutpannasya kathaM vibhAgakalpanetyata Aha -- dRzyAdveti / tasya pitari prete bhrAtRvibhAgasamaye'spaSTagarbhAyAM mAtari bhrAtRvibhAgottarakAlamutpannasyApi vibhAga: / tadvibhAgaH kuta ityata Aha / dRzyAdbhAtRmirgRhItAddhanAt / kIdRzAt AyavyayavizoghitAt / AyaH pratidivasaM pratimAsaM pratyabdaM vA yadutpadyate, vyayaH pitRkRtarNApAkaraNaM, tAbhyAmAyavyayAbhyAM yacchoSitaM tattasmAduddhRtya tadbhAgo dAtavyaH syAt 1 etaduktaM bhavati / prAtisvikeSu bhAgeSu tadutthamAyaM pravezya pitRkRtaM carNamapanIyAvaziSTebhyaH svebhyaH svebhyo bhAgebhyaH kiJcitkiJciduddhRtya vibhaktajasya bhAgaH svabhAgasamaH kartavya iti / etacca vibhAgasamaye'prajasya bhrAturbhAryA - yAmaspaSTagarbhAyAM vibhAgAdUrdhvamutpannasyApi veditavyam / spaSTagarbhAyAM tu prasavaM pratIkSya vibhAgaH kartavyaH / yathAha vasiSThaH----'atha bhrAtRRNAM dAyavibhAgo yAzvAnapatyAH striyastAsAmAputralAbhAt iti / gRhIta garbhANAmAprasavAtpratIkSaNamiti yojanIyam / + mitA. 1 mA. 499 pU. 500 uta; mapA. 656 utta; ratna. 144, 145; vici. 227; vyani tadvi ( 'tha vi) dhitAt (dhanAt ); smRci.35; nRpra.36; savi. 375 pU., 376 utta.: 435 pU. vImi ; vyapra. 462 pU. 463 utta. : 558 ( = ) uttaH 559 ( ) pU.; vyaDa. 150 pU. 151 utta.; vyama. 46; bitA.-322 pU., 325; rAkau. 451; setu. 78 utta., nAradaH; samu. 144; vica. 58:75 utta., nAradaH. + pamA, mapA., vyAna, sarvi, vyaDa, vitA. mitAgatam /
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ / (3) pitryameva harenamiti virodhAt uktayuktezca ntarajasya vibhaktaH sadbhiH svabhAgAdAkRSya tadbhAgapUraNaM kramAgatadhanaviSayamidam / xdA.132 kartavyamityuktaM, tadanyasya vibhAmAnantarajasya vibhaktasya (4) vibhaktadhaneSu putreSu yaH savarNAyAM putro jAtaH piturdhanabhAgiteti manvAdimataM vibhAgasamayotpannasyAsa pitRvibhAgabhAgbhavati, pitRvibhAgAbhAve tu yadi spaSTatAmAdAya, spaSTagarbhAyAM tu vibhAga eva nAstIti vibhaktaM kSetrAdikaM kRte vibhAge pazcAdRdRzyate tadutpannA- prakAzakAraH / halAyudhastu viSNuvAkyalikhanAnantaraM dvizodhitAyavyayAdvibhAgaH kaaryH| apa. yAjJavalkyaM likhitvAha- asyArthaH savarNAyAmutpanno (5) asyAyamarthaH-yo vibhAgakAle garbhasthaH na vibhaktajo yadi guNavAn , tadA sarvassAdRzyAdRzyajJAtaH pazcAjjAtaH sa sarvebhyo...(aMza)harebhyaH sakAzAt rUpAtpUrva vibhaktarUpAdbhAga labhate, yadi tu mandaguNastadA svAMzaM tadaMzasamaM labhet / yadAha viSNu:-'pitRvibhaktA dRzyAdeva paridRzyamAnAdeva bhUmyAde mirUpadhanAdutpannavibhaktAnantarotpannasya vibhAgaM dAri'ti |vibhaagaanntr- dhAnyAdirUpAbhrAtRkRtamRNaM pAtayitvA avaziSTabhAgaM kAlaM ca yasya garbhAdhAnaM sa pitryamevAMzaM labhate na tu labhate iti / vira.539-40 pUrvajAdaMzAdapi / 'anIzaH pUrvajaH pitrye bhrAtRbhAge / (8) mitATIkA- atra mUlavacanasthavAzabdo'va. . vibhaktajaH' iti bRhaspativacanAt / vibhAgakAle dhAraNe / AyavyayavizodhitAt dRzyAdeva tadvibhAga prAptAprApsamAyavyayavizodhitaM yAvadvidyamAnaM dhanamupalabhyate ityrthH| / subo. tato vA dhanAtsvAMzaM labhata iti| vyaka.152 (9) piturUvaM mAtaryaspaSTagarbhAyAM bhrAtRSu vibhakteSu (6) ajIvadvibhAgottarakAlajaM tu putra pratyAha yAjJa- pazcAdutpannaH sarvasmAdRzyAdRzyarUpAt vibhaktadhanAt valkyaH-'vibhakte tu suto jAtaH savarNAyAM vibhAga- udRtaM vibhaktabhrAtRbhAgasamamaMzaM tebhyo labhata ityAha bhAk / dRzyAdvA tadvibhAgaH syAdAyavyayavizodhitAt // ' yAjJavalkyaH-vibhakteSviti / savarNAgrahaNenAsavarNAyAM piturUvamavispaSTagarbhAyAM pitRbhAryAyAM bhrAtRSu parasparaM vibhAgAdUrdhva utpannaH 'catustriokabhAgA' iti pUrvoktaM vibhakteSu pazcAtsuto yo jAtaH sa vibhAgabhAk / bhAga svAMzameva labhate, na tu vibhaktabhrAtabhAgasamaM bhAgamiti eva vibhAgoM'za iti yAvat / sarvasmAdvibhaktadhanAdu- darzitam / anenaiva nyAyena jIvadvibhAge'pi vibhaktajadbhutabhAgabhAgIti yAvat / yadvA dRzyAdRzyamAnagRhopa- syAsavarNAputrasya na sakalapitryadhanabhAgitvaM iti jJAtaskaravAhyadohyAbharaNabhRtyAdeH . sakAzAdevAyavyayavizo- vyam / athavA paridRzyamAnagRhopaskaravAhyAbharaNAdidhitAdupacayavyayAbhyAmavadhAriteyattAdikAdvibhaktAduddhato rUpAddhanAt upacayApacayAbhyAM niIteyattAdikAddhanAdubhAgastasya vibhaktajasya syaadityrthH| dRzyagrahaNaM gUDhadravya- ddhRtaM bhAgaM lbhte|n tu guptAdapItyasminneva viSaye pakSAntajAtAdvibhakkAduddhatAMzakalpanAnivRtyartham / vibhaktajasya ramAha sa eva-dRzyAdveti / ayaM pakSo vibhaktabhrAtrazrutatvAvizeSe'pi vibhAgakAle durvijJeye'pi sadbhAva- pekSayA yo'lpaguNastadviSaya iti vyavasthA kRtA halAzAlitvAttadbhAge hAsakaraNaM nyAyyamiti manyeta na pakSA- yudhena / evaM bhrAtRvibhAgakAle pramItabhrAtrantarabhAryAyAmantarayuktamiti mantavyam / durvizeyasadbhAvAttaddoSakRteti prajasya spaSTagarbhAyAM pazcAdutpanno bhrAtuH putraH svapitryaMzaM prathamapakSo'pi nAtyantAnucita iti mantavyam / tebhyo lbhte| spaSTagarbhAyAM tu bhrAtRbhAryAyAM na prasava . smRca.307 paryantaM vibhAgaH kaaryH| tathA ca vasiSThaH--'atha bhrAtR: (7) yAjJavalkyaH- 'vibhakteSu suto jAta' ityA- NAM dAyavibhAgo yAzcAnapatyAH striystaasaamaaputrlaabhaadi| viSNu:- 'pitRvibhaktA anantarotpannasya vibhAga | diti / ratna.144-5 yH| etadvayamapi vibhAgasamayagarbhasthavibhAgAnantaro- | (10)atha 'mAturnivRtte rajasi prattAsu bhaginISu c| tpannaviSayam / anena vibhAgasamayagarbhasthasya vibhAgAna- iti nAradena bhrAtRsaMbhAvanAyAM vimAgasyArthataH prati x vizeSa: ' putraiH saha ' iti bRhaspativacane drssttvyH| | vici. virgtm| ..
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH vibhaktajavibhAgaH SedhAtkathaM vibhaktajasya saMbhava iti cet ucyate / pituricchayA balavatyA nAradavacanamapohyate / anyathA prakRtavacanasya nirviSayatvApatteH / idaM prakRtavacanaM vibhAgakAle garbhasthamadhikRtya / +vImi. (11) [ halAyudhaM khaNDayati] tannirbIjatvAt guptasyApi vibhAgAnantaraM jJAtasya samabhAgena vibhajanIyatvAdatra tadapravRttau pramANAbhAvAnniyamakalpane'dRSTArthatApattervijJAnezvaroktArthakatayA vacanasAmaJjasyAdupekSyam / *vyapra.463 (12) pitRmaraNottaravibhAgakAle'spaSTagabhIyAM mAtari tatsapatnyAM vA'nantarasamutpanne vizeSamAha yAjJavalkyaH 'vibhakteSu suto jAta: savarNAyAM vibhAgabhAk' / vibhAgazca sarvairbhrAtrAdimiH svasvAMzAtkiJcitkiJciduddhRtya yathA svAMzasamo bhavati tathA kAryaH / viSNuH - 'pitRvibhaktA vibhAgAnantarotpannasya vibhAgaM dadyuH / idaM ca tadaMzeSu rekasekasahiteSu jJeyam / tatsattve tu sa evAha 'dRzyAdvA tadvibhAgaH syAdAyavyayavizodhitAt' / dRzyAdvidyamAnadravyAt / vyama.46 nAradaH vibhAgAnantarajAtaH paitRkAMzamAtrabhAk / saMsRSTinazced bhrAtrAdayaH samo bhAgo grAhmastebhyaH / Urdhva vibhAgAt jAtastu pitryameva hareddhanam / ...saMsRSTAstena vA ye syurvibhajeta sa taiH saha // bRhaspatiH vibhAgAnantarajAtaH paitRkadravyAdevAMzaM gRhNAti naiva pUrvaM vibhaktaH pitrA saha vibhaktA ye sApatnA vA sahodarAH / jaghanyajAzca ye teSAM pitRbhAgaharAstu te / + vAkyArthe vivAdaratnAkaroddhRtailAyudhamatavadbhAvaH / zeSaM mitAgataM, 'vibhaktajaH pitryameva ' ( gaudha. 28) 30), 'pitRvibhaktA' (vismR. 1713 ) iti vacanayoH smR bhyAkhyAne ca gatam / (1) nAsmR. 16 / 44 ta sa taiH saha (ranniti sthitiH); dA. 119 manunAradau; vyaka. 152 manunAradau; gaumi. 28| 27 ye syurvi (ye'sya vi) manunAradau. S440 anIzaH pUrvajaH pitrye bhrAtRbhAge vibhaktajaH // (1) vibhaktayormAtApitrorvibhAge vibhAgAtpUrvamutpanno na svAmI, vibhaktajazca bhrAturbhAge na svAmItyarthaH / * mitA. 2 / 122 (2) tatra yadi pUrva vibhaktAnAM mahAn bhAgo jaghanyAnAM tu pitRbhAgameva vibhajya gRhNatAmalpastathA'pi pUrvavibhaktabhrAtRbhAgAnna tairgrAhyamiti sa evAha- anIzaH pUrvaja iti / apa. 21123 (3) tatra pitRbhAgaharA ityasya pitRbhAga eva bhAgaharA ityartho'vagantavyaH / tadetadvi bhAgAdUrdhvameva ye garbhasthA bhUtvA jAtAstadviSayam / jadhanyajAnAM pitRbhAgAdeva bhAgaharatve kAraNamapyAha sa eva 'anIza' iti / anIzaH asvAmI / 'anIzaH pUrvajaH pitrya' ityatra pitrA saha vibhaktatvAdityabhiprAyaH pratyetavyaH / 'bhrAtRbhAge vibhaktaja:' ityatra bhrAtRbhAge vibhaktajadhanasaMkramaNAbhAvAdityabhiprAyo'dhyavaseyaH / + smR. 307 (4) jaghanyajA iti / vibhaktajavadete pitRbhAgamAtra labhanta ityarthaH / vibhaktaja iti / vibhaktaH sannityarthaH / vici.229 (5) vibhAgAtpUrvajAtaH pitrorbhAge svAmI na, vibhaktajazvAsaMsRSTaH bhrAturbhAge svAmI netyarthaH / vitA. 322 | (6) vibhAgAnantaraM garbhAdhAnena jAtaH, garbhAdhAnAdRte * dA., vira., pamA, savi., vyapra., vyau. mitAyatam + dAta. smRcagatam / 152 zca (stu); smRca. 307 tnA (nyA) zca ye te (stu ete); vira.538; smRsA.66 tRtIyArthaH ; pamA. 499 (anIzAH pUrvajAH pitrorbhrAtRbhAge vibhaktajAH) smaraNam, tRtIyArthaH ratna. 144:159 zaH (zAH) ja: (jA:) tRtIyArtha; vici. 229 : 248 (-) ktaja: (ktaje) tRtIyArtha:; vyani. sApa (sapa) zca ye te (stu ete) bhAga (dAya); smRci. 35 bhaktaja: (mArgataH); nRpra. 36 tRtIyArthaH ; dAta. 1686 savi. 375 mitAbat,' smaraNam, tRtIyArtha:; vImi . 2 122 sApatnA ( saMpannA) prathamArtha : dvayam ; vyapra. 463 z (stu) prathamArdhadvayam : 462 mitAvat tRtIyArtha: : 541 pamAvada, tRtIyArthaH vyaDa. 150 mitAbada smaraNam, tRtIyArtha: vitA. 323 zva (stu) prathamArSadvayam 322 mitAvat, nAradaH, tRtIyArthaH; setu. 75 tnA (lyA) pitrye (paitre); vibha.66; samu. 144 zra (kha); vica. 57-8 nA (lyA). (1) mitaa.2|122 zye bhrAtubhA (trorbhrAturbhA) smaraNam, tRtIyArthaH; dA. 1301 apa. 2 / 122 nyajAzca (nyAzcaiva); vyaka: 14. 4. 250
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam / janakasya jananavyApArAsaMbhavAt / ato yadyavijJAta- | yathA dhane tatharNe'pi dAnAdhAnakrayeSu ca / garbhAyAmeva striyAM vibhaktAH putrAstadgarbhajAto vibha- parasparamanIzAste muktvaashaucodkkriyaaH|| tebhya eSa bhrAtRbhyaH pUrvavibhaktadravyANyekIkRtya punarvi- (1) azaucodakakriyAmAtrapradarzanena sudUrameva bhavya svAMzaM gRhNIyAt / na tu vibhaktajena saha pitRdravye'- dhanAdhikAraM nirasyati / dA.131 pyaMzitvaM, paitAmahadhane tu mAturvimAtuzca rajonivRttima- | (2) evaM ca pUrvajAstaditarAzcAnyonyamasaMbandhijanantareNa vibhAgasyAzAstrIyatvenAnupAdeyatvAt tatra vibha- | vadasvAminaH parasparadhane, kiM tu ISadatra bhedo'stItyAha sa ktajAvibhaktajAnAM sarveSAmevAMzabhAgitvamiti / ata | eva- yathA dhana iti / kevalamAzaucodakakriyAdau paraeva yadi daivAt paitAmahadhanaM vibhajya yathAzAstraM aMza- | sparamIzA na dhnaadaavityrthH| AdhAnaM aadhiH| uktaM dvayaM gRhItvA pitA pRthak sthitaH tadApi pitAmahasaMbandhi- RNAdAnAdau anIzatvaM saMsargAbhAve satItyAha sa eva . dhanavibhAgaM bhrAtRbhyo vibhaktajo'pi gRhNIyAt / atraiva | 'saMsRSTau yo punaHprItyA tau parasparabhAginauM' iti| viSaye 'pitRvibhaktAH putrA vibhAgAnantarotpannasya vibhAgaM . smRca.307 dadyuriti / vica.58 (3) vibhaktajasya pitryadhanAbhAve khAMzebhyo bhAgakalpavibhaktapitRdhanavyavahAre na vibhaktAnAM saMbandhaH neti / vyani. putraiH saha vibhaktena pitrA yatsvayamarjitam / / (4) RNamAtrasattve tu pUrvavibhaktebhyo vibhAgagrahaNaM . . vibhaktajasya tatsarvamanIzAH pUrvajAH smRtaaH|| | vinA tena RNaM naiva deyam / . vyama,46 / (1) idaM ca pitrupAttadhanamAtraviSayam / yadi tu | ... vRddhahArItaH paitAmahadhanamapi bhUmyAdikaM vibhaktaM tadA taddhanavibhAgaM . vibhAgAnantarajAtaH aMzabhAk ..., bhrAtRbhya eva gRhNIyAt, mAturnivRtte rajasi tadvibhAga- | 'vibhakteSvanujo jAtaH svavarNo yadi bhaagbhaach| vidhAnAt / dA.131 laghuhArItaH .. (2) sarvagrahaNaM vibhAgAtpazcAdarjite pitrye pUrvajasutA vibhAgAnantarajAtaH aMzabhAk .. nAmagRhItAMzo'stIti zaGkAnivRttyartham / smRca.307 jAtA ye'pi cAjAtA yeca garne vyvsthitaaH| (3) vibhAgasamaye garbhasthasya vibhAgAnantaramutpannasya vRttiM te'pi hi kAGkSanti vRttidAnaM na sidhyati // vibhaktai gibhiH svaskhabhAgebhya AkRSya bhAgapUraNaM kartanyam / tadanyasya tu vibhaktajasya pitRdhanamAtrabhAgiteti (1) dA.131; vyaka.152 yAH (yAm); smRca.307 thaNe'pi (thA caNe) yAH (yAm); vira.539'pi (vA); smRsA. manvAdimatamiti sthitam / vici.229 66 dhAnakrayeSu ca (dhamanavikraye) yAH (yAm); ratna.144, (1) mitaa.2|122 smaraNam ; dA.131, apa.20123; | | 159'pi (ca) yAH (yAm ); vici.22% vyani. dhAnaka vyaka.152; gaumi.28|28; smRca.307; vira.539; | (dAnakri) yAH (yAm) smRtyantaram; dAta.168 ktvA (ktA); pamA.499 manuH mapA.655, ratna.144, 159; vici. | viimi.2|122 kraye (kriya); byapra.462, 541'pi (ca) yAH 129 vyani. marji (mAji) bhaktaja (bhaktaM ta) smRtyantaram; (yAm ); vyama.46'pi (ca) thA (dA); vitA.322 tharNe'pi smRci.35 tRpra.36 manuH savi. 375 viSNuH:435 / (paNe ca) dhAna (dhAne) yAH (yAm) vyAsaH, bAla.21122 mu marji (mArji); viimi.2|122; byapra.462 pUrvajAH smRtAH / (tya) yAH (yAm); setu.75 ktvA (ktA): 81 pU.: vibha.66 (tatra pUrvajAH): 541, byau.150-51 manuH; byama.46 | 'pi (ca) pU.; samu.144 tharNe'pi (thA caNe); vica.58 tatsa (yatsa); vitA.322 vyAsaH, setu.75, 81; samu. dhAnakrayeSu (dAnakriyAsu): 102 thA (dA).... 144 marji (mArji); vica.102. / (2) vRhAsmR.1260. (3) lahAstha.115...
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 . . . . vibhAgAnantarAgatavibhAgaH viSNuH 'yaM paramparayA maulAH sAmantAH svAminaM viduH / 'maulAH sAmantA anvayinaM viduH| tadanvayasyAgatasya dAtavyA gotrajairmahI // tasthAgatasya dAtavyA gotrjairmhii| (1) tadanena ciraproSitavaMzyena samantAdvAsimimaulai... bRhaspatiH rAtmajJApanapUrvakaM bhAgagrahaNaM kAryam / . dA.133 kRte'kRte vibhAge vA RkthI yatra pravartate / . (2) yatra punarvibhaktAgatAdau puruSadoSakRto vibhAgAsAmAnyaM cedbhAvayati tatra bhAgaharastu sH|| tpazcAdAgamaH tatra vibhaktAgatasya hrAsapakSa eva na samAnaRNaM lekhyaM gRhaM kSetraM yasya paitAmahaM bhavet / bhAgapakSAntaronmeSaH / ata eva tatra bhAgahAsamevAha cirakAlapoSito'pi bhAgabhAgAgatastu sH|| bRhaspatiH 'gotrasAdhAraNamiti / gotrasAdhAraNaM tyaktvA gotrasAdhAraNaM tyaktvA yo'nyadezaM samAzritaH / sarvasahavAsinivAsadezamutsRjya yo'tyantaduravezanivAsI tadvaMzasyAgatasyAMzaH pradAtavyo na saMzayaH // tasya sadbhAvAjJAnataH zeSaireva vibhajya sarvasmindhane gRhIte tRtIyaH paJcamazcaiva saptamo vApi.yo bhavet / pazcAdAgatasya tasyAMzo'rdhato vibhaktadravyArdhAduddhatya dAtavya janmanAmaparijJAne labhetAMzaM kramAgatam // ityarthaH / atra itareSAM vibhaktAgatasadbhAvAzAnaM taddoSa iti pakSAntaronmeSaH / ata eva na saMzaya ityuktam / (1) savi.377. evamatidIrghakAlaproSitasya sadbhAvAjJAnataH kRte vibhAge (2) dA.132 varta (dRzya) dbhAvayati (dbhaved yattu); byaka. satyAgatasyetyAha sa eva 'RNaM lekhyami'ti / bhAga152 tatra (Rktha); smRca.276 vibhAge vA (vA vibhAge) bhAk ardhabhAgityarthaH / Agato vibhAgAdUrdhvamAgataH / nyAsaH : 308 vibhAge vA (vA vibhAge)dbhAvayati (dbhaveyattu); vira.540% rasna.145, vitA.331 vA (ca): 337; pautrAdistu vibhaktAgataH kramAyAtadravyamAtre'zabhAgitmAha setu.61 cedbhAvayati (ca bhavedyattu); samu.144 smRca sa eva 'tRtIyaH paJcamazcaiveti / kasyacidvibhaktAgatasya (276) vata; vica.93 cedbhAvayati (tu bhavedyattu). kramAgateSvapi bhUmAtrAMzo deya ityAha sa eva-yamiti / (3) dA.132-3 lekhya gRhaM kSetra (kSetraM gRhaM lekhyaM); Agatasya vibhAgAdUrdhvamiti zeSaH / vibhAgAdUrdhvamAgavyaka.162 lapro (lAtpro); smRca.308 vira.540; razna. tasya pUrvamAgatasya vA svabhAgaM grahItuM pravRttasya dRSTA 145, savi.376-7 kAla (kAlaM); vyani. bhAgabhAgAgata dRSTapramANenAdau tAvadAtmanaH parAyatte dravye svAmyaM sAdhA (tatra bhAgahara); byama.45'pi (vA); vitA.337, setu. 81, samu.144; vica.93. 540; smRsA.57 mazcaiva saptamo vApi (mo vApi saptamazcaiva) (4) dA.133, vyaka.152, smRca.307 tadvaMzasyA kAtyAyanaH : 82, ratna.141 : 145 mazcaiva (maH pAThaH); (arthazastvA); vira.54. smRsA.58 gotra (kSetra) kAtyA-! vici.206 mazcaiva (mo vApi) kAtyAyanaH; vyani. vicivata, yanaHH 82 daMza (daMzya); rasna.145; vici.205-6 pU. dAta.180; savi.377 vApi yo (yo'pi bA) gatam gotra (kSetra) tyaktvA (kRtvA) kAtyAyanaH; dAta.180, savi. (gate); candra.74 pi (tha) kAtyAyanaH; vyama.45 mo vA. 376 NaM (NAn) tadaMzasyA (ardhazastvA); candra.74 gotra (mazcA); vitA.316 : 337 mazcaiva (maH SaSThaH); setu.81-2 (kSetra) kAtyAyanaH; vyama.45 nya (nyaM); vitA.337 tra () nya vicivat samu.144 gatam (gate) zeSaM vicicat;vica.93. (nya); setu. 81, samu.144 nya (nyaM) zeSa smRcavata: vica. | (1) dA.133, vyaka.152 sAmantAH (sApatnAH) dancama (vaMza); smRca.308; vira.5417 smRsA,82,rasna.1456 (5) dA.133, vyaka.152 vApi yo (yadi vA); smRca.. | vici.206 krameNa kAtyAyanaH; vyani. utta; dAta. 308 vApi yo. (yo'pi vA) zaM.(zaH) gatam (gate); vira, / vitA.338, setu.82; samu.144 vica.93,
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1570 yan bhAgagrahaNAdhikArI bhavati nAnyathetyAha sa eva 'kRte'kRte ve 'ti / smRca. 307-8 (3) bhAvayati vibhAvayati mamApyatrAMza iti / - vira. 540 yastvA caturthAdavibhaktavibhaktAnAmityAdi devalokta niyamaH, sa sahavAsAdau, ayaM tu dUradurgamavAsAdAvityavirodhaH / 1 vyavahArakANDam 1 (4) yaddhanaM bhrAtRvyatatputrAdiH sAdhAraNamidaM dravyaM mamApyatrAzo'stIti sAdhayati taddhaneM'zAMzaM tadvibhAge kRte'pi vibhaktebhya uddhRtya sa labhate / tathA ca bRha - spatiH - kRta iti / vibhAgasamaye dezAntarasthite bhrAtR 12729 * smRtA viragatam / tatputrAdiH pazcAJcireNAgato'pi vibhaktebhyaH svAMzaM labhate ityAha sa eva -- RNamiti / ratna. 145 - (5) gotrasAdhAraNaM, dravyamiti zeSaH / dAta. 180 6) kecidatra kramAgatasya bhUmAtrasyAMzo nAnyasyetyAhuH ! yathA''ha viSNuH - 'maulA: sAmantA anvayinaM vidustasyAgatasya dAtavyA gotrajairmahI' iti / kramAgata*vira. 541 | dravyopalakSakamityapare / *savi. 377 (7) yattu bRhaspatiH tRtIyaH paJcamazcaiveti / tad dUradezastha sthAvaraparamiti madanaratne / anye naitanmanyante / yadvA deyaRNaparaM varNakrameNa vijAtIyaparamidamiti tattvam (9) / vitA. 216 * zeSaM smRcagatam / vibhAgadoSe punarvibhAgAdividhiH vedAH a bhAgAH tasyA etAvata eva bhrAtRvyaM nirbhajati tasmA- AdadhAti / nAbhAgaM nirbhajanti / tasyAH pRthivyA etAvataH pradezAdanena stambaya jurharaNena bhrAtRvyaM niHsAritavAneva bhavati / yasmAdatra bhrAtRvyo bhAgArthIti kRtvA niHsAryate tasmAlloke'bhAgaM bhAgAbhi lAparahitaM (tama) virodhitvAnniH (nna niH ) sArayanti / taisA tAnniradahastAbhirenAnparAbhAvayanparA pApmAnaM bhrAtRvyaM bhAvayati ya eva vidvAnetAH samidha 'sarve bhAgAha bhAginaH kartavyAH 'manovai daza jAyA Asan / dazaputrA navaputrASTaputrA saptaputrA SaTputrA paJcaputrA catuSputrA triputrA dviputraikaputrA / ye navAsa prastAneka upasamakrAma saau tAndro ye sapta tApatrayoM ye SaT tA~zca tvAro'tha vai pazcaiva paJcAsastA imAH paJca dazata imAnpaca nirabhajanyadeva kiMca manoH svamAsItasmAtte vai manumevopAdhAvanmanA anAthanta / tebhyaH etAH samidhaH prAyacchattAbhirvai te (1) taisaM 2 / 64 / 1-2. - (2) maisaM. 115/8. bhAgAhoM bhAgI kartavya eva, anyathA doSaH "yo vai bhAginaM bhAgAnnudate cayate vainaM sa yadi vainaM na cayate'tha putramatha pautraM cayate tvevainamiti / / (1) yo bhAginaM bhAgA bhAgAnnudate bhAgAdapAkaroti bhAgaM tasmai na prayacchati sa bhAgAnnunna enaM nottAraM cayate nAzayati doSiNaM karoti / yadi taM'na nAzayati tadA tasya putraM pautraM vA nAzayatIti jyeSThavizeSamantareNaiva, sAdhAraNadravyApahAriNo doSaH zrutaH / atha sAdhAraNaM dravyamAtmano'pi svaM bhavatIti svabuddhayA gRhyamANaM na doSamAvahatIti smRtam / tadasat / svabuddhayA gRhIte'pyavarjanIyatayA parasvamapi gRhItameveti niSedhAnupravezA-doSamAvahatyeva / yathA maune carau vipanne sadRza tayA mASeSu gRhyamANeSu 'ayajJiyA vai mASAH' iti niSedho na pravizati mudgAvayavabuddhayA gRhyamANatvAditi pUrvapakSiNokte mudgAvayaveSu gRhyamANeSvavarjanIyatayA . (1) aibA. 6 / 7; mitA. 20136 gautamaH ..
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAvamAgaH-vibhAgadoSe punarvimAgAdiviSiH mAvAvayavA api gRhyanta eveti niSedhaH pravizatyeveti , jyeSThasyoddhAra iti / ....... meghA. rAddhAntinoktam / tasmAdvacanato nyAyatazca sAdhAraNa- (2) pUrva yathA yasya vibhAgakalpanA kRtA tatsamAdravyApahAre doSo'styeveti siddham / mitaa.2|126 naiva kAryA, na punarapaharturapahartRtayA alpabhAgo dAtavyo (2) yaH pumAnbhAginaM bhAgArha santamanyaM puruSaM ta-na dAtavya eva veti samatAM nayedityasyArthaH / na punadIyAdbhAgAnudate nAzayatyenaM vinAzayitAraM sa naSTabhAgaH statra dravye sarveSAM samabhAgArtha vacanamidaM vizoddhArAdisaMzcayate vainaM cyAvayatyeva / yadi vA yadAkadAcidvi- bAdhe hetvabhAvAt brAhmaNakSatriyAdInAM ca samabhAgApattaH / nAzayituH prAbalye sati tadAnImenaM na cayate na cyA dA.221 vayati / athApi kAlAntare tadIyaM putraM pitRdveSeNa | (3) pazcAdRzyeta pUrvanihataM yatkiJcihaNaM vA tatsarve vinAzayati / tadApyazaktau pautraM vA vinAzayati / kiM samaM vibhAjyaM na tu nihnvkrturpraadhaadbhaagaabhaavH| RNa bahunA bhAgabhraSTo manasi dveSaM gRhItvA svavirodhinamenaM ityamidhAnena ca RNamapyarthavibhAgakAle arthAbhAve vA bhraMzayitAraM yadA kadAcitkenApi dvAreNa cayate tveva | RNamAtramapi vibhajanIyam / tatra ca jyeSThatvAvinA vinAzayatyeva / aibrAsA. vizeSo nAstItyItkathitam / ... mavi. kauTilIyamarthazAstram .. (4) vibhAgakAle yadRzyate RNaM vA dhanaM vA sarva : sasAkSiko vibhAgaH kartavyaH / vibhAgadoSe punarvibhAgaH / . sminyathAvidhi 'pitRrikthaharAH putrAH sarva eka samAMaitAvAnarthaH sAmAnyastasyaitAvAn pratyaMzaH ityanu- | shinH| vidyAkarmayutasteSAmadhikaM labdhumarhati // ityAdi bhASya bruvan sAkSiSu vibhAgaM kArayet / durvibhakta | vidhyanatikrameNa vibhakta pazcAtkAlAntare yatkiJcihaNaM manyonyApahRtamantarhitamavijJAtotpannaM vA punarvi- proSitottamarNasya yatkiJciddhanaM proSita nikSepadhArakAdibhajeran / ..., samIpasthaM tayoH samAgamAdivazAdRzyate tatsarve samatAM .. aputrAdikadhanasya. dAyAdavibhAgamAha-etAvAni- | nayet / na punarvidyAkarmayute'dhikadhanadAnamityarthaH / tyAdi / etAvad dhanaM sAmAnyamasti tatraitAvata prati- 'pazcAdRzyete'ti samatAbhidhAnAtpUrvadRSTe RNe dhane vA vyakti aMza utpadyata iti anubhASyAnUdya bruvan prakaTaM vissmtaa'stiityvgmyte| ... smaca.308 kIrtayan , sAkSisaMnidhau vibhAga kArayet / durvibhaktami . (5) RNe pitrAdidhAryamANe dhane ca tadIye sarvarimaH tiH / viSamavibhaktaM, anyonyApahRtaM parasparagupta, anta nyathAzAstra vibhakte sati pazcAdyatkiJcitpaitRkamRNa dhanaM hita dezakAlAntaritaM, avijJAtotpannaM vA dhanaM, puna vA vibhAgakAle'jJAtamupalabhyeta tatsarve samaM kRtvA vibhavibhajeran / zrIma. janIyaM, na tu zodhyaM grAhyaM na vA jyeSThasyoddhAro deyH| mama. (6) apahRtadravyavacchAstroktAnatikrameNa viSamabhAga- vibhAgAnantaropalavasya samo vibhAgaH tayA vibhaktamapi samatAM nyet| .. pamA.566' - RNe dhane ca sarvasminpravibhakte ythaavidhi| . (7) vibhA (7) vibhAgakAle yatkenacidvaJcayitvA sthApitaM pazcAdRzyeta yatkiJcittatsarva samatAM nayeta vibhAgAnantaraM jJAtaM tatsarveH samatayA vibhajya grAhyam / - (1) avijJAnAnnyUnamadhikaM vA vibhaktaM parato jJAtaM tathA ca manu:-RNa iti / ratna.149 samAMzakIkartavyam / kiM ca vibhAgottarakAlaM labdhe nAsti (8) yadi pitrAdikRtamAdeyaM deyaM vA RNamasti tadA kathaM vibhAgastatrAha-RNa iti / azAte RNe deye vA (1) kau.35. sati sarvasmin dhane ca vibhakte yadi pazcAhaNaM parijJAtaM - (2) msmR.9|218; dA.221; vyaka.150; smRca. 308 vira.525, pamA.566, dIka.44, ratna.149) | tatsarva samatAmupazamatAM nayecchodhayet / sarvamadhamaNebhyaH smRci.35, nRpra.38, savi.438; byapra.554, setu. prAptamRNaM samaM kRtvA nyediti| duhitari dhanAnvaye'pi 84-5; samu.145, vica.94, .. na RnnaanvyH|
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAgottaralabdhasAdhAraNadhanaM punarvibhajanIyam nAzayatIti jyeSThavizeSamantareNaiva sAdhAraNadravyApahAriNI 'vibhAge tu kRte kiJcitsAmAnyaM yatra dRshyte| doSaH zrutaH / atha sAdhAraNaM dravyamAtmano'pi svaM bhavanAsau vibhAgo vijJeyaH kartavyaH punareva hi // tIti svabuddhayA gRhyamANaM na doSamAvahatIti smRtam / tadvibhaktairvibhaktadravyeSvAyavyayAdikaraNAtprAgeva dRSTa- | tadasat / svabuddhayA gahIte'pyavarjanIyatayA parasvamapi viSaye draSTavyam / anyathA pUrvoktasarvavacana ('anyonyA- [gahItameveti niSedhAnupravezAddoSamAvahatyeva / yathA maudre pahRtamityAdi) virodhApatteH / punarvibhAgavidhAnasya carau vipanne sahazatayA mASeSu gahyamANeSu 'ayaziyA bai prayojanaM pazcAdRSTAMze'pyuddhArAdikaraNam / smRca.309 mASAH' iti niSedho na pravizati, mudgAvayavabuddhayA yAjJavalkyaH gRhyamANatvAditi pUrvapakSiNokte mudgAvayaveSu gRhyamANeSvavibhAgAnantaropalabdhApahRtavyavibhAgaH samaH kartavyaH varjanIyatayA mASAvayavA api gRhyanta eveti niSedha: anyonyApahRtaM dravyaM vibhakte yattu dRzyate / pravizatyeveti rAddhAntinoktam / tasmAdacanato nyAyatazca tatpunaste samairaMzevibhajeraniti sthitiH|| sAdhAraNadravyApahAre doSo'styeveti siddham / mitA. (1) asamAMzabhAktve'pi tu-anyonyApahRtaM dravyaM (3) atra ca sAdhAraNadhane paradhanamapyastIti tannivibhaktairyatra dRzyate / tatpunaste samairaMzaivibhajeranniti | have stena eva bhavati kilbiSI ceti ye manyante tAn sthitiH|| sthitivacanaM nirvicikitsaM samavibhAgaprati- pratyucyate, ya eva hi parasyedamiti vizeSaM jAnAnaH / pttyrthm| __ vishv.2|130 parasve svatvahetumantareNaiva svatvamAropayati sa stena iti - (2) atha sarva vibhAgazeSaM kinyciducyte-anyonyeti| lokprsiddho'rthH| na cAtredaM parakIyaM idaM vA mameti parasparApahRtaM samudAyadravyaM vibhAgakAle cAjJAtaM vibhakte | vivektuM zaknoti dravyasyAvibhaktatvAt / yathA yadeva hi pitadhane yadRzyate tatsamairaMzairvibhajerannityevaM sthitiH zA- mamedamiti vizeSa jAnAnaH parasvatvApattaye svAmI tyjsmryaadaa| atra samairaMzairiti vadatoddhAravibhAgo nissiddhH| ti, parazca vizeSeNedaM mameti svatvaM pratyeti tatraiva dAnavibhajeraniti vadatA yena dRzyate tenaiva na grAhyamiti | niSpattiH, na ca sAdhAraNadhane tathA saMbhavatIti sAdhA. darzitam / evaM ca vacanasyArthavattvAnna samudAyadravyApahAre raNadhanamadeyamuktaM, tathA steyamapi naitanmama dhanaM parasyedoSAbhAvaparatvam / tathA cAvizeSeNaiva doSaH shruuyte| damiti jAnata eva bhavatIti na sAdhAraNadhanApahAre gautamaH-'yo vai bhAginaM bhAgAnnudate cayate caina sa yadi steyaniSpattiH / apahArapadaM tu saMgopanAbhiprAyaM, na hi vainaM na cayate'tha putramatha pautraM cayata' iti / yo bhAginaM saMgopanaM steyamaktaM asaMguptagrahaNe'pi steyapadaprayogabhAgArha bhAgAnnadate bhAgAdapAkaroti bhAgaM tasmai na praya- pradarzanAt / tathA ca kAtyAyana:-'pracchannaM vA prakAzaM. sa bhAgAnnunna enaM nottAraM cayate nAzayati doSiNa | vA nizAyAmatha vA divA / yat' paradravyaharaNaM steyaM karoti / yadi taM na nAzayati tadA tasya putra potraM vA | tat parikIrtitam // ' ata eva rAjJA balAt na dApya 16) smRca.309; pamA.566, vyama.58 yatra (yattu); iti pUrvamuktaM, cauratve tu 'cauraM pradApyApahRtaM ghAtayedvivisamu.145. dhairvadhairiti (yaasmR.2|298) vacanAdAstAM sAmA. (2) yAsmR.21126, apu.256|13; vishv.2|130 / nitA dvArA zAnI dinA dApanaM, ghAtanamapi kAryam / etacca munibhirapahartu mArga pa (pA) kte yatu (ktairyatra); mitA. dA.221 kte yattu | rapi vibhAgadAnapratipAdanAdunnIyate / taduktaM vizvarUpe(ktairyatra); apa. yattu (yadi); smRca.308 vira.545 NApi ataH taskaradoSo nAstIti vacanArambhasAmarthyAt dAvat ; pamA.565; mapA. 688 apavat ; ratna.149) stanadhAtvarthA nisspttritybhipraayH| ata eva prAyazcittavici.224 yattu (yatra); nRpra.38 savi.438 dAni.5 kANDe jitendriyeNa bhaNitaM, yadi svarNameva parakIya lauhA. naste (nastaiH); vImi.; vyapra.554-5 vyau.147 dAnivat vyama.66; vitA.331 anyonyA (anyenA): * pamA., mapA: mitAgatam / vyapra. mitAvadbhAvaH / vyapra.,' rAko.453; samu.145, ... |vyama., vitA. apahAradoSapratipAdanaM milAvat / '
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhaspatiH dAyabhAgaH-vimAgado pumArSibhAgAdividhiH dibuddhadhA gRhAti, asuvarNa suvarNabaddhayA, AtmIyasahazaM | tatpunaste samairaMzairityastu vacanam / na ca vAcyaM prAgviparakIyameva AtmIyabuddhayA gRhNAti sarvatra nApahAra- bhAgAttanna kasyApIti, yata uktaM-svameva sAdhAraNaM sadviniSpattiH sarvatra yathAvastu parakIyabuddherabhAvAt, tadvada- bhajyate na vibhAgAtsattvamutpadyata iti| apa. prApi samAnaM, vibhAgAt pUrva tadyaGgyaikadezavizeSagata- (5) anena vacanenaiva samuditadravyApahAre dAyAdAnAM svatvasyAparijJAnAt ato nAtra steyaniSpattiH / satyapi na doSa iti jJAyata iti bhArucyaparArkasomezvarAkSya vA, steye'paharturapi vibhAgavacanadarzanAt na steyadoSaH, | AhuH / savi.438 anyathA suvarNAdi nihnave patitasya bhAgo na syAt / atra bhArucyAdimatameva samyak / manusmRtizrutyoatha pAtakahetusuvarNApahAre'pi stenasya bhAga iti vi- A~gamAtrapradAnaviSayatvAdavaluptavibhAgaviSayatvA(bhAvA)zeSavacanAbhAvAt dravyAntarasteyaviSayo bhAgavidhirvarNyate, | diti / , savi.439 evaM tarhi suvarNAdisteya niSedha eva kimiti asAdhAraNa- (6) samaiH puurvjaatvibhaagsdRshaiH| bImi. parakIyamAtradravyagocaro na vyavasthApyate, tathApi kiM vinigamanA pramANamiti cet ucyate, paradravyaharaNaM steyamiti apahRtasAdhAraNadravyasAdhanam .. parazabdAt AtmIyatvavyavacchedenaiva parakIyatvasyAvagamAt sAdhAraNaRNanyAsanihnave chadmanA kriyAm / sAdhAraNAsAdhAraNayozcAsAdhAraNasyaiva shiighrprtiiteH| pAvahAnikarI kRtvA balAnnaiva pradApayet / / yatheSTiparvakamevAdaH paurNamAsa haviriti amISomIyapuro- mAyAvino dhRtadhanAH krarA lubdhAzca ye nraaH| DAzasyaivotkarSaH nopAMzuyAjIyAjyasya amISomIyAnanI saMprItyA sAdhanIyAste svArthahAnyA chalena vaa|| SomIyasya sAdhAraNatvAt / ata eva loke'pi naivaMvidha- maasaani| mAyAmanihale pani viSaye kacidvinigamanAdikaM dRzyate / ato yad bAlaka-kate chadmanA pArzvahAnikarI nihavakartRsvatvahAnikarI vacanaM, yathA mudrApacAre mASapratinidhI mudgAnAM mASANAM kriyAM kRtvA tannihRtamapahArakaM dApayena tu blaadityrthH| ca yazasaMbandhe 'ayajJiyA vaimASA' iti mASA niSiddhAH, vira.527 tathA AtmIyAnAtmIyaharaNe'pi anAtmIyApahAro kAtyAyana: niSiddhaH / tadvAlakavacanameva pUrvavyAhRtasya steyapadArtha- pracchAditApahatanaSTahRtasAdhAraNadhanavibhAgaH samaH vibhAgAsyaivAbhAvAt mASagatamudAvayavopAdAne'pi mASANAM yajJa nantaropalambhe / saMbampo nAstIti na zakyate vaktuM mASAmizritAnAmeva / pracchAditaM tu yadyena punarAsAdya tatsamam / / yjnysNbndhprtiiteH| *dA.222-8 bhajeran bhrAtRbhiH sArdhamabhAve hi pituH sutaaH|| ' (4) etAvatyarthe pramite vacanamidamupapannamiti nApa- (1)asamyagvibhaktasyApi punarvibhAgaM darzayati / 'saharturdoSAbhAvaM prati pramANatAmupaiti / athocyate-vibhaktAro kRdaMzo nipatatIti tu smygvibhaagvissym| dA.221 brAgANA, vibhajanIyaM suvarNa, tatazca brAhmaNasuvarNApahAre- (1) vyaka.150 balAnnaiva (pazcAccheSaM) krUrA (krIDA) 'pahartuH pAtitye sati tatpunaste samairaMzairvibhajeraniti | vira.526-7. vacanamanupapannaM syAt / patitasyAnaMzatvAditi / tnn|| (2) dA.221 sAtha (gatya) hi pituH ('pi hi nat); dravyAntaraviSayatvenApi vacanopapatteH / na ca sAmAnya ap.2|126 yena (vya); nyaka.149 sAtha (galya); smRca. viSayatve vacanasya vizeSopasaMhAro virudhyate / bhavatu vA | 308 vira.526 sAtha (gatya) hi (tu); smRsA.58 sAdya tabrAmapasavarNaviSayamapyetadvAkyaM, tathA'pi nApaharturdoSA tsamam (gatya saMvadet ) hi pituH ('pi ca tat); na.149, sArdha (sarva); vici.205 dAvat ; smRci.35 virabata bhAvaM gamayati, prAyazcittena vyavahAryasya sata: samAMza dAta.181 viravat savi.438 taM tu (taM ca); candra.75 vibhaagvidhaanopptteH| atha vA'pahartavyatiriktaviSaya (pracchAditaM ca yayena durvibhakaM ca yadbhavet) pa. setu.85 *bira, vici. hAyudhamataM dAgatam / rivat ; samu.145 apanava.
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ ..(2) evaM vibhAgakAle yadvastu yenakenacidvaJcakena | ntArthamatra punaruktopAdAnam / evaM ca prAguktavadvibhajediparakIyamiti buddhathutpAdanAdinA pracchAditaM vibhAgottara- | tyrthH| tena parApahRtasya naSTalabdhasya ca samameva vibhakAle vicAryamANe khakIyameveti jJAtaM cettatsamatAM naye- janamanenoktamiti mantavyam / evaM manvAdimirvibhAgAdityA kAtyAyana:-acchAditaM tu yadyena iti / pitura- tpazcAdRzyamAnasyaiva sAdhAraNadravyasya punarvibhAgabhAve'pi sarve sutA eva tadAsAditaM vibhjernnityrthH| vidhAnAtpUrvoktakRtavibhAgaH samyak jAta iti gamyate / - smRca.308 | anena vibhAgAdUrva kiJcitsAmAnyadravyadarzane'pi puruanyonyApahRtaM dravyaM durvibhaktaM ca yadbhavet / | SANAM vibhaktatvaM pUrvameva saMpannaM mantavyam / smRca.309 ..pazcAtprAptaM vibhajyeta samabhAgena tabhRguH / / (2) hRtaM pareNApahatam / naSTamahazyamAnaM yallabdha, : (1) pazcAt prAptamiti na punaH pUrvavibhaktamapi vibha- | prAguktaM paitAmaham / vira.526 jniiymityrthH|| . dA.221 bandhunApahRtaM dravyaM balAnaiva pradApayet / (2) durvibhaktaM zAstroktaprakArAntareNa viSamatayA bandhUnAmavibhaktAnAM bhogaM naiva pradApayet // vibhaktaM mitho'pahRtaM durvibhaktavadanyApahRtaM naSTaM labdhaM ca (1) sAmAdinA dApyo na balAt, avibhaktena tu samatAM nayet / . smRca.309 (3) anyonyApahRtaM yacceti dRSTAntArtha punarupA yadadhikaM bhuktaM tadasau na daapyH| ... dA.222 dAnam / atra samabhAgavidhAnapUrva viSamavibhAgakaraNeDa (2) balAnnaiva pradApayedityanena chalAdinA tadgrAsapyasmin labdhe samabhAga eveti niyamArtham / . | mitybhipretm| vira.526 - ratna.149 (3) bhogaM guptasAdhAraNadhanabhoga, bhokA na dApya (4) pazcAtyAptamityupAdAnAt vibhakte sati laukika- ityrthH| . vici.224 pramANena yasyakasyacinnihRtasya pradarzanaM vinApi na (4) rAze tu bhAgibhirna nivedanIyaM, rAze niveditapunarvibhAgo na vA tatra divyaM vinA kvacidapyanizcita- mapi tena sAmAdinaika, dApanIyamiti prItyavicchedAdi 'samyagvibhAgo na syAt / dAta.181 | dRSTaprayojanakameva / avibhAgakAle'nena bahu bhukta(5) evamanyApahRtadurvibhaktanaSTamithopahRtadurlabdhAnAM mityapi na vaktavyam / bhuktamapi rAzA na prAyamityA vibhAgAnantaraM jAyamAnAnAM bhrAtRmiH samAMzenaiva vibhAgaH zayenAha sa eva-bandhUnAmiti / na hi nyUnAdhikabhogo kartavya iti shaastrmryaadaa| . . savi.439 / vArayituM zakyo'varjanIyatvAditi bhaavH| vyapra.556. vibhaktenaiva yatprAptaM dhanaM tasyaiva tadbhavet / yalla (tala); vira.526; smRci.35 guktaM...jet (kaM ca na hRtaM naSTaM ca yallabdhaM prAguktaM ca punarbhajet // punahareta) utta. savi.439 naSTaM ca yachamdhaM (lam ca yazaSTaM); (1) prAguktamiti mithopahRtaM durvibhakta c| dRSTA candra.89 dhanaM tasyaiva tat (tattasyaiva dhanaM) prAgukkaM ca (paitAmaha); ((1) dA.2217 ap:2|126 pU.; vyaka.149 pazcAt | dAni.5 dhanaM tasyaiva tat (tattasyaiva dhanaM) nAradaH, gyama.58 (yathA); smRca.309; vira.526 dravyaM (yacca); smRsA.58 | | dAnivada, nAradaH; samu.145 paMmA.566 rana.149; vici.205: 224 du (ni); (1) dA.222; vyaka.150 nApa (varga) dApa (vataM) smRci.3.5 pU. dAta.181, savi.439; candra.75 vibha- krameNa manu; vira.526, vici.224 utta. dAta.134 jyeta (ca vibhajeva) ucaM. : 89 viravataH setu.85 bhRguH utta..183, candra.90 utta.; vyapra.431 utta.:556 saMmu.145, vica.95.. pradApa (nivarta); setu.78 utta., nAradaH : 86, vibha.92) / (2) ap.2|116 utta; byaka.149; smRca.309 | vica.30 utta. : 75 utta., nAradaH : 96.
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH viSNuH XsmRca.311 ....punarvibhAganiSedha manuH pramANasaMdehe punarvibhAgaH .. vibhAgasaMdehe punarvibhAgaH kartavyaH sarvAbhAve'pi punarvibhAgaH krtvyH| 'vibhAge yatra saMdeho dAyAdAnAM parasparam / sarveSAM likhitAdijJApakahetUnAM punarvibhAgaH kartavyaH pRthaksthAnasthitairapi / / kArakahetUnAM kathaM tarhi yuktiSvasamarthAsu nirNaya ityapekSite mnu:caabhaave| vibhAgazabdaH patnIvibhAgavadasamartheSu bhrAtRSu vibhAga iti / yatra saMdeho yukti mirasamA minApaitIti daridreSu svarucyA yatkiJciddAtavyamityevaMparaH iti some. shessH| zvarAdaya aahuH| tanna / sarvAbhAve divyAnavatArAt svarucipakSasyAnavatArAcchuddha eva vibhAgaH kartavya ityAha sakRdaMzo nipatati sakRtkanyA pradIyate / / bhaaruciH| ayameva pakSaH samyaka / kecitta somezvarAdI sakRdAha dadAnIti trINyetAni sakRtsakRt / / nAmamisaMdhimevamAhaH-vyapagate vibhAgasaMdehe vibhAgasya * * tadyuktyAdi bhirapagatasaMdehaviSayam / / smRca.311 siddhatve bhrAtaraH poSyA iti yatkiJciddeya mityAhuriti yAjJavalkyaH sarvamanavadyam / savi.446 vibhAganirNaye pramANAni ........ vibhAgahetavaH 'vibhAganihave jJAtibandhusAkSyabhilekhitaiH / . . .krayavikrayadAnagrahaNaprAtibhAvyasAkSitvasaMbhUya- | vibhAgabhAvanA jJeyA gRhakSetraizca yautakaiH // .. kAritvanidhyAdhAnAdikaM parasparakRtaM vibhAgahetuH / (1) evamayaM rikthavibhAgo nirUpitaH / yadi tu kazcidavibhakto'hamityevaM vibhAganihavaM kuryAt tatra - zaMkhaH zaMkhalikhitau ca kathamityapekSita Aha-vibhAganihave iti| vibhAganihave vibhAgasaMdehe sAkSitvAdhikAranirNayaH jJAtyAdi mirvibhAgabhAvanA kAryA / jnyaatirmaatulaadiH| bandhuH gotrabhAganibhAgArthe saMdehe samupasthite / __x pamA. smRcavat / gotrajaizcAparijJAte kulaM sAkSitvamarhati / / * avaziSTavyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca strIpuMdharmaprakaraNe (1) gotrajaijJAtimirityarthaH, tairajJAte kulaM bandhuH (pR.1072) drssttvyH| (1) smRca.311; pamA.571: dAni.6 sthAna (sthAnaiH); sAkSitvamarhati na punarasaMbandhI, tenApyaparijJAte. anyaH vyapra.564; byama.60; vitA.475; baal.2|149 sAkSItyarthaH / ata eva mukhyabhUtA jJAtaya eva nAradena vitA.475; samu.146. . nirdiSTAH / jJAtRmiriti paattho'naakrH| dA. 229-30 (2) yaasmR.2|149; apu.256||36; vishv.2|153 .. (2) gotrabhAgavibhAgArthe saMdeha iti gotralabdhavi- zeyA gRhakSetraizca (deyagRhakSetraka); mitA. dA.229, apa.; bhajanIyavibhajanaviSayake vRttavibhAgavaiparItyasaMdehe vibhA- vyaka.162 yauta (yautu); smRca.310; vira.607; smRsA. gakAraNasaMdehe ca, kulaM bandhuH, eSAmabhAva eva anyaH | 81 pUrvArSe (vibhAgasya tu saMdehe zAtisAkSyabhilekhyakaiH); pamA. saakssii| dAta.179 | 569, mapA.689 vyakavat vici.253 smRsAvakaH smRci.36 sAkSyami (sAkSivi) yauta (yautu), savi.440. (1) savi.446. (2) savi.440. khitaiH (khyakaiH); dAni.5 vImi. vyapra.553; myama. (3) dA.229 gAthai (ge'the) zaMkhaH, dAta.179 zaMkhaH, 58, vitA.474-5 vyakavata; rAkau.459, bAla. patra.563 meM (4) pari (pyavi) zaMkhaH, setu.87 zAte , 20135 (pR.217) utta.. 21145 (pR.267) utta. setu. (hAmekha vica.141 zaMkha:. . . . . . .nyakavat : sama.145, vica.103 vyakavata. "
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1576 vyavahArakANDam pitRvyputraadiH| ete hi prAyazo vibhAgamadhyapAtinaH | dampatyoH pituH putrasya caiva hi / prAtibhAvyamRNaM sAkSyasaMnihitAzca bhavanti / anye vA saakssinnH| lekhyaM vA yad mavibhakte na tu smRtam // ' iti / parasparamiti shessH| vibhAgaprajJApakaM kRtam / yathAha bRhaspatiH-'kAryamucchA- | ata evAha sa eva-vibhAganihnave zAtibandhusAkSyabhivaNAlekhyaM vibhaktaibhrAtabhirmithaH / sAkSiNo vA'virodhArthe / lekhykaiH| vibhAgabhAvanA jJeyA gRhakSetraizca yautakaiH // ' vibhajadbhiraninditAH // iti / anyatra vA sAkSyamanyo- vibhAgasya nihnave apalApe jJAtimiH pitRsaMbandhibhiH nyamupalabhyamAnaM vibhAgacihnamabhilikhitaM vA pratigraha- | vibhakta pitRvyAdibhiH, bandhubhiH mAtRsaMbandhibhiH mAtulAvyavasthAdyartham / tathA''deyagRhakSetrakayautakaiH / AdeyaM | dibhiH, sAkSibhiH pUrvoktalakSaNaiH lekhyena ca vibhAgapatreNa dAnagrahaNam / gRhakSetrakayautakaM pRthaka kSetragRhAdipari- vibhAgabhAvanA vibhAga nirNayo jJAtavyaH / tathA ca grhennaavsthitiH| tathA ca nAradaH-'sAkSitvaM prAtibhAvyaM / yautakaiH pathakRtaiH gRhakSetraizca cakAreNa pRthakpRthak ca dAnaM grahaNameva ca / vibhaktA bhrAtaraH kuvurnAvibhaktAH | kRSyAdipravartanaM pRthakpRthak paJcamahAyajJAdidharmAnuSThAnaM kathaMcana // iti / vishv.2|153 | smucciiyte| (2), evaM vibhAgamuktvA idAnIM tatsaMdehe nirNaya tathA ca nAradaH- 'vibhAgadharmasaMdehe dAyAhetUnAha-vibhAganihave iti / vibhAgasya nihnave apalApe | dAnAM vinirNayaH / jJAtimirbhAgalekhyena pRthakkAryajJAtibhiH pitabandhabhirmAtabandhubhiHmAtulAdibhiH sAkSibhiH pravartanAt // iti| atra likhitasAkSyAdeH jJApaka- / pUrvoktalakSaNairlekhyena ca vibhAgapatreNa vibhAgabhAvanA vi- hetutvam / vibhAgasaMdehe siddhasyaiva vibhAgasya jJApakabhAganirNayo jnyaatvyH| tathA yautakaiH pRthakkRtairgahakSetrazca / tvAt / kArakahetUnAM tvavidyamAnasyApi vibhAgasyaH pRthak kRSyAdikAryapravartanaM pRthakpaJcamahAyajJAdidharmAnuSThAnaM niSpAdakatvaM purastAnivedayiSyate / gRhakSetraizca yautakai ca nAradena vibhAgaliGgamuktam / tathA'parANyapi vibhAga- riti cakArasamuccitArthastu dazavarSaparyantAvasthitAH liGgAni tenaivoktAni / . mitA. | kArakA iti ca purastAnnivedayiSyate / nanvasmin vaca(3) prathamaM jJAtayaH sapiNDAH saakssinnH| tadabhAve nadvaye lekhyasAkSibhyAM tulyatayA liGgAnAM gamakatvamuktaM bandhupadopanItAH sNbndhinH| tadabhAve udAsInA api tanna sNgcchte| liGgAnAM tarkarUpeNa pramANAnugrAhakatayA saakssinnH| tulyavadbhAve sAkSipadenaivopAttatvAt jJAti- | tadvatpramApakatvAyogAditi cenmaivam / asmin vivaabndhupdaanrthktaaptteH| dA.229 dapade liGgAnAmapi pramApakatvameva na vitarasaptadaza(4) jJAtyAdayaH sAkSyAdayo, vibhAge jJAtInAM sAkSi- vibhAgapadeSviva liGagAnAMpramANAnugrAhakatvam / tathAhi tvAt / ___ apa. | vibhAgArheSu bhrAtRSu parasparamRNaprAMtibhAvyasAkSyadAnaprati .. (5) vibhAgagrahaNaM taddharmANAM pradarzanArtham / grahapitRdevArcana kriyAH SoDhA darzana uktAH hastAdiliGga smRca.310 tulyA na bhavanti / tatazcaitAni 'nAvibhaktAH kathazcana' (6) viSNurapi-'krayavikrayadAnagrahaNaprAtibhAvya- iti smRtivazAda vibhaktAnAM niSiddhAni 'vibhAganihava' sAkSitvasaMbhUyakAritvanidhyAdhAnAdikaM parasparakRtaM vibhAga- ityAdivacane sAkSilikhitasamAna yogakSematayA. liGgAheturi'ti / ayaM kryvikryaadhikaarhetuH| atazca sAkSi nyuktAni bhavanti / itareSu vivAdapadeSu likhitatvaprAtibhAvyadAnagrahaNAdIni parasparameva na kAyANi / sAkSyAdInAmeva pramApakatvAt itareSAM sadanugrAhakatva, bhrAtRNAM madhye itarAbhyanujJayA ekasya vibhaktapitRvyA- atra tu na tatheti / kiM ca anenaiva vacanena jJAyate-- dikaM prati prAtibhAvyAdeH vihitatvAt / tathA ca asminviSaye liGgAnAmapi lekhyasAkSibhyAmantareNApi smRtiH-- 'itareNAnujAnAnaH 'prAtibhAvyaM haretparaH' pramApakatvamabhyupagatamiti / ata eva bRhaspatiH-'sA iti / anenAbhiprAyeNAha yAjJavalkyaH-'bhrAtRNAmatha hasaM sthAvarasvAmyaM prAvibhAgazca rikthinAm / anumA* pamA., mapA. mitAgatam / nena vijJeyaM na syuryasya ca sAkSiNaH // na syUriti,
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH -- vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH 1507 atra kAtyAyana: - - ' vaseyurdaza varSANi pRthagdharmAH pRthakriyAH / bhrAtaraste'pi vijJeyA vibhaktAH paitRkAddhanAt // ' bhrAtRzabdo'tra riktha saMbandhyupalakSaNArtham / paitRkagrahaNaM dAyagrahaNopalakSaNArthamiti cndrikaakaarH| tanna / svatvAnutpatteriti vakSyate / nanu kAryAnuSaGgAdvA azaktyA vA dazavarSaparyantaM dAyagrahaNAbhAve vyavahAraH siddha eveti pUrvaprakaraNoktaM virundhyAditi cenmaivam / paramArthato dAyagrahaNAbhAve / 'pazyato'bruvato bhUmerhAniviMzativArSikI / pareNa bhujyamAnAyA dhanasya dazavArSikI // ' iti - vat chalAnusAreNa vibhaktA eveti candrikAkAraH / atra chalaM svopekSAnibandhanam / nanvevaM 'pazyato'bruvato bhUmeH rityatra na vyavahArahAniH svasvarUpahAniH, api tu phalahAnirityuktaM vijJAnayoginA / tadvadatrA'pi phalahAnireva na svarUpahAniH na vyavahArahAniriti cenmaivam / bhUmeha - nirityatra karmaNi SaSThIvidhAnAdviMzativArSiko bhogo bhUmi hanyAditi vAkyArthasya niSpannatvAt / dazavArSiko bhogo dhanaM hanyAditi svarUpahAnirevoktA / nanu 'chalaM nirasya bhUtena vyavahArAnnayennRpaH / ' iti tattvA nusaraNenaiva nyAyaH kartavya iti cenmaivam / atra chalamata ttvAtmakaM vivakSitam / na tu tattvAtmakam / tattvAtmakachalA valambanena tu vyavahAranirNayadarzanAt / tathAhi - ' bhUta- ' cchalAnurodhena dvigatiH samudAhRtaH / iti vyavahArasya chalAvalambanamapyekA gatiryuktA / anyathA - 'dharmazca vyavahArazca caritraM rAjazAsanam / catuSpAdvyavahAro'yamu taraH pUrvabAdhakaH ||' iti smRtyA uttareSAM vyavahAracaritrarAjazAsanAnAM dharmabAdhakatvaM chalAnusaraNanibandhanaM nirundhyAt / etasya chalAnusaraNasya tAttvikatve smRtikArANAmaprAmANikatvaM syAt / ata eva chalaM nirasya bhUtenetyatra chalagrahaNa matattvAtmakachalaviSayamiti mantavyam / likhitasAkSiNAvantareNetyarthaH / sAkSigrahaNaM prabala pramANasyopalakSaNam / ata eva lekhyamapi saMgRhItam / ata evAnantaramuktaM tenaiva - ' teSAmetAH kriyA loke pravartante svarikthiSu / vibhaktAnavagaccheyuH lekhyamapyantareNa tAn // ' lekhyagrahaNaM sAkSiNAmupalakSaNam / kecidAhuHatra vibhAganihnave lekhya (likhita) sAkSibhyAM tulyabalatvaM liGgAnAmapyavagantavyam / ata evAhaitadvyAkhyAne candrikAkAraH -- pravartante vyaktAH samastA iti zeSa iti / tanna / parasparakartRkasAkSitvaprAtibhAvyAdInAM jJApaka hetubhyo vilakSaNatvenoktatvAt / sAkSigrahaNenaiva jJAtyAdInAM taTasthasAkSiNAmapi sAkSitve'pi vibhAga nirNaye teSAM prAbalyajJApanArtha pRthaggrahaNamiti vijJAnezaH / sAkSigrahaNaM kRtasAkSiparamiti kecit / bRhaspatiH - 'ekapAkena vasatAM pitRdevadvijArcanam / ekaM bhavedvibhaktAnAM tadeva syAd gRhe gRhe // ' evaM ca pRthakpRthagvaizvadevAdikAryapravartanaM avibhakteSvavidyamAnaM vibhaktatvamavagamayatIti vibhAgasaMdeha nirNaya yuktiryuktetyanavadyamiti candrikAkAraH / asyAyamAzayaH --pitRdevadvijArcanamityatra pitRzabdena pratyAbdikamucyate T amAvAsyAzrAddhAdInAmavibhaktAnAM madhye itarAbhyanujJayA itarasyAdhikArAt / atra 'devazabdena tatsaMniyogaziSTaM vaizvadevazrAddhamucyate / na tu devayajJAdikaM, tasyAvibhaktAnAmapi vihitatvAt / 'avibhaktaizca kartavyA vaizvadevAdikAH kriyAH / iti smaraNAditi / etacca vaivAhikAniryeSAM mate alaukikaH / laukikatvapakSe tu vibhAgAnantarameva agnihotravaizvadevAdikAH kAryA iti teSAM kAraka hetavo vaizvadevAdikAH / ubhayeSAM pratyAbdikaM kArakaheturiti / atra kecidAhuH -- candri kAkAreNa zreSThanirNAyakapramANAbhAve liGagAnAM praveza ityuktaM ta (tu)cca likhitasAkSisadbhAve tAbhyAM nirNaya autsargika iti teSAM prAthamya ( prAdhAnya) muktam / na tu pramApakatve likhitasAkSiliGgAnAm / vibhAganihnava sthale liGgAditaraprAbalyasya smRtyAcArayorvedAnumA pakatve tulye AcAramUla vedAnumAnAt smRtimUlavedAnumAnasya sukaratvavadityanusaMdheyamiti / tanna / candrikAkArasya liGgazabdena heturabhipretaH / sa ca jJApaka eva / kAraka hetUnAM likhitAdatizayitvAnna tulyateti / ata eva candrikAkAravijJAnayogibhyAM - 'nihnave bhAvito dadyAdekadezavibhAvitaH' iti vacanavyAkhyAnAvasare chalAnusaraNamatra kAryamityuktam / vijJAna yoginApi ' sthAvareSu vivAdeSu divyAni parivarjayet / ' ityatra avaSTambhaviSaye divyaM nAstIti vadatA, pazyato'bruvato bhUmerityatrA'pi tu phalahAniriti vadatA, chalAnusAreNa nirNayo'GgIkRta iti diGmAtramudAhRtam / ..
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1978 vyavahArakANDam -tatra kecidAhuH - dazavarSaparyantaM pRthakriyAkaraNaM / vibhAgakArakatve siddhe svatvasyA'pi vibhAgaH siddhaH saMsphu. pRthagdharmAnuSThAnaM ca rikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdyanya- ratIti candrikAkArasya abhimatiyogyaM matamanUditam / . tamatvAbhAvAt svatvahetutvAbhAvAt pRthakriyasya atazca teSAM liGgAnAM sadbhAve saMvibhAgo'vazyamastItyapRthagdharmakasya puruSasya kathaM svatvApAdakamiti cet, | pizabdaM prayuJjAnasya bhAva iti / ucyate-vibhaktAH paitRkAddhanAditi vacanAdava- | .. yattu candrikAkAreNoktaM-dazavarSAdAgityAdinA gamyate svatvam / tathA hi vibhAgo nAma samudAya- granthakalApena-vibhAgasaMdehe divyAnavatArAt punarvidvyaviSayANAmanekasvAmyAnAmekaikatrAvasthApanaM ityuktaM bhAgaH kartavya iti liGgAnAM sAmarthyamasAmarthya coktaM, prAk / tacca vacanAdavagamyate / yathA-'AdhiH praNazye- tattu dazavarSAdarvAgapi liGgAnAM sAkSilikhitapramANAbhyAM dviguNe dhane yadi na mokssyte|' ityatra vAcanikI svatva- | sAmarthya tulyameva, kiM tu dazavarSasyopari liGgAnAM . nivRttiH parasvatvApattizcetyuktaM vijnyaanyoginaa| candrikA. | prAbalyAt likhitasAkSisadbhAve'pi tadapekSA nAstItyekAreNApi chalAnusAreNa vibhAgo nAstIti vadatA vAca- param / divyAnavatArastu vaacnikH| 'sarvAbhAve'pi punanikasvatvApattirityuktam / na caivaM candrikAkAreNa AdhiH vibhAgaH kartavya' iti viSNusmaraNAt / sarveSAM likhi. praNazyedviguNa ityatra tilavinimayAdidRSTAntena Adhe- tAdijJApakahetUnAM kArakahetUnAM cAbhAve / vibhAgazabdaH vinimayAntamaGgIkRtya tasya vinimayasya svatvahetutA patnIvibhAgavadasamartheSu bhrAtRSu daridreSu svarucyA yatki... lokasiddhetyuktamiti, evamatrApi lokasiddhayAzrayeNa prakA- JciddAtavyamityevaMparaH iti somezvarAdaya AhuH / tanna / rAntareNaudAsInyasvopekSAnibandhanasvIkAro'pi svatvahetu- sarvAbhAve divyAnavatArAt svarucipakSasyAnavatArAt rbhavatviti vAcyam / pazyato'bruvato bhUmerityanenaiva datto- zuddha eva vibhAgaH kartavya ityAha bhaaruciH| ayameva ttaratvAt / kiM ca tatrApi candrikAkArasya vAcanikadA- pakSaH samyak / kecittu somezvarAdInAmabhisaMdhimevamAhuH / nAntatvaM vA vinimayadravyasya krayamUlyatayA krayAntatvaM vA | vyapagate vibhAgasaMdehe vibhAgasya siddhatve bhrAtaraH poSyA svIkartavyamityuktaM prAk / svatvasya vAcanikatvaM nAma iti yatkiJciddeyamityAhuriti sarvamanavadyam / eta. pAribhASikatvamityuktaM 'AdhiH praNazyadi'tyAdivacanavyA- ccandrikAkArAbhimatiyogyaM matadvayamanUditam / khyaanaavsre| tacca pAribhASikatvamatra na vaktuM shkyte| 'vaseyurdaza varSANi pRthagdhAH pRthakriyAH / dazavarSaparyantaM tUSNImevAvasthitatvAt / paramArthato'pi vibhaktA bhrAtaraste'pi vizeyAH paitRkAddhanAt // '. dAyagrahaNAbhAva iti candrikAkAragranthasyAyamarthaH- ityanena dravyAbhAve'tyantanissvAnAM dharmavibhAgaH paramArthato vastuvRttyA / dAyagrahaNaM vibhaagH| tasyAbhAve'- kartavyaH / 'vibhAge dharmavRddhiH syAt' ityaadismRtibhyH| pi paitRkAddhanAdbhAtaro vibhaktA eveti / ayamAzayaH- atazca pitRdravyAvirodhena dazavarSaparyantaM ye pRthagdharmAH yatheSTaviniyogArhatvameva svatvam / tacca janmanaiva siddham / / pRthakriyAH te vibhaktA eva / dharmavibhAgasya kArakahetUnAM . parasparakartRkasAkSitvaprAtibhAvyadAnagrahaNa- | itarAbhyanujJAmantareNApyekenaiva svIkartuM zakyatvAdityuktaM RyavikrayasaMbhayakAritvanidhyAdInAM sadbhAve satyeva vibhA- bhArucinA / etAdRzasya vibhAgazabdavAcyatvamapyagotpattiH / teSAM kArakatvenaiva jJApakatvAbhyupagamAt / / stItyuktaM prakaraNAdAveva / pitadravyAvirodhenArjite dravye - 'vibhaktA bhrAtaraH kuryuH nAvibhaktAH parasparam' iti | dAyAdAnAmanadhikAra ityuktam / atazca pitadravyAviroavibhaktAnAM niSiddhAH santo vibhAgaM niSpAdya jJApayanti / / dhenArjitasya sadbhAve'pi tasyAvibhAjyatvAt dharmavibhAgAyathA dvaitIyikasAdhyAnubandhAH zAstrabhedamutpAdya bhedajJApakA tmaka evAtra vibhAgo'vatiSThata ityavagantavyam / paitakAddhaiti kArakahetutvenAmimatA mImAMsakaiH tadvadatrApIti nAditi lyablope paJcamI / atredaM bhArucermatatattvaMmantavyam / atra janmanaiva svatvaM utpannaM bhrAtRRNAM tathA'- 'vaseyurdaza varSANi' ityatra lyablope paJcamyAzrayaNAt pi vibhAgakArakahetvabhAvAddazavarSaparyantamavaSTambhahetUnAM pitadhanaM vihAya ye dazavarSaparyantaM dharmavibhAgavantaH teSAM.
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH - vibhAgasaMdehe nirNayavidhiH 1579 tadUrdhva maitrAdinA yallabdhaM tadevAvibhAjyaM dazavarSamadhye | jJApakahetUnAM kArakatvAtmanA'vasthitaiH kArakahetumireva nirNaya ityarthAduktam / iyAMstu vizeSaH -- -svabhAvataH kArakahetubhiH sadya eva vibhAga siddhestannirNayaH, jJApakaheturUpakArakANAM dazavarSaparyanta iti / sarvAbhAve divyAnavatArAt zuddho vibhAgaH kartavyaH / uktahetubhiH vibhAgasiddhAvapi vyavahartRbhrAtubhyo yatkiJciddeyamiti sarvamanavadyam / savi.440-9 (7) yotakairyautakavadasAdhAraNIbhUtaiH / cakAreNa nAradoktavibhAgaliGgAnAM divyasya ca saMgrahaH / +vImi . (8) yadyapi jJAtibandhavo'pi sAkSividhayaiva nirNayakAraNaM tathApi bahiraGga sAkSyapekSayA'ntaraGgAste zrAddhAdipRthagbhAvarUpavibhAgaliGgatattvajJA vibhAgakatArazceti gobalIvardanyAyena pRthagupAttAH / +vyapra. 563 (9) mitATIkA - jJAtibhirityAdi / teSAM bahUnAmekasAdhakatvAt pitRbandhubhiriti / idamupalakSaNamanyadvayasyApi / vastutastu jJAtibhirityasyodAsInaiH sajAtIyairityarthaH / bandhubhirityasya bandhutrayairbhrAtrAdibhizcetyartha ucita iti bodhyam / bAla. labdhaM maitrAdikaM vibhAjyameva / avibhAgadazAyAM svayaM mArjitaM maitrAdikaM vibhAjyamiti kaimutikanyAyasiddham / yathAha viSNuH--'apitryaM gArma dhArme maitraM vaidyamAkasmikamAdazAbdaM pravibhAjyamata UrdhvaM sarvamavibhAjyam' iti / atrAha bhAruciH- apitryaM avidyamAnapitRdravyam / etat tritayavizeSaNam / gArbhe strIdhanam / dhArme issttaapuurtaadikm| maitraM mitrasakAzAllabdham / vaidyaM vidyAta labdham / AkasmikaM akasmAllabdhaM nidhyAdikam / pratigrahAdinA labdham / etatpaJcavidhadravyamadhye uttaratrayaM dharmavibhAgAbhAve'vibhaktatvAt vibhAjyam / dazavarSaparyantAvasthitirUpadharmavibhAgasadbhAve'pyavibhAjyameva iti / ayamAzayaH A dazavarSamiti dharmavibhAgopalakSaNamiti / na caitadvacanam -- 'saMvizva parivRttizca vibhAgazca samA api / AdazAhyannivartante viSamA navabatsarAt // ' iti viSamavibhAgasya navavarSaparyantaM nivR- | ttipratipAdakabharadvAjavacanAnusAreNa navavarSAdupari viSamavibhAgo na parAvartata ityevamparamiti vAcyam / etadvacanasya tatparatvAbhAvAt / tathAhi - etadvacanaM vibhAgasaMdehaM prakramyoktam / vacanasAmarthyaM cApi tathaiva pratibhAti / 'vaseyurdaza varSANi pRthagdharmAH pRthakkriyAH / 'vibhaktA bhrAtaraH...||' iti pRthagdharmakatva pRthakkriyatvalakSaNavizeSaNaviziSTadazavarSaparyantaM vasatirvibhAgahetuH pratipAditaH viSamavibhAgapratipAdanaparatve vyAhanyeta / vibhaktA bhrAtara iti liGgasAmarthyAt liGgI vibhAgo vyAhanyeta / vibhAgaliGgAnAM parasvatvApAdakatvAyogAt / chalAnusAreNApi vyavahArasya nyAyyatvAditi tatra vyablope paJcamyeva samAzrayaNIyeti / tanna / vibhAgaliGgAnAM kArakarUpahetutvAdvibhAgotpAdane sAmarthyasyokteH / svatvasyApi putrANAM janmanaiva siddhatvAt / tattvAtmakachalAnusaraNasya nyAyyatvenodAhRtatvAt / tadayamatra niSkarSaH -- vibhAgasaMdehe kvacit likhitena nirNayaH, kvacitsAkSibhiH, kacit jJAtibhiH, kanvidvandhubhiH, kvacinmizritairnirNayaH kartavyaH, eteSAmabhAve kArakahetubhirnirNayaH / ubhayasadbhAve kArakaheturautsargika eva / jJApakahetubhistu dazavarSaparyantaM parivartitaireva nirNayo nAnyaiH / dazavarSaparyantAvasthitAnAM nAradaH vibhAganirNaye pramANAni 'vibhAgadharma saMdehe dAyAdAnAM vinirNayaH / jJAtibhirbhAgalekhyena pRthakkAryapravartanAt / / bhrAtRRNAmavibhaktAnAmeko dharmaH pravartate / vibhAge sati dharmo'pi bhavetteSAM pRthak pRthak // + zeSaM mitAgatam / * savi. vyAkhyAnaM 'vibhAganihave' iti yAjJavalkyavacane (pR.1576) draSTavyam / (1) nAsaM. 14 36 rNaya: (rNaye) khyena ( khyaistu) kArya-: pravartanAt (kAryA prakalpanA ); nAsmR. 16 / 36 khyena ( khyaizva ); dA. 229 'jJAtRbhiH' iti pAThaH; vyaka. 162; smRca. 3101 vira.606; smRsA.803 pamA. 569; mapA. 689; vici. 252; smRci.36, savi.4406 dAni. 5 dehe (deho); pra. 563; vyama. 58; vitA. 473; rAkau. 46 0; setu. 86; samu. 145; vica. 102. (2) nAsaM. 14 37 teSAM (deSAM ); nAsmR. 16 / 3.7. 'pi bhavetteSAM (hi teSAM bhaveda ); mitA. 2 / 149; vyaka. 162; smRca.259 'pi (hi) teSAM (deSAM) : 310; vira,606 hai
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ daammhypshvngRhkssetrprigrhaaH| (1) jJAtInAM kIrtanaM teSu satsu nAnyasAvigrahaNami. vimaktAnAM pRthagjJeyAH paakdhrmaagmvyyaaH|| / tyetadartham / . .. dA.229 . sAkSitvaM prAnibhAvyaM ca dAnaM grahaNameva c| (2) dharmaH pitRdevadvijArcanajanyaH / smaca.259 , vibhaktA bhrAtaraH kuryunAvibhaktAH parasparam / / nAsIdAvayorvibhAga iti svarUpApalApAdinA sarvayeSAmetAH kriyA loke pravartante svRkthtH| smAdvibhAjyAt nAvayovibhAga iti dharmApalApAdinA vibhaktAnavagaccheyurlekhyamapyantareNa tAn / / vA taddharmasaMdehe dAyAdAnAM jJAtyAdisAkSi mirvibhAga'pi ('yaM); smRsA.80 viravat ; pamA.569; mapA.689; | lekhyena vA pRthakkAryapravartanAdiyuktimirnirNayo zeyaH / vici.252 viravat ; vyani. nAsaMvat / smRci.36: dAta. | pRthakkAryapravartanaM dAyAdAnAM pRthak pRthak vaizvadevabhikSA. 164 savi.352; vyapra.431,563, vyama.59, vitA. dAnAtithipUjAdidharmapravartanam / kathaM tasya yuktitvamityape. 473, rAkau.460; samu.126 'pi (hi); vica.31,32. kSite anantaramuktaM tenaiva-bhrAtRNAmityAdi / evaM ca pRthak . (1) naasN.14|38 naasmR.16||38; dA.230; apa. | vaizvadevAdipravartanamavibhakteSvavidyamAnaM vibhaktatvamavaga21149 dAna (dAra); vyaka.162; vira.606 vyayAH mayediti bhAgasaMdeha nirNAyakayuktitayoktiyuktetyanavadyam / (kriyAH); smRsA.80 pamA.569 pari (prati) pAka (dAna); yuktyantarANi vaktuM parasparasAkSitvAdikaM tAvadvibhaktAnAM vici.253; smRci.36, dAta.179; candra.100 vidhAsyan tatpratiSedhamavibhakteSu sa evAha-sAkSitva- . myapra.563 zvana (zvartha); vyama.59 pamAvat ; vitA.474 pari (prati); setu.83,87; samu.145 pamAvat , bRhaspatiH miti / grahaNaM pratigrahaH / evaM ca parasparasAkSitvAdivica.33,104. yuktibhyo vibhAgasadbhAvAvagatiH sidhyatyeva / pravartante / (2) naasN.14|39, naasmR.16||39; vishv.2|153 | vyastAH samastA veti zeSaH / evaM RNagrahaNamapi RkthiSu parasparam (kathaJcana); mitaa.2|149 vizvavat ; dA. 230 pravartamAnaM vibhaktatvAvagamakaM avibhakteSvapravartanAt / / apa.2052 dAnaM (dAna): 21149; vyaka.116 (Wai), . smRca.310 162 (Bikaner); smRca.136, 310, vira.40: (3) vibhAgarUpo dharmaH vibhAgadharmaH, tasya saMzaye 606 va ca (va vA); smRsA.81; pamA.255, 569; jAto na vetyAkAre, dAyAdAnAM jJAtibhiH nirNayaH mapA.689 dAnaM (dAna) zeSaM vizvavat, dIka.37 (-); krtvyH| bhAgalekhyaM vibhAgajJApakaM lekhyaM, pRthakkAryapravici.253; smRci.36 apavat ; dAta.164, 179 apa vartanAt pRthagAyavyayAdikAryapravRttidarzanAt / dharmo vaizvabata savi.347 (3) vizvavat , utta.. 439: 446 devaadikriyaaklaapH| Agamo'rthaprAptiH, vyayastyAgaH, (-) utta.; candra.100 dAnaM (dAna) va ca (va vA); dAni. ananyathAsiddhau taatprym| - +vira.607 5; vyapra.44,431: 255 apavat : 563 vizvavat vyau. 27 vyama.59 vyaM ca (vyaM tu); vitA.474 vizvavat, (4) vibhAgarUpo dharmo vibhaagdhrmH| jJAtayo vibhAgarAko.46. vizvavat, setu.87; prakA.85, samu.16, draSTAraH / bhAgalekhyamakSapatrAdi pRthakkAryam / pRthagAyavica.31, 104. vyayA vibhAganAntarIyakam / dharmo vaishvdevaadikriyaa| : (3) naas.14|40 SAmetAH (SAM dvidhA) RkthataH (rikthi- parasparanairapekSyeNa dAnagrahaNam / pazuH krayAdi / annopAdAnaM nAm) nAsmR.16640 RkthataH (rikthinAm); dA.230- gRhaM ca pRthak / kSetraM ca pRthak / parigraho bndhkaadeH| 317 apa.2152 yeSAme (eSAM cai) zeSaM nAsmRbat : 2 / 149 pAkadharmaH pArvaNAdiH / Agamo dhanArjanAdiH / vyayo: yeSA (eSA) RkthataH (rikthiSu); . vyaka.162, smRca.310 dhanaviniyogaH / tathA ekasya RNAdiprayoge paraH sAkSI RkthataH (risthiSu); vira.607 smRsA.81 svaRkthataH cet , pratibhUzcet , ekena dattamaparazceda gRhNAti, tadA to. (hi RkthinAm); pamA.570 smRcavata; vici.253 navaga (nabhiga) zeSa smRsAvataH smRci.46 kthataH (vithanaH) ntareNa ____ + smRsA. viragatam / ... .... / (ntare'pi); dAta.179 sva (sa); savi.441 yeSA (tessaa)| smRcavata; vitA.474, setu.87 samu.145 smRcavata,. RkthataH (risthiSu), bRhaspatiH, vyapra.563, vyama.60 / bRhaspatiH, vica.104. ..
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH--vibhAgasaMdere nirNayavidhiH parasparavijhako sheyau| .. vici.253 | kulAnubandhavyAghAtahoDhaM sAhasasAdhakam / / (5) dAnAt pUrvamapi taddhane pratigrahItRsvatvasaMbhavAt svasya bhogaH sthAvarasya vibhAgasya. pRthagdhanam // daangrhnnyorsNbhvH| evaM sAkSitvaprAtibhAvyayojJeyam / pethagAyavyayadhanAH kusIdaM ca parasparam / ...... svatvAvizeSAdevAvibhaktadravyeNa yat kRtaM. tatra dRSTAdRSTe | vaNikpathaM ca ye kuryurvibhaktAste na saMzayaH / / ... karmaNi sarveSAM phlbhaagittvm| ... dAta.164 (1)eko bhrAtA dadAti aparazca gRhNAti gRhAdikaM, (6) anAvibhaktAnAmityevoddezyasamarpakam / bhrAtR- Ayavyayasthitizca pRthak pRthak, ekena RNAdiSu kriyaNAmiti tu tadvizeSaNatvAdavivakSitam / tena pitRpitA mANeSu aparazca sAkSI pratibhUryA kriyate parasparaM vA mahaputrapautrapitRvyabhrAtaputrAdiSvavibhakteSveka eva dhrmH| RNAdikavyavahAraH, eko yatkiJcidvyaM anyataH atra dezakAlakAdInAmaikye karmaNo'nekaprayogaviSayiNI krItvA vANijyArtha bhrAtari vikrINIte evamAdikA nyAyena prAptA'pi tantratA'vibhaktakartabhede'pi vacanena bo ekaikApi kriyA parasparaM vibhaktAnAmeva saMbhavati, tayA' dhyate / tena zrautasmAnisAdhyAstAvaddharmA avibhaktAnAM vibhAgAnumAnaM dhImadbhiranusaMdheyamiti / na ca yeSAmetAH pRthgev| AhavanIyatvAvasathyatvAdInAM sasaMbandhikatvena | kriyA ityetacchabdena bahInAmupAdAnAt militAnAmeva bhedAt / evaM zrAddhamapi pitavyabhrAtuputrAdInAmamAvAsyAdau gamakatvaM vAcyaM nyAyamUlatvAt vacanAnAM, ekaikatrApi devatAbhedAt pRthageva / bhrAtRNAM tu niragnikAnAM tantreNaiva | ca tAratamyAvizeSAt / na syAtAM patrasAkSiNAvityanena devataikyAt / pravAsAdinA dezabhede tu pRthgev| sAnikA patrasAkSiNorabhAve anumAnamanusaraNIyamityuktam / .. nAmamisAdhyAnyapi pRthageva / gRhadevatApUjAvaizvadevAdi tu dA.231.2 tntrennaiv| vyama.59 (2) kusIdaM vRddhayartha dhanaprayogaH / vaNikyatho dAnagrahaNe RNaviSaye / te eva dAnagrahaNe dvitIya vANijyam / parasparamityubhayatra saMbadhyate / evaM hetuto zloke'nadyate spaSTatArtham / pazvAdipratigrahA vibhaktAnAM nirNaya svata: SatiyaRHITATA nirNayaH svataH zreSThanirNAyakapramANAbhAve kArya ityAha sa pRthakpRthaganuSThitA eva svatvatpiAdakAH / Avabha- eva-sAhasaM sthAvarasvAmyamiti / prAgvibhAgo vibhAgaktAnAM tvekena kRtAH parasyApi svatvajanakA ityrthH|| vivAdAt prAk jJAto vibhaagH| anumAnaM yuktiH sAhasAdAnadharmo lekhyaadiH| Agamo mUlakalApravezAdiH / vyama.60 savi.441 ra nyAsaH (rasvAmya) syA...Nau (syuryasya ca 'chinnabhoge gRhe kSetre saMdeho yatra jaayte|| sAkSiNa:); vyapra.564; vitA.475 ra nyAsaH (re svAmya) gazca (gaM ca) syAtAM...No (syuryatra hi sAkSiNaH); samu. lekhyena bhogavidbhirvA sAkSibhirvA samAharet // 145-6 nyAsaH (strAmya) syAta...Nau (syuryatra ca sAkSiyaH); vesuyurye dazAbdAni pRthagdharmAH pRthakriyAH / vica.104. vibhaktA bhrAtaraste tu vijJeyA iti nizcayaH // (1) dA.231 kulA (balA) sAdha (bhAva); smuca.311 bRhaspatiH pRthagdhanam (pRthak pRthak); pamA.570 svasya bhogaH (svastravibhAganirNaye pramANAni bhogaH) samu.146.. . sAhasaM sthAvaraM nyAsaHprAgvibhAgazca rikthinaam| - (2) dA.231; ap.2|149; vyaka.162 vaNikpavaM ca (vApiAjyamathA); smRca.310, vira.608 vibha...zayaH anumAnena vijJeyaM na syAtAM patrasAkSiNI / / / (ste vibhaktAH paramaram); masA4... vimA...zayA * savi.vyAkhyAnaM "vibhAganihave' iti yAjJavalkyavacane (vibhaktAste parasparam ); pamA.570; dIka.47 nAradaH (pR.1576) draSTavyam / vici.255 pU.; smRci.36, savi.439-40 daM ca (1) naasmR.16|48. (2) naasmR.16|41. / | (dazca); viimi.2|149 kuryu (dadyu) nAradaH, vyapra.564, (3) dA.231, smRca.310 raM nyAsaH (rasvAmyaM) | byama.6. yadhanAH (yAdhAna); vitA.475 vaNikpathaM ca syAtAM...Nau (syayaMtra ca sAkSiNa:); pamA.570 smRcavataH / (vANijyaM caiva) zeSaM vyamavat ; samu.145, vica.105.
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ bakArakAmAma dau yuktipradarzanArtha kAMzcitsAdhakAnAha sa eva- | tarhi yuktiSvasamarthAsu nirNaya ityapekSite manuH-vibhAge 'kulAnubandhavyAghAtahoTaM' iti / kulAnubandhaH pUrvapuruSa- | yatra saMdeho dAyAdAnAM parasparam / punarvibhAgaH kartavyaH / vairaanubndhH| vyAghAtaH parasparasya / hoTaM balAdapahRta. | pRthasthAnasthitairapi // yatra saMdeho yuktibhirasamami. lotrapradarzanam / svasya bhoga Atmano bhogH| | paitIti zeSaH / yatpunastenaivoktam-'sakRdazo smRca.310-11 nipatati sakRtkanyA pradIyate / sakRdAha dadAnIti (3) parasparaM sAhityaM vinA anyonyanarapekSyeNeti trINyetAni sakRt sakRt // ' (masma.9:47) iti / tadyayAvat / pRthagAyabyayadhanA iti pRthakpadamuttaratrApi saM- ktyAdi bhirapagatasaMdehaviSayamiti sarvamanavadyam / ....' bdhyte| vira.608 smRca.311 / (4) anumAnenApyanirNaye divyaiH zapathaizca viSayA - bhAradvAja:. .. lpatvabhUyastvAnusAreNa nirNayaH / 'yuktiSvapyasamarthAsu . samaviSamavibhAganivartanakAlAvadhiHzapathairenamardayet' iti paribhASAyAM nirUpitam / saMdhizva parivRttizca vibhAgazca samA yadi / .. .. xvyapra.564 AdazAhAnnivartante viSamA nvvtsraat|| if ...kAtyAyanA. vRddhayAjJavalkyaH / vibhAganirNaye pramANAni vibhAganirNaye pramANAni, tatra divyaM na deyam / ' zavAvizvAsasaMdhAne vibhAge rikthinAM ydaa| vibhAgadharmasaMdehe bndhusaakssybhilekhitH| ..' kriyAsamUhakartRtve kozameva pradApayet // vibhAgabhAvanA kAryA na bhavehaivikI kriyA x // vaiseyurdaza varSANi pRthagdharmAH pRthkriyaaH| etalliGgAbhAve tu divyam / 'eSAmanyatamAbhAve bhAtaraste'pi vijJeyA vibhaktAH paitRkAddhanAt +| divyAnyatamamucyata' iti tenaivoktatvAt / yattu vRddh| keti / sAmAnyasiddhisaMbhAvanayA nirNayAbhAve 'yukti- yAjJavalkyaH 'vibhAgadharmasaMdeha' iti taliGgAntarasadbhAvavapi asamarthAsu zapathaireva nirNayediti vacanAt yadyapi | | param / -vyama.60 zapathaprAptiHtathApi zapathena nirNayo na kaaryH| yata Aha sumantuH ... bRhadyAjJavalkyaH-'vibhAgadharmasaMdehe bndhusaakssybhilekhitaiH| samaviSamavibhAganivartanakAlAvadhiH / vibhAgabhAvanA kAryA na bhavedaivikI kriyA // iti / kathaM saMdhizca parivRttizca vibhAgazca samA ydi| .. pamA. smRcgtm| x zeSaM dAgatam / / AdazAhAnnivAH syurvaiSamye navavatsarAt / + savi.vyAkhyAnaM 'vibhAganihave' iti yAjJavalkyavacane x smRca. vyAkhyAnaM 'zaGkAvizvAsa' iti kAtyAyanavacane (pR.1577,78) draSTavyam / draSTavyam / pamA. smRcavat / / ...(8) smRca.273 meva (mevaM); pamA.557; byama.55 ___ * vyAkhyAnaM sthalanirdezazca krayavikrayAnuzaye (pR.899) yadA (sadA). drssttvyH| . (2) apa.21149 rdaza varSANi (yeM dazAmdAni) uttarArSe (1) savi.314 hAnnivartante (haM nivateta) SamA (Same): (vibhaktA bhrAtaraste ca vizeyAH paitRke dhane); smRca.311, 319 yadi (api) SamA (Same): 448 yadi (api). khavi.443 : 348 (-), 447,448 uttarArthe (vimakkA / (2) smRca.3117 pamA.571, dAni.6;vyama.60% prAtaraste'pi vijJeyAH paitRkAdanAta); samu.145. vitA.475, samu.146.
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhaktAvibhaktakRtyam nAradaH (2) asthArthaH / ekasmAjAtA yadi bahavo'nekadhA vi. pRthagdharmAkriyAkarmaguNA asaMmatakAryakAriNo bhrAtrAdayaH bhaktAstathA pRthak pRthak parasparAnumatimantareNa dhanasA. dAnavikrayAdau svatantrAH dhyAmihotrAdikarmakAriNaH syuH, tathaiva vibhaktavyayAyattayadyekajAtA bahavaH pRthagdharmAH pRthkkryaaH| kRSyAdilaukikakriyAkAriNo bhaveyustathA vibhinnabhANDApRthakarmaguNopetA na cetkAryeSu saMmatAH / / dikarmAGgadravyopetAH syustathA svasvakAryeSu bhrAtaro na svabhAgAn yadi dAste vikrINIyurathApi vaa| | cetsaMmatAstadA tAnanAdRtya svakArye kuryustathA te vibhaktA kuryuryatheSTaM tatsarvamIzAste svadhanasya vai / yadi svabhAgAnvikrINIyurAdArathApi vA tatsarve yatheSTaM (1) asyArtha:-yadi bhrAtaraH pRthakparasparAnumatimRte | kuryuH yataste vibhaktAH svadhane svatantrAH svAmina iti / dhanasAdhyadharmakarmiNo, yadi ca tathaiva pRthagvittavyayA .. +smRca.309 tmakakRSyAdikriyAkAriNastathA karmaguNo lAbhaH kSayo 3) ekajAtatvaM bahutvaM cAvivakSitam / pRthadharmAH vA tenopetAH syuH, tathA kAryAntareSvapi parSayAmAdi-minnabhinnamahAyajJAdiyuktAHpRthakriyAH pRthakkusIdAdiviSayeSu viruddhAste vibhaktA iti jJeyam / atha te sva- | vRttimntH| pRthakkarmaguNopetAH pRthakprajArakSaNakRSizuzrUSAbhAgavikrayAdikaM yatheSTaM kuryuH / ___ apa.21149 | diyuktAH / na cetkRtyeSu saMgatAH na cetsaMbhUyakAriNa ____ * dA. vyAkhyAnaM 'sthAvarasya samastasya' iti vyAsavacane ityarthaH / asyoktasya phalamAha / atra vAkyAntaraparAmadraSTavyam / rSAtsarvapadaM saMkocyam / saMkocakAni ca dattApradAnikapraka(1) naasN.14||41 cetkAyeM (te'kRtye); naasmR.16|42 raNasthabRhaspatyAdibahuvAkyAni 'vibhaktA avibhaktA cetkAyeM (te kRtye); dA.35, ap.2|149, vyaka.162 ve'tyAdIni tatraivAnusaMdheyAni / vira.608-9 saMma (saMga); smRca.309 karma (kArya); vira.608 pRthakkarma * (samyakarma) kAryeSu saMmatAH (tkRtyeSu saMgatAH); pamA.567 (4) ekasmAjAtA vibhaktA bhrAtaraH parasparAnumatimapA.6.89 vyakavat ; ratna.150; vici.255 pRthakarma mantareNa dhanasAdhyeSTApUrtAdidharmakAriNo bhaveyuH / tathA (samyakkarma) kAryeSu (tkRtyeSu); byapra.460 saMma (saMyu): 561; dhanasAdhyakRSyAdikarmakAriNo bhaveyuH / tathA vibhinnolUvyama.60; vitA.477 uttarArdhe (pRthakarmaguNopetA bhavetkAryeSu | khalamusalAdikarmopasarjanadravyopetAH syuH| tathA ca kAryeSu saMyutAH); bAla.21149 cetkA (te kA) saMma (saMga); setu.83 bhrAtaro yadi na saMmatAH tadA tAnanAdRtya kArya kuryuH / tathA samu.145, vica.52. vibhaktA bhrAtaraH svabhAgAnyadi dadyurvikrINIyurvA na (2) naas.14|42 svabhAgA (svAnaMzA) zAste (zate) vai dadhurvA tatsarvaM yatheSTaM kuryuH / yasmAtte vibhaktAH svadhana(te); nAsmR.1643 svabhA (svAn bhA) yurathA (rannathA) vai (tu); | syezAH svatantrAH svAmina ityrthH| dA.35; apa.20149 dadyuste vikrINI (vA dAste vikrI); xpamA.567.8 byaka.162, smRca.309 krINIyura (kretArasta); vira.609 (5) vibhaktAzcenna saMsRSTAstadA / etatsarvaM pRthakkartumadadhuste (te daSuH) smRsA.79 gAn (ga) TaM tatsa (TataH | hatAtyayaH / vici.255 sa) vai (hi) zeSaM viravata; pamA.567 vai (ca); mapA.690 (6) bhrAtaro bahavo yadi, pRthagdharmavaizvadevapitRkAyadi (api); rana.15. gAn ya (vAdya); vici.255 | ryAdayaH pRthakkarSaNAdikriyAzca, karmaphalenApi pRthageva viravat ; smRci.35 gAn (ga) vai (hi) zeSaM viravat | saMbadhyante cet, na te'kRtyeSu akAryeSu cauryAdiSvekadAta.177 viravat ; vyapra.460,561 ve (hi); vyama.60 | tvena matAH / ta evaM grAhyAH, netre| naabhaa.14|41 gAn ya (vASa) vai (vA); vitA.477, baal.2|149 mapAvat ; meMtu.83, samu.145 yurathA (ratrathA); vica.52. +ratna. smRcagatam / nyama. pamAgatam / ma.kA. 199
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1584 vyavahArakANDam (7) asyaarthH| ekasmAjAtA bahavo bhrAtaro yadi | saMskArArthatvAdasya vacanasya bhrAtRNAM pUrvasaMskRtairiti vibhaktA iti zeSa iti kecit / vayaM tu pRthagdharmA ityA- | | pAThasyAnAkaratvAt bhrAtRsaMskArasya ca prakRtatvAt / dereva vibhaktA ityarthaH / tadvidhAnasyAtrApratIterAnartha dA.70 kyAcca / pRthagviminno dharmo devapitRdvijArcanarUpo yeSAM (2) saMskArA jAtakarmAdyA upanayanAntA viva. va tvmihotraadiruupH| tasya dravyasAdhyatve'pyavibhAge'pi. | kssitaaH| avazyakAryA ityabhidhAnAt / vivAhAdisaMskApRthaktvAt / vyapra.561 | rasya tu naiSThikatvAdipakSAntaradarzanAt avazyakArya-: (8) karmaguNaH, kSayo lAbho vaa| vitA.477 | tvAbhAvAtsaMskArazabdasya saMkoco'tra vivakSita ityaanujasaMskArArtha paitRkasya svArjitasya vA ghanasya viniyogaH navadyam / kanyakAnAM tu vivAhAntAH saMskArA upanayana'yeSAM tu na kRtAH pitrA saMskAravidhayaH kramAt / rahitAH pitrarthAbhAve svArthAduddhatya kaaryaaH| vivAhasyo. . kartavyA bhAtRbhisteSAM paitRkAdeva taddhanAt // | panayanasthAnatvenAvazyakAryatvAt / smRca.269 : avidyamAne pitrye'rthe khAMzAduddhRtya vA punaH / (3) atra saMskAravidhayo jAtakarmAdyupanayanAntAH / : avazyakAryAH saMskArA bhrAtRbhiH pUrvasaMskRtaiH // . +vira.493. : (1) yeSAM teSAmiti puMliGganirdezAt etadanantarame (4) bhrAtRgrahaNaM bhaginInAmapyupalakSaNam / vAvidyamAna iti vacanArambhAt bhrAtRsaMskArArthamevedaM ratna.144. . vcnm| dA.70-71 (5) bhrAtRRNAM... saMskArAH... bhrAtRbhiH pitRdhanAdu.. asmAnnAradavacanAdavazyakartavyatvAdbhaginInAM saMskA pAdAya sAdhAraNAt kartavyAH / saMskArArtha dhanaM muktvArasya niraMzatApi na doSAyeti / tadayuktaM, bhrAta 'nyad vibhjernnityrthH| pitudravyAbhAve svAMzAt stokaM stokaM gRhItvA, vAzabdAdanyato vA yAcitvA, jyeSThe- *zeSaM pamAgatam, vyapra.460 atroddhataM vyAkhyAnaM 'sthAva- | ravazyaM kartavyAH sNskaaraaH| akaraNe kArayitavyA rAjJA / rasya samastasya' iti vyAsavacane draSTavyam / - naabhaa.14||33-4 (1) naasN.14|33 tu (ca); naasmR.16|33 tad (te); kuTumbopakArako'nyo bharaNIyaH ; ap.2|124 tu (ca) tada (te); vyaka.144, kuTumbArtheSu coyuktastakArya kurute tu yH| smRca.269 tu (vai); vira.493 pitrA (pUrvaiH); smRsA.59 sa bhrAtRbhibRhaNIyo grAsAcchAdanavAhanaiH // tad (vai); ratna.144; vici.205 pitrA (pUrva); smRci. bRhaspatiH 35 tu (ca) pitrA (pUrvaiH) pU., manuH; dAta.171, candra. vibhAgapatrasAkSikriyA 75 smRsAvat vyapra.457 vitA.333 vicivat setu. kAryamucchAvaNAlekhyaM vibhktaibhraatRbhirmithH| 78 vyAsaH, vibha.89; samu.129 tu (vai) tad (vai); sAkSiNo vAvirodhArtha vibhjdbhirninditaaH|| vica,77.......... ... . bhogaH bhAganirNaye pramANam / svecchAkRtabhAgavisaMvAdI daNDyaH / (2) naasN.14|34 vye'(tra) tRbhiH (tRNAM); naasmR.16| | yenAMzo yAdRzo bhuktastasya tanna vicAlayet / 34.dA.70 vye' (tra); ap.2|124 vye'rthe (vyaMze) tRbhiH svecchAkRtavibhAgo yaH punareva visaMvadet / (tRNAM); vyaka.145 tRbhiH (tRNAM); smRca.269 nAsaMvat vira.493 vye (vya) tRbhiH (tRNAM); smRsA.59 viravat ; x mapA., candra., vyapra., vitA. smRcagatam / pamA.511 bhrAta...taiH (saMkoco'tra vivakSitaH); ratna.144 + vici. viragatam / vyakavat vici.205 nAsaMvat : 209 dAvat ; vyani. vyaka- * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca bhrAtRNAM sahavAsavat nRpra.37 pamAvata dAta.171 dAvat candra.75 vA (vai) vidhiprakaraNe (pR.1198) draSTavyaH / zeSa mAsaMvata; vyapra.454:5; vitA.333 vyakavata; vibha. (1) vizva.21153. 89vye' (vya) samu.129 nAsaMvata; vica.77 dAvat.. (2) ap.2|149; vyaka,162, smRca.309 rAjJA
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAgaH-vibhaktAvibhaktakRtyam sa rAjJAMze khake sthApyaH zAsanIyo'nubandha- (1) tadapyavibhakteSu dravyasya madhyasthatvAdekasyAnI kRt // zvaratvAt sarvAbhyanujJA'vazyaM kaaryaa| vibhakteSu tattarakAlaM . (1) anubandhaH aagrhH| apa.21149 vibhaktAvibhaktasaMzayavyudAsena vyavahArasaukaryAya sarvA (2) svecchAkRtavibhAgena yenAMzo yAdRzo bhuktasta- bhyanujJA na punarekasyAnIzvaratvena / ato vibhaktAnumatisya sa eva bhAgaH, na tu vicAlayediti sthairyArthamuktaM vyatirekeNApi vyavahAraH sidhyatyeveti vyAkhyeyam / svecchAkRtavibhAga ityAdinA'nubandhakkRdityantena / mitaa.2|114 . . vira.609 vira.609 (2) kramAyAtAvibhaktasthAvaraviSayametat / vibhaktA (3) vibhaktAnAM madhye yo'zAtikramaM karoti sa rAjJA | api samAH kiM punaravibhaktA iti vyAkhyeyam / anyathA svIye'ze sthApanIyaH / auddhattye daNDanIyazca / vibhAgo'narthakaH syAt / evaM ca sati vibhaktAnAM sA.... ratna.150 myAbhidhAnenaitadgamayati- dAnAdiyogyeSu vibhakteSu dAyAvibhAge vRtte'pi sthAvaramavibhAjya, tatra naikaH kazcit ... deSu satsu tebhya eva sthAvaramarpaNIyamayogyeSu nirapekSeSu svatantro vibhakto'pi vA'nyebhya iti| ApadAdau tu sthAvaraviSayaM dAnAdika'vibhaktA avibhaktA vA dAyAdAH sthAvare smaaH| mavibhaktadhanairdAyAdairanujJAta eko'pi kuryaat| tathA ca ekohanIzaH sarvatra dAnAdhamanavikraye // smRtyantare-'eko'pi sthAvare kuryAdAnAdhamanavikraya | m / ApatkAle kuTumbArthe dharmArthe ca vishesstH|| svake (ca rAjJAM'zake); vira.609; smRsA.79 bhu (bha) ap.2|175 nubandha (rthabandhu); pamA.572 rAzAMze svake (rAjJAM zakyate) (3) AdhamanamAdhIkaraNam / tadetadyatra samatayA bandhakRt (bandhataH) antyArdhadvayam; ratna.150, smRci.35 sthAvaravibhAgamatiduSkaraM matvA tatphalameva phalakAle grahIbhu (bha); dAta.182; candra.100 prathamArthaH, dAni.6 SyAmo vibhajyetyabhisaMdhinA taditaradhanavibhAgato dAyAdA svecchA (svecchayA) bandhakRta (bandhataH) zeSa smRcavat , antyArdhadvayam / vyapra.562 bhuktastasya (labdhaH prApya) svecchAkRta vibhaktA bhavanti tadviSayam / tatra sthAvare tvekaikasya (svecchAgata); vyama.60 antyArdhadayam ; vitA.475 bandha svatantrasvAmitvAbhAvAt / 'xsmRca.309 kRt (bandhataH); bAla.20149 antyArdhadvayam ; samu.145; (4) ityapyavibhaktasthAvaraviSayam / tathA ca vibhaktAvica.95 antyAdvayam . vibhaktasaMdehavAraNArthamanumatyapekSA / +smRsA.76 (1) mitA.21114 vibhaktA avibhaktA (avibhaktA (5) yatta 'vibhaktA' ityAdibRhaspativacanaM, taMtra vibhaktAM) dAyAdAH (sapiNDAH); ap.2|149 avi (vA'vi) sthAvaretaradhanaM vibhajya gRhItvA * sthAvaravibhAgasya dhama (dApa) kAtyAyanaH : 2 / 175 (=) avi (vA'vi) dhama duSkaratAM manvAnAH tatphalameva phalakAle ye vibhajya (dApa); vyaka.145 (Wai) avi (vA'vi): 162 gahNanti teSAM vibhaktatve satyapi sthAvare svAtantryA(Bikaner) avi (ravi); smRca.192 avi (vA'vi): | bhAvAt parasparAnumatimantareNa taddAnAdikaM na kartavya309, vibhaktA avibhaktA (avibhaktA vibhaktA) hya mityevamparam / / .. . ratna.150 ('pya); vira.130 vibhaktA avibhaktA (avibhaktA vibhaktA); smRsA.79, 149, pamA.316 avi | * pamA. (pR.568), mapA. mitAvat / .. ... (vA'vi) hya ('pya): 568 avi (vA'vi); mapA.690; | - smRca. (pR.192) apavat / subo.2|114 avi (vA'vi) prAmapAdaH; ratna.150; vici. + mitAvadbhAvaH / (pR.149) prakAzamataM mitAvat / 59 : 251 avi (hyavi) manuH; smRci.19 subovat ; nAradaH : 323 subovat , pU., smRtiH : 389 subovat candra.42, 173; vyapra.308 (pya): 458 dAyAdAH pU., nAradaH, rAko.444 tra (sya) zeSa * vyapra(56-2)vat , (sapiNDAH) smaraNam / 562 avi (vA'vi) dAyAdAH (sapi- | manuH; bAla.20149 avi (khavi) prathamapAda: setu.15 par3AH) vyama.60. subovat ; vitA.289 vyapra(562)vat, | samu.94 subovat ; vica.19.... ...
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1586 (6) vibhaktAnAmapi yatrAMzaparicchado na jAtastanmadhyagameva tiSThati, tena tatra sAdhAraNatvameva / tatraiko SnIzaH / pRthagbhUteSu sarveSveva dravyeSu svatantrakRtasya siddhireva / *vici.59 (7) vastutastu sthAvaravikraya niSedho'vibhaktasthAvara viSayaH / tatrApi yadi vikrayaM vinA'vasthitirna bhavati tadA vikraye kartavye dAyAdAnAM durantatAnivRttyarthaM kreturicchayA dAnamapyuktam / dAta. 177 (8) tatrAvibhaktAnAM madhyakadravye svAmyasAmyAdanIzatvamanyAnumatiM vinA siddhamapi sthAvare vizeSatastadAdarArthamucyate / vibhaktAnAM tu vyavahArasaukaryArtham / kA lAntare hi vibhaktAvibhaktasaMzaye vibhAgabhAvanA'vazyaM sAkSyAdipramANena tathA sati kAryA syAdanyathA sAdhAraNadravyadAnAdyasaMbhavAt / anumatau tu satyAM tadanapekSa eva vyavahAraH siddhayati / na tu yathAzrutaM sthAvare vibha ktAnAmapi samaM saamym| vibhAgasyAdRSTArthatAprasaGgAt / atazcAnyAnumatimantareNApi dAnAdisvarUpaM siddhayatyeva / vibhAgabhAvanAyAM vyavahAro'pi / yathA - 'svagrAmajJAtisAmantadAyAdAnumatena vaa| hiraNyodakadAnena SaDmigacchati medinI // ' iti vacane grAmAnumatiH sAmantAnumatizca / sAmAntAnumatistu sImAvipratipattinirAsAyApi / jJAtidAyAdAnumatestu pUrvavadeva vyavasthA / ata evaM smRtyantaram -- 'pratigrahaH prakAzaH syAt sthAvarasya vizeSataH ' iti / anyathA'trApi grAmasAmantAnumatimantareNa dAnAdyasiddhi: prasajyeta / 'hiraNyodakadAnene - ti, 'sthAvare vikrayo nAsti kuryAdAdhimanujJayA' iti sthAvarasya vikrayapratiSedhAt, 'bhUmiM yaH pratigRhNAti bhUmiM yazca prayacchati / tAvubhau puNyakarmANau niyataM svargagAminau / ' iti dAnaprazaMsanAcca kuTumba bharaNAdyarthamavazyakartta vyespi vikraye sahiraNyamudakaM kretre dattvA dAnAMzo'pi kazvidyathA tatra bhavati tathA dAnarUpeNa sthAvaravikrayaM kuryAditi sUcitam | vyapra.458-9 [smRticandrikAmataM khaNDayati ] tatkalpanAmAtram / * vici (1.252) mitAvat / vyavahArakANDam -avibhaktatvAdeva tatrAnumatyapekSaNAt / + vyapra. 562 (9) taduktApavAdAdivyatirekeNa vibhaktoktistu yatra dezAntare pratibandhAdvA sthAvaraM na vibhaktaM anyaddhanaM vibhaktaM tatra yaH kazcitsvIyamaMzaM gRhaM kSetraM vA dadAti vikrINIte vA tatparA / aMzAnizcayAdvivAdAkrAntatvAXvitA. 289 cceti madanaratnaprAcyAdayaH / pUrvajairanujAnAM saMskArAH kAryA madhyagAddhanAt asaMskRtA bhrAtarastu ye syustatra yavIyasaH / saMskAryAH pUrvajaiste vai paitRkAnmadhyagAddhanAt // (1) tatrAjIvatpitRkeSu bhrAtRSvityarthaH / asaMskRtAH pitreti zeSaH / smRca. 269 (2) yavIyaso yavIyAMsaH, ArSatvAnnumadIrghayorabhAvAdityeke / anye tu yavIyasaH kaniSThasya madhyagAdityAhuH / phalatazca na kazcidvizeSaH / vira.492. (3) bhrAtRgrahaNamatra bhaginInAmupalakSaNam / ratna. 143 (4) atra ca saMskAryasAhacaryAt 'anUDhAnAM duhitRNAM' 'kanyakAnAM tvadattAnAm' ityanUDhatvavizeSaNopAdAnAccApariNItA eva caturthAMzabhAginyo bhaginyo'nyAstu yatkiJcidaucityAllabhanta iti bodhyam / vyapra. 458 (5) sa ca vibhAgaH sarvabhrAtRbhaginIsaMskAroMttaraM kAryaH / vitA. 333 vyAsaH vibhAge vRtte'pi sthAvaramavibhAjyaM, tatra naikaH kazcitsvatantro vibhaktospi 2 sthAvarasya samastasya gotrasAdhAraNasya ca / naikaH kuryAt krayaM dAnaM parasparamataM vinA / / + vyapra. (pR.308) apavat (pR. 458) mitAkSarAvyAkhyAnametat / x mitAkSarAmataM copanyastam / (pR. 562) mitAvat, (1) smRca. 269 pUrvajaiste vai ( prAtRbhizcaiva ); vira. 492; rahana. 143 gA (kA); vyapra. 458 ratnavat; vyama. 46 jaiste vai (jenaiva) gA (mA); vitA. 333 (=) ratnavada; vibha. 90; samu. 129. (2) dA. 34; dAta. 164, 1766 syapra. 431, 459 setu.82-31 vibha,61 mataM ( matiM); vica. 50 vibhavat
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga:-vimakAvibhaktakRtyam vibhaktA avibhaktA vA sapiNDAH sthAvare smaaH|| asaMbhUya sutAn sarvAn na dAnaM na ca vikrayaH | eko zanIzaH sarvatra dAnAdhamanavikraye // / 'ye jAtA ye'pyajAtAzca ye ca garne vyvsthitaaH| (1) na ca etadyAsavacanadvayena ekasya vikrayAdyana- vRttiM ca te'mikAGkSanti na dAmanaca vikryH|| dhikAra iti vAcyaM, yatheSTaviniyogArhatvalakSaNasya svatvasya:: (1) sthAvare tu svArjite pitrAdiprApte ca putrAdidravyAntara ivAtrApyavizeSAt / vyAsavacanaM tu svAmi- pAratantryameva / . xmitaa.2|114 tvena durvRttapuruSagocaravikrayadAnAdinA kuTumbavirodhAt (2) ityapyavibhaktaviSayaM parasparanirapekSavyavahArAadharmabhAgitAjJApanArtha niSedharUpaM na tu vikrayAdyaniSpa- rthameva vibhAgAt / ata eva paitAmahe'pi vibhaktAnAM tyartham / evaM ca 'sthAvaraM dvipadaM caiva yadyapi svayamarji- svAtantryam / *smRsA.79 tam / asaMbhUya sutAn sarvAn na dAnaM na ca vikrayaH // (3) pUrvapuruSArjitanaSToddhAre vizeSayati / ityevamAdikaM tadapyevameva varNanIyam / tathAhi kartavya - dAta.177 padamavazyamatrAdhyAhAryam / tena dAnavikrayakartavyatA - marIciH mA niSedhAt tatkaraNAta vidhyatikramo bhavati na tu dAnAdyani- vibhaktaiH zrAddhAdi pRthak kAryam, vibhaktAnAM tvekena jyeSThena pattiH vacanazatenApi, vstuno'nythaakrnnaashkteH| 'vibhaktaistu pRthakkArya pratisaMvatsarAdikam / . dA.34.5 ekenaivAvibhakteSu kRte sarvaistu tatkRtam // ... (2) [jImUtavAhanaM parAmRzati] tatsamyageva / paraM + dA.vyAkhyAnaM 'sthAvarasya samastasya' iti vyAsavacane tvadharmabhAgitAzApanArthamityayuktam / vRthAsthAvaravikra- draSTavyam / yasya. bahUn pratyapi niSedhAdekagrahaNApArthakyApatteH / xpamA,, candra., vyapra., vyama., vitA. mitAvat / vici. vyavahArazAstrasya vyavahArasaukaryAdidRSTaprayojanasaMbhaves- mitAvadbhAvaH / dRSTakalpanAnupapatteH anyathA'numatAvapi tdaaptteH| kuTu * prakAzamataM (pR.149) mitAvat / .....: mbavirodhajanyavacanAntarapratipAditAdharmaprayojakatAparama (=); vici.251 prakAze iti; vyani. padaM (vi) marji vyapra.460 (mArji) sutAn sarvAn (sutAH sarve) vikra (vikri) bahaspatiH smRci.59 kAtyAyanaH; dAta.167, 177 (-); savi. ____ madhyagadhanAt asaMskRtasaMskAraH kartavyaH 374 utta., smaraNam / candra.172 bhUya (bodhya); byapra. * asaMskRtAstu ye tatra paitRkAdeva te dhnaat|| 309: 419 (-); vyau.85, gyama.40 (-); vitA. saMskAryA bhrAtRbhiryeSThaiH kanyakAzca yathAvidhi || 289 nAradaH : 604, rAkau.445 smaraNam ; setu.74 sutAnumati vinA sthAvaradAsavikrayadAnAdau na svAtantryam (-); vibha.45,46 (-) marji (mArji); samu.94, sthAvaraM dvipadaM caiva yadyapi svayamarjitam / | vica.54 (-).. (1) mitaa.2|114 smaraNam ; dA.24 zca (vA) uttax vyAkhyAnAntarANi 'vibhaktA avibhaktA vA' iti bRha- | rAdhe (vRttiM te'pi hi kAGkSanti vRttilopo vigarhitaH) manuH spativacane draSTavyAni / smRsA.80, 149 (-); pamA,485 (-); vici.251 * vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca paitRkadavye bhAganInAM / prakAze iti; smRci.59 kAtyAyanaH; dAta.177 (=) bhAgaprakaraNe (pR.1422) draSTavyaH / .. dAvat ; candra.172 zca (vA) ca te' (te'pya); vyapra.309: (1)dA.34; dAta.176 myapra.459 prathamapAdaHvitA. - 419 (-): 434 (-) na dAnaM... yaH (vRttilepo na 604 avibha (vAvibha) sapiNDAH (dAyAdAH) pU., setu.83 | vidyate); nyau.85, byama.89 vyava (yava) krayaH (krayam ); vibhaktA avibhaktA (avibhaktA vibhaktA); vibha.61% vitA.289 nAradaH: 604; rAkau.445, vibha.66 na vica.50. dAnaM....yaH (vRttilopo vihitaH) manu, samu.94'mi (hi) .. (2) mitA.2114 smaraNam ; dA.35 (-); smRsA. | krayaH (kayas); vica.34(-)vibhavat : 91 uttarArdha dAvata, 79 krameNa bRhaspatiH:149) dvipadaM (jaGgama); pamA.485 (2) vitA.457.
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15008 !! sarvairanumati kRtvA jodhenaiva tu yatkRtam / dravyeNa vA'vibhakrena sarvereva kRtaM bhavet // idaM dravyasAdhye / tadasAdhye saMdhyopavAsAdau tu nAnuzApekSA / vitA. 311 vRddhayAjJavalkyaH kulakamAyAtasthAvarAdairvikrayadAnAdau na kazcit svatantro vibhakto'pi * hta rikthavibhAge'pi na kazcitprabhutAmiyAt / bhoga eva tu kartavyo na dAnaM na ca vikrayaH // kaule kulakramAyAte sthAvarAdau na kazcit pitrAdirapi, rikthavibhAge'pi apizabdAt vikrayAdA prabhutAmiyAt / tena tatra dAyAdAnumatimantareNa vibhAgavikrayAthAnAni na kuryAditi tasyArthaH / * smRca.278 'bRhadyamaH saMsRSTikRtyam aneke yasya ye putrAH saMsRSTA hi bhavanti ca / jyeSThena hi kRtaM sarva saphalaM paitRkaM bhavet / / vaidikaM ca tathA sarva bhavatyeva na saMzayaH // pRthakpiNDaM pRthak zrAddhaM vaizvadevAdikaM ca yat / Atarazca pRthakkuryuH nAvibhaktAH kadAcana // 1 laghuhArItaH vibhaktakRtyam kaulotsavavibhakte'pi na kazcit prabhutAM vrajet / bhAga eva hi kartavyo na dAnaM na ca vikrayaH // zAkala: avibhaktAnAM devakAryamekameva, vibhaktAnAM pRthak ekapAkena vasatAmekaM devArcanaM gRhe / vaizvadevaM tathaivaikaM vibhaktAnAM gRhe gRhe // 2 * savi. smRcavat / (1) vitA. 311. (2) smRca. 278 : savi. 171 (); sasu, 134. (3) bRyasmR. 5 / 14-6 (4) hAsTa. 113, (5) vyama. 59. AzvalAyanaH ekapAkAnAM vibhaktAnAmekaH paJcayajJAn karoti / anekAna pRthagamuSThAnam / ekapAkena basatAM vibhaktAnAmapi prabhuH / ekastu caturo yajJAn kuryAdvAgyajJapUrvakAn // avibhaktA vibhaktAzca pRthakpAkA dvijAtayaH / kuryuH pRthak pRthak yajJAn bhojanAtprAg dine dine // tat saMsRSTiparam / vibhaktAnAmapyekapAkena vasatAmityanena vibhaktA avibhaktAzcetyanena ca tatpra tipAdanAt / ataH saMsRSTinAM kadAcit pRthakpAke pRthaGmahAyazAH / vAgyajJo brahmayajJaH / tatpUrvakAnityatadguNasaMvijJAnaH / tadguNasaMvijJAne tu vAgyajJetyAdyanarthakam / prathamatyAge kAraNAbhAvAditi nyAyAdeva caturNA prAptisaMbhavAt / ato brahmayajJaH pRthageva kAryaH / idaM tu vacana-dvayaM ziSTaistathA nAdriyate / vyama. 59 smRtyantaram avibhaktasthAvarasya dAnavikrayAdau svAtantryanimittAni aiko'pi sthAvare kuryAt dAnAdhamanavikrayam / ApatkAle kuTumbArthe dharmArthe ca vizeSataH // (1) asyArthaH / aprAptavyavahAreSu putreSu pautreSu vA, anujJAdAnAdAvasamartheSu bhrAtRSu vA, tathAvidheSvavibhakteSvapi sakala kuTumbavyApinyAmApadi tatpoSaNe vA'vazyaM kartavyeSu pitRzrAddhAdiSu sthAvarasya dAnAdhamanavikraya+ mitA. 2 / 114 meko'pi samarthaH kuryAditi / (2) tatkramAyAtAvibhaktasthAvaraviSayam / saptAnadhikasthAvaraviSayaM ceti mantavyam / apeH kAkAkSivadubha + pamA, vyapra., vitA mitAgatam / smRsA svamataM prakAzamataM ca mitAvat / (1) vyama. 59; samu. 145. (2) mitA. 2 / 114 (); apa. 2 / 175 dhamanaH (dApana); smRca. 192; smRsA.80 ( = ) the ca (rtheSu): 149. ( = ) ca (tu); pamA. 485 theM ca (rtheSu); vici. 251 (=) mbArthe (mbArtha) ca (tu); vyani. manuH; dAta. 177 (=); candra. 173 (); vyapra. 309 : 458 (); citA. .289(=) : 604 nAradaH setu. 84; vica. 54
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyabhAga: yatra saMbandhAt / yadA prareNa saMbandhasvadA'yamarthaH, sthAvare'pi sthAvarabahutvAbhAve'pi eko dAnAdikaM kuryAt iti / Adhirapi dAnaM tena rUpeNa svatvAvagateH 'bandhAcAreNa bandhakamiti smaraNAcca deyamityanuSajyate / evaM cAdheradeyatvaM pUrvasmin prakaraNe'bhihitaM AdhirUpAdrUpAntareti mantavyam / smRta. 192 (3) vibhaktasyApi sthAvaramapi sAdhAraNyAmApadi tatkanyAdAnAdyarthe vA deyaM vikreyaM vetyarthaH / *vici. 251 avibhaktaiH parasparAnumatyA kSetrAdirdeyam IvareNAnujAnAnaH prAtibhAvyaM haretparaH // avibhaktaizca kartavyA vaizvadevAdikAH kriyAH // kramAgataM gRhakSetraM pitryaM paitAmahaM tathA / putrapautrasamRddhasya na deyamananujJayA // bhUmivikraye grAmajJAtisAmantadAyAdAnAmanumatirbrAhyA svagrAmajJAtisAmantadAyAdAnumatena ca / hiraNyodakadAnena SaDbhirgacchati medinI X|| * candra. vicivadbhAvaH / * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca (pR.901) krayavikrayAnuzaye draSTavyaH / (2) savi.442. (1) savi.440. (3) samu. 94. jAvibhakakRtyam 89 nirdiSTakakavacanAni / sthAvaramavikeyam / avibhaktAnAM pRthagyAnadezAnAM devapitryakarmapRthaktvam / 'sthAvare vikrayo nAsti kuryAdAdhimanujJayA // avibhaktAH sutAH pitrorekaM kuryurmRtAhikam / dezAntare pRthakkuryurdarzazrAddhAnumAsikam // grAmAntaraM vrajeyuzcedavibhaktAH sadaiva hi / darza ca mAsikaM zrAddhaM kuryuH pitroH pRthak pRthak // avibhaktAH pRthaggrAmAH svasvArjitadhanAzinaH / kuryuste bhrAtaraH zrAddhaM pArvaNaM ca pRthak pRthak // vaizvadevaH kSayAhazca mahAlayavidhistathA / dezAntare pRthakkAryo darzazrAddhaM tathaiva ca // tAnyapi dezAntarasthasaMsRSTiviSayANIti kecit / vastutastvetAni nirmUlAnyeva / athavA dezakAlakartrA - dInAmaikye nyAyena prAptA tantratA / kartRbhede tu vAcanikI, dezabhede tu vacanasya nyAyasya cAbhAvAtpRthageva zrAddhAdIni yuktimUlakAni kenacitkRtAnIti dik / vyama. 59 (1) mitA. 2 114; pamA. 569; brici 2526 Ata. 176; candra.1736 syapra. 459 vitA. 290 94 smRtyantaram. (2) vyama. 59 dharmapravRttau; samu. 145 dharmapravRttI. (3) vyama. 59 smRtisamuccaye; samu. 145 devaH (deva) smRtisamuccaye.
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ DHARMAKOS'A APPEAL The Dharmakos'a, which is an encyclopaedic arrangement of all the Hindu religious texts, will prove of inestimable value to students interested in the study of the history of Hindu-Religion, HinduSociology, Hindu-Jurisprudence and Ethics, as well as of Hindu-Theology. This stupendous task has been undertaken by the Prajnapathas'ala Mandala at Wai (Satara). Taking into consideration the importance of the project, it is the duty of true lovers of ancient Hindu lore, to encourage the enterprise and help it to success by generous donations. We, the undersigned, therefore, appeal to the public at large to respond to the call. 1. Madan Mohan Malaviya, Benares, 2. V. S. Srinivasshastri, Madras. 3. M. R. Jaykar, Bombay. 4. B. R. Ambedkar, Bombay. 5. N. C. Kelkar, Poona. 6. Anand Shankar Dhruva, Ahamedabad. 7. M. M. Tata, Subbarai Shastri, Principal, Sanskrit College, Vijayanagar. 8. M. M. P. N. Bhattacharya, Benares. 9. Keshav Laxman Daptari, Nagpur. 10. Pandurang Vaman Kane, Bombay. 11. Madhav Shrihari Ane, Yeotmal. 12. Balkrishna Shivram Munje, Nagpur. 13. Madhav Vinayak Kibe, Indore, 14. B. V. Jadhav, Bombay. Subject-classification of the Dharmakos'a I. Danda Niti-Kanda. 11. Varnas'ramadharma-Kanda. lil. Pauranika and Agamika Dharma-Kanda. IV. Prayas'citta and S'anti-Kanda. V. Paramarthika Dharma-Kanda. VI. S'rauta Dharma-Kanda. 201
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
_