Book Title: Siddhanta Kaumudi Bal Manorama
Author(s): Gopal Shastri Nene, Sadashiv Shastri Joshi
Publisher: Jaykrishnadas Haridas Gupta
Catalog link: https://jainqq.org/explore/020746/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * zrIH * siddhAntakaumudI - bAlamanoramA rUpalekhana - paGkilekhanaprakAra prayogasUcIityAdi-parIkSopayogi-vividhapariziSTavibhUSitA / (pUrvArddham) | For Private and Personal Use Only Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir THE KASHI SANSKRIT SERIES 136. (Vyakarana Section, No. 17 Vaiyakarana Siddhanta Kaumudi WITH THE COMMENTARY SRI BALAMANORAMA OF S'RI VASUDEVA DIKS'ITA AND Rupa-Lekhanaprakara & Pankti-Lekhanaprakara BY Vyakaranacharya PANDIT GOPAL S'ASTRI NENE Professor, Govt, Sanskrit College, Benares. Edited with Prayoga Suchi etc., BY Vyakaranacharya PANDIT SADAS'IVA S'ASTRI JOSHI Professor, S. D. Maha Vidyalaya, Benares.. (Part I) 1941 [All Rights Reserved by the Publishers ] For Private and Personal Use Only Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Registered According to Act XXV of 1867. PUBLISHED BY JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office, Benares City. 1941. Printed at the Vidya Vilas Press, Benares. For Private and Personal Use Only Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir // shriiH|| kAzI-saMskRta-sIrijapustakamAlAyAH vyAkaraNavibhAge (17) saptadazaM puSpam / zrIvAsudevadIkSitakRta-'bAlamanoramA'sahitA vaiyAkaraNasiddhAntakaumudI banArasagavarnameNTasaMskRtakAlejAdhyApakavyAkaraNAcArya nene-gopAlazAstrikRtarUpalekhana-paDilekhanaprakArAkhyapariziSTadvayavibhUSitA vArANaseyasyAdvAdasaMskRtamahAvidyAlayavyAkaraNapradhAnAdhyApaka-vyAkaraNAcArya paM0 jozI-sadAzavazAstrabhiH prayogasUcyAdinA pariSkRtya sampAditA / (pUrvAddham ) prakAzaka: jayakRSNadAsa-haridAsa guptaHcaukhambA saMskRta sIriz2a Aphisa, banArasa sittii| vi0 saMvat 1997] [I0 san 1941 asya granthasya sarvAdhikArAH prkaashkaadhiinaaH| For Private and Personal Use Only Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prAptisthAnamcaukhambA saMskRta pustakAlaya, ___ banArasa sittii| For Private and Personal Use Only Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhUmikA prathitameva sakalajagatItale nikhilajaganmaNDalamaNDanAyamAnagIrvANavANImahAhamaNizANAyamAnasya pANinIyatIvrataratapasyAsantoSitazrImahezvaravaraprasAdasamavAptAkSaracchandomUlatvena sakaletaravyAkaraNAtizAyino vedAGgadhurINatAmavalambamAnasya pANinyupazavyAkaraNasya atisAravattaraM sakalaprayojanamaulibhUtaM sahastravadamasaMvarNitaM 'rakSohAgamaladhvasandehA ityAdikaM prayojanam / tatra tatrabhavatA bhagavatA pANinIyamuninA viracitAGkararopaNe maharSiNA pUjyapAdena kAtyAyanena viracitapallave tatrabhavatA bhagavatA mahAbhASyakRtA pataJjalimuninA bADhIkRtaskandhe'tra zAkhini samArurukSaNAM tatphalasvAdarasikAnAM sukhasamArohaNAya viracitAH sopAnaparamparA iva nAnAvidhAH prabandhAH pnndditprkaannddrmaanymniissibhiH| teSvadyatve zrImahAmahopAdhyAyabhaTTojIdIkSitaviduSA viracito nikhilAcalAprathito vaiyAkaraNasiddhAntAnAM kaumudIva 'vaiyAkaraNasiddhAntakaumudI' nAmA granthaH zrImadvAsudevadIkSitaviracitayA bAlamanoramAkhyaTIkayA sanAthIkRtaH tatrabhavatAmbhavatAM purataH prasthApyate / iyaM kila bAlamanoramAkhyA TIkA saralatayA sarvAtizAyinI vyApakaviSayatayA ca sakalAnAmupalabhyamAnaTIkAnAM svasminnantarbhAvaM sampAdayantI sAravattaratayA ca vyAkaraNamahAbhASyasarvasvaM khyApayantI sarvAGgaparipUrNatayAcAvarNanIyaM kimapi kutUhalaM jayanantI vijytetraam| uktaJca kavirahasyena hi zabdaratnakaustubhazekharasubhagIkRtA'pi sA prauDhA // kurute kaumudyAmiha kutukaM bAlamanoramA yadvat // 1 // iti / asyAzca nirmAtA zrIvAsudevadIkSitaH zrImahAdevavAjapeyitanujanmA'nnapUrNAga jo vidvanmUrdhanyo'dhvaramImAMsAkutUhalavRttinirmAtA padavAkyapramANapArAvArapArINaguruvaryazrIvizvezvaravAjapeyayAjiguru For Private and Personal Use Only Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2 bhUmikA | caraNato labdhanikhilAnavadyavidyAvibhUSitanuH zraSTAdazazatAbdyAM svajanuSA dakSiNadezaM sambhUSayan vyarAjateti pratIyate / yadyapi bAlamanoramA bAlamanoramAsahitAnekASTIkAca itastato'nyatra prakAzitA vartante, tathApi golokavAsi-zreSThivara haridAsaguptAtmaja - zrIjayakRSNadAsa zreSThimahodaya vaMzavadairasmAbhiH vidyArthinAM saukaryAya teSAmarthAzyaM smAraM smAraM bAlamanoramATIkayaiva sarvavyAkhyAnasya gatArthatvAt granthavistarabhayAdu mUlyabAhulyAcca anyaTTIkAbAhulyaM vihAya chAtrANAM vyutpattivaicitraH yAya lekhanaprati pAdanAdikalAkauzalyAya anAyAsa parIkSAmahArNavanaraNAya granthAnte kAzikarAjakIya saMskRta pAThazAlAdhyApakavyAkaraNAcAryapaNDitanene gopAlazAstrikRta rUpa lekhana - paGkilekhana prakArAkhya pariziSTadvayena saMyojya adyayAvanmudritAsu siddhAntakaumudISu bAlamanoramAsu ca bahnayo'zuddhayaH pAThabhraMzAdibhyudayazcAvalokRtAH, tAvAnekagranthAvalokanena svavyutpatyA granthalApanena ca paramaparizrameNa dUrIkRtya prayogasUcyAdipariziSTena prakaraNa - sUtra - vArtikAdyanukramaNikayA ca susajjitaM manoharAkSarAGkitaM guTakArUpamalpamUlyaM zuddhatamaM saMskaraNaM yathAmati susampAditam / bhatra saMzodhane paNazIkaropAvhapaNDitarAmacandrazAstribhiH paM0 zrIrAmacandrabhAvyAkaraNAcAryeNa ca bahutaraM sahAyyaM pradattamatastebhyosah dhanyavAdAH / reter dRSTidoSAtsIsakAkSarayojanAdubhramAdvA kAzcana azudvayaH syuH, tA guNaikapakSapAtino vidvAMsaH parimArjayantona cAtrAtIva kartavyaM doSadRSTiparaM manaH / doSo vidyamAno'pi taccittAnAM prakAzate // 1 // ityuktimanusandhAya mAmanugRhNantviti samprArthayate / mahA zivarAtriH saMvat 1997 viduSAmanucaraHsadAzivazAstrI jozI vyAkaraNAcAryaH sAhityopAdhyAyazca / For Private and Personal Use Only ca Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra pUrvArddhagata-viSayAnukramaNikA pRSTham 1 saMjJAprakaraNam 2 paribhASAprakaraNam 3 acsandhiprakaraNam 4 prakRtibhAvaprakaraNam 5 halsandhiprakaraNam 6 visargasandhiprakaraNam 7 svAdisandhiprakaraNam www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14 avyayaprakaraNam -15 strIpratyayaprakaraNam 3 26 taddhitAdhikAraprakaraNam 24 aluksamAsaprakaraNam 25 samAsAzrayavidhiprakaraNam 99 106 8 ajantapu~lliGgaprakaraNam 16 192 9 ajantastrIliGgaprakaraNam 10 ajantanapuMsakaliGgaprakaraNam 214 11 halantapu~lliGgaprakaraNam 227 309 12 halantastrIliGgaprakaraNam 13 halantanapuMsakaliGgaprakaraNam 314 29 27 apatyAdhikAraprakaraNam 675 28 taddhite cAturarthikaprakaraNam 716 38 71 29 taddhite zaiSikaprakaraNam 82 746 30 taddhite prAgdIvyatIyaprakaraNam 774 31 taddhite pravahatIyaprakaraNam 790 32 taddhite prAgghitIyaprakaraNam 803 33 taddhite chayadvidhiprakaraNam 34 taddhitArhIyaprakaraNam 808 814 35 taddhite kAlAdhikAraprakaraNam 829 36 taddhite ThaJvidhiprakaraNam 835 37 taddhite bhAvakarmArthaprakaraNam 838 38 taddhite pAzcamikaprakaraNam 846 330 39 taddhite matvarthIyaprakaraNam 857 38 40 taddhite prAgdizIyaprakaraNam 879 405 41 taddhite prAgivIya prakaraNam 42 taddhite svArthikaprakaraNam 884 904 929 . 945 947 13 kArakaprakaraNam 17 avyayIbhAvasamAsaprakaraNam 479 18 tatpuruSasamAsaprakaraNam 499 19 bahuvrIhisamAsaprakaraNam 20 dvandvasamAsaprakaraNam 21 ekazeSaprakaraNam 22 sarvasamAsazeSaprakaraNam 23 sarvasamAsAntaprakaraNam pRSTham 671 43 dviruktaprakaraNam 564 44 rUpalekhanaprakAraH 603 45 paGkilekhanaprakAraH 620 46 prayogasUcI 626 47 sUtrasUcI 628 48 vArtikasUcI 637 49 paribhASAsUcI 644 50 praznapatram For Private and Personal Use Only 973 1019 1041 1047 1048 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhAratavarSa ke sabhI prAntoM kI saMskRta parIkSA pAThaya nirdhArita pustakoM kA ekamAtra prAcIna prAptisthAna jayakRSNadAsa - haridAsa guptaH, caukhambA saMskRta pustakAlaya, vidyAvilAsa presa, gopAlamandira lena banArasa siTI | For Private and Personal Use Only Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAvyAkhyopetA vaiyaakrnnsiddhaantkaumudii| munitrayaM namaskRtya taduktIH paribhAvya ca / vaiyAkaraNasiddhAntakaumudIyaM viracyate // 1 // sa jayati divyanaTezo nRtyati yo'sau cidambarasabhAyAm / pANinyAyA munayo yasya ca dayayA manorathAnabhajana // 1 // astu namaH pANinaye bhUyo munaye tathAstu vrrucye| kiMcAstu pataJjalaye bhrAtre vizvezvarAya gurave ca // 2 // vyAkhyAtA bahubhiH prauDhai reSA siddhAntakaumudI / vAsudevastu tadvayAkhyAM vaSTi bAlamanoramAm // 3 // OM maGgalAdIni maGgalamadhyAni maGgalAntAni ca zAstrANi prathante / vIrapuruSANi bhavantyAyuSmatpuruSANi ca, adhyetArazca vRddhiyuktA yathA syuH' iti vRddhisUtrasthamAdhyAdismRtisiddhakartavyatArka granthAdau kRtaM maGgalaM ziSyazikSAyai granthato nibadhnan prAcInagranthairagatArthatAM viSayaprayojanasambandhAdhikAriNazca sUcayan cikirSitaM pratijAnIte-munitrayamiti shloken| iyaM vaiyAkaraNasiddhAntakaumudI viracyata itynvyH| iyamiti grantharUpA vaakyaavlivivkssitaa| bhAvinyA api tasyAH buddhayA viSayI. karaNAdiyamiti prtykssvnideshH| vyAkaraNamadhIyate vidanti vA vaiyAkaraNAH, teSAM siddhAntAH ete zabdAH sAdhava iti nizcitArthAH, teSAM kaumudI candrikA / atyantasAvyAttApyavyapadezaH / candrikA hi tamo nirasyati / bhAvAn sukhaM prakAzayati / For Private and Personal Use Only Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ saJjJA dinakara kiraNa saMparkajanitaM saMtApamapagamayati / evamiyamapi grantharUpavAkyAvaliH ajJAnAtmakaM tamo nirasyati / munitrayagranthabhAvAnanAyAsaM prakAzayati / ativistRtadukhabhASyakaiyaTAdimahAgranthaparizIlanajanitaM cittasantApaM ca zamayatIti atyantasAdRzyAyujyate candrikAtAdAtmyAdhyavasAyaH / viracyate - kriyate / vartamAnasAmIpyAdvartamAnavyapadezaH / kiM kRtvetyata Aha-munitrayaM namaskRtyeti / trayaH avayavA asyAsamudAyasya trayaM tryavayavakasamudAyaH / "saGkhyAyA avayave tayap" iti tayap taddhitaH / "dvitribhyAM tayasyAyajvA " iti tayasyAyajAdezaH / munInAM trayamiti SaSThIsamAsaH / trayANAM munInAM samudAya iti yAvat / yadyapi munizabdasya trizabdasya cAbhedAnvaye trizabdasya munizabdasApekSatvAt asAmarthyAttaddhitAnupapattiH, tathApi trayo'vayavA asya samudAyasya trayam iti prathamaM vyutpAdyam / atra trizabdasya munizabdamanapekSyaiva samudAye'nvayAnnAstyasAmarthyam / tato munInAM trayamiti munizabdaH samudAye'nveti tasya pratyayArthatayA pradhAnatvAt / na tu munizabdasya trayazabdaikadezabhUta trizabdenAbhedAnvayaH, 'padArthaH padArthenAnveti na tu tadekadezena ' iti nyAyAt / tatazca munizabdatrizabdayoH parasparavArtAnabhijJayoreva zabdamaryAdayA samudAye'nvaye sati pazcAtsamayAyAH paricchedakatvasvabhAvatayA tritvasya paricchedyaparyAlocanAyAM sannihitapadAntaropasthitatvAnmunaya eva paricchedyatayA sambadhyante --trayANAM munInAM samudAya iti / so'yaM pASTikAnvayaH aruNAdhikaraNa (pU.mI. 3-1-4) nyAyavidAM sugama ityalaM vistareNa / munitrayamiti karmaNi dvitIyA / " namaHsvasti" iti caturthI tu na, kArakavibhaterbalIyastvasya vakSyamANatvAt / namaskRtya - aJjaliziraH saMyogAdivyApAreNa toSayitvetyarthaH / namaskaroteraJjaliziraH saMyogAdirUpavyApAramAtrArthakatve akarmakatvApattyA dvitIyAnupapatteH / nanu prAcIneSu prakriyAkaumudyAdigrantheSu vaiyAkaraNasiddhAntAnAM saMgrahAttaireva granthaiH caritArthatvAt kimanena granthenetyata Aha-taduktIH paribhAgya ceti / tasya munitrayasya uktayaH taduktayaH sUtravArtikabhASyAtmaka grantharUpavAkyAvalayaH tAH paribhAvya ca samyagAlocya cetyarthaH / bhUdhAtoH svArthikaNijantAdrUpam / curAdau hi 'bhuvo'vakalkane' ityatra NyantabhUdhAtozcintanArthakatvamapi vakSyate mUlakRtava / na ca 'anAdaraH paribhavaH parIbhAvastirakriyA' iti kozavirodhaH zaGkhayaH, kozasya aNyantabhUdhAtuviSayatvAt 'parau bhuvo'vajJAne' iti sUtreNa tiraskArArthe vartamAnAdaNyantAtparipUrvaka bhUdhAtorbhAve ghaJi paribhAvazabdasya vyutpattyavagamAt / evaM ca taduktIriti tacchabdasya buddhisthaparAmarzitvAtprAcAM ( 1 ) prakriyA kaumudI prasAdAdikRtAM ( 1 ) prakriyAkaumudInAma grantho rAmacandrasUrikRtaH / viTThalasUriNA tadupari prasAdanAmnI TIkA kRtA / For Private and Personal Use Only Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1 ] bAlamanoramAsahitA / saMjJAprakaraNam 1 aiuN / 2 RlRk / 3 eo / 4 aic / 5. hayavaraT / 6 laNU / 7 JamaGaNanam / 8 bhaJ / 6 ghaDhadhaSU / 10 jabagaDadazU / 11 khaphaLaThathacaTatav / 12 kapayU / 13 zaSasar / 14 halU // iti ( 1 ) mAhezvarANi sUtrANyaNAdisaJjJArthAni / eSAmantyA itaH / | uktIstirakRtyetyartham iti vyAkhyAnaM kliSTatvAdupekSitam / anena svagranthasya munitrayagranthAnuyAyitvaM prAcInaprakriyA kaumudyAdigranthAnAM tadviruddhatvaM ca sUcitam / tacca prauDhamanoramAyAM svayameva mUlakRtA prapaJcitameva / vaiyAkaraNasiddhAntakaumudItyanvarthasajJayA vaiyAkaraNasiddhAntAH pratipAdyatvena viSayAH / anAyAsena tadavagamaH prayojanam / tasya granthasya ca janyajanakabhAvaH sambandhaH / vaiyAkaraNasiddhAntajijJAsuradhikArIti sUcitam / atha vaiyAkaraNasiddhAntAnnirUpayiSyan vyAkaraNazAstrasya mUlabhUtAni caturdazasUtrANi paThati - uNityAdinA / nanvimAni sUtrANi munitrayagranthabahibhUtatvAdapramANamityata Aha-iti mAhezvarANi sUtrANIti / mahezvarAdAgatAni mAhevarANi / "tata AgataH" ityaN / mahezvarAdadhigatAnIti yAvat / taduktaM pANiniziSyapraNIta zikSAyAm , 'yenAkSarasamAmnAyamadhigamya mahezvarAt / kRtsnaM vyAkaraNaM proktaM tasmai pANinaye namaH // iti / etaccaturdazasUtravyAkhyAyAM nandikezvarakRtAyAM kAzikAyAmapyuktam'vRttAvasAne naTarAjarAjo nanAda DhakkAM navapaJcavAram / uddhartukAmaH sanakAdisiddhAnetadvimazeM zivasUtrajAlam // ' iti atra nanAdetyantarbhAvitaNyartho nadadhAtuH / DhakkAM nAdayAmAsetyarthaH / navapaJcavAraM caturdazakRtvaH / etacchivaDhakkotthitaM varNajAlaM zivasUtrajAlatayA vimarze jAnAmItyarthaH / ArSastaG / evaM ca mahezvareNa proktAni mAhezvarANIti nirastam / etena mAhezvaratvAdeteSAM sUtrANAM nAprAmANyamityuktaM bhavati / nanvevamapi anarthakavarNarAzyAtmakAnAmeSAM sUtrANAM vaiyAkaraNasiddhAntaprakAzane upayogAbhAvAdiha tadupa -- nyAso vyartha ityata Aha- praNAdisanjJArthAnIti / aN AdiH yAsAM tAH aNAdayaH, 1 ( 1 ) mAhezvarANIti / mahezvareNa upajJAtA mAhezvarA anubandhAH, te santi yeSu tAni mAhevarANi / mahezvaropajJAtAnubandhayutAni sUtrANIti sUtreSvanubandhayogo mahezvarakRtaH / sUtrANi tu. vedavadanAdisiddhAnIti tAtparyArthaH / For Private and Personal Use Only Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ sajJA me laNasUtre akArazca / hakArAdiSvakAra uccAraNArthaH / / 1 / halantyam / 1 / 3 / 3 / 'hal' (ma. sU. 14) iti sUtre'ntya aNAdayazca tAH sajJAzca aNAdisajJAH, tAH arthaH prayojanaM yeSAM tAni aNAdisajJA ni / anarthakavarNarAzitve'pi eSAM sUtrANAMvyAkaraNazAstragatavyavahAropayogyaNAdisajJAsu upayogAnnAnarthakyamiti bhaavH| kathameSAM sUtrANAmaNAdisajJArthatvamityata Aha-eSAmantyA ita iti / eSAmudAhRtasUtrANAM antyAH ante bhavAH NakArAdivarNAH itsajJakAH pratyetavyA ityarthaH // laNasUtre akArazceti / ita itynussjyte| tacca ekavacanAntatayA vipariNamyate / laNasUtrelakArAtparaH akArazca itsajJaka: pratye. tavya ityarthaH / anntytvaatpRthkprtijnyaa| nanu laNasUtra eva akArasya itsajJakatve hayavaretyAdau punaHpunarakAroccAraNasya kiM prayojanamityata Aha-hakArAdiSvakAra uccAraNArtha iti / hakArAdInAM sukhoccAraNArthe punaH punarakArapATha ityrthH| anyathA hyavara ityevaM kliSToccAraNApatteriti bhAvaH / athavA acaM vinA halAmuccAraNAbhAvAt punaH punarakArapATho hakArAdyucAraNArtha ityeva vyAkhyeyam / ata eva "uccairudAttaH" iti sUtre bhASyam-'nAntareNAcaM vyaJjanasyoccAraNaM bhavati' iti / atra ca idameva akArasya punaH punaruccAraNaM jJApakam / evaM ca "varNAtkAraH" iti kArapratyaye sati kakAra ityAdi (sidhyati) / vAk ityAcavasAneSu vRkSa ityAdau saMyuktavarNeSu ca, padAnte "coH kuH" ityAdividhibalAt "halo'nantarAHsaMyogaH" ityAdizAstrabalAcca, nAyaM niyama ( ityapi bodhyam ) ityalam / ___ nanu caturdazasUtryAM NakArAdyantavarNAnAm itsajJA pratijJAtA-eSAmantyA ita iti / tadanupapannam / teSAM hi "halantyam" iti sUtreNa itsaJjJA vktvyaa| tacca sUtraM halapadArthAvagamottarameva pravRttimarhati / halsajJA ca haliti sUtre lakArasya itsamjhAyAM satyAm "Adirantyena sahetA" iti sUtreNa vaacyaa| haliti sUtre lakArasya itsajJA ca"halantyam" iti sUtreNa vAcyA / evaM ca haliti sUtre lakArasya itsajJAyAM satyAm 'Adirantyena' iti halsajJAsiddhau 'halantyam' iti sUtrapravRttiH, 'halantyam' iti sUtreNa halasUtre lakArasya itsajJAyAm 'Adirantyena sahetA' iti halsajJAsiddhiH ityevaM 'halantyam , 'Adirantyena' ityanayoH parasparasApekSatvena anyonyAzrayatvAdabodhaH / evaM ca halsajJAmanupajIvyaiva halsUtre lakArasya kenacit sUtreNa itsajJAmabodhayitvA 'halantyam' iti halAmitsaJjAbodhanaM pANinerayuktamityAzaGkaya halsaMjJAmanupajIvyaiva halsUtre lakArasya itsajjJAM vidhAtuM 'halantyam' iti sUtraM dvirAvRtya prathamasUtramupakSipati-halantyam / ekapadaM sUtram / hali antya halantyamiti vi For Private and Personal Use Only Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] baalmnormaashitaa| mitsyAt / 2 / Adirantyena shetaa| 1 / 1 / 71 antyenetA sahita AdimadhyagAnAM svgrhH| zauNDAderAkRtigaNatvAt "saptamI zauNDaiH" iti sptmiismaasH| supsupeti samAso vA / halpadamiha sUtraparam / "upadeze'janunAsika it" iti pUrvasUtrAt idityanuvartate / tadAha-haliti sUtra ityAdinA / itsyAditi / itsaMjJakaH syAdityarthaH, sjnyaaprstaavaat| evaM ca anena sUtreNa halsUtre lakArasya halsajJAmanupajIvyava itsajJA siddhati nAnyonyAzraya iti bhAvaH / / nanvastu halsUtre lakArasya itsajJA / tataH kimityata Aha-Adirantyena shetaa| ante bhavaH antyaH / tena itA sahoccAryamANaH AdiH aNa ac ityAdirUpaH sajJetyarthaH, sjnyaaprstaavaat| tatra 'yasmAtpUrva nAsti paramasti sa AdiH / yasmAtpara nAsti pUrvamasti so'ntaH / iti AdyantavatsUtre bhASyam / tadihAdyantazabdAbhyAMmadhyagA AkSipyante / atasteSAM samzeti labhyate / "svaMrUpam" iti pUrvasUtrAtsva. mityanuvartate / tacca SaSTayantatayA vipariNamyate / tadetadAha-antyenetetyAdi / svasya ceti / atra ca svazabdena sajJAkoTipraviSTa Adireva parAmRzyate, natvantyo'pi, antyeneti tRtIyayA "sahayukta pradhAne" iti vihitayA tasya aprAdhAnyAvagamAt , sarvanAmnAM cotsargataH pradhAnaparAmazitvAt / na ca ik uk ic yay maya ityAdipratyAhArAH kathaM syuH ikArAdInAmAditvAbhAvAditi vAcyam, na hi sarvApekSamihA. ditvam / kintu AdyantazabdAkSiptasamudAyApekSam / tatazca aiuNiti ikAramArabhyaH Rlak iti kakAraparyantaM varNasamudAyaM buddhayA parikalpya tadAditvam ikArasya sambhA. vanIyam / evamijAdiSvapi / tathA antyatvamapi buddhikalpitasamudAyApekSameva / na tu sUtrApekSam / tatazca rapratyAhAraH sugrahaH / anyathA lasUtre akArasyAntyatvAbhAvAt sa na syAt / atra AdyantazabdayoranyatarAbhAve madhyagAnAmiti na labhyeta / Adi. rityabhAve hi antyenetA sahoccAryamANo varNaH antyAtprAgbhAvinAM varNAnAM samJatyeka labhyeta / tatazca halpratyAhAre akArAdInAmapi grahaNaM syAt , antyalakArAtpUrvabhA. vitvAvizeSAt / antyenetyabhAve tu AdiritA sahoccAryamANa AdeH UrdhvabhAvinAM varNAnAM sajJetyeva labhyeta / tatazca acpratyAhAre hakArAdInAmapi grahaNApattiH, Adera. kArAdUrdhvabhAvitvAvizeSAt / ubhayopAdAne tu madhyagAnAmiti labhyate ityadoSaH / parismin sati yasmAtpUrvo nAsti sa AdiH / pUrvasmin sati yasmAtparoM nAsti so'ntya iti bhASye AdyantazabdArthanirvacanena AdyantayormadhyagAvinAbhUtatvena tAbhyAM madhyagAnAmAkSepAt / yadyapi dvayorapyAdyantazabdo sambhavataH, uktanirvacanAvirodhAt / yApi neha dvayorAdyantazabdau bhavataH / tathA sati hi antyenetA saha uccAryamANa For Private and Personal Use Only Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [sajJA sya ca saJjJA syAt / iti halsajhAyAm / 'halantyam' (suu.1)| upadeze'ntyaM hal itsyAt / upadeza AyoccAraNam / tataH 'aN' 'ac' ityAdisajJAsiddhau / 3 / upadeze'janunAsika it / 1 / 3 / 2 upadeze'nunAsikoAdiH svasya AdeH sajJetyeva labhyeta, uktarItyA svazabdena antyasya parAmarzAsambhavAt / tatazca uNa ityukArasya sajheti paryavasyet / tatra ekasya varNasya varNadvayAtmakasajJAvidhAnaM vyarthamApadheta, gauravAt , pratyAhArANA vyavahAralAghavArthatvAt / ato madhyamasattva evAtra AdyantazabdAviti tAbhyAM madhyagAnAmiti lbhyte| iteti kim ? ampratyAhAraH amaDaNeti makAreNa mA bhUt / nacaivamapi suTpratyAhAraHTA iti TakAreNa kiM na syAt , TAntasamudAyApekSayA tasya antyatvAditi vAcyam / prathamAtikramaNe kAraNAbhAvena suTapratyAhArasya auTaSTakAreNaiva grAhyatvAt / uktaM ca jaimaninA-'prathamaM vA niyamyeta kAraNasyAnatikramAt / / ( pU. mI. .11 / 43 ) / iti / vistarabhayAdviramyate / iti hatsaMjJAyAmiti / halsUtre lakArasya halantyamityAvRtta. prathamasUtreNa itsajJAyAM satyAm , Adirantyeneti halsajJAsiddhau caturdazasUtryAmantyaNakArAdivarNAnAM haltvaM siddhmityrthH| tataH kimityata Aha-halantyam / AvRttayodvitIyaM suutrmett| hal antyami. ti chedaH / halzabdo napuMsakaliGgo'pyasti, antyamiti napuMsakasAmAnAdhikaraNyAt / "upadeze'janunAsika it" iti pUrvasUtrAdupadeza iti iditi caanuvrtte| tdaahupdeshe'ntymityaadinaa| dhAtuprAtipadikanipAtapratyAhArasUtrapratyayAdezAgamAnAmantyamiti bhASyam / atha ko'yamupadezo nAma ? tatrAha-upadeza AdyoccAraNamiti / upazabda AdyarthakaH / diziruccAraNakriyAyAm / bhAve ghaniti bhAvaH / etacca "Adeca upadeze" ityAdisUtre bhASye spaSTam / dhAtusUtragaNoNAdivAkyaliGgAnuzAsanam / AgamapratyayAdezA upadezAH prakIrtitAH / . iti prAcInakArikA tu prauDhamanoramAyAM bahudhA dUSitA / upadeze kim-'idama. sthamuH' iti thamupratyaye ukArasyoccAraNArthasya nivRttau makArasya pratyayAntatve'pi itsajJA mA bhUt / tadevaM halantyamiti AvRttadvitIyasUtreNa caturdazasUtryAm antyaNakArAdivarNAnAm itsajJA siddheti sthitam / tataH kimityata Aha-tataH aN aca ityAdisanjAsiddhAviti / tataH NakArAdInAmitsajJAsiddhayanantaraM Adirantye. netyaNAdisajJA siddhetyrthH| laNasUtre akArazceti pratijJAtam / tasya akArasya. anantyatvAdahaltvAcca halantyamiti itsajJAyAmaprAptAyAM tatprAparka sUtramAha-upadeze / sajJAprastAvAtsajheti lbhyte| tadAha-upadeze anunAsika ityaadinaa| sUtre For Private and Personal Use Only Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] baalmnormaashitaa| 'jitsajJaH syAt / pratijJAnunAsikyAH pANinIyAH / 'laNa' ( ma. sU. 6) sUtrasthAvarNena sahoccAryamANo repho ralayoH sjnyaa| pratyAhAreSvitAM na grahaNam / 'anunAsika' ityAdinirdezAt / na hyatra kakAre pare'ckAryaM dRzyate / ajiti kutvAbhAvaH ArSaH / ajitsajJaH syAditi vivaraNe kutvAbhAvaH asandehArthaH / nanu mukhena nAsikayA coccAryamANo varNaH anunAsikaH ityanupadameva vakSyate / zAstrakRtA ca ete katipayavarNAstathoccAritAH / itare tu kevalaM mukhena uccAritA iti kathamidAnItanairavagantavyamityata Aha-pratijJAnunAsikyAH pANinIyA iti / pratijJAyate abhyupagamyata iti prtijnyaa| nityastrIliGgo'yam / striyAmityadhikAre "Atazcopasarge" iti karmaNyaG / anunAsikasya bhAvaH AnunAsikyam / pratijJA AnunAsikyaM yeSAM te pratijJAnunAsikyAH pANiniziSyA (1)ityrthH| ziSyaparamparayA zAstrakRtAM tathAvidhamuzcAraNaM idanIntanAnAM sugamamiti yAvat / tadevaM laNasUtre akArasya anunAsikatvAdisaJjJA siddhaa| tataH kimityata Aha-laNasUtraratheti / laNasUtre tiSThatIti laNasUtrasthaH sa cAsAvavarNazca laNasUtrasthAvarNaH tena sahoccAryamANo rephara ityevaMrUpaH rephalakArayoH samjhetyarthaH / vastutastu rapratyAhAra eva nAstI. ti zabdenduzekhare vyaktam / nanu Adirantyeneti sUtre madhyagAnAmAdezca sajJeti sthitam / evaJca ajAdipratyAhAreSu sajJAkoTipraviSTAnAmantyAnAmitAM grahaNAbhAve'pi NakArAdInAmapi madhyagatvAvizeSAt grahaNaM syAt / tatazca ralayoH sajheti pUrvagranthe ralayoriti nyUna TakArasyApi madhyagatvena grAhyatvAdityata Aha-pratyAhAreSvitAM na grahaNamiti / pratyAhAreSu ajAdisaJjJAsu madhyavartinAmapi itAM na grahaNamityarthaH / kuta ityata Aha-anunAsika ityAdinirdezAditi / AdinA "tRSimRSikRSaH kAzyapasya" ityAdisaMgrahaH / kathamayaM nirdezaH uktArthe heturityata Aha-na hIti / atra anunAsikazabde kakAre pare ikArasya acprayuktaM kAryam "iko yaNaci"iti yaNAdezaH na dRzyate hIti yojnaa| yadi hi ajAdipratyAhAreSu itAmapi grahaNaM syAt tarhi acpratyAhAre kalak iti kakArasyApi praviSTatvena actvAttasmin pare ikArasya "iko yaNaci" iti yaNAdeze "lopo vyorvali" iti lope anunAska iti syAt / ikAro na zrUyeta / zrUyate ca / ataH pratyAhAreSvitAM na grahaNamiti vijJAyata iti bhAvaH / yattu RTak iti kakArasya acpratyAhArapraviSTatve'pi "pratyayasthAt" ityAdinA itvavidhisAmarthyAdeva yaNa lopazca na bhavati / anyathA lAghavAllopameva vidadhyAt / ataH pratyAhAreSvitAM na grahaNamityatra anunAsika ityAdinirdezo na liGgami11) atra pANInisambandhino varNAH ityeva vyAkhyAnamucitamiti prAmANikAH, mUlantu mRgym| For Private and Personal Use Only Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [sajJA 'Adirantyena-' (sU. 2) ityetatsUtreNa kRtAH sajJAH pratyAhArazabdena vyavahriyante (4) UkAlo 'nyjhsvdiirghplutH|1|2|27 // uzca Uzca U 3zva vaH / vAM kAla iva kAlo yasya so'c kramAddhasvadIrghaplutasajJaH syAt / sa pratyekamudA tyAhuH / tanna, 'pratyayasthAtkArapUrvasyAto lopa ApyasupaH' iti lopavidhau varNAdhikyaprasaGgAt / prtyaahaarshbdsyaaprsiddhaarthtvaadaah-aadirntyenetyaadinaa| pratyAhiyante saMkSipyante varNA iti vyutpatteriti bhaavH| naca aNuditsUtrasiddhAsu a i u ityAdisajJAsvatiprasaGgaH zaGkayaH, yogarUDyAzrayaNAt vaiyAkaraNaprasiddhivazAcca tathA rUDhiriti bhAvaH / tatra varNasamAmnAyasUtreSu pUrveNa NakAreNa ekaH pratyAhAra:aN / kakAreNa trayaH-ak ik uk / ukAreNa ekaH-eG / cakAreNa catvAraH-ac ic eca aica / TakAreNa ekaH-aT / pareNa NakAreNa trayaH-aNa iNa yaN / makAreNa catvAra:-am yam jam Dam / akAreNa ekaH-yaja / SakAreNa dvau-jhaSa bhe| zakAreNa SaTaz haz vaza jhaza jaza baz / vakAreNa ekaH-chan / yakAreNa paJca-yay maya jhaya khay caya / repheNa paJca-yar jhar khara car zar / lakAreNa SaT-al hala vala ral jhal zal / akAreNa eko rapratyAhAraH iti vArNasamAmnAyikAH pratyAhArazcatuzcatvAriMzat , eteSAmeva zAstre upyogaat| iG ityAdipratyAhArAstu prayojanAbhAvAnna bhavanti, zAstre tadvayavahArAbhAvAt / atrAsmadIyA saMgrahakArikA ___ 'syAdeko GajaNavaTaiH SeNa dvautraya iha kaNAbhyAm / catvArazca camAbhyAM paJca yarAbhyAM zalAbhyAM SaT // ' tadevamaNAdisajJAsu siddhAsu aco hasvAdisaJjJAM vidhtte-uukaalo| hasvadIrgha pluta iti samAhAradvandvaH / sautraM puMstvam / itaretarayogadvandvo vaa| tathA satyekavaca. namArSam / u U U 3iti trayANAM ekamAtradvimAtrimAtrANAM dvandvasamAse sati sava. dIgheNa U iti prshlissttnirdeshH| teSAM kAla: uukaalH| kAlazabdo mAtrAparyAyaH kAlasadRze lAkSaNikaH / UkAlaH kAlo yasyeti vigrahaH / 'saptamyupamAnapUrvapadasya bahuvrIhirvAcyo vA cottarapadalopaH iti dvipado bhuvriihiH| UkAlazabde pUrvapade uttarakhaNDasya kAlazabdasya lopa ityabhipretya phalitamAha-vAM kAla ivetyaadinaa| vaH iti uzabdasya prathamAbahuvacanam / vAmiti sssstthiibhuvcnm| vAM kAla iva kAlo yasyeti phalitArthakathanam / uktarItyA dvipada eva bahuvrIhiH / kramAditi / yathAsaGkhyasUtralabhyametat , ihaiva tatsUtramupanyasitumucitam / naca u U U3 ityuvarNAnAM kathaM hasvadIrghaplutasajJAH, teSAM ukAlasadRzakAlatvAbhAvAta sAdRzyasya bhedanibandha. natvAditi vAcyam / UzabdasyAtra ekamAtradvimAtrimAtrakukkuTarutAnukaraNatvAt / sa iti / sa hasvaH dIrghaH plutazca ac pratyekamudAttAdibhedenaudAttatvenAnudAttatvena For Private and Personal Use Only Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] bAlamanoramAsahitA / tAlvAdiSu / ttAdibhedena tridhaa| (5) uccairudAttaH / 1 / 2 / 26 // sabhAgeSu sthAneSUrdhvabhAge niSpanno'judAttasaMjJaH syAt / A ye / ( 6 ) nIcairanudAttaH / 1 / 2 / 30 // spaSTam / arvAG / (7) samAhAraH svaritaH / 1 / 2 / 31 // udAttatvAnudAttatve varNadharmau samAhiyete yasminso'c svaritasaJjJaH syAt / ( 8 ) tasyAditaH udAttamardhahasvam | 1 | 2 / 32 / / hasvagrahaNamatantram / svaritasyAdito'rdhamudAttaM bodhyam / 1 tatazva svaritatvena ca dharmavizeSeNa tridhA tribhiH prakArairvartata ityarthaH / udaattsjnyaamaahuccairudaattH| nAdadharmavizeSaH uccaistvaM neha vivakSitam, upAMzuccAryamANe avyApteH / kintu uccaizzabdaH adhikaraNazaktipradhAnaH UrdhvabhAge ityarthe vartate / UrdhvAvayavasya cAvayavavyapekSAyAM tAlukaNThAdivarNAbhivyaktisthAnAnAmityarthAllabhyate / UkAlo'jiti sUtrAdajityanuvartate tadetadAha - tAtvAdiSvityAdinA / sabhAgeSviti / tAvAdInAM sAvayavatvakathanam UrdhvabhAge ityasyopapAdanArtham, teSAm akhaNDatve 'bhAge ityanupapatteH / udAttamudAharati-A ye iti / 'A ye mitrAvaruNA' ityaci AkAra ekArazca udAtta ityarthaH / anudAttasajJAmAha - nIcairanudAttaH / spaSTamiti / uktarItyA tAlvAdiSu adhobhAge niSpanno'c anudAttasaJjJaH syAditi spaSTArthakamityarthaH / arvAG iti / 'arvAGga yajJassaMkrAma' ityRci AdyaH akAraH anudAtta ityarthaH / atha svaritasaJjJAmAha-- samAhAraH svaritaH / pUrvasUtrAbhyAm udAtta iti anudAtta iti cAnuvartate / UkAlo'jityasmAdajityanuvartate / udAtta: anudAttazca ac samAhiyamANaH svarita ityarthaH pratIyate / evaM sati varNadvayasya svaritasaJjJA syAt, na tvekasya / ato naivamarthaH / kintu udAttAnudAttapade anuvRtte dharmapradhAne SaSTyantatayA ca vipariNamyete / yatra samAharaNaM sa samAhAraH / adhikaraNe ghaJ / tatazca udAttatvAnudAttatvayordharmayoryasminnaci melanaM so'c svaratasaJjJaka ityarthaH / phalitamAha - udAttatvAnudAttatve ityAdinA / nanu udAttatvAnudAtatvayorakasminnapi melane kasminbhAge udAttatvasya samAvezaH, kasminbhAge anudAttatvasya samAveza ityata Aha-tasyAditaH / tasya svaritasya AditaH pUrvabhAge ardhasvamudAttam ityarthaH pratIyate / evaM sati dIrghasvarite iyaM vyavasthA na syAt / ata Aha-- hasvagrahaNamatantramiti / tantraM pradhAnam / 'tantraM pradhAne siddhAnte' iti kozaH / na vidyate tantraM vAcyArthalakSaNaM pradhAnaM yasya tat atantraM avivakSitArthakamityarthaH / hrasvagrahaNaM na kartavyamiti yAvat / dIrghasvarite'pyuttarabhAgasya vede anudAttatvadarzanAditi bhAvaH / tatazca phalitamAha-svaritasyAdito'rdhamudAtta 1 For Private and Personal Use Only Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ sajJA uttarArdhaM tu parizeSAdanudAttam / tasya codAttasvaritaparatve zravaNaM spaSTam / anyatra tUdAttazrutiH prAtizAkhye prasiddhA / 'kva 1 vo'zvAH' 'rathAnAM na ye'rAH' 'zatacakraM yo 3 hyaH' ityaadissvnudaattH| 'agnimILe' ityaadaavudaattshrutiH| sa nava mbodhyamiti / nanu anudAttatvasya nivezavyavasthA kuto noktetyata Aha-uttarArdhaM viti / nanu evaM sati agnimIla ityatra IkAre svarite kathamuttarArdhamanudAttaM netyata Aha-tasya ceti / cakAro vaakyaalngkaare| tasya anudAttabhAgasya udAtta. svaritaparatve udAttasvaritau paro yasmAt saH udAttasvaritaparaH tasya bhAvaH udAttasvaritaparatvam / udAttaparakatve svaritaparakatve vA sati zravaNaM spaSTaM bhavatItyarthaH / anyatreti / udAttasvaritaparakatvAbhAve anudAttapracayaparakatve anudAttabhAgasya udAttataratvAparaparyAyA udAttazrutiH RgvedaprAtizAkhye vihitetyarthaH / tatra tvevamuktam 'anudAttaH paraH zeSaH sa udAttazrutirna cet / ___udAttaM vocyate kiJcitsvaritaM vAkSaraM param // R0 pra0 (3 / 5) iti svarite pUrvabhAgasya udAttatve sati paraH zeSa uttarabhAgaH anudAttaH pratyetavyaH / saH paraH zeSaH udAttazrutiH kvacidbhavati / ki sarvatra evaM ? netyAha-na cedi. tyaadinaa| udAttaM svaritaM vA kiJcidakSaraM paraM nocyate cediti yojanA / tatra anudAttabhAgasya spaSTaM zravaNamudAhRtya darzayati-zvetyAdinA / ityAdiSvanudAtta ityantena / tatra va iti hrasvasvaritaH / sa tAvat vo ityokArAtmakodAttaparakaH / ye'rA ityekAro diirghsvritH| sa ca rA ityAkArAtmakodAttaparaH / zatacakraM yo ityokAraH kampasvaritaH / sa tu hya ityakArAtmakasvaritaparakaH / ityevamAdipradezeSu anudAttabhAgaH spaSTaM zrUyata ityrthH| anyatra tUdAttazrutirityetadadAhRtya darzayati-agnimILe ityAdAvudAttazrutiriti / padakAle agnimityantodAttam / ILa iti anudAttam / tatra 'udAttAdanudAttasya svaritaH' iti saMhitAyAm IkAraH svritH| 'svaritAtsaM. hitAyAmanudAttAnAm' ityekAraH pracayaH tatazca IkAraH svaritaH udAttasvaritaparako na bhavatIti taduttarabhAgasya udAhRtaprAtizAkhyavacanena udAttataratvAtmikA udAttazru. tireva bhavatItyarthaH / tadevamudAttahasvaH anudAttahasvaH svaritahasva iti hasvastrividhaH / evaM dIrgho'pi trividhaH / tathA pluto'pi / tatazca ekaika: ac navavidha iti sthitm| sa nvvidho'piiti| uktarItyA navavidho'pi saH ac anunAsikatvena ananunA. sikatvena ca dvidhA, dvAbhyAM prakArAbhyAM vartata ityarthaH / tadevamanunAsikAH nava ava:, ananunAsikAzca navetyaSTAdazavidhatvamekaikasyAca iti sthitam / athAnunAsi For Private and Personal Use Only Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1 ] bAlamanoramAsahitA / vidho'pi pratyekamanunAsikAnanunAsikatvAbhyAM dvidhA / ( 8 ) mukhanAsikAvacano'nunAsikaH | 1|1|8 // mukhasahitanAsikayoccAryamANo varNo'nunAsikasaJjJaH syAt / tadittham - a i u R eSAM varNAnAM pratyekamaSTAdaza bhedAH / lavarNasya dvAdaza / tasya dIrghAbhAvAt / ecAmapi dvAdaza / teSAM hrasvAbhAvAt / (10) tulyAsyaprayatnaM savarNam | 1|1| 6 || ( 1 ) tAlvAdisthAnamAbhyantaraprayatna 11 kasaJjJAmAha - mukhanAsikA / mukhasahitA nAsikA mukhanAsikA / zAkapArthivAditvAt sahitapadasya lopaH / ucyate uccAryate iti vacanaH karmaNi lyuT / mukhanAsikayA vacana iti "kartRkaraNe kRtA bahulam" iti tRtIyAsamAsaH / tadetadAha-mukhasahitetyAdinA / mukhaM ca nAsikA ceti dvandvastu na / tathA sati " dvandvazca prANitUryasenAGgAnAm" iti samAhAradvandvAniyamAt "sa napuMsakam" iti napuMsakatve "hrasvo napuMsake prAtipadikasya" iti hasvatve mukhanAsikAvacana ityApatteH / nanu aSTAdaza bhedAH kiM sarveSAmacAmaviziSTAH ! netyAha - taditthamiti / . iyatA prabandhena yat aca bhedaprapaJcanaM tat itthaM vakSyamANaprakAreNa vyavasthitaM veditavyamityarthaH / aSTAdaza bhedA iti / aSTAdaza prakArA ityarthaH / dIrghAbhAvAditi / tathA ca udAttalakAradIrghaH anudAttalakAradIrghaH svaritalRkAradIrghaH / te ca anunAsikAstrayaH ananunAsikAstrayaH iti SaDbhedAnAmabhAve sati svaprapaJcaH prapaJcazca SaDvidha iti lRkArasya dvAdazavidhatvameveti bhAvaH lakAresya dIrghAbhAve hotR lakAra ityatra savarNadIrghe kRte hotRkAra iti RkArasyaiva tulyAsyasUtre "akaH savarNe" iti sUtre ca bhASyodAharaNameva pramANam / hasvAbhAvAditi / yadyeco hrasvaH syustarhi varNasamAmnAye ta eva lAghavAt / a i u ityAdivat paThayeran / natu dIrghAH, gauravAt / ataH ecaH hasvAH na santIti vijJAyate / evaM ca hasvaprapaJca SaDbhedAbhAvAt dvAdazavidhatvamevaicAmiti bhAvaH / atha "aNudit savarNasya cApratyayaH" iti a i u ityAdisaJjJAM vakSyan savarNasaJjJAmAha- tulyAsya | AsyaM mukham, tatsAmyasya sarvavarNeSvaviziSTatvAdavyAvartakatvAdAyazabdo'tra na mukhamAtraparaH / kintu Asye mukhe bhavamAsyaM tAlvAdisthAnam / " zarIrAvayavAdyat" iti bhavArthe yatpratyayaH / "yasyeti ca" iti prakRtyantyasya ( 1 ) tAlavAdIti / tAlunaH AdistAtvAdiH - kaNTha iti yAvat / tAlu AdiyeSAM tAni -tAtvAdIni tAlvAdizca tAtvAdIni ca tAlvAdi ca "napuMsakamanapuMsakena 0" ityekazeSaH / tena kaNThasthAnasyApyatra saGho bodhyaH / For Private and Personal Use Only Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ sajJA zcetyetaddvayaM yasya yena tulyaM tanmithaH savarNasaGgaM syAt / akuhavisarjanIyAnAM knntthH| icuyazAnAM taalu| RTuraSANAM mUrdhA / latalasAnAM dantAH / upUpadhmAnIyAnAmoSThau / JamaGaNanAnAM nAsikA ca / edaitoH knntthtaalu| odautoH knntthossttm| vakArasya dantoSTham / jihvAmUlIyasya jihvAmUlam / naasikaanusvaarsy| iti sthAnAni / yatno dvidhA / Abhyantaro bAhyazca / akArasya lopaH / prakRSTo yatnaH prytnH| AsyaM ca prayatnazca Asyaprayatnau tulyau Alyaprayatnau yasya varNajAlasya tattulyAsyaprayatnaM parasparaM savarNasaJjakaM syAditi bhAvaH / tdaah-taalvaadisthaanmityaadinaa| mitha iti / parasparamityarthaH / kasya kiM sthAnamityAkAkSAyAM tadvayavasthApakAni pANinyAdizikSAvacanAnyarthataH saMgRhNA. ti-akuhetyAdinA / a ityaSTAdazabhedA gRhyante / ku iti kAdipaJcakAtmakaH kvrgH| na cANuditsUtrasyedAnImapravRtteH kathamatra a ityaSTAdazabhedAnAM grahaNamiti vAcyam / laukikaprasiddhimAzrityaiva etatpravRttaH / evamagre'pi kathaJcitsamAdhAna bodhyam / azva kuzca hazca visarjanIyazcetivigrahaH / visarjanIyazabdo'pi visrgpryaayH| icuyazeti / i ityaSTAdaza bhedaaH| cu iti cavargaH / izva cuzca yazca zazceti vigrahaH / tAlu kAkudam / RTuraSeti / R ityaSTAdazabhedAH / Tu iti ttvrgH| A ca Tuzca razca Sazceti vigrahaH / Rzabdasya A iti prathamaikavacanAntaM dhAtA iti vat / latulaseti / la ityasya dvAdaza bhedaaH| tu iti tvrgH| A ca tuzca lazca sazceti vigrahaH / lazabdasyApi A ityeva prathamekavacanAntam / A alau alaH / dantazabdena dantamUlapradezo vivkssitH| anyathA bhagnadantasya taduccAraNAnupapatteH / upeti| u ityaSTAdaza bhedaaH| pu iti pvrgH| uzca puzca upadhmAnIyazceti vigrhH| upadhmAnIyazabdamanupadameva svayaM vyAkhyAsyati / amaGaNanaiti / azca mazca Daca Nazca nazceti vigrahaH / cakAreNa svasvavargIyasthAnasamuccayaH / edetoriti / ecca aicca edaitau / taparakaraNamasandehArtham / natu "taparastatkAlasya" iti tatkAlamAtragrahaNArtham / tena plutayorapi saMgrahaH / kaNThazca tAlu ceti prANyAGgatvAta. samAhAradvandvaH ekavattvaM napuMsakatvaM ca / odautoriti / occa aucca odautau| taparakaraNaM pUrvavadasandehArthameva / kaNThazca oSThau ceti prANyaGgatvAtsamAhAradvandvaH ekavavadbhAvo napuMsakatvaM c| vakArasyeti / dantAzca oSThau ceti smaahaardvndvH| eka. vattvaM napuMsakatvaM ca / jihvAmUlIyasyeti / jihvAmUlIyazabdamane vyAkhyAsyati / evamanusvArazabdamapi / iti sthAnAnIti / iti evaM prakAreNa varNAbhivyaktisthAnAni prpnycitaaniityrthH| NORTHHTHHATHI For Private and Personal Use Only Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1 ] bAlamanoramAsahitA / Adyatu / spRSTeSatspRSTavivRtasaMvRtabhedAt / tatra 'spRSTaM prayatanaM sparzAnAm / ISatspRSTamantaHsthAnAm / vivRtamUSmaNAM svarANAM ca' / hrasvasyAvarNasya prayoge 13 nanu kimiha tulyAsyasUtre yatkiJcitsthAnasAmyaM vivakSitam, uta yAvatsthAnasAmyam / na tAvadAdyaH, tathA sati ikArasya ekArasya ca cAlusthAnakatayA sAvarNyApa tau bhavatyevetyatra ikArAdekAre pare savarNadIrghApatteH / na ca ekArasya varNasamAmnAye pAThasAmarthyAdikAreNa na sAvarNyamiti vAcyam, ekArapAThasya ak ik uk iti pratyAhAreSu ekAragrahaNanivRttyarthatvasambhavAt / kiJca vakAralakArayordantasthAnasAmyena sAvarNyapattau 'torli' ityatra lakAreNa vakArasyApi grahaNAt tadvAnityatra dakArasya parasavarNApattiH / "yavalapare yavalA vA" ityatra lakAragrahaNaM tu yathAsaGkhyArthaM bhaviSyati / na dvitIyaH, tathA sati kalyoH kaNThasthAnasAmye'pi GakArasya nAsikAsthAnAdhikyena sAvarNyabhAvApattau "coH kuH" "kkinpratyayasya" ityatra GakArasya grahaNAnApattyA prAG ityAdau numo nakArasya " kvinpratyayasya" iti kutvena GakArAnApatteH / tasmAtsthAnasAmyaM durnirUpamiti cet, atra brUmaH - yAvatsthAnasAmyameva sAvarNyaprayojakam / evaM ca ikArasya ekArasya ca tAlusthAnasAmye'pi ekArasya kaNThasthAnAdhikyAnna sAvarNyam / valayozca na sAvarNyam / vakArasya oSTasthAnAdhikyAt / evaM ca ' tadvAnAsAm' 'yajuSyekeSAm' ityAdinirdezA upapannAH / GakArasya nAsikAsthAnAdhikye'pi kakAreNa sAvarNyamastyeva, AsyabhavasthAnasAmyasyaiva sAvarNyaprayojakatvAt nAsikAyAzca AsyAnantargatatvAt / uktaM ca bhASye- 'kiM punarAsyaM laukikaM oSThAtprabhRti prAkkAkalakAt ' iti / 'kAlako nAma cubukasyAdhastAt grIvAyAmunnatapradezaH' iti kaiyaTaH / tasmAdAsyabhavayAvatsthAnasAmyaM sAvarNyaprayojakamiti zabdenduzekhare vistaraH / nanu tulyAsyasUtre prayatnazabdena prazabdabalAdAbhyantarayatno vivakSita iti sthitam / tatrAbhyantaratva vizeSaNaM kimartham, vyAvartyAbhAvAdityata Aha-yatno dviti / yatnAnAmAbhyantaratvaM bAhyatvaM ca vaNotpatteH prAgUrdhvabhAvitvamiti pANinyAdizikSAsu spaSTam / zrAdya iti / Abhyantarayatna ityarthaH / kathaM cAturvidhyamityata Aha-spRSTeti / kasya kaH prayatna ityAkAGkSAyAM tadvayavasthApaka zikSAvacanAni paThati tatreti / teSu madhya ityarthaH / prayatanamiti / prayatna ityarthaH / sparzAdizadAna vyAkhyAsyati / hrasvasyAvarNasya saMvRtamityanvayaH / etAvadeva zikSAvacanam / nanvevaM daNDa ADhakamityatra akArasya AkArasya ca vivRtasaMvRtaprayatnabhedena sAvarNyabhAvAt savarNadIrgho na syAdityata Aha- prayoga iti / zAstrIya prakriyAbhiH pariniSThitAnAM rAmaH kRSNaH ityAdizabdAnAM prayoge kriyamANa eva svasyAvarNasya 1 For Private and Personal Use Only Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14 siddhAntakaumudI [sajJA saMvRtam / prakriyAdazAyAM tu vivRtameva / etacca sUtrakAreNa jJApitam / tathAhi(11) a a | 68 (iti) vivRtamanUdya saMvRto'nena vidhIyate / astha cASTAdhyAyI sampUrNA pratyasiddhatvAcchAstradRSTayA vivRtatvamastyeva / tathA ca sUtram / (12) pUrvatrAsiddham / 12 / 15 adhikAro'yam / tena sNvRttvmityrthH| prakriyeti / zAstrIyakAryapravRttisamaye tu hasvasyApyavarNasya vivRtatvamevetyarthaH / zikSAvacanasiddhaM svAbhAvikaM hrasvAvarNasya saMvRtatvaM pracyAvya zAstramUlabhUte varNasamAmnAye tasya vivRtatvenaivopadiSTatayA kRtsnazAstrIyaprakriyAsamaye hasvasyApyavarNasya vivRtatvena daNDADhakamityAdau savarNadIrghAdikArya nirbAdhamiti aiuNiti sUtrabhASye spaSTam / evaJca hasvasyAvarNasya saMvRtamiti zikSAvacanaM parize. SAt pariniSThitadazAyAmeva paryavasyatIti na tadAnarthakyamiti bhAvaH / ayaM ca zikSAvacanasaGkocaH sUtrakArasyApi sammata ityAha-etacceti / tadevopapAdayituM pratijAnIte-tathA hIti / yathA etat jJApitaM bhavati tathA spaSTamupapAdyata ityarthaH / a a| vyAkaraNazAstrasyedamantimaM sUtraM dvipdm| tatra a iti prathamaM padaM vivRta. paraM luptaSaSThIkam / dvitIyaM tu saMvRtaparaM luptaprathamAkam / tatazca zikSAvacanasiddhaM svAbhAvikaM saMvRtatvaM pracyAvyaM varNasamAmnAye vivRtatvenopadiSTasya avarNasya saMvRtaH avarNo bhvtiityrthH| tadAha-vivRtamanUceti / vidhIyata iti / pratiprasUyata ityarthaH / nanu prakriyAdazAyAmapyetatsUtraM kuto na pravartata ityata Aha-asya ceti / asya a a iti sUtrasya, svaprAktanI kRtsnA aSTAdhyAyI prati asiddhatvAt avidhamAnatvAt prakriyAdazAyAM vivRttvmstyevetynvyH| nanu prakriyAdazAyAM hasvAva. rNasya kathaM svAbhAvikAtsaMvRtatvAt pracyavaH, kathaM vA vivRtatvam , tasya AkArAdidharmatvAdityata Aha-zAstradRSTatheti / asiddhatvamiha na vAstavAtyantAsattvaM vivakSitam / ki tahi avidyamAnatvAropAtmakameva / etAvatA na svAbhAvikrasya saMvRtatvasyAvarNAt pracyavaH, nApi vivRtatvaM tasya vAstavam, prakriyArtha vivRtatvasyAropAditi bhAvaH / nanu 'a A iti sUtrasya kRtsnAmaSTAdhyAyI pratyasiddhatve kiM pramANa. mityata Aha-tathA ca suutrmiti| co hyarthe / tathA tena prakAreNa bodharka sUtramasti hItyarthaH / tathAvidhaM sUtramAha-pUrvatrAsiddham / pANinipraNItA assttaadhyaayii| tatra aSTamAdhyAye dvitIyapAdasyedamAdima sUtram / itaH prAktanaM kRtsnaM sUtrajAlaM sapAdasatA. dhyAyIti vyavahiyate / uparitanaM tu kRtsnaM sUtrajAlaM tripAdIti vyavahiyata iti sthitiH / tatra yadIdaM sUtra svatantravidhiH syAt , tadA itaH pUrvasmin zAstre pravarta. mAne uparitanaM zAstramasiddhaM syAdityartho labhyeta / tatazca sapAdasatAdhyAyI prati For Private and Personal Use Only Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] baalmnormaashitaa| - - sapAdasaptAdhyAyoM prati tripAdyasiddhA / tripAdyAmapi pUrva prati paraM zAstramasiddhaM syAt / baahyprytnstvekaadshdhaa| vivAraH saMvAraH zvAso nAdo ghoSo'ghoSo'lpaprANo mahAprANa udAtto'nudAttaH svaritazceti / . khayAM yamAH khayaH ka pau visargaH zara eva ca / tripAdyasiddhetiM paryavasyet / evaM sati tripAdyAmapi pUrva zAstraM prati paraM zAstramasiddha . mityartho na labhyeta / tathA sati kimu uktaM kimvuktamityatra "mo'nusvAraH" iti zAstraM pAdikaM prati "maya ujo vo vA" iti vasvazAstraM traipAdikaM nAsiddhaM syAdityata Aha-adhikAro'yamiti / adhikriyate uparitanasUtrajAlazeSatvena payyata itya. dhikAraH / karmaNi ghaJ / 'ghamajabantAH puMsi' iti puMstvam / ayamiti tadapekSayA puMliGganirdezaH / idaM sUtramUparitanasUtreSvanuvRttyarthameva / na tu svatantravidhiriti yAvat / maya ujo vo vA, iti sUtre pUrvazrAsiddhamityanuvartate / tatazca mayaH parasya ujo vo vA syAt / idaM zAstraM pUrvatrAsiddhamiti tadekavAkyaM sampadyate / tatra ca anuvRttapUrvazabdena itaH prAktana tripAdIsthaM sapAdasahAdhyAyIsthaM ca kRtsnaM sUtrajAlaM vivakSitamiti "mo'nusvAraH" iti traipAdikaM zAstraM prati 'maya ujo vo vA' iti zAstrasyAsiddhatvaM nirbAdhamityAha-tenaiti / adhikAratvenetyarthaH / paraM zAstramasiddhamiti / asiddhatvaM cAtra nAtyantAsatvam / kintu pUrvazAstradRSTayetyanupadamevoktam / paraM zAstramityanena prakriyAkaumudyAdigranthokta kAryAsiddhatvamaprAmANikamiti dhvanitam / kAryAsiddhatvaM pUrvapakSayitvA zAstrAsiddhatvasyaivAtra sUtre 'asiddhavadatrAmAt' iti sUtre ca bhASye siddhAntitatvAt / zAstrAsiddhatvakAryAsiddhatvayoH phalabhedastu zabdenduzekhare vyaktaH / asmAbhizca svAdisandhau manoratha ityatra mUlavyAkhyAvasare halantazabdAdhikAre ca adaHzabdaprakriyAvyAkhyAvasare prapaJcayiSyate / tadevam 'a a' iti saMvRtavidheH svaprAktanI kRtsnAm aSTAdhyAyI pratyasiddhatvAt prakriyAdazAyAmavarNasya hasvasya vivRtatvameva / pariniSThitadazAyAmeva saMvRtatvamiti sthitam / yadyapi pariniSThitadazAyAM saMvRtavidhiH kvacidapyasmin zAstre nopayujyate, tathApi pariniSThite saMvRtavidhibalAtsaMvRtatvena jJAne satyeva prayogArhateti kalpyam / vivRtasaMvRtayoruccAraNabhedo vA kalpya ityalaM bhunaa| __ atra bAhyaprayatnAn prapaJcayati-bAhyaprayatnastviti / prazabdo'tra cintyaH, prazabdabalena Abhyantarayatnasyaiva prayatnazabdavAcyatAyAH tulyAsyasUtre uktatvAt , yatno dvidhetyupakramAcca / tatra vivakSitArtho vA atra prazabdaH / udAttAnudAttasvaritazabdAH dhrmpraaH| kasya ko bAhyayatna ityAkAlAyAM tadvayavasthAM zlokadvayena saMgRhAti-khayAmiti / yamazabdo vyAkhyAsyate / zvAsaH anupradAnaH yeSAM te vAsAnupra For Private and Personal Use Only Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16 siddhAntakaumudI ete zvAsAnupradAnA aghoSAzca virRNvate // kaNTham, anye tu ghoSAH syuH saMvRtA nAdabhAginaH / ayugmA vargayamagA yaNazcAlpAsavaH smRtAH // vargeSvAdyAnAM caturNAM paJcame pare madhye yamo nAma ( 1 ) pUrvasadRzo varNa: prAtizAkhye prasiddhaH / palikkanI, cakhkhnatuH, agniH, ghUghnantItyatra krameNa kakhagaghebhyaH pare tatsadRzA eva yamAH / tatra vargANAM prathamadvitIyAH khayaH, tathA teSAmeva yamAH, jihvAmUlIyopadhmAnIyau visargaH zaSasAzcetyeteSAM vivAraH, zvAso'ghoSazca / [ saJjJA - bhAvaH / zvAsAkhyabAhyayatnavantaH / vivRNvate kaNThamiti / vivAraH eSAM yatna iti saMtA:-saMvArAkhyayatnavantaH / nAdabhAginaH - nAdAkhyayatrabhAjaH / ayumA vargayamagA iti / kAdipaJcakaM cAdipaJcakaM TAdipaJcakaM tAdipaJcakaM pAdipaJcakamiti paJcavargAH / vargagatA yamagatAzca ayugmAH prathamatRtIyapaJcamavarNA ityarthaH / alpAsavaHalpaprANAH / atha zlokadvayaM vyAkhyAsyan yamazabdaM tAvatsAmAnyato vyAcaSTevargedhvityAdinA / AdyAnAM caturNAmiti nirdhAraNe SaSThI / ekaikasmAdityadhyAhAryam / tena "anyArAditarateM" iti parazabdayoge paJcamIprasaGgAt AdhAnAM caturNAmiti SaSThyanupapanneti nirastam / yamo nAmeti / nAmazabda itiparyAyaH / tadayamartha:kAdivAdiTAditAdipAdipaJcakAtmakeSu vargeSu ekaikasya vargasya AdyAnAM caturNAM madhye ekaikasmAt paJcame varNe pare madhye pUrvavarNasadRzo varNo yama iti prAtizAkhye prasiddha iti / atha yamAnudAhRtya darzayati-palikkanItyAdinA tatsadRzA eva yamA ityantena / evaM vargAntarayamAnAmapyudAharaNaM yAcvanetyAdi draSTavyam / tadevaM yamazabdaM sAmAnyato vyAkhyAya zlokadvayaM vyAcaSTe - tatretyAdinA / tatra khaya ityasya vyAkhyA-vargANAM prathamadvitIyAH khaya iti / svayAM yamA ityasya vivaraNam-tathA teSAmeva yamA iti / --ka pau ityasya vivaraNam - jihAmUlIyopadhmAnIyAviti / visargazabdaH prasiddhatvAt sa evopAttaH / zara ityasya vivaraNam - zaSasA iti / ete zvAsAnupradAnAH aghoSAzca vivRNvate kaNThamityetadvayAcaSTe - eteSAM vivAraH zvAsaH aghoSazceti / anye tu ghoSAH syuH saMvRtA nAdabhAgina ityetadvayA For Private and Personal Use Only ( 1 ) sAdRzyaM nAma tadbhinnatve sati tadgatabhUyo dharmavasvam / tacca sthAnakRtaM yattrakRtaM ca tena "tampatknIbhiranu" 'sUryaM AtmA jagatastasthuSazca' ityAdau kakArarUpa eva yamaH / ' ayogavAhA vijJeyA AzrayasthAnabhAgina, iti zikSAvacanAttasya dantasthAnakatvam / palikknIH cakhakhnaturityAdau tu yamasya kaNThasthAnakatvam " catvArazca yamAH smRtA' iti tu k kh g gh iti caturvidharUpAbhiprAyeNa' paraM sthAnAni teSAM paJcaiveti yAvat / Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] baalmnormaashitaa| 17 anyeSAM tu saMvAro nAdo ghoSazca / vargANAM prathamatRtIyapaJcamAH prathamatRtIyayamau yaralavAzcAlpaprANAH / anye mahAprANA ityarthaH / bAhyaprayatnAzca yadyapi savarNasajJAyAmanupayuktAH, tathApyAntaratamyaparIkSAyAmupayokSyanta iti bodhyam / kAdayo mAvasAnAH sprshaaH| yaralavA antaHsthAH / zaSasahA USmANaH / acaH svarAH / kapa iti kapAbhyAM prAgardhavisargasadRzau jihvAmUlIyopadhmAnIyau / aM aH ityacaH parAvanusvAravisargau / iti sthaanprytnvivekH| 'RlavarNayomithaH sAvarNya vAcyam' (vA 150) / - - - caSTe-anyeSAM tu saMvAro nAdo ghoSazceti / ayugmA vargayamagA ityetadvayAcaSTevargANAM prathamatRtIyapazcamAH prathamatRtIyayamAviti / paJcamAnAM yamAbhAvAditi bhAvaH / yaNazcAlpAsavaH smRtA ityetadvayAcaSTe-yaralavAzvAlpaprANA iti / nanu zlokadvaye mahAprANa eteSAmiti noktam / ato nyUnatetyAzakya tadapi parizeSAduktaprAyamityAha-anye mahAprANA iti / vargANAM dvitIyacaturthAH dvitIyacaturthayamAH zaSasahAzca anyazabdena vivakSitAH / yamAnAM yatnavizeSakathanaM vastusthi. tikathanamAtram / atra zAstre tadupayogAbhAvAt / tadayamatra madhyasiddhAntakaumudyAM vara. darAjIyaH saMgraha:-'kharo vivArAH zvAsAH aghoSAzca / hazaH saMvArA nAdAH ghoSAzca / vargANAM prathamatRtIyapaJcamAH yaNazcAlpaprANAH / vargANAM dvitIyacaturthAH zalazca mahAprANA: iti / nanviha bAhyayatnaprapaJcana vyartham , tulyAsyasUtre prayatnazabdasya AbhyantarayatnamAnaparatvAdityAzaGkate-bAhyaprayatnAzceti / yadyapIti samudAyaH zaGkAdyotakaH / pariharati-tathApIti / savarNasajJAprastAve bAhyayatnAnAmupayogAbhAve. 'pi "sthAne'ntaratamaH iti vakSyamANAntaratamyavicAre teSAmupayogasattvAnna vaiyarthyam / iha tatprapaJcanaM tulyAsyasUtre AbhyantaratvavizeSaNavyAvaya'tvenopasthitatvAtprAsaGgikamiti bhAvaH / udAttAdiyatnasya tu adharmatvasya prasiddhatvAdiha na tadvayavasthoktA / atha spRSTaM prayatanaM sparzAnAmityAdisandameM upanyastAn sparzAdizabdAn vyAcaSTe-kAdaya ityAdinA / kaH AdiH yeSAM te kaadyH| maH avasAne yeSAM te maavsaanaaH| idaM ca lokprsiddhpaatthaapekssm| iti sthAnayatnaviveka iti / sthAnayatnavivecanaM samAptamityarthaH / sthAnaprayatneti prazabdapAThastu cintyaH, avivakSitArtho vA prazabdaH / __ RlavarNayomardhadantAtmakabhinnasthAnakatvAt savarNasaJjJAyAmaprAptAyAm 'RkAralakArayoH savarNavidhiH' iti tadvidhAyakaM vArtikam arthataH saMgRhya paThati-lavarNayomithaH / A ca A ca ralau zabdasya zabdasya ca A iti prathamaikavacanam / la au iti sthiteH lakArasya 'Rto ki sarvanAmasthAnayoH' iti guNaH, akAraH, 'uraNa raparaH' iti laparatvam, RkArasya yaNAdezo rephH| ralau ca tau varNI ca Rlvrnnii| 2 bA0 For Private and Personal Use Only Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ saJjJA akArahakArayorikArazakArayorkakAraSakArayorlakArasakArayozca mithaH sAvaNye praapte(13)naa''jjhlau1|1|10||akaarshito'caac , saca hala cetyetau mithaH savarNI nastaH / tena dadhItyasya harati zItalaM SaSThaM sAndramityeteSu pareSu yaNAdikaM na / anyathA tayomithaH parasparaM sAvAyeM savarNatvaM vaktavyam / tulyAsyasUtreNa tadalAbhAditi sUtra. kAraH zikSyate / uktAnuktaduruktacintanAtmakaM hi vArtikam / akArahakArayoriti / ubhayoH kaNThasthAnavivRtaprayatnasAmyAtsAvaye prAptam / akArasya kavargeNa tu na sAvarNyaprasaktiH / kaNThasthAnasAmye satyapi vivRtspRssttprytnbhedaat| visarjanIyasya tu akAropari zarSu ca pAThasyopasaGkhyAtatvena vivRtatve'pi tena akArasya na savarNasa. jJA, prayojanAbhAvAt / tatazca akArasya hakAreNa sAvarNya pariziSyata iti bhaavH| ikArazakArayoriti / tAlusthAnavivRtaprayatnasAmyAt ubhayoH sAvaye prAptam / ikArasya cavargeNa yakAreNa ca na sAvarNyaprasaktiH, ikArasya vivRtatvAt , cavargasya spRSTatvAt , yakArasya ISatspRSTatvAcca / ata ikArasya zakAreNa sAvaye pariziSyata iti bhAvaH / RkAraSakArayoriti / murdhasthAnavivRtayatnasAmyAt ubhayoH sAvaye prAptam / RkArasya TavargeNa repheNa ca na sAvarNyaprasaktiH, RkArasya vivRtatvAt , Tava. gasya spRSTatvAt , rephasya ISatspRSTatvAcca / ataH RkAraSakArayoH sAvaye pariziSyata iti bhAvaH / lakArasakArayoriti / dantasthAnavivRtaprayatnasAmyAdubhayoH sAvarNyam prAptam / lakArasya tavargeNa lakAreNa ca na sAvarNyaprasaktiH, lakArasya vivRtatvAt , tavargasya spRSTatvAt lakArasya ISatspRSTatvAcca / ataH lakArasya sakA. reNa sAvaye prishissyte| evaM prApte prtissedhti--naajjhlii| AsahitaH ac Ac / zAkapArthivAditvAtsahitazabdasya(1) lopH| sa ca halca aajjhlau| tulyAsyasUtrAtsavarNamityanuvartate / tacca puMliGgadvivacanAntatayA vipariNamyate / tadAhaakArasahito'jityAdinA / nanu kimartho'yaM pratiSedha ityata Aha-tenetyAdiyaNAdikaM netyantam / tena-pratiSedhena / AdinA svrnndiirghsnggrhH| dadhIti / ikArasya hakAre SakAre sakAre ca pare 'iko yaNaci' iti yaNAdezaH, zItalamityatra zakAre pare savarNadIrghazca na bhvtiityrthH| nanvastu akArahakArayoH ikArazakArayoH RkAra. SakArayoH lakArasakArayozca sAvarNyam / tathApi dadhi SaSThamityAdau yaNAdikaM na prasaktam , acparakatvAbhAvAdityata Aha-anyathetyAdinA / anyathA teSAM sAva. (1) atredaM cintyam / zAkapArthivAdigaNe sahitazabdaviziSTasya pAThakalpane tenottarapadasya nityaM lopavidhAnAt vRtyuko mukhasahitanAsikayeti sahitazabdaghaTitaH samAso'saGgataH syAt / ato'tra mukhadvitIyA mukhopasaMhitA vA nAsiketyevaM vigraho bodhyaH / For Private and Personal Use Only Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] ___ baalmnormaashitaa| dIrghAdInAmiva hakArAdInAmapi grahaNakazAstrabalAdactvaM syAt / tathA hi(14) aNuditsavarNasya cApratyayaH 13166 / pratIyate vidhIyate itipratyayaH; avidhIyamAno'Nudicca savarNasya saJjJA syAt / atrANa pareNa NakAreNa / ku cu Tu tu pu ete uditH| tadevam / a ityaSTAdazAnAM sjnyaa| tthekaarokaarau| RkaarstriNshtH| - yAbhyupagame, dIrghAdInAmiva hakArAdInAmapyatvaM syaaditynvyH| nanu varNasamAmnAye hakArAdInAM akAracakAramadhyagatvAbhAvAt kathamactvamityata Aha-grahaNakazAstrabalAditi / gRhantyakArAdayaH svasavarNAn yena tat grahaNam / karaNe lyuTa , svArthe kH| annuditsuutraadityrthH| yadyapyacchabdavAcyatvaM vArNasamAmnAyikAnAmeva varNAnAm , tathApi "iko yaNaci" ityAdau acchabdena akArAdiSUpasthiteSutaiH aNudi sUtrabalena svasvasavarNAnAmAkArAdInAmupasthitirasti / tatazcAtrAcpadavAcyAkArAdivAcyatvAdAkArAdInAmiva hakArAdInAmapi lakSaNayA acchabdena grahaNaM syAdityarthaH / na ca "iko yaNaci" ityAdau zakyArthamAdAyaivopapatterna lakSaNAsambhavaH / aNuditsatraM tu "asya cco" ityAdo sAvakAzamiti vAcyam / "lvAdibhya' ityAdi. nirdezabalena pratyAhArANAM svavAcyavAcyeSu lakSaNAvazyambhAvAt / tathA ca actvaM syAdityasya acpadabodhyatvaM syaadityrthH| kiM tadgrahaNakazAstramityAkAlAyAM tadupapAdanaM pratijAnIte-tathA hIti / aNuditsavarNasya / pratyayazabdasya aNAdipratyayaparatve 'tyadAdInAma:' 'idama iz' ityAdInAM paryudAso na syAdityato vyAcaSTe-pratIyata iti / ut it yasya saH udit ku cu Tu tu pu ityaadiH| cakArAt "svaM rUpam" ityataH svamityanuvartate / tacca SaSThyantatayA vipariNamyate / tadAha-pravidhIyamAna ityaadinaa| aNiti pUrveNa pareNa vA pratyAhAra iti saMzaye nirdhArayati-atreti / asminneva sUtre aNa pareNa(1) NakAreNa / itaratra tu "aNo'pragRhyasya" ityAdau pUrveNaivetyarthaH / atra ca AcAryapAramparyopadezarUpaM vyAkhyAnameva zaraNam / evaM cANuditsUtreNAnena akArAdibhizcaturbhirdIrghaplutAnAmiva savarNabhUtahakArAdInAmapi grahaNAdactvAtteSu pareSu ikA. rasya yaNAdikaM syAditi nAjjhalAviti pratiSedha Avazyaka iti sthitam / aNuditsUtrasya phalamAha-tadevamiti / tat aNuditsUtraM, evaM vakSyamANaprakAreNa phalatI. tyarthaH / triMzata iti / alavarNayomithaH savarNatayA prakAreNa svASTAdazabhedAnAM (1) uktaJca--pareNaiveNa grahAH sarve pUrveNaivANagrahA mtaaH| Rte'NuditsavarNasyetyetadekaM pareNa tu // iti / For Private and Personal Use Only Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 20 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI evaM kArospi / eco dvAdazAnAm / edaitorodautozca na mithaH sAvarNya m / 'ai auca' iti sUtrArambhasAmarthyAt / tenaicazcaturviMzateH sajJAH syuriti nApAdanIyam / [ saJjJA kAyadvAdazabhedAnAM ca grahaNAditi bhAvaH / evaM dakAro'pIti / RkArasyApi kArasavarNatvAditi bhAvaH / nanu ekAreNa aikAraprapaJco'pi gRhayeta aikAreNa ekAra prapaJcazca / tathA okAreNa aukAraprapaJco gRhyeta / aukAreNa okAraprapaJcazca / tatazca 'ecazcaturviMzateH sajJAH syurityevaM vaktavyam / natu dvAdazAnAmityata Aha- edaitoriti / kuto na sAvarNyamityata Aha- ai zrajiti / yadi hyedaitoH odautozca parasparaM sAvarNya syAt, tarhi ekAreNa aikAraprapaJcasya okAreNa aukAraprapaJcasya ca akArAdibhirdIrghaplutAnAmiva grahaNasambhavAt 'ai auc' iti sUtraM nArabhyeta / Arabhyate ca / ataH edaitorodautozca na parasparaM sAvarNyamiti vijJAyata ityarthaH / ac ic ec ityAdi pratyAhArAstu GakAreNaiva nirvAdyAH / ca 'eco'yavAyAva' ityatra yathAsaMkhyArthamai aujiti sUtramastviti vAcyam / tatra "sthAne'ntaratamaH" iti sUtreNaiva nirvAhasya vakSyamANatvAditi bhAvaH / vastutastu, 'aiauca' iti sUtrAbhAve "vRddhirA'daic" "na yvAbhyAM padAntAbhyAM pUrvau tu tAbhyAmaic" plutAcaica idutau' ityAdau eDprahAttau dotorapi grahaNe prasakte tannivRttyarthamaicpratyAhAra Avazyaka iti tadarthamai - aujityArambhaNIyameva / ataH ai aujiti sUtrArambhasya caritArthatvAt edaitorodautozca mithaH sAvayabhAvasAdhakatvakathanamanupapannameva / edaitorodautozca mithaH sAva bhAvastu vRddhirAdaijityAdau kvacidaijgrahaNAt 'adeG guNaH' ityAdau kvacide grahaNAcca sunirvAhaH / anyathA sarvatra eGgrahaNameva aijgrahaNameva vA kuryAt / tAvataiva caturNA grahaNasambhavAt / ata aic eGiti pratyAhAradvayagrahaNasAmarthyAdedaitorodautozca na mithaH sAvarNyam | 'plutAvaica idutau' 'eco'pragRhyasya' iti pratyAhAradvayagrahaNavaiyarthyAcceti zabdenduzekhare prapaJcitam / teneti / edaitorodautozca mithassAvarNyabhAvenetyarthaH / nApAdanIyamiti / nAzaGkanIyamityarthaH / evaM ca ekAreNa saha vartata iti saiH he sairityatra 'eD hasvAt' iti sambuddhilopo na / glAvaM glAva ityatra 'auto'mzasoH' ityAtvaM ca na / syAdetat / hakArasya AkArasya ca savarNasajJA syAt, sthAnaprayatnasAmyAt, ajjhalAmeva sAvarNyaniSedhAt vArNasamAmnAyikAnAmeva varNAnAM ajjhalazabdavAcyatvAt AkAraprazleSe ca pramANAbhAvAt / na cAkArasyActvAt tena AkArasyApi aNuditsUtreNa grahaNAdAkArahakArayorna sAvarNyamiti vAcyam / grahaNakasUtraM hi labdhAtmakameva sat 'asya cvau' ityAdau pravRttimarhati / nAjjhalAviti pravRttidazAyAM ca grahaNakazAstraM na labdhAtmakam / taddhi savarNapadaghaTitaM savarNapadArthAvaga For Private and Personal Use Only Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] baalmnormaashitaa| 'nAjjhalau' (sU 13) iti sAvarNyaniSedho yadyapyAkSarasamAmnAyikAnAmeva, tathApi hakArasyA''kAro na savarNaH / tatrApyAkArasya prazliSTatvAt / tena 'vizvapAbhiH' mottarameva labdhAtmakam / savarNasajJAvidhAyakaM ca tulyAsyasUtraM sAmAnyataH svArtha bodhayadapi nAjjhalAvityapavAdaviSayaM parihRtya tadanyatraiva paryavasannaM svakAryakSamam / taduktam-'prakalpyApavAdaviSayaM utsargo'bhiniviMzate' iti / uktaM ca bhASye-varNAnAmupadezastAvat / upadezottarakAlA itsbjnyaa| itsajJottarakAla: Adirantyeneti pratyAhAraH / pratyAhArottarakAlA svrnnsnyjnyaa| taduttarakAlamaNuditsUtramityetena samuditena vAkyenAnyatra savarNAnAM grahaNaM bhavati' iti / anyatra 'asya cvau' ityAdAvityarthaH / atra bhASye pratyAhArottarakAlA savarNasa tyanena nAmalAviti niSedhasahitaH sAvarNyavidhirvivakSitaH, kevalasAvarNyavidheH pratyAhArAnapekSatvena pratyAhArottarakAlikatvaniyamAsambhavAt / tathA cAditsUtrasya nAmalAviti niSedhasahitatulyAsyasUtrapravRtteH prAgalabdhAtmakatvAt tena nAjmalAvityatra angrahaNena savarNAnAM grahaNAbhAvAt sAvarNyavidhiniSedhAbhAvAt AkArahakArayoH sAvaye syAditi zaGkate-nAjmalAviti sAvayetyAdinA / yadyapIti sambhAvanAyAm / akSarasamAmnAyazcaturdazasUtrI / tatra bhavA AkSarasamAmnAyikAH / "bahvaco'ntodAttAt" iti ThaJ / na ca nAjhalAviti pravRttidazAyAmaNudisUtrapravRttyabhAve'pi tatra ajityanena lakSaNayA dIrghaplutAnAM grahaNamastu / pratyAhArANAM svavAcyavAcyeSu lakSaNAyA anupadameva prapaJcitatvAditi vAcyam / svavAcyavAcyeSu hi pratyAhArANAM lakSaNA / na cAtrAcchabdavAcyAkArAdivAcyatA dIrghaplutAnAmasti / aNuditsUtrasyedAnImapravRtteriti bhAvaH / pariharati-tathApIti / vArNasamAmnAyikAnAmeva nAjjhalaviti niSedha ityabhyupagame'pi hakArasya AkAro na savarNa ityrthH| kuta ityata Aha--tatrApIti / api zabdo vyutkramaH / tatra nAmalA. viti sUtre, A sahitaH acAc ityAkArasyApi savarNadIrSaNa prazliSTatvAdityarthaH / nanvastu hakArasya AkArasya ca sAvarNyam , kiM tatpratiSedhArthena akAraprazleSeNe. tyata Aha--teneti / tena hakArasya AkArasya ca sAvarNyapratiSedhena hakAreNa AkArasya grahaNAbhAvAt vizvapAbhirityatra "ho DhaH" iti hakArasya vidhIyamAnaM DhatvaM pakArAdAkArasya na bhavati / AkAraprazleSAbhAve tu, tasya hakArasya ca sAvaNyasattvAt hakAreNa AkArasya ca grahaNAt tasya DhatvaM syAdityarthaH / atra Dhatva. syAsiddhatvAt saMyogAntalopa evApAdanIya iti navInAH / "kAlasamayavelAsu tumun" iti sUtre velAsviti lakArAdAkArasya nirdezaH nAjhalAvityatra AkAra For Private and Personal Use Only Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22 siddhAntakaumudI [samjJA ityatra 'ho DhaH' (sU 324 ) iti DhatvaM na bhavati / anunAsikAnanunAsikabhedena yavalA dvidhA / tenAnanunAsikAste dvayordvayoH saJjJA / (15) taparastatkAlasya 11170 / taH paro yasmAtsa ca tAtparazvoccAryamANaHsamakAlasyaiva sajJA syAt / tena 'at' 'it' 'ut' ityAdayaH SaNNAM SaNNAM sajJA / 'Rt' iti prazleSe pramANam / anyathA tatra Dhatvasya saMyogAntalopasya vA Apattau AkAro na zrUyetetyalam / nanu grahaNakasUtre ajgrahaNameva kriyatAm / aNuditsavarNasyeti kimaNgrahaNena hayavaralAnAM savarNAbhAvena teSu grahaNakazAstrasya vyarthatvAdityata Aha-- anunAsiketi / teneti / uktadvaividhyena savarNatvAt ananunAsikAste yavalAH pratyeka dvayodvayoH sjnyaaH| anunAsikAstu yavalAH ananunAsikAnAmapi na sajjJAH, 'bhedakA guNA' ityAzrayaNAt varNasamAmnAye ananunAsikAnAmeva teSAM pAThAcca / evaM ca yavalasaGgrahArtha grahaNakasUtre ajgrahaNamapahAya aNgrahaNamiti bhAvaH / grahaNakasUtre aN savarNAnAM grAhaka iti sthitam / evaM sati at it ut ityAditaparANAmapyaNAM svasvasarvasavarNagrAhakatve prApte idamArabhyate--taparastakAlasya / tapara ityAvartate / prathamastAvattaparazabdaH taH paraH yasmAditi bahu. briihiH| dvitIyastu tAt para iti paJcamIsamAsaH / grahaNakasUtrAdaNityanuvartate / tasya taparatvena uccAryamANavarNasya kAla iva kAlo yasyeti bhuvriihiH| ukAla: uSTamukha ityAdivat samAsaH / evaM ca 'at' 'it' ityAdyAtmakaH aNa taparatvena uccArya. mANaH svIyakAlasadRzakAlasya sajJA syAdityarthaH / tatra at it ut Rt itye. teSAM taparANAM hrasvAkArAdInAmaNAM tattatkAlAH tattaddhasvaprapaJcAH / et , ait, ot aut ityeteSAM tu taparANAmekArAdInAM tattatkAlAH ttthiirghprpnycaaH| tatra hasvAkArAdInAM taparANAM tattaddhasvaprapaJcavAcakatvasya ekArAdInAM ca dIrghANAM taparANAM svasvadIrghaprapaJcavAcakatvasya lokasiddhatvAt 'siddha satyArambho niyamArthaH iti nyAyena sUtramidaM niyamArtha smpdyte| aN taparazcet tatkAlasyaiva savarNasya grAhakaH / na tvatatkAlasyeti / evaM ca atatkAlanivRttyAtmakaparisaGkhyArthamidaM sUtram / vaiyAkaraNAstu parisaMGkhyAvidhimeva niyamavidhiriti vyavaharanti / tadidaM sarvamabhipretya vyAcaSTe-taH paro ysmaadityaadinaa| niyamavidhAnasya phalamAha-- tenetyAdinA / tena niyamavidhAnena / AdinA lat ityaadisNgrhH| at , it , ut , lat , et , ait , ot / aut , ityete aSTau taparAH aNaH svasvasamAnakAlAnAM SaNNAM SaNNAmeva saMjJAH, na tvattatkAlAnAmityarthaH / Rditi dvAdazAnAmiti / RlavarNayoriti sAvarNyavidhAnAditi bhaavH| nanvevaM ladityapi dvAdazAnAM grahaNaM For Private and Personal Use Only Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1 ] baalmnormaashitaa| 23 dvaadshaanaam| (16)vRddhirAdaica 1 / 11 / Adaizca vRddhisaJjJaH syAt / (17)adesyAt / tathA ca 'puSAdidyutAluditaH' ityAdividhayaH Rditsvapi pravarteranniti cenna, Rdityanena laprapaJcasya grahaNe'pi kacit ladigrahaNabalena la ityanena prapaJcasya grahaNAbhAvAt / anyathA "Rto Gi" ityAdau kvacit RgrahaNasya puSAdhutAghaludita ityAdau kvacit lAdigrahaNasya ca vaiyarthyAMpatteH prathamAtikramaNe kAraNAbhAvena sarvatra RdigrahaNasyaiva kartuM zakyatvAt / idamevAbhipretya grahaNakasUtre Rditi dvAdazAnAmityevoktam , natu ladapIti / atra ca taH paro yasmAditi bahuvrIheH at, it , ut ityAyudAharaNam / tAtpara iti paJcamIsamAsasya tu vRddhirAdaijityakAra udAharaNam / At It , Ut ityAdi tu na taparasUtrasyodAharaNam / AkArAdiSu hi taparasUtramapU.. vidhAnArtham , uta niyamArtham ? nAthaH, taparasUtre grhnnksuutraadnnitynuvRtteH| tatra aNityasya uktarItyA varNasamAmnAyapaThitavarNamAtraparatvAt / taparasUtre aNagrahaNAnuvRttyabhAye'pi jAtipakSe AkArAdibhiH dIrghaH svasvasamAnakAlikaprapaJcasya vAcyatAyA lokata eva siddhatvena teSu taparasUtrapravRttevyarthatvAt / na dvitiiyH| uktarItyA grahaNakasUtrasya vArNasamAmnAyikavarNamAtraviSayatayA AkArAdiSu tasya pravRttyasambhavena taparasUtrasya teSvatatkAlavyAvRttiphalakatanniyamanArthatvAnupapatteH, siddhe satyArambhasyaiva niyamArthatvAt / evaM ca At , It ityAdi taparakaraNamasandehArthamevetyAstAM taavt| tadevaM vRttaH pratyAhAraprapaJcaH grahaNakazAstraprapaJcazca / idAnIM saMjJAntarANi vidhAsyan vRddhisaMjJAM tAvadAha-pRddhirAdaica / yadyapi pANinIyASTAdhyAyyAmidamAdimaM sUtram , tathApi nedamAdAvupanyastam , asya sUtrasya taparakaraNena pratyAhAragarmitatvena grahaNakazAstraniyamArthataparasUtrapratyAhArasUtrapravR. tyuttarapravRttikatayA pratyAhArazAstragrahaNakazAstraprapaJcanirUpaNAt prAgupanyAsAnahatvAt / naca sUtrakRtA ayameva pAThakramaH kuto nAdriyata iti vAcyam / svatantrecchasya mahaniyentumazakyatvAt / Acca aicceti samAhAradvandvaH / 'dvandvAccudaSahA. ntAt' iti samAsAntastu na, ata eva nirdezena samAsAntavidheranityatvAt / "coH ku" iti padAnte vihitaM kutvamapina, 'ayasmayAdIni chandasi iti bhatvAt / 'vRddhirAdaijade' iti saMhitApAThapakSe cakArasya 'jhalAM jazo'nte' iti padAnte vihitajaztvaM tu bhavatyeva, 'ubhayasaMjJAnyapichandasi dRzyante' iti vacanAt 'chandovatsUtrANi bhavanti' iti chAndasavidhInAM sUtreSvapi prvRttH| nacaivamapi padatvAt kutvaM bhatvAt jaztvAbhAvazca kuco na syAditi vAcyam , 'chandasi dRSTAnuvidhiH' iti vacanAdityalam / Acca aiccetItaretarayogadvandvo vaa| tathA sati sautramekavacanam / AcArya: pAraMparyopadezasiddhasaMjJAdhikArAt saMjJeti labhyate / tdetdaah-praadaiccetyaadinaa| ade. For Private and Personal Use Only Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24 siddhAntakaumudI [samjJA guNaH 111 / 2 / adeG ca guNasaJaH syAt / (18) bhUvAdayo dhAtavaH 1 / 3 / 1 / kriyAvAcino bhvAdayo dhAtusajJAH syuH| (1) prAgrIzvarAnnipAtAH 14156 / ityadhikRtya / (20) cAdayo'sattve 157 / adravyArthAzcAdayo guNaH / saMjJAprastAvAt saMjJeti labhyate, acca eG ceti samAhAradvandvaH / tadAhaadeGa cetyaadinaa| bhUvAdayo dhAtavaH / bhUzca vAzca bhuuvau| Adizca Adizca aadii| prathamaH AdizabdaH prabhRtivacanaH, dvitIyastu prakAravacanaH / bhUvau AdI yeSAM te bhUvAdayaH / bhUprabhRtayo vAsahazAzca ye, te dhAtusaMjJakA ityrthH| vAdhAtusAdRzyaM ca kriyAvAca. katvena / tadAha-kriyAvAcina ityaadinaa| kriyAvAcinaH kim / dhAtupAThe yA ityasya pAThAt yAH pazyantItyatra TAbantayacchabdasya dhAtutvaM mA bhUt / dhAtutve hi 'Ato dhAtoH' ityAllopa: syaat| vastutastu lakSaNapratipadoktaparibhASayA TAbanta. yacchabdasyAtra na grahaNaprasaktiH / kriyAvAcina iti tu vAzabdasya vikalporthasya nipAtasya dhAtutvanivRttyartham , dhAtupAThe vA ityasya pAThAt / 'vA gatigandhanayo, 'yA prApaNe ityarthanirdezasyAdhunikatvAt / kriyAvAcina ityuktau tu na dossH| vArtha. sya vikalpasya, vA bhaviSyati iti vA abhavadityevaM bhUtabhaviSyatkAlasambandhAbhAvena kriyAtvAbhAvAditi zabdenduzekhare sthitam / bhvAdayaH kim ? varjanakriyAvAcino hiruk ityasya dhAtutvaM mA bhuut| . praagriishvraannipaataaH| prathamasya caturthapAde 'tatprayojako hetuzca' ityanantaramidaM sUtram / rIzvarazabdaH 'adhirIzvare' iti sUtraikadezasya anukaraNam / anukaraNatvAt nApazabdaH / ata eva pratyakSopajIvyatvAditi cintAmaNivAkyasya pratyakSamitIti pratIkagrahaNaM tadvayAkhyAne dRshyte| itaH "prabhRti adhirIzvara"iti etatpAdIyo. paritanasUtre rIzvarazabdAt prAk nipAtasaMjJakAH pratyetavyA ityarthaH / nipAtapadamanuva. tata iti yAvat / rephaviziSTagrahaNaM kim / 'Izvare tosunkasunau' iti tRtIyAdhyAyasthasyAvadhitvaM mA bhuut| yadi tu prathamAtikramaNe kAraNAbhAvAt adhirIzvara ityasyaivAvadhitvam , tadA sarephagrahaNaM spssttaarthm| cAdayo'sattve / ca: AdiH yeSAM te cAdayaH gnnpaatthsiddhaaH| 'nipAtA' ityadhikRtam / sattvazabdena dravyamucyate 'dravyAsu vyavasAyeSu sattvam' itymrH| liGgasaGkhyAkArakAnvitaM dravyam / cAarthAH samuccayAdayaH yadA cAdibhirgamyante, tadA liGgAdhanvitA na bhavanti yadA samuccayAdizabda. gamyAH, tadA liGgAdyanvitAH, zabdasvAbhAvyAt / na sasvam asattvam adravyaM tatra vAcakatayA vidyamAnAzcAdayaH nipAtasaMjJakAH syurityarthaH / tadAha--adravyArthA For Private and Personal Use Only Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNama bannA sahitA / adravyArthAH prAdayastathA / nipAtasajJAH syuH / (21) prAdayaH 1|4|58 | (22) upasargAH kriyAyoge 1 | 4|56 | (23) gatizva 124 60 / prAdayaH kriyAyoge upasargasaJjJA gatisaMjJAzca syuH / parA apa sam anu ava nis nir dus dur vi AG ni adhi api ati su ut abhi prati pari upaete prAdayaH / (24) na veti vibhASA 1|1|44 | niSedhavikalpayorvi pra -- 25 1 1 I iti / asattve kim - -chAgaH pazuH / cAdau paThitasyApi pazuzabdasya atra dravyavAcitvAnna nipAtatvam / iha tu syAdeva puSTaM pazu manyate / iha pazu iti samyagarthe / prAdayaH / asatva ityanuvartate, nipAtA iti ca / tadAha-- zradravyeti / tatheti / nipAta: saMjJakA ityarthaH / upasargAH / gatizca / sUtradvayamidaM vyAkhyAsaukaryAt sahopAttam / prAdaya ityanuvartate / gatiriti bahutve ekvcnmaarssm| tadAha - prAdaya ityAdinA / kriyAyoga iti / kriyayA anvaye satItyarthaH / nipAtA ityapyatrAnuvartate, prAgrIzvasatta dadhikArAt / tatazca prAdayo nipAtasaMjJakA eva santo gatyupasargasaMjJakA bhavanti / AkaDArAditi ca bAdhyate / gatyupasargasaMjJayostu gatizcetti cakArAdeva samAvezaH siddhyati / tatazca praNeyamityAdau upasargakAryam ' upasargAdasamAse'pi' ityAdi siddhyati / gatikAraketyAdi kArya ca / nipAtasyAnarthakasyetyAdi ca / atha prAdIn paThati- pra paretyAdi / parA ityAkArAntam / ayadhAtau ' upasargasyAyatau' iti nirdurorlatvam - nilayate dulayate / niso dusakaca 'sasajuSo ruH' iti rutvasyAsiddhatvAt na tvam / nirayate durayate / etadarthameva nisadusornirdurozca pRthakpAThaH / 99 na veti vibhASA / 'medhyaH pazuranaDvAnvibhASitaH' ityAdiyAjJikaprayoge vibhASAzabdaH kevalavikalpe dRSTaH / iha tu zAstre niSedho vikalparaceti dvayaM militaM vibhASAzabdArtha iti bodhayitumidamArabhyate / itizabdAbhAve, svaM rUpaM zabdasyeti navAzabdayoH svarUpaparatvAnnavA zabdayorvibhASAsaMjJetyarthaH syAt / tatazca "vibhASA zveH" ityAdau navAzabdAvAdezau syAtAm / itikaraNe tu nAyaM doSaH / itirhi pratyekaM sambadhyate / tatazca 'na' iti zabdena yo'rtho gamyate niSedhaH, 'vA' iti zabdena yo'rtho gamyate vikalpaH, tadubhayasya militasya vibhASA saJjJA syAdityarthaH phalati / evaM ca navAzabdArthayoreva saJjJitvaM labhyate, na tu navAzabdasvarUpayoriti noktadoSaH / tadAha-niSedhavikalpayorityAdi / ubhayatra vibhASArthamidaM sUtram / tathAhi -- prApta - vibhASA aprAptavibhASA ubhayatra vibhASeti trividhA / prAptavibhASA yathA-: -- "vibhASA jasi" iti varNAzrametare varNAzrametarA ityatra 'dvandve ca' iti nityatayA sarvanAmasamjJAniSedhe prApte vibhASeyam / aprAptavibhASA yathA-tIyasya Gitsu vibhASeti / For Private and Personal Use Only Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 siddhAntakaumudI [ sabjJA dvitIyasmai dvitIyAyetyAdau tIyapratyayasya sarvAdigaNe pAThAbhAvAt aprAptAyAM sarvanAmasajJAyAM vibhASeyam / ubhayatra vibhASA yathA -- vibhASA zveriti zvayaterliTi yaGi ca samprasAraNavibhASeyam / tatra liTi zuzAva, zizvAya, zuzuvatuH, zizviyatuH, ityAdyudAharaNam / yaGi tu zozUyate iti / atra yaze aprAptavibhASaiveyam / liTi tu dvivacanabahuvacaneSvapitsu 'vacisvapiyajAdInAM kiti' iti nityatayA samprasAraNaM prAptam / pitsu tvekavacaneSu samprasAraNaM na prAptameva / " asaMyogAlliT kit" iti kittvasya apitsveva pravRtteH / evaM ca prApte'prApte ca ArambhAt 'vibhASA zveH' ityubhayatra vibhASeti sthitiH / tatra yadi "naveti vibhASA" iti sUtraM nArabhyeta, tarhi anavAnvibhASitaH ityAdiyAjJikaprayoga iva vibhASA zverityatrApi kevalavikalpaH pratIyeta / bhAvaH abhAvazceti dvayaM tAvadvikalpaH / tatazca vibhASAzrutau pravRttistadabhAvazceti dvayamapi vidheyamiti labhyate / taMtra yadi ' vibhASA kheH' iti vikalpo vidhimukhaH - liTi zvayateH samprasAraNaM bhavati na bhavatIti, tarhi pitsveva vikalpasya pravRttiH syAt / tatra hi samprasAraNasya vacisvapIti kiti vihitasya aprAptatvena prathamaM bhAvanAMzo vidheyaH, tasya pAkSikatvAya na bhavatItyapi vidheyam / kitsu tu pravRttirna syAt / teSu hi vacisvapiyajAdInAM kitIti prAptatvAt prathamaM bhAvanAMzo na vidheyaH / na bhavatItyaMza eva vidheyaH / evaM ca ubhayAMzavidheyatvAlAbhAttatra vikalpa - vidhirayaM na pravartata tatra nityameva samprasAraNaM syAt / yadi tu vikalpo niSedhamukhaHliTi yateH samprasAraNaM na bhavati bhavatIti, tarhi kitsveva pravRttiH syAt / tatra hi vacisvapIti prAptatvAnna bhavatIti prathamaM vidheyam / abhavanasya pAkSikatvalAbhAya bhavatItyapi vidheyam / pitsu tu pravRttirna syAt / tatra samprasAraNasya aprAptatayA na bhavatItyaMzasya prathamaM vidhyanatvAt / na ca pitsu vidhimukhaH kitsu niSedhamukhaH ityubhayathApi pravRttiriti vAcyam / sakRcchratasya vibhASAzabdasya kvacidvidhimukhavikalpabodhane kvacinniSedhamukhavikalpabodhane ca asAmarthyAt / AvRtyA tadbodhane tu sa eva doSaH / "naveti vibhASA" ityArambhe tu zrutakramAnurodhena bodhAt netyaMzena kitsu pUrva niSedhaH pravartate / tataH kikidrUpe sarvasmin liTi niHsamprasAraNatayA aikarUpyaM prApite sati, bhavati na bhavatItyekarUpeNa vidhimukha eva vikalpaH pravartate / tadevamubhayatra vibhASArthamidaM sUtram / prAptavibhASAyAM tu nAsyopayogaH, tatra bhavanAMzasya prAptatvena vidhyanarhatvAt / aprAptavibhASAyAmapi na tasyopayogaH, tatra abhavanAMzasya siddhatvena vidhyanarhatvAt / nacaivamapi "uNAdayo bahulam" "hRkroranyatarasyAm" "chandasyubhayathA" "anupasargAdvA" ityAdividhiSu vibhASA zabdAbhAvAt kevalavikalpavidhau vairUpyaM durvAramiti vAcyam, vibhASAzabdasyAna sUtre vikalpavAcakazabdopalakSaNatvAt / evaM ca loke ye vikalpa For Private and Personal Use Only Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] baalmnormaashitaa| 27 - - bhASA saJjJA syAt / (25) svaM rUpaM zabdasyAzabdasaJjJA 111168 / sabdasya svaM rUpaM sajJi zabdazAstre yA sajJA tAM vinA / (26) yena vidhistadantasya 1 / 1 / 72 / vizeSaNaM tadantasya sajJA syAt svasya ca ruupsy| samAsaparyAyAH zabdAH, te sarve asmin zAstre niSedhavikalpayoH pratyAyakA iti sUtrArthaparyavasAnaM bodhyam / bhASye tu vibhASAdizabdAnAM lokavadeva kevalavikalpaparatve'pi lakSyAnurodhenaiva kvacidvidhimukhena kvacinniSedhamukhena vikalpasya pravRttyupapatteH etatsUtraM pratyAkhyAtamityalaM bhunaa| __ 'agneka 'vAstupitruSaso yat' 'rAjJo yat' ityAdau laukikavyutpatyA upasthitAnAM vahivAtAdInAmarthAnAM DhagAdipratyayaiH paurvAparyAsambhavAt prAtipadikAdityanenAnvayAsambhavAcca tattadarthakaparyAyazabdAnAM grahaNApatto tanniyamArthamidaM sUtramArabhyate-tvaM rUpam / agne gityAdau agnyAdizabdasya yat svarUpaM zrutaM tadeva agnyAdizabdaiH pratyetavyam , natu tadanyaH tattatparyAyo'pi / zabdazAstre saGketitA vRddhigu. NAdisajJA zabdasaJjJA, tatra nAyaM niyama ityarthaH / tadAha-zabdasya svaM rUpaM sazIti / bodhyamityarthaH / na ca vRddhiH guNaH ityAdisajJAvidhibalAdeva tatra tadarthagrahaNaM bhaviSyatIti kimazabdasaJatyaneneti vAcyam / "upasarge dhoH kiH" ityatra 'ghuzabde' iti dhudhAtunivRtyarthatvAt 'dAdhAdhvadApa' iti sajJAkaraNasya 'ghumAsthAgA. pAjahAtisAM hali" ityAdI AvazyakatayA sajJAkaraNasya sAmathyopakSayAdityanyatra vistaraH / idaM sUtraM bhASye pratyAkhyAtam / yat zabdasvarUpam upAdAya yo vidhirArabhyate sa tasya tadantasya ca bhavatItyetadvaktumAha-yena vidhiH / vidhIyata iti vidhiH, 'upasarge ghoH kiH' iti dadhAteH bhAve kipratyayaH / yeneti karaNe tRtIyA / zAstrakRt vidhAne kartA / dhAtorityadhikRtya erajiti ikAreNa karaNena dhAtoracpratyayaM vidhatte pANiniH / karaNaM ca vyApAravat / erajityatra vizeSaNasya ikArasya pANinikartRkavidhAnakriyAyAM karaNasya itaravyAvartanameva vyaapaarH| tatazca vizeSaNamevAtra yeneti tRtIyAntenocyate / svaM rUpamityataH svamityanuvartate SaSTayantatayA ca vipariNamyate / evaM ca vizeSaNasamarpakaH zabdaH tadantasya svasya ca pratyAyaka iti phlti| tadAha-vizeSaNaM tadantasya saMjJA syAtsvasya ceti / vizeSaNasamarpakaH zabdastadantasya zabdasya vizeSaNasamarpakazabdasya ca bodhakaH syAditi yAvat / tatazca erajityatra ikArAntAddhAtoracpratyaya: syAt, ikArarUpAddhAtozceti phalati / yathA-cayaH, ayH| kecittu karaNaM kartRparatantramiti tRtIyayA pAratantryaM lakSyate, tacca zabdAnAM vizeSaNatveneti vizeSaNaparatvaM yacchabdasya labhyata ityaahuH| tattu zabdenduzekhare dUSitam / samAteti / vArtikametat / samAsavidhau For Private and Personal Use Only Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 28 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI pratyayavidhau pratiSedhaH / ugidvrnngrhnnvrjm| (27) virAmo'vasAnam 1|4|110 / varNAnAmabhAvo'vasAnasaJjJaH syAt / (28) paraH sannikarSaH saMhitA 1|4|106 varNAnAmatizayitaH sannidhiH saMhitAsajJaH syAt / ( 2 ) suptiGantaM padam [ saJjJA pratyayavidhau ca tadantavidheH pratiSedho vAcya ityarthaH / tena kRSNaM paramazrita ityatra "dvitIyA zrita" iti samAso na bhavati / sUtranaDalya gotrApatyaM sautranADi: / "ata iJ" "anuzatikAdInAM ca" ityubhayapadavRddhiH / atra "naDAdibhyaH phak" iti na bhavati / nanvevaM sati pacantamatikrAntA atipacantItyatra "ugitazca" iti ugidantAtprAtipadikAt vihito GIp na syAt pratyayavidhau tadantavidheH pratiSedhAt / tathA dAkSirityatra "ata ij" iti iJ na syAt / asyApatyaM irityatraiva iJ syAdityata Ahaugiditi / idamapi vArtikam / dvitIyAyAM ceti varjayaterNamul / ugidgrahaNaM varNagrahaNaM ca varjayitvA samAsapratyayavidhAvityuktaH pratiSedho bhavati / ugidvarNagrahaNe tu yena vidhiriti tadantavidhirastyeva, tatazca atipacantItyatra ugidantaprAtipadikAntAt ugitazceti GIp / dAkSirityatra avarNAntAdij ca sidhyati / virAmo'vasAnam / viramyate asminniti virAmaH sAmIpike'dhikaraNe ghaJ / viramaNaM kriyAyA abhAva, sa ca zabdazAstraprastAvAt varNAnAmuccAraNAbhAvAtmaka iti labhyate / tathA ca yasmin varNe uccArite sati avyavahitottarakAle varNAntarANAmuccAraNAbhAvaH saH antyavarNaH avasAnasaJjJaka ityarthaH phalati, tadabhipretya vyAcaSTe - varNanAmityAdinA / yasminnuccArite sati varNAntarANAm uccAraNAbhAvaH saH antyavarNaH avasAnasaJzaka ityadhyAhAreNa vivaraNaM yojyam / yadvA varNAnAmuccAraNAbhAvaH virAmaH / bhAve ghaJ / sa ca kiJcidvarNoccAraNottarakAlika eka gRhyate, vyAkhyAnAt / asmin pakSe kiJcidvarNoccAraNocaraM varNAntarANAmuccAraNAbhAvaH avasAnamiti vivaraNayojanA / tatra prathamapakSe kharavasAnayorityatra khari parataH rephasya visargaH, avasAne tu rephe sthAninIti yojyam / kharavasAnayorityekApi saptamI 'viSayabhedAdbhidyate / dvitIyapakSe tu abhAvasyApi buddhikRtaM paratvaM bodhyam / paraH snnikrssH| paraH / atizayitaH 'dUrAnAtmottamAH parAH, ityamaraH / sannikarSaH sAmIyam, ardhamAtrAdhikakAlavyavadhAnAbhAvaH, ardhamAtrAkAlavyavadhAnasya avarjanIyatvAt / tadetadabhipretyAha-pratizayita ityAdinA / suptiGantaM padam / sup iti svaujasamauDiti sUtre su ityArabhya supaH pakAreNa pratyAhAraH / na tu saptamIbahuvacanasyaivAtra grahaNam, vyAkhyAnAt / supca tiG ca suptiGau tau ante yasya tat suptiGantaM zabdarUpamiti zabdazAstra prastAvAllabhyate / antazabdazca pratyekaM samba For Private and Personal Use Only Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 2 ] baalmnormaashitaa| 28 - 1 / 4 / 14 / subantaM tiGantaM ca padasajhaM syaat| (30) halo'nantarAH saMyogaH sh17| ajbhiravyavahitA halaH saMyogasaJjJAH syuH / (31) hrasvaM laghu 1 / 4 / 10 / (32) saMyoge guru 1 / 4 / 11 / saMyoge pare hrasvaM gurusaGgaM syAt / (33) dIrgha ca 1 / 4 / 12 / dIrgha ca gurusajhaM syAt / iti sajJAprakaraNam / - atha paribhASAprakaraNam (34) iko guNavRddhI 1 / 1 / 3 / guNavRddhizabdAbhyAM yatra guNavRddhI vidhIyate dhyate / tadAha-subantamityAdinA / halo'nantarAH sNyogH| antarazabdo'tra vyava'dhAne vartate / 'antrmnkaashaavdhipridhaanaantdhibhedtaadyeN| itymrH| vyavadhAnaM ca vijAtIyenaiva / avidyamAnam antaraM vyavadhAnaM yeSAmiti vigrahaH / "namo'styarthAnAm" iti vidyamAnapadasya lopaH / tdaah-prjbhirityaadinaa| tatra halo ca halazva hala ityekazeSaH / tena dvayorapi saMyogasaMjJA labhyate / tatazca zikSetyatra 'gurozca halaH' ityapratyayaH sidhyati / atra ca samudAyasyaiva saMyogasaMjJA, mahAsaMjJA. karaNAt, vyAkhyAnAcca / natu pratyekam / tathA sati sudRSatprAsAda ityatra pakA. rasannidhau takArasya saMyogatvApattau sNyogaantlopaapttH| yatra tu bahavo hala: liSTA tatrApi dvayodvayoH saMyogasaMjJA, natu bahUnAmeveti zabdenduzekhare spaSTam / isvaM laghu / hasvaM laghusaMjJaM syAdityarthasya spaSTatvAt na vyAkhyAtam / ata eva nirdezAt hasvazabdo napuMsakaliGgo'pi / saMyoge guruH / hsvmitynuvrtte| tadAha-saMyoge para ityAdinA / dIrgha ca / saMyoga iti naanuvrtte| dIrghamapi gurusaMjJakamityarthaH / iti saMzAprakaraNamiti / sandhikAryopayogiprathamAdhyAyasthasaMjJAnirUpaNaM samAptamityarthaH / iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM saMjJAprakaraNaM samAptam // iko guNavRddhI / ika iti SaSThyantazabdaH svarUpaparaH napuMsakaliGgaH prathamaikava. canAntaH / so kA luptatvAt "atvasantasya" iti dIrgho n| ikaszabda ityarthaH / upatiSThata iti zeSaH / 'vRddhirAdaic 'adeNugNaH' ityato vRddhiriti guNa iti cAnuvatate / itishbdo'dhyaahaaryH| yatra vidhIyate tatretyapyadhyAhAryam / guNo vRddhirityuccArya yantra guNavRddhI vidhIyete tatra ika iti SaSThayantaM padamupatiSTata iti For Private and Personal Use Only Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ paribhASA tatra 'ikaH' iti SaSThyantaM padamupatiSThate / (35) acazca / / hrasvadIrghaplutazabdaiyaMtrAjvidhIyate tatra 'acaH' iti SaSThayantaM padamupatiSThate / (36) Adhanto Takitau 111 / 4 / Titkitau yasyoktau tasya kramAdAyantAvayavau staH / (37) midaco'ntyAtparaH / // 1 // 47 / 'acaH' iti SaSTyantam / yojanA / tadAha-guNavRddhizabdAbhyAmityAdinA / upatiSThata iti / saGgataM bhavatItyarthaH / upAddevapUjAsaGgatikaraNetyAtmanepadam / so'yaM padopasthitipakSo bhA. jyAdau siddhaantitH| 'sArvadhAtukArdhadhAtukayoH', 'miderguNaH' ityAyudAharaNam / haka ityasyAnvayaprakArastu tatra tatra spaSTIbhaviSyati / yatra vidhIyate ityuktvA vRddhi yasyAcAmityAdyanuvAde ika iti nopatiSThate / anuvAde pribhaassaannaamnupsthiteH| 'tyadAdInAmaH' ityAdAvapi nedamupatiSThate, tatra guNavRddhizabdayorazravaNAt / acazca / aca ityapi SaSThyantazabdaH svarUpaparaH pUrvasUtre ika itivat / ukAlo'jityataH ac hasvadIrghapluta ityanuvartate / iti. yatra vidhIyata ityadhyAhAryam / phalitamAha-hasvetyAdinA / "diva ut" ityAdau tu nedaM pravartate, hasvAdizabdAnAM azra. vnnaat| 'hasvo napuMsake prAtipadikasyA ityAyudAharaNam / zrIpam / neh--supaat| brAhmaNakulam / zrAdyantau Takitau / Adizca antazca Adyantau Tazca kuca Tako, TakArAdakAra uccAraNArthaH / Tako itau yayostau dakitau / dvandvAnta icchabdaH pratyeka sambadhyate / Titkitau AdyantAvayavau stH| kasyetyAkAGkSAyAM yasya tau vihito tayorityallabhyate / tadAha-TirikatAvityAdinA / kramAditi yathAsamayasUtralabhyam / Tit AdyavayavaH, kit antAvayava ityarthaH / nacaivaM sati militayorekaprAnvayAbhAvAt kathamiha dvandva iti vAcyam , prathamataH samudAyarUpeNa parasparaM yugalayoranvayabodhamAdAya dvandvapravRttau satyAM yathAsaGkhyasUtraparyAlocanayA punaH pratyekAnvayopapatteH / 'eco'yavAyAvaH' ityAdAvapyeSaiva gatiH / loke tvevakSAtIyakaprayogaH asAdhureveti bhASyAdiSu spaSTam / atraiva yathAsaGkhyasUtropanyAso yuktaH "ArdhadhAtukalye. DvalAdeH' bhavitA / 'joH kuk Tuk zari, prAkaSaSThaH ityAdyudAharaNam / 'purastAdapavAdAH anantarAn vidhIna bAdhante nottarAn' iti SaSThI sthAneyogA' ityasyAnanta-- rasyaivAyamapavAdaH / 'pratyayaH parazca' ityanena tu paratvAdidaM bAdhyate / tena careSTaH gApoSTaka ityAdayaH parA eva bhavanti / / midco'ntyaatprH| makAraH it yasya saH mit antyAdacaH paro bhavatItyarthe "ze mucAdInAm" ityAdAvidaM na pravarteta, tatrAntvasyAco'bhAvAt ata Ahaaca iti SaSThayantamiti / 'yatazca : nirdhAraNam' ityaneneti zeSaH / aca For Private and Personal Use Only Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 2 ] bAlamanoramAsahitA / acAM madhye yo'ntyastasmAtparastasyaivAntAvayavo mitsyAt / (38) SaSThI sthAneyogA 1|1|46) anirdhAritasambandhavizeSA SaSThI sthAneyogA bodhyA / sthAnaM ca prasaGgaH / ityekatvamavivakSitam / tadAha - acAM madhya ityAdinA / antAvayava iti / etacca AdyantAvityataH antagrahaNAnuvRtyA labhyate, AdyantazabdekadezasyAntazabdasya tanmAtre svaritatvapratijJAbalenAnuvRttisambhavAt / AdigrahaNamanuvartya parAditvAbhyupagame tu vArINIti bahuvacane "sarvanAmasthAne cAsambuddhau" iti nAntAGgasya vihito dIrgho na sidhyet / abhaktatve tu vahalihaH ityatra " vahAbhre lihaH" iti khazi, 'arudvipat' iti mumi tasya 'mo'nusvAraH' iti mAntasya padasya vihito'nusvAro na syAt / vastutastu-yasya samudAyasya midvihitaH tasyAcAM madhye yo'ntyastasmAtparaH tasya samu* dAyasya antAvayava iti vyAkhyeyam / ata eva 'samudAyabhakto mit' iti bhASyaM saGgacchate / samAsAzrayavidhau mUlakArazca vakSyati 'aGgasya numvidhAnAt tadbhakto hi num' iti I / 1 SaSThI sthAneyogA / sthAnaM prasaGga iti vakSyati / tasmin vAcakatayA yogo yasyAH sA sthAneyogA, nipAtanAt saptamyA aluk / sthAnena yogo yasyA iti vA vigrahaH / nipAtanAdetvam / iko yaNacItyAdau SaSThI sthAnarUpasambandhArthiketyarthaH / loke tAvadekazataM SaSThayarthAH AryA yaunA maukhAH strauvAzca / zabdasya zabdena traya eva sambandhAH--Anantarya sAmIpyaM prasaGgazceti / tatrAnyatamArthanirdhAraNArthamidaM sUtramiti bhASyam / tatazca "iko yaNaci" ityAdau ika iti SaSThayA sthAnamucyate / tasmin prakRtyarthaH ik nirUpakatayA'nveti / aci parataH ikaH prasaGge yaN syAditi / vivaraNaarra tvasmin ika iti SaSThI nirUpakatAyAmiti na punaruktiH zaGkayA / yathA-devadattasyAvayavaH pANiriti / "udupadhAyA gohaH" ityatra tu goha iti SaSThI na sthAnArthikA upadhApadasamabhivyAhAreNa avayavaSaSThItvanirdhAraNAt paribhASANAM ca aniyame niyamanArthameva pravRtteH / tadetadAha - zranirdhAritetyAdinA / anirdhAritaH sambandhavizeSo yasyA iti vigrahaH / tadevamudAhRtaprakRtabhASyarItyA "iko yaNaci" ityAdau SaSThI sthAnarUpasambandhavizeSArthiketi sthitam / matupsUtrabhASye tu anantarAdayo na SaSThayarthA iti sthitam / evaM sati sthAne iti saptamyantapadena yogo yasyA iti vigrahe sthAne iti saptamyantasyAnukaraNam / SaSThIzrutau sthAne iti saptamyantaM padamupatiSThata iti phalati / sthAnena sthAnapadArthena yogo yasyA iti tRtIyAntaviprahe tu adhyAhRtasthAnapadArthanirUpita sambandhArthiketyarthaH / 'asterbharbhavatIti sandehaH sthAne anantare samIpe iti ityAdiprakRtasUtrabhASyasya tu asteranantare - ityadhyAhRtAnantarAdipadArthanirUpitasambandhe SaSThItyevArthaH / anantarAdInAM SaSThyarthatvaM tu nAstyeveti prauDhamanoramAyAM "halaantyam" iti sUtre sthitam / tadvayAkhyAne ca zabdaratne zabdenduzekhare ca bahudhA prapaci 1 For Private and Personal Use Only 31 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 32 siddhAntakaumudI (34) sthAne'ntaratamaH 1 / 1 / 50 // prasaGge sati sadRzatama AdezaH syAt / tam | anirdhAriteti kim / udupadhAyA ityatra goha iti SaSThayAH sthAnArthakatvaM mA bhUt / sati tu tatrApi sthAnArthakatve, goho'ntyasya upadhAmAtrasya ca ut syAt / nanu sthAnazabda AdhAravAcI loke prasiddhaH / yathA zivasthAnaM kailAsaH, viSNusthAnaM vaikuNTha ityAdau / evaM ca "iko yaNaci" ityAdau SaSThyAH sthAnArthakatve prakRtyarthasya tatra nirUpakatvena abhedena vA anvaye sati iko'dhikaraNe yaN syAt iti igadhikaraNako yaN syAditi vA arthaH syAt / tata iko nivRttirna syAdityata Aha-sthAnaM ca prasaGga iti / kvacidAbhicAreSTau darbhANAM sthAne zaraiH prastaritavyamityatra sthAnazabdasya prasaGga iti darzanAditi bhAvaH / evaM ca tatra yathA zarairdarbhA nivartyante, tadvad "iko ci" ityAdAvapi yaNAdibhirigAdayo nivartyante / tatra ca yaH prasarako nivartate sa sthAnIti vyavahiyate, yo nivartayati sa Adeza iti / paribhASA : sthAne'ntaratamaH / sthAnaM prasaGga ityuktam / antarazabdo'tra sadRzaparyAyaH, atizayato'ntaraH antaratamaH tadAha - prasaGge satItyAdinA / ekasya sthAnina anekAdezaprasaGge sati yaH sthAnArthaguNapramANataH sthAninA sadRzatamaH sa evAdezo bhavatItyarthaH / atra sthAnazabdena tAlvAdisthAnaM vivakSitam / guNazabdena prayatnaH / pramANazabdena ekadvimAtrAdiparimANam / tatra sthAnato yathA-- dadhyatra / tAlusthAnakasya ikArasya tAlusthAnako yakAraH / arthato yathA - "sRjvatkroSTuH" iti kroSTuzabdasya ukArAntasya tRjanta Adezo bhavan, arthasAmyAt kroSTRzabda eva sRjanta Adezo bhavati / guNato yathA - vAgdhariH / atra hakAra : sthAnI ghoSanAdasamvAramahAprANaprayatnavAn / kakArastu na bhavati, tasya zvAsAghoSavivArAlpaprANaprayatnakatvAt / tathA khakAro'pi dvitIyo na bhavati, tasya mahAprANaprayatnasAmye'pi zvAsAghoSavivAraprayatnabhedAt / tathA tRtIyo'pi gakAro na bhavati, tasya ghoSanAdasamvAraprayatnasAmye'pi alpaprANaprayatnabhedAt / ata eva GakAro na bhavati / nanvatra hakArasya khakAro dvitIyaH kuto na syAt, tasya sthAninA hakAreNa zvAsAghoSavivAraprayatnabhede satyapi mahAprANaprayatnasAmyatvAt / tathA tRtIyo vA gakAraH kuto na syAt / tasya sthAninA hakAreNa . alpaprANaprayatnabhede'pi ghoSanAdasamvAra prayatnasAmyasatvAt / ataeva DakAro vA kuto na syAditi cenna, tamagrahaNena uktAtiprasaGga nirAsAt / atizayito hyantaraH, antaratamaH / atizayitaM ca prayatnataH sAdRzyaM hakAreNa ghakArasyaiva, ubhayorapi ghoSanAda. samvAra mahAprANAtmakaprayatnacatuSTayasAmyena sAdRzyAtizayasatvAt / khakArasya mahAprANaprayatnasAmye'pi ghoSanAdasamvAraprayatnavirahAt / gaDyoH ghoSanAdasamvAraprayatna For Private and Personal Use Only Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 2 ] bAlamanoramAsahitA / 'yatrAnekavidhamAntarthaM tatra sthAnata AntaryaM balIya:' ( pa 14) / (40) tasmi sAmye'pi mahAprANaprayatnavirahAt / pramANato yathA - " adaso serdA dudomaH" iti hrasvasya ukAraH dIrghasya ukAraH / 1 nanvevamapi cetA stotetyatra ikArasya ukArasya ca "sArvadhAtukArdhadhAtukayoH" iti guNo bhavan pramANata AntaryavAnakAraH kuto na syAdityata Aha-yatreti / tena ikArasya ekAraH ukArasya okArazca guNo bhavati, sthAnasAmyAt / na tvakAraH sthAnabhedAt / naca ikAreNa ekArasya ukAreNa okArasya ca kathaM sthAnasAmyam ekArasya o. kArasya ca kaNThasthAnAdhikyAditi vAcyam / yAvatsthAnasAmyasya sAvarNya prayojakatvespi AntaratamyaparIkSAyAM kathaJcit sthAnasAmyasyaiva prayojakatvAt / ana sUtre pUrvasUtrAt sthAne grahaNamanuvartate, ekadeze svaritatvapratijJAbalAt / tRtIyAntaM ca vipariNamyate / anuvartyamAnazcAyaM sthAnazabdaH pUrvasUtre prasaGgaparo'pyatra tAlvAyanyatamasthAnaparaH, zabdAdhikArAzrayaNAt / antaratama ityapi tena sambadhyate / tatazca sthAnenAntaratama iti vAkyAntaraM sampadyate / sati sambhave tAlvAdisthAnata evAntaratamo bhavatItyarthaH / tatazca yatrAnekavidhamAntarya tatra sthAnata evAntarya balIya iti bhavati / tasminniti nirdiSTa "iko yaNaci" ityantra aci ikaH yaN syAdityavagatam / tatra aco varNAntarAdhikaraNatvaM na sambhavatIti satisaptamyAzrayaNIyA / aci sati iko yaN syAditi, tatra vyavahite avyavahite ca iko yaN prAptaH / tatazca samidhamityatra dhakAravyavahite akAre satyapi makArAdikArasya yaN syAt / tathA aci sati pUrvasya parasya vA iko ya prAtaH / tatazca dadhyudakamityatra ikAre aci sati ukArasya parasyApi iko ya syAt / tatra avyavahita eva aci bhavati na vyavahite, pUrvasyaiva bhavati na parasyetyetadarthamidamArabhyate / tasminniti na tacchandaH svarUpaparaH / tathA sati " tasminnaNi ca yuSmAkA mAkau" ityAdAveva pravartata / na tviko yaNacItyAdau / kintu iko yaNacItyAdisUtragatasya acItyAdisaptamyantapadasya tasminnityanukaraNam / itItyanantaraM gamye'rthaM iti zeSaH / niriti nairantayeM / diziruccAraNe / evaM ca "iko yaNaci" "rAyo hali" ityAdisUtreSu aci hali ityevaM saptamyantapadgamye'rthe akArAdau dadhyatra sudhyupAsya ityAdiprayogadazAyAM nirdiSTe avyavahitoccArite sati pUrvasya kArya bhavati / na tu vyavahitoccArite nApi parasyeti phalito'rthaH / vyavadhAnaM ca varNAntarakRtameva niSidhyate / natu kAlakRtam | "iko yaNaci" ityAdA kAlakRtavyavadhAnasya saMhitAdhikA-rAdeva nirAsalAbhAt, tatra kAlakRtavyavadhAnasyApyanenaiva sUtreNa nirAse saMhitAdhi-kArasya vaiyarthyApAtAt / evaM ca ye saMhitAdhikAra bahirbhUtAH "AnadRto dvandve" "devatA 'dvandve ca" ityAdayaH uttarapade parataH AnaDAdividhayaH te sarve AgnAviSNU ityagnAvi3 bA0 I C For Private and Personal Use Only 33 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ paribhASA niti nirdiSTe pUrvasya 266 / saptamInirdezena vidhIyamAnaM kAryaM varNAntareNAvyavahitasya pUrvasya bodhyam / (41) tasmAdityuttarasya 11167 / paJcamonirdezena kriyamANaM kAryaM varNAntareNAvyavahitasya parasya jJeyam / (42) alo'ntyasya 111152 / SaSThInirdiSTasyAntyasyAla AdezaH syAt / (43) Gicca 111153 / ayamapyantyasyaiva syAt / '-sarvasya' (sU 45) ityasyApavAdaH / (44) SNU ityAdhavagrahe kAlavyavadhAne'pi bhavanti / etatsarvamabhipretya pryvsnnaarthmaahsptmiinirdeshenetyaadinaa| iti sUtrAkSarAnuyAyI pnthaaH| 'atizAyane tamapa' ityatra tu neyaM paribhASA pravartate saptamyantAtizAyanapadArthasya zabdarUpatvAbhAvenAvyavahitoccAritatvarUpanidiSTatvAsambhavAt / nacaivamapi "kartRkarmaNoH kRti" ityatrApi asyAH paribhASAyAH pravRttau kartRSaSThI karmaNi SaSThI ca kRSNasya kRtiH jagataH kartA kRSNa ityatraiva syAt, natu kRti kRSNasya kartA jagata ityatra iti vAcyam / lakSyAnurodhena kacidevaJjAtIyakeSu asyAH paribhASAyA apravRttiriti "znAnnalopa" iti sUtre bhASye prapaJcitatvAt / vastutastu bhASyAnusAreNa atra sUtre nirdiSTagrahaNaM saMhitA. dhikArasUtraM ca viphalameveti iko yaNacItyatra vakSyate / tasmAdityuttarasya / "dvayanta. rupasargebhyo'pa It" "udaHsthAstambhoH pUrvasya" ityAdisUtragatapaJcamyantasyAnukaraNaM tsmaaditi| itizabdAnantaraM gamye'rthe iti zeSaH / nirdiSTe ityanuvartate / niriti nairantaye / diziruccAraNe / dvayantarityAdisUtreSu paJcamyantagamye atheM dvayantarAdizabde nirdiSTe avyavahitoccArite satyeva tataH parasyaiva ItvaM bhavati / na tu vyavahitoccArite dvayAdizabde / nApi tataH pUrvasya bhavatIti niyamArthamidam / tdaahpnycmiinirdeshenetyaadinaa| uttarasya kim / "tiGatiGa" iti nighAta uttarasyaiva bhava. ti-agnimILe / neha ILe agnim / avyavahite kim ? ut prasthAnam / "udasthAstambhoH " iti pUrvasavarNo na bhavati / ___ alo'ntyasya / aliti pratyAhAro varNaparyAyaH / al iti SaSThayantam / 'SaSThI sthAneyAgA' ityataH SaSThI sthAne ityanuvartate / tacca SaSThIti prathamAntaM tRtI. yAntatayA vipariNamyate / nirdiSTasyeti shessH| sthAne ityanantaraM vidhIyamAna iti shessH| sthAne vidhIyamAna Adeza SaSThInirdiSTasya yaH antyaH al tasya syAdityarthaH / tdaah-sssstthiityaadinaa| tyadAdInAmaH-yaH saH / Adeza iti kim ? Ardha. dhAtukasyeT tRcaH RkArAt pUrvo mA bhUt / ala iti kim / padasyetyadhikRlya vi. dhIyamAnaM vasutasviti datvaM paramAnaDuyAmityatra antyasya kRtsnasya padasya mA bhuut| Gicca / DakAraH it yasya sa Git / alo'ntyasyetyanuvartate / tadAhaayamapIti / DidapItyarthaH / avaG tAtaG anab ityAdirAdeza udAharaNam / For Private and Personal Use Only Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 2 1 baalmnormaashitaa| - AdeH parasya // 1 // 54 // parasya yadvihitaM tattasyAdeodhyam / 'alo'ntyasya' (sU 42) ityasyApavAdaH / (45) anekAlzitsarvasya // 1 // 55 // spaSTam / 'alontya' sUtrApavAdaH / 'aSTAbhya auz' (sU 372) ityAdau 'AdeH parasya nanvalo'ntyasyeti pUrvasUtreNaiva siddha kimarthamidamityata Aha-sarvasyeti / "ane. kAla zit sarvasya" iti vakSyamANasya sarvAdezatvavidherayaM vidhirpvaadH| apodyate bAdhyate aneneti apvaadH| bAhulakaH karaNe ghaja / yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasyApavAda ityapavAdalakSaNam / aprApteti bhAve ktaH / yeneti kartari tRtIyA / dvau nAvAvazyakatvaM bodhytH| yatkartRkAvazyakaprAptau satyAM yo vidhirArabhyate sa ArabhyamANavidhiH, tasya avazyaprAptasya apavAdo bAdhaka iti tdrthH| ayaM ca nyaaysiddhH| avaDAdayo hi Gita AdezaH sarve anekAla ev| teSu cAnekAlvizeSeSu vidhIyamAnena DiMtAmantyAdezatvena svaviSaye avazyaM prAptam anekAlasAmAnyena vihitaM sarvAdezatvaM bAdhyate, vizeSavihitatvAnniravakAzatvAcca vizeSazAstraM hi vizeSeSu. jhaTiti pravartate, vizeSANAM svshbdenopaatttvaat| sAmAnyazAstraM tu sAmAnyamukhena vizeSeSu pravartata iti tasya teSu mndprvRttiH| ato vizeSazAstraM prabalam / uktaM ca bhaTTavAtike. 'avazyameva sAmAnya vizeSa prati gcchti| gatamAtraM ca tattena vizeSe sthApyate dhruvam // " iti / kiM ca yadi Gicceti zAstraM anekAlvizeSeSu Ditsu na pravarteta, tarhi tadanarthakameva syAt / anekAlizatsarvasyetyasya tu kitsu apravRttAvapi nAnarthakyam , "tasthastha. mipAM tAntantAmaH" astebhaH ityAdiSvanekAlSu aGitsutasya sAvakAzatvAt / ato vizeSazAstraM prabalamiti / AdeH parasya / parasyeti / "dvayantarupasargebhyo'pa IdaityAdau tasmAdityuttarasyeti paribhASayA parasya niyamita kArya yat, tat tasyAdereva bhavati / natvalo'ntyasyeti tadantasyetyarthaH / tadAha-alo'ntyasyetyasyApavAda iti / tatra ala ityapyanuvartanIyam / tena dvIpamityatra ItvaM pAntasamudAyasya na bhavatIti / / anekAlzit sarvasya / na ekaH anekaH, anekaH al yasya saH anekAla, zakAraH it yasya saH zit, anekAlca zit ceti samAhAradvandvaH / spaSTamiti / anuvartanIyapadAntarAbhAvAditi bhAvaH / astebhUrityAdhudAharaNam / nanu asdhAtobhUrbhavatItyukte kRtsnasyaivAdezaH prApta iti kimarthamidaM sUtramArabhyata ityata Aha-alo. 'ntyasUtrApavAda iti / alo'ntyeti sUtraikadezAnukaraNam / anukaraNatvAdeva nApazabdaH, "adhirIzvare" iti sUtraikadezasya prAgrIzvarAnnipAtA iti grahaNaliGgAt / syAdetat / aSTanazabdAjasi zasi ca "aSTana A vimaktA" iti Atve aSTA asa For Private and Personal Use Only Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [paribhASA (sU 44) ityetadapi paratvAdanena baadhyte| (46)svritenaadhikaarH1||3||11|| svaritatvayuktaM zabdasvarUpamadhikRtaM bodhyam / paranityAntaramApavAdAnAmuttarottaraM iti-sthite aSTAbhya auziti kRtAkArAt aSTanaH parayojazasovidhIyamAna auzAdezaH alo'ntyasyeti bAdhitvA AdeH parasyetyAderakArasya praaptH| anekAltvAcca sarvAdezaH praaptH| evam 'ato bhisa ais' ityAdAvapi / tatra kataracchAstraM bodhyam , kataracca pravartata ityatra ki vinigamakamityata Aha-aSTAbhya auzityAdAviti / AdinA ato bhisa aisityAdisaMgrahaH / aSTAbhya auzityAdau AdeH parasyetyedapi paratvAdanena bAdhyata itynvyH| aste rityAdA anekAlzidityanena yathA alosntyasyeti bAdhyate tathA aSTAbhya auzityAdau AdeH parasyetyetadapi bAdhyata ityarthaH / nanu aste rityAdau alo'ntyasyeti prApte satyevAnekAlzidityArambhAt yena nAprAptinyAyenApavAdatvAttena tatrAlo'ntyasyetyasya bAdho yujyate / AdeH parasyetyasya tu anekAlzitsarvasyeti naapvaadH| aste rityAdAvAdeH parasyetyaprAptAvapi tatpravRttarityata Aha-paratvAditi / vipratiSedhe paraM kAryamiti tulyabalavirodhe para. prAbalyasya vakSyamANatvAditi bhAvaH / AdeH parasyetyasyAvakAzaH dvayantarupasargebhyo. 'pa iidityaadiH| anekAlzitsarvasyetyasyAvakAzaH asterbhUH, idama iz ityAdiH / atastulyabalatvamubhayoH / svaritenAdhikAraH / adhikAraH vyaapRtiH| yathA loke adhikRto grAme'sAviti vyApUta iti gamyate / zabdasya ca uttarasUtreSvanuvRttireva vyApatiH, svaritena svaravizeSeNa adhikAraH uttaratrAnuvRttirUpavyApAraH pratyetavyaH / yat padaM zAstrakRtA svaritAkhyasvaravizeSaviziSTamuccAritaM taduttarasUtreSvanuvartanIya. miti yAvat / phlitmaah-svrittvyuktmityaadinaa| AnunAsikyavat svaritoccAraNamapi pratijJAgamyam / anuvRttAvuttarAvadhistu vyAkhyAnAdevAvagantavyaH / yadyapi nivRttivadanuvRttirapi vyAkhyAnAdevaM bhaviSyatIti ki sUtreNa / tathApi bhASye etatprayojanaM bahudhA prapaJcitam / prnityeti| parAdInAM madhye pUrvapUrvApekSayA uttaramuttaraM zAstraM balavattaramityarthaH / uttarottaramityatra 'Anupaye dve vAcye' iti dvitvam / 'karmadhArayavaduttareSu' iti karmadhArayavadbhAvAt supo luk / balavacchabdAt "dvivacanavibhajyopapade tarabIpa. sunau" iti Iyasun / "vinmato kiti matupo luk / parApekSayA nityAntaraGgApavAdAH, nityApekSayApi antaraGgApavAdau, antaraGgApekSayApi apavAdaH, ityevaM krameNa pUrvapUrvApekSayA uttarottarabalavattvamiti phlito'rthH| paraM vipratiSedhasUtrAt balavat / parAnnityaM yathA-tudati / atra "tudAdibhyaH zaH" iti zapratyayaM bAdhitvA paratvAt For Private and Personal Use Only Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 2] bAlamanoramAsahitA / balIya:' ( pa 39 ) / 'asiddhaM bahiraGgamantaraGge' ( pa 51) 'akRtavyUhAH pANinIyAH " ( pa 57) / nimittaM vinAzonmukhaM dRSTvA tatprayuktaM kAryaM na kurvantItyarthaH / iti paribhASAprakaraNam // laghUpadhaguNaH prAptaH, sa ca zapratyaye pravRtte sati na pravRtimarhati / zapratyayastu kRte akRte'pi laghUpadhaguNe pravRttimarhatIti sa nityaH / kRtAkRtaprasaGgI yo vidhiH sa nitya iti hi tallakSaNam / ato nityaH zapratyayaH laghUpadhaguNaM bAdhitvA prathamaM pravartate / tataH "sArvadhAtukamapita" iti zasya GittvAt "Giti ca" iti niSedhAnna guNaH / aklRptAbhAvakasya nityazAstrasyAbhAvakalpanApekSayA klRptAbhAvakasyAnityazAstrasyaiva tatkalpanaM yujyata iti nityasya balavatve bIjam / parAdantaraGgaM yathA - ubhaye devamanuSyAH / atra "prathamacarama" iti paramapi vikalpaM bAdhitvA sarvAdInIti nityaiva sarvanAmasaJjJA bhavati, tasyAH vibhaktinirapekSatvena antaraGgatvAt / alpApekSamantaraGgamiti hi tallakSaNam / tasya balavatve bIjamAha - asiddhaM bahiraGgamantarane / antaraGgazAstre prasakte bahiraGgazAstramavidyamAnaM pratyetavyamityarthaH / iyaM tu paribhASA "vAha UTh" sUtre bhASye sthitA | parAdapavAdo yathA - dadhnA | 'asthidadhi' ityanaG iha paramapyanekAliti sarvAdezaM bAdhitvA GiccetyantAdezaH, tasya yena nAprAptinyAyena tadapavAdatvAt / apavAdasya balavatve bIjaM tu anupadamevoktam / nityAdantaraGgaM yathAgrAmaNini kule / iha nityamapi iko'cIti numaM bAdhitvA "hrasvo napuMsaka" iti hrasvaH / prathamataH kRte numi anajantatvAt hrasvo na syAt / antaraGgAdapavAdo yathAdaityAriH / zrIzaH / paramapi savarNadIrgha bAdhitvA antaraGgatvAt AdguNe yaNi ca prApte apavAdatvAt savarNadIrghaH / prakRtavyUhAH pANinIyAH / na kRtaH akRtaH vyUhaH prakRtipratyayavivecanaM yaiH te akRtavyUhAH pANiniziSyA ityakSarArthaH / tarhi sarvasya zAstrasya vaiyarthyamityato'dhyAhRtya vyAcaSTe - nimittamityAdinA / seduSa ityAdyadAharaNam / tacca zabdAdhikAre sedivasa zabdanirUpaNAvasare mUla eva spaSTIbhaviSyati / iyaM paribhASA nirmUlA niSphalA ceti paribhASenduzekhare spaSTam / iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyA~ paribhASAprakaraNaM samAptam // 37 For Private and Personal Use Only Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 38 siddhAntakaumudI athAcsandhiprakaraNam / (47) iko yaNaci 6 |1| 77 // ikaH sthAne yaN syAdaci saMhitAyAM viSaye / 'sudhI upAsyaH' iti sthite / ( 1 ) sthAnata AntaryAdIkArasya yakAraH / [ acsandhi iko yaci / ika iti SaSThI / ataH 'SaSThI sthAneyoge'ti paribhASayA sthAna iti labhyate / sthAna- prasaGga ityuktam / varNAnAM varNAntarAdhikaraNatvAsambhavAt acIti satisaptamI / 'tasminniti nirdiSTe pUrvasyeti paribhASayA varNAntarAvyavahitoccArite'ci sati pUrvasyeti labhyate / evaM ca aci parata ityarthalabhyam / saMhitAyAmityadhikRtam / tatazcArdhamA zrAdhikakAlavyavadhAnAbhAvo labhyate / evaM ca phalitamAhaikaH sthAna ityAdinA / idaM ca sUtrAkSarAnusAriprAcInamatAnusAreNa / saMhitAyAmiti sUtrabhASye tu sAmIpikAtmakaupazleSikAdhikaraNe acIti saptama tasminnityanenAzritya saMhitAdhikAraH pratyAkhyAtaH / itthaM hi tatra bhASyam - 'ayaM yogaH zAkyosaktum / katham ? adhikaraNaM nAma triprakAraM vyApakamaupazleSikaM vaiSayikamiti / zabdasya tu zabdena ko'nyo'bhisambandho bhavitumarhati anyadata upazleSAt / iko yaNaci acyupazliSTasyeti / ' tatrAntareNa saMhitAgrahaNaM saMhitAyAmeva bhaviSyati' iti / upa samIpe zleSaH sambandhaH upazleSaH, tatkRtamadhikaraNamaupazleSikaM sAmIpikamiti yAvat / evaM ca acsamIpavartinaH ika iti phalati / sAmIpyaM ca kAlato varNatazca vyavadhAnAbhAvaH / evaM ca asaMhitAyAmuktasAmIpyAbhAvAdeva yaNabhAvasiddheH saMhitAdhikArI na kartavya iti bhASyArthaH / evaM ca tulyanyAyAt tasminniti nirdiSTe pUrvasyetyatrApyaupazleSikAdhikAre saptamI / tatazca acItyAdisaptamyantArthe akArAdAvuccArite sAmIpyasambandhena vidyamAnasya pUrvasya kAryaM syAdityarthaH phalati / natvavyavahitoccArita ityavyavahitatvavizeSaNamuccArite deyam, sAmIpikAdhikaraNasaptamyaiva tallAbhAt / sAmIpyasya ca tatra kAlato varNatazca vyavadhAnAbhAvAtmakatvAt / evaM ca tatra nairantaryArthaM nirgrahaNaM na kartavyam / idaM ca "snukramoH" iti sUtre, "tatra ca dIyate" iti sUtre ca kaiyaTe spaSTam / adhikaraNatraividhyaM tu kArakAdhikAre AdhAro'dhikaraNamityatra spaSTIkariSyate / sudhI iti / dhyai cintAyAmiti dhAtoH 'dhyAyateH samprasAraNaM ce 'ti kvipi yakArasya samprasAraNe ikAre pUrvarUpe halazceti dIrghe ca dhIzabdaH / suSThu dhyAyantIti sudhiyaH / suzobhanA dhIryeSAmiti vA sudhiyaH / sudhIbhirupAsya iti vigrahaH / "kartRkaraNe kRtA bahulam" iti samAsaH / "supo dhAtuprAtipadikayoH " bhiso luk / ( 1 ) ' vyaktyupadeza pakSe'pi' ityAdiH / For Private and Personal Use Only Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / 38 'sudhya upAsyaH' iti jaate| (48) anaci ca // 4 // 47 // acaH parasya yaro dve vA sto na tvaci / iti dhakArasya dvitvam / (88) sthAnivadAdezo'nalvisudhI upAsya iti sthite IkArasya yakAra ityanvayaH / pratyAhAreSu tadvAcyavAcyeSu lakSaNA "nAjjhalAviti sUtre prpjnyitaa| tatsphoraNAya IkAra udAhRtaH / nanu IkArasya varalAH kuto na syuH, yaNtvAvizeSAdityata Aha-sthAnata prAntaryAditi / tAlusthAnakatvasAmyAdIkArasya sthAne "sthAne'ntaram" iti yakAra eva bhavati; na tu varalAH, bhinnsthaankvaaditythH| ata eva 'yathAsaMkhyamanudezaH samAnAm' iti sUtre bhASyam-"kimihodAharaNam / iko yaNaci / dadhyatra / madhvatra / naitadasti / sthAne'ntaratamenApyetat siddham" iti| sthAne'ntaratama iti sUtra bhASye tu-'kimihodAharaNam / iko yaNaci / dadhyatra / madhvatra / naitadasti / saMkhyAtAnudezenApyetat siddham' ityuktam / yathAsaMkhyasUtreNetyarthaH / nanviha yaNazabdena niranunAsikA yavalA rephazceti catvAro gRhyante, yaNo bhAvyamAnatayA tena savarNAnAM grahaNAbhAvAt / guNA. nAm abhedakatve'pi yavalAH SaT repharaceti sapta gRhyante / ikzabdena tu SaTpaSTiAta iti viSamasaMkhyAkatvAt kathamiha yathAsaMkhyasUtrapravRttiriti cenna, iktvayAtvAdinA anugatIkRtAnAM samatvAt / nanu RlavarNAbhyAM pratyekaM triMzadupasthitau lavarNAnAM rephAdezasya RvarNAnAM lAdezasya ca prasaGga iti na yathAsaMkhyasUtreNa nirvAha iti cet , zreNu-RtvAvacchinnasya repho bhavati,latvAvacchinnasya lakAro bhavatIti yathAsaMkhyasUtrAllabhyate / RtvajAtizca na lavaNeSu / latvajAtizca na avaNeSu / alavarNayoH sAvarNyavidhibalAttu Rtvam lakAre, tRtvam RkAre ca Aropyate kAryArtham / evaM ca vAstavam RtvaM latvaM ca AdAyAtra yathAsaMkhyapravRttinirbAdhetyAstAM taavt|| . sudh y iti sthite iti / dhakArasya dvitvamiti vkssymaannenaanvyH| kena sUtreNetyata Aha-anaci ca / "yaro'nunAsike'nunAsiko vA" ityataH 'yara' iti SaSTayantaM veti cAnuvartate / "aco rahAbhyAM " ityataH aca iti paJcamyantaM ve iti cAnuvartate, na ac anaca tasmin anacoti npryudaasH| tathA sati'najivayuktamanyasadRze tathAhyarthagatiH' iti nyAyena anbhinne halItyarthaH syAt / tathA sati lAghavADhalItyeva vadet / rAmAt ityAdyavasAneSu ca dvitvaM na syAt / ataH aci na bhavatItyasamartha samAsamAzritya pratiSedhaparaM vAkyAntaram / tadAha-acaH prsyetyaadinaa| iti dhakArasyeti / anena sUtreNa dhakArasya dviruJcAraNamityarthaH / dhakArasya ukArAdacaH paratvAdacparakatvAbhAvAJceti bhaavH| nanu sudh y ityatra IkArasthAnikasya yakArasya sthAnivadbhAvenActvAt katham acparakatvAt dhakArasya dvitvamiti zaGkAM hRdi nidhAya tasya sthAni. vanAvaprAparka sUtramAha-sthAnivadAdezaH / gurusthAnApanne guruputrAdau sthAnApattyA taddha For Private and Personal Use Only Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 40 siddhAntakaumudI acsandhi dhau 1115 // AdezaH sthAnivatsyAt na tu sthAnyalAzrayavidhau / aneneha yakA rmalAbho lokataH siddhaH / kuzAdisthAnApanneSu zarAdiSu ca vaidikanyAyasiddhaH / iha tu zAstre svaM rUpaM zabdasyeti vacanAt sthAnaM prasaGga ityuktam / yasya sthAne anyadvidhIyate tat sthAni / yena vidhIyamAnena anyat prasaktaM nivartate sa AdezaH / sthAninA tulyaH sthAnivat / 'tena tulya' miti vatipratyayaH / AdezaH sthAninA tulyo bhavati, sthAnidharmako bhavatIti yAvat / aliti varNaparyAyaH / vidhIyata iti vidhiH kAryam / alAzrayo vidhiH alvidhiH / na asvidhiH anavidhiH / alAzrabhinne kArye kartavye iti pratIyamAno'rthaH / alAzrayakAyeM kartavye sthAnivanna bhavatIti phalitam / alAzrayeti sAmAnyavacanAt alA vidhiH, alaH parasya vidhiH, alo vidhiH, ali vidhizceti sarvasaMgrahaH / alA vidhau yathA - vyUDhoraskena / atra visarjanIyasya saH iti visargasthAnikasya sakArasya visargatvamAzritya aDvyavAya iti NatvaM prAptaM na bhavati / alaH parasya vidhau yathA - dyauH / "diva aut" iti vakArasthAnikasya aukArasya sthAnivadbhAvena haltvAt tataH parasya sorhalDayA dilopaH prApto na bhavati / alo vidhau yathA - kAmaH / diva uditi vakArasthAnikasya ukArasya sthAniva - 1:1 vena vakAratvAt 'lopo vyorvali' iti lopaH prApto na bhavati / ali vidhau yathAka iSTaH / ' yajeH ktaH / atra yakArasthAnikasaMprasAraNasya ikArasya sthAnivadbhAvena haztvAt 'hazi ca' ityutvaM prAptaM na bhavati / al ceha sthAnibhUtaH, sthAnyavayavazva gRhyate / tatazca Adezasya sthAnibhUto yo'la, sthAnyavayavazca yo'la, tadAzrayavidhau na sthAnivaditi phalati / tatra sthAnIbhUtAtvidhau vyUDhoraskenetyudAhRtameva / yathA vA- vivi prINana iti dhAtorlaTi prathamapuruSasya jherantAdeze 'dhinvikRNvyora ca iti vikaraNasya ukArasya yaNi vakAre sati tasya sthAnivadbhAvenArdhadhAtukatvAt svato valAditvAcca iDAgamaH prApto na bhavati, vakArasya sthAnibhUto yo'l ukAraH tadAdezaM vakAraM ArdhadhAtukatvenAzritya pravartamAnasya iTaH sthAnyalAzrayatvAt / sthAnyavayavAlAzrayavidhau yathA - pratidIvya / iha ktvAdezasya ya ityasya sthAnivadbhAvena valAdyArdhadhAtukatvAt iDAgamaH prApto na bhavati / iDAgamasya valAditva - viSaye sthAnyavayavabhUtAlAzrayatvAt / tadetadAha - zrAdezaH sthAnivatsyAnnatu sthAnyalAzrayavidhAviti / sthAnyalAzrayetyatra sthAnIti kim / rAmAya / iha 'supi ca' iti dIrghasya yatrAdisubAzrayasya AdezagatayakArarUpAlAzrayatve'pi tasmin kartavye yAdezasya sthAnivadbhAvena suptvaM bhavatyeva, dIrghasya AdezagatayakArarUpAlAzrayatve'pi sthAnyalAzrayatvAbhAvAt / na ca nIgdhAtorbuli akAdeze vRddhau nai aka iti sthite aikA. For Private and Personal Use Only Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / rasya sthAnivadbhAvenAcvamAzritya 'anaci' (sU 48) iti dvitvaniSedho na zaGkayaH, 'analvidhau ' iti tanniSedhAt / (50) acaH parasmimpUrvavidhau 1 / 1 / 57 // avidhya 'midam / paranimitto'jAdezaH sthAnivatsyAt sthAnibhUtAdacaH pUrvatvena rasya sthAnivadbhAvena IkAradharmakatvAdAyAdezo na syAt IkArasya AyAdezAbhAvAditi vAcyam, iha hi sthAniprayuktaM yat kAryaM zAstrIyaM tadevAtidizyate / IkArasya ca AyAdezabhAvo na zAstravihita iti na tasya IkArasthAnike aikAre atideza ityAstAM tAvat / zraneneti / udAhRtena sthAnivatsUtreNa iha sudhy ityatra IkArasthAna - kasya yakArasya sthAnivadbhAvena ackAryakAritvamAzritya aci na dvitvamityarthakena anacItyanena dhakArasya dvitvaniSedho na zaGkanIya ityarthaH / kuta ityata Aha-anavidhAviti tanniSedhAditi / sthAnivatva niSedhAdityarthaH / yakArAdezasthAnIbhUto yo'l IkAraH tadvatamatvaM yakAre Azritya pravartamAnasya yakAra dvitvaniSedhasya sthAnyalAzrayatvAditi bhAvaH / I nanu sudhU y ityatra mAstu 'sthAnivad' iti sUtreNa sthAnivadbhAvaH / taduttarasUtreNa tu sthAnivatvaM syAdeveti zaGkAmudbhAvayiSyan tathAvidhamuttarasUtramAha- - acaH parasmin / sthAnivatsUtreNaiva siddhe kimarthamidaM sUtramityata Aha- zravidhyarthamiti / alAzrayavidhAvapi sthAnivadbhAvArthamityarthaH / tena vatrazceti sidhyati / o vazcU cchedane / liTi tipi dvitvam / liTyabhyAsasyeti abhyAse rephasya samprasAraNam RkAraH / pUrvarUpam / uradatvam / raparatvam / halAdizzeSaH / tatrAbhyAse vakArasya punaH samprasAraNaM na ; RkArasthAnikasya uradatvasya sthAnivadbhAvena samprasAraNatayA 'na samprasAraNe samprasAraNam' iti niSedhAt / pUrvasUtreNa tvantra sthAnivadbhAvo na sambhavati, samprasAraNaniSedhasya sthAnyalAzrayatvAditi bhAvaH / pUrvasUtrAdiha sthAnivadAdeza ityanuvartate / aca ityetadAdeza ityanenAnveti aca Adeza iti / parasminniti satisaptamI / tatazca paranimittika iti labhyate / taccAdezavizeSaNam / tadAha - paranimitto'jAdezaH sthAnivatsyAditi / vidhIyata iti vidhiH kAryam / pUrvasya vidhiH pUrvavidhiH / pUrvatvaM ca yadyapi sAvadhikam / trayaM cAtra saMnihitam -sthAnI AdezaH paranimittaM ceti / tatra sthAnI tAvannAvadhirbhavitumarhati tasyAdezenApahArAt / nApyAdezaH, nApi paranimittam, vaiyAkaraNa ityatra ikArasthAnikayaNAdezAt tatparanimittAdAkArAcca pUrvasya na yvAbhyAmityaikArasya AyAdeze kartavye yaNAdezasya sthAnivadvAvenActvApatteH / tathApi sthAnyapekSayaivAtra pUrvatvaM vivakSitam, sthAnina AdezenApahRtatve'pi bhUtapUrvagatyA tatpUrvatvasya sambhavAt / tadetadAha - sthAnibhUtAdacaH pUrvatvena dRSTasya vidhau kartavya iti / atra sthAnini sati yadbhavati tadAdeze'pi bhavati, I For Private and Personal Use Only 41 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ acsandhi - dRSTasya vidhau kartavye / iti yaNaH sthAnivadbhAve(1) prApte / (51) na padAntadviva. canavareyalopasvarasavarNAnusvAradIrghajazvavidhiSu 1158 // padasya cara. yanna bhavati tadAdeze'pi na bhavatItyevamazAstrIyasyApi kAryAbhAvasya atideshobhvti| tatrAdye vanazcetyudAhRtameva, tatra 'na samprasAraNe samprasAraNAmiti niSedhakAryasya zAstrIyatvAt dvitIye tu gaNayatItyudAharaNam / gaNasaMkhyAna iti curAdau adantadhAtuH / tasmANic / ato lopH| tipa zapaNerguNaH ayAdezaH gaNayatIti rUpam / atra Nici parataH upadhAbhUtasya gakArAdakArasya "ata upadhAyAH" iti na bhavati prakRtasUtreNAllopasya sthAnivadbhAvAt / akAre sthAnini sati gakArAdakArasya upadhAtvabhaGgAdupadhAvRddhirna pravRttimarhati / vRddhayabhAvasyAzAstrIyatve'pi allope atidezAt / na cAtra gakArAdakArasya sthAnyakArAnna pUrvatvam / NakAreNa vyavadhAnAditi vAcyam , pUrvatvam hyatra vyavahitAvyavahitasAdhAraNam uttarasUtre svare nissedhaallinggaat| tacca tatraiva spaSTIbhaviSyatItyalam / / ____ iti yaNa iti / anena sUtreNa sudh ya ityatra dhakArasya dvitvaniSedhe kartavye IkArasthAnikasya yakArasya sthAnivadbhAve prApte tatpratiSedhasUtramArabhyata ityarthaH / na padAnta. dvirvacana / sthAnivadAdeza iti acaH parasminniti cAnuvartate / paranimittako'jAdezo na sthAnivadityanvayaH / padAntazca dvirvacanaM ca vare ca yalopazca svarazca savarNazca anu. svArazca dIrghazca jazca carceti dvandvaH / teSAM vidhayaH-vidhAnAni / karmaNi SaSTyA samAsaH / tatazca padAntAdiSu vidheyeSu iti labhyate / vara ityanena vare yo'jAdezaH sa vivakSitaH / ArSo dvandvaH / saptamyA alukca / vidhizabdaH pratyekamanveti-padAnta. vidhau dvirvacanavidhAvityAdi / padasyAntaH caramAvayavaH / padAntasya vidhAne padAnta. karmake vidhAne padasya caramAvayave kArya dvivacanAdau ca kA iti yAvat / tadAhapadasya carametyAdinA / padAntasya sthAne vidhAviti tu na vyAkhyAtam , tathA sati eSo yan hasatItyasiddheH / tathAhi-eSaH yan iti chedaH / iNdhAtorlaTaH zatari zapi luki ikArasya iNo yaNiti yaNa atra etattadoriti sulopo na bhavati, tasya hali parato vidhAnAt iha ca tasmin kartavye ikArasthAnikasya yakArasya sthAnivadrAve. naactvaat| na ca na padAnteti niSedhaH zaDyaH, yo vidhIyamAnaH padasya caramAvayavaH sampadyate tatraiva tanniSedhAt iha ca vidheyasya sulopasya padAnavayavatvAt / padAntasya sthAne vidhAviti vyAkhyAne tu iha yakArasya sthAnivadbhAvo na sidhyet lopasya padAntasakArasya sthAne vidhAnAt / atra "hazi ca" ityutve tu kartavye yakAro na sthAniva. (1) sthAnivadbhAve dvitvaniSedhaprayojake ityAdau zeSaH / For Private and Personal Use Only Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra prakaraNam 3 ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAsahitA / 43 ti, ukArasya vidhIyamAnasya padacaramAvayavatvAt / evaM ca padAntavidhAvityasya eSo yan ityetadutvaviSaye udAharaNam / sulopaviSaye tu pratyudAharaNamiti bhASye spaSTam / bhASyapradIpoddyote spaSTatarametat / padAntavidhau kAni santItyAdyudAharaNamanupadameva mUle spaSTIbhaviSyati / dvivaMcane sudhy ityudAharaNam / naceha dvitve kartavye yakArasya sthAnivadbhAvavirahe'pi tanniSedhe sthAnivadbhAvaH syAdeveti vAcyam, anaci ceti dvitvasyAnaimittikatayA tadviSaye yakArasthAnivadbhAvasyAnapekSitatvena tatra tanniSedhasya vaiyarthyApattyA dvirvacanazabdenAtra aci neti dvitvaniSedhasyaiva vivakSitatvAditi bhAvaH / vare yathA - yAyAvaraH / 'yazca yas' iti yAdhAtoryaGantAdvarac / sanyaDoriti dvitvam / yAyAya varaH iti sthite ato lopa iti yo'kArasya lopaH / lopo vyoriti yakAralopaH / atra ajAdyArdhadhAtukamAzritya "Ato lopa iTi ca' ityakAralope kartavye allopo na sthAnivat / yalope yathA- yAtiH / yAdhAtoryaGi dvitvaM ktic yAyAya ti iti sthite, ato lopaH, lopo vyoriti yalopaH, allopasya sthAnivattvAdAto lopaH, lopo vyoriti yalopaH, yAtiriti rUpam / atra allopo yalope kartavye na sthAnivat / na ca vAyvorityatrApi lopo vyoriti yalope kartavye ukArAdezasya vakArasya sthAnivattvaniSedhaH syAditi vAcyam, svaradIrghayalopeSu lopa evAjAdezo na sthAnivaditi vArtike parigaNanAt iha ca vakArasya loparUpatvAbhAvAt / svaravidhau yathA- - cikIrSakaH / cikIrSa iti sannantAt Nvul / akAdezaH / sano'kArasya 'ato lopaH' / atra IkArasya litItyudAttatve kartavye allopo na sthAnivat / yadyapi IkAraH allopasthAnIbhUtAdakArAnnAvyavahitapUrva iti sthAnivadbhAvasya prAptiriha nAsti / tathApyasmAdeva jJApakAt pUrvatvaM vyavahitAvyavahitasAdhAraNam / tatprayojanaM tu pUrvasUtra evoktam / 1 savarNavidhau yathA - ziDDha / ziS iti dhAtoH raudhAdikAlloNmadhyamapuruSaikavacanam / sipa znam / zinaS si / hitvam / dhitvam / STutvam / Sasya jaztvaM DakAraH / zinaDhi | inasorallopaH / nazcApadAntasyetyanusvAraH / anusvArasya yayIti tasya parasavarNaH NakAraH ziNDUDhi iti rUpam / atra parasavarNe kartavye allopo na sthAnivat / vastutastu savarNavidhau nedamudAharaNam / znamakArasya lopo'tra ajAdezaH / tatsthAnIbhUtaH znamakAraH eva / tasmin sati nakArasyAnusvAraprasaktireva nAsti / tathA cAnusvArasya sthAnIbhUtAdacaH pUrvatvena kadApyadRSTatvAttasya parasavarNe kartavye acaH parasminnityallopasya sthAnivattvaM na prasaktamiti kiM tatpratiSedhena / yattu tatvabodhinyAm anusvArasya sthAnibhUto nakAraH inamakArAt pUrvatvena dRSTa iti tatsthAnikAnusvArasyApi tatpUrvatvena dRSTatvaM sthAnidvArApi pUrvatvAbhyupagamAdityu - For Private and Personal Use Only Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 44 siddhAntakaumudI [acsandhi mAvayave dvirvacanAdau ca kartavye paranimitto'jAdezo na sthAnivat / iti sthAniva kam / evaM sati titaumAcaSTe titApayatItyatra pugAgamo na syAt / 'tatkaroti tadAcaSTe' iti Nic / iSTavadAvAdukArasya Teriti lopaH / aco giNatIti takArAdakArasya vRddhiH AkAraH pugaagmH| titApItyasmAt laT tip zap guNaH ayAdezaH titApayatIti rUpam / atra aco NitIti vRddhayA labdhasya AkArasya pugAgame kartavye ukAralopasya sthAnivadbhAve sati ukAreNa vyavadhAnena NiparakatvAbhAvAt pugAgamo na syAt / AkArasya lopasthAnibhRtAdukArAtu pUrvatvasya svataH abhAve'pi sthA. nidvArAsattvAditi siddhAntaratnAkare dUSitam / prauDhamanoramAvyAkhyAne tu zabdaratne pAdamAcaSTe pAdayati tataH kvip pAt hasatItyAdau "jhayo haH" iti pUrvasavaNe kartavye pUrvasmAtparasya vidhiriti paJcamIsamAsaprAptasthAnivadbhAvaniSedhArtha miha sUtre savarNanahaNamiti prapaJcitam / anusvAravidhau ythaa-shiNssnti| ziSadhAtorlaTi shiH| jho'ntaH / znasorallopaH / nazcApadAntasyetyanusvAraH / ziMSanti / iha tu na parasavarNaH / SakArasya yayatvAbhAvAt / atra anusvAre kartavye allopo na sthAnivat / tatra dIrghavidhau ythaa-prtidiinaa| hali ceti dakArAdikArasya dIrdhe kartavye allopo na sthAnivat / jazvidhau yathAsagdhizca me| ada bhakSaNe tin / bahalaM chandasIti ghasala AdezaH / "ghasibhasohali ca" ityupdhaalopH| jhalo jhalIti slopH| jhaSastathoriti takArasyA dhatvam / 'jhalAjaz azi' iti jaztvena dhakArasya gakAraH / samAnA gdhiH adanaM sandhiH / samAnasya chandasIti sabhAvaH / atra jaztve kartavye upadhAlopona sthAnivat / cavidhau ythaa-jksstuH| ghaseliTi atus / dvitvam / "halAdizzeSa:" "abhyAse carca" iti jaztvam / 'kuhozcuH' iti jakAraH / 'gamahana' ityupadhAlopaH / 'khari ca' iti cvm| kakAraH / 'zAsivasi' iti SaH / atra catve kAyeM upadhAlopo na sthAnivat / bhASye tu pUrvatrAsiddhe na sthAnivadityavaSTabhya dvivacanasavarNAnusAradIrghajazcaraH pratyAkhyAtAH / kiJca 'dIrghAdAcAryANAm' ityuttaram 'anusvArasya yayi parasavarNaH vA padAntasyA 'toli' 'udasthAstambhoH pUrvasyA 'jhayo ho'nytrsyaam| 'zazchoTi' iti SaTsUtrIpAThottaraM 'jhalAJjaz jhazi' 'abhyAse carca' 'khari ca 'vAvasAne 'aNo'pragRhyasyAnunA. sikaH' iti paJcasUtrIpATha iti 'halo yamA yami' iti sUtrasthabhASyasammataH sUtrakra. mH| evaM ca ziNDDhItyatra na parasavarNaprasaktiH / parasavaNe kartavye SakArasthAnikasya jaztvasyAsiddhatvena yayparakatvAbhAvAditi sarvathApi savarNavidhau ziNDDhIti nodAha. raNamityAstAM taavt| iti sthAnIti / anena sUtreNa sudh ya ityatra dvitvaniSedhe kartavye yakArasya sthA For Private and Personal Use Only Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / dbhAvaniSedhaH / (52) jhalAM jaz jhazi 8|4|53 // spaSTam / iti dhakArasya dakAraH / (53) adarzanaM lopaH 1|1|60 // prasaktasyAdarzanaM lopasaMjJaM syAt / (54) saMyogAntasya lopaH 8|2|23|| saMyogAntaM yatpadaM tadantasya lopaH syAt / iti yalope prApte / 'yaNaH pratiSedho vAcyaH' (vA 4806) / ' yaNo mayo 45 I nivattvaniSedha ityarthaH / evaM cAcparakatvAbhAvena anaci ceti niSedhAbhAvAt dhakArasya dvitvaM nirbAdhamiti bhAvaH / tathAca sudh dh y iti sthitam / jhalAbjaz jhazi / spaSTamiti / jhalAM sthAne jaz syAt jhazi parata iti spaSTArthakam / tatra na kiJcidvayAkhyAtadhyamasti padAntarasyAnuvRttyabhAvAdityarthaH / iti dhakArasyeti / prathamadhakArasyetyarthaH / dakAra iti / sthAnata AntaryAditi bhAvaH / sud gh y ityatra yakArasya saMyogAntalopaM zaGkituM lopasajJAsUtramAha-pradarzanaM lopaH / zabdAnuzAsanaprastAvAcchandaviSayaka zravaNamiha darzanaM vivakSitam / darzanasyAbhAvaH adarzanam / arthAbhAve'vyayIbhAvaH / 'sthAne'ntaratamaH' ityataH sthAna ityanuvartate / sthAnaM prasaGga ityuktam / zAstrataH zabdasya kasyacicchravaNaprasaGge sati yadazravaNam, tat lopasa bhavatItyarthaH / tadAha - prasaktasyeti / tatra zravaNAbhAvAtmake lope vihite zravaNArthamuccAraNamapi nAstItyarthAllabhyate / prasaktasya kim ? dadhi ityAdau vipaH azravaNAtmakalopasya pratyayalakSaNamAzritya 'hrasvasya piti kRti tuk mA bhUt / saMyogAntasya lopaH / padasyetyadhikRtam / saMyogaH anto yasyeti vigrahaH / saMyogAntasya padasya lopa ityanvayaH / naca kRtsnapadasya lopaH / kintu alo'ntyasyeti paribhASayA tadantasyaiva / tadAha-saMyogAntamityAdinA / atra antagrahaNaM spaSTArthameva / saMyogasya padavizeSaNatayA yena vidhirityeva tadantalAbhAt / yattu saMyogAvantau yasyeti vigraha - lAbhArthamantagrahaNam / anyathA sudRSatprAsAda ityatra pakArAt pUrvatakArasya lopaH syAditi / tanna, saMyogasanjJAyA vyAsajyavRttitvAt pratyekavRttitvamabhyupagamya antagrahaNaprayojanavarNanasya vyarthatvAditi zabdaratne vistaraH / 1 iti lopa iti / sudha y iti yakArasya anena sUtreNa lope prApte tatpratiSedhaH Arabhyate / yaNaH pratiSedho vAcyaH / yaNaH saMyogAntalopapratiSedho vaktavya ityarthaH / anena vArtikena yakArasya saMyogAntalopo na bhavatIti zeSaH / idaM vArtikam Akare pratyAkhyAtam / athAtra yakArasya acaH paratvAbhAvAdacparakatvAcca anaci ceti dvitvAprAsau dvitvavidhimAha - yaNo mayo dve vAcye / anena vArtikena yakArasya dvitvamityanvayaH / nanu yadi yaNa iti paJcamI maya iti SaSThI tarhi yaNaH parasya mayo -dvitvamiti labhyate / prakRte ca yakAro na yaNaH paraH, nApi may / ataH kathamanena For Private and Personal Use Only Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6 siddhAntakaumudI [ acsandhi dve vAcye' (vA 5018 ) / 'maya iti paJcamI yaNa iti SaSTho' iti pakSe yakArasyApi dvitvam / tadiha dhakArayakArayo dvitvviklp| catvAri rUpANi / ekadhamekayam / dvidhaM dviyam / dvidhamekayam / ekadhaM dviyam / sududdhyupAsyaH / madhvariH / dhAttraMzaH / lAkRtiH / (55) nAdinyAkroze putrasya 8|4|4|18|| putrazabdasya na dve sta vArtikena tasya dvitvamityata Aha-maya itIti / pakSe ityanena ubhayathA vyAkhyAnamiSTamiti sUcitam / vinigamanAvirahAditi bhAvaH / atrApi vArtike yaro'nunAsika ityato vAgrahaNamanuvartate / tatazca phalitamAha - taditi / tadityavyayam / iyatA sandarbheNa yat prapaJcitaM tena iha sudhy ityatra yakAradhakArayoH dvitvavikalpAcvatvAri rUpANi sampadyante ityarthaH / ekadhamekayamiti / ekaH dhakAraH yasya tat ekadham, evaM ekayamityapi / dhakArayakArayorubhayorapi dvitvAbhAve ekadhakAra mekayakAra ca prathamaM rUpamityarthaH / dvidhaM dviyamiti / dvau dhakArau yasya dvidham / evaM dviyamityapi / dhakArayakArayorubhayorapi dvitve dviyakAraM dvidhakAraM ca dvitIyaM rUpamityarthaH / dvidhamekayamiti / dhakArasya dvitve yakArasya dvitvAbhAve dvidhamekayaM ca tRtIyaM rUpami - tyarthaH / ekadhaM dviyamiti / dhakArasya dvitvAbhAve yakArasya dvitve ekadhaM dviyaM ca caturtha rUpamityarthaH / suddhyupAsya iti / iha 'na bhUsudhiyoH' iti niSedhastu na bhavati tasya ajAdau supi vidhAnAt / iko'savarNa ityapi na / 'na samAse' iti tanniSedhAt / madhvaririti / madhurnAma asuravizeSaH / tasyArizatruH madhvariH / harirityarthaH / atra dhakArAdukArasya sthAnata AntaryAt yathAsaGkhyaparibhASayA vA vakAraH / na cAtra vakArasya dantasthAnAdhikyAt na sthAnasAmyamiti vAcyam / yAvatsthAnasAmyasya sAvarNyaprayojakatve'pi Antaratamye yatkiJcitsthAnasAmyasyApi prayojakatvAt / anyathA cetA stotetyAdau ikArAdeH ekArAdyanApatteH / dhAttraMza iti / atra takArasyaiva dvitvam / na tu rephasyetyanupadameva vakSyate acorahAbhyAmityatra / lAkRtiriti / lavarNasya AkRtiriva AkRtiryasyeti vigrahaH / atra AkAre pare lavarNasya dantasthAnasAmyAt lakAraH / na ca dantasthAnasAmyAt prathamAtikrame kAraNAbhAvAcca tasya cakAra evAstu / Antaratamye yatkiJcitsthAnasAmyasya prayojakatAyAH maddhvarirityatroktatvAditi vAcyam, atra hi catvAro yaNo yavaralA vidheyAH / tatra vakAra - vidhikAre oSTasthAnasAmyAt nissapatnaH sAvakAzaH, tatra lakArasya dantarUpasthAnabhedAdaprApteH / lAkRtirityatra lavaNeM tu vakAro lakArazcetyubhayamapi prAptam / atra zabdaparavipratiSedhamAzritya lakAravidhiH paratvAt apavAdatvAcca vakAravidhi bAdhate / yadi hi prathamAtikrame kAraNAbhAvAdatrApi vakAra eva syAt, afe lakAra vidhirnirava For Private and Personal Use Only Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] baalmnormaasaahtaa| - AdinIzabde pare Akroze gamyamAne / putrAdinI tvamasi pApe / 'Akroze' kim / tattvakathane dvivacanaM bhavatyeva / puttrAdinI sarpiNI / 'tatpare ca' (vA 5021) / putraputrAdinI tvamasi pApe / 'vA hatajagdhayoH' (vA 5022) / puttrhtii-putrhtii| puttrajagdhI-putrajagdhI / (56) triprabhRtiSu zAkaTAyanasya 84|45 // tryAdiSu saMyukteSu vA dvitvam / inndrH-indrH| rASTram-rASTram / (57) sarvatra kAza eva syAt / ato'tra lavarNasya lakAra evetyAstAM taavt| ___naadinyaakroshe| ve itynuvrtte| yara iti ca / Akrozo nindaa| AdinIti DyantaM luptasaptamIkam / AdinIzabde pare putrazabdasyAvayavo yaH yara takAraH tasya na dvitvam / Akroze gamye ityrthH| tdaah-putrshbdsyetyaadinaa| putrazabdasyAvaya. vasyetyarthaH / putrAdinI tvamasi pApe iti / putrAnattuM zIlamasyAH putrAdinI / 'supya. jAtau iti nniniH| Rnnebhya iti ddiip| he pApe ! tvaM putrAdinItyanvayaH / putrghaatiniityrthH| IdRzAkrozasya prAyeNa strISveva sambhavAt sUtre AdinIti Dyantameva vivakSitamiti hrdttH|maadhvo'pyevm / atra ukArAt parasya takArasya "anaci ca" iti prAptaM dvitvaM niSidhyate / rephasya tu na kApi dvitvaprasaktirityanupadameva vakSyate / Akroze kimiti / Akroza ityasya kiM prayojanamityarthaH / kiM pRcchAyAM jugupsane ityavyayavaga amaraH / evamuttaratrApyevajAtIyakeSu draSTavyam / tattvakathana iti / yasyAH putrAH svayameva mriyante tAM prati puttrAdinIti vastusthitikathane tu na dvitvaniSedhaH, tatra nindAyAH apratIterityarthaH / tatpare c| vArtikametat / saH AdinIzabdaH paro yasmAt saH tatparaH AdinIzabdaparake putrazabde ca pare putrazabdAvayavasya yaroM na dvitvmityrthH| putraputrAdinI tvamiti / putrasya putrAnattIti vigrahaH / atra pUrvasya putrazabdasya AdinIzabdaH paro na bhavati, dvitIyaputrazabdena vyvdhaanaat| ataH pUrvasUtreNa aprApte dvitvaniSedhe idamArabdham / vA htjgdhyoH| hatazabde jagdhazabde ca pare putrazabdAvayatrasya yaro dvitvaM vA syAdityarthaH / puttrahatIti / takAradvitve rUpam / putro hato yayeti vigrhH| 'asvAGgApUrvapadAt' iti GISa iti kecit / vastutastu jAtipUrvAdityasya tatrAnuvRttaH gaurAditvAt DISiti yuktam / putraghAtasAhasasya strISveva sambhavAt strIliGgamevodAhRtam / putrahatIti / dvitvAbhAve rUpam / evaM puttra. jagdhI putrajagdhIti / anaci ceti dvitvavikalpe siddhe putrazabdasya ktAnte cet hatajagdhayoreva Akroza eveti niyamArthamidaM vArtikamityAhuH / triprabhRtiSu zAkaTAyanasya / tricaturAdiSu halSu saMyukteSu Adyasya acaH parasya yaraH dvitvaM zAkaTAyanamate / matA. ntare tu netyarthaH / indra iti nakArasya dvitvviklpH| rASTramityatra SakArasya dvitvviklpH| sarvatra zAkalyasya / netyanuvartate / yatra yatra dvitvaM vihitaM tatra tatra zAka For Private and Personal Use Only Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 47 siddhAntakaumudI [acsandhi - zAkalyasya 451 // dvitvaM na / arkaH / brahmA / (58) dIrghAdAcAryA. NAm maa52|| dvitvaM na / dAtram / pAtram / (54) aco rahAbhyAM dve maa4|| acaH parAbhyAM rephahakArAbhyAM parasya yaro dve vA staH / haya'nubhavaH / nahyayasti / (60) halo samAM yami lApaH 8464 // halaH parasya yamo lopaH syAdvA yami / iti lopapakSe dvitvAbhAvapakSe caikayaM rUpaM tulyam / lopArambha. lyasya RSemate dvitvaM na bhavatItyarthaH / dIrghAdAcAryANAm / netyanuvartate / dIrghAt parasya yarI dvitvaM keSAJcidAcAryANAM mate na bhavati / matAntare tu bhavati / anaci cetyatra vAgrahaNamanuvartate iti nAzalAviti sUtre kaiyttH| evaM ca anaci cetyeva dvitvavikalpasiddhau triprabhRtiSvityAdisUtratrayaM nArambhaNIyamiti prauDhamanoramAyAM sthitam / etatsUtratrayavirodhAdanaci cetya vAgrahaNaM nAnuvartyamiti yuktaM pratibhAti // aco rahAbhyAM dve / yaro'nunAsika ityato yara iti SaSTayantaM veti cAnuvartate / aca iti digyoge paJcamI / parAbhyAmiti shessH| rahAbhyAmityapi paJcamI / parasyeti zeSaH / tadAha-acaH praabhyaamityaadinaa| haryAnubhava iti / hareranubhava iti vigrahaH / hari anubhava iti sthite rephAdikArasya yaNa / tasya dvitvam / atha hakArAta parasyodAharati-na yastIti / nahi astIti sthite hakArAdikArasya yaNa tasya dvitvam / ihobhayatra yakArasya acaH paratvAbhAvAdacparakatvAcca dvitvamaprAptaM vidhIyate / atra anaci ceti rephahakArayodvitvaM na bhvti| dvitvaprakaraNe rahAbhyAmiti rephatvena hakAratvena ca sAkSAcchUtena nimittabhAvena tayoH yara zabdabodhitakAryabhAktvavAdhAt , zrutAnumitayoH zrutaM balIya iti nyaayaat| hara y ya anubhavaH / naG y y asti iti sthite| ubhayatrApi prathamayakArasya lopavidhimAha-halo yamA yami lopaH / jhayo ho'nyatarasyAmityato'nyantarasyAmityanuvartate / tacca vibhaktipratirUpakamavyayaM vArthe vartate / yamAmiti bahutvaM prayogabahutvApekSam / ekaikasmin prayoge bahUnAM yamAmasambhavAt / halaH iti digyoge pnycmii| parasyeti zeSaH / tadAha-halaH parasya yama ityaadinaa| anena sUtreNa udAharaNadvaye'pi prathamayakArasya lope sati ekayakArarUpaM sampadyate / lopAbhAvapakSe tu dviyakArarUpaM sampadyate / nanu halo yamAmiti sUtrametadarthe nArambhaNIyam / aco rahAbhyAmiti yakAradvitvasya vaikalpikatayA dvitve sati dviyakArarUpasya, dvitvAbhAve ekayakArarUpasya ca siddharityAzaya nAsya sUtrasyAtra prayojanamityAhaiti lopeti| tarhi kimasya sUtrasya phalamityata Aha-lopArambheti / 'dityadityA. dityapattyuttarapadANNyaH' ityAdityazabdAt zeSArthaNyAntAt devatArthe nnyH| Aditya ya iti sthite / 'yasyeti ca' iti yakArAdakArasya lope takArAdyakArasya anena sUtreNa lopH| tasmin satyeva AdityamityekayakAraM rUpaM sidhyati, nAnyathA / For Private and Personal Use Only Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / phalaM tu 'Adityo devatA asyaityAdityaM haviH' ityAdI / 'yamAM yami' iti yathAsakhyavijJAnAnneha / mAhAtmyam / (61) eco'yavAyAvaH 6 |1|78 // ecaH kramAday av Ay Av ete syuraci / (62) tasya lopaH 1|3|6|| tasyeto lopaH syAt / iti yavayorlopo na / uccAraNasAmarthyAt / evaM ca itsaMjJApIha na bhavati / haraye / viSNave / nAyakaH pAvakaH / [' yasmin vidhistadAdAvatprahaNe' | saptamyante alprahRNe vizeSaNIbhUte yo vidhirArabhyate sa tadAdau jJeyaH / yena vidhirityasyApavAdaH / (63) vAntA yi pratyaye 6 1276 // yakArAdau pratyaye pare 46 I ataH sUtrArambho na viphala iti bhAvaH / atra 'Apatyasya ca taddhite'nAti' iti lopastu na, jAtAdyarthakatvena ApatyatvAbhAvAt / atra tvetat sUtraM nyAyyatvAdupanyastamiti bhAvaH / nanvevamapi mahAtmano bhAva ityarthe 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH' iti pyAja Tilope AdivRddhau mAhAtmyamityatrApi takArAnmakArasya lopaH syAt, tasya yamtvAt yakArarUpamparakatvAccetyata Aha - yamAmiti / yathA saGakhya vijJAnAditi / vijJAyate aneneti vijJAnaM sUtram / 'vijJAnaM zilpazAstrayoH' ityamaraH / yathAsaGkhyasUtrAdityarthaH / tathAca makArasya makAre parata eva lopalAbhAt yakAre pare na lopa ityarthaH / eco'yavAyAvaH / ayUca abUca Ayca Avaceti vigrahaH / iko yaNacItyato'cItyanuvartate / yathAsaGkhyaparibhASayA ekArasya ay, okArasya abU, aikArasya AyU, aukArasya Av, iti labhyate / tadAha-ecaH kramAditi / yathAsaGkhyasUtrabhASyarItyA tu antaratamaparibhASayaivAtra vyavasthA jJeyA / iha ico'ci yaNayavAyAva ityeva sUtrayitumucitam / eteSvAdezeSu yakAravakArayorhalantyamiti itsaMjJAyAM lopamAzaGkitumAha-tasya lopaH / itsaMjJAprakaraNAnte idaM sUtram / tatra tacchabdaH sannihitam itaM parAmRzati / tadAha-tasyeta iti / ityanena sUtreNa yavayorlopo na zaGkanIya ityarthaH / kuta ityata Aha-- uccAraNeti / yadyatra yavayorlopaH syAt, tarhi tayoH sUtre anuccAraNameva syAt, 'prakSAlanAddhi paGkasya dUrAdasparzanaM varam' iti nyAyAditi bhAvaH / tarhi kimanayoritsaMjJayetyata Aha- evanceti / uktaprakAreNa lopAbhAve sati itsaMjJApi iha yakAre vakAre ca na bhavati, phalAbhAvAdityarthaH / krameNodAharati - haraya ityAdinA / hare e, viSNo e, nai akaH, pau aka iti sthiteSu eMkArAdInAM kramAdayAdayaH / vAnto yi pratyaye / yi iti saptamyantam / tena yakArAdAviti labhyate, 'yasminvidhistadAdAvagrahaNa' iti vArtikAt / tatra yasminniti saptamyantaM vivakSitam / aliti varNaparyAyaH / saptamyante varNagrahaNe yo vidhiH saH tadvarNAdau jJeya iti tadarthaH / 4 bA0 For Private and Personal Use Only Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 50 siddhAntakaumudI [ acsandhi odautorav bhAva etau stH| govikAro gavyam / 'gopayasoryat' (sU 1538) / nAvA tArya nAvyam / 'nauvayodharma' (sU 1643) ityAdinA yat / 'goyUtau chanda. syupasaGkhyAnam' (sU 3543) 'adhvaparimANe ca' (vA 3544) gvyuutiH| 'UtiyUti-' (sU 3274) ityAdinA yUtizabdo nipAtitaH / 'vAntaH' ityatra vakArAt yena vidhirityasyAyamapavAdaH / vakAraH ante yasya saH vaantH| pUrvasUtropAttaH avA. dezaH AvAdezazca vivakSitaH / tau ca kayorbhavata ityAkAGkSAyAM odautorityAlla. bhyate, pUrvasUtre tayoreva tadubhayasthAnitvena klpttvaat| tdaah-ykaaraadaavityaadinaa| gavyamiti / go ya iti sthite okArasya acparakatvAbhAvAt eco'yavAyAva itya. prApte avAdezo'tra vidhIyate / asti cAtra ya ityasya pratyayatvamityAha-gopayasoryaditi / anena sUtreNa gozabdAt vikArArthe yatpratyaya iti shessH| nAvyamiti / noM ya iti sthite aukArasya acparakatvA'bhAvAt eco'yavAyAva iti aprApte vacanamidam / asti cAtra ya ityasya pratyayatvamityAha-nau vaya iti / gavyaM nAvyamityatra lopaH zAkalyasyeti hali sarveSAmiti ca vakArasya lopo na bhavati, tayoH padAntaviSayatvAt iha ca bhatvena pdtvbaadhaat| goryaMto chandasyupasaGkhyAnam / chandasi vede yUtizabde pare gozabdAvayavasya okArasya sthAne av iti vAntAdezo bhavatIti upasaGkhyAnam adhikavacanaM kartavyamiti sUtrakAraH zikSyate / 'A no mitrAvaruNA ghRtairgavyUtimukSatam' ityudAharaNam / gamyUtiH / goprcaarbhuumiH| gAvo yUyante mizrayante'syAmityadhikaraNe yudhAtoH ktiniti vedabhASye bhttttbhaaskrH| atra yUtizabdasya pratyayatvAbhAvAttasmin parataH 'vAnto yi pratyaye ityaprAptau vacanamidam / zradhvaparimANe c| mArgaparimANavizeSa gamye'pi yUtizabde pare gozabdAvayavasya okArasya ava iti vAntAdezasya upasakhyAnaM kartavyamityarthaH / loke'pi prAptyarthamidam / yadyapi pUrvavArtikaM vaidikaprakriyAyAmeva upanyasanIyam , tathApyatra anuvR. ttibodhasaukaryArthamiha tadupanyAsaH / gavyUtiriti / yAvati gozabdaH yUyate mizrayate zrUyate tAvAnadhvA gavyUtiH, krozayugam / 'gavyUtiH strI krozayugam' ityamaraH / yudhA. toradhikaraNe ktin / kathamiha yudhAtordIrgha ityata Aha-UtiyUtIti / nipAtanAdeva dIrgha iti bhAvaH / siddhaprakriyasya nirdezo nipAtanam / __nanu gavyaM nAvyamityatra bhatvena padatvabAdhAt 'lopaH zAkalyasya' iti 'hali sarveSAm' iti ca valopAbhAve'pi gavyUtirityatra lopa: syAt / antarvartinIM vibha. ktimAzritya padatvAt yUtizabdasya yajAdisvAdipratyayatvAbhAvena tasmin parato bhatvAbhAvAccetyata Aha-vAnta ityatretyAdi / "vAnto yi pratyaya" ityatra vakArAt goyaMtAvityatra chakArAdvA .pUrvabhAge vakAraH prazliSyata ityanvayaH / tarhi va vAnta For Private and Personal Use Only Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3] baalmnormaashitaa| 51 - - 'goguMtI' ityatra chakArAdvA pUrvabhAge lopo vyoH (sU0 873) iti lopena vakAraH prazlipyate / tena zrUyamANavakArAnta AdezaH syAt / vakAro na (1)lupyata iti yAvat / (64) dhAtostannimittasyaiva 610 // yAdau pratyaye pare iti, v chandasIti ca vakAraH kuto na zrUyata ityata Aha-lopA vyoriti lopeneti / antarhita iti shessH| nanu prazleSe sati kimAyAtamityata Aha--teneti / vAnto yoti sUtre vakArAt prAk va iti prazliSyamANaM vAntasya vizeSaNam / vizeSaNatvAcca tadantavidhau sati vakArAnta iti labhyate / tatra vAntasya punarvAntatvavacanasAmarthyAt zrUyamANavakAravAn vAnta AdezaH syAditi lbhyte| goryatAvityatra ca idameva vAntagrahaNamanuvartata iti tatrApi zrayamANavakAravAn vAntAdeza iti labhyate / goe~tAvityatra chakArAt prAk va iti prazliSyamANamapi pUrvasUtrAdanuvRttasya vAnta ityasya vizeSaNamiti / tadantavidhinA vAntatvalAbhe vAntasya punarvAntatvavacanasAma rthyAt zrUyamANavakAravAn iti labhyata ityarthaH / nanvetAvatA gavyUtirityatra avAdeze vakArasya zrUyamANatvalAbhe'pi lopazaGkA na parihatetyata Aha-vakAro na lupyata iti yAvaditi / vakArasya zrUyamANatvavacanaM vakAro na lupyata ityarthe paryavasannamityarthaH, azravaNasyaiva lopazabdArthatvAditi bhAvaH / yadyapi vAnto yIti sUtre vakAraprazleSasya tadudAharaNe gavyaM nAvyamityatra prayojanaM nAsti, tatra bhatvena padatvasya bAdhena uktalopasyAprAptaH / lavyamityAdau svata eva padatvAbhAvAllopasyAprAptiH / gAmicchati gavyatItyatra kyajante'pi vakArasya na lopaprasaktiH, 'naH kye' iti niyamena tatra padatvAbhAvAt / tathApi goryatAviti vAtike tadanuvRttau gavyUtirityatra prayojanamastyeva / evaM ca vAtika eva tatprazleSa ucitaH / etasmAdevAsvarasAt chakArAdvetyutam / vastutastu vakAraprazleSo'nupapannaH, tathA sati sUtre vArtike ca prazliSTasya tasya shrvnnprsnggaat| naca lopo vyoriti lopAttadazravaNamiti vAcyam , vakAralopasya udAharaNAbhAvAdvakAragrahaNaM na kartavyamiti lopo vyoriti sUtrasthabhASyavirodhAt / ato'tra prazliSTavakArasya chAndasa eva lopo varNanIyaH / prakriyAprakAze tu saMjJApUrvako vidhiranitya iti vacanAt gavyUtirityatra na vakAralopa ityuktam / anye tu 'iko guNavRddhI iti sUtre ato lAntasyetyatra luptanirdiSTo vakAra iti bhASyaprAmANyAt kvaci. dasti vakAralopa ityAhuH / nanu oyate auyata ityatrApi okArasya aukArasya ca vAnto yIti vAntAdezaH syAdityAzaGkaya vAnto yIti sUtraM niyamayati-dhAtostannimittasyaiva / eca iti, vAnto (1) vArtikena lopAbhAvo'pi nipAtyate / "bAdhakAnyeva nipAtanAni' iti sarvanAmasaMzA. 'sUtre bhASye spaSTam / For Private and Personal Use Only Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pUra siddhAntakaumudI dhAtorecazcedvAntAdezastarhi tannimittasyaiva nAnyasya / labhyam / avazyalAlyam / ' tannimittasyaiva' iti kim / oyate / auyata / (65) kSayyajayyau zakyArthe 6 / 1 / 61 // yAntAdezanipAtanArthamidam / kSetuM zakyaM kSayyam / 1 yi pratyaya, iti cAnuvartate / saH yAdipratyayaH nimittaM yasya saH tannimittaH / yAdipratyaye pare dhAtoreco bhavan vAntAdezaH yAdipratyayanimittakasyaiva eco bhavati, nAnyasyetyarthaH / tadAha - yAdau pratyaya ityAdinA / lavyamiti / lUM chedane / aco yat / sArvadhAtukArdhadhAtukayorityukArasya guNaH okAraH / tasya dhAtvavayavatvAt yAdipratyayanimittakatvAcca vAntAdezaH / zravazyalAvyamiti / 'orAvazyake' iti lUjI yat / aco NitItyUkArasya vRddhiH kAraH / avazyamityavyayam / mayUravyaMsakAditvAtsamAsaH / 'lumpedavazyamaH kRtye ' iti malopaH / atra aukArasya dhAtvavayavatvAt yAdipratyayanimittakatvAcca vAntAdezaH / nanu lavyamavazyalAvyamityatra vAnto yItyeva vAntAdezaH siddhaH / atastannimittasyaiveti niyamArthamidaM sUtramiti sthitiH / tanniyamavidheH kiM prayojanamiti pRcchati tannimittasyaiveti kimiti / niyamasya kiMprayojanamityarthaH / zrayate iti / veJ tantusantAne / karmaNi laT / bhAvakarmaNorityAtmanepadam | yak / vacisvapiyajAdInAmiti vakArasya samprasAraNam ukAraH / pUrvarUpam / akRtsArvadhAtukayorityukArasya dIrghaH / ADA saha ukArasya 'AdguNa' iti guNaH okAraH / tasya parAdivadbhAvena dhAtvavayavatve'pi yAdipratyayanimittakatvAbhAvAt na vAntAdezaH / nanvatra na dhAtulopasUtrasthabhASyarItyA AdguNa iti guNasya okArasya padadvayApekSatvena bahiraGgatayA vAntAdeze kartavye asiddhatvAdokArAbhAvAnna vAntAdezaprasaktirityasvarasAdAha - zrathateti / veJaH kevalAt karmaNi taG / AtmanepadAdi pUrvavat / ADajAdInAmityAT / ATazceti vRddhiH aukAraH / tasya parAdivadbhAvena dhAtvavayavatve'pi yAdipratyayanimittakatvAbhAvAnna vAntAdezaH / nAtra vRddherbahiraGgatvam, pddvyaapeksstvaabhaavaat| 'siddhe satyArambho niyamArtha:' iti nyAyena niyamavidhisiddheH, tannimittasyaivetyevakArastu viparIta niyamavyAvRttyarthaH / evakArAbhAve hi yAdipratyayanimittakasya cedevo vAntAdezaH tarhi dhAtorevaica ityapi niyamaH pratIyate / tathA cabAbhravya ityatra vAntAdezo na syAt / banorapatyaM bAbhravyaH madhubabhruvorbrAhmaNakauzikayoriti yaJ / orguNa ityukArasya guNaH okAraH / tasya yA dipratyayanimittakasya dhAtvavayavatvAbhAvAt vAntAdezo na syAt / ataH iSTaniyamAvadhAraNArthaM tannimittasyaivetyevakAraH / kSayyajayyau zakyArthe / zakyArthe kSayyajayyazabdau vAcakatayA vartate ityarthaH / nanu kimapi kArya vidheyamatra na dRzyate ityata Aha-yAnteti / prAtivikavidhi vinA siddhaprakriyasya zabdasvarUpasya nirdezo nipAtanam / tatazca zakyArthake yAdau pratyaye - [ acsandhi For Private and Personal Use Only Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / } jetuM zakyaM jayyam / 'zakyArthe' kim / kSetuM jetuM yogyaM kSeyaM pApaM jeyaM manaH / (66) krayyastadarthe 6 ||82 // tasmai prakRtyarthAyedaM tadartham / kretAraH kroNIyuriti buddhyA ApaNe prasAritaM kadhyam / kreyamanyat / krayaNAI mityarthaH / (67) lopaH zAkalyasya = | 3|16|| avarNapUrvayoH padantayoryavayorvA lopo'zi pare kSikSaye jijaye iti dhAtorecaH ay iti yAntAdezaH syAditi vidhAnamatra phalati / zakyArthe bhijyoryAnta iti prAtisvikavidhau gauravAdevaM nipAtanamiti bhAvaH / kSayyamiti / kRtyA ityadhikAre kSidhAtoraco yaditi yatpratyayaH / sa ca 'zaki liG ca' iti zakyArthaH / zakyArthe liG syAt cAt kRtyA iti tadarthaH / sArvadhAtukArdhadhAtukayoriti ikArasya guNaH ekAraH / tasyAcparakatvAbhAvAdaprAptaH ayAdezaH atra nipAtyate / jambamityapi pUrvavat / zakyArthe kimiti / zakyArthe ityasya kiM prayojanamiti praznaH / kSetumityAdi / kSetuM yogyaM zreyaM pApam / jetuM yogyaM jeyaM mana ityanvayaH / ahe kRtyatRcazceti yat / sa ca na zakyArthaka iti nAtra yAntAdeza ityarthaH / krayya - stadarthe | idamapi yAntAdezanipAtanArtham / tadathaMzabdaM vyAcaSTe- - tasmA iti / krayyazabde yaH krIJdhAtuH yatpratyayaprakRtibhUtaH tasya yo'rthaH abhidheyaH dravyavinimayarUpaH krayaH saH prakRtyarthaH tacchabdena vivakSitaH / tasmai idaM tadarthaM krayArthaM vastu | tathAca krayArthe vastuni gamye krIJdhAtoryAdau pratyaye pare iti phalati / yAntaH krImastadartha iti vidhau gauravAnnipAtanamAzritam / krayArthatvaM cAtra phalopadhAyakaM vivakSitamityAha -- kretAra ityAdi kathyamityantam | yogyatAmAtragrahaNe tu tadarthe ityavyAvartakaM syAditi bhAvaH / krIJaH karmaNi 'aco yat' iti yat / sArvadhAtuketi guNaH ekAraH / atra ekArasya acparakatvAbhAvAdanena ayAdezavidhiH / kreyamanyaditi / gRhAdau bhojanAdyarthaM saGgRhItaM dhAnyAdItyarthaH / 'aheM kRtyatRcazca' iti yat, atra ayAdezo na bhavati, phalopadhAnasya krayArthatvasya tatrAbhAvAdityarthaH / hare ehi, viSNo iha, zriyai udyataH, gurau utkaH ityatra ecAM krameNa ayavAyAvAdezeSu kRteSu yakAravakArayornaikalpikaM lopaM vidhatte - lopaH zAkalyasya / 'bho bhago' ityataH apUrvasyeti azIti cAnuvartate / vyorlaghuprayatnetyataH vyorityanuvartate / vakArayakArayorityarthaH / apUrvasyeti ca vyorityasya vizeSaNam / avarNa: pUrvaH yasmAt saH apUrvaH / apUrvasya vasya yasya ceti pratyekamanvayAbhiprAyamekavacanam / padasyetyadhikRtam avarNapUrvakAbhyAM yakAravakArAbhyAM vizeSyate / vizeSaNatvAcca vyoriti tadantatA labhyate / tatazca avarNapUrvo yaH vakAro yakArazca tadantapadasya lopaH syAt azi parata ityarthaH / alo'ntyaparibhASayA tAdRzapadAntasyeti labhyate / zAkalyagrahaNAnmatAntare na bhavatIti gamyate / tatazca phalitamAha - zravarNapUrvayorityAdinA / For Private and Personal Use Only 53 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 54 siddhAntakaumudI [macsandhi - pare / 'pUrvatrAsiddham', (sU0 12) iti lopazAstrasyAsiddhatvAnna svarasandhiH / hara ehi-hryehi| viSNa ih-vissnnvih| zriyA udytH-shriyaayuytH| gurA utka:-gurAvutkaH / 'kAni santi' 'ko staH' ityatrAsterallopasya sthAnivadbhAvena yaNAvAdezI prAptau 'na padAnta' (sU 51) iti sUtreNa padAntavidhau taniSedhAnnastaH / (68) vyorityanuvRttAvapi varNasamAmnAye yakArasya prAthamyAt yavayorityuktam / naca zAkalyavaMzyAnAmeva puruSANAmetallopAnusaraNaM nAnyeSAmiti puruSabhedena vyavasthArthameva zAkalyagrahaNaM kuto na syAditi vAcyam , 'naveti vibhASA' iti sUtrabhASye AcAyadezazIlane ca tadviSayateti prastutya 'iko hasvo khyo gAlavasyA 'prAcAmavRddhA! ityAdau gAlavAdyAcAryagrahaNaM prAcAmudIcAmityAdidezavizeSagrahaNaM ca avizeSeNa vikalpArthameva, natu tattadvezyatattaddezabhedena prayogavyavasthArthamiti siddhAntitatvAt / nanu hare ehItyanna ayAdeze yakArasya lope sati 'omADozca' iti pararUpaM syAt / viSNo iha, zriya udyataH, gurau utkaH ityatra avAyAvAdezeSu vakArayakAralope AdguNa iti guNaH syAdityata Aha-pUrvaveti / vakArayakArayorlopasyAsiddhatvena tAbhyAM vyavahitatayA acparakatvAbhAvAdAzatiH acsandhirna bhavatItyarthaH / / tadevamiksandhirecsandhizca niruupitH| tadubhayatrAtiprasaGgamAzaya samAdhattekAnItyAdinA / yadyapi tathApItyadhyAhAryam / kAni santi, kausta ityatra yadyapiyaNAvAdezI prAptau / tathApi na bhavata itynvyH| nanvana ikAraukArayoH sakAraparakatvAdacparakatvAbhAvAt kathaM yaNAvoH prAptirityata Aha-asterallopasya sthAnivadbhAveneti / asUdhAtorAdAdikAllaTi prathamapuruSabahuvacane santIti rUpam / prathamapuruSadvivacane tu staH iti rUpam / ubhayatrApi inasorallopaH iti dhAtvAderakArasya lopa iti sthitiH| tatra allopasya sthAnivattvenAtvAdikAraukArayoracparakatvAyaNAvAdezau prApnuta ityrthH| na ca sthAnivadAdezo'nalvidhAviti sthAnivadbhAvo'tra na smbhvti| allopasya sthAnibhUto yaH akAraH taM paraM nimittatvenAzritya pravartamAnayoryaNAvAdezavidhyoH sthAnyalAzrayatvAditi vAcyam , 'acaH parasmin pUrvavidhau iti sthAnivadAvopapatta: allopasya vikati pare vidhIyamAnasya paranimittakAjAdezatayA tatsthAnIbhUtAdakArAt pUrvatvena dRSTayorikAraukArayoryaNAvAdezavidhau acaH parasminniti pravRttariti bhaavH| tarhi kuto'tra yaNAvAdezau na bhavata ityata Ahana padAnteti sUtreNa padAntavidhau tanniSedhAditi / padAntabhUtekAraukArayoH sthAne bhavato. yeNAvAdezayoH padacaramAvayavatayA tayoH kartavyayoH paranimittakasyAjAdezasyAlopasya sthaanivttvnissedhaadityrthH| For Private and Personal Use Only Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / eka: pUrvaparayoH 6 184 // ityadhikRtya / (66) zrAdguNaH 6 |2| 9 || varNAdaci pare pUrvaparayoreko guNa AdezaH syAtsaMhitAyAm / upendraH / ramezaH / gaGgodakam / (70) uraNUraparaH 1|1|51 // R iti triMzataH saMjJA' ityuktam, tatsthAne yo'N sa raparaH sanneva pravartate / tatrAntaratamyAt 'kRSNarddhiH' ityatra 55 atha ekAdezasandhi nirUpayitumAha - ekaH pUrvaparayoH / ityadhikRtyeti / padadvayAtmakamidaM sUtram uttaratrAnuvRttyarthaM paThitvA katipaya sandhayaH vidhAsyanta ityarthaH / AdguNaH / Aditi paJcamI natu taparakaraNam / ekaH pUrvaparayorityadhikRtam / tadAhaavarNAdacItyAdinA / upendra iti / upa indra iti sthite pakArAdakArasya tasmAdikArasya ca pUrvaparayoH kaNThatAlusthAnakayoH tathAvidha eko guNaH ekAraH, AntaratamyAt / atha pratyAhAreSu svavAcyavAcyeSUktAM lakSaNAM smArayituM dIrghaviSayodAharaNamAharameza iti / ramA Iza iti sthite AkArasya IkArasya ca sthAne pUrvavadeko guNaH ekA-raH / gaGgodakamiti / gaGgA udakamiti sthite AkArasya ukArasya ca kaNThoSThasthAnakayostathAvidhaeko guNaH okAraH / kRSNaddhirityatra kRSNa Rddhiriti sthite AdguNa iti prAptam / atra akAraH RkArazceti dvau sthAninau / tayoH akAra ekAra okAsafaast guNAH prasaktAH, akAreNa sthAninA trayANAmapi kaNThasthAnasAmyAvizeSAt / RkAreNa sthAninA tu na kasyApi sthAnasAmyam, tasya mUrdhasthAnakatvAt eteSAM ca tadabhAvAt / evaM tava lRkAra iti sthite zrayo guNAH prasaktAH, akAreNa teSAM kaNThasthAnasAmyAvizeSAt / lRkAreNa tu sthAninA na kasyApi sthAnasAmyam, tatra katamo guNo bhavatItyAkAGkSAyAmidamArabhyate - uraNaparaH / ityuktamiti / aNuditsUtram iti zeSaH / uH iti R ityasya SaSThayekavacanam / ' SaSThI sthAne' iti paribhASayA sthAne iti labhyate / anuvAde tatparibhASAnupasthitAvapi sthAnegrahaNaM tato'nuvartate / tadAha - tatsthAne yo'Niti / sthAne'ntaratama ityato'pi sthAnegrahaNamanuvartate / sthAnaM prasaGga ityuktam / prasaGgAvasthAyAmityartho vivakSitaH / tadAha- raparaH sanneva pravartata iti / atra ra iti pratyAhAro vivakSitaH / tatazca rephazirasko lakAra ziraskazca pravartata iti labhyate / tayorvyavasthAM darzayati - tatreti / rephalakAraziraskayormadhye kRSNaddhirityatra ar, tavalkAra ityatra alityanvayaH / kuta iyaM vyavasthetyata Aha- zrAntaratamyAditi / triSu guNeSu prasajyamAneSu akArasya aNo rephalakAraziraskatayA tasya ar al ityevamAtmakasya akArAMze sthAnIbhUtena akAraNa, rephAMze RkAreNa, lakArAMze lRkAreNa ca sthAnasAmyAdakAraka kArayoH sthAne areva bhavati / akAralRkArayoH sthAne aleva bhavati / ekAraukArau tu guNau na bhavata eva, tayoH RkAreNa lakAreNa ca sthAnasAmyAbhAvAdityarthaH / naca ekAra okArazca kathaM 1 I For Private and Personal Use Only * Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org pRd Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ acsandhi ar / 'tavalkAraH' ityatra al / aco rahAbhyAm (sU 59) iti pakSe dvitvam / (71) bharo bhari savarNe = |4| 65 // halaH parasya jharo lopo vA syAtsavarNe jhari / dvitvAbhAve lope satyekadham / asati lope, dvitvalopayorvA, dvidham / sati dvisve lope cAsati tridham / kRSNardhiH - kRSNaddhiH ----- kRSNadarddhiH / 'yaNa iti paJcamI maya iti SaSThI' iti pakSe kakArasya dvitvam / lasya tu 'anaci ca' (sU 48) iti / tena 'tavalkAraH' ityatra rUpacatuSTayam / dvitvaM lasyaiva kasyaiva nobhayorubhayorapi / tavalkArAdiSu budhairbodhyaM rUpacatuSTayam // I raparau na syAtAmiti vAcyam, pUrveNaiva NakAreNa hyatrAN gRdyate prazAstRNAmityAdinirdezAdityalam | pakSe dvitvamiti / RdhadhAtoH ktini jhaSastathoriti takArasya dhatve Rddhiriti dvidhakAraM rUpaM svAbhAvikam / tatra arAdeze rephAt parasya dhakArasya aco rahAbhyAmiti kadAcidvitvamityarthaH / jharo bhari savarNe / jhayo ho'nyatarasyAmityataH anyatarasyAmityanuvartate / halo yamAmityataH hala iti, lopa iti cAnuvartate / tadAha--halaH parasyetyAdinA / tadiha rUpatrayaM sampannamityAha - dvitvAbhAva ityAdinA / rephAt parasya RdhU iti dhAtvantasya dhakArasya aco rahAbhyAmiti dvitvAbhAve sati jharo jharIti lope ca sati ekadhakAraM rUpamityarthaH / asatIti / dvitvAbhAve ityanukRSyate / tasyaiva RdherdhakArasya dvitvAbhAve lope ca asati dvidhakAraM rUpam / tathA tasyaiva Rdhe kArasya dvitve lope ca sati dvidhakArameva rUpamityarthaH / satIti / tasyaiva RdherdhakArasya dvitve sati lope ca asati tridhakAraM rUpamityarthaH / yadyapi dvidhapakSa prathamadhakArasya tridhapakSe madhyamadhakArasya ca 'jhalAJjaz jhazi' iti jaztvena dakAro bhavati / tathApi prakriyAbhiprAyeNa bhUtapUrvagatyA vA dvidhatvaM vidhatvaM ceti na doSaH / atha tavalkAra ityannAha--yaNa iti / yaNaH parasya mayo dvitvamiti vyAkhyAne kakArasya dvitvaM, lakArasya tu anaci ceti dvitvamityarthaH / teneti / lakArakakArayordvitvavikalpenetyarthaH / dvitvaM lasyaiveti / lakArasya dvitve kakArasya dvitvAbhAve ca sati dvilakAramekakakAraM ca prathamaM rUpamityarthaH / kasyaiveti / kakArasya dvitve lakArasya dvitvAbhAve dvikakAra mekalakAraM ca dvitIyaM rUpamityarthaH / nobhayoriti / lakArakakArayorubhayorapi dvitvAbhAve ekalakAramekakakAraM tRtIyaM rUpamityarthaH / ubhayorapIti / lakArakakArayorubha yorapi dvitve dvikAraM dvikakAraM caturthaM rUpamityarthaH / tavakkArAdiSviti / AdinA maskArAdisaGagrahaH / 1 For Private and Personal Use Only Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / (72) vRddhareci 618 || Adeci pare vRddhirekAdezaH syAt / guNApavAdaH / kRSNaikatvam / gaGgaughaH / devaizvaryam / kRSNautkaNThatham / (73) etyedhatyU. Dsu 6 / 1186 // avarNAdejAdyoretyedhatyo rUThi ca pare vRddhirekAdezaH syAt / pararU. paguNApavAdaH / upaiti / upaidhate / praSThauhaH / ' ejAyoH ' kim / upetaH / mA bhavA 57 1 vRddhireci / AdgaNa ityataH Aditi paJcamyantamanuvartate / ekaH pUrvaparayorityadhikRtam / tadAha - zrAdecItyAdinA / guNApavAda iti / AdguNa iti prAptAvetadArambhAditi bhAvaH / kRSNaikatvamiti / kRSNasya ekatvamiti SaSThIsamAsaH / ' pUraNaguNa' iti niSedhastvanitya iti tatraiva mUle vakSyate / kRSNeti sambuddhyantaM pRthakpadamityanye / atra akArasya ekArasya ca kaNThatAlusthAnakasya sthAne tathAvidha aikAra ekAdezaH / gaGgA ova iti sthite AkArasya okArasya ca kaNThoSThasthAnakasya sthAne tathAvidha aukAraH, evaM devaizvaryam / kRSNautkaNThyamityatrApi / vastutastu saGkhyAdizabdA na guNavacanA iti tatraiva vakSyAmaH / etyedhasyUTsu / etizca evatizca UThceti vigrahaH / etIti edhatIti ca 'iztipo dhAtunirdeze' iti ztipA nirdezaH / iN gatAviti, edha vRddhAviti ca dhAtU vivakSitau / ecItyanuvartate / 'yasminvidhiH' iti tadAdigrahaNam / ejAdAviti labhyate tacca etyedhatyoreva vizeSaNam / na tu UThaH, asambhavAt / ekaH pUrvaparayorityadhikRtam / AdguNa ityataH Aditi paJcamyantamanuvartate / tadAha-zravarNAdityAdinA / upaitIti / iNadhAtorlaT tip zap luk 'sArvadhAtuka' iti ikArasya guNaH ekAraH / upa etIti sthite anena vRddhiH / upadhata iti / edhadhAtorlaT AtmanepadaM tAdezaH zap / 'Tita AtmanepadAnAm' ityetvam / upa edhate iti sthite anena vRddhiH / praSThauha iti / praSThaM vahatIti praSThavAT / 'vahazca' iti NviH / 'verapRktasya' iti valopaH / ata upadhAyA iti vRddhiH / tataH zasi vasoH samprasAraNamityataH samprasAraNamityanuvRttau 'vAha UTh' iti samprasAraNasajJakasya UThaH samprasAraNAcceti pUrvarUpam / praSTha kaha iti sthite anena vRddhiH aukAraH / nanvatra etyedhatigrahaNaM vyartham, upaiti upaidhata ityatra vRddhirecItyanenaiva vRddhisambhavAt / UThgrahaNamapi vyartham, vRddhirecItyeva siddheH / vAha UTsUtre, 'UThgrahaNAnarthakyaM samprasAraNena kRtatvAt / guNastu pratyayalakSaNatvAt / ejgrahaNAdvRddhiH" iti vArtikakRtA tathaivoktatvAt / UThgrahaNaM na kartavyam / vAhaH ityeva sUtramastu / bhasya vAhaH samprasAraNaM syAditi samprasAraNameva vidhIyatAm / tatazca vakArasya ukAre samprasAraNe pUrvarUpe sati uha, iti sthite pratyayalakSaNamAzritya vipratyaye pare ukArasya laghUpadhaguNe okAre kRte praSTa oha iti sthite vRddhirecIti vRddhiriti vArtikArthaH / tasmAdetyedhatyUTsu iti sUtraM vyarthamityata AhapararUpaguNApavAda iti / etyedhatyoreDi pararUpamityasya, UThi AdguNa ityasyAyamapa For Private and Personal Use Only Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [acsandhi npredidhat / purastAdapavAdanyAyeneyaM vRddhiH 'eli pararUpam' (sU 78) ityasyaiva bA. vAda ityarthaH / yadi hi vAhaH samprasAraNameva vidhIyeta na tu UTha , tarhi vasya samprasAraNena utve kRte pUrvarUpe sati tasya laghUpadhaguNo na bhavati, tasmin kartavye bahibhUtazaspratyayApekSabhasajJApekSasamprasAraNAzritapUrvarUpasya bahiraGgatayA atra asiddhatvAt / tathA ca guNAbhAve praSTa u Aha iti sthite pUrvarUpe praSTha uha. iti sthite AdguNa iti guNe okAre praSThoha iti syAt / samprasAraNasamjhakasya UTho vidhI tu praSTa U Aha, iti sthite pUrvarUpe laghUpadhaguNasyAprasaktatayA okArasyAbhAvAdU. kArasyaiva sattvAt vRddhirecItyakhyAprasaktarAdguNa iti prApte etyedhatyUstviti vRddhau praSTauha iti sidhyatItyUgrahaNamAvazyakamiti vAhaUThasUtre samudAhRtavArtikaM bhASye dUSitamityAstAM taavt| upeta iti / iNdhAtorlaT tas zapa luk / sArvadhAtukamapiditi taso chittvAt tasmin parata ikArasya na guNaH / atra iNdhAtorajAditvAbhAvAttasmin parato na vRddhiH| mA bhavAnpredidhaditi / edhadhAtoNic / luG tipa / 'nityaM DitaH' iti ikAralopaH / 'NizridrusnubhyA iti ca / 'Nau cabyupadhAyA hasvaH / 'caDi ityajAdevitIyasya dhizabdasya dvitvam / abhyAse carceti jaztvam / na mADyoga ityADabhAvaH / bhavacchabdayogAt prathamapuruSaH / tacca tiGantAdhikAre spaSTIbhaviSyati / praididhaditi sthite etyedhatIti na vRddhiH / edhdhaatorejaaditvaabhaavaat| tatra ejAditvavizeSaNA. bhAve tu ihApi vRddhiH syAt / na ca gau cakItyekArasya hasvena ikAre sati nAyamedha. dhAturiti vAcyam , ekadezavikRtasyAnanyatvAt / atra mAUM vihAya predidhaditi na pratyudAhRtam / tathA sati ADajAdInAmityADAgame ATazceti vRddhau aididhaditi syAt / tatra edhaterejAditvAvRddhiriSTaiva / bhavacchandastu cintypryojnH| nanu A ihi AdguNaH ehi ava ehIti sthite ekAdezasya guNasya ekArasya antAdiva. cceti parAdivadbhAvena, Ayantavadekasminniti vyapadezivadAvena ca, iNdhAtorejAditvAttasmin pare eti pararUpamiti pararUpaM bAdhitvA etyedhatyUsviti vRddhau avaihIti syAt / avehIti iSTaM na syAt / na ca omADozceti pararUpeNa tannirvAhaH shyH| etyedhatIti vRddhihi yathA eDi pararUpamityasyApavAdaH tathA omADityasyApyapa. vAdaH / yena nAprAptinyAyasAmyAt ityata Aha-passtAditi / purastAdapavAdA antarAnvidhIn bAdhante nottarAniti nyAyaH / pUrvapaThitA apavAdA avyavahitAnevottarAn vidhIna bAdhante na tu vyvhitaanityrthH| prakRte ca etyedhatyUThasu ityuttaraM kAnicit sUtrANi paThitvA eDi pararUpamiti paThitvA punaH katipayasUtrANi paThitvA omADo For Private and Personal Use Only Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / 56 - vikA / na tu 'omAgezca' (sU 80) ityasya / tena 'avaihi' iti vRddhirasAdhureva / 'akSAdUhinyAmupasaGkhyAnam / (vA 3604) / akSauhiNI senaa| 'svAdoreriNoH' (vA 3606) / svairH| svenerituM zIlamasyeti svairI / svairiNI / 'prAdUhoDhoDhayeSe. dhyeSu' (vA 3605) / prauhaH / prauDhaH / 'arthavagrahaNe nAnarthakasya grhnnm| (5 15) zceti paThitam / tatazca uktanyAyena etyedhatIti vRddhayA eGi pararUpamityeva baadhyte| na tvomADozceti pararUpamapiti bhaavH| vastutastu etyedhatIti vRddhiH omADozcetyasyApavAda eva na bhavati / upaiti ityAdau aprApte'pi tasmin etyedhatIti vRddharArambhAt / ataH purastAdapavAdA iti nyAyasya nAyaM viSayaH / tatazca ava ehItyatraetyedhatoti bAdhitvA paratvAdomADozceti pararUpaM nyAyyamityeva vaktumucitam / ata eva bhASye-nAprApte eli pararUpe etyedhatIti vRddhirArabhyamANA bhavati tasyApavAdaH ADi pararUpe tu prApte cAprApte ca ArabhyamANA vRddhirna tadapavAdaH iti spssttmevoktm| yattu bhASye pakSAntaramuktam-athavA purastAdapavAdA anantarAnvidhIn bAdhanta ityevametyedhatIti vRddhireki pararUpameva baadhte| na tvomAchozceti pararUpamapiiti / tattu etyedhatIti vRddharaDi pararUpamomAkozceti sUtradvayApavAdatvAbhyupagamavAdamAtramAzritya bAdhyasAmAnyacintAmAzritya vetyalaM bhnaa| bhkssaahinyaamupsngkhyaanm| Aditi, acIti, vRddhiriti cAnuvartate / ekaH pUrvapasyoriti ca / uha vitakeM / uhanamUhaH so'syA astItyUhinI / akSazachadAdUhinIzabde pare pUrvaparayoracoH vRddhirekAdezaH syaadityrthH| akSauhiNIti matva. rthIya iniH / naanttvaanchiip| akSANAmUhinIti vigrahaH / parimANavizeSaviziSTA senA akSauhiNI / 'pUrvapadAt saMjJAyAm' iti Natvam / akSa ahinIti sthite guNe prApte anena vArtikena vRddhiH / svAdIreriNoH / svazabdAdIrazabde Irinzabde ca pare pUrvaparayoracovRddhirekAdezaH syaadityrthH| svaira iti / Ira gatau / bhAve ghaJ / svena chandena Ira iti vigrahaH / 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti samAsaH / sva Ira iti sthite guNe prApte anena vArtikena vRddhiH / sveneritumiti / svena chandena IrituM saJcarituM zIlamasyetyarthe supyajAtAviti NiniH / svcchndcaariityrthH| upapadasamAsaH / sva Irin iti sthite guNe prApte anena vRddhiH / prAdahoDhoDhayeSaiSyeSu / pra hatyupasargAt Uha, UDha, UDhi, eSa, eSya, eteSu pareSu pUrvaparayoracorvRddhirekAdezaH syAdityarthaH / prauha iti / uha vitarke / bhAve ghaJ / gatisamAsaH / pra uha iti sthite anena vArtikena vRddhiH / prauDha iti / vaha prApaNe ktH| vacisvapIti samprasAraNam / pUrvarUpam / ho Dha iti Dhatvam / aSastathoriti dhatvam / SThutvam / DhoDhe lopH| dalopa iti dIrghaH / pra uDa iti sthite guNe prApte anena vRddhiH / nanu proDhavAnityatrApi vahadhAtoH ktavatu For Private and Personal Use Only Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [acsandhi 'vrazca-' (sU 294) iti sUtre rAjeH pRthagbhrAjimahaNAjjJApakAt / tenoDhagrahaNena tAntameva gRhyate na tu ktvtvntsyaikdeshH| proDhavAn / prauDhiH / 'iSa icchAyAM tudAdiH' 'iSa gatau divAdiH' 'iSa AbhIkSNye krayAdiH' teSAM ghami Nyati ca eSa' 'eSyaH' iti rUpe / tatra pararUpe prApte anena vRddhiH| zreSaH / shressyH| yastu 'ISa unche' yazca 'ISa gatihiMsAdarzaneSu' tayordIrghopadhatvAt ISaH, iissyH| tatrAdguNena preSaH pressyH| 'Rte ca tRtIyAsamAse' (vA 3605) sukhena RtaH sukhaartH| 'tRtIyA' iti kim / paramartaH / 'pravatsatarakambalavasanANadazAnAmRNe' (vA 3608-9) / pratyaye DhatvadhatvaSTutvaDhalopadIrdheSu pra uDhavaditi sthite prAdUhoTeti vRddhiH syAt / tatrApi UDhazabdasya paratvena zravaNAdityata Aha-arthavaditi / arthavataH zabdasya grahaNasambhave anarthakasya zabdasya grahaNaM na bhavatItyarthaH / iyaM paribhASA svaM rUpa. mityantra rUpamahaNAt siddheti tatraiva sUtre bhASye spaSTam / teneti / arthavata eva grahaNa. niyamenetyarthaH / tAntameveti / ktapratyayastAvadarthavAn , bhaavkrmnnostdvidhaanaat| ktavatupratyayastu kartari vihitH| atastadekadezasya tasyAnarthakatvAt prAdahoDhetyatra UDhagrahaNena grahaNaM na bhavati / atastasmin pare vRddhirna bhavati, kintu guNa evetyarthaH / prauDhiriti / vahadhAtoH ktin ddhtvdhtvssttutvddhlopdiirghaaH| pra aDhi iti sthite guNaM bAdhitvA anena vRddhiH / iSa icchAyAmityAdi / gaNatraye'pi hasvopadhA eva ete dhAtavaH / teSAmiti nirdhAraNe sssstthii| teSAM madhye anyatamAt ghani prayati ca sati laghUpadhaguNe kRte eSa eSya iti ca rUpe siddhe / pra eSa pra eSya iti sthite eDi para. rUpaM bAdhitvA anena vRddhiH| etena vRddhirecItyanena eSaiSyagrahaNayorgatArthatvaM nira. stam / nanveSaM sati preSa iti preSya iti ca kathaM prayoga ityata Aha-yastviti / tayoNopadhatvena laghUpadhaguNAbhAve ISa ISya iti ca sidhyati / tayostu etadvArtike grahaNAbhAvAt tayoH parato vRdhyabhAve AdguNa iti guNe preSaH preSya ityapi rUpadvayamastItyarthaH / eSazabdasAhacaryAt eSyazabdo'pi kRdanta evaM gRhyate / tena tiGante lya. bante ca na vRddhiH-agnaye preSya dUtam , preSya gtH| Rte ca tRtIyAsamAse / tRtIyAsamAse akArAt Rtazabde pare pUrvaparayoracovRddhiH syAdityarthaH / sukhena ta iti vigrahapradarzanam / R gtau| gatyarthAkarmaketi kartari ktaH / prakRtyAditvAt tRtIyA / supsupeti samAsaH / sukha Rta iti sthite guNe prApte anena vRddhiH AkAraH / raparatve sukhAta iti rUpam / samAsagrahaNasya udAhRtavigraha. vAkyameva pratyudAharaNaM darzitaprAyamiti tRtIyetyaMzalya prayojanaM pRcchati-tRtIyeti kimiti / paramate iti / paramazcAsau Rtazceti karmadhArayaH / AdguNaH / prvtstr| For Private and Personal Use Only Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] bAlamanoramAsahitA / prArNam / vatsatarArNamityAdi / ' RNasyApanayanAya yadanyahaNaM kiyate taddaNArNam / dazArNo dezaH / nadI ca dazArNA / RNazabdo durgabhUmau jale ca / (74) upasagadvati dhAtau 6 / 1 61 // avarNAntAdupasargAdRkArAdau dhAtau pare vRddhirekAdezaH syAt / upAcrcchati / prAccheti / (7) antAdivacca 6 / 185 // yo'yamekA 61 paJcamyarthe SaSThI / pra, vatsatara, kambala, vasana, RNa daza, eteSAM RNazabde pare pUrvaparayoraco vRddhirekAdezaH syAdityarthaH / prArNamiti / pragatamRNamiti vigrahe, prAdayo gatAdyarthe prathamayeti gatisamAsaH / pra RNam iti sthite guNaM bAdhitvA anena vArtikena vRddhi: : AkAraH / raparatvam / vatsataraH zizuvatsaH, tasya RNamiti vigrahaH / vatsataramadhikRtya vA tadgrahaNArthaM vA yahaNaM gRhyate tat vatsatarArNam / evamagre'pi draSTavyam / Adizabdena kambalArNa vasanArNe dazArNam RNArNamiti ca gRhyate / sarvatra paSThIsamAsaH / RNazabdasya RNazabde pare kathamanvaya ityata Aha-RNasyeti / dezanadIvizeSayoH kathaM dazArNazabdapravRtirityata Aha - RNazabda iti / tathA ca daza RNAni durgabhUmayaH yasmin deze sa dazArNaH dezavizeSaH / dazavidhAni RNAni jalAni yasyAM nadyAM sA dazArNeti vigrahaH / upasargAdRti / AdguNa ityataH Aditi paJcamyantamanuvartate / tacca upasargavizeSaNam, atastadantavidhiH - akArAntAditi bh / RtIti dhAtorvizeSaNam / yasminvidhiriti tadAdividhiH / RkArAdAviti labhyate / vRddhirevatyato vRddhiriti cAnuvartate / ekaH pUrvaparayorityadhikRtam / tadAha - zravarNAntAdityAdinA / ekAdeza iti / pUrvaparayoracoriti zeSaH / anyathA upasargasya dhAtozca sarvAdezaH syAt / upAcrcchati - prAcchaMtIti / upa Rcchati pra Rcchati iti sthite guNe prApte anena vRddhiH raparatvam / - atha tasya rephasya padAnte vihitaM visargamAzaGkituM tasya padAntatvasAdhanAyAhaantAdivacca / ekaH pUrvaparayoriti sUtramanuvartate / yathAsaGkhyaparibhASayA antAdivadityasya krameNAnvayaH / tatazca pUrvaparayorbhavan ekaH AdezaH pUrvasyAntavatparasyAdivaditi labhyate / yadyapi ekAdezasya dvau varNo sthAninau - pUrvaH parazva, tayozca varNayoH pratyekamekatvAttadapekSayA ekAdezasya antAdivattvakathanamasaGgatam / tathApi pUrvaparavarNayorbhavannekAdezaH prathamasthAnighaTitasamudAyasya pUrvasya yaH antaH prathamasthAnI tatkAryakArI bhavati / dvitIyasthAnighaTitasamudAyasya uttarasya ya AdiH dvitIyasthAnI tatkAryakArI bhavatItyartho vivakSitaH / tatra pUrvAntavattve yathA -kSIrapeNa / kSIrapa ina iti sthite AdguNaityekAdeza ekAraH / tatra pUrvAntavattvena pe ityuttarapadasya ekActvAdekAjutarapade Na iti NatvaM bhavati / atra ekAdeze sthAnivatsUtraM tu na pravartate, ekadezasthAnIbhUtaM pakArAdakAramAlambya pe ityasya ekAjuttarapadatvAzrayeNa pravartamAnasya Natvasya For Private and Personal Use Only Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [bhasandhi dezaH sa pUrvasyAntavatparasyAdivatsyAt , iti rephasya padAntatve / (76) kharava. sAnayorvisarjanIyaH 8 / 3 / 15 // khari avasAne ca pare rephasya visarjanIyaH syAtpadAnte / iti visarga prApte / antavadbhAvena padAntarephasya na visargaH / 'ubhayatharDsa' (sU0 3630), 'kartari carSidevatayoH' (sU 3165) ityAdinirde. sthaanylaashrytvaat| yadyapi ekAjuttarapadatvameva prAdhAnyena gatvavidhirAzrayati / pakArAdakAra sthAnyalaM tu tadvizeSaNIbhUtActvenAzrayati / tathApyanalvidhAviti niSedho'tra bhavatyeva yathAkathacit sthAnyalAzrayaNasyaiva tatra vivakSitatvAt / anyathA pratidIvyetyatra ktvAdeza lyapaM sthAnigatavalAghArdhadhAtukatvenAzritya iDAgame kartavye analpidhAviti niSedhAnupapatteH, tatra valaH prAdhAnyenAzrayaNAbhAvAt / etena sthAni. vatsUtreNa gatArthamidaM sUtramiti nirastam / parAdivattve yathA-khaTvA / atra khaTvAzabdAdajAyataSTApa / savarNadIrgha aakaarH| tasya parAdivatvena TAptvAttataH parasya sohalDyAdilopaH / idamapi sthAnivadbhAvena anirvAhyam / halDyAdilopasyAtra sthA. nyalAzrayatAyA mUlakRtaiva vakSyamANatvAt / na caivaM sati yajerlaDi uttamapuruSaikavacane iTi zapi AdguNe aDAgame ayaje indramityatra guNasya ekAdezasya parAdivattvena ikAratvAttatra ikAre pare savarNadIrghaH syAditi vAcyam , iha hi alsamudAyadharmA evaM prAtipadikatvasubantatvapratyayatvAdayaH atidizyante, natu varNamAtradharmA atva. hsvtvaadyH| uktaM ca bhASye-na vA ataapyaatideshaaditi| antAdivarNamAtravRttidharmAnatidezAdayaja indramityevaMjAtIyakeSu savarNadIrghAdikaM na bhavatItyartha ityalamativistareNa / iti rephasyeti / upAchetItyatra Ar ityekAdezasya pUrvAntavatvena rephasya padAntatve sati visarge prApte ityuttareNAnvayaH / kathaM visargaprAptirityata Aha-kharavasAnayoH / ro rItyataH ra iti SaSTyantamanuvartate / tacca padasyetyadhikRtasya vizeSaNam / yena vidhiriti rephAntasyeti labhyate / khari avasAne ca parataH rephAntasya padasya visarjanIyaH syAdityarthaH / alo'ntyasyetyantyasya bhavati / abhAvarUpasya cAvanasAnasya buddhikRtaM paratvam / phalitamAha-khari avasAne ceti / padAnta iti / vidyamAnasyeti shessH| yadi tu antyavarNasya avasAnasaMjJA tadA avasAna ityatra yojanA virAmo'vasAnamityatroktA / iti visarga iti / upAchetItyAdau anena visarge prApte tatparihAra ucyata ityrthH| antavaditi / antavattvena padAntatvaM prAptasya rephasya visargo na bhvtiityrthH| kuta ityata Aha-ubhayaviti / anyathA tatrApi visarganirdezaH syAditi shessH|| nanvatra dhAtAviti vyartham , upasargagrahaNAdeva dhAtAvityasya siddhaH, kriyAyoge For Private and Personal Use Only Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] baalmnormaashitaa| - - zAt / upasargeNaiva dhAtorAkSepe siddha 'dhAtau iti yogavibhAgena punarvRddhividhAnA. rtham / tena 'RtyakaH' (sU 92) iti pAkSiko'pi prakRtibhAvo'tra na bhavati / (77) vA supyApizaleH 61 // 2 // avarNAntAdupasargAdakArAdau sundhAtau pare vRddhirekAdezo vA syAt / ApizaligrahaNaM pUjArtham / prArSabhIyati / prarSabhI. yati / sAvAt luvarNasya grahaNam / upAkArIyati-upalakArIyati / taparatvAdI? satyeva upasargasaMjJAvidhAnAt / na ca upagata kAraH uparkAraH ityatra kriyAyogasya satvAdupasagatvAcca vRddhiprAptau tannivRttyarthamiha dhAtugrahaNamiti vAcyam , yakriyA. yuktAH prAdayaH taM pratyeva gatyupasargasaMjJA iti paribhASayA gamyamAnagamanakriyAM pratyeva upasargatvAt prakRte ca RkArAdinimittakopasargatvasyaiva vivakSitatvAdityAzajhyAhaupasargeNaivetyAdinA / 'upasargagrahaNenaiva dhAtoH AkSepe anyathAnupapattirUpArthApattito lAbhe sati punaH dhAtAviti vacanaM punarvidhAnArthamityanvayaH / kathaM punarvidhAnalAma ityata Aha-yogavibhAgeneti / yogazabdaH sUtrazabdaparyAyaH / upasargAtIti dhAtAviti ca, sUtraM vibhajyate / tatra upasargAhatIti pUrvasUtre dhAtAvityAllabhyamAdAya uktaarthlaabhH| dhAtAvityuttarasatre'pi upasAMtIti puurvsuutrmnuvrtte| tathA ca pUrvasUtrasamAnArthakametatsUtraM sampadyata iti punarvidhAnalAbha ityrthH| kimarthamidaM punavidhAnamityata Aha-teneti / punarvidhAnenetyarthaH / na bhavatIti / paro'pi prakRtibhAvaH punarvidhAnasAmarthyAt bAdhyata ityarthaH / vA supi| upasargAti dhAtAviti pUrvasUtrama. nuvartate / AdguNa ityataH vRddhirecItyatazca Aditi vRddhiriti cAnuvartate / Adi. tyanena upasargAditi vizeSyata iti tadantavidhiH / pratyayagrahaNaparibhASayA supzabdena subantaprakRtiko dhAturvivakSitaH / ekaH pUrvaparayoriti cAdhikRtam / tadAha-avarNAntAdityAdinA / subdhAtAviti / subantaprakRtikadhAto parata ityarthaH, subantasya dhAtorasambhavAt / ekAdeza iti / pUrvaparayoracoriti zeSaH / yadyapi Rccha gatAvityAdInAM kvipi dhAtutvaM subantatvaM ca sambhavati / tathApi tulyAsyasUtrabhASye upAArIyatI. tyAderetadudAharaNatvena bhASye uktatvAt subantapratatike ityeva vyAkhyAnamucitam / nanu vAgrahaNAdeva siddhe ApizAligrahaNaM vyarthamityata Aha-mApizaligrahaNamiti / ApizalerAcAryasyApyayamarthaH sammata ityAderlAbhArthamityarthaH / prArSabhIyatIti / RSabhamAtmana icchatItyarthe 'supa AtmanaH kyac' 'sanAdyantAH' iti dhAtutvam / 'supA dhAtuprAtipadikayoH' iti supo luk 'kyaci ca' iti Itvam / laT , tip , zap , pararUpam / pra RSabhIyati iti sthite anena vRddhiH AkAraH raparatvam / prarSabhIyatIti / vRdayabhAvapakSe AdguNaH raparatvam / sAvAditi / RlavarNayoriti sAvayAhatItyanena lato'pi grahaNamityarthaH / upAlkArIyatIti / lakAramAtmAna icchatItyarthe kyajAdi For Private and Personal Use Only Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 64 siddhAntakaumudI [baccandhi na / upa RkArIyati-upakorIyati / (7) pati pararUpam 6 / 1 / 64 // avarNAntAdupasargAdegadI dhAtau pare pararUpamekAdezaH syAt / prejte| upoSati / iha 'vA supi' ityanuvayaM vAkyabhedena vyAkhyeyam / tenaigadI sudhAtau vaa| upeDakIyati, upaiDakIyati / propIyati-praughIyati / 'eve cAniyoge' (vA 3631) niyogo'va. dhAraNam / kveva bhokSyase / anavaklaptAvevazabdaH / 'aniyoge kim / tavaiva / pUrvavat / laparatvaM vizeSaH / upalkArIyatIti / vRddhyabhAvapakSe guNaH laparatvam / taparatvA. diti / pratIti taparakaraNena tatkAlasyaiva grahaNAt dIrghaprakAre pare vRddhivikalpo'yaM na bhavati, kiM tu guNa evetyarthaH / RkArIyatIti / RkAramAtmana icchatItyarthe kyajAdi pUrvavat / vRdhabhAvAdana guNa iti / * eGi pararUpam / upasargAditi dhAtAviti cAnuvartate / AdityanuvRttamupasargAdityasya vizeSaNamiti tadantavidhiH / yasmin vidhiriti paribhASayA tadAdigrahaNam / ekaH pUrvaparayoriti cAdhikRtam / tadAha-avarNAntAdisyAdinA / ekAdeza iti / pUrvaparayoriti zeSaH / prejata iti / ejR dIptau / pra ejate iti sthite vRddhirecIti vRddhi bAdhitvA anena pararUpam / ekAraH / ejR kampane iti tu parasmaipadI / upoSatIti / uSa dAhe, laT tipzapa laghUpadhaguNaH upa oSatoti sthite vRddhi bAdhitvA anena okAraH / nanu eDako meSaH, tamAtmana icchati eDakIyati, upa eDakIyatIti sthite anena nityameva pararUpaM syAt / iSyate tu vRddhirapi upaiDakIyati upeDakIyatIti / tatrAha-iheti / ehi pararUpamityatra vA supItyanuvartate / taba naikavAkyatayA samba. dhyate / tathA sati, avarNAntAdupasargAdezAdau subdhAtau pare pararUpamekAdezo vA syA. dityevArthaH syAt / evaM sati prejate upoSatItyatra nityaM pararUpaM na syAt / ato vAsyabhedena vyAkhyeyam / ekipararUpamiti prathamaM vAkyam / avarNAntAdupasargAdeDAdau dhAtau pare pararUpamekAdezaH syAditi tadarthaH / vaa|supiiti dvitIyaM vAkyam / tatra eki paraspamityanuvartate / dhAtau upasargAdityAdi ca / tatazca uktapararUpaviSaye subdhAto pare pararUpaM vA syAditi labhyate / tdaah-teneti| uktarItyA vAkyabhedAzrayaNena ekAdau subdhAtau pararUpaM pAkSikaM bhavati, taditaradhAtau tu nityamityarthaH / eve cAniyoge / niyogazabda vyaacsstte-niyogo'vdhaarnnmiti| avadhAraNam anyayogavyavacchedaH / tadanyasminnatheM yaH evazabdaH tasminnakArAt pare pUrvaparayoH pararUpamekAdezaH syAdityarthaH / kveva bhokSyasa iti / atreti na nizcinuma ityarthaH / ka eva iti sthite vRddhiM bAdhitvA anena vArtikena pararUpamekAraH / anavaklaptAviti / anavadhAraNa ityarthaH / tavaiveti / nAnyasyetyarthaH / atra ekzabdasya avadhAraNArthatvAt na tasmin pare prruupm| For Private and Personal Use Only Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3] baalmnormaashitaa| 65 (98) maco'ntyAdi Ti 1 // 26 // acarcA madhye yo'ntyaH saH Adiryasya tahisaMjJaM syAt / 'zakanvAdiSu pararUpaM vAcyam' (vA 3632) / tacca TeH / zakandhuH / kakandhuH / kulaTA / 'sImantaH kezaveze (vA 3633) siimaanto'nyH| manISA / hanISA / laagliissaa| pataJjaliH / 'sAraGgaH pazupakSiNoH (ga 136) / sArAzo atha kacit TeH pararUpaM vidhAtuM TisaMjJAmAha-praco'ntyAdi tti| aca iti nirdhAraNe SaSThI / jAtAvekavacanam / ante bhavaH antyaH, antyaH AdiH yasya tat antyAdIti vigrahaH / phalitamAha-pracAM madhya ityAdinA / zakandhvAdiSviti / zakandhvAdiSu viSaye tatsidhyarthe pUrvaparayoH pararUpaM vaktavyamityarthaH / tatazca zakAdizabdAnAM Teraci pare Tevaca parasyAvazca sthAne pararUpamekAdeza ityAllabhyate / AdityanuvRttau zakandhvAdigaNe sImanta ityAdikatipayarUpANAmasiddhaH / tadAha-tacca Teriti / zakandhyAdigaNaM paThati-zakandhurityAdinA / zakAnAM dezavizeSANAm andhuH kRpa iti vigrahaH / zaka andhu iti sthite savarNadIle prApte anena pararUpam / atra zakazabde dvAvacI / tatra antyaH ac kakArAdakAraH, tadAdiH akAra eva, 'Adyantavadekasmin ' iti vacanAt / evamagre'pi draSTavyam / karkandhuriti / karkANAM rAjJAm andhuriti vigrahaH / karka andhuH iti sthite pararUpam / kulaTeti / aTa gatau / pacAyac / TAp kulAnAM aTeti vigrahaH / bhikSArtha vyabhicA. rArtha vA yA gRhAnaTati sA kulaTA / kulAnyaTatIti vigrahe tu karmaNyaNi TiDDhANamiti DIpa syAt / kula aTeti sthite pararUpam / sImantaH kezaveze iti / gaNAntargatavArtikametat / kezAnAM vezaH sannivezavizeSaH / tasmin gamye sImanazabdasya Terana ityasya antazabdasyAvarNasya ca sthAne pararUpamityarthaH / AdityanuvRttau tu idaM na sidhyet / sImAnto'nya iti / grAmAntapradezaH ityrthH| manIgheti / manasa ISeti vigrahaH / atra as iti TeH IkArasya ca sthAne pararUpamIkAraH / iSa gatau / 'gurozca hala' ityapratyayaH / TAp / 'buddhirmanISA ityamaraH / halISeti / 'ISA lAgaladaNDaH syAt' ityamaraH / halasya ISeti vigrhH| karikalabha itivat punaruktiH samAdheyA / atra guNe prApte pararUpam / evaM lAgalISetyatrApi / patanjaliriti / patan aJjaliryasminnamaskAryatvAditi vigrahaH / atra at iti Te akArasya ca sthAne prruupmkaarH| kecitta, gonadAkhyadeze kasyacidRSeH sandhyopAsanasamaye aJjalenirgata ityaitihyAt aJjaleH patanniti vigRhNanti / mayUravyaMsakAditvAt samAsaH / sAraGgaH pazupakSiNoriti / idamapi gaNAntargataM vArtikam / bhASye tu na dRshyte| mArazabda utkRSTe / 'sAro bale sthirAMze ca nyAyye klIve'mbare triSu itymrH| 5 bA0 For Private and Personal Use Only Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [acsandhi 'nyH| AkRtigaNo'yam / mArtaNDaH / 'otvoSThayoH samAse vA' ( vA 3634) / sthUlotuH / sthUlautuH / bimboSThaH bimbauSThaH / 'samAse' kim / tavauSThaH / (80) zro. mAGozca 61 // 5 // omi bhAGi ca Atpare pararUpamekAdezaH syAt / zivA. yo nmH| ziva ehi-zivehi / (1) avyaktAnukaraNasyAta itau / 6 / / 4 // dhvaneranukaraNasya yo'cchabdastasmAditau pararUpamekAdezaH syAt / sArANi aGgAni yasyeti vigrahaH / sAra aGga iti sthite savarNadIdhe prApte anena para. rUpam / 'cAtake hariNe puMli sAraGgaH zabale triSu' ityamaraH / prAkRtigaNo'yamiti / AkRtyA evaM jAtIyakatayA nirNetavyo'yaM gaNa ityarthaH / lokaprayogAnusAreNa evaMjAtIyakAH zabdAH asmin gaNe nivezanIyA iti yAvat / tatphalamAha-mArtaNDa iti / mRtam aNDaM yasya saH mRtaNDaH kazcidRSiH / mRta aNDa iti sthite savarNadIrgha bAdhitvA anena pararUpam / tataH apatye aNi mArtaNDaH / 'parAmArtANDamAsthat' iti sava. rNadIrghastu cchaandsH| otvosstthyoH| avarNAt otuzabde oSThazabde ca pare pUrvaparayo. racoH pararUpaM vaktavyamityarthaH / sthUloturiti / 'oturbiDAlo mArjAraH' ityamaraH / sthUla otuH iti sthite vRddhi bAdhitvA pAkSikaM pararUpam / bimboSTha iti / bimbaphalavat raktavarNo oSThau yasyeti vigrahaH / , omADozca / oM ca Aceti vigrahaH / Aditi pararUpamiti cAnuvartate, ekaH pUrvaparayoriti ca / tadAha-omityAdinA / zivAyoM nama iti / atra vRddhiM bAdhitvA para. rUpam / shivehiiti| A ihoti sthite guNe ehIti rUpam / tataH ziva ehi iti sthite vRddhiM bAdhitvA prruupmekaarH| naca ziva A ihIti sthite savarNadIghe kRte pazcAdguNe zivehIti rUpasiddharAGgrahaNaM vyarthamiti vAcyam , 'dhAtUpasargayoH kArya. mantaraGgam' iti nyAyena prathamam AdguNa iti guNe kRte ziva ehIti sthite vRddhau prAptAyAM tannivRttyarthatvAt / bhASye tu, A RzyAt , guNaH, arthAt , adya azyAt adhAdityatra savarNadonivRttyartham AgrahaNamiti sthitam / avyaktAnukaraNasya / pararUpamityanuvartate / avyaktaH asphuTavarNavibhAgaH vRkSapatanAdijanitadhvaniH / tasyAnukaraNaM tatpratipAdakastatsahazaH aparisphuTavarNavibhAgaH zabdaH tasyAvayavaH yaH akzabdaH tasmAt itizabde pare atzabdasya ikArasya ca sthAne pararUpaM syAdityarthaH / atra itizabde yaH prathama ikAraH tasminpare iti vyAkhyeyam / anyathA itizabdasya kRtsnasyAdezaprasaGgAt / tdaah-vnerityaadinaa| atra alo'ntyasyeti na bhavati, 'nAnake'lo'ntyavidhiH' iti niSedhAt / paTat itIti prakriyAvAkyapradarzanam / na tu pararUpAbhAvapakSe rUpamiti bhramitavyam , atra pararUpasya nityatvAt / asaMhitAyAM For Private and Personal Use Only Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] baalmnormaashitaa| 67 paTat iti paTiti / "ekAco na' (vA 3637.) / aditi| (82) nADita. syAntyasya tu vA 61 // AmeDitasya prAguktaM na syAt / antyasya tu takAramAtrasya vA syAt / 'DAci bahulaM dve bhavataH' (vA 4697 ) / iti bahula. prahaNAt dvitvam / (3) tasya paramAneDitam // 12 // dviruktasya paraM rUpamAmeDitasaMjhaM syAt / paTatpaTeti / (4) jhalAM jazo'nte // 2 // 36 // padAnte jhalAM jazaH syuH| paTatpaTaditi / (5) akaH savarNa dIghaH 6 / 1 / 101 // nirdezo vaa| paTitIti / udaahrnnmett| vRkSaH patita ityAdyadhyAhAryam / atra anekAngrahaNaM kartavyamiti vArtikamarthataH sagRhAti-ekAco neti / ekaH ac yasya saH ekAc tathAbhUtasyAnukaraNasya uktaM pararUpaM netyrthH| aditIti / atra ekActvAt na pararUpam / nanu paTatpaTat iti ityatra paTatpaTeti ruupmissyte| tatrAvyaktAnukaraNasyeti para. rUpe paTatpaTiti ityeva syAt / tatrAha-nAneDitasya / avyaktAnukaraNasyAta itAviti pararUpamiti ekaH pUrvaparayoriti cAnuvartate / AmreDitasya avyaktAnukaraNasya avayavaH yaH atzabdaH tasya itizabde pare pararUpaM na syAt / antyasya tu vaa| turavadhAraNe / atzabdAntyasya takArasyaiva ikArasya ca pararUpaM vA syAt / natvakArasyApI. tyarthaH / tadAha-AgreDitasya prAguktamityAdinA / nanu paTat paTat ityatra kathaM dvitvamityata Aha-DAcIti / 'DAci bahulaM dve bhavataH' iti dvitvamityanvayaH / nanu 'avyaktAnukaraNAt dvayajavarArdhAdanitau DAc' iti DAcaH kathamiha sambhavaH, itizabde paratastatparyudAsaH syAdityata Aha-bahulagrahaNAditi / vetyanuktvA bahulagrahaNamadhikavidhAnArtham , bahUnAn lAti gRhNAtIti tadvyutpattariti bhAvaH / abhiyuktAzcAhuH"kacit pravRttiH kvacidapravRttiH kvacidvibhASA kvacidanyadeva / ziSTaprayogAnanusRtyA loke vijJeyametat bahulagrahe tu" iti / nanu kimAneDitaM nAma ? tatrAha-tasya paramA. zreDitam / sarvasya dve ityanantaramidaM sUtraM paThyate / tatazca tasyetyanena dviruktasyeti labhyate / avayavavAciparazabdayoge ata eva jJApakAt sssstthii| tadAha-dviruktasyetyA. dinA / paTatpaTetIti / paTat paTat iti iti sthite takArasya ikArasya ca pararUpam ikaarH| tatazca AdguNaH / atha pararUpAbhAvapakSe paTatpaTat itItyatra takArasya dakAraM vidhatte-jhalAM jsho'nte| padasyetyadhikRtam / tadAha-padAnta iti / paTatpaTaditIti / sthAnasAmyAt takArasya dakAro jaziti bhAvaH / atra atazabdasya pararUpaniSedhAbhAve takAramAtrasya pararUpaikAdezavikalpavidhau tasya pararUpAbhAvapakSe atzabdasya pUrvasUtreNa pararUpApattau paTatpaTitIti syAditi dhyeyam / / . akaH savarNe / aka iti paJcamI / iko yaNacItyataH aciitynuvrtte| ekaH pUrvapha. For Private and Personal Use Only Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 68 siddhAntakaumudI [ acsandhi akaH savarNe'ci pare dIrgha ekAdezaH syAt / daityAriH / zrIzaH / viSNudayaH / 'aci' kim / kumArI zete / 'nAjjhalau' ( sU 13 ) iti sAvarNyaniSedhastu na dIrghazakArayoH / grahaNakazAstrasya sAvarNyavidhiniSedhAbhyAM prAganiSpatteH / 'akaH' kim / haraye / 'ako'ki dIrghaH' ityeva suvacam / 'Rti savarNe R vA' ( vA rayorityadhikRtam / tadAha - akaH savarNe'cItyAdinA / daityAririti / daitya ari iti sthite dvayorakArayoreko dIrghaH AkAraH, sthAnasAmyAt / zrI Iza iti sthite IkArayorekaH IkAraH / viSNu udaya iti sthite ukArayorUkAraH / atrAcItyanuvRtteH kiM prayojanamiti pRcchati - praci kimiti / kumArI zeta iti / acItyananuvRttau IkArasya zakArasya va tAlusthAnavivRtaprayatnasAmyena savarNatayA tayodIrghaH IkAra ekAdezaH - syAt / tannivRttyarthamacItyanuvartanIyamiti bhAvaH / nanu IkArazakArayoH sthAnaprayanasAmye'pi na sAvarNyam, nAjjhalAviti niSedhAt / ataH kumArI zeta ityatra akasvarNa ityasyAprasakteH acItyanuvRttirvyaryaivetyata Aha- nAjjhalAvitIti / nAjjhalAviti sAvarNyaniSedho varNasamAmnAyikAnAmeva natu dIrghaplutAnAmapi, Adiraantyena sahetetyanena vArNasamAmnAyikAnAmeva aczabdavAcyatvAvagamAt / ata IkAra'zakArayoH sAvarNyasattvAt kumArI zeta ityatrAtiprasaGgaH syAdityacItyanuvRttirAvazyakItyarthaH / nanu varNasamAmnAyikAnAmeva acazabdavAcyatve'pi aczabdopasthitaiH akArAdibhiH hrasvadIrghaplutAnAmapi grahaNaM bhavati, aNuditsUtrabalAt / ata IkAra'zakArayorna sAvarNyaprasaktirityajanuvRttirvyarthaM vetyata Aha- grahaNaketi / aNuditsavarNasyeti grahaNakasUtraM hi labdhAtmakameva sat 'asya cvau' ityAdau pravRttimarhati / nAjjhalAviti pravRttidazAyAM ca grahaNakazAstramidaM na labdhAtmakam / taddhi savarNapadaghaTitatvAt savarNapadArthAvagamottameva labdhAtmakam / savarNasaMjJAvidhAyakaM ca tulyAsyasUtraM sAmAnyataH svArtha bodhayadapi nAjjhalAviti apavAdaviSayaM parihRtya tadanyatraiva paryavasAnaM labdhvA svakAryakSamatAmaznute / uktaM ca- 'prakalpyApavAdaviSayamutsargo'bhinivizate' iti / evaM ca aNuditsUtrasya nAjjhalAviti niSedhasahitatulyAsyasUtrapravRtteH prAlabdhAtmakatayA nAjjhalA vityatra ajgrahaNena dIrghaplutAnAM grahaNAbhAvena IkArazakArayoH sAvarNyaniSedhAbhAvena sAvarNyasattvAt kumArI zeta ityatra akaH savarNa iti prAptau tannivRttyarthamacItyanuvRttirAzrayaNIyetyarthaH / tadetat nAjjhalAviti sAvarNyanivat repIti granthavyAkhyAvasare prapaJcitam / ko'kidIrgha ityeva suvacamiti / evaM ca savarNagrahaNaM na kartavyamiti lAghavam / dadhyukAra ityatra tu yathAsaMkhyAzrayaNAnnAtiprasaGgaH / tatazca acItyanuvRttirapi nAzrayaNIyeti bhAvaH / Rti RvA iti vArtikam akaH savarNa ityato'nuvRttasavarNapadena yojayitvA paThati -- Rti savarNe R vA / aka ityanuvartate / ekaH pUrvaparayoriti ca / akaH savarNe -- For Private and Personal Use Only Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3 ] baalmnormaashitaa| - 3640 ) hotRkAraH-hotRkAraH / 'lati savarNe la vA' (vA 3641 ) / hola. kAraH / pakSe RkAraH sAvAt / hotRkaarH| 'Rti R vA' 'luti lu vA' ityu. bhayatrApi vidheyaM varNadvayaM dvimAtram / Ayasya madhye dvau repho tayorekA mAtrA, amito'jbhakteraparA / dvitIyasya tu madhye dvau lakArI zeSaM prAgvat / ihobhayatrAphi 'RtyakaH' ( sa 92 ) iti pAkSikaH prakRtibhAvo vakSyate / (6) eGaH padA. ntAdati 6 // 10 // padAntAdeko'ti pare pUrvarUpamekAdezaH syAt / hare'va / viSNo'va / (7) sarvatra vibhASA goH 61 / 122 // loke vede caiGantasya Rti pare pUrvaparayoH ityekAdezaH syAdityarthaH / hotRkAra iti / hota RkAra iti sthite anena dvayoH RkArayoH sthAne akAravilakSaNo nRsiMhavat dvayantarAtmA kAraH rephadvayavAn kazcidvoM bhavati / etadabhAvapakSe rUpaM darzayati-hotRkAra iti / akaH sa. varNa iti dIrghaH / lati savarNela vA / akaH savarNe lati pare pUrvaparayoH la ityekAdezo vA syAdityarthaH / holakAra iti / hota lakAra iti sthite RkArasya lakArasya ca sthAne nRsiMhavat dvayantarAtmA lakAraH dvilakAravAn kazcidvarNo bhavati / pakSa iti / uktadvayantarAtmakavarNAbhAvapakSe RkArasya lakArasya ca sthAne akaH savarNa iti dI? bhavan RlavarNayoriti sAvAdakAra eva bhavati, lakArasya dIrghAbhAvAditi bhAvaH / ata eva hotR lakAra ityatra savarNadIrghapakSe hotRkAra ityevodAhRtaM bhASye / atha Rti vA, lati la vetyatra vidheyavarNasvarUpaM vivinakti-Rti vA lati la vetyubhayatrApi vidheyaM varNadvayaM dvimAtramiti / tadevopapAdayati-Adhasya madhya iti| ekA mAMtreti / vyaJcanAnAmardhamAtratayA ekaikasya rephasya ardhamAtratvAditi bhaavH| abhito'bhakteriti / amita ityanantaraM rephAviti shessH| ajbhakteriti sAmAnyAbhiprAyamekavacanam / rephadvayasya purastAdupariSThAcca vidyamAnayoH hasvakArAMzayoranyA mAtretyarthaH / dvitIyasya iti / vidheyasyeti zeSaH / zeSaM prAgvaditi / lakArayorekA mAtrA, tAvamito vidyamAnayoH lakArAMzayoranyA mAtretyarthaH / etacca tulyAsyasUtre bhASyakaiyaTayoH spaSTam / etena dIdhai prApte hasvaH RkAraH lakAracAtra vidhIyata iti prAcInagranthaH parAstaH / pAkSika iti / vaikalpika ityarthaH / prakRtibhAva iti / nirvikArasvarUpeNAvasthAnamityarthaH / sandhyabhAva iti yAvat / / - eGaH padAntAdati / ami pUrva ityataH pUrva ityanuvartate / ekaH pUrvaparayorityadhikR-- tam / tdaah-pdaantaadityaadinaa| hare ava iti sthite ayAdezaM bAdhitvA pUrvarUpa. mekAraH / viSNo avetyatra avAdezaM bAdhitvA puurvruupmokaarH| sarvatra vibhASA / padA. tAdityanuvartate / prakRtyAntaHpAdamityataH prakRtyetyanuvartate / prakRtyA svabhAvena ni. For Private and Personal Use Only Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 70 siddhAntakaumudI [ acsandhi gorati vA prakRtibhAvaH syaatpdaante| go apram-go'pram / 'euntasya' kim / citragvapram / 'padAnte' kim / goH / (:) avaG sphoTAyanasya 6 / 1 / 123 // 'ati' iti nivRttam / aci pare padAnte goravaG vA syAt / gavApram / 'padAnte' kim / gavi / vyavasthitavibhASayA gvaakssH| (D) indre ca 61 / 124 // goravaG syAdindre / gavendraH / vikArasvarUpeNa avatiSThata ityarthaH / yajuSyura ityato yajuSIti nivRttam / tatsUcanAya sarvatretyupAttam / tena loke vede ceti labhyate / tadAha-loka ityAdi / prakRtibhAva iti / svbhaavenaavsthaanmityrthH| evaM ca pUrvarUpamavAdezazca na / go agramiti prakRtibhAve rUpam / pUrvarUpe go'yamiti / atra eka ityapyanuvartate / tatazca ekadezavi. kRtamananyavadbhavatIti nyAyena citragvAmityatra nAtiprasaGgaH / he citrago'gramityatrApi na prakRtibhAvaH, pratipadoktasyaiva eDo grahaNAt , prakRte ca hasvasya guNa ityokArasya lAkSaNikatvAt / goriti / go as iti sthite go ityokArasya padAntatvAbhAvAnna prakRtibhAvaH / nacaivamapadAntatvAdeGaH padAntAditi pUrvarUpamapi durlabhamiti vAcyam , ata eva GasiGasozceti tatra pUrvarUpArambhAt / avaG sphoTAyanasya, atIti nivRttmiti| eGaH padAntAdityata iti zeSaH, vyAkhyAnAditi bhAvaH / padAntAditi, goriti, acIti cAnuvartate / sphoTAyanasya RSeH mate avaG / anyasya tu na / tatazca vikalpaH siddhaH / tadAha-aci para ityaadinaa| DiccetyantAdezaH / gavAgramiti / go agramiti sthite gakArAdokArasyAvaG / gava agra iti sthite savarNadIrghaH / na ca agrazabde akAramacaM paratvenAzritya pravRttaH avaG kathaM tadvighAtakaM savarNadIrgha pravartayati sannipAtaparibhASAvirodhAditi vAcyam , sannipAtaparibhASAyA anityatvasya rAmAyetyatra vakSyamANatvAt / gavIti / go i iti sthite okArasya padAntatvavirahAnA. caG / nApi pUrvasUtrAbhyAM prkRtibhaavprruupe| kintu avaadeshH| atItyanuvRttau tu gaveza ityAdi na sidhyet / vyavasthiteti / kvacit bhavatItyaMza eva pravartate, kvacittu na bhavatItyaMza eva, kvacidubhayamityevaM lakSyAnusAreNa vyavasthayA pravRttA vibhASA vyavasthitavibhASA sarvatra vibhASA goritytraashriiyte| tatazca gavAkSa ityatra nityamavaG ityarthaH / idaM ca / "devatrAto galo, grAha, itiyoge ca sadvidhiH / mithaste na vibhASyante gavAkSaH, saMzitavrataH // " iti zAcchoriti sUtre bhASye spaSTam / gavAkSa iti / gavAM kiraNAnAmakSIveti vigrahaH / akSaNo'darzanAdityac / puMstvaM lokAt / 'vAtAyanaM gavAkSaH syAt' ityama / indre ca / goH, avaG, acItyanuvartate / tadAha-goriti / vikalpanivRttyarthaH punarArambhaH / gavendra iti / go indra iti sthite avaG AdUguNaH / For Private and Personal Use Only Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 4] baalmnormaashitaa| atha prakRtibhAvaH // 4 // (10) plutapragRhyA aci nityam 61 / 125 // plutAH pragRhyAzca vakSyante, te'ci pare nityaM prakRtyA syuH / ehi kRSNa 3 atra gauzvarati / harI etau / 'nityam' iti kim / 'harI etI' ityAdAvayameva prakRtibhAvo yathA syAt , 'iko'savarNe'-(sU 91 ) iti hrasvasamuccito mA bhUt / (8) iko'savaNe zA. kalyasya hrasvazca 61127 // padAntA iko'savarNe'ci pare prakRtyA syahesvazca caa| atra hrasvavidhisAmarthyAdeva prakRtibhAve siddha tadanukarSaNArthazvakAro na kartavyaH' ___ atha prakRtimAva iti / nirUpyata iti zeSaH / plutprgRyaaH| vakSyanta iti / dUrAddhRte cetyAdinA IdUdedityAdinA cetyrthH| prakRtyeti / prakRtyAntaH pAdamityatastadanuvRtteriti bhAvaH / prakRtyA svabhAvenAvasthitAH syurityarthaH / saMdhayo na bhavantIti yAvat / ehi kRSNa 3 atreti / dUrAdUdhUte ceti NakArAikAraH plutaH / tasya akAre na savarNadIrghaH / harI etAviti / IdUdediti rephAdIkAraH pragRhyaH tasya yaNAdezo na bhavati / nanu sarvatra vibhASeti pUrvasUtre vibhASetyasya asvaritatvAdeva nivRttisiddheriha nityagrahaNaM kimarthamiti pRcchati-nitya mitikimiti / uttaramAha-harI etAviti / nityagrahaNe satyeva harI etAvityAdau plutapragRhyA acItyayameva keklaH prakRtibhAvaH syAdityarthaH / yathAzabdo yogyatAyAm / ayameva prakRtibhAvaH prAptuM yogyaH / sa ca nityagrahaNe sati prApnuyAdityarthaH / evamapre'pyevaMjAtIyakeSu / ekzabdavyavacchedyaM darzayati-ika iti / 'iko'savaNe zAkalyasya hasvazca' iti vakSyamANaH hrasvasamuccitaH prakRtibhAvaH mAbhUt na bhavet / mADi luG srvlkaaraapvaadH| akRte sati nityagrahaNe paratvAt zAkalahasvasahitaprakRtibhAvaH prasajyeta / nityagrahaNe kRte tu tatsAmarthyAdeva paramapi zAkalaM hasvasamucitaprakRtibhAvaM plutapragRhyA iti kevalaH prakRtibhAvo bAdhata ityarthaH / iko'savarNa / ika iti sssstthii| eGaH padAntAdityataH padAntAdityanuvartate / tacca SaSThayantatayA vipariNamyate / acIti cAnuvartate / tatazca padAntasyekaH asavaNe'ci pare hrasvaH syAdityekaM vAkyam / cakArAt prakRtyAntaHpAdam ityataH prakRtyetyanukRSyate / hasva iti tatrApi sambadhyate / tatazca ukto hasvaH prakRtyA svabhAvena avatiSThata iti vAkyAntaraM sampadyate / phalitamAha-padAntA ika ityaadinaa| yadi cakAro na kriyeta, tarhi padAntasya ikaH asavaNe'ci hasvaH syAdityeva lasyeta / tasya hasvasya prakRtibhAvo na labhyeta / tatazca cakrI atreti sthite IkArasya hasve sati tasya yaNAdeze cakrayatre. tyeva syAt / cakri atreti hasvasamucitaprakRtibhAvaviziSTaM rUpaM na syAt / iSyate tadapi / ataH prakRtyetyanukarSaNArthazcakAra Avazyaka iti sUtrakArasya hRdayam / For Private and Personal Use Only Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 72 siddhAntakaumudI prakRtibhAva iti bhASye sthitam / cakri atra-cakrayatra / 'padAntAH' iti kim / gauryo / 'na samAse' (vA 3684 ) / vApyazvaH / 'siti ca' (vA 3684 ) / pArvam // (12) RtyakaH 6 / 1 / 128 // Rti pare'kaH prAgvat / brahma RSiH-brahmarSiH / . bhASyakAramatamAha- atra hasveti / atra cakAro na kartavyaH, prakRtyetyanukarSasya vyarthatvAt / naca vihitasya hasvasya yanivRttyarthaH sa iti vAcyam , hasvavidhisAma*deva yaNo nivRttisiddheH / anyathA yaNameva vidadhyAt / ataH prakRtyetyanukarSaNArthacakAro na kartavya iti bhASye sthitmityrthH| cakri atreti hasvasamuccitaprakRtibhAvapakSe rUpam / tadabhAvapakSe tu yaNi cakrayatreti ruupm| nacAtra kakArasya 'ruko saMyogAdyoriti lopaH zaGkayaH, acaH parasminniti yaNaH sthAnivattvena actvena padAntasaMyogAbhAvAt / naca pUrvatrAsiddhe na sthAnivaditi taniSedhaH zaGkayaH, tasya doSaH saMyogAdilopalatvaNatveSviti vacanAt / na samAse / vArtikametat / samAse uktazA. kalavidhina bhavatItyarthaH / vApyazva iti / vApyAmazca iti vigrahaH / zauNDAderAkRtigaNatvAt supsupeti vA samAsaH / siti c| sakAraH it yasya saH sit , tasmin pare uktaH zAkalavidhirna bhavatItyarthaH / pAmiti / pazupAsthi / parzanAM samUhaH pArva. m / 'parvA Nas vaktavyaH itiNas / aadivRddhiH| ynnaadeshH| atra pAzu a iti sthite ukta: zAkalo vidhirna bhavati / orguNastu na, bhasyaiva tadvidhAnAt / 'siti ceti padatvena bhatvabAdhAt / aco NitIti vRddhirapi na bhavati / AdivRddhayA tadvA. dhAt / tathAca mUlakAro vkssyti| 'AdivRddhirantyopadhAvRddhI bAdhate' iti / atra 'sinnityasamAsayoH zAkalapratiSedhaH' iti vArtikam / tadiha dvidhA vibhajya vyAkhyAtam / nacaivaM sati vApyazva ityatra kathaM zAkalapratiSedhaH, tatra samAsasya vaikalpika. tvAditi vAcyam , bhASye nityagrahaNasya prtyaakhyaattvaat| - RtyakaH / akaH iti sssstthii| zAkalyasya hasvazcetyanuvartate / asavarNa iti nivRttam / eGaH padAntAdityataH padAntAdityanuvartate / tacca praSTyantatayA vipariNamyate / tataH padAntasya akaH Rti hasvo vA syAdityekaM vAkyaM sampadyate / cakArAt prakR. tyetyanukRSyate / ukto hasvaH prakRtyA avatiSThata iti dvitIyaM vAkyaM sampadyate tadAhaRti pare akaH prAgvaditi / brahmaRSiriti / brahmA RSiriti sthite AkArasya hasvaH prakRtibhAvazca / tatazca AdguNa iti raparaHakAro na bhavati / atra AkArasya iktvAbhAvAdiko'savaNe ityaprApte idaM vacanam / brahmarSiriti / uktahasvasamuccitaprakRtibhAvAbhAvapakSe AdguNa iti akaarH| raparatvam / 'RtyasyA hatyeva tu na sUtritam / For Private and Personal Use Only Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 4 ] baalmnormaashitaa| 'padAntAH' ityeva / Acchet / samAse'pyayaM prkRtibhaavH| saptaRSINAm-saptarSINAm // (83) vAkyasya TeH pluta udAttaH // 22 // ityadhikRtya // (8) pratyabhivAde'zUdre maash3|| azUdraviSaye pratyabhivAde yadvAkyaM tasya TeH plutaH hotR kAra ityatra prakRtibhAvArthamaggrahaNasyAvazyakatvAt / padAntA ityeveti / padA. ntagrahaNamatrApyanuvartanIyamevetyarthaH / paarcchditi| - gtau| laG tip zap / pAghrA. dhmeti RcchaadeshH| itazceti ikAralopaH, ADajAdInAmityADAgamaH, ATaraceti vRddhiH, A acchaditi sthite AkArasya akaH padAntatvAbhAvAnnoktaH prakRtibhAvaH / na samAsa iti pUrvasUtrasthaM niSedhavArtikamiha na sambadhyata ityAha-samAse'pIti / saptaRSINAmiti / 'diksakhye saMjJAyAmiti smaasH| saptaRSINAmiti prakRtibhAvapane rUpam / tadabhAvapame tu AdguNa iti guNe raparatve saptarSINAmiti bhavati / atha plutapragRhyA iti sUtrAkAjitaplutapragRhmayormadhye prathamopAttaplutaprakaraNamArabhate-vAkyasya tteH| padasyetyadhikRtam / vAkyasya TeH padAvayavasya pluto bhavati, sa ca udAtto bhavatItyarthaH / atra padasyetyanuvRttinazchavyaprazAnityAdayuttarArthA, ihAnuvR. ttivicchede uttaratrAnuvRtterasambhavAt / vAkyasyetyabhAve padasya Terityukta yAvanti vAkye padAni tAvatAM TeH plutaH prasajyeta / vAkyasyetyukta tu vAkyasya Tirantyasyaiva padasya sambhavatIti na dossH| TigrahaNAbhAve plutazrutyA acazceti paribhASayA aca ityupasthitau tasya vAkyavizeSaNatvAt tadantavidhau ajantasya vAkyasyetyarthe sati alo'ntyaparibhASayA vAkyAntasyAcaH pluta iti paryavasAnAt grAma gacchAgnicit ityAdihalantavAkyeSu pluto na syaat| TigrahaNe tu tatsAmadeiva TinA aco vizeSaNAt TeravayavasyAcaH pluta ityartho labhyata iti na doSa iti bhASye spaSTam / ityadhi. kRtyeti| plutavidhaya Arabhyanta iti zeSaH / prtybhivaade'shudre| vAkyasya TeH pluta udAtta ityadhikRtam / azuddha iti cchedH| na zuddhaH azuddhaH dvijAtiH tadviSayaH pratyabhivAdaH vidhivat abhivAdayamAnaM prati vidhivdaashiirvcnm| bhAve ghn| asmin pratyabhivAde viSaye yadvAkyaM tasya TeH plutaH syAt / sa codAtta ityarthaH / ___ abhivAdavidhimAha ApastambaH- 'dakSiNaM bAhuM zrotrasamaM prasArya brAhmaNo'bhivA. dayIta, urasamaM rAjanyaH, madhyasamaM vaizyaH, nIcaiH shuddhH| 'prAJjaliH' iti / 'tiSThan prAtarabhivAdamabhivAdayItAsAvahaM bhoH' iti ca / asAviti svanAmanirdezo'bhimataH / devadatto'haM bhoH iti bruvan abhivAdaM AzIrvacanaM abhivAdayIta vaktavyatvena vijJApa. yet / tatazca yathAvarNa bAhuM prasArya abhivAdaye devadatto'haM bhoH iti brUyAdityarthaH / aymbhivaadnprkaarH| For Private and Personal Use Only Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI prakRtibhAva - - syAt , sa codaattH|abhivaadye devadatto'ham bhoH / AyuSmAn bhava devadatta 3 / 'striyAM na' (vA 4864) / abhivAdaye gAryaham / bho AyuSmatI bhava gaargi| nAma gotraM vA yatra pratyabhivAdavAkyAnte prayujyate tatraiva pluta ijyate / neha AyujyamAnedhi / bho rAjanya vizAM veti vAcyam / (vA04865) AyuSmAnedhi bhoH 3 / AyuSmAne. pratyabhivAdanaprakArastu manunA darzita: .. AyuSmAn bhava saumyeti vipro vAcyo'bhivAdane / ... akArazcAsya nAmno'nte vAcyaH pUrvAkSaraH plutaH // iti / . atra nAmno'nte iti vacanAt AyuSmAn bhava saumyetyanantaramabhivAdayamAnasya nAma sambuddhayantaM prayoktavyamiti smRtyantarasiddhamanugRhItaM bhavati / asya nAmnaH ante akArazca vAcyaH pryojyH| tasmAdakArAt pUrvAkSaraH pUrvaH ac plutaH prayoktavya ityrthH| evaM ca AyuSmAn bhava saumya devadatta3 a iti pratyabhivAdavAkyaM sampannamiti sthitiH| abhivAdaye devadatto'hamiti abhivAdavAkyapradarzanam / bhoH ityasyApyupalakSaNam / AyuSmAn bhava devadatta3 iti pratyabhivAdavAkyapradarzanam / abhivAdaye ityasya abhivAdamAzIrvacanaM vaktavyatvena vijnyaapyaamiityrthH| bhavetyanantaraM saumyazabdasya devadatta ityanantaramakArasyApyupalakSaNam / atra devadattazabde takA. rAdakArasya plutaH / AyuSmattvasya vidheyatvAt smbodhnvibhktybhaavH| atra pratyasivAdavAkye zarmAntaM brAhmaNasyetyAdi na bhavati, eco'pragRhyasyeti sUtre zarmAdizabdaM vinA kevalasya nAmno bhASye udAharaNAt uktamanvAdismRtivirodhAcca / azuddha iti kim ? 'kuzalyasi tuSajaka' iti bhASyam / evaJca zUdaviSaye AyuSmAn bhaveti na prayoktavyamiti gamyate / 'azUdrastryasUyakeSviti vaktavyam' iti vaartikm| zUdraviSaya eva, plutapratiSedho na bhavati, kiMtu zudravat strIviSaye asUyakaviSaye'pi plutapratiSedho bhavatIti vaktavyamityarthaH / tatra zUdraviSaye udAhRtam / strIvi. Saye vArtikaM vibhajyArthataH saGgRhNAti-striyAM naiti| strIviSayakapratyabhivAdavAkye ukto vidhina bhvtiityrthH| abhivAdaye gAryahamiti abhivAdanavAkyapradarzanam / AyuSmatI bhava gArgIti pratyabhivAdavAkyam , atra na plutH| asUyake tu udAharaNaM bhASye sphuTam / yadyapi gArgIti nAma na bhavati ki tu gotrameva, tathApi bhASye gArgIzabdodAharaNAdeva abhivAdapratyabhivAdavAkyayornAmno gotrasya ca vikalpaH / tadAha-nAma gotraM veti / atra nAmazabdena dvAdaze'hani pitA nAma kuryAditi vihitaM nAmaiva gRhyate / ata eva AyuSmAn bhava daNDinnityAdau pluto neti bhASye spaSTam / nAma gotraM veti parigaNanasya prayojanamAha-neheti / AyuSmAnedhIti / mastessip hiH, dhvasorityatvaM, hedhiH / shnsorllopH| atra dhakArAdikArasya na plutaH, anA For Private and Personal Use Only Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 4 ] baalmnormaashitaa| 75 VAN dhondravarmain / AyuSmAnedhIndrapAlita 3 // (85) durAdhUte ca 824 // dUrA. sambodhane yadvAkyaM tasya TeH plutaH syAt / saktUnpiba devadatta3 // (82) haihe. prayoge haihayoH // 25 // etayoH prayoge dUrAddhRte yadvAkyaM tatra haihayoreva plutaH syAt / he3 rAma / rAma hai3 // (8) guroranRto'nantyasyApyekaikasya prA. cAm // 2 // 86 // dUrAddhRte yadvAkyaM tasya RdbhinnasyAnantyasyApi gurorvA plutaH matvAdagotratvAca / bhorAjanyavizAm / bhoszabdasya rAjanyavaizyavAcakanAmnozca TeH pluto vA syAditi vaktavyamityarthaH / bhoszabdasya aprApte itarayostu nAmatvAt prApte vibhASeyam / tatra bhoszabde yathA-AyuSmAnedhi bhoH| AyuSmAnedhi devadatta bhoH iti bhASyam / ata eva pratyabhivAdavAkyAnte nAmno'nantaraM bhozzabdasya .bhavazabdena edhizabdasya ca prayogavikalpo gamyate / rAjanye yathA-AyuSmAnedhi indravarman , indravarman / vaizye yathA-AyuSmanedhi indrapAlita3, indrapAlita iti bhASyam / ata eva bhASyAt pratyabhivAdavAkye zarmAntaM brAhmaNasya varmAntaM kSatriyasya pAlitAntaM vaizyasyeti vidhayo'pi pravartanta iti gamyate / uktbhaassymnvaadismRtivirodhaadviklpH| atra bhASye apara AhetyuktyA pratyabhivAde sarvasyaiva nAmno bho zabda Adezo vaktavya iti paThitvA AyuSmAnedhi bhoH ityetAvadeva sarvatra prtybhivaadvaakymityuktm| dUrAddhRte c| yatra pradeze sthitasya prayatnoccAritaM zabdaM bodhyamAno na zRNoti kiM tvadhikaM prayatnamapekSate tadram , hutamAhvAna bhAve ktH| tacca sambodhanamiha vivakSitam / vAkyasya TeH pluta udAtta ityadhikRtam / tadAha-dUrAtsambodhana ityAdinA / yadi tu AhvAnamevAtra vivakSitaM syAt tarhi ehi devadattetyAdau AhvAnavAcakapade satyeva syaat| sambodhanaparatve tu tadanyatrApi bhavatItyabhipretyodAharatisaktUnIti / hai hepryoge| hai he ityavyaye sambodhanadyotake / tayoH prayoge haihayoH plutaH syAdityarthaH / pUrvasUtreNa guroranRta ityanena ca siddhe kimarthamidamityAzaGkaya niyamArthamiti vyAcaSTe-haihayoreveti / haihayoreveti niyamArthamiti bhaavH| pAhi hai| rAma, pAhi he3 rAmetyatra haihayoreva plutaH, na tu guroranRta ityantyasyApItyetat haihayorisyanena labhyata iti yAvat / prayogagrahaNAbhAve vAkyasya TerityadhikArAt rAma hai| rAma he3 ityatraiva syAt / ataH prayogagrahaNam / tatazca anantyayorapi tayoH pluto bhavati / guroranRto'nantyasya / dUrAddhUte cetyanuvartate / vAkyasya Te: pluta udAtta ityadhikRtam / dUrAt sambodhane yadvAkyaM tatra sambodhyamAnavAcakaM yat padaM tadavayavasya RkArabhinnasya anantyasya guroH plutaH syaat| antyasya tu guroragurozca syAdityarthaH, o apinA samuccayAt / tdaah-duuraadityaadinaa| devadattetyAdiSu sarvatra ehIti zabdaH For Private and Personal Use Only Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [prakRtibhAva syAt / devadatta / devadatta / devadatta3 / 'guroH kim / vakArAtparasyAkArasya mAbhUt / 'anRtaH kim / kRSNa3 / ekaikagrahaNaM paryAyArtham / iha 'prAcAm' iti yogo vibhjyte| tena sarvaH pluto vikalpyate // (EE) aplutavadupasthite 6 / 126 // upasthito'nArSa iti zabdaH, tasminpare pluto'plutavadbhavati (aplutakArya yaNAdikaM karotItyarthaH ) suzloka3 iti-suzloketi / 'vat' kim / apluta ityuke'pluta eva vidhIyata plutazca niSidhyeta / tathAca pragRhyAzrayai prakRtibhAve plutasya zravaNaM na syAt / agnI3 iti // (88) IcAkravarmaNasya / 6 / 1130 // praagdhyaahrtvyH| anyathA ekatiG vAkyamiti vaakytvaanupptteH| paryAyArthamiti / anyathA sarveSAM gurUNAM yugapat plutaH syAditi bhAvaH / iha prAcAmiti / guroranRto. 'nantyasyApyekaikasyetyeka, prAcAmityanyat / tatra pluta ityeva anuvartate / prAcAM mate plutaH syAt, nAnyamate iti phalati / tataH kimityata Aha-teneti / evaM ca 'sarva: plutaH sAhasamanicchatA vibhASA vaktavyaH iti vArtikaM na kartavyamiti bhAvaH / pluta. zAstratyAgAtmakaM sAhasamanicchatetyarthaH / plutazAstreSu zraddhAjADyaM vihAyeti yaavt| aplutavat / kimidamupasthitaM nAma ? anArSamitikaraNamiti bhASyam / avaidika itizabda ityrthH| pluta ityadhyAhAryam / avaidike itizabde pare plutaH aplutavat syAditi phlti| tadAha-upasthito'nArSa ityAdinA / aplutavadrAvasya prayojanamAhaplutakArya prakRtibhAvaM na karotIti / aplutakArya yaNAdikaM karotIti pAThAntaram / suzloka3 itIti / taittirIye suzloka3 iti plutAnto mantraH paThitaH / padakAle avagrahe tasmAt parataH itizabdaM padakArAH paThanti / tatra suzloka3 iti iti sthite aplutakdAvena prakRtibhAvAbhAve sati AdguNe suzloketIti bhavati / atra itizabdaH pada. kAraprakSiptatvAdavaidikaH / tadeva suraloketi ityudAharaNaM bhASye sthitam / padakArAstu suzloka3 iti suzloka3 iti ityeva avagRhNanti / tadapi saMhitAyA avivakSitatvAnnirvAhyam / saMhitAyAmeva yaNAdisandhividhAnAt / vakimiti / aplutavadityatra vagrahaNasya kiM prayojanamiti praznaH / uttaramAha-apluta ityukta ityAdinA / vagrahaNaM vihAya apluta upasthita ityukta plutasya sthAne apluta eva vidhIyeta / ataH pluta eva nivateta / tatazca agnI 3 ityatra sambodhanaprathamAdvivacanAntasyAnukaraNe pragRhya IkAraH trimAtro na shruuyet| vatkaraNe tu plutakAryasya prakRtibhAvasyaiva nivRttirgamyate na tu plutasyApIti noktadoSa ityrthH| IzcAkravarmaNasya / I3 iti plutasya luptaprathamAvibhaktiko nirdezaH / upasthita itysvrittvaanivRttm| aplutvditynuvrtte| For Private and Personal Use Only Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 4 ] bAlamanoramAsahitA / IzkAraH pluto'ci pare 'plutavadvA syAt / cinu hi 3 iti - cinu hIti / cinu hi3 idam - cinu hIdam / ubhayatra vibhASeyam // (100) IdUdedvivacanaM pragR. hyam 1|1|11 // IdUdedantaM dvivacanaM pragRhyasabjJaM syAt / harI etau / viSNU imau / gaGge amU / pacete imau / 'maNI voSTrasya lambete priyau vatsatarau mama' ityatra svivArthe vazabdo vAzabdo vA bodhyaH / (101) madaso mAt 1|1|12|| asmA 77 iko yaNacItyataH acItyanuvartate / cAkravarmaNamunermate IkAraH aci pare aplutavaddhavati, natvanyamata ityarthaH / tadAha - pluto'ci pare'plutavadveti / cinu hi idamiti / kiM mayA kartavyamiti pRSTasyedaM prativacanam / cinu iti loDantam / uttavaca pratyayAditi herluk / hi iti tvavyayam / 'vibhASA pRSTaprativacane he:' iti plutaH / cinu -ityataH prAk devadattetyadhyAhAryam / idamiti tu vAkyAntarastham, natu cinu ityetena ekavAkyatAmApannam / anyathA vAkyasya TerityadhikArAt hizabde ikArasya pluto na syAt / ubhayatreti / itizabde parato nityatayA prApte, tadanyatra aprApte cArambhAdubhayatra vibhASeyamityarthaH / vibhASAzabdastu avyayamiti na bhramitavyam, naveti vibhASAyAmiti bhASyaprayogAt / vibhASyate vikalpyata iti vibhASA / gurozca hala ityapratyayaH / TAp / IdUdedvivacanam / Izca Ucca ecceti samAhAradvandvaH / IdUdediti dvivacanavizeSaNatvAttadantavidhiH / dvivacanamityanena tu pratyayatve'pi na tadantaM gRhyate, saMjJAvidhau pratyayagrahaNe tadantagrahaNaM nAstIti tanniSedhAt / tadAha - IdUdedantamityAdinA / ha patAviti / atra IkArasya parAdivasvAzrayaNAt dvivacanatvam / pragRhyatve sati plutapragRhyA iti prakRtibhAvAnna yaN / viSNu imAvityatrApyevam / gaGge amU ityatra tu ayAdezo na bhavati / IdUdedantamiti tadantavidheH prayojanaM darzayitumAha - pacete imAviti / tadantavidhyabhAve IdUdedAtmakaM dvivacanaM pragRhyamiti labhyeta / evaM sati pacete ityatra ite iti dvivacanasya edrUpatvAbhAvAt pragRhyatvaM na syAditi bhAvaH / IdUdedantaM yadvivacanAntamiti vyAkhyAne tu kumAryoragAraM kumAryagAramityatrAtiprasaGgaH syAt / IdUdedantaM dvivacanamiti vyAkhyAne tu nAtiprasaGgaH / oso dvivacanasya IdUdedantatvAbhAvAt / 'nanu 'maNIvoSTrasya lambete priyau vatsatarau mama' iti bhAratazloke maNI iveti IkArasya pragRhyatve sati prakRtibhAve savarNadIrgho na syAdityata Aha- maNIvoSTasyetyAdinA / 'vaM pracetasi jAnIyAdivArthe ca tadavyayam / ' iti medinI / 'va vA yathA tathaivaivaM sAmya' ityamaraH / adaso mAt / adasa ityavayavaSaSThI / adazabdAvayavAnmakArAdityarthaH / IdUditi pragRhmamiti cAnuvartate / mAditi digyoge paJcamI / parazabdo'dhyAhAryaH / tadAha For Private and Personal Use Only Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [prakRtibhAva - tparAvIdUtau pragRhyau staH / amI iishaaH| rAmakRSNAvamU AsAte / 'mAtR' kim / amuke'tra / asati mAgahaNe ekAro'pyanuvarteta // (102) ze // 2 // 13 // ayaM asmAt parAviti / adazzabdAvayavamakArAt praavityrthH| editi nAnuvartate, ada. zzabde makArAt parasya ekArasyAsambhavAt / dvivacanamityapi nAnuvartate, adarazabde makArAt parasya IkArasya amI iti bahuvacanatvAt UkArasya ca makArAtparasya tatra dvivacanAnteSveva sattvena vyAvAbhAvAt / amI IzA iti / adarazabdAjasi tyadA. dyatvaM pararUpatvaM jasarazI AdguNaH / ade iti sthite ekArasya eta Iditi IttvaM dasya ca matvam / amI iti rUpam / atra IkArasya dvivacanatvAbhAvAt pUrvasUtreNa pragR. ghasaMjJAna prAptetyanena sA vidhIyate / rAmakRSNAvamU iti / puliGgAdadazzabdAt prathamAdvivacane auGi tyadAyatvaM, pararUpatvaM vRddhireci, adau iti sthite, adaso'serityaukArasya Utvam , dasya matvam / amU iti rUpam / yadyapyayamUkAro dvivacanaM bhavati, tathApi pUrvasUtreNa pragRhyatve kartavye utvamatvayorasiddhatayA dakArAdaukArasyaiva zAstradRSTayA sattvAt pUrvasUtreNa tasya pragRhyatvaM na prAptamityanena vidhIyate / adasomAditi sUtraM prati tu utvamatve nAsiddhe, ArambhasAmarthyAt / pUrvasUtrasya tu tatra na sAmarthyam / harI etau, viSNU imAvityAdau caritArthatvAt / striyo phale vA amU AsAte iti strIliGgo napuMsakaliGgazca adazzabdo nAtrodAharaNam / tathAhi strIliGgAdadazzabdAt auDi, tyadAdyatve, pararUpatve, TApi, auGa Apa iti zIbhAve, AdguNe, ade iti sthite utvamatvayoramU iti rUpam / tathA napuMsakaliGgAttasmAdauDi, tyadAdyatve, pararU. patve, napuMsakAcceti zIbhAve, AdguNe, utvamatvayoramU ityeva rUpam / atra pUrvasUtre. Naiva pragRhyatvaM siddham / utvamatvayorasiddhatve'pyekArasya dvivacanasya sattvAt / ataH puMliGga iva adazabdaH atrodAharaNamiti pradarzayituM rAmakRSNAvityuktam / mAtkimi. ti / adasa ityeva sUtramastu / mAdUgrahaNasya ki prayojanamiti praznaH / amuke'treti / avyayasarvanAmamnAkac prAkTeH' ityakaci adakazzabdAjasi, tyadAyatvaM, pararUpatvam, jasarazI, AdguNaH, utvamatve, amuke iti rUpam / atra ekArasya pragRhyatvanivRttyartha mAdagrahaNam / kRte ca tasmin ekArasya mAtparatvAbhAvAnna pragRhyatvamiti bhAvaH / nanvevamapi mAdagrahaNaM vyartham , egrahaNamanuvartya IdUtorevAna pragRhyatvavidhAnAbhyupagamena amuke ityatra pragRhyatvaprasakterevAbhAvAdityata Aha-asatIti / adaso mAdityatra IdUdetAm ekasamAsapadopAttAnAM madhye IdUtordvayoranuvRttau eto'pyanuvRttiprasaktau mAdgra. haNAdeto'nuvRttiH pratibaddhA / mAdgrahaNAbhAve tu bAdhakAmAvAdeto'pyanuvRttiH syaat| tatazca amuka ityatrApi ekArasya pragRhyatvaprasakto tannivRtyarthe mAdgrahaNam / kRte tu tasmin eto'nuvRttipratibandhAdamuke ityatra na pragRhyatvam / tathA ca ekArAnanuvRtti For Private and Personal Use Only Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 4] baalmnormaashitaa| pragRhyaH syAt / asme indraabRhsptii| (103) nipAta ekAjanAG // 1 // 14 // eko'jnipAta AvarjaH pragRhyaH syAt / ivismaye / u vitakeM / i indraH / u umeshH| 'anA' ityukterakhidAkAraHpragRhya eva / A evaM nu manyase / A evaM kila tat / vitta na prgRhyH| ISaduSNaM oSNam / 'vAkyasmaraNayoraGit / anyatra rit' iti vivekaH // (204) ot 111 / 15 // odanto nipAtaH pragRhyaH syAt / aho IzAH // (105) sambuddhau zAkalyasyetAvanArSe 11 // 16 // phalakaM mAdgrahaNamiti bhAvaH / she| ekapadaM sUtram / pragRhyamityanuvartate / chandasItyanuvRttau supAM sulukpUrvasavarNAccheyADADyAyAjAlaH' iti vihitaH ze ityekArAnta AdezaH pragRhyaH syAdityarthaH / tadAha-ayamiti / ze Adeza ityarthaH / asme iti / asmabhyamityarthaH / bhyasaH ze AdezaH, lazakvataddhita iti, zakAra it , zeSe lopaH, asme iti rUpam / advivacanatvAdaprAptau vacanam / yadyapi chAndasamidaM vaidikaprakriyAyAmeva nivandhyam , tathApi asme iti tve iti ityAyavagrahe lokArthatvasyApi sattvAdiha tannibandhanam , padapAThasyAdhunikatvAt / nipAta ekAca / pragRhyamityanuvartate / puMliGgatayA ca vipariNamyate / ekazvAsAvacceti karmadhArayaH / tadAha-eko'jityAdinA / i vismaye iti / i iti cAditvAnipAtaH / sa ca Azcarya vartata ityarthaH / / indraH / u umezaH / i iti u iti nipAtaH sambodhane / ubhayorapi ekAcatvAnnipAtatvAca pragRhyatvAnna sandhiH / anADityatra DakArAnubandhasya prayojanamAha-anAGityukteriti / A eva miti / pUrvaprakrAntavAkyA. thasya anyathAtvadyotako'yamAkAraH / pUrvamitthaM nAmaMsthAH, idAnIM tvevaM manyase itya. rthaH / A evamiti / smaraNadyotako'yamAkAraH / ihobhayatrApi AkArasya GittvAbhAvAnna pryudaasH| Gittviti / kintu AkAraH pragRhyo na bhavati anAGiti paryudAsAdityarthaH / oSNamiti / A uSNamityatra AkArasya GittvAt pragRhyatvAbhAve sati AdguNaH / nanu prayogadazAyAM DakArasyAzravaNAvizeSAt DidaDidvivekaH kathamityata Aha-vAkye. ti / prakrAntavAkyArthasyAnyathAtve smaraNe ca aDit / anyatra / ISadAdyarthe gamye Diditi vivekaH-bhedo'vagantavya ityarthaH / tathAca bhASyam. 'ISadatheM kriyAyoge maryAdAbhividhau ca yaH / etamAtaM DitaM vidyAt vAkyasmaraNayoraGit' iti // ekaH ac yasyeti bahuvrIhistu nAzritaH / tathA sati predmityaadaavtiprsnggaat| prot / nipAta ityanuvartate / oditi tasya vizeSaNam / atstdntvidhiH| pragRhyamityanuvartate / puMliGgatayA ca vipariNamyate / tadAha-odanta ityaadinaa| aho IzA For Private and Personal Use Only Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir E0 siddhAntakaumudI {prakRtibhAva - sambuddhinimittaka bhokAro vA prayo'vaidika itau pre| viSNo iti-viSNa iti viSNaviti / anArSe iti kim / brahmabandhavityabravIt // (106) umaH 111 / 17 // uma itau vA prAguktam / u iti-viti // (107) OM 12 // 1 // uSa itau dIrgho'nunAsika pragRhyazca OM ityayamAdezo vA syAt / OM iti-viti // (108) maya umo vo vA 8 // 3 // 33 // mayaH parasya ujo vo vA syAdaci / kimu uktam , kimvuktam / vsyaasiddhtvaannaanusvaarH|| (106) IdUtau ca saptamyartha 1211 // iti / anekActvAt pUrvasUtreNa aprAptau vacanam / sambuddhau zAkalyasya / sambuddhAviti nimittasasamI odityanuvRttena anveti / pragRhyamityanuvartate, puliGgatayA ca vipariNamyate / RSivedaH, taduktaRSiNetyAdau tathA darzanAt / RSau bhavaH ArSaH, na ArSaH anArSaH, avaidike iMti zabde parata ityrthH| zAkalyagrahaNAdvikalpaH / tadAhasambuddhinimittaka ityaadinaa| viSNo itIti / atra okAraH hasvasya guNa iti sambuddhinimittakaH / atra odantatve'pi nipAtatvAbhAvAdaprApte vibhASeyam / viSNavitIti pragRhyatvAbhAve rUpam / "unaH / ekapadaM sUtram / zAkalyasya itau pragRhyamiti cAnuvartate / u iti bhit ukAraH nipAtaH / tasya iti zabde pare zAkalyamate pragRhyasaMjJA syAdityarthaH / tadAhauna itau vA praaguktmiti| pUrvoktaM prgRhytvmityrthH| u iti vitIti / nipAta ekAjiti nityaM prApte vikalpo'yam / pragRhyatvapakSe prakRtibhAve prathamaM rUpam / tadabhAvapakSe yaNAdeze dvitIyaM rUpam / OM / idamapyekapadaM sUtram / U~ iti dIrghasya anunAsikasya ukA. rasya luptaprathamAvibhaktikasya nirdezaH / una ityanuvartate itau zAkalyasya pragAmiti c| tadAha-uJa itaavityaadinaa| OM itIti / uktavidhe OMkArAdeze rUpam / pragRhyatvAt prakRtibhAvaH / etadAdezAbhAvapakSe pUrvasUtreNa pragRhyatve sati u itIti rUpam / pragRhyatvasyApyabhAve sati yaNAdeze vitIti rUpamiti trINi rUpANi phalitAni / tadevam una U~ ityekameva sUtraM vibhajya vyAkhyAtam / ekasUtratve tu unaH itau pare OM ityayaM dIrgho'nunAsikaH pragRhyazcAdezaH zAkalyamate syAt / tadabhAvapakSe tu nipAta ekAjiti nityaM pragRhyatvamityetAvallabhyeta / tatazca OM iti u itIti rUpadvayameva syAt, vitIti rUpa na labhyeta / ato vibhajya vyAkhyAtam / maya uJo vo vA / maya iti paJcamI una iti SaSThI 'Damo hasvAdaci' ityataH acItyanuvartate / tadAha-mayaH parasyetyAdinA / kimbuktamiti / kimu uktamiti sthite makArAdukArasya uo 'nipAta ekAc' iti nityaM pragRhyatvAt prakRtibhAvAt yaNabhAve prApte vatvavacanamidam / nanu tahi Dako yaNacItyanantarameva maya umo veti paThitavyam / vagrahaNAbhAvena lAghavAt / tripAyAM pAThe vagrahaNasyApi kartavyatvena gauravAdityata Aha-vatvasyeti / yadi SaSThasya For Private and Personal Use Only Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 4] baalmnormaashitaa| - - saptamyarthe paryavasannamIdUdantaM pragRhyaM syAt / somo gaurI adhizritaH / mAmakI tanU iti / 'supAM suluka-- (sU 3561) iti saptamyA luk / arthagrahaNaM kim / vRttAvAntaropasakrAnte mA bhUt / vApyAmazvo vApyazvaH // (110) aNo'praga. prathame pAde iko yaNacItyatraiva maya uno yaNAdezavikalpo vidhIyeta, tahi kimbutamityatra mo'nusvAra iti makArasya vakAre pare anusvAraH syAt / tripAdyAM vatva. vidhau tu tasyAsiddhatvAnAnusvAraH / tripASAmanusvAravidhyapekSayA vatvavidhaiH paratvA. diti bhaavH| . dUtau ca / prgRhymitynuvrtte| taca dvivacanAntatayA vipariNamyate / bhandasva. rUpasya vizeSyatvAttadantavidhiH / IdUtau ca saptamyAvityeva siddhe arthagrahaNAcana sama. myA buki 'yaH ziSyate sa lupyamAnArthAbhidhAyI' iti nyAyena prakRtereva saptamyarthe paryavasAna tthaavidhtvmiiduudntyorgmyte| tathA ca saptamyarthe paryavasanAvIdUdantau zabdo pragRhausta ityakSarArthaH / phalitamAha-saptamyartha ityAdinA / somo gaurI adhizrita iti / gauryAmityarthaH / 'supAM sulugiti satamyA luk / pragRhyatve prakRtibhAvAnna yaN / ghAtapramItyAdisaptamyantaM tu nAtrodAharaNam , tatra saptamyA luptatvAbhAvena prakRteH sakSamyarthe apravRtteH / mAmakI tana iti / mAmakyAM tanvAmityarthaH / supAM sulugiti saptamyA luk / pragRhayebhyaH parata iti zabdaprayogasya padakAniyamitatvAt padapAThe mAmakI iti tanU itItyatra pragRhyatvaphalaM bodhyam / nanu dUtau ca satamyA: ityeva sUtrya. tAm / SaSTayA ca arthadvArA sambandho vivakSyatAm / tatazca saptamyarthe vidyamAnamo. dUdantamityarthasya arthagrahaNaM vinaiva lAbhAdarthagrahaNaM kimarthamiti pRcchati-arthagrahaNaM kimiti / kasmai pryojnaayetyrthH| kimityvyym| vRttAviti / arthagrahaNasAmarthyAt lusasaptamyarthamAne paryavasannamityartho vivkssitH| tatazca samAsavRttau luptasaptamIke IdUdantapUrvapade saptamyarthamatilaghaya uttarapadArthe pravRtte sati pragRhyasaJjJA na bhavati / mA bhUditi / mADi luG / sarvalakArApavAdaH / vApyAmazvo vANyazva iti / vApyAm azva iti vigrahe supsupeti samAse vApyazva iti rUpamityarthaH / atra vApyAmiti saptamyA adhikaraNatvamavagatam / taccAdhikaraNakAraka kriyApekSam / tatra vApyAmazvo vartata. iti kriyAdhyAhAre vartamAnakriyAyAM vApyA adhikaraNatvena azvasya kartRtvenAnvayAttayoH parasparamanvayAbhAvAdasAmarthyAt samAso nopapadyate / vAyAM vidyamAno'zva iti vidyamAnapadalyAdhyAhAre'pi azvapadenAsAmarthyAt samAso na sambhavati / ataH vApyAmityasya vApyAM vidyamAne azve lakSaNayA pravRttiM puraskRtya samAso vaktavyaH / evaM ca samAse luplasasamIkasya vApIzabdasya saptamyarthamatilaSya tatsaMsRSTe AdheyabhUte azve'pi pravRtteH saptamyarthamAtra vizrAntyabhAvAna pragRhyatvamiti bhaavH| aNo'pragRhyasya / 6 bA0 For Private and Personal Use Only Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 82 siddhAntakaumudI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ halsandhi hyasyAnunAsikaH 8|4|57 // apragRhyasyANo'vasAne'nunAsiko vA syAt / di dadhi / 'apragRtsya' kim | agnI // // ityacsandhiprakaraNam // atha halsandhiprakaraNam // 5 // (111) stoH cunA zcuH 8|4|40 // sakAratavargayoH zakAracavargAbhyA yoge zakAracavargau staH / harizzete / rAmazvinoti / saccit / zArGgibjaya // vA avasAne ityanuvartate / tadAha- apragRhyetyAdinA / atra aN pUrveNaiva NakAreNa, vyAkhyAnAt / tatazca kartR ityatra nAnunAsikaH / ityacsandhIti / alpActaramiti, siddhamanactvAditi kathamanacatvamiti ca sUtravArtikabhASyaprayogAdevajAtIyasthaleSu asandehArthaM sandhyabhAvo'bhyanujJAtaH / ato'tra kutvazcutvayorabhAve'pi na doSaH / iti zrIvAsudevadIkSita viduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAm acsandhiprakaraNaM samAptam / _stoH zacunAzcuH / sUca tuzceti samAhAradvandvaH / puMstvamArSam / itaretarayogadvandvo vA / tathA satyekavacanamArSam / evaM cunA icurityatrApi / zacuneti sahArthe tRtIyA / yoge ityadhyAhAryam / tatazca sahazabdayogAbhAve'pi tadarthasya gamyatvAttRtIyA yujyate, asmAdeva nirdezAt / tadAha - sakAratavargayorityAdinA / atra sthAnyAdezAnAM yathAsaGkhyaM bhavati / tatazca sakArasya zakAraH, tavargasya cavargaH / tatrApi tatha dadha nAnAM krameNa ca cha ja jha JAH iti phalitam / ta tha da dha netyAdikramasyApyanAdilokasiddhatvAt / cunA yoge ityatra na yathAsaGkhyamityuttarasUtre vakSyate / tatazca sakArasya tavargasya zakAreNa cavargeNaM ca yathAsambhavaM yoge zcutvaM bhavati / harizzete iti / hari zeta iti sthite, zakAreNa yogAt sakArasya zakAraH / 'cunA yoga ityatra na yathAsaGkhya'mityasya prayojanaM darzayituM sakArasya cakArayoge'pyudAharatirAmazcinotIti / rAmas cinotIti sthite, cavargayogAt sakArasya zakAraH / zacunA yoge ityatrApi yathAsaMkhyAzrayaNe tu iha sakArasya zakArayogAbhAvAt zakAro na syAditi bhAvaH / sacciditi / sat cit iti sthite, zcutvasyAsiddhatvAt jaztvena takArasya datve, tasya zcutvena jakAre, khari ceti carcena tasya cakAre ca rUpam / zArGgin jayeti For Private and Personal Use Only Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5] baalmnormaashitaa| 83 (112) zAt maa44|| zAtparasya tavargasya cutvaM na syAt / viznaH, praznaH // (113) STunA STuH 4 // 41 // stoH STunA yoge STuH syAt / rAmaSSaSThaH / raamssttiikte| peSTA / tIkA / cakriNDaukase // (114) na padAntAhoranAm 4 // 42 // 'anAm' iti luptaSaSThokaM padam / padAntAhavargAtparasyAnAmaH stoH. STurna syAt / SaT santaH / SaT te| 'padAntAt kim / ITTe / 'ToH kim / sarpi. - sthite, cavargayogAt nakArasya zcutvaM akAraH / zAt / na padAntAditi pUrvasUtrAt netyanuvartate / stoHzcunA zcurityataH toriti, curiti cAnuvartate / natu sakAraH zakArazca / zAditi digyoge pnycmii| parasyetyadhyAhAryam / tadAha-zAtparasyetyAdinA / vizna iti / viccha gatau / 'yaja yAca yata viccha praccha rakSo naG' iti naG / chavo zUdaH iti chasya zaH / jisvAnna guNaH / atra zakArayogAt tavargIyanakArasya zcutvena jakAre prApte niSedhaH / pUrvasUtre cunA yoge ityatrApi yathAsaGkhyAzrayaNe tu iha tavargIyasya nasya cunA yogAbhAvena cutvasyAprasaktatayA taniSedho vyarthaH syAt / evaJca asmAdeva niSedhAt pUrvasUtre cunA yoge ityatra na yathAsaGkhyAzrayaNamiti vijJAyate / prazna iti / praccha jIplAyAm / pUrvavat nAdi / atra 'ahijyA' iti samprasAraNaM na / 'prazne cAsanakAle' ityAdinirdezAt / atra vargapaJcamAnAM nAsikAsthAmAdhikye'pi tattadvargIyairasti sAvarNyamiti tulyAlyasUtre avocaam| STunA STuH / storityanuvartate / tadAha-storiti / atrApi sthAnyAdezAnAM yathAsakhyam / natu STuyoge ityatra / rAmaSaSTha iti / rAmas SaSTha iti sthite sskaaryogaat| sasya STutvena ssH| atrApi STunA yoga ityatra na yathAsaGkhyamityasya prayojanaM darzayituM sakArasya Tavargayoge'pi udAharati-rAmaSTIkata iti / TIkR gatau / taTTIketi / tasya TIketi vina. haH / tad TIkA iti sthite Tutvena dasya Datve carvam / cakriNDaukasa iti / DhokR gatau / cakrin Dhaukase iti sthite TavargayogAt nasya Tutvena Natvam / na padAntAt / anAmiti torityasya vizeSaNam / nanu bhinnavibhaktikametatkathaM tadvizeSaNamityata Aha-anAmiti luptaSaSThIkamiti / nAmavayavabhinnasyetyarthaH / stoH STurityanuvartate / tadAha-padAntAdityAdinA / ITTa iti / 'IDa stutau' aatmnepdii| I te iti sthite, khari ceti Dasya carvam , tataH parasya takArasya Tutvam / tasya TavargAt paratve'pi padAntAt paratvAbhAvAt na ttutvnissedhH| sarpiSTamamiti / sarpiStamam iti sthite svAdiSvasarvanAmasthAna iti antarvatinI vibhaktimAzritya vA padatvAt , pakArasya padAntatvAttataH parasya takArasya TutvaniSedho na bhavati, padAntAvargAtpa. stvAbhAvAt / na ca SakArasya 'zalAazo'nte' iti jaztvena DakAre sati takArasya For Private and Personal Use Only Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 84 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halsandhi 'STamam | 'anAmnavatinagarINAmiti vAcyam' ( vA 5016 ) | SaNNAm / SaNNabatiH / SaNNagaryaH / (115) toH Si 8|4|43 // tavargasya SakAre pare na STusvam / sanSaSThaH / jhalAM jazo'nte ( sU 84 ) / vAgIzaH / cidrUpam // (116) yaro'nunAsike'nunAsiko vA 8|4|45 // yaraH padAntasyAnunAsike pare'nunAsiko vA syAt / etanmurAriH --- etadmurAriH / sthAnaprayatnAbhyAmantaratame sparze caritArtho vidhirayaM rephe na pravartate / caturmukhaH / ' pratyaye bhASAyAM nityam' ( vA ToH paratvAt TutvaniSedhaH syAdeveti vAcyam / 'hasvAttAdau taddhite' iti SatvasyAsiddhatvena jaztvAbhAvAt / iha Adezapratyayayoriti SatvaM tu na bhavati / 'apadAntasya mUrdhanyaH' ityadhikArAt / anAmnavati / STutvapratiSedhe nAma eva paryudAso na bhavati, kintu navatinagarI zabdAvayavanakArasyApi paryudAso vaktavya ityarthaH / SaNNAmiti / SaS nAmiti sthite 'svAdiSvasarvanAmasthAne' iti padAntatvAt Sasya jaztvena DakAre 'pratyaye bhASAyAM nityam' iti tasya NakAraH / atra TavargayogAt nakArasya Tutvam / na padAntAditi niSedhastu na, anAmiti paryudAsAt / SaNNavatiriti / SaDadhikA navatiriti vigrahaH / atrApi nakArasya TutvaniSedhaH, navatizabdasyApi paryudAsAt / iti / pRthakpade / na tu karmadhArayaH, 'dikasaMkhye sajJAyAm' iti niyamAt / atrApi na padAntAditi nagarIzabde nakArasya dutvaniSedho na bhavati, nagarIzabdasyApi paryudAsAt / toSi / Turiti neti cAnuvartate / tadAha - vargasyeti / sanSaSTha iti / atra nakArasya SakArayogAt TutvaM prAptaM niSidhyate / asmAdeva jJApakAt STunA STurityatra TunA yoge ityatra yathAsaMkhyaM neti vijJAyate / 'jhalAbjazo'nte' ityacsandhinirUpaNe prasaGgAdupanyastam / halsandhiprastAve punastadupanyAsaH / 1 yaro'nunAsike / na padAntATTorityataH padAntAdityanuvartate / tacca SaSThayantatayA vipariNamyate / tadAha - yaraH padAntasyeti / etanmurAririti karmadhArayaH / etad murAririti sthite dasya anunAsiko nakAraH dantasthAnasAmyAt spRSTaprayatnasAmyAcca / nanu caturmukha ityatrApi rephasya anunAsiko NakAraH syAt, rephaNakArayoH spRSTeSapRSTaprayatnabhede'pi mUrdhasthAnAntaryAdityata Aha-sthAneti / etanmurArirityAdau sthAnataH prayatnatazcAntaratame sparoM caritArthaH labdhaprayojano'yamanunAsikavidhiH sthAnamAtreNa AntaryamAdAya rephe na pravRttimarhatItyarthaH / 'yUnilabdhe tu yuvatirjakhe ramate katham' iti nyAyAditi bhAvaH / pratyayeM bhASAyAM nityam / vArtikametat / bhASA laukikaprayogaH / tatra pratyaye vidyamAne anunAsike parataH prAgukto'nunAsiko nityaM For Private and Personal Use Only Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5] baalmnormaashitaa| E5. - - 5017 ) tanmAtram / cinmayam / kathaM tarhi 'madodaprAH kakumantaH' iti ? yavAdi (ga 250) gaNe dakAranipAtanAt / (197) toli 460 // tavargasya lakAre pare parasavarNaH syAt / tallayaH / vidvA~ likhati / nakArasyAnunAsiko lkaarH| (118) udaH sthAstambhoH pUrvasya 41 // udaH parayoH sthAstambhoH pUrvasavarNaH syAt / 'AdeH parasya' (sU 44) / utthaanm| uttambhanam / bhavatItyarthaH / tanmAtramiti / tat pramANaM yasya tattanmAtraM 'pramANe dvayasajdaghnamAtraca iti mAtracpratyayaH / cinmayamiti / 'nityaM vRddhazarAdibhyaH' ityatra nityamiti yoga. vibhAgAttApye mayaT / kathaM tahIti / yadi pratyaye pare nityamanunAsikaH syAt tadA madodaprAH kakuyanta iti kAlidAsaprayogaH kathamityAbhepaH / matupaH pratyayatvena tasmin pare dakArasya anunAsikanakArAvazyambhAvAditi bhAvaH / pariharati-yavAdIti / yavAdigaNe kakumacchabde dakArasya nirdezAnna tasyAnunAsikaH / yadi tatra dakArakhya nakAra eva iSTaH syAt tahi nakArameva lAghavAnnirdizediti bhAvaH / toli / anusvA. rasya yayItyataH parasavarNa ityanuvartate / tadAha-tavargasyetyAdinA / tallaya iti / tasya laya iti vigrahaH / tad laya iti sthite dasya parasavarNaH paranimittabhUtalakArasavarNo bhavati / sa ca lakAra eva, anyasya ttsaavaabhaavaat| nakArasyeti / vidvAn likhatItyatra vidvAn likhatIti sthite nakArasya sthAninaH anunAsikasya parasavarNo lakAro bhavan AntaryAdanunAsika eva lakAro bhavatItyarthaH / / ___ udaH sthAstambhoH / anusvArasya yayi parasavarNaH" ityatra samAsanirdiSTamapi savarNagrahaNamiha niSkRSya sambadhyate, ekadeze svaritatvapratijJAnAt / uda iti pnycmii| atastasmAdityuttarasyeti paribhASayA udaH parayoriti lbhyte| tadAha-udaH parayo. riti / pUrveti / pUrvanimittasya udo dakArasya yaH savarNaH sa AdezaH syAdityarthaH / pUrvasavarNazcAyamalo'ntyaparibhASayA sthAstambhorantAdezo na bhavatItyAha-zrAdeH para. syeti / anayA paribhASayA sthAstambhorAdyavayavasya sakArasyaiva bhavatItyarthaH / utthAnamiti / SThA gatinivRttau / bhAve lyuT / uttambhanamiti / 'Tabhi pratiSTambhe' bhAve lyutt| stambhu rodhana iti anuvidhau nirdiSTaH sautro vA dhaatuH| sthAstambhoriti pavargIyo. padhanirdezasya ubhayasAdhAraNatvAt / nanu ud sthAnamityatra sakArasya pUrvasavarNavidhau pUrvanimittaM dakAraH tatsavarNAzca ta tha da dha nAH paJcaiva / dantasthAnasAmyAt spRSTaprayatnasAmyAcca / natu lakAraH sakArazca / tayoH sthAnasAmye'pi vivRtaprayatnatvAt / nApi lakAraH ISatspRSTatvAt / etadatiriktAzca sarve varNAH bhinnasthAnakatvAnna dakA. rasavarNAH / tatazca pUrvanimittabhUtadakArasavarNAH ta tha da dha nAH paJcApi sakArasya prAsAH / sthAnIbhUtasakAreNa dantasthAnata Antaryasya pnycsvpyvishisstttvaat| Abhya. For Private and Personal Use Only Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [halsandhi atrAghoSasya mahAprANasya sasya tAdRza eva thkaarH| tasya 'jharo jhari- (sU 71) iti pAkSiko lopH| lopAbhAvapakSe tu thakArasyaiva zravaNam / natu 'kharica' (sU 121) iti catvam / catvaM prati thakArasyAsiddhatvAt / (11) jhayo ho'nya. - ntaraprayatnata Antaryasya ca paJcasvapyabhAvAt / sthAnIbhUtasakArasya vivRtaprayatnatvAt eteSAM ca paJcAnAM spRSTaprayatnatvAt / ato'tra bAhyaprayatnata evAntaryamAdAya paJcasva. nyatamavyavasthAmAha-vAghoSasya mahAprANasya sasya tAdRza eva thakAra iti / aghoSasye. tyanena zvAsavato vivAravatazcetyuktaprAyam , samaniyatatvAt / sthAnIbhUtastAvat sakAraH aghoSazvAsavivAramahAprANAtmakayatnacatuSTayavAn / tasya ta tha da dha neSu pratha. matRtIyapaJcamA na bhavanti / teSAmalpaprANatvAt / nApi caturtho bhavati, tasya ghoSanAdasaMvArayatnakatvAt / dvitIyastu thakAraH aghoSazvAsavivAramahAprANAtmakayatnacatuSTayavAn / ataH sa eva thakAraH pUrvanimittabhUtadakArasavarNaH sakArasya bhavatItyarthaH / evaM ca ud sthAnamiti sthite dakArasya 'kharica' iti catvena takAre sakArasya pUrvasavaNe thakAre utththAnamityekatakAraM dvithakAraM ca rUpaM siddham / evam utthatambhanamityatrApi yojyam / tatra dvitakAramekathakAraM ceti vishessH| tasyeti / sakArAdezasya thakArasye. tyarthaH / evaM ca prathamathakArasya lopapakSe ekatakAramekathakAraM ca rUpamiti bhAvaH / nanu prathamathakArasya lopAbhAvapakSe ekatakAraM dvithakAraM ca rUpamityanupapannam / prathamathakA. rasya khari ceti catve sati dvitakAramekathakAramityApatterityata Aha-lopAbhAveti, asiddhatvAditi / khari ceti sUtrApekSayA udassthAdityasya paratvAditi bhAvaH / utt. tambhanamiti tritakArapAThastu prAmAdikaH / uktaprakriyAyA ubhayatrApi sAdhAraNyAt / kecitta 'namune' ityatra neti yogavibhAgamabhyupagamya pUrvasavarNasya thakArasya ca pratyasiddhatvAbhAvAccatve uttRtambhanamiti tritakArarUpaM kathaJcit saadhyaamaasuH| tattu mUlakRto na sammatam , mUle ubhayasAdhAraNyenaiva prakriyAnirUpaNAt / vastutastu 'dIrghAdAcAryANAm ityuttaraM anusvArasya yayi parasavarNaH, vA padAntasya, toli, uda. ssthAstambhoH pUrvasya, jhayo ho'nyatarasyAm , zazchoSTIti SaTsUtrIpAThottaraM jhalAjaz zazi, abhyAse carca, khari ca, vA'vasAne, aNo'pragRhyasyAnunAsikaH, iti paJcasUtrIpATha iti halo yamAmiti sUtrasthabhASyasammataHsUtrakramaH / evaM ca khari ceti catve kartavye udassthAstambhoriti pUrvasavarNasya thakArasya asiddhatvAbhAvAccatve utta. thAnamiti dvitakAramekathakAraM ca rUpam , utttambhanamiti tu tritakArameva rUpamiti zabdenduzekhare prapaJcitam / / jhayo haH / jhaya iti paJcamI / parasyetyadhyAhAryam / ha iti sssstthii| udassthAstambhorityataH pUrvasyeti anusvArasya yayItyataH savarNa iti cAnuvartate tadAha For Private and Personal Use Only Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5 ] bAlamanoramAsahitA / tarasyAm 8|4|62|| jhayaH parasya hasya pUrvasavarNo vA syAt / ghoSavato nAdavato mahAprANasya saMvRtakaNThasya hasya tAdRzo vargacaturtha evAdezaH / vAgdhariH - vAhariH / (220) zachoTi maa463|| padAntAjjhayaH parasya zasya cho vA syAdaTi / dasya cutvena jakAre kRte / (121) khari ca 8|4|55 // khari jhalAM caraH syuH / iti jakArasya cakAraH / tacchivaH, tac zivaH / 'chatvamamIti vAcyam' ( vA 5025) / tacchlokena - taczlokena / ami kim / vAk icyotati / (122) maya: parasyetyAdinA / vAgdharirityudAharaNam / vAczabdazcakArAntaH, kutvaM jaztvam / vAg haririti sthite hakArasya pUrvasavarNavidhau gakAraH pUrvonimittam, tatsavarNAH ka bAH paJca / teSAM hakAreNa sthAninA sthAnata AntaryamaviziSTam / AbhyantaraprayanasAmyaM tu paJcAnAmapi hakAreNa sthAninA na vidyate, spRSTavivRtaprayatnabhedAt / ataH bAhyayatnataH AnvaryamAdAya paJcasvanyatamavyavasthAmAha -- ghoSavata ityAdinA / sthAnIbhUto hakAraH ghoSanAdasaMvAra mahAprANAkhyayatnacatuSTayavAn / tasya ka kha ga gha DeSu prathamatRtIyapaJcamA na bhavanti teSAmalpaprANatvAt / dvitIyaH khakAro na bhavati, tasyAghoSazvAsavivArayatnakatvAt / caturthastu ghakAraH ghoSanAdasaMvAra mahAprANavAn / ataH sa eva ghakAro hakArasya bhavatItyarthaH / tatazca vAgdhaririti bhavati / pUrvasava --- bhAve tu vAg haririti / zazchoTi / jhaya iti paJcamyantamanuvartate / sa iti SaSThayekavacanam / tadAha - jhayaH parasya zasyeti / tad ziva iti sthite dakArasya cutvena jakAre kRte jakArasya cakAra ityanvayaH / kenetyata Aha- khari ca / jhalAasazItyato jhalAmiti, abhyAse carcetyatazcariti cAnuvartate / tadAha-- khari para ityAdinA / iti jakArasya cakAra iti / sthAnata AntaryAditi bhAvaH / tataH chatvam / natu prANityapi bodhyam / chatvasya cutvacatveM pratyasiddhatvAt / halo yamAmiti sUtrasthabhASyasaMmatasUtrakrame tu cutvena jakAre kRte zasya chatve tato jakArasya carvam / natu chatvAt prAk cartvam, carvvaM prati chatvasyAsiddhatvAt / tac chiva iti / sa cAsau zivazceti, tasya ziva iti vA vigrahaH / coH kuriti kutvaM tu na, zcutvasyAsiddhatvAt / chatkhamamIti vAcyam / zazchosTIti sUtre aTIti vihAya amIti vaktavyamityarthaH / zaracho'mIti sUtraM paThanIyamiti yAvat / tac zlokeneti / sa cAsau zlokaca, tasya zlAka iti vA vigrahaH / lakArasya aDbahirbhUtatvAt tatparakasya zakArasya sUtrapAThataH chatve aprApte vArtikamidam / vAkcyotatIti / atra tu kutvaM bhavatyeva / cakArasya svAbhAvi katayA zcutvaniSpannatvAbhAvena asiddhatvAbhAvAt / atra cakArasya ambahirbhUtatvAt tatparakazakArasyAna na chatvam / For Private and Personal Use Only Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ED siddhAntakaumudI [ halsandhi mo'nusvAraH // 23 // mAntasya padasyAnusvAraH syAdali / 'alo'ntyasya' (sU 42) / hariM vande / 'padasya' iti kim / gamyate / (123) nazvApadAntasya jhali 3 / 24 // nasya masya cApadAntasya jhalyanusvAraH / yAsi / mAkra. syate / 'jhali' kim / mnyte| (124) anusvArasya yayi parasavarNaH dA // spaSTam / aGkitaH / azcitaH / kuNThitaH / zAntaH / gumphitaH / 'kurva mo'nusvAraH / padasyetyadhikRtam / ma iti SaSThyantaM padasya vizeSaNaM tadantavidhiH / hali sarveSAmityato halItyanuvartate / tdaah-maantsyetyaadinaa| alo'ntyasyeti / upa. tiSThata iti zeSaH / tatazca mAntasya padasya yaH antyaH ala tasyetyarthaH / padAntasya masyeti phalitam / hariM vanda iti / harim vanda iti sthite msyaanusvaarH| gamyata iti / gamlu gatau / karmaNi laT / 'bhAvakarmaNoH ityAtmanepade yak / atra masya padA. nttvaabhaavaannaanusvaarH| nazvApadAntasya jhli| cakArAnmasyetyanukRSyate, anusvAra iti ca / tdaah-nsyetyaadinaa| yazAMsIti / yazazabdAt jas, jazzasovizaH / 'napuMsakasya jhalacaH' iti num / sAntamahata iti diirghH| yazAn si iti sthite nakArasya anusvAraH / Akrasyata iti / kramu pAda vikssepe| ApUrvAt kartari luT / 'AG udgamane' iti taG, syatAsI laluToriti syH| snukramoriti niyamAnneT / Akram sya ta iti sthite masya apadAntatvAt pUrveNAprApte vacanam / manyata iti / karmaNi laT / taGyak / atra masya jhalparakatvAbhAvAmAnenAnusvAraH / apadAnta. tvAcana pUrveNa / anusvArasya yayi / spaSTamiti / anuvayaMpadAntarAbhAvAditi bhAvaH / akRita iti| anka pade lakSaNe ceti curAdau nopdhH| nazcApadAntasyeti kRtAnusvArasya nirdeza iti kecit / NyantAt ktaH, iT / niSThAyAM seTIti NilopaH / anusvA. rasyAnena parasavarNaH / paranimittamatra kakAraH, tatsavaNaH kavargaH / saH anusvArasya bhavana nAsikAsthAnasAmyAt DakAra eva bhavati / aJcita iti / ancu gtipuujnyoH| nopadhaH / tasmAt ktaH / aJceH pUjAyAmiti iT / nAJceH pUjAyAmiti niSedhAt aniditAmiti nalopo na / atra nazcApadAntasyetyanusvArasya parasavarNo kaarH| kuNThita iti / kuThi pratighAte idittvAnnum / ktaH iT / atra nazcetyanusvArasya parasavarNo NakAraH / zAnta iti / zama upazame / ktaH / vA dAntazAntetyAdinipAtanAnneTa / anunAsikasya kvIti diirghH| nazceti msyaanusvaarH| tasya parasavarNaH nkaarH| gumphita iti / gunpha granthe dvitIyAntaH, nopadhaH / ktaH iT / 'nopadhAtthaphAntAdvA' ityakittvapakSe nalopona / atra nazcetyanusvArasya parasavarNaH mkaarH| nanu kRSadhAtorlaT , miH, jho'ntaH, tanAdikRSbhya uH, guNaH, raparatvam / 'ata ut sArvadhAtuke pratyayokArasya yaN / na bhakurcharAmiti niSedhAt rvorupadhAyA iti dI? n| kuvaM. For Private and Personal Use Only Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5 ] bAlamanoramAsahitA / nti' ityatra Natve prApte tasyAsiddhatvAdanusvAre parasavarNe ca kRte tasyAsiddhatvAnna Natvam / (125) vA padAntasya 8|4|56 // padAntasyAnukhArasya yayi pare parasavarNo vA syAt / tvaGkaroSi - tvaM karoSi / sayyantA - saMyantA / samvatsaraHsaMvatsaraH / ya~llokam-yaM lokam / atrAnusvArasya pakSe'nunAsikA yavalAH / (126) mo rAji samaH kau 8|3|25|| kvibante rAjatau pare samo masya ma eva syAt / samrAT / (127) he mapare vA na3|26|| mapare hakAre pare masya ma eva syAdvA / 'hala, hAla, calane' / kim Alayati-ki hAlayati / 'yavalapare yA veti vaktavyama' (vA 4902) / ( 128) yathAsaMkhyamanudezaH samA ntIti rUpam / atra nakArasya mazcApadAntasyetyanusvAraM bAdhitvA paratvAt raSAbhyAmiti NatvaM syAt / naca tripAdyAM namrApadAntasyetyapekSayA raSAbhyAmityasya paratvAtpUrvatrAsiddhamitya siddhatvAt anusvAre sati parasavarNe ca nakArasyaiva zravaNamiti vAcyam / evamapi parasavarNavidhinA prAptasya nakArasya raSAbhyAmiti NatvaprApterdurvA - ratvAdityata Aha- kurvantItyAdi / raSAbhyAmityapekSayA parasavarNasya paratayA Natve kartavye anusvArasthAnikaparasavarNasya nakArasyAsiddhatvAnna Natvamiti bhAvaH / vA padAntasya | anusvArasya yayi parasavarNa ityanuvartate / tadAha - padAntasyetyAdinA / sva karoSIti / tvam karoSIti sthite mo'nusvAre parasavarNo DakAraH / tadabhAvapakSe anusvAra eva zrUyate / atreti / samyanteti sthite moDanusvAraH / tasya paranimittabhUtayakAra savarNaH anunAsika eva yakAro bhavati, AntaryAt / tathAca sayyanteti rUpam / evaM saMvatsara iti sthite anusvArasya parasavarNaH anunAsiko vakAraH / sa~vassara iti rUpam / yaM lokamiti sthite, anusvArasya parasavarNo'nunAsiko lakAraH / ya~llAkamiti rUpam / parasavarNAbhAvapakSe tu anusvAra evetyarthaH / mo rAji / ma iti prathamAntam / mosnusvAra ityataH ma iti sthAnaSaSThyantamanuvartate / sama ityavayavaSaSThI / pratyayagrahaNaparibhASayA kvigrahaNena kvippratyayAntalAbhaH / tadAha - vibanta ityAdinA / ma eveti / na tvanusvAra ityarthaH / masya mavidhAnamanusvAra nivRttyarthamiti bhAvaH / samrADiti / rAz2a dIptau / sampUrvAt satsUdviSahetyAdinA kvip / vazceti Satvam / jaztvena Datvam / cam / atra mo'nusvAro na bhavati / he mapare vA / mosnusvAra ityataH ma iti SaSTayantamanuvartate / mo rAjItyataH ma iti prathamAntamanuvartate / maH paro yasmAditi vigrahaH / tadAha - mapare ityAdinA / hyalayatIti NyantAllaT / 'jvalahalahmalanamAmanupasargAdvA' iti mittvANNau mitAM hrasvaH / yavalapare / yavalAH parAH yasmAditi vigrahaH / yavalaparake hakAre pare masya ma eva vA syAdityarthaH / yathAsaMkhyam / For Private and Personal Use Only Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 60 siddhAntakaumudI [ halsandhi nAm 1|3|10|| samasambandhI vidhiryathAsaMkhyaM syAt / kiya~ tyaH- kiM yaH / kiva~ ma hRlayati-kiM hvalayati / kileM hrAdayati kiM hrAdayati / (126) napare naH 8|3|27|| napare hakAre pare masya naH syAdvA / kin hute - kiM hute / (130) NoH kukaTukAri ||3|28|| GakAraNakArayoH kuTukAvAgamo vA staH zari / kukTukora siddhatvAjjaztvaM na / 'cayo dvitIyAH zari pauSkarasAderiti vAcyam' ( vA 5023 ) / pauSkarasAdirAcAryaH / prASaSThaH - prAGkhaSThaH - prAD SaSThaH / suga n sAmyamiha saMkhyAto vivakSitam / anudezaH vidhAnam / samAnAmiti yadi karmaNi SaSThI tarhi sthAnyAdibhiH samasaMkhyAnAM yatra vidhAnam, yathA eco'yavAyAva ityAdau, tatraiva yathAsaMkhyapravRttiH syAt / 'samUlAkRtajIveSu han kRn grahaH" ityatra na syAt, tatra vidheyasya Namula ekatvAt / ataH samAnAmiti sambandhasAmAnye SaSThI / evaM ca samUlAdyupapadAnAM hanAdidhAtUnAM ca samasaMkhyAnAmupAdAnena ekasya pratyayasya vidhirapi samasaMkhyAkasambandhI vidhireveti tatrApi yathAsaMkhyapravRttirnirbAdhA / tadAhasamasambandhI vidhiriti / yathAsaMkhyamiti / saMkhyAzabdenAtra prathamatvadvitIyatvAdirUpAH saMkhyAghaTitadharmAH vivakSitAH, tAn anatikramya yathAsaMkhyam / tatazca eco'yavAyAva ityAdiSu prathamasya sthAninaH prathamaH AdezaH, dvitIyasya dvitIya ityevaM krameNa sthAnyAdezatannimittAdInAM samasaMkhyAkAnAM krameNa anvayaH pratipattavya iti phali - tam / prakRte ca yaparake hakAre pare makArasya yakAraH, vaparake vaH, laparake laH, iti sidhyati / kiyU~ hya iti / masya yatve rUpam / hya ityavyayam, pUrvedhUrityarthaH / yatvAbhAve mo'nusvAraH / kiv jayatIti / masyavatvam / hala calane, Nic / kila hrAdayatIti / masya latvam / hlAdI sukhe ca Nic / napare naH / he iti veti ma iti cAnuvartate / naH paro yasmAditi vigrahaH / tadAha - napare ikAra ityAdinA / kin hRta iti / huD apanayane / masya natve rUpam / tadabhAve mosnusvAraH / 1 jo: kuTukAri / 'he mapare vA' ityataH vetyanuvartate / kukU ca Tuk ceti samAhAradvandvaH / AgamAviti / etacca Adyantau TakitAviti labhyam / yathAsaMkhyaparibhASayA DakArasya kuk, NakArasya Tuk / ubhayatra kakAra it, ukAra uccAraNArthaH / prAG SaSThaH, saguNa SaSTaH, iti sthite, yathAkramaM kuki Tuki ca tayoH pUrvAvayavatvena padAntatvAt jaztvamAzaGkayAha -- kuTuko riti / cayo dvitIyAH / pauSkarasAdizabdasya cayo dvitIyA ityarthabhramaM vArayati - pauSkarasAdirAcArya iti / tathAca vikalpaH phalatIti bhAvaH / prAk SaSTha iti kuki rUpam / cayo dvitIyA iti pakSe prAGkh SaSTha iti rUpam / nacAtra khakArasya khariceti cartyam, khakArArambhavidhisAmarthyAt / cayo I For Private and Personal Use Only Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5 ] bAlamanoramAsahitAH / NUSaSThaH-sugaNTSaSThaH-sugaNSaSThaH / (131) DaH si ghuT 8|3|26|| DAtparasya sasya dhuDvA syAt / SaTtsantaH - SaTsantaH / (132) nazca 8|3|30|| nakArAntAtparasya sasya dhuDvA syAt / santsaH - sansaH / (133) zi tuk 8|3| 31 // padAntasya nasya ze pare tugvA syAt / ' zarachosTi' ( sU 120 ) iti chatvavikalpaH / pakSe 'jharo jhari-' ( sU 71 ) iti calopaH / samchambhuH - zabdacha. dvitIyA iti, nAdinyAkroza iti sUtrabhASyapaThitamidam / prAG SaSTha iti kugabhAve rUpam / evaM Tukyapi sugaNaTSaSTha ityAdi / DaH si dhuT / Da iti paJcamI / tatazca tasmAdityuttarasyeti paribhASayA sIti saptamI SaSThI sampadyate - DAtparasya sasyeti / "he mapare betyato vetyanuvartate / sadAha - DAtparasyetyAdinA / tasminniti nirdiSTa iti neha bhavati, ubhayanirdeze paJcamInirdezo balIyAn paratvAditi nyAyAt / dhuTU caturthadhakAra nirdezaH / TaMkAra it / ukAra uccAraNArthaH / thuT iti dvitIyavidhau tatsAmarthyAcca na syAt / anyathA takArameva vidadhyAt / caturthavidhestu na tatsAmarthyam, prathamavidhau tasya cayo dvitIyA ityApattau tannivRttyA caritArthatvAt / SaT santa iti / SaS iti SakArasya jaztvena DaH, SaD santa iti sthite cartvasyAsiddhatvAt DAt paratvAt sasya chuT AdyavayavaH / tasya carcena takAraH / cayo dvitIyA iti tu na / carca - syAsiddhatvAt / tato lakSyabhedAt Dasya catveMna TaH / nazca / si chuT iti, veti cAnuvartate / na iti paJcamI / tasmAdityuttarasyeti paribhASayA sIti SaSThI sampadyate / tadAha - nakArAntAt parasyeti / santsa iti / dhuTi dhasya catvaMm / 1 zi tuk / pUrvasUtrAt na iti paJcamyantamanuvRttamiha SaSThyantamAzrIyate, zabdAdhikArAzrayaNAt / padasyetyadhikRtam avayavaSaSThyantamAzrIyate / he mapare vetyato vetyanuvRttam / tadAha - padAntasya nasyetyAdinA / nAntasya padasyetyucitam / ukAraH uccAra'NArthaH / san zambhuriti sthite nakArasyAntAvayavastuk / nanu tuggrahaNaM vyartham / DaH siDityataH dhuDevAnuvartya nakArAt parasya zasya vidhIyatAm / khari ceti catveM sanzambhurityasya siddherityata Aha- zarachosTIti / chatvavikalpa iti / zakArasyeti zeSaH / ghuTo vidhau tu tasya parAditvAtpadAntatvAbhAvAt chatvaM na syAt, chatvavidheH padAdhikArasthatvena padAntAt jhayaH parasyaiva zasya tatpravRtterbhASye siddhAntitatvAt, anyathA visRpo vira zinnityAdAvapi zasya chatvApatteH / pakSa iti / kadAcit jharo jharIti kastakArasya catvamApannasya lopa ityarthaH / san chambhuriti / takArasya tvamApannasya lope sati nakArasya zcutvena prakAre rUpam / saJc chambhuriti / cutvamApannasya takArasya lopAbhAve nakArasya ca zcutve nakAre rUpam / tuko jaztvaM tu na jaityetasyAsiddhatvAt ata eva zcutvottaramapi jaztvaM na / saJc zambhuriti / For Private and Personal Use Only 61 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 siddhAntakaumudI [halsandhi = mbhuH-sancazambhuH-samzambhuH // achI acachA acazA azAviti catuSTayam / rUpANAmiha tukchatvacalopAnAM vikalpanAt // . (134) umo hasvAdaci umunityam // 32 // hrasvAtparo yo um tadantaM yatpadaM tasmAtparasyAco nityaM GamuDAgamaH syAt / pratyachAtmA / sugaNNI. shH| snncyutH| (135) samaH suTi 35 // samo ruH syAtsuTi / 'alontyasya' (sU 42) / (136) atrAnunAsikaH pUrvasya tu vA 83 // 2 // zasya chatvAbhAve takAranakArayozcutve ca rUpam / sa zambhuriti / tukaH abhAve nakArasya cutve rUpam / tadidaM rUpacatuSTayamuktakramaM zlokena saMgRhNAti-achAviti / tukchatvacalopAnAM vikalpanAt achau acachA acazA azAviti rUpANAM catuSTayamityanvayaH / umo hasvAt / Dam prtyaahaarH| Dama iti paJcamyantam / tadvizeSaNatvAt padasyetyadhikRtaM paJcamyantatayA vipariNamyate / ma iti ca hasvAditi vizeSaNasambandhamanu. bhUya padavizeSaNatvaM bhajat tadantaparam / Dama iti paJcamIbalAt acIti saptamI SaSTyatheM / tadAha-hasvAtpara ityAdinA / GamuDAgama iti / TakAra it , ukAra uccAraNArthaH / saMjJAyAM kRtaM TivamAnarthakyAttadaGganyAyAt saMjJibhiH sambadhyate / tatazca kuT guTa nuT iti traya AgamAH phlitaaH| TittvAdaca AdyavayavAH yathAsaMkhya pravartante he mapare veti vAgrahaNAnuvRttizaGkAvyudAsArtha nityagrahaNam / pratyAsmeti / pratyaG AtmA iti sthite akArAt prAk chuTa / sugaNNIza iti / gaNasaMkhyAne, curAdiH / NyantAdvici NilopaH / natu kvip / anunAsikasya kvIti dIrghaprasaGgAt / DamuTi kartavye Nilo. pastu na sthAnivat , pUrvatrAsiddhe na sthAnivadityukteH / sugaNa Iza iti sthite IkA. rAt prAk NuT / sannacyuta iti / san acyuta iti sthite akArAt prAk nuT / naca paramadaNDinAvityatra paramadaNDin au iti sthite pratyayalakSaNena antarvativibhaktyA padatvAnnuT syAditi vAcyam / uttapadatve cApadAdividhAviti pratyayalakSaNapratiSe. dhAt / vastutastu idaM yatrottarapadasya kAryitvaM tatraiva pravartate / anyathA padavyavAye'pIti niSedho mASakumbhavApenetyatra na syAt / ataH paramadaNDinau ityatra muDvAraNAya uni ca pade ityataH pade ityanuvartya ajAdeH padasya DamuDiti vyAkhyeyamiti zabdenduzekhare prapaJcitam / samaH suTi / sama iti SaSThyantam / 'matavaso ru sambuddhau' ityataH rugrahaNamanuvartate / tadAha-samo ruH syAt suTIti / ru ityukAra it / alo'ntysyeti| upatiSThata iti zeSaH / sampUrvAt karotestRci 'samparibhyAM karotau bhUSaNe' iti suDAgame sam skarteti sthite masya rutvam / sar skarteti sthite / atraanunaasikH| 'matuvasau ru sambaddhau For Private and Personal Use Only Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5 ] bAlamanoramAsahitA / atra prakaraNe roH pUrvasyAnunAsiko vA syAt / (137) anunAsikAtparo'nusvAraH = | 3 | 4 || anunAsikaM vihAya roH pUrvasmAtparo'nusvArAgamaH syAt / 'kharavasAnayorvisarjanIyaH' (sU 76) / ( 138) visarjanIyasya saH | 8|3|34 // khari visarjanIyamya saH syAt / etadapavAde 'vA zari' ( sU 151 ) iti pAkSike visarge prApte, 'saMpuMkAnAM so vaktavyaH' (vA 4892 ) saMskartA - saMskartA / 'samo vA lopameke' iti bhASyam / lopasyApi ruprakaraNasthatvAdanusvArAnunAsikAbhyAmeka 63 * iti rutvavidhyanantaramidaM paThitam / ataH atretyanena ruprakaraNe ityartho gamyate / pUrvatvaM caru ityapekSayA jJeyam, prakRtatvAt / tadAha- atra ruprakaraNe roH pUrvasyAnunAsiko vA syAditi / uttarasUtre anunAsikAbhAvapakSAnuvAdAdeva vikalpe siddhe vAgrahaNaM spaSTArtha - m / parasya nityaM rutvam, pUrvasya tu anunAsikavikalpa iti vaiSamyasya siddhasyaiva dyotanArthastuzabdo'pi spaSTArthaM eva / idamevAbhipretya mUle vivaraNavAkye vAgrahaNaM tyakta. miti prauDhamanoramAyAM mUlakRtaiva uktam / anena sUtreNa sar ityatra sakArAdakAraH anunAsiktaH / saMskartA / zranunAsikAt / anunAsikAditi lyablope paJcamI / vihAyeti gamyam / pUrvasyetyanuvartate / paJcamyantatayA vipariNamyate / pUrvatvaM ca rutvakRtarephApekSayA / paratvaM ca roryaH pUrvavarNastadapekSayA / / tadAha - anunAsikaM vihAyeti / anunAsikAbhAvapakSe ityarthaH / AgamatvaM parazabdalabhyam / tatazca sakArAdakArasya anunA sikA bhAvapakSe akArAt paraH anusvArAgamaH / saMskartA / atha rephasya visargavidhi smArayati -- kharavasAnayoriti / visarjanIyasya saH / kharavasAnayorityato maNDUkaplutyA kharItyanuvartate ekadeze svaritatvapratijJAnAt 'kecittu visargazravaNAt kharItyArthikam 'avasAnasya tu na sambandhaH, vyAkhyAnAdityAhuH 'tadAha - kharIti / visarjanIyasya sa iti siddhe saMpuMkAnAmiti punarvidhAnaM vyarthamityata Aha--- etadapavAdeneti / punarvidhAnaM vA zarIti pAkSikavisargabAdhanArthamiti bhAvaH / saMpuMkAnAmiti / sam pum kAn eteSAM visargasya sakAro vaktavya ityarthaH / anena vArtikenAtra visargasya nityameva sattvamiti zeSaH / I I For Private and Personal Use Only I sa~skarteti / anunAsikapakSe rUpam / saMsskarteti / anusvArapakSe rUpam / ubhayatrApi dvikAratvameva / samo veti / samo masya suTi lopam eke AcAryA icchantItyarthaH / ekazabdo'nyaparyAya: / 'eke mukhyAnyakevalAH' ityamaraH / lopapakSe'pi anusvArAnunAsikAbhyAmekasakAraM rUpadvayamityAha - lopasyApIti / atrAnunAsikaH pUrvasya tu betyatra roH pUrvasyetyupalakSaNaM rUprakaraNavidheyasya lopasyApi, anyathA rUprakaraNa ityarthakasya atretyasya vaiyarthyAt / evamanunAsikAt paro'nusvAra / ityatra roH pUrvasmAditya Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 64 siddhAntakaumudI [ halsandhi sakAraM rUpadvayam / dvisakAraM tUtameva / tatra 'anaci ca' (sU 48 ) / iti sakArasya dvitvapakSe trisakAramapi rUpadvayam / anusvAra visargajihvAmUlIyopadhmAnIyayamAnAmakAropari zarSu ca pAThasyopasaMkhyAtatvenAnusvArasyApyactvAt / anunAsikavartA trayANAM 'zaraH khayaH' ( vA 5019 ) iti kadvitve SaT / anusvAravatAmanusvArasyApi dvitve dvAdaza / eSAmaSTAdazAnAM takArasya dvitve vacanAntareNa punardvitve caikataM pi / tatazca samo malopasyApi rUprakaraNasthatayA lopAtpUrvavartinaH akArasya kadAcidanunAsikaH / tadabhAvapakSe akArAt paraH anusvArAgamaH ityevamanusvArAnunAsikAbhyAmekasakAraM rUpadvayamityarthaH / dvisakAraM tu uktameveti / ratvapakSe iti zeSaH / nanu lopapakSe eva anaci ceti suTsakArasya dvitvena dvisakArarUpadvayasya siddhatvAt / samaH suTIti rutvavidhAnaM vyarthamityata Aha-tatreti / tatra dvisakArarUpayormadhye rutve sati tatsthAnikasakArasya anaci ceti dvitvapakSe trisakAramapi rUpaTTyamityarthaH / etadarthameva rutvavidhAnamiti bhAvaH / skoriti lopastu na, rutvasyAsiddhatvAt / naca lopapakSa eva suTsakArasya anaci ceti dvitve prathamasakArasya tenaiva sUtreNa punardvitve trisakAramapi rUpadvayaM siddhamiti samo rutvavidhivyartha eveti vAcyam / lakSye lakSaNasya sakRdeva pravRttiriti nyAyAt / nanu varNasamAmnAye anusvArasya pAThAbhAvAt anacatvAt tataH parasya sakArasya kathamanusvArapakSe dvitvamityata Aha- anusvAravisargeti / etacca hayavaraTsUtre bhASye sthitam / zrakAroparIti / ikArAdyuparipAThe payaHsu ityAdau iNaH parasya vihitamAdezapratyayayoriti SatvaM syAditi bhAvaH / kazcittu iNaH Sa iti patvaM syAditi vadan babhrAma, tatra visargasyaiva SatvavidheH / evaM ca anunAsikapakSe ekasakAraM dvisakA sikAramiti trINi rUpANi evamanusvArapakSe'pi trINi rUpANIti sthitam / anunAsikavatAmiti / anunAsikapakSe ekadvitrisakArANAM dvitve zrINi,. tadabhAve trINIti SaDityarthaH / nanu kakArasya acaH paratvAbhAvAt kathamanaci ceti dvitvamityata Aha- zaraH khaya itIti / zaraH parasya khayo dve vA sta iti vArtikArthaH / evaM ca anunAsikapakSe dvikakArANi trINi rUpANi ekakakArANi trINIti SaD rUpANi sthitAni / anusvArapakSe tu dvAdaza rUpANItyAha - anusvAravatAmiti / anusvArasyApItyapinA kakArasaMgrahaH / anusvArapakSe ekadvitrisakArANAM rUpANAmanusvArasya zarbu pAThasyopasaMkhyAtatvena zartvAt dvitvavikalpe sati dvayanusvArANi zrINi (3) ekAnusvArANi zrINi (3) iti SaT (6) atha SaNNAmapyeSAM zaraH khaya iti kakArasya dvitvavikalpe sati dvikArANi SaT (-) ekakakArANi SaT ( 6 ) ityanusvArapakSe dvAdaza ( 12 ) ityarthaH / evaM ca anunAsikapakSe SaT (6) anusvArapakSe dvAdaza (12) ityaSTAdaza rUpANi / eSAmiti / uktAnAm aSTAdazAnAM rUpANAM takArasya aco rahAbhyAmiti dvitva For Private and Personal Use Only Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5] baalmnormaashitaa| 85 - dvitaM tritamiti catuSpaJcAzat / aNo'nunAsikarave'STottaraM zatam / (139) pumaH khayyampare // 36 // ampare khayi pumzabdasya ruH syAt / vyutpattipakSe 'apra. tyayasya' (sU 155) iti SatvaparyudAsAtka-payoH prAptI, avyutpattipakSe tu SatvaprAptI, 'saMpukAnAm-' (.vA 4892) iti sH| puskokila:-puMskokilaH / pusputraH-puMsputraH / 'smpre| kim / puMkSIram / 'khayiH kim / puMdAsaH / vikalpa sati prathamasya takArasya yaNo maya iti punadvitve ekekasya ekata dvitaM trita. miti saGkalanayA-ekatAnyaSTAdaza (18) dvitAnyaSTAdaza (18) nitAnyaSTAdaza (10) iti sAlanayA caturadhikapaJcAzadrapANi (24) smptraaniityrthH| aNo'nunAsikatva iti / bhaNo'pragRhyasyAnunAsika iti takArasya anunAsikatvavikalpe sati AnunAsikye catuSpanAzat (14) tadabhAve catuSpaJcAzat (54) iti sAlanayA aSTAdhikaM zataM (108) rUpANi sampannAnItyarthaH / .. pumaH / rugrahaNamanuvartate / am paro yasmAditi vigrahaH / tadAha-ampare khayoti / pumAn kokila iti karmadhAraye supo dhAtuprAtipadikayoriti subluki saMyogAntasya lopa iti sakAralope pum kokila iti sthite masya rutvam , anunAsikAnusvAravikalpaH, visargaH, saMpukAnAmiti sH| nanu visarjanIyasya sa ityeva siddhe saMpuMkAnAmityatra puMgrahaNaM vyarthamityata aah--vyutpttiityaadi| kampayoH prAptau saMpuMkAnAmiti sa ityanvayaH / visarjanIyasya sa iti sattvApavAdaM kupvo-ka-pau ceti vidhi bAdhituM puMgrahaNamityarthaH / nanu 'idudupadhasya cApratyayasya' iti SatvavidhiH kupvori. rityasyApavAdaH / atastaM Satvavidhi bAdhituM puMgrahaNamityeva vaktumucitamityata Ahaapratyayasyeti SatvaparyudAsAditi / pUno DumsunityauNAdikapratyayasthamakArasthAnikatvAt visargasyeti bhaavH| nanu uNAdayaH avyutpannAni prAtipadikAnIti AyaneyIti sUtrasthabhASyarItyA auNAdikapratyayAnteSu prakRtipratyayavibhAgAbhAvAt kathamihA. pratyayasyeti paryudAsa ityata Aha-vyutpattipakSa iti| auNAdikazabdeSu prakRtipratyayavibhAgavyutpAdanamastinAstIti pakSadvayamAdezapratyayayoriti sUtrabhASye sthitam / tatra vyutpattipakSe puMszabdasya DamsunpratyayAntatayA tatra makArasthAnikavisargasya apratyayasyeti payaMdAsena idudupadhasya cApratyayasyeti Satvasya tatra na prsktiH| ataH tatra kupvoriti vidhiM bAdhituM saMpukAnAmiti pugrhnnmityrthH| avyutpattIti / aupAdikazabdeSu prakRtipratyayavibhAgAbhAvapakSe apratyayasyeti paryudAsasyAtrAprasakteridudupadhasyeti prasaktaM SatvaM bAdhituM saMpukAnAmiti (grahaNamityarthaH / pu~skokila ityanunAsikapakSe rUpam / puMskokila ityanusvArapakSe rUpam / nanu cakSiG vyaktAyAM vAci' asmAt lyuT , anAdezaH, cakSiGaH khyAJ, puMsaH khyAnaM puMkhyAnamityatrApi pumo For Private and Personal Use Only Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 66 siddhAntakaumudI [halsandhi 'khyAmAdeze na' (vA 1591) pukhyaanm| (140)nazchnya prshaanmaa3|7n ampare chavi nakArAntasya padasyaH syAt, na tu prshaanshbdsy| visrgH| sattvam / zcutvam / zAnirikandhi-zAhirichandhi / cakrisnAyasva-cakrisnAyasva / padasya kim / hanti / 'sampare kim| sntsrH| sruH-khddgmussttiH| 'aprazAn kim / prazAnta. noti / (141) nanpe // 3 // 10 // nan' ityasya ruH syAdvA pakAre pre| (142) kupyoka pau ca 83 / 37 // kavarga pavarge ca pare visarjanIyasya kramA. masya rutvaM syAdityata Aha-khyAnAdeze neti / bhASye 'cakSika khayAnaiti paThitvA pUrvatrAsiddhamityasiddhakANDe raSAbhyAmiti NatvavidhyanantaraM 'zAnazasya yo vA' iti paThitamiti vkssyte| evaM ca yatvasyAsiddhatayA khakArasya amparakatvAbhAvAt 'pumaH khayi' iti rutvaM netyarthaH / mukhyAnamiti / 'mo'nusvAraH' 'vA padAntasya' iti parasavarNavikalpaH / naca 'dharjane pratiSedhaH, asanayozceti anAdeze pare pratiSedhAt kathamatra khyAmAdeza iti vAcyam / khzAnAdezaprayojanaparavArtike pukhyaanmityaadipryogaattdupptteH| . nshchvyprshaan| na iti SaSThayantaM padasyetyadhikRtasya vizeSaNam / tdntvidhiH| ampare ityanuvartate, ru iti ca / tadAha-apara ityAdinA / aprazAniti SaSThayatheM prathamA / tadAha-na sviti / visarga iti / zAhin chindhi, cakrin brAyasva, iti sthite nakAralyAnena rutvaM anunaasikaanusvaarviklpH| tato visargaH, sattvaM, sasya zcutvena zakAra ityarthaH / zAmizchindhIti / anunAsikapakSe rUpam / zAnizchindhIti / anusvArapakSe rUpam / cstriaaysvetynunaasikpksse| anusvArapakSe tu cakrisvAyasveti / traila pAlane / chittvaadaatmnepdii| trAhIti prAcInagranthastu prAmAdikaH / trAyata iti trAH, trA ivAcarati trAti ityAcArakkibantAt loT parasmaipadamiti vA kathaJcit smaadheym| prazAniti / prapUrvAt zAmyateH kim / anunAsikasya kIti diirghH| mo no dhAtoriti masya nH| tsyaasiddhtvaanlopon| nanpe / nUna iti dvitIyAntazabdasvarUpaparaM SaSTyantam / SaSThyAH sautro luk / nalopAbhAvo'pi sautra eva / matuvaso ru ityataH ru itynuvrtte| ubhayavityataH ubhayathetyanuvartate / kadAcit bhavati kadAcinna bhavatItyevamubhayathA ruH pratyetavya ityarthaH / vikalpa iti yAvat / tadAhananityasyetyAdinA / alo'ntyasya / nUna pAhIti sthite nasya rutvam / anunAsikA. nusvaarviklpH| kharavasAnayoriti rephasya nityaM visarga prApte / kupvoka pau ca / kupvoH iti chedaH / osassasya rutve tasya kharparatvAt visargaH, jihvAmUlIyasya zapasaMkhyAtatvena khAt / tasya ca visargasya kharpare zari vA visargalopo vaktavya iti lopH| ataH sUtre kupvoriti na visargaH shruuyte| visarjanIyasya sa ityato visarjanI For Private and Personal Use Only Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5 ] bAlamanoramAsahitA | - jjihvAmUlIyopadhmAnIyau staH / cAdvisargaH / yena nAprAptanyAyena 'visarjanIyasya saH (sU 138) ityasyApavAdo'yam / na tu 'zarpare visarjanIyaH' ( sU 150 ) ityasya / tena 'bAsaH kSaumam' ityAdau visarga eva / nRpAhi pAhi nRH pAhi - nUMH pAhi nRnpAhi / (143) kAnAmreDite 8 | 3 |12|| kAnnakArasya ruH syAdADite pare / 'sapuMkAnAm' ( vA 4892 ) iti saH / yadvA, (144) kaskAdiSu -yasyetyanuvartate / tadAha - kavarge ityAdinA / kramAditi / yathAsaMkhya sUtralabhyam / cAdvisarga iti / 'zarpare visarjanIyaH' ityato visarjanIya ityanukRSyata ityarthaH / cakAraH 'pakSe visargasamuccayArtha iti yAvat / anyathA jihvAmUlIyopadhmAnIyAbhyAM visargasya bAdha eva syAditi bhAvaH / evaM ca prakRte pakAre pare visargasya sattvaM bAdhitvA kadAcidupadhmAnIyaH kadAcidvisargaH / tayoH uccAraNe bhedaH / ihAdezayoH kapAvuccAraNArthI, natu vidheyakakoTipraviSTau / nanu kupboriti jihvAmUlIyopadhmAnIyavisargavidhinA yathA visarjanIyasya satvaM bAdhyate, tathA zarpare visarjanIya iti kevalavisargavidhirapi bAdhyeta / tathAca vAsaH kSaumamityatrApi kupvoriti kadAcita jihvAmU-lIyaH kadAcidvisargazca syAtAm / iSyate tu kevalavisarga ityata Aha-yena nAprAteti / 'yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasyApavAdaH' iti nyAyaH / prApteti bhAveM raktaH / yeneti kartari tRtIyA / kartRkarmaNoriti SaSThI tu na bhavati, na loketi niSedhAt / dvau nAvAvazyakatvaM dyotayataH / yasya vidheravazyaM prAptau satyAmityarthaH / anena nyAyena kupvoriti vidhiH visarjanIyasya sa ityasyaivApavAdaH / satve prApta eva tadArambhAt / zarpare visarjanIya ityasya tu kupvoriti nApavAdaH / kaH karotItyAdau zarpare kharItyaprApte'pi kupvorityasyArambhAdityarthaH / teneti / vAsaH kSaumamityAdau kupvoriti vidhinA zarpare ityasya bAdhAbhAvena zarpade kharIti kevalavisarga eva bhavatItyarthaH / nRpAhi na pAhi, ityupadhmAnIyapakSe AnunAsikye anusvAre ca sati rUpadvayam / nRH pAhi nRH pAhi iti visargapakSe anunAsikAnusvArAbhyAM rUpadvayam / pAhIti tvAbhAve rUpam / tathAca paJca rUpANi / sUtre pe ityakAraH uccAraNArthaH / tathAca nRnpunAtItyAdAvapi paJca rUpANi bhavanti / kAnAmreDite / kAniti dvitIyAntazabdasvarUpaparaM SaSThayantam / SaSThyAH sautro luk / nalopAbhAvo'pi sautra eva / alo'ntyaparibhASayA kAnzabdAntasyeti labhyate / ruityanuvartate / tdaahkaannkaarsyetyaadinaa| saMpuMkAnAmiti / kAnU ityasya vIpsAyAM dvirvacane kAn kAn . iti sthite prathamanakArasya rutve anunAsikA nusvAravikalpaH / rephasya visargaH / tasya * visarjanIyasya sa iti sattvaM bAdhitvA kuNvoriti prAptau saMpuMkAnAmiti sattvamityarthaH / vastutastu saMpuMkAnAmiti vArtike kAnU iti niSphalamityAha - yadveti / kaskAdiSu 1 7 bA0 For Private and Personal Use Only 67 - Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ha siddhAntakaumudI [ halsandhi ca ||48||k pyorpvaadH| eviNa uttarasya visargasya SaH syAt / anyasya tu saH / kA~skAna-kAskAn / kaskaH / kautaskutaH / sarpiSkuNDikA / dhanuH kapAlam / AkRtigaNo'yam / (145) saMhitAyAm 61 / 72 // ityadhikRtya / (146) chec||73|| hRsvasya che pare tugAgamaH syAtsaMhitAyAm / cutva syAsiddhatvAjaztvena daH / tatazcarvasyAsiddhatvAtpUrva cutvena jaH / tasya caryena caH / cutvasyAsiddhatvAt 'coH kuH (sU 378) iti kutvaM na / svcchaayaa| zivacchA. yaa| (147) AGmAGozca 6 / 174 // etayozche pare tuksyAt / 'padAntA. ca / iNa ityanuvartate / iNa iti paJcamyantam / visarjanIyasya sa ityato visarjanIyasyetyanuvartate / kaskAdiSviti vissysptmii| kaskAdigaNe iNaH parasya visargasya SaH syAdityarthaH / so'padAdAvityataH sa iti prathamAntamanuvartate / kaskAdiSu aniNaH parasya visargasya sattvaM syAdityarthaH / tadevaM vAkyadvayaM sampadyate / kaskAdiSu tathAvidhAnAmeva kRtaSatvasattvAnAM nirdezAdayaM vissyvibhaagH| ka:payorapavAda iti / -ka-payorityupalakSaNaM kupvoriti vihitavisargasyApi / anyasya tu sa iti / prakRte visargasya iNaH paratvAbhAvAt na Satvam / kintu sttvmityrthH| kAMskAniti anunAsikapakSe rUpam / kAMskAniti anusvArapakSe rUpam / atha kaskAdigaNaM paThati-kaska ityaadinaa| vIpsAyAM dvitve pUrvakhaNDe akArAt parasya visargasya satvam / kaH ko'tra bhoH iti prayoge tu saMhitAvirahAt sattvAbhAvaH, kaskAdiSu cetyasya 'tayorkhAvaci saMhi. tAyAm' iti sNhitaadhikaarsthtvaadityaahuH| kautaskuta iti / vIpsAyAM dvivaMcane kutaH kuta Agata ityarthe tata Agata ityaN / avyayAnAM bhamAtre TilopaH / ata evaM nipAtanA'davyayAtsyabiti n| sarpiSkuNDiketi / atra iNaH paratvAt Satvam / evaM dhanuSkapAlaM, catuSkapAlamityatrApi / nanu kaskAdigaNe kAMskAnityasya pAThAbhAvAt kathaM sattvamityata Aha-prAkRtigaNoya'miti / evaM ca kaskAditvAdeva kAMskAnityatra sattvasiddhaH saMpukAnAmityatra kAngrahaNaM na kartavyamiti bhAvaH / saMhitAyAm / ityadhikRtyeti / che cetyAdi vidhIyata iti zeSaH / yadyapyetadiko yaNacItyatraiva vaktavyam , tathApi sUtrakramAnurodhAdihoktam / che ca / hasvasya pitItyataH hasvasyeti tugiti cAnuvartate / saMhitAyAmityadhikRtam / tadAha-hasvasyeti / tukaH kakAra it / ukAra uccaarnnaarthH| kittvAt hasvasthAntAvayavaH / svasya chAyeti SaSThIsamAse subluki vakArAdakArasya tuki svat chAyeti sthite vastugatyA prakriyA. kramaM darzayati-cutvasyetyAdinA cutvena jaH ityantena / nanu svac chAyeti sthite tuko hasvAvayavasya padAntatvAt tatsthAnikacakArasya coH kuriti kutvaM syAdityAzakyAha-cutvasyeti / AimADozca / che tugityanuvartate / tadAha-etayoriti / ADmA For Private and Personal Use Only Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 5] baalmnormaashitaa| 88 "dvAra (sU 149 ) iti vikalpApavAdaH / AcchAdayati / mAcchidat / (148) dIrghAt 617 // dIrghAcche pare tuksyAt / dIrghasyAyaM tuk, na tu chasya / 'senAsurAcchAyA' (sU 820) iti jJApakAt / cecchidyte| (146) padAntAdvA 6 // 6 // dIrghAtpadAntAcche pare tumvA syAt / lakSmIcchAyA lakSmIchAyA // iti halsandhiprakaraNam / atha visargasandhiprakaraNam // 6 // 'visarjanIyasya saH' (sU 138) / viSNustrAtA / ( 150 ) zarpare visarjagerityarthaH / nanu dIrghAdityeva siddha kimarthamidamityata Aha-padAntAdeti / vikalpapAbAda iti / AcchAdayati / mAcchidaditi / suki pUrvavat prakriyA / dIrghAt / che tugitynuvrtte| tadAha-dIrSAd che pare tuk syaadityaadinaa| 'ubhayanirdeze paJcamInirdezo balIyAn' iti chakArasya tuk antAvayakAsyAt / tatazca chididhAtoryaGi, dvitve, halAdizeSe abhyAsacatve guNo yablukoriti abhyAsaguNe, taDi, cechidyate, iti sthite, chakArasyAntyAvayave tuki, tasya cutvena cakAre sati tatpUrvasya chakArasya khari ceti catvena cakAre sati, cecidyata iti ekArAt dvicakArameva rUpaM syAt , chakAro na bhUyetetyata Aha-dIrghasyAyaM tugiti / tatazca chakArAt prAk dIrghasyopari tuki jaztvacutvacatveSu cecchiyata iti bhavati / chakArasya kharparakatvAbhAvAcca na bhavatIti cakArAt chakArazravaNaM nirvAdham / nanu dIrghasyAyaM tugiti kuta ityata Ahaseneti / uttarasUne padAntadIrghAt che tugvikalpavidhAnAdidaM sUtramapadAntaviSayamabhi. pretya udAharati-cecchidyata iti / padAntAdvA / tuka, che, dIrghAt , ityanuvartate / tadAhadIrghAt padAntAdityAdinA / ayamapi tuk dIrghasyaiva natu chasya / uktajJApakAt / iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM halsandhiprakaraNaM samAptam // visarjanIyasya saH / halsandhinirUpaNe prasaGgAdidaM vyAkhyAtamapi prakaraNAnurodhAt punarupanyastaM visarjanIyapadAnuvRttipradarzanArtham / viSNustrAteti / viSNuzabdAt supratyaye tasya rutve visarga sati viSNuH trAteti sthite sattvam / zarpare visrjniiyH| 'visarjanIyasyetyanuvartate / kharavasAnayorityataH khargrahaNaM maNDUkaplutyA anuvrtte| zar paro For Private and Personal Use Only Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 100 siddhAntakaumudI [ visargasandhi nIyaH 8|3|35|| zarpare khari visarjanIyasya visarjanIyaH, na tvanyat / kaH tsaruH / 'ghanAghanaH kSobhaNaH' / iha yathAyathaM sattvaM jihvAmUlIyazca na / ( 151 ) vA zari = | 3|36|| zari pare visarjanIyasya visarjanIya eva vA syAt / hariH zeteharizzete / 'kharpare zari vA visargalopo vaktavyaH' ( vA 4906 ) / rAma sthAtArAmaH sthAtA / hari sphurati -- hariH sphurati / pakSe visarge sattve ca trairUpyam / kupvo> pau ca' / ( sU 142 ) / kaX karoti-kaH karoti / kakhanati - kaH khanati / pacati - kaH pacati / kaphalati- - kaH phalati / (152) so'padAdau 8 / 3 / 38 // visarjanIyasya saH syAdapadAdyoH kupvoH parayoH / ' pAzakalpakakAmyeSviti vAcyam' ( vA 5033) / payaspAzam | yazaskalpam | yazaskam | yazaskAmyati / yasmAditi bahuvIhiH / khar vizeSyam / tadAha - zarpare kharIti / visargasya visargavidhau phalamAhaha - na tvanyaditi / visargasya visargavidhAnaM taditaraparisaMkhyAnArthamiti bhAvaH / kiM tadanyadityata Aha-iha yathAyathamiti / 'yathAsve yathAyatham' iti nipAtitam / yathAsambhavamityarthaH / kaH tsarurityatra sattvam, ghanAghanaH kSobhaNa ityatra kupvoriti jihvAmUlIyazca na bhavatItyarthaH / tathAca satvasya kupvorityasya cAyamapavAda ityuktaM bhavati / vA zari / visarjanIyasyeti, visarjanIya iti cAnuvartate / visargasya visargavidhAnaM ca tasya sattvaparisaMkhyAnArtham / vAgrahaNAcca sattvaparisaMkhyAnaM pAkSikam / tadAha - zari pare ityAdinA / hariH zeta iti / visargasya visarjanIyapakSe sattvaparisaMkhyAne rUpam / harizzeta iti / visargasya visargavidhyabhAvapakSe satve sati sasya zatrutvena zakAre rUpam / kharpare zari / khara paro yasmAditi bahuvIhiH / zara vizeSyam / kharparake zari pare visargasya lopavikalpo vaktavya ityarthaH / lopAbhAvapakSe vA zarIti bhavati / rAmaH sthAteti / rAmaH sthAteti sthite visargalope avisagaMmekasakAraM rUpam / evaM hari sphuratItyatrApi / pakSe iti / visargasya lopAbhAvapakSe vA zarIti visarge sati savisargamekasakAraM rUpam / tadubhayAbhAve tu satve sati dvisakAraM rUpamiti rUpadvayam / tatazca lopapakSasiddhAvisarge kasakArarUpasaGkalanayA trINi rUpANItyarthaH / kupvoka pau ca / halsandhinirUpaNe vyAkhyAtamapyetat prakaraNAnurodhAt punarupanyastam / kakarotIti jihvAmUlIyapakSe / kaH karotIti visargapakSe / evamagre'pi / sospadAdau / kupvorityanuvartate / apadAdAviti tdvishessnnm| dvitve ekavacanamA pratyekAbhiprAyaM vA ekavacanam / visarjanIyasyetyapyanuvartate / tadAha - visarjanIyasyekSyAdinA / kupvorityasyAyamapavAdaH / pAzakalpaka / etadvArtikaM granthakRtA na dhRtam / For Private and Personal Use Only Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 6 ] bAlamanoramAsahitA / 101 1 anavyayasyeti vAcyam' (vA 4901 ) / prAtaH kalpam / 'kAmye roreveti bAcyam" (vA 4902) neha / gIH kAmyati / (153) iNaH SaH 8 | 3 | 36 // iNaH parasya visargasya SakAraH syAtpUrvaviSaye / sarpiSpAzam / sarpiSkalpam / sarpiSkam / sarpiSkAmyati / (154) namaspurasorgatyoH ||3|40|| gatisaMjJayoranayorvisargasya saH kupvoH parayoH / namaskaroti / sAkSAtprabhRtitvAtkRJo yoge vibhASA gatisaMjJA / tadabhAve namaH karoti / puro'vyayam' (sU 768) iti nityaM gatisaMjJA / puraskaroti / agatitvAnneha / pUH purau puraH praveSTavyAH / (155) idudupadhasya cApratyayasya payaspAzamiti / yApye pAzap / kutsitaM paya ityarthaH / yazaskalpamiti / ISadasamAptau kalpap / ISadasamAptaM yaza ityartha: / yazaskamiti / ajJAte kutsita ityAdinA kaH / yazaskAbhyatIti / yaza Atmana icchatItyarthe supa Atmana ityanuvRttau kAmyacceti kAmyac / sanAdyantA iti dhAtutvAllaDAdayaH anamyayasya / so'padAdAviti vidhiH avyayavisargasya na bhavatItyarthaH / prAtaHkalpamiti / ISadasamAptau kalpap / ISadasamAptaH prAtaHkAla ityarthaH / adhikaraNazaktipradhAnasyApi prAtazzabdasya vRttiviSaye zaktimatpradhAnatvaM na virudhyate, doSAbhUtamahaH, divAbhUtA rAtriritivat / kAmye roH / kAmyapratyaye parataH sthAnikasyaiva visargasya so'padAdAviti vidhirbhavatItyarthaH / gIHkAmyatIti / giramAtmana icchatItyarthaM kAmyajAdi pUrvavat / gRdhAtoH kvipi 'Rta iddhAtoH" iti itve raparatve rephalya visargaH / tasya ca rusthAnikatvAbhAvAnna sattvam / kiMtu. kupyorityeva bhavatItyarthaH / iNaH SaH / iNa iti paJcamI / parasyetyadhyAhAryam / visa nIyasyetyanuvartate / tadAha - iNaH parasyeti / pUrvaviSaye iti / atra kupvoriti apadAdAviti anavyayasyeti kAmye roreveti ca sambadhyate iti bhAvaH / tena uccaiH kalpaM, doHpAza, gIH kAmyatItyAdau na Satvamiti bhAvaH / sarpiSpAzamityAdau pUrvavat paashbaadi| namaspurasoH / ita uttaramapadAdAviti na sambadhyate / visarjanIyasya sa iti kupvoriti cAnuvartate / tadAha - gatisaMjJayorityAdinA / kupvorityasyAyamapavAdaH / namaskarotIti / namas iti sakArasya rutve visarge tasya kupvoriti vidhiM bAdhitvA anena sattvam / nanu prAdiSu pAThAbhAvAt kathaM namazzabdasya gatitvamityata Aha-sAkSAditi / vibhASeti / sAkSAtprabhRtIni cetyatra vibhASA kRJItyato vibhASetyanuvRtteriti bhAvaH / tadabhAva iti / gatitvAbhAvapakSe kupvoriti jihvAmUlIye sati namakarotIti rUpamityarthaH / puraH praveSTavyA iti / 'pR pAlanapUraNayoH" bhrAjabhAsetyAdinA kvip, udoSTyapUrvasyetyutvaM, raparatvaM tato jasi anavyayatvena gatitvAbhAvAnna sattvam / anamyayatvasUcanArthameva pUH purau ityuktam / idudupadhasya / visarjanIyasyetyanuvartate / idudupadhasyeti tadvizeSaNam / idutau upadhe For Private and Personal Use Only Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 102 siddhAntakaumudI [bisargasandhi 8 // 3 // 41 // ikArokAropadhasyA'pratyayasya visargasya SaH syAtkupvoH / niSpratyUham / AviSkRtam / duSkRtam / 'apratyayasya' kim / agniH karoti / vAyuH karoti / mA yasyeti bhuvriihiH| kupvoriti cAnuvartate / tdaah-kaarokaareti| apratyayasyeti / pratyayAvayavabhinnasyetyarthaH / pratyayabhinnasya visargasyetyarthe tu kavibhiH kRtamityatrApi patvaM syAt / tatra bhisaH pratyayatve'pi visargamAtrasya pratyayatvAbhAvAt / atra iduyAmapratyayasyetyetAvataiva idudbhayAmuttarasya visargasyetyarthasya siddhatvAdupadhAgrahaNaM na kartavyamiti hayavaraTasUtre bhASye sthitam-"upadhAgrahaNaM na krissyte| idudbhayAM tu 'paraM visarjanIyaM vizeSayiSyAmaH" iti / niSpratyUha miti / pratyUho vighnaH tasyAbhAvaH niSpratyUham / arthAbhAve avyyiibhaavH| AviSkRtamiti / prakAze prAdurAviH syAdi. tyamaraH / duSkRtamiti / dus duriti prAdau paThitam / tatra prathamasya sAntasya SatvaM nirvivAdam / rephAntasya tu idudupadhasya sakArasya yo visarjanIya iti hayavaraTsUtra sthabhASyasammatapakSAntare SatvaM na bhavati, tatra visarjanIyasya sakArasthAnikatvAbhAvAt / agniH karotIti / visargasya vyapadezivagAvena pratyayAvayavatvAditi bhAvaH / na mAtRzabdAt paJcamyekavacana siH / Rta uditi RkArasya akArasya ca ukAraH ekaadeshH| raparatvam / mAtur s iti sthite rAtsasyeti slopH| mAtuH kRpetyatrApi SatvaM syAt / ura ityekAdezasya pUrvAntatvena apratyayatayA tadavayavarephasthAnikavisargasya pratyayAvayavatvAbhAvAt / naca u ityasyaiva ekAdezatayA pUrvAntatve'pi rephasya pratyayAvayavatvamastIti vAcyam / uraNapara ityatra Avantau TakitA. vityataH antagrahaNAnuvRttimaGgIkRtya rephasya ekAdezAntatAyA bhASye siddhaantittvaat| ata eva ca 'radAbhyAmiti sUtre 'thali ca seTi' iti sUtre ca 'guNo bhavati vRddhirbhavatIti rephazirA guNavRddhisaMjJako'bhinivartate' iti bhASyam, 'uH sthAne aNa prasajyamAna eva raparo bhavati, pUrvabhaktazca rephaH' iti kaiyaTazca snggcchte| na ca ur ityasya parAditve pratyayAvayavatvamastIti vAcyam / mAtR as ityasyAM dazAyAM hi sakArasannidhau akArasya pratyayatvAbhAvena tatsthAne bhavan ura, ityAdezaH pratyayatvaM na bhajate / pratyayatvasya smudaayniveshitvaat| yastu kRte urAdeze avaziSTaH sakAra: pratyayasaMjJakaH, sa tu lupta eva / astu vA parAditvena ura, ityasya pratyayatvam / tathApi tasya pUrvAntatvAt apratyayatvAt tadvisargasya SatvamapratyUham / na ca antavattve kartavye SatvasyAsiddhatvAt na tatrAntavattvapravRttiriti vAcyam / pUrvatrAsiddhena sthAnivadityuktyA taditarAtidezAnAM tripAdyAmapi pravRttyabhyanujJAnAt / ata eva amI kSIrapeNetyatra ItvaNatve sidhytH| tatra ekAre adarazabdasambandhitvasya pe ityatra ekAjuttarapadatvasya ca antavatvAdhInatvAt / tasmAt ura, ityasya pUrvAntatve mAtuH For Private and Personal Use Only Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 6 ] bAlamanoramAsahitA | ekAdezazAstranimittakasya na Satvam / kaskAdiSu bhrAtuSputrazabdasya pAThAtU' (vA 4915) / teneha na / mAtuH kRpA / 'muhusaH pratiSedhaH (vA 4911) / muhuH kAmA / (156 ) tiraso'nyatarasyAm = | 3 | 42 // tiraso visargasya so vA sthAskupvoH / tiraskartA-tiraHkartA / ( 167) dvistrizcaturiti kRtvA'rthe | 3| 43 // kRtvo'rthe vartamAnAnAmeSAM visargasya SakAro vA syAtkupvoH / dviSkaroti - dviH karoti / ityAdi / 'kRtvo'rthe' kim catuSkapAlaH / (158) isusAH sAmarthya | 3|44 // 103 kRpetyatra SatvaM durvAramityata Aha - ekAdezeti / .. . ekAdezazAstra sampannare phasthAnikatvena visargasya ekAdezazAstranimittakatvamiti bhAvaH / bhrAtuSputreti / ekAdezazAstranimittakasyApi visargasya SatyapravRttau bhratuSputrazabdasya pATho vyarthaH syAt / kaskAdiSu ceti catvArtho hi tatra pAThaH / patvasya va anenaiva siddhau kiM teneti bhAvaH / muhusaH / Satvasyeti zeSaH / atra 'pummuhasoH pratiSedho vaktavyaH' iti bhASye paThitam / tatra puMgrahaNamanuvAdamAtram | 'sampuMkAnAM so vaktavya' ityanena gatArthatvAt / tiraso / so'padAdAvityataH sa ityanuvartate, kupvoriti visarjanIyasyeti ca / iNa iti nivRttam, asambhavAt / tatsanniyogAt Sa iti ca nivRttam / tadAha-tiraso visargasyetyAdinA / tiraskarteti / kupvoriti prApte sattvam / tadabhAve jihvAmUlIyavisargoM / dvitrizcaturiti / iti karaNAnantaraM zabdAnAmiti zeSaH / visarjanIyasyeti kupvoriti anyatarasyAmiti iNaSSa iti cAnuvartate / 'saMkhyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuc' iti kRtvasuco'rthaH kRtvo'rthaH / tatra vartamAnAnAM dviH triH catuH iti zabdAnAM visargasyetyanvayaH / tadAha - kRtvo'rtha ityAdinA / dviSkarotIti / 'dvitricatu suca' iti kRtvo'rthe suc / AdinA triSkaroti catuSkarotIti gRhyate / sarvatra visargasya pratyayAvayavatvAdidudupadhasyetyaprApte vibhASeyam / patvAbhAve kupyoriti jihvAmUlIyavisargau / kRtvo'rthe yo visarga iti tu na vyAkhyAtam, tathA sati catukarotItyatra avyApteH, caturazabde ca saMyogAntalopena visargasya tatra prAtipadikA - vayavatvAt / catuSkapAla iti / caturSu kapAleSu saMskRtaH puroDAza ityarthe 'saMskRtaM bhakSAH ' ityaNi vivakSite taddhitArthottarapadeti samAsaH / 'dvigorluganapatye' ityaNo luk / atra catuzzabdasya kRtvo'theM avRtterna tadvisargasya SatvavikalpaH, kintu idudupadhasyeti nityameva Satvam / nanu tatra pratyayAvayavabhinnasyeti vyAkhyAne 'cateruran' ityauNAdikapratyayAvayavatvAt visargasya kathamiha dudupadhasyeti nityaM Satvam / atastatra pratyayabhinnasyetyeva vyAkhyAnamucitam / evaM cAtra catur zabdavisargasya pratyayatvAbhA - yAdidudupadhasyeti nityaSatvaM nirbAdhaM bhaviSyatIti cet, naiSa dossH| kavibhiH kRta For Private and Personal Use Only Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 104 siddhAntakaumudI visargasandhi isusorvisargasya SaH syAdvA kupvoH / sarpiSkaroti - sarpiH karoti / dhanuSkarotidhanuH karoti / sAmarthyamiha vyapekSA | 'sAmarthye' kim / tiSThatu sarpiH piba tvamudakam / (15) nityaM samAse'nuttarapadasthasya = | 3 | 45 // isusorvisargasyAnuttarapadasthasya samAse nityaM SaH syAtkupvoH parayoH / sarpiSkuNDikA / 'anuttarapadasthasya' iti kim / paramasarpiH kuNDikA / kaskAdiSu sarpiSkuNDikAzabdo'samAse mityAdau SatvavAraNAya pratyayAvayavabhinnasyetyeva vyAkhyAtumucitatvAt / catuzzabdastu avyutpanna eva / ataH pratyayAvayavabhinnasyeti paryudAsastatra na bhavati, 'catuSpAtrayo DhaJ' ityAdinirdezabalena caturazabde abhyutpattipakSasyaivAGgIkAryatvAt / dvinAmA trinAmA ca kazcit / dviH karoti triH karoti / atrApi na patvam, kRtvo'theM avRtteH / / isuso / iNaSSa ityataH Sa iti, kuSvoriti, visarjanIyasyeti, anyatarasyAmiti cAnuvartate / tadAha - susorvisargasyeti / sarpiSkarotIti / vyutpattipakSe atra visargasya pratyayAvayavatvAdidudupadhasyetyaprAptau vibhASAvacanam / patvAbhAvapakSe kupvoriti jihvAmUlIyavisargo dhanuSkarotItyatrApyevam / nanu ekArthIbhAvalakSaNaM sAmarthyaM vRttAveva, natu vAkye, iti samarthasUtre bhASye kaiyaTAdiSu ca spaSTam / evaMca sarpiSkarotIti dhanuSkarotIti vAkye kathamayaM Satvavikalpa ityata Aha-sAmarthyamiha vyapaikSeti / viziSTA apekSA vyapekSA padAnAmAkAGkSAyogyatAsannidhivazAt yaH parasparAnvayaH sA vyapekSA / idaM tu sAmarthya vAkyeSu vidyate / yathA rAjJaH puruSo'vazva rAzo devadattasya ca puruSa ityAdau / evaM ca sarpiSkarotItyAdau etAdRzaM vyapekSAlakSaNaM sAmarthyamastIti bhavatyudAharaNam / vyapekSA lakSaNamevAtra sAmarthyamAzritya sarpiSkarotIti bhASye udAhRtatvAditi bhAvaH / naca pecuH kASThaiH, sakhyuH kAmaH, kavibhiH kRtamityAdau SatvaM zakyam, atra prAtipadikAvayavayoreva isusorgrahaNAt nityaM samAsa ityuttarasUtrodAharaNe tayoreva sambhavenArthAdhikArAzrayaNAt sAhacaryAcca / tiSThatviti / tiSThatu sarpirityekaM vAkyam / pibatvamudakamityanyat / tatra sarpirityasya piba ityatrAnvayAbhAvAnna sAmarthyam / ato nAyamatra SatvavikalpaH / nApi idudupadhasyeti nityaM Satvam, pratyayAvayavatvAt / ataH eva pratyayabhinnasya visargasyeti vyAkhyAnaM nAzritam / tathA sati tiSThatu sarpiH, pitra tvamudakamityatra visargasya pratyayaikadezasya pratyayabhinnatayA idudupadhasyeti SatvApateH / nityaM samAse / isusorityanuvartate, kuboriti, visarjanIyasyeti ca / tadAhaisusorityAdinA / sarpiSkuNDiketi / sarpiSaH kuNDiketi vigrahaH / samAse vyapekSA lakSaNa-sAmarthyasyApi sattvAt 'isusoH sAmadhye' iti Satvavikalpe prApte vacanamidam / paramasarpiHkuNDiketi / atra visargasya uttarapadasthatvAnna Satvam / idudupadhasyeti SatvaM tu. 1 For Private and Personal Use Only Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 6 ] bAlamanoramAsahitA | vyapekSAvirahe'pi SatvArtho, vyapekSAyAM nityArthazca / (160) zrataH kRkamikaMsakumbhapAtra kuzAkarNISva tavyayasya = | 3 | 46 // akArAduttarasyAnavyayasya visargasya samAse nityaM sakArAdezaH syAtkarotyAdiSu pareSu / natUttarapadasthasya / ayaskAraH / ayaskAmaH / ayaskaMsaH / ayaskumbhaH / ayaspAtram / ayassadditA kuzA ayaskuzA / ayaskarNI / 'ataH ' kim / gIHkAraH / ' anavyayasya' kim / svaHkAmaH / 'samAse' kim | yazaH karoti / 'anuttarapadasthasya' kim / pararmayazaHkAraH / (101) adhazziralI pade = | 3|47 // etayorvisargasya sAdezaH syAtpadazabde pare / adhaspadam / ziraspadam / samAsa ityeva / adhaH padam / ziraH padam / anuttarapadasthasyaityeva / paramaziraH padam / kaskAdiSu ca / bhAskaraH // iti visargasandhiprakaraNam / . 105 na, visargasyAtra pratyayAvayavatvAt / pratyayabhinnasya visargasyeti vyAkhyAne tu atrApi idudupadhasyeti SatvaM syAt, atra visargasya pratyayakadezatayA pratyayabhinnatvAt / nanvanaiva siddhe kaskAdiSu sarpiSkuNDikAzabdapATho vyartha ityata Aha- kaskAdiSviti / vyapaikSAvirahe'pIti / tiSThatuH sarpiH, kuNDikAM pazyetyAdAvityarthaH / atra cAsamAsasvAnnityaM samAsa iti na bhavati / sAmarthyAbhAvAca hasusoH sAmarthya iti cana bhavati / pratyayAvayavatvAdidupadhasyetyapi na bhavati / atastatra SatvaprAptyarthaM kaskAdiSu pATha iti bhAvaH / vyapekSAyAmiti / idaM sarpiSkuNDikAyA ityatretyarthaH / tatra isossAmarthya iti vikalpaprApto nityaSatvArthaH kaskAdau pATha iti bhAvaH / ataH kRmi / ata iti paJcamI / 'visarjanIyasya' iti nityaM samAse'nuttarapadasthasya' iti cAnuvartate / tadAha-- akArAdityAdinA / ayaskAra iti / kupvoriti bAdhitvA satvam / evamagre'pi / zrayassahiteti / ayaso vikAra iti tu noktam jAnapadelyA. dinA GISprasaGgAt / ayaskarNIti / aya iva karNau yasyA iti vigraha: / 'nAsikodareti GIS / adhazirasI / adhazzirasI iti SaSThayarthe prthmaa| visarjanIyasyeti, sa iti cAnuvartate / tadAha - etayoriti / kupvorityasyApavAdaH / adhaspadamiti / padasyAdhaH iti vigrahaH / mayUravyaMsakAditvAt samAsaH / ziraspadamiti / zirasaH padamiti vigrahaH / sautrakramamanurudhya punarAha - kaskAMdiSu ceti / bhAskara iti / ata iti taparakaraNAdataH kRkamItyasya na prAptiriti satvaprAptyarthaM kalkAvau bhAskarazabdasya pATha iti bhAvaH / " iti visargasandhiH / For Private and Personal Use Only Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 106 siddhAntakaumudI svAdisandhi . atha svAdisandhiprakaraNam // 7 // 'svaujasamauTa' (sU183) iti supratyaye 'zivasardhyaH' iti sthite / (162) sasajuSo ruH 12 // 66 // padAntasya sasya 'sajuS' zabdasya ca ruH syAt / jaztvApavAdaH / (163) ato roraplutAdaplute 6 / 1 / 113 // aplutAdataH parasya roH ThaH syAdaplute'ti / 'bhobhagoagho-' (sU 167) iti prAptasya yatvasyApavAdaH / utvaM prati rutvasyAsiddhatvaM tu na bhavati / rutvamanUdyotvavidheH saamrthyaat| (164) prathamayoH pUrvasavarNaH 6 / 1 / 102 // akaH prathamAdvitIyayoraci pare sasajuSo ruH / sasajuSoH ruH iti chedaH / 'ro ri' iti rephalopaH / sazca sajUzca sasajuSo tayoriti vigrahaH / ruvidhau ukAra it / tatphalaM tvanupadameva vakSyate / sa iti sakAro vivakSitaH / akAra uccaarnnaarthH| padasyetyadhikRtaM sakAreNa sajuS. zabdena ca vizeSyate / atastadantavidhiH / sakArAntaM sajuSazabdAntaM ca yat padaM tasya ru: syAditi / saca alo'ntyasyetyantyasya bhavati / tatazca phalitamAha-padAntasya sasyeti / sajuSzabdasya ceti / sajuSzabdAntaM yata padaM tadantasya SakArasyetyarthaH / tatazca sajuSo sajuSa ityatra SakArasya na rutvam, padAntatvAbhAvAt / sajuSazabdAntaM yatpadamiti tadantavidhinA paramasajUrityatra nAvyAptiH / naca sajUrityatrAvyAptiH zaMkyA, vyapadezivadbhAvena tadantatvAt / 'vyapadezivadAvo'prAtipadikenaH iti 'grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhinaH iti ca paribhASAdvayaM pratyayagrahaNe yasmAditiviSayam , natu yena vidhiritiviSayamiti 'asamAse niSkAdibhyaH' iti sUtre bhASye spaSTam / nanu zivas iti sakArasya 'jhalAJjazo'nte' iti jaztvena dakAraH syAt , jaztvaM prati rutvasya paratve'pi asiddhatvAdityata Aha-jaztvApavAda iti| tathA ca rutvasya niravakAzatvAnnAsiddhatvamiti bhaavH| taduktaM bhASye 'pUrvatrAsiddhe nAsti vipratiSedho'bhAvAduttarasya' iti, 'apavAdo vacanaprAmANyAt' iti ca / zivara ardhya iti sthite / ato roH / 'Rta udityataH udityanuvartate / ata iti paJcamI / ekaH padAntAdatItyataH atItyanuvartate / tadAha-aplutAdityAdinA / nanvatra utvaM bAdhitvA 'bhobhagoaghoapUrvasya yo'zi' iti yatvaM paratvAt syAt / naca yatvasyAsiddhatvAt utvaM nirbAdhamiti vAcyam, kRte'pi utve tasya sthAnivattvena rutvAyatvasya dunivAratvAt ata Aha-yatvasyApavAda iti / yadyapi bho bhago agho ityaMze utvaM nApavAdaH, tathApyapUrvasyetyaze utvamapavAdaH, prApta eva apUrvakasya roryatve ato rorityakhyArambhA. diti bhAvaH / nanu utvaM prati rorasiddhatvAt kathamutvaM tasyetyata Aha-utvaM pratIti / ziva u arghya iti sthite / prathamayoH / akaH savaNe ityataH aka iti, iko yaNa For Private and Personal Use Only Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 7 ] bAlamanAramAsahitA / pUrvasavarNadIrgha ekAdezaH syAt / iti prApte / ( 165) nAdici 6|1|104 // avarNAdici pare na pUrvasavarNadIrghaH / 'AdguNaH' ( sU 69 ) 'ekaH padAntAditi' ( sU 86) zivo'rcyaH / 'ataH' iti taparaH kim / devA atra / 'ati' iti taparaH kim / va AgantA / 'aplutAt ' kim / ehi susrota 3 atra snAhi / plutasyAsiddhatvAdata paro'yam / 'aplutAt' iti vizeSaNe tu tatsAmarthyAnnAsiddhatvam / 107 1 cItyataH acIti cAnuvartate / ekaH pUrvaparayorityadhikRtam / prathamayorityavayavaSaSThI / prathamAdvitIye suvibhaktI vivakSite / tadAha - prakaH prathametyAdinA / iti prApta iti / ziva u ityatra akArasya ukArasya ca sthAne pUrvasavarNe AkAre prApta ityarthaH / nAdici / na Aditi chedaH / Aditi paJcamI / pUrvasavarNa ityanuvartate / tadAhazravarNAditi / anena ziva u ityatra pUrvasavarNadIrdhaniSedhaH / bhAdguNa iti / ziva u iti sthite AdguNa iti guNaM bAdhitvA pUrvasavarNadIrghe prApte tasminniSiddhe sati bAdhake nivRtte guNaH punarunmiSati / 'devadattasya hantari hate devadattasya na punarunmajjanam' iti nyAyastu nAtra pravartate / devadatte hate sati taddhanturhanane devadattasya na punarunmeSa iti hi tadarthaH / devadattaM hantumudyuktasya hanane tu devadattasya unmeSo'styeva / prakRte ca pUrvasavarNadIrgheNa guNo na hataH / kiMtu hananodyamasajAtIyaM prasaktimAtraM pUrvasavarNadIrghasya sthitam / prasakte ca tasminniSiddhe guNonmeSo nirbAdha eveti svAdiSviti sUtre kaiTe spaSTam | 'apavAde niSiddhe utsargasya sthitiH' iti nyAyazca etanmUlaka eva / 'tau sat' 'bhidyoddhayau nade' ityAdinirdezAzcAtrAnukUlA ityalam / eGa: padAntAdatIti / zivo arcya iti sthite okArasya akArasya ca sthAne pUrvarUpam okAraH / devA atreti / devAs atreti sthite sasya ruH / tasya dIrghAdAkArAt paratvAdataH paratvAbhAvAdutvaM na / kintu bhobhago iti yatve lopazzAkalyasyeti lopaH / zva Aganteti / zvasa, Aganteti sthite, sasya ruH, tasya hrasvAkAraparakatvAbhAvAdutvaM na / kintu yatvaM lopazca / ehIti / susrotaszabdaH kasyacit saMjJA / sambuddhaIlbyAdilopaH, dUrAdrdhUte ceti TeH plutaH sasya ruH / susrota3r atreti sthite plutAt parasya roH utvanivRttaye aplutAditi padamityarthaH / nanvatra roH ataH paratvAbhAvAdeva utvanivRttisiddheraplutAditi vyarthamevetyata Aha- plutasyAsiddhatvAdataH paro'yamiti / utve kartavye plutasyAsiddhatvAdataH paro'yaM ruH / atastasya utve prApte tannivRttyarthamaplutAdisyAvazyakamityarthaH / nanvaplutAdityukte'pi rorutvamatra durvAram utve kartavye plutasyAsiddhatayA aplutAt paratvasyApi sattvAdityata Aha- aplutAditi vizeSaNe tu cassAmarthyAnnAsiddhatvamiti / yadi utve kartavye plutasyAsiddhatvam, tarhi aplutAdivi " For Private and Personal Use Only Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ svAdisandhi - taparakaraNasya tu na sAmarthyam / dIrghanivRttyA caritArthatvAt / 'aplute' iti kim| tiSThatu paya agnidatta / 'guroranRta-' (sU 97) iti plutaH / (166) hazi ca 61 / 114 // aplutAdataH parasya roH uH syAddhazi / zivo vandyaH / rorityukArAnubandhagrahaNAnneha / prAtaratra / bhrAtargaccha / 'devAs' iha iti sthite / rutvam / (167 ) bhobhagoaghoapUrvasya yo'zi 83.17 // etatpUrvakasya roryAdezaH vizeSaNaM vyarthameva syAt, datte'pi vizeSaNe plutasyAsiddhatayA aplutAt paratva. syApi satvena utvaprAptidoSatAdavasthyAt / ataH aplutAditi vizeSaNasAmarthyAt plutasya nAsiddhatvamiti vijJAyate ityarthaH / nanvevamapi aplutAditi vyartham / plutAt parasya roH ata iti taparakaraNAdeva utvnivRttisiddhH| maca utve kartavye plutasyAsiddhatvAdataH paratvasyApi sasvAdutvaM syAditi vAcyam, tprkrnnsaamthyo| deva plutasyAsiddhatvAbhAvavijJAnena ataH paratvAbhAvenaiva utvanivRttaH sambhavAdityata Aha-taparakaraNasya tu na sAmarthyamiti / plutasyAsiddhatvAbhAvasAdhane iti zeSaH / kuta ityata Aha-dIrghanivRtyeti / devA atretyAdau dIrghavyAvRtyA labdhaprayojanakatvAdi. tyarthaH / yena vinA yadanupapannaM tattasya gamakam / yathA divA abhujAnasya pInatvaM rAtribhojanaM vinA anupapadyamAnaM rAtribhojanasya gamakam / prakRte tu plutasyAsiddhatve'pi ata iti taparakaraNaM devA atretyAdau dIrghavyAvRttirUpaM prayojanaM labdhvA upapadyamAnaM kathaM plutasyAsiddhatvAbhAvaM gamayituM zaknuyAditi bhAvaH / tiSThatu paya avanidatteti / atra payasa iti sthite, sasya ruH, tasya plutaparakatvAdutvaM na / nanu dUrAddhRte. ceti vAkyasya TeH plutavidhAnAt kathamiha agnidattazabde AdyavarNasya pluta ityata aah-guroriti| hazi ca / ato roraplutAditi padatrayamanuvartate / rata udityataH uditi ca tadAhaaplutAdityAdinA / zivo vandya iti / zivas vanya iti sthite, sasya ruH| tasya atparakatvAbhAvAt pUrvasUtreNa utvaM na prAsamiti vacana midam / nanu prAtaratra bhrAtargacchetyatra rephasya ato seriti hazi ceti ca utvaM kuto na syAdityata Aha-rorityukAreti / ukAraH anubandhaH it yasya saH ukArAnubandhaH, tasyaiva utvavidhau grahaNAt prAtaratra bhrAtargacchetyatra rephasya utvaM na bhavati / prAtar iti hi rephAntamavyayam / na tatra rephaH ukArAnubandhavAn / bhrAtRzabdAt sambuddhiH, suH, 'Rto ki sarvanAmasthAnayoH' iti RkArasya guNaH akAro raparaH, halDyAdinA sulopaH / atrApi na repha: ukArAnubandhavAn / ata ubhayatrApi rephasya utvaM na bhavatItyarthaH / atha devA iheti rUpaM darzayitumAha-devAs iha iti sthite rutvamiti / bhobhgo| rossupItyato rorityanu. vartate / bho bhago agho a ityeSAM dvandvaH / ete pUrve yasmAditi bahuvrIhiH / pUrvaza For Private and Personal Use Only Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 7 ] baalmnormaashitaa| 106 syAdazi pare / asandhiH sautrH| 'lopazzAkalyasya' (sU 67) devA iha-devAyiha / 'azi' kim / devAssanti / yadyapIha yatvasyAsiddhatvAdvisargo labhyate tathApi visargasya sthAnivadbhAvena rutvAdyatvaM syAt / ta hyymvidhiH| roriti samudAyarUpAzrayaNAt / bhos , bhagos , aghos iti sakArAntA nipAtAH / teSAM royatve kRte / (168) vyolaghuprayatnataraH shaakttaaynsy3|1|| padAntayorvakArayakA - bdazca pratyekaM sambadhyate - bhopUrvakasya bhagopUrvakasya avopUrvakasya akArapUrvakasya ca roriti / sadAha-patatpUrvakasyeti / atra sUtre bhago agho ityatra avo apUrvasyetyatra ca eka padAntAdatIti pUrvarUpamAzayAha-prasandhiriti / sandhyabhAvaH sUtraprayukta ityrthH| 'kRtalabdhaH ityaNa / devAya iha iti sthite yalopaM smArayati-loparazA. kalyasyeti / devA iheti yalopapo rUpam / tadabhAve devaayiheti| devAssantIti / devAsa santIti sthite sasya ruH / tasya azparakatvAbhAvAcatvaM n| kintu visrgH| visarjanIyasya saH / nanviha azgrahaNaM vyartham / naca devAra santIti sthite rephasya yatvavyAvRttyarthaM taditi vAcyam , yatvasyAsiddhatayA visarge sati sattve devAssantIti siddheriti zaGkate-yadhapIti / pariharati-tathApIti / astu yatvasyAsiddhatvAt rephasya visargaH / tathApi tasya sthAnivadbhAvena rutvAyatvaM durvAram / azgrahaNamAvazyakamiti bhAvaH / manu yatvavidhau visargasya sthAnivadbhAvena kathaM rutvam / analvidhAviti niSe. dhAt / visargasthAnibhUta rephamAzritya pravartamAnasya yatvavidheH sthAnyalAzrayatvAdityata Aha-na hyayamalvidhiriti / kuta ityata Aha-roriti samudAyarUpAzrayaNAditi / yadyapi yatvavidhiH visargasthAnibhUtaM rephamAzrayati, tathApi naalvidhiH| hasvatvAdirUpavarNamAtravRttidharmapuraskAreNa sthAnyalAzrayatvasya tatra vivakSitatvAt / prakRte ca yatvavidhiH rutvenaiva rephamAzrayati natu rephatvena, tathA sati praatrtretyaadaavtivyaapteH| rutvaM ca rephokArasamudAyadharmaH / na tu rephamAtravRtti / ato yatvavidhiH visargasthAnibhUtaM na repha varNamAtravRttidharmapuraskAreNAzrayatIti naalvidhiH| ataH yatve kartavye visargasya sthAnivadrAvena rutvAdyatvaM syAt / ataH azIti paranimittamAzritamiti bhAvaH / nipAtA iti / cAderAkRtigaNatvAditi bhAvaH / royatve kRta iti / bhobhagoagho ityaneneti zeSaH / bhoya acyuta iti sthite lopazzAkalyasyeti na bhavati, yakArasya apuurvktvaabhaavaat| - nyolaghu / va ca ya ca vyau tayoriti vigrahaH / padasyetyadhikRtam / tacca vakArayakArAbhyAM vizeSyate tadantavidhiH / vAntasya yAntasya ca padasyeti labhyate / ako'ntyasyetyantyasya bhavati / tathAca padAntayoryavayoriti phalitam / laghuH prayato For Private and Personal Use Only Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 110 . siddhAntakaumudI [svAdisandhi - rayormadhUcAraNau vayau vA sto'zi pre| yasyoccAraNe jihvAgropApramadhyamUlAnAM zaithilyaM jAyate sa ladhUccAraNaH (166) oto gAgyasya // 3 // 20 // okArAtparasya padAntasyAlaghuprayatnasya yakArasya nityaM lopaH syAt / gAryagrahaNaM pUjArtham / bho acyuta / laghuprayatnapakSe, bhoyacyuta / 'padAntasya'. kim / toyam / (170) utri ca pade // 3 // 21 // avarNapUrvayoH padAntayoryavayorlopa ubhi pare / sa u ekAmiH / 'pade kim / tantrayutam / vejaH samprasAraNe rUpam / yadi tu pratipadokto vasyoccAraNe saH laghuprayataH / atizayitaH laghuprayataH lghuprytntrH| anyapadArthasya va vartipadArthaprakarSApekSaH prakarSaH / laghutaraprayatnaka ityarthaH / pratyekAmiprAyamekavacanam / AntaryAt yasya yaH, vasya vH| azItyanuvartate / shaakttaaynmunigrhnnaadviklpH| tadAha-padAntayorityAdinA / uccAraNaprayatne laghutaratvaM vizadayati-yasyeti / tatazca bhoya acyutetyatra yakArasya pAkSiko laghuprayatno ykaarH| vakArodAharaNaM tu 'asA. vAditya iti vRttiH' iti shbdendushekhre| zroto gAya'sya / ota iti pnycmii| vyorityato yagrahaNamanurvate natu vakAro'pi, otaH parasya tsyaasmbhvaat| padasyetyadhikRtaM yakAreNa vizeSyate / tdntvidhiH| okArAt paro yaH yakArastadantasya padasyeti labhyate / alo'ntyaparibhASayA padAntasya yakArasyeti phalitam / bhobhago ityataH azItyanuvartate / lopazzAkalyasyetyato lopa itynuvrtte| saca pUrvavihita laghuprayatnasya na bhavati, vidhAnasAmarthyAt / tadAha-okArAdityAdinA / nanu lopalya kathaM nityatvam / gAryagrahaNAdityata Aha-gAgryagrahaNaM pUjArthamiti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / bho acyuteti / alaghuprayatnapakSe yakArasya nirtya lopH| laghuprayatnapakSe bhoya. cyuteti / atra laghuprayatnasya vidhisAmarthyAnna lopaH / toymiti| atra yakArasya padAntatvAbhAvAdoto gAryasyeti na bhavati / anena atra bhobhago iti nAnuvartate iti sUcitam / uni ca pade / apUrvasyeti, padasyeti, vyoriti, lopa iti cAnuvartate / tadAha-avarNeti / sa u ekAgniriti / u iti nipaatH| sasa u iti sthite, sasya ruH, bhobhago ityapUrvatvAt yatvam / lopazAkalyasyeti vikalpanivRtyarthamidam / vakArodAharaNaM tu 'asA u ekAgniriti vRttiH / pade kimiti / unaH padatvAvyabhi. cArAt pade iti tadvizeSaNasya kiM prayojanamiti prshnH| tantrayutamiti / tantre uta. miti vigrahaH / ayAdezaH / atra yakArasya lopanivRtyarthe padagrahaNamiti bhAvaH / nanvatra uparakatvAbhAvAdeva lopanivRttisambhavAt padagrahaNaM vyarthamepetyata Aha-veSa iti / dheJ tantusantAne' ityataH ktapratyaye, 'vacisvapiyajAdInAm' iti vakArasya samprasAraNe ukAre, pUrvarUpe, utamiti rUpam / atra umparakatve'pi tasya umaH padatvAbhAvA For Private and Personal Use Only Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam ] bAlamanoramAsahitA / 111 nipAta uaiti grahIpyate, tadyuttarArthaM padagrahaNam / (171) hali sarveSAm / 3 / 22 bhobhagoaghoapUrvasya laghvalaghUccAraNasya yakArasya lopaH syAddhali sarveSAM matena / bho devAH / bho lakSmi / bho vidvAnda / bhago namaste / agho yAhi / devA namyAH / devA yAnti / 'hali' kim / devAyiha-devA ih| (172) ro'supi / 2 / 66 // ahvo rephAdezaH syAnna tu supi / rorpvaadH| aharahaH / tasmin pare yasya lopo na bhavatItyarthaH / nanu sa u ekAgnirityatra um pratipadoktaH, cAdau paThitatvAt / utamityatra tu uJ lAkSaNikaH, samprasAraNAdividhiniSpanatvAt / tatazca 'lakSaNapratipadoktayoH pratipadoktasyaiva grahaNam' iti paribhASayA cAdipaThitasyaiva umo'tra grahaNaM bhaviSyati / natu utamityatra umo'pi / ataH padagrahaNaM vyarthamevetyata aah-ydiiti| uttraarthmiti| mo hasvAdacItyarthamityarthaH / etacAtraiva bhASye spaSTam / - hali sarveSAm / momagoaghoapUrvasyetyanuvartate / vyorlaghuprayatnetyataH yakAragrahaNamanuvartate / tadAha-bhobhago ityAdinA / ladhvalaghUccAraNasyeti / okArAt parasya yasya laghuprayatnatarasyaivAnena lopaH / alaghuprayatnatarasya tvokArAt parasya yasya oto gAya'syetyeva siddham / apUrvakasya tu yasya ladhvalaghUccAraNasyeti vivekaH / yakArasyeti / vakArastvatra nAnuvartate / bhobhagoaghoapUrvasya vakArasyAbhAvAditi vRttiH / 'avyapara' iti nirdezAditi tdaashyH| vRkSaM vAtIti vRkSavAH, tamAcaSTe vRkSav , bhayantAt vip , iSTavadbhAvADilopaH NeraniTIti NilopaH, vRkSa karotItyatra apUrvakasya vasya sambhave'pi nAtra lopaprasaktiH, azItyanuvartya azAtmake haloti bhASye vyAkhyAtatvAt / vRkSa hasatIti tu asmAdeva bhaassyaadsaadhurityaahuH| sarveSAM mteneti| sarvAcAryasammatatvAdayaM lopo nitya iti phalitam / atra yadi 'vibhASA bhavadbhagavadaghavatAmoccAvasya' iti vArtikena 'matuvaso ru sambuddhau' ityatra paThitena eSAmantasya sambuddhau rutvaM vA syAt , ava ityaMzasya okArazcetyarthaMkena niSpannAH bhorAdizabdA eva gRoran tarhi puMliGgakavacanamAtre bhohare ityAdisiddhAvapi tadanyatra dvivacanAdau strInapuMsakayozca bho hariharI, bho devAH, bho lakSmIH, bho vidvavRnda ityAdau lopona sidhyet / ataH bhos ityAdinipAtAnAmapyatra grahaNamityabhipretyodAharati-bho devA ityAdi / devA nabhyA iti / nacAtra yakArasya lopo vyorityeva lopaH siddha iti vAcyam , lopo vyoriti lopaM prati yatvasyAsiddhatvAt / ro'supi / raH asupIti chedaH / 'ahan' iti sUtramanuvartate tacca lusaSaSThIkaM padam / tadAha-ahna ityaadi,| natu supIti / paryudAsAzrayaNe tu najivayuktanyAyena sunbhinne pratyaye pare ityarthaH syAt / tatana aharvA nityAdAveva syAt / na tvaharbhAtItyAdAvapi / ataH prasajyapratiSedha For Private and Personal Use Only Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 112 siddhAntakaumudI [ svAdisandhi ahargaNaH / 'asupi' kim / ahobhyAm / atra 'ahan' ( sU0 443) iti rutvam / 'rUparAtrirathantareSu rutvaM vAcyam' (vA 4847) / ahorUpam / gatamaho rAtrireSA / ekadeza vikRtasyAnanyatvAt ahorAtraH / ahorathantaram / 'aharAdInAM patyAdiSu vA rephaH' ( vA 4851 ) / visargApavAdaH / aharpatiH / gIrpatiH / dhUrpatiH / pakSe visargopadhmAnIyau / (173) ro ri = | 3 | 14 || rephasya rephe pare lopaH syAt / (14) dUleope pUrvasya dIrgho'NaH / 6 / 3 / 191 // Dharephau lopayatIti tathA, 1 AzritaH / nanu ahan ityasya ruH syAt padAnte ityarthakena ahanniti sUtreNaiva siddhasvAt kimarthamidamityata Aha--zerapavAda iti / aharahariti / nityavIpsayoriti dvirvacanam / ahan aham iti sthite ratvam / 'na lumatA' iti niSedhAt supparakatvAbhAvaH / ahanniti rutve tu 'ato roraplutA' dityutvaM syAt / ahargaNa iti / ahnAM gaNa iti vigrahaH / ahanniti rutye tu hazi cetyutvaM syAt / ahobhyAmiti / ahan yAM iti sthite nakArasya supparakatvAnna rephaH | atreti / ahanniti rutve hazi cetyutve AdguNaH / rUparAtri / ahanuzabdasyeti zeSaH / ro'supIti ratvasyApavAdaH / zrahorUpamiti / ahno rUpamiti vigrahaH / ahanU rUpamiti sthite nakArasya rutvam, utvam, AdguNaH / ratve tu hazi cetyutvaM na syAt / gatamaho rAtrireSeti / ahanU rAtririti sthite, rutvam utvam, AdguNaH / rutve tu utvaM na syAt / nanu ahazca rAtrizceti dvandva, ahassarvekadezetyAdinA samAsAnte aci, yasyeti ceti lope, ahan rAtra iti sthite nakArasya rutve utve, AdguNe, 'rAmrAhAhAH puMsi' iti puMstve, ahorAtra iti rUpam / atra nakArasya rAtrizabdaparakatvAbhAvAt kathaM rutvam / tatazca rossupIti ratve UtvaM na syAdityata Aha - ekAdezeti / zrahorathantaramiti / ahazca rathantaraM ceti dvandvaH / rathantaraM sAmavizeSaH / aharAdInAm / nanu aharAdInAmiti rephaviziSTasya upAdAnAt rephasya rephavidhAnaM vyarthamityata Aha - visargApavAda iti / zrairpatiriti / ahnAM patiriti vigrahaH / gIrpatiriti / girAM patiriti vigrahaH / dhUrpatiriti / dhurAM patiriti vigrahaH / ubhayatrApi 'vorupadhAyA' iti dIrghaH / pakSa iti / ratvAbhAvapakSe visargasya kupvoriti upadhmAnIyavisargau / idudupadhasyeti tu tapakaraNAnna / - * rori / raH iti SaSThI / 'Dho Dhe lopa' isthato lopa ityanuvartate tadAha-re phasyeti / punara, ramate iti sthite prathamarephasya lopaH / ThUlope / dUca rephazca Dhau, tau lopayatIti ThUlopaH / NyantAtkarmaNyupapade aNU, upapadasamAsaH / DhalopanimittaM rephalopanimittaM ca vivakSitam / tacca DhakArarephAtmakameva / Dho Dhe lopaH, ro rIti tayoreva ThUlopanimitatvAt / tathAca Dhalopanimitte DhakAre, rephalopanimitte rephe ca parataH pUrvasyANo dIrgha 1 For Private and Personal Use Only Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 7 ] bAlamanoramAsahitA / 113 tasminvarNe'rthAd DhakAre rephAtmake pare pUrvasyANo dIrghaH syAt / punA ramate / harI ramyaH / zambhU rAjate / 'aNaH ' kim / tRDhaH / vRDhaH / 'tRhU hiMsAyAm | bahU udyamane' / pUrvagrahaNamanuttarapade'pi pUrvamAtrasyaiva dIrghArtham / ajarghAH / lIDhaH / I iti phalati / tadAha--Dhare phAvityAdinA / Dhalope rephalope ca pUrvasyANo dIrgha iti tu na vyAkhyAtam / tathA sati cayanIyamityanIyar pratyayAnte tasya lopa iti rephalope yakArAdakArasya cakAra cacAretyAdau abhyAse akArasya ca halAdizeSeNa rephalope dIrghApatteH / punA ramata iti / punara, ramata iti sthite ro rIti rephalopaH / tannimitte rephe pare nakArAdakArasya dIrghaH / harI ramya iti / harisa ramya iti sthite rutve rephalope anena dIrghaH / zambhU rAjata iti / zambhus rAjata iti sthite rutve rephalope amena dIrghaH / trayANAmudAharaNAt pUrveNaiva NakAreNAnrANa gRhyata iti sUcitam / tRDhaH / vRDha iti / ana RkArasya dIrgha nivRttyarthamamprahaNam / RkArazcAtra aNgrahaNena na gRhyate / pUrveNaiva NakAreNa pratyAhArAzrayaNAt / anyathA dIrghazrutyA aca ityupasthitau kimaNgrahaNeneti bhAvaH / nanu tRDho vRDha ityatra ThUlopasyaivAbhAvAt dIrghAprasakteraNgrahaNaM vyarthamityAzaGkaya tatra DhalopaM darzayitumAha-gRhU hiMsAyAm / vRhU udyamana iti / AbhyAM kapratyaye 'ho DhaH' iti Dhatve 'jhaSastatho:' iti takArasya dhatve, tasya STutvena DhakAre, Dho Dhe lopa iti pUrvasya DhakArasya lope, tRDhaH vRDha iti rUpe / atra Dhalopanimitte DhakAre pare RkArasya dIrghanivRttyarthamaNgrahaNamiti bhAvaH / nanu 'tasminniti nirdiSTe pUrvasya' ityeva siddhau pUrvasyeti kimarthamityata Aha- pUrvagrahaNamiti / ThUlopa iti sUtrasya 'aluguttarapade' ityuttarapadAdhikArasthatvAduttarapadasthayoreva ThUlopanimittabhUtaDhare phayoH parataH pUrvapadasyANo dIrgha ityarthaH syAt / tatazca 'liha AsvAdane' 'guhU saMvaraNe' AbhyAM ktapratyaye DhatvadhatvaSTutvaDhalopeSu ikArasya ukArasya ca dIrgho na syAt / tatra Dhalopanimittasya Dhasya uttarapadasthatvAbhAvAt ikArasya ukArasya ca pUrvapadasthatvAbhAvAcca / iSyate ca lIDho gUDha iti / ataH pUrvagrahaNam / kRte tu pUrvagrahaNe tatlAmarthyAdanuttarapadasthayorapi DharephayoH parataH apUrvapadasthasyApi pUrvasyANo dIrghaH sidhyatItyarthaH / tathA uttarapada ityasyAnuvRttau ajarghAH ityatrApi dIrgho na syAt / gRdhu abhikAGkSAyAm / yaGluk, dvitvam, halAdiH zeSaH, abhyAsasya ruk, kuhoracuH, laD, sip, zap, luk, laghUpadhaguNaH, raparatvam, itazceti ikAralopaH, halDyAdinA sulopaH, jara gara, dhU iti sthite, 'ekAco baza' iti gakArasya bhaSbhAvaH ghakAraH, tvaM dakAraH, dazceti ru, aDAgamaH, ajarghara ra iti sthite ro rIti rephalopaH, lopa iti dIrghaH, visargaH, ajarghAH iti rUpam / atrApi rephalopanimittarephalya uttabA0 8 For Private and Personal Use Only Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 114 siddhAntakaumudI [ svAdisandhi 'manas rathaH' ityatra rutve kRte 'hazi ca' ( sU 166) ityutve 'ro ri' ( sU 173 ) iti rephalope ca prApte / (175) vipratiSedhe paraM kAryam 1/4/2 // tulyabalavirodhe sati paraM kAryaM syAt / iti rephalope prApte / 'pUrvatrAsiddham' ( sU rapadasthatvAbhAvAt tasmin parataH akArasya dIrgho na syAt / ata uttarapadAnuvRttinivRttaye pUrvagrahaNam / yadyapi ThUlope ityatra DhalopanimittaDhakAraviSaye uttarapada ityasyAnuvRttiH asambhavAdeva na sambhavati, tathApi ajardhA ityatra rephalopanimittare phaviye uttarapada ityasyAnuvRttinivRttaye pUrvagrahaNam / tadanuvRttau hi nIrakam, dUratamisvAdAveva syAt / ajarghA ityatra na syAt / punA ramata ityAdau asamA se'pi na syAt / uttarapadazabdasya samAsacaramAvayava eva rUDhatvAdityalam / namu manoratha ispatra manas ratha iti sthite, sasya rutve, tasya rephasya hari cetyutvam ro rIti lopazratyubhayaM prasaktam / tatra katarad bAdhyamityatra nirdhArayati - manas rathaH ityatretyAdinA / manas ratha ityatra rutve kRte, hazi cetyutve, ro rIti rephalope ca prApte, utvamevetyavayaH / nanu paratvAt rephalopa eva syAditi zaGkitumAha - vipratiSedhe / viprati pUrvAt sedhatervatra upasargavazAt parasparavirodhe vipratiSedhazabdaH / virodhazca tulyabalayoreva lokasiddhaH / nahi mazakasiMhayorvirodha ityasti / tadAha - tulyabaleti / dvayoH zAstrayoH kvacillabdhAvakAzayorekatra lakSye yugapatsambhavastulyabalavirodhaH / kAryasya paratvaM parazAstravihitatvam / iti rephalope prApta iti / hazi vetyasyAvakAzaH zivo vanya iti / rephalopasyAvakAzaH punA ramata iti / tatra hi rorityukArAnubandhagrahaNAt hazi cetyaprasaktam / tatazca tayostulyabalayoH utvarephalopayoH manoratha ityatra yugapat sambhavAdanyatarasmin bAdhanIye sati paratvAdutvaM bAdhitvA rephalope prApte ityarthaH / 1 tAmimAM rephakopazaGkAM pariharati--- pUrvatreti / atra rephalopasyAsiddhatvAdityanuktvA ro rItyasyAsiddhatvAditi bruvan pUrvatrAsiddhamityatra zAstrAsiddhatvamevAbhyupaiti / natu kAryAsiddhatvam / tathA sati hi atidezasyAroparUpatvAt asiddhatvAropAdhiradhiSThAnAropAsambhavena sUtrodAharaNasampatsyai' paratvAllakSye kAryapravRtterAvazyakatayA paratvAt traipAdike kAyeM jAte tatrA'bhAvapratiyogitvArope'pi devadattasya na punarunmajjanamiti nyAyena sthAnIbhUtarorabhAvAt hazi cetyasya prAptirna syAt / zAstrAsiddhatve tu yadyat traipAdikaM zAstraM pravRttyunmukhaM tattacchAstra evAsiddhatvAropAt pUrva zAstrapratibandhakasya parazAstrasya ucchedabuddhau satyAM 'vipratiSedhe paraM kAryam' iti na pravartate / taduktam- 'pUrvatrAsiddhe nAsti vipratiSedho'bhAvAduttarasya' iti / tatazca sthAnino nivRtyabhAvAt pUrvaMzAstrapravRttirnirvAdhA / etacca pUrvatrAsiddhamityanna, acaH parasminnityatra, 'Satvatukorasiddha' ityatra ca bhASye spaSTam / na ca 'tau 'sat' ityA For Private and Personal Use Only Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam ..] baalmnormaashitaa| 12) iti 'ro ri' (sU 153 ) ityasyAsiddhatvAdutvameva / manorathaH (176) etattadoH sulopo'koranasamAse hali 62132 // akakArayoretattadoryaH sustasya lopaH syAdali na tu nasamAse / eSa viSNuH / sa zambhuH / 'akoH' kim / eSako rudraH / 'anasamAse' kim / asazivaH / 'hali' kim / eSo'tra / dinirdezAt devadattahantRnyAyo na sArvatrika iti vAcyam / hate sati devadatte taddhantari hate'pi devadattasya na punarunmeSaH / hantRhantari hatattvArope tu sutarAM nonmeSaH / devadattaM hantumudyuktasya hanane tu devadattasya jIvanamastyeveti nyAyazarIram / tAvityAdau ca vRddhihantuH pUrvasavarNadIrghasya hananocamasajAtIyaM prasaGgamAtram / na tu hanana* sthAnIyA lakSye pravRttiH / atastAvityAdau nAsya nyAyasya pravRttiriti tau sadi. tyAdinirdezaH kathametasyAnyAyalyAnityatAM bodhayitumISTe / spaSTaM caitat svAdiviti sUtre kaiyaTe / prakRte tu niradhiSThAnAropAsammavAt hanamasajAtIyA lakSye kaaryprvRttiraavshykii| tatazca pravRttasya rephalopalyAsiddhatve'pi devadattahantRhatamyAyena rorunmeSAmAvAdutvaM na bhavatIti zabdaratne prapazitam / na ca utvakAryAsiddha. tvapakSe'pi manorathasiddhirastyeva, darzanAbhAvarUparephalopasyAbhAvarUpAsiddhatve sati rorunmeSAvazyakatvAt abhAvAbhAvasya pratiyogirUpatvAditi vAcyam, evamapi kAryAsiddhatve amU abhI ityaaysiddhH| yathA caitattathA adaszabdanirUpaNAvasare prapaJcayiSyate / etattoH / etattadorityatra 'syadAdInAM mithaH sahoktau yatparaM tacchiSyate' ityekazeSasya tyadAyatvasya cAbhAva ASaH / su iti lutaSaSThIkam padam etattadorityanenAnveti-etattadoH sakArasyeti / ata eva sorlopaH sulopa iti na SaSThIsamAsaH, asAmarthyAt / avidyamAnaH kakAraH yayostau ako tayoH akoriti bahuvAhiH / tadAha-prakakArayorityAdinA / anasamAse iti na pryudaasH| tathA sati najivayu. ktanyAyAt nasamAsasadRze samAsa eva syAt, natu eSa viSNurityAdivAkyeSu itya. bhipretyAha-na tu nasamAsa iti / eSa viSNuH, sa zambhuriti / eSas viSNuH, sas zambhuriti sthite sakArasya lopaH / eSako rudra iti / 'avyayasarvanAmnAmakacyAkTe: iti akac / atra etacchabdasya sakakAratvAna sulopH| tacchabde akaci sako rudra ityapi pratyudAharaNam / na ca akaci sati zabdAntaratvAt prAptireva neti vAcyam 'tanmadhyapatitastadgrahaNena gRhyate iti paribhASayA sAkackasya azabdAntaratvAt / paribhASAyAM tu idameva jJApakam / asazizava iti / na saH asa iti vigrahaH / 'visarjanInIyasya saH iti satve zcutvena shkaarH| nasamAsatvAnna sulopH| aneSavizava ityapi pratyudAharaNam / eSo'treti / eSas atreti sthite, sakhya rutvam , utvam , For Private and Personal Use Only Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [bhajantapuMliGga - (177) so'ci lope cetpAdapUraNam 6 / 1 / 134 // 'sas' ityetasya sorlopaH syAdaci pAdazcellope satyeva pUryata / 'semAmaviDDhi prabhRtim' 'ya IziSeH / 'iha RtpAda eva gRhyate' iti vaamnH| 'avizeSAcchlokapAdo'pi' ityapare / saiSa dAzarathI rAmaH' / 'lope cet' iti kim / 'sa irkssetiH| sa evamuktvA ' / 'satyeva' ityavadhAraNaM tu 'syazchandasi bahulam' (sU 3526 ) iti pUrvasUtrAdbahula. prahaNAnuvRttyA labhyate / teneha na / 'so'hamAjanmazuddhAnAm // iti svAdisandhiprakaraNam - athAjantapuMlliGgaprakaraNam // 8 // (178) arthavadadhAturapratyayaH prAtipadikam 1 / 2 / 45 // dhAtuM pratyayaM AdguNaH, halparakatvAbhAvAnna lopaH / anna etattadArevayavasya soriti na vyAkhyA. tam , asambhavAt , soH paratvena vihitasya prAtipadikAvayavatvAbhAvAt / etattagayAM 'parasya sorityapi na bhavati, etattadoriti SaSThIvirodhAt / etattabhyAM vihitasyeti vyAkhyAne tu paramaiSa dadAti, paramasa dadAtItyatra avyAptiH / tatra soH samAsAdvihitatvena etattayAM vihitatvAbhAvAt / anasamAsa iti pratiSedhavaiyarthyAcca / ata etattadarthagatasaGkhyAbhidhAyinaH soriti vyAkhyeyam / so'ci lope| sa iti prathamaikavacanAntasvarUpaparam / tataH SaSThayA luk / sasazabdasyeti labhyate / sulopa ityanuvatate / tadAha-sas ityaadinaa| iti svaadisndhiH| iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM ___ bAlamanoramAyAM sandhitrayaM samAptam / atha svaujasamauDityAdinA svaadiprtyyaanvkssyti| tatra DyApprAtipadikAdityadhikRtam / kiM tat prAtipadikamiti jijJAsAyAmAha-arthavadadhAtuH / artho'syAstItyarthavat / napuMsakaliGgAnusArAta zabdasvarUpamiti vizeSyamadhyAhAryam / adhAturiti, apratyaya iti ca tadvizeSaNam / na dhAturadhAturiti naJtatpuruSaH / paravalliGga dvandvatatpuruSayoH' iti puMstvam / apratyaya ityAvartate / pratyayabhinna pratyayAntabhinna ca vivakSitam / pUrvavatpuMstvam / saMjJAvidhAviti niSedhastu pratyayasya yatra saMjJA tadvi For Private and Personal Use Only Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAsahitA / prakaraNam 8 ] pratyayAntaM ca varjayitvA'rthava cchandasvarUpaM prAtipadikasaMjJaM syAt / ( 176) kRttadvitasamAsAzca 11246 // kRttaddhitAntau samAsAzca prAtipadikasaMjJAH syuH / 117 Saya iti bhAvaH / tadAha - dhAtuM pratyayamityAdinA / avyutpannA DitthAdizabdA ihodAharaNAni | arthavaditi kim / dhanaM vanamityAdau prativarNaM prAtipadikasaMjJA mA bhUt / satyAM hi prAtipadikasaMjJAyAM prativarNa subutpattiH syAt, saGkhyAkArakAbhAve'pi prathamaikavacanasya sodurvAratvAt prathamA vibhakteH kArakAnapekSatvAt tadekavacanasya sakhyAnavagame'pi pravRtterbhASye siddhAntitatvAcca / naca halDyAdinA sulopAt prativarNa sorutpattAvapi na kSatiriti vAcyam, evamapi nalopasya durvAratvAt akArAt soH rutvavisargAparozcetyalam / adhAturiti kim / hanudhAtorlaGi, tip, zab, luk, itazcetIkAralopaH, aDAgamaH, halDyAdilopaH, ahanniti rUpam / atra dhAtoH prAtipadikasaMjJAyAM subapavAde tiGi utpanne lupte tasmin prAtipadikasaMjJAyAH prAgutpannAyA anapagamAt nalopaH syAt / naca pratyayalakSaNamAzritya pratyayAntaparyudAsAdeva na prAtipadikatvamiti vAcyam / evamapi prAkpravRttaprAtipadikatvasyAnapagamAt / nacaivamapi kAryakAlapakSe nalopArthaM prAtipadikasaMjJAyAM kriyamANAyAM pratyayalakSaNena pratyayAntasya prAtipadikasaMjJA na syAditi vAcyam / tarhi he rAjannityatrApi pratyayalakSaNena pratyayAntatvAt prAtipadikatvAbhAve sati nalopasyApraeat 'na DisambuddhayoH' iti tanniSedhavaiyarthyaprasaGgAt / naca rAjanzabdasyauNAdikakaninpratyayAntasya kRtaddhiteti prAtipadikatvAnnalopaprasaktau ' na bisambudvayoH' iti niSedho'rthavAniti vAcyam / uNAdInAmavyutpattipakSe kRttaddhitetyasyApravRtteH / evaM cAsmAdeva niSedhAt pratyayalakSaNamAzrityA pratyayAnta iti paryudAso na pravartata iti vijJAyate / evaM ca ahannityatrApyapratyayAntatvAt prAtipadikatvaprAptau tannivRttyarthamadhAtugrahaNam / apratyaya iti kim / hariSu karoSi ityatra suppiorarthavattvAt apratyayAntatvAcca prAtipadikatve prApte tannivRtyarthamapratyaya iti pratyayaparyudAsaH / nacAtra supsiporvyapadezivadbhAvena pratyayAntatvAt pratyayAntaparyudAsenaiva prAtipadikatva nivRttisambhavAt kiM pratyayaparyudAseneti vAcyam, pratyayagrahaNe yasmAt sa vihitastadAdestadantasya grahaNamiti paribhASayA prakRtipratyayasamudAyasyaiva pratyayAntatayA kevalapratyayayoH supsipoH paryudAsAlAbhAt / apratyayAnta iti kim / hariSu karoSi / atra prakRtipratyayasamudAyayoH pratyayabhinnattvAdarthavattvAca prAtipadikatvaM mA bhUt / kRttaddhita / kRcca tadvitazca samAsazceti vigrahaH / pUrvasUtrAt prAtipadikamityanuvartate, bahuvacanAntatayA vipariNamyate / pratyayagrahaNaparibhASayA kRttaddhiteti tadantapra For Private and Personal Use Only Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 118 siddhAntakaumudI [ajantapuMliGga pUrvasUtreNa siddha samAsaprahaNaM niyamArtham / yatra saGghAte pUrvo bhAgaH padaM tasya cedbha. vati tarhi samAsasyaiva / tena vAzyasya na / (10) prtyyH|3|11|| bA haNam / tadAha-kRttaddhitAntAvityAdinA // kRttaddhitAntayoH pratyayAntatvAt pUrvasUtre. NAprAptau kRttaddhitagrahaNam / kevalayoH kRttaddhitayoH saMjJAyAM prayojanAbhAvAt saMjJAvidhAviti niSedho'tra na bhavati / asmAdeva pUrvasUtre saMjJAvidhAvapi pratyayagrahaNaparibhASayA tadantalAbhAt pratyayAntaparyudAsaH / kecittu arthavadityanuvartya tatsAmarthyAt tadantavidhimAhuH / kRdante yathA-kartA bhartA ityAdi / taddhite yathA-aupagava ityAdi / samAse yathA-rAjapuruSa ityAdi / . nanu samAsagrahaNaM vyartham , samAse rAjapuruSa ityAdizabdAnAM pUrvasUtreNava prAtipadikatvasya siddhattvAt / na ca uttarapadottaraluptapratyayaM pratyayalakSaNenAzritya pratyayAnta. payudAsaH zaGkayaH, uttarapadamAtrasya pratyayAntatve'pi samudAyasyApratyayAntatvAt , pratyayagrahaNe yasmAtsa vihitastadAdereva grahaNAt pratyayalakSaNamAdhisya pratyayAntaparyudAso na pravartata iti na simbuddhayoH' iti niSedhena jJApyata iti pUrvasUtre prapaJci. tatvAccetyata aah-puurvsuutrennetyaadinaa| niyamazarIraM darzayati-patreti / pUrvo bhAgaH padamityupalakSaNam / uttarabhAgastu pratyayo netyapi dRSTavyam / anyathA janmavAnityA. dau prAtipadikatvaM na syAt , svAdiSvasarvanAmasthAna iti pUrvabhAgasya padatvAt / nacAtra kRttaddhite taddhitagrahaNasAmarthyAdeva prAtipadikatvaM sambhavatIti vAcyam , dAkSirityAdau taddhitagrahaNasya caritArthatvAt / tatra hi prakRtibhAgo na padam , bhatvena tadvAdhAt / pUrvI bhAgaH padamityanukto bahupaTava ityatra pAdipadikasaMjJA na syAt / ISadasamAsAvityanuvRsau 'vibhASA supo bahucpurastAttu' iti sUtreNa paTava iti pratha. mAbahuvacanAntAt pUrvataH bahucpratyaye kRte arthavaditi prAtipadikatvAt tasvayavajaso luki 'citaH saprakRterbahakajartham' iti TakArAdukArasya udAsatve citsvare kRte punajesi bahupaTava iti rUpam / atra TakArAdakAra udAtta itisthitiH / jasantAt pUrvato bahucpratyaye bahupaTava iti samudAyasya prAtipadikatvAbhAve tu tato jasantaraM notpa. yeta / naceSTApattiH, tathA sati bahuprakRtibhUtajasante jasaHprAtipadikAvayavatvAbhAcena 'supo dhAtuprAtipadikayoH' iti lugabhAvAdvahupaTava iti jasantasyaiva bahuprakRti. tayA vitassaprakRtevidhIyamAnazcitsvaraH jasa evAkArasya syAt / iSyate tu TakArAdu. ttarasya / bahupaTava itisamudAyasya prAtipadikatve tu prAtipadikAvayavatvAt jasoluki paTuzabdasyaiva bahucprakRtitayA TakArAduttarasya citsvare sati punarjasi bahupaTava iti rUpamuktaM nirbAdhamiti bhAvaH / niyamasya phalamAha-teneti / uktaniyamenetyarthaH / anyathA 'devadatta gAmabhyAja zuklAM daNDena' ityAdivAkyasyApi prAtipadikatvApatto sukaluk syAt / na ca vAkyasya pratyayAntatvAdeva na prAtipadikatvamiti vAcyam , For Private and Personal Use Only Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAla baalmnormaashitaa| - paJcamaparisamApradhikAro'yam / (11) prdh|1||2|| ayamapi tthaa| (12) DyAprAtipadikAt 411 // upntaadaabntaatpraatipdikaaccetyaapnycmprismaapterdhikaarH| 'prAtipadikAhaNe liviziSTasyApi prhnnm| (pa 72) ityeva siddha vyAnprahaNaM chyAbantAttaddhitotpattiyathA syAnvyAmbhyo prAG mAbhUdityevama. pratyayagrahaNe yasmAt sa vihitastadAdereva grahaNAditi bhAvaH / kRttaddhitasamAsAzceti cakAraH anuktasamuccayArthaH / tena 'nipAtasyAnarthakasya prAtipadikasaMjJA vaktavyA' iti vArtikaMgatArtham / - pratyayaH // tRtIyAdhyAyasyAdima sUtramidam / ita UrdhvamApaJcamAdhyAyaparisamApteH pratyayazabdaH saMjJAtvenAdhikriyata ityarthaH / hanazca vadhaH, I va khanA, naDAdInAM kukca, ityAdInAmAdezAgamAnAM tu na pratyayasaMjJA, mahAsaMjJAkaraNAt // parazca / tRtIyAdhyAyasya dvitIyasUtrametat / ayamapi tatheti // ayamapi yogaH A paJcamaparisamApteradhikAra ityarthaH / avadhiniyame tu vyAkhyAnameva zaraNam // DyA prAtipadikAt // caturthAdhyAyasyAdima sUtramidam / kI ca, Apa ca, prAtipadikaM gheti smaahaardvndhH| DI iti, DIpIDInAM sAmAnyena grahaNam / Abiti TApaDApacApAM grhnnm| pratyayagrahaNaparibhASayA tadantagrahaNam / tadAha-yansAdityAdinA // A paJcametyavadhiniyame tu vyAkhyAnameva zaraNam / nanu prAtipadikAdityeva sUzyatAm / khyAbgrahaNaM mAstu / prAtipadikagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNamiti paribhASayA apratyayAntAt zvabhUzabdAdiva daNDinI ajA khaTvA ityAdibhyo'pi cyAvantebhyaH suvAdipratyayasambhavA. dityata Aha-prAtipadikagrahaNe liGgaviziSTasyApIti / / strIliGgayodhakaDIvAdipratyayavi. ziSTasyetyarthaH / yathA syAditi / yatheti yogytaayaam| vyAvantAdeva taddhitaH prAptuM yogyaH / sa ca DyAbgrahaNe satyeva syAdityarthaH / vyavacchecaM darzayati-jhyAbbhyAM prAGa mA. bhUditi / tatazca lohinikA AryakA ca sidhyati / tathAhi-lohitazabdastAvat 'varNAnAM taNatinitAntAnAm' iti phiTasUtreNAdAttaH / tatazca okAraH udAttaH / 'anudAttaM padamekavarjam' iti pariziSTau ikArAkArAvanudAttau / tathAca 'varNAdanudA. tAttopadhAtto naH' iti maNau vidyamAnAlalohitazabdAt strItvavivakSAyAM DIpa, tatsa. niyogena takArasya nakArAdezazca prAptaH / 'lohitAnmaNau' iti svArthikaH kannapi prAptaH / tatra svArthikatvAdantaraGgaH parazca kan natvasanniyogaziSTa DIpaM bAdhitvA prava. teta / tatazca DIpo na prasaktiH / kopadhatvena topadhatvAbhAvAt / tatazca lohitakazabdAt 'ajAyataH' iti TApi pratyayasthAdityAdinA itve lohitiketyeva syAt, na tu lehiniketi / iSyate tu rUpadvayamapi / DyApprAtipadikAdityatra GIbgrahaNe tu tatsAmAt antaraGga paramapi kanaM bAdhitvA natvasaniyogaziSTe Dopi kRte, lohinIzabdAta For Private and Personal Use Only Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 120 siddhAntakaumudI rtham / (183) svaujasamauTchaSTAbhyAmbhisGebhyAmbhyasGasibhyAmbhya sGasosAmGyossup 4|1|2|| yantAdAbantAtprAtipadikAcca pare svAdayaH pratyayAH syuH / suGasyorukArekArau jazaTarapAzcetaH / (184) vibhaktizca 14 [ ajantapuMliGga kani, 'ke' iti hasbe, lohiniketi ruupm| varNAdanudAttAdityasya vaikalpikatayA navasanniyogaziSTaDIbabhAve tu lohitAzabdAt kani, hasve, punaH kAntAt TApi, pratyayasthAditItve lohitiketyapi sidhyati / tathA AryazabdAt svArthike kani, samudAyottarApaiva strItvabodhanasambhavAde kA jidvarvacananyAyena kannantAdeva TApi, kanaH pUrva TAbhAvAt, AtsthAnikasya ato'bhAvAt udIcAmAtasthAne iti itvavikalpa. syApravRttau pratyayasthAditi nityamitve Aryiketyeva syAt, Aryaketi na syAt / iSyate tUbhayamapi / khyAprAtipadikAdityatra AbgrahaNe tu tatsAmarthyAt svArthikaM karna bAdhitvA TApi, tataH kani, ke'Na iti hrasve, punaH kannantATTApi, udIcAmAtassthAne sarrafokalpe rUpagi sidhyati / vastutastu yAporgrahaNaM mAstu subantAdeva taddhitotpattiH / supaH prAgeva ca jyApau pravartate / svArthadravyaliGgasaGkhyAkArakakutsAdiprayuktakAryANAM kramikatvAt / tathAhi / svArthaH pravRttinimittaM jAtyAdi / tajjJAnaM pUrvaM bhavati, viziSTabuddhau vizeSaNajJAnasya kaarnntvaat| tatastadAzrayajJAnam, dharmitvena pradhAnatvAt liGgAdibhirAkAGkSitatvAcca / tataH svamAtrApekSatvAt liGgasya jJAnam / tato vijAtIyakriyApekSakArakApekSayA sajAtIyapadArthApekSasaGkhyAjJAnam / tataH kArakarUpavibhaktyarthApekSA bhavati / tannivRttau kutsAdijJAnamiti kutsita iti sUtrabhASye sthitam / zabdaratne ca parikumetat / > svaujasamauT / su-au- jas, am-au-zas, TAbhyAM bhis' ke bhyAM bhyas, Gasi-bhyAM-bhyas, Gas-os Am, Di-os sup ityekaviMzatiH svAdayaH / samAhAradvandvaH, itaretarayogadvandvo vA, tathA sati sautramekavacanam / vyApprAtipadikAdityadhikRta, pratyayaH, parazceti ca / yathAyathaM ca vipariNamyate / tadAha - GayantAdityAdinA / suGasyoriti / su-isi ityanayorukArekArau, jas-zam-ityanayorjakArazakArau au-TA ityanayoSTakAraH, De - Gasi - Das -Di- ityeteSAM GakAraH, sup ityasya pakAraH, ityete itsaMjJakAH pratyetavyA ityarthaH / 'upadeze'janunAsika it, 'cuTU' 'laza'ktaddhite, halantyam' iti sUtrairiti zeSaH / itsaMjJAyAM ca lopaH / taduccAraNaphalaM tu tatra tatra vakSyate / atha 'na vibhaktau tusmAH" ityAdyupayoginoM vibhaktisaMjJAmAhavibhaktizca / supa iti pUrvasUtrAt subgrahaNam, tiGastrINItyatastiGgrahaNaM cAnuvartate, For Private and Personal Use Only Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 121 / 104 // suptigai vibhaktisaMjJau stH| tatra 'su' au' jas' ityAdInAM saptAno trikANAM prathamAdayaH saptamyantAH prAcA sajJAH / tAbhirihApi vyvhaarH| (185) supaH sh4|103|| supastrINi trINi vacanAnyekaza ekavacana dvivacanabahuvacanasaMjJAni syuH / (186) dvyekayordvivacanaikavacane 1 / 4 / 22 // dvitvaikatvayorete staH / (187) bahuSu bahuvacanam 1 / 4 / 21 // bahutve etatsyAt / rutvavisauM / raamH| ekadeze svaritatvapratijJAbalAt / tadAha-suptikAviti / cakAraH puruSavacanasaMjJAbhiH samAvezArthaH / tena ekasaMjJAdhikArasthatve'pi na paryAyatvam / anyathA rAmebhyaH bhavAmaH ityAdau vibhaktisaMjJAviraheNa na vibhaktAviti niSedho na syaat| nanu prAtipadikA. thailiGgaparimANavacanamAtre prathamA, karmaNi dvitIyA, kartRkaraNayostRtIyA, caturthI sampra. dAne, apAdAne paJcamI, SaSThI zeSe, saptamyadhikaraNe ca ityAdau kathaM prathamAdivyavahAraH, sUtrakRtA pANininA prathamAdisaMDAnAmanuktatvAdityata Aha-tati / teSu svAdipra. tyayeSu madhya ityarthaH / ityAdInAmiti / AdinA am-auTa-zas-ityAdInAM grhnnm| prAcAmiti / pANineH pUrveSAM sphoTAyanAdyAcAryANAM zAstre prathamAdyAH saptamyantAH saMjJAH sthitA ityanvayaH / ki tata ityata Aha-tAbhiriti / tAbhiH prathamAdisaMjJAbhiH ihApi pANinIyazAstre'pi vyavahAraH sambhavatItyarthaH / supaH / sup pratyahAraH / SaSThaye. kavacanam / 'tAnyekavacanadvivacanabahuvacanAnyekazaH' iti sUtraM tAnItivarjamanuvartate / ekaza iti ekaikmityrthH| 'saGkhyekavacanAcca vIpsAyAm' iti zas / zasaiva vIpsAyA abhidhAnAt 'nityavIpsayoH' iti dvitvaMna / tacca saGkhyaikavacanAcceti sUtravyAkhyAvasare prapaJcayiSyate / tiistrINi trINI tyataH trINi trINItyanuvartate / tdaah-supstriinniityaadinaa| dvyekyoH| dvayekayoriti bhAvapradhAno nirdeshH| anyathA dayekeSviti syAdityabhipretya vyAcaSTe-dvitvaikatvayoriti / bahuSu / pUrvasutrAvairUpyAya ihApi bahu. zabdo bahutvapara ityAha-bahutva iti / nacAtra sUtre bahuzabdasya bahutvaparatve'pi bahutvasya ekatvAt bahuSviti bahuvacanaM kathamiti zakyam , bahutvasaGkhyAdhAradravyagatabahutvasya bahutvaguNe AropeNa tdupptteH| bahutvaM ca tritvacatuSTvAdiparArdhasaGkhyAvyApakIbhUtadharmavizeSaH, natu tritvAdyanyatamamityekAdazasya prathame 'bahuvacanena sarvaprAptervikalpaH syaat| iti kapiJjalAdhikaraNe tadbhASyavArtikayoH sthitam / prapaJcitaM caasmaabhirdhvrmiimaaNsaakutuuhlvRttau| evaMca bahurodana iti vaipulyavAcino bahuzabdAt na bahuvacanam / dvayekayorityAdiprAyapAThavalena saGkhyAniyatalyaiva tathAvidhabahutvakhyAtra vivakSitatvam / ekasyAmeva strayAdivyaktA dArA ityAdiprayoge tvavayavabahutvasyAvayavinyAropAdvahuvacanaM kozavRddhavyavahArabalAdityalam / rusvavisargAviti / rAmazabdAt prathamAvibhaktau ekava For Private and Personal Use Only Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 122 siddhAntakaumudI (18) sarUpANAmekazeSa ekavibhaktau 1|2| 64 // ekavibhaktau yAni sarUpA 1 cane supratyaye sati, ukArasya itvena lope, sasajuSoriti rutve, kharavasAnayoriti visarga ityarthaH / su ityukArastu arvaNa sAvityAdau vizeSaNArthaH / asItyukte hi asakArAdAvityarthaH syAt / tatazca vAjamarvatsu ityatra arvaNastRvidhirna pravarteta / nacAtra rorasuptatvAt tadantasya paratvAbhAvAt rephasya padAntatvAbhAvAt kathamiha visarga iti vAcyam / sthAnivadbhAvena roH suptvAt / naca sthAnivadbhAve kartavye traipAdikasya rorasiddhatvaM zakyam, 'idudupadhasya cApratyayasya' iti apratyayagrahaNena sthAnivatvAtideze zerasiddhatvAbhAvajJApanAt / tatra hyapratyayagrahaNam agni-karoti, kavibhi-kRta'mityAdau visargaparyudAsArtham / sthAnivatve kartavye rorasiddhatve tu tatra visargasyaivAbhAvAt tadvaiyathyaM spaSTamevetyalam / rAma iti / 'ramante yogino'nante satyAnande cidAtmani / " iti rAmapadenAsau paraM brahmAbhidhIyate / iti zrutiH / [ ajantapulliGga 'karaNAdhikaraNayozca' ityadhikAre 'halazca' ityadhikaraNe ghaJ / kRttaddhiteti prAtipadikatvam / avyutpannaH saMjJAzabdo vA / tathA sati arthavaditi prAtipadikatvam / atha prAtipadikArthatadvitvAdivivakSAyAM prAtipadikasya dvitryAdiprayogaprAptAvidamArabhyate - sarUpANAm | ekavibhaktAviti sarUpANAmityatrAnveti / samAnaM-rUpaM yeSAM tAmi sarUpANi / jyotirjana padetyAdinA samAnasya sabhAvaH / nirdhAraNa SaSThI / vRddho yUnetyuttarasUtrAdevetyapakRSyate / ziSyata iti zeSaH / karmaNi ghaJ / ekazvAsau zeSazceti pUrvakAlaiketi samAsaH / ekasyAM vibhaktau parataH sarUpANAmeva dRSTAnAM madhye ekaH ziSyata iti phalati / tadAha - ekavibhaktAvityAdinA / eveti kim / mAtRzabdastAvajjananIvAcI, paricchevAcI ca / tatra mAtRbhyAmiti bhyAmAdau kvacitsArUpye satyapi, aujasAdiSu mAtarau mAtArAviti vairUpyadarzanAnnaikazeSaH / yadyapi katipayavibhaktau uktayormAtRzabdayoH sArUpyeNaiva darzanamasti / tathApi ekasyAmapi vibhaktau parataH virUpANi na dRSTAnItyartho vivakSitaH / etaddyotanAyaiva eka vibhaktAvityatra ekagrahaNam / evakArApakarSasiddhArthakathanaparam ekagrahaNaM spaSTArthameveti kecit / ekazeSa ityekapadopAdAnaM tu dvibahunAmapi zeSo mA bhUdityetadartham / zeSapadAnupAdAne tu sarUpANAM sthAne eka AdezaH syAt / tatazca ambazca azvazceti dvayudAttavataH sthAne dvayudAttavAnAdezaH syAt / tannivRttyarthaM zeSagrahaNam / ekavibhaktAviti sArUpye upalakSaNam / na tu vibhaktau parataH ekazeSo bhavatIti vyAkhyAnamucitam jananIparicchettavAcinorekazeSApatterityAdi prapaJcitaM prauDhamanoramAyAm / atra 'tiSyapunarvasvornakSatra hundre' iti pUrvasUtrAt indra ityanuvRttya dvandve prasakta iti vyAkhyeyam / tatazca devadevaH rAjarAja For Private and Personal Use Only Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAlamanoramAsahitA | Nyeva dRSTAni teSAmeka eva ziSyate / 'prathamayoH pUrvasavarNaH' (sU0 164) / 'nAdiji' ( sU 165) 'vRddhireci' ( sU0 72) / rAmau / (186) cu 1 / 3 / 7 pratyayA cuddha itau staH / iti jasyetsaMjJAyAm / (160) na vibhaktau tusmAH 1|3|4|| vibhaktisthAstavargasakAramakArA ito na syuH / iti sakArasya netratvam / (141) mato guNe 6 / 1 / 97 // apadAntAdakArAdguNe parataH pararUpamekAdezaH syAt / iti prApte / paratvAtpUrvasavarNadIrghaH / 'bhato guNe' iti hi 'purastAda I 1 123 I 1 ityAdau naikazeSaH / dvandvApavAda ekazeSa iti phalitam / yadyapyanaimittikatvAdantaraGgosumekazeSaH subutpatteH prAgeva pravartate / tathApi dvandvApavAda evAyam / asati hyekazeSe sunutpattiH, pakSe dvandvazca syAt / sati tu aneka subantavirahAt dvandvasyAprAptiH phalittA / ghaTazca ghaTakaca teSAM samAhAra iti samAhAradvandvaviSaye tu nAsya pravRttiH / anabhidhAnAt / dvandve kRte ekazeSa iti tu na vyAkhyeyam / panthAna ityAdau RkpUrityAdisamAsAntApateH / karAvityAdau 'dvandvazca prANitUrya' ityAdyApatteH / pUrvasUtrAdiha indragrahaNAnuvRttau 'idito num dhAto:' ityatra idita iti nirdezo liGgam / it -ikAraH itsaMjJako yasya saH idit, atra icchandayorekavibhaktau sArUpye'pi dvandvaviSayatvAbhAvAnnaikazeSaH / anyathA tatrApyekazeSaH syAdityalam | For Private and Personal Use Only rAma bhau iti sthite prakriyAM darzayati-prathamayorityAdinA / vRddhi bAdhitvA pUrvasavarNadIrghe prApte Aha-nAdicIti / tasmin pratiSiddhe sati vRddheH pravRttau rAmau iti rUpamityarthaH / devadattahantRhatanyAyastu nAtra pravartata iti svAdisandhau manoratha ityatra prapacitam / rAma jas iti sthite / cuTU / 'upadeze'janunAsika it' ityataH idityanuvartate / tacca dvivacanAntatayA vipariNamyate / 'AdijiTuDavaH' ityata AdigrahaNamanuvartya dvivacanAntatayA vipariNamyate / SaH pratyayasyetyanuvartate / tadAha-pratyayAdyAvityAdinA / iti jasyeti / itsaMjJAyAM 'tasya lopaH' iti lopaH / jakArastu jasarazItyAat air nivRttyarthaH / atha jasaH sakArasya halantyamitotsaMjJAyAM lopamA zaGkhyAhana vibhaktau tu s ma eteSAM dvandvaH / it ityanuvRttaM bahuvacanAntatayA vipariNamyate / tadAha - vibhaktisthA ityAdinA / atha rAma as iti sthite akassavarNe dIrgha iti savarNadIrghasyApavAdaM pararUpamAzaGkitumAha- ato guNe / eDi pararUpamityataH pararUpami - tyanuvartate / uyapadAntAdityataH apadAntAdityanuvartate / ekaH pUrvaparayorityadhikRtam / ata iti paJcamI / tadAha- apadAntAdityAdinA / iti prApta iti / naca paratvAdU 'akalsava dIrghaH' iti kuto na syAditi vAcyam, 'akassavarNa dIrgha' iti prApta evAramyamANapararUpasya tadapavAdatvAt, parAdapavAdasya balIyastvAditi bhAvaH / paratvAditi / 1 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 124 siddhAntakaumudI [ ajanta puMliGga t pavAdA anantarAnvidhInbAdhante nottarAn' ( pa 60 ) iti nyAyena 'akaH savarNe dIrghaH' (sU 85) isyaivApavAdaH / na tu 'prathamayoH -' ( sU 164 ) ityasyApi / rAmAH / (162) ekavacanaM sambuddhiH 2 3|46 sambodhane prathamAyA ekavacanaM sambuddhisaMjJaM syAt / (143) eDUhasvAtsambuddheH 6 166 // ekatAddhakhAntAccAnAdvallupyate sambuddhezcet / sambuddhayAkSiptasyAGgasyaichasvAbhyAM vizeSaNAnneha | he katarat kuleti / he rAma / he rAmau / he rAmAH / 'e' grahaNaM kim / 'ato guNe' ityapekSayA 'prathamayoH pUrvasavarNaH' ityasya paratvAdityarthaH / nanu pararUpamidam apavAdatvAt savarNadIrghamiva pUrvasavarNadIrghamapi kuto na bAdhata ityata Ahato guNa itItyAdi / anantarAn avyavahitAnityarthaH / uttarAniti / vyavahitAnityarthaH / ato guNa ityuttaraM avyaktAnukaraNasyetyAdi paThitvA, akassavarNe dIrghaH, prathamayoH pUrvasavarNaH, iti paThitam / tatazca pararUpamidaM savarNadIrghameva bAdhate, natu tadvayavahitaM pUrvasavarNadIrghamapIti bhAvaH / vastutastu purastAdapavAdanyAyasya nAyaM viSayaH / nahi pararUpamidaM pUrvasavarNadIrghasyApavAdaH / bhavantItyAdau aprApte'pi pUrvasavarNadIrghe etasya pararUpasyArambhAdityalam / # rutvavisarge siddhavatkRtyAha- -rAmA iti / he rAma s iti sthite, 'eDhasvAtsambuddheH' iti vidhAsyan sambuddhisaMjJAmAha - ekavacanam / prAtipadikAryaliGgatyataH prathametyanuvRttaM SaSTyA vipariNamyate / sambodhane cetyataH sambodhana ityanuvartate / tadAha - sambodhana ityAdinA / suH sambuddhirityeva sucacam / prathamAgrahaNAnuvRtteH saptamIbahucanasya supo na grahaNam / nacAtra pratyayagrahaNaparibhASayA tadantagrahaNaM zakyam / 'ha svasya guNaH' iti sambuddhau parato'Ggasya guNavidhibalAt saMjJAvidhau pratyayagrahaNeM tadantavidhiniSedhAcca / etena tadantasaMjJA nivRtyarthamekavacanagrahaNamityapAstam / eDhrasvAt / eDhasvAdityaGgavizeSaNam / tadantavidhiH / sutisyapRktaM halityato haliti prathamAntamanuvartate / taccAGgAdityatrAnveti aGgAt paraM haliti / lopo vyorityato lopa ityanuvartate / tacca halityanena sAmAnAdhikaraNyenAnveti / lupyata iti lopaH / karmaNi ghaJ / sambuddherityavayavaSaSThI halityatrAnveti / tatazca eGantAdUdhasvAntAccAGgAt paraM yat hal sambuddhayavayavabhUtaM tallupyate iti phalati / tadAha - eGantAdityAdinA | nanu eDhasvAdityasyAGgAdhikArasthatvAbhAvAt kathamaGgasya vizeSyatvalAbhaH / tasya vA kiM prayojanam / eDo hasvAcca paraM sambuddhyavayavabhUtaM hallupyata ityevAstu / tatrAha - sambuddhyAkSiptasyetyAdi / sambuddheH pratyayatvAt tatprakRteraGgatvamarthAralabdham / tasya ca eDA svena ca vizeSitatvAt tadantavidhau eDantAdUdhasvAntAccAGgAt paraM hallupyata ityarthalAbhAt iha lopo netyarthaH / ihetyasya vizeSyamAha-he katarava / kuletIti / katarazabdasya For Private and Personal Use Only Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam ] baalmnormaashitaa| 125 - he hare / he vissnno| atra hi paratvAnityatvAcca sambuddhiguNe kRte hrasvAtparatvaM nAsti / (164) ami pUrvaH 61 / 10 // ako'bhyaci parataH pUrvarUpamekAdezaH syAt / rAmam / raamau| (195) lazakkataddhite // 3 // taddhitavarjanapuMsakatvasphoraNAya kulazabdaH katarazabdAnapuMsakaliGgAt saMbuddhiH suH / 'aduDDatarAdibhyaH paJcabhyaH' iti tasya ad AdezaH / DakAra it / DittvasAmarthyAdabhatve'pi Teriti rephAdakArasya lopaH 'vA'vasAne' iti cavaMm / katarat iti| yadi ekUhasvAdityatrAGgasya vizeSyatvaM na syAt , tadA kataradityatra takArasya halo hasvAdakA. rAtparatvAt sambuddhyavayatvAcca lopaH prasajyeta / asya vizeSyatve tu na doSaH / anna hi TilomanantaraM katar iti rephAntamaGgam / tattu na hasvAntam / yattu hasvAntaM tanAGgam / rephAdakArasya susthAnikADAdezAvayavatvena pratyayAvayavatayA prakRtibhAgAnantarbhAvAt / nanviha hlphnnaanuvRttivyaa| eGantAt hasvAntAccAGgAt parasya saMbuddhelopaH syAdityeva vyAkhyAyatAm / astu vA halanuvRttiH / tathApi eGantAddha. svAntAccAGgAt parA yA sambuddhiH tadavayavo hallupyate iti kuto na vyAkhyAyata iti cet, evaM sati he jJAneti na sidhyet / tadidamajantanapuMsakaliGgAdhikAre jJAnazabdapra. kriyAvasare mUla eva spaSTIbhaviSyati / he hare, he viSNo iti| harizabdAdviSNuzabdAcca sambuddhiH suH| hasvasya guNa iti guNaH / he hare s , he viSNo s, iti sthite, hasvAt paratvAbhAvAt sulopo na syAt / ata egrahaNamityarthaH / nanu guNAtpUrva he hari s , he viSNu s , ityasyAmeva dazAyAM hasvAtparatvAdeva sulopasambhavAt eGgrahaNaM vyartha. mityata Aha-atreti / sambuddhilopApekSayA ayaM guNaH paraH, nityazca akRte'pi sambu. ddhilope tatpravRttaH, kRte'pi sambuddhilope pratyayalakSaNamAzritya tatpravRttaH, ataH sambudilopAtprAgeva hasvasya guNe kRte sati hasvAtparatvAbhAvAt sorlopo na syAt / ataH enggrhnnmityrthH|| ___ atha dvitIyA vibhaktiH / rAma am iti sthite, na vibhaktau tusmA iti makArasya nettvam / akaH savarNa iti dIrgha bAdhitvA ato guNa iti pararUpaM prAptam tadAdhitvA prathamayoriti pUrvasavarNadIghe praapte| ami pUrvaH / akaH savarNe dIrgha ityataH aka iti paJcamyantamanuvartate / ekaH pUrvaparayorityadhikRtam / iko yaNacItyataH acItyanuvartate / tadAha- ako'myaci / ami vidyamAno yo'c tasmin pare ityarthaH / rAmamiti makA. rAdakArasya amavayavAkArasya ca pUrvarUpamakAra eko bhavati / acItyanuvRttau akaH ami pare pUrvaparayoH pUrvarUpamekAdezaH syAditi labhyeta / tathA sati amo makArasahi. tasya pUrvarUpaM syaat| tanmA bhuudityjnuvRttiH| rAmAviti / rAma auT iti sthite halantyamiti TakArasya itsaMjJAyAM lopaH / auTaSTakAraH suDiti pratyAhArArthaH / rAma For Private and Personal Use Only Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 126 siddhAntakaumudI [anantapuMliGga-- pratyayAyA lazakavargA itaH syuH / iti zasaH zasyetsaMjJA / (166) tasmAcchaso naH puNsikssaa103|| kRtapUrvasavarNadIrghAtparo yaH zamaH sakarastasya na syaatpuNsi| (197) aTakupvAunumvyavAye'pi 42 // aT kavarga pavarga AG num zasa iti sthite, na vibhaktau tusmA iti sakArasya nettvam / tatra zakArasya anantyatvAkhulansyamityaprAsAvAha-lazakvataddhite / la, za, ku iti samAhAradvandvaH / upade. ze'janunAsika it, AdijiTuDavaH, SaH pratyayasva ityataH iditi, Adiriti, pratyayasyeti cAnuvartate / ataddhita iti SaSThayatheM sptmii| taddhitabhinnasya pratyayasya Adi. bhUtaM lakArazakArakavargam itsaMhaM bhavatItyarthaH / tdaah-tddhitvrjetyaadinaa| ataddhita iti kim / 'karNalalATAtkanalakAre kaNikA / atra kakArasya taddhitAvayavatvAnnetvam / sati tasmin 'kiti ca' ityAdivRddhiH syAt / etena prayojanAmAvAdeva lazAditaddhiteSu nettvamityataddhitagrahaNaM vyarthamiti nirastam / iti zasa iti / zakA. rasya itsaMjJAyAM tasya lopa iti lopH| zakAroccAraNaM tu jasaH zI, tasmAcchaso naH, ityAdau viSamavibhAgArtham / rAma as iti sthite, akaH savarNe dIrgha iti bA. dhitvA, ato guNa iti prApte prathamayoriti pUrvasavarNadIdhe, rAmAs iti sthite / __tasmAcchaso / 'prathamayoH pUrvasavarNa' iti pUrvasUtrakRtaH sannihitaH pUrvasavarNadoghaH tasmAdityanena parAmRzyate / dikzabdayoge pnycmyessaa| parasyetyadhyAhAryam / zasa ityvyvsssstthii| sa cAvayavaH paratvena vizeSyate / sa cAvayavaH arthAt sakAra eva, a. nyasyAsambhavAt / tadAha-kRtapUrvetyAdinA / kRtapUrveti kim / dIrghAt parasya zasavayavasyetyukto, etAn gAH pazyetyatra gozabdAt zasaH sasyApi ntvprsnggH| ataH kRta. pUrvasavarNadIrghAditi / gA ityatra ca automzasorityAkAra ekAdezaH, na tu pUrvasavarNa dIrgha iti tataH parasya na natvam / zasaH kim / raamaaH| prakRte ca natve rAmAna iti rUpam / atra nakArasya NatvaprAptimAzaGkitumAha-aTakupvAG / raSAbhyAM no NaH samA. napade iti pUrvasUtramanuvartate / tatra na iti SaSTayantam / tena ca sUtreNa SAbhyAmavya. vahitaparasya gatvaM vihitam / rAmeNetyAdI aDAdivyavadhAne'pi prAptyarthamidamAra. bdham / aT pratyAhAraH, ku: kavarga:, puH pvrgH| aTca, kuzva, puzca, AG ca numca tairvyavadhAnam , tasmin satyapi raSAbhyAM parasya nasya NatvaM syAdityarthaH / atra aDA. dimiH samastairvyavadhAnaM rAmeNetyAdilakSye kApyasambhAvitam / ekaikavyavAye'pIti vyAkhyAne tu raamennetyaadaavvyaaptiH| yathAsambhavaM militaiya'vAye'pIti vyAkhyAne tu, narANAmityAdAvekamAtravyavadhAne NatvaM na syaat| ataH aDAdibhivyastairyathAsambhavaM militaizca vyavAye'pIti vyAkhyeyam / evaMca zubhnAdiSu ceti gatvaniSedhasUtre kSumnazabdapATho'rthavAn / sarUpANAmityAdinirdezAba upapannA bhavanti / tadAha-paTakava For Private and Personal Use Only Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| - AAAAAA etaiyastairyathAsaMbhavaM militaizca vyavadhAne'pi raSAbhyAM parasya nasya NaH syaatsmaanpde| 'padavyavAye'pi' (sU 1055) iti niSedhaM bAdhitumAprahaNam / numgrahaNamanusvAropalakSaNArtham / taccAkartuM zakyam / ayogavAhAnAmasUpadezasyokatvAt / iti Natve prApte / (148) padAntasya maa4||37|| padAntasya nasya gatvaM na syAt / rAmAn / (16) yasmAtpratyayavidhistadAdi pratyaye'Ggam 124 // 13 // yaH pratyayo yasmArikrayate tadAdi zabdasvarUpaM tasminpratyaye pare saMjJa geMtyAdinA / vivaraNAvasare aT kavarga ityAyavibhaktikaniTeMzAzca ca dRSyante, bhASye tathA bahulamupalambhAt // samAnapada iti / ekapada ityarthaH / akhaNDameva padamiha vivakSitam / tena rAmanAmetyAdau nAtiprasaGgaH / mAtRbhogINa ityAdau Natvopapattistu taddhitAdhikAre vakSyate / AlA vyavAye paryANaddhamityudAharaNam / iha AgrahaNAbhAve tu upasargAdasamAse'pItvana tadananuvRtyA NatvaM na syAt / nanvavyavAya ityevAtra NatvaM bhaviSyati / kimAmahaNenetyata Aha-padavyavAye'pIti / nanu 'ivi prINane lyuT , anAdezaH, haditvAnnum / prendhanam / atra kumati ceti numA vyavadhAne'pi NatvaM syAt / kiMca 'hi vRddhau lyuTa, iditvAnnum , nshcaapdaantsyetynusvaarH| haNam / 'hU hiMsAyAm' lyuT / svAbhAviko'yamanusvAraH, tahaNam / ihobhayatrApi NatvaM na syAt / anusvArasya aDAyanantarbhAvAt / ata Aha-tumgrahaNamiti / numpraha. Nena anusvAro lakSyate / prayogAnusArAdityarthaH / evaM ca numgrahaNaM pratyAkhyeyami. tyAha-tacceti / nana numgrahaNAmAve tallakSitAnusvArasya kathaM lAbha ityata AhaayogavAhAnAmiti / na vidyate yogo yeSAM varNasamAmnAye te ayogAH, anupadiSTAH upadiSTairagRhItAzcetyarthaH / vAhayanti prayogaM nirvAhayantIti vAhAH, ayogAzca te vAhAzca ayogavAhAH anusvAravisargAdayaH / bhaTsu upadezasya pAThasya halsandhinirUpaNAvasare uktatvAdityarthaH / spaSTaM caitat hyvrdstrbhaassyvrtikyo| uktaMcAtraiva sUtre bhASye-'nArtho numgrahaNena / anusvAre kRte avayavAya ityevAtra NatvaM siddham iti / iti Natva iti / zasavayavasya nakArasya NakAre prApta ityarthaH / padAntasya / raSAbhyAM no Na ityanuvartate / na mAbhUpU hatyato neti c| tadAha-padAntasya nasyetyAdinA / atha tRtIyAvibhaktiH / tatra TA hati TakArasya cuTU itItsaMjJAyAM lopaH / TakAroccA. raNaM tu dAGasiGasAM dvitIyATaustvityAdau vizeSaNArtham / rAma A iti sthite aGga kArya vidhAsyannaGgasaMjJAmAha-yasmAtpratyayavidhiH / yasmAditi prakRtibhUtAdityarthaH / yA pratyaya iti / yacchabdAntarAdhyAhArastu prtyaasttilbhyH| sa ca yasmAdyasya pratyayalya vidhiH tasminpratyaye tadAderaNasaMjJetyarthalAbhAya / tat prakRtirUpam Adiryasya tat tdaadi| napuMsakavazAcchandarUpamityadhyAhAryam / tadAha-tadAdi zabdasvarUpa For Private and Personal Use Only Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 128 siddhAntakaumudI [ajantapuMliGga syAt / 'bhavAmi 'bhaviSyAmi' ityAdau vikaraNaviziSTasyAGgasaMjJArtha tadAdigrahaNam / vidhiH' iti kim / strI iytii| 'pratyaye kim / pratyaya viziSTasya tato'pyadhimiti / prakRte ca rAmazabdasya prakRtimAtrasya tadAditvaM vyapadezivadbhAvAt bodhyam / nanu yasmAt pratyayavidhistadaGgamityevAstu / kimAdigrahaNenetyata Aha- bhavAmIti / bhUdhAtorlaTa mip kartari zabiti vikaraNasaMjJaH zapa / gunnaavaadeshau| ato dIpoM yajIti 'bhava' ityaGgasya dIrghaH / bhavAmIti ruupm| tathA bhUdhAtorlaT mip / 'syatAso laluTo' iti vikaraNasaMjJaH syaH / iT / guNAvAdezau / Satvam / ato dI? yanIti bhaviSya ityaGgasya dIrghaH / bhaviSyAmIti rUpam / atra AdigrahaNAbhAve miSpratyaye parato bhU iti prakRtimAnasya aGgasaMjJA syAt bhUzabdAdeva mippratyayavidheH, natu bhava ityasya bhaviSya ityasya ca vikaraNaviziSTasya, tato mippratyayavidherabhAvAt / tatazca ato dIrgho yajIti mippratyaye parato dI| na syAt / ataH AdigrahaNamityarthaH / * vidhiriti kimiti-yasmAdyaH pratyayaH paratvena zrUyate tadAdi zabdarUpa tasmin pratyaye asaMjJamityetAvataiva siddhe vidhigrahaNaM kimarthamiti praznaH / strI iyatIti / idaM parimANamasyA ityarthe idaMzabdAt 'kimidambhyAM vo gha: iti vatupa, vasya ghazca / tasya iyAdezaH / idaMkimoH iti idama Iz / zisvAt sarvAdezaH / I iyat iti sthite 'yasyeti ca itIkAralopaH / iyat iti prtyymaatrmvshissyte| ugitazceti DIpi iyatIti rUpam / atra vidhigrahaNAbhAve strI iyatItyatra rephAdIkArasya striyAH ityaGgakAryamiyaG syAt / strIzabdAtparatvena iyaditi pratyayasya bhuuymaanntvaat| naca yasyeti lopasyAbhIyatvenAsiddhatvAdajAdipratyayaparakatvAbhAvAnAtra iyaGaH prAsiriti vAcyam , anyUnAnatiriktasamAnAzraye kArya kartavya eva AbhIyAsiddhatvasya pravRtteH / asti ca yasyeti ceti zAstrApekSayA striyA iti sUtre adhikasya strIzabdasyApekSA / kRte tu vidhigrahaNe iyaGanna na bhavati, vatupa idama evAtra vihitatvena tasmin pare strIzabdasyAGgatvAbhAvAt / naca yasyeti lopasya iyaGi kartavye acaH parasminniti sthAnivadbhAvaH zaGkayaH, padAntavidhau taniSedhAt / strIzabdasya sunirUpitAGgatve'pi neyaG, pratyAsattyA ajAdipratyayanirUpitAGgatve tatpravRttaH / pratyaye kimiti / yasmAt pratyayavidhistadAdyaGgamityetAvadevAstvityarthaH / pratyayaviziSTasya tato'pyadhikasya vA mA bhUditi / tadAdi zabdarUpaM kiyadityapekSAyAmavizeSAt pratyayaviziSTa vA tato'pyadhika vA niravadhikamaGgaM syAt / naca yasmAtpratyayeti pratyayasya zrutatvAt pratyayAvadhyevAitvaM bhaviSyatIti vAcyam, yasmAt pratyayavidhistadAdItyarthasamarpaNena tasya pratyayagrahaNasya critaarthtvaat| tatazca pratyayaviziSTasyAGgatve vadhazcetyatra pratyayaviziSTasyAGgatvena uradityAdezasya paranimittatvAlAbhAdacaH parasminniti sthAnivatvA. For Private and Personal Use Only Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAsahitA / prakaraNam 8 ] 126 kasya vA mA bhUt / ( 200 ) aGgasya 6|4|1 // ityadhikRtya (201) TAGasiGasAminAtsyAH 7|1|12 akArAntAdazAhAdInAM kramAdinAdaya Adeza : / Natvam / rAmeNa / ( 202 ) supi ca 7/3 | 102 // yajAdI supi pare ato'Ggasya dIrghaH syAt / rAmAbhyAm / ( 203) ato mila ais 7|1|| || akArAntAdAdbhisa ais syAt / anekAltvAtsarvAdezaH / rAmaH / (204 ) GaryaH, 7|1|13 // ato'GgAraparasya 'ke' ityasya yAdezaH syAt / rAmAya / iha sthA pravRtyA 'na samprasAraNe' iti samprasAraNaniSedho na syAt / adhikalyAGgatve ca devadatta odanamapAkSIdityAdau devadattAdizabdottaraM supaM nimittIkRtya luGparyantamaGgatvAttasya luGparatvena devadattAdizabdAtpUrvamapyaDApattiH, aGgasaMjJAyAH pratyayanimittatvAbhAvena luDAdinirUpitAGgasyetyarthasya durlabhatvAt / pratyaye ityuktau tu na ko'pi doSa ityalam / :--yaJAdA TAGasiGasAm / aGgasyetyadhikRtaM paJcamyA vipariNatam / 'ato bhisa' ityasmAt ata iti paJcamyantamanuvRttam aGgasya vizeSaNam / tadantavidhiH / tadAha - prakArAntAdaGgAditi / pareSAmiti zeSaH / kramAditi yathAsaGkhya sUtralabdham / TAdInAmiti / TAbasi - sAmityarthaH / inAdaya iti / ina-Ava-sya ete ityarthaH rAma- ina iti sthite AdguNaH / Natvamiti / akupvAGiti nakArasya NakAra ityarthaH / rAma-bhyAm iti sthite na vibhaktAviti masya netvam / supi ca / ato dIrgho yamItyanuvartate / yamItyanena supIti vizeSyate / yasmin vidhiriti tadAdividhirityAhaviti / ato'Ggasyeti / adantasyAGgasyetyarthaH / rAma- bhis iti sthite, na vibhaktAviti sakhya nettvam / ato bhisa ais / ata iti paJcamI / aGgasyetyadhikRtaM paJcamyA viparimyate / ata iti tasya vizeSaNam / vizeSaNatvAttadantavidhiH / tadAha - akArAntA * diti / rutvavisargau siddhavatkRtyAha - rAmairiti / yadyapi esi vihite'pi vRddhau rAmarityAdi siddham / naca ato guNa iti pararUpaM zaGkhayam, ekAroccAraNasAmarthyAdeva tadasambhavAt anyathA idameva viddhyaat| tathApi edaitodvimAtratvAvizeSAt prakriyAlAghavAcca aiso vidhiH / alo'ntyasyetyantAdezamAzaGkayAha - bhanekAltvAditi / zratha caturthIvibhaktiH / tatra ke iti GakArasya lazakvetItsaMjJAyAM lopaH / taduccAraNaM tu gherDitItyAdyartham / rAma-e iti sthite / GeyaH / DerityekArAntAt SaSThyekavacanam, natu Gi iti saptamyekavacanAt, vyAkhyAnAt / ato bhisa ityataH ata iti paJcamyantamanuvartate / tena ca aGgasyetyadhikRtaM paJcamyA vipariNataM vizeSyate / sadAha -- ato'GgAditi / adantAdaGgAdityarthaH / supi ceti dIrghaM matvA Aha-rAmAyeti / manu yAdezasya suptvAbhAvAttasmin parataH kathaM supi ceti dIrgha ityata Aha-- iheti / 6 bA0 For Private and Personal Use Only Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ajantapuMliza nivadbhAvena yAdezasya suptvAt 'supi ca (sU 202) iti dIghaH / 'sannipAtala. kSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasya' (pa 86) iti paribhASA tu neha pravartate / 'kaSTA. yakramaNe ( su 2670 ) ityAdinirdezena tasyA anityatvajJApanAt / rAmAbhyAm / (205) bahuvacane jhalyet 7 / 3 / 103 // jhalAdau bahuvacane supi pare ato'ga. syaikAraH syAt / rAmebhyaH / 'bahuvacane kim / rAmaH / rAmasya / 'jhali' kim / nanvatra dI? yajJAditvena suptvena ca yAdezaM paranimittIkRtya prvrtte| saca yajeze alAzrayaH tasmin kartavye yAdezasya kathamiha sthAnivadbhAvaH ? analvidhAviti tanniSedhAditi cet, satyam-iha dIrghasya yajJAdisubAzrayatayA AdezagatayakArarUpAlA. zrayatve'pi tasmin kartavye yAdezasya sthAnivadrAve suptvaM bhavatyeva, dIrghasya Adeza. gatayakArarUpAlAzrayatve'pi sthAnyalAzrayatvAbhAvAt / 'akRtsArvadhAtukayodIrgha iti tu paramapyatra nopanyastam, akRtsArvadhAtukayoriti paryudAsabalena tasya asupyeva pravRtterityAhuH / syAdetat / sannipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasyetyasti paribhASA / sannipAtaH saMzleSaH lakSaNaM nimittaM yasya saH sannipAtalakSaNaH / vidhiH kAryam / tadvighAtasya taM sannipAtaM vihantIti tdvighaatH| 'karmaNyaNa' iti karmaNyupapade kartaryaNa / 'hanasto'ciNNalo-riti takAraH / 'ho hante riti kutvam / sannipA. tavighAtakasya na nimittmityrthH| upajIvakamupajIvyasya vighAtakaM na bhavatIti yAvat / prakRte ca adantasambandhamAzritya pravRtto yAdezaH adantasambandhavighAtakasya dIrghasya kathaM nimittaM syAdityAzaGkaya pariharati-sannipAtalakSaNa ityaadinaa| tRtIyA. dvivacanAt dIrgha siddhavatkRtyAha-rAmAbhyAmiti / bhyasi na vibhaktAviti sasya nettvam / supi ceti doghe prApte / bahuvacane jhalyet / ato do? yajItyataH supi cetya. tazca ata iti supIti cAnuvartate / alItyanena supoti vizeSyate / yasmin vidhiriti tadAdividhiH tadAha-jhalAdAviti / ato'Ggasyeti / adntsyaanggsyetyrthH| etve sati rutvavisa! siddhavatkRtyAha-rAmebhya iti / rAma iti / ayogavAhAnAmakAropari zarcha copasaGkhyAtatvena visargasya jhaltvAt sthAnivadbhAvena suptvAcca tasmin parata etvaM prAptam , rutvavisargayorasiddhatve'pi rAma ma iti dazAyAM jhalAdisupparatvAt / ato bahuvacanagrahaNamityarthaH / rAmasyeti / bahuvacanagrahaNasya prayojanAntaram / SaSTyekavacanasya DasaH syAdeze tasya sthAnivadbhAvena suptvAt svato jhalAditvAcca tasmin parata etve prApte tannivRttyarthaM bahunacanagrahaNamityarthaH / sannipAtaparibhASA tu sarveSAmiti nirde. zAdetvavidhau na pravartata ityaahuH| jhali kimiti / 'uto vRddhiluki hali' ityato halItyanuvayaM halAdau bahuvacane supi etvamityeva vyAkhyAtuM zakyate / tAvataiva rAmA For Private and Personal Use Only Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] baalmnormaashitaa| 131 rAmANAm / 'supi? kim / pacavam / jaztvam / (206)vA'vasAne maa456|| avasAne jhalo caro vA syuH| rAmAt-rAmAd / dvisve rUpacatuSTayam / rAmAbhyAm / rAmebhyaH / rAmasya / sasya dvitvapakSe 'khari ca' (sU 121 ) iti catve'pyAntaratamyAtsa eva, na tu tkaarH| alpaprANatayA prayatnabhedAt / ata eva 'saH si-' ityAdhajAnibahuvacane etvanirAsAditi praznaH / rAmANAmiti / halAdau bahuvacane supi etvamityuktau rAmANAmityatrA yetvaM syAt / tannivRttyarthe jhlgrhnnmityrthH| yadyapyatra sannipAtaparibhASayA hasvAntAGgasannipAtamupajovya pravRttasya nuTastadvighAtakametvaM prati nimittatvAsambhavAdeva etvaM na bhaviSyati / tathApi jhalgrahaNametve sannipAtapari. bhASAyA apravRttijJApanArtham / tena 'hali sarveSAm' iti niTeMzAt sarvazabde etvasiddhAvapi vizveSAmityAdAvayetvaM bhavati / pacadhvamiti / dhvamo jhalAdibahuvacanatve'pi suptvAbhAvAnna tasmin parata etvamityarthaH / naca 'bahuvacane alIk' ityevAstu / kittvAdantAvayave AiguNe va rAmebhya ityAdisiddhariti vAcyam , evaM sati osi cetyuttarasUtre'pi igAgamavidhA jJAnayorityatra iko'ci vibhaktAviti numaaptteH|| ___ atha paJcamIvibhaktiH / tatra 'upadeze'janunAsika it' iti DaseH ikAra it / tasya lopH| DakArastu lazakviti it / tasya lopaH / tadubhayoccAraNaM tu 'siDyoH' 'Diti' ityAdyartham / 'TAGasiGasAm' iti At svrnndiirghH| jaztvamiti / 'jhalA jazo'nte' iti nityatayA jaztvaM prAptam / tadapavAdazcarvavikalpa Arabhyata ityarthaH / vA'vasAne / 'jhalAM jazzazi' ityato jhalAmiti 'abhyAse carca ityatazcariti cAnuvatate / tadAha-avasAna ityAdinA / dvisve rUmeti / takAradakArayoranaci ceti dvitve tadbhAve ca rUpacatuSTayamityarthaH / tatra carvapakSe dvitakAramekatakAraM ca rUpam / jaztvapakSe dvidakAraM ekadakAraM ca / rAmAbhyAm / rAmebhyaH iti / caturthIvat prakriyA sugameti bhAvaH / __ atha SaSThIvibhaktiH / uso DakArasya lazakvataddhita iti ittvaM, lopaH / DakAroccA. raNaM tu Diti hasvazcetyAdyartham / TAGasiGasAmiti syAdezaM siddhavatkRtyAha-rAmasye. ti / nanviha sakArasyAnaci ceti dvitve pUrvasakArasya khari ceti catvena dantasthAnato'ntaratame takAre sati rAmatsyeti syAdityata Aha-sasya dvitveti / sa eveti / sakAra evetyarthaH / evakAravyAvartyamAha-natu takAra iti / nanu dantasthAnataH zvAsAghoSavivArAtmakabAhyaprayatnatazcAntaye takAre'pyaviziSTamityata Aha-alpaprANatayeti / sakAraH sthAnI mahAprANaH / takArastu alpaprANaH / ato bAhyaprayatnabhedAt takAro na bhavati / idamupalakSaNam / AbhyantaraprayatnabhedAdapi sakArasya takAro na bhavatIti draSTa. vyam / ata eveti / 'vasa nivAse ityAdidhAtorvatsyatItyAdau sakArasya sakAre pare takAro vidhIyate / yadi tu tatra khari ceti sakArasya takAraH syAtahi tadvidhAnamana. For Private and Personal Use Only Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 132 siddhAntakaumudI [ajantapuMli: (sU 2342 ) iti tAdeza Arabhyate / (207) osi ca 33104 // osi pare ato'GgasyaikAraH syAt / rAmayoH / (208) hasvanadyApo nuTa 1154 // hasvAntAnadyantAdAbantAzcAGgAtparasyAmo nuDAgamaH syAt / (204) nAmi 64 // 3 // nAmi pare'jantasyAsya dIrghaH syAt / raamaannaam| 'supi ca' (sU 202) rthaka syAdityarthaH / 'rAma osa' iti sthite vRddhau prAptAyAm / osi ca / ato dI? yamotyato'ta ityanuvartate / aGgasyetyadhikRtam / bahuvacane jhalyedityata edityanuva. tate / tadAha-osi para iti / ato'Ggasyeti / |adntaanggsyetyrthH / 'rAma os iti sthite ayAdezaM rutvavisargau ca siddhavatkRtyAha-rAmayoriti / 'rAma Am' iti sthite savarNadIce prApte / hrasvanadyA / hasvazca nado va Apceti samAhAradvandvAdigyoge paJcamI / 'parasya' ityadhyAhAryam / 'aGgasya ityadhikRtaM paJcamyA vipariNamya hRsvAdibhirvizeSyate, atstdntvidhiH| 'Ami sarvanAmnaH' ityataH 'AmiH ityanuvatate / tacca ubhayanirdeze paJcamInirdezo balIyAn' iti nyAyAt 'tasmAdityuttarasyA iti SaSThyantaM sampadyate tadAha--hasvAntAdityAdinA / Am atra SaSThIbahuvacanameva natu DerAmityAdivihitam iti bhASye spaSTam / nuTi TakAra it / ukAra uccAraNArthaH / TittvAdAdyavayavaH / 'rAma-nAm' iti sthite| ____ nAmi / 'ThUlopa' ityato dIrgha ityanuvartate / dorghazrutyA ca 'aca' ityupasthitam / tena cAGga vizeSyate / atastadantavidhiH / tadAha-ajantasyeti / 'nuTi' iti na sUtri. tam / 'bhRna kinnuT ca' ityauNAdikaganpratyayAnte bhRGgazabde RkArasya dIrghApatteH / aGganAM pAmanAmityAdau tu na dIrghaH, arthavadgrahaNaparibhASayA arthavata eva nAmo grahaNAt pAmAdilakSaNe napratyaye TApi dvitIyaikavacane ami kRte trayANAmapi pratyayAnAM pratyekamarthavattve'pi samudAyasyAnarthakatvAt / nanu nAmIti sanakAragrahaNaM mAstu 'Ami' ityeva sUnyatAm / naca rAma Am ityasyAM dazAyAM dIghe sati hasvAntatvAbhAvAt 'hasvanadyApaH' iti nuT na syAditi vAcyam / 'hasvAntAnnuT' iti vacanasAmarthyAt kRte'pi dIrdhe bhUtapUrvagatyAzrayaNena nuDupapatteriti cenna, sanakAranirdezasya nopadhAyA ityuttarArthatvAt / yadi hi AmItyevocyeta tarhi 'nopadhAyAH' ityuttarasUtre'pi AmItyevAnuvarteta / tatazca nAntasyopadhAyA dIrghaH syAdAmItyeva labhyeta / evaM sati carmaNAM varmaNAmityAdAvapi dIrghaH syAt / ato nAmIti sanakAranirdeza iti bhASye spaSTamityalam / 'aTkupvAG' iti NatvaM siddhavatkRtyAha--rAmANAmiti / nanvatra paratvAt 'supi ca' iti dIrgha evopanyasanIyaH, na tu 'nAmi' iti dIrghaH, phalavizeSAbhAve'pi nyAyAnurodhenaiva zAstrapravRtteH 'iko jhal' iti sUtre bhASye prapatrita For Private and Personal Use Only Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 1 bAlamanoramAsahitA / 133 1 iti dIrghe yadyapi parastathApIha na pravartate, sannipAtaparibhASAvirodhAt / 'nAmi' ityanena tvArambhasAmarthyAtparibhASA bAdhyate / rAme / rAmayoH / supyetve kRte / (210) apadAntasya mUrdhanyaH = | 3|55 // A pAdaparisamApteradhikAro'yam / (211) iNako 8 | 3 |57 // ityadhikRtya / (212 ) Adeza pratyayayoH 8 | 3356 // tattvAt iti zaGkate - supi ceti dIrghe yadyapi para iti / pariharati tathApIti / sannipAteti / hasvAntasannipAtamupajIvya pravRttasya nuTaH hasvavighAtakaM 'supi ca' iti dIrgha prati nimittatvAsambhavAditi bhAvaH / nanviha 'nAmi' iti dIrghapravRttAvapi sanni pAtaparibhASAvirodhastulya ityata Aha-nAmItyanena khiti / yadyatra nAmIti dIrghA na syAttarhi tadArambho vyarthaH syAt / tatazca niravakAzatvAdrAmANAmityAdau nAmIti dIrghaH sannipAtaparibhASAM bAdhitvA pravartate / supi ceti dIrghastu rAmAbhyAmisyAdau sAvakAzatvAdrAmANamityAdau nAmi pare sannipAtaparibhASAM na bAdhitumaiti / tasmAdrAmANAmityAdau nAmi pare dIrghapravRttau sannipAtaparibhASAM bAdhituM nAmoti dIrghArambhaH / nanu nAmIti dIrgho niravakAzatvAtsannipAtaparibhASAM bAdhata ityuktam, yatra hasvAntasannipAtamanupajIvyaiva nuTaH pravRttistatra sannipAtaparibhApAnupamardenaiva nAmIti dIrghapravRtteH sAvakAzatvAt / yathA - katInAmityatra / tatra hi 'caturbhyaH' iti nuT / SaTsaMjJakebhyazcaturazca parasyA''mo nuT syAditi hi tadartha iti cet evaM hi sati katernAmItyeva sUtrayeta / ajantasyAGgasya nAmi dIrgha ityevaMparaM nAmIti sAmAnyasUtraM nArabhyeta / uktaM hi bhASye- 'na hyekamudAharaNaM yogArambha prayojayati' iti / ekasya zabdasya sAdhanAya sAmAnyasUtraM nArambhaNIyamityarthaH / anyathA mudrAdaNityanupapatteriti kaiyaTaH / na caivaM sati katizabdasyAdhikasya praveze gauravamiti vAcyam, 'na tisRcatasR' iti nAmi dIrghaniSedhAkaraNena lAghavAt / evaM cakaternAmItyanuktvA nAmIti sAmAnyasUtrArambhasAmarthyAdrAmANAmityAdAvapi nAmIti dIrghaH sannipAtaparibhASAM bAdhitvA nivizata iti yuktam / evaM ca ArambhasAmarthyAditi mUlamapi kartarnAmItyanuktvA nAmIti sAmAnyasUtrArambhasAmarthyAditi vyAkhyeyamityalaM vistareNa / atha saptamIvibhaktiH / DeIkAra it / rAma-i iti sthite AdguNa iti matvAharAma iti / rAmayoriti / SaSThIdvivacanavat / supyetve kRta iti / pakArasyetve lope, 'bahuvacane jhalyet' ityetve kRta ityarthaH / rAme su' iti sthite / Adezapratyayayoriti SatvaM vidhAsyannAha--apadAntasya / mUrdhanyaH - mUrdhasthAnakaH / aSTamAdhyAyasya tRtIyapAde madhyata idaM sUtraM paThitam / ita AramyaitatpAdasamAptiparyantamidamadhikriyata ityarthaH / iNkoH / ityadhikRtyeti / uttaratra vidhiSvanuvartata iti bhAvaH / iN ca kuruceti samAhA For Private and Personal Use Only OVE Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [anantapuMlliA 'saheH sADaH saH' (sU 335) iti sUtrAt 'saH' iti SaSThayantaM pdmnuvrtte| iekava. gargAbhyA parasyApadAntasyAdezaH pratyayAvayavazva yaH sakArastasya mUrdhanyAdezaHsyAt / vivRtAghoSasya sasya tAdRza eva ssH| rAmeSu / iNkoH kim / rAmasya / 'Adezapratya. yayoH kim / supIH / supisau| supisH| apadAntasya kim / hristtr| evaM kRSNa. mukundAdayaH / (213) sarvAdIni sarvanAmAni shsh27|| sarvAdIni zabdasva. rdvndvH| puMstvamArSam / itaretarayogadvandve tvekavacanamArSam / iNiti paraNakAreNa pratyAhAraH / kuH kavargaH / atha Satva vidhAyaka sUtramAha-Adeza / SaSThayantamiti / 'sahe. sADaH saH' iti sUtre s ityasmAt SaSThayekavacane sati saH iti nirdiSTamiti bhAvaH / tacceha dvivacanAntatayA vipariNamya Adezapratyayayorityatra smbdhyte| tatazca iNkavargAbhyAM parayorapadAntayorAdezAtmakapratyayAvayavAtmakayoH sakArayomadhanyaH syAdi. tyarthaH / phlitmaah-iekvrgaabhyaamityaadinaa| prauDhamanoramAyAM tu Adezapratyayayori. tyekApi SaSThI pratyayaviSaye avayavArthikA AdezaviSaye cAbhedArthikA / tathA ca Ade. zasya pratyayAvayavasya ca sakArasyeti labhyata iti pratyayazabdasya lakSaNAM vinoktam / sahavivakSAbhAve'pi sautro dvandva iti ca svIkRtam / yadi tu AdezaviSaye'pi avayavaSaSThI syAt-AdezAvayavasya satya Sa iti, tarhi tisraH tisRNAmityAdau doSaH / naca tricaturoH striyAmityatrAdeze sakAroccAraNasAmarthyAnna tatra Satvamiti vAcyam , tintra ityatra 'naraparasRpisRjispRzispRhisavanAdInAm' iti SatvaniSedhena caritArthatvAt / bisaMbisamityAdau sakArasya AdezAvayavatayA SatvApattezca, nityavIpsayorityASTamikadvirvacanasyAdezarUpatAyA vakSyamANatvAt / pratyayo yaH sakArastasyeti vyAkhyAne tu jigISurityAdAdeva syAt / rAmeSu ityAdau na syAt / ataH AdezaH pratyayAvayavazca yaH sakArastasyeti vyAkhyAtam / pratyayAvayavalakSaNAyAM ca hali sarveSAmiti nirdezo liGgam / vivRtAghoSasyeti / mUrdhanyatvam / RTuraSeSvaviziSTam / vivRtatvarUpAbhyantara* prayatnavataH aghoSarUpabAhyaprayatnavatazca sakArasya tadubhayAtmakaH SakAra eva bhavatItyarthaH / TakAranivAraNAyAdhaM vizeSaNam / RkAravAraNAya dvitIyam / rAmeSviti / nanu su ityasya vyapadezivadAvena subantatvena padatvAt sAtpadAyoriti SatvaniSedhaH syAditi cenna, pratyayagrahaNe yasmAtsa vihitastadAdereva grahaNAdityalam / subisAviti / pis gatau, kvip , dhAtusakAro'yam , natvAdezaH, nApi pratyayAvayava iti bhAvaH / atha sarvAdizabdeSu sarvanAmakArya vidhAsyan srvnaamsnyjnyaamaah-srvaadiini| sarvaH mAdiH prathamAvayavaH yeSAM tAni sarvAdIni / sarvazabdaH svarUpaparaH / napuMsakavazAt zabdarUpANIti vizeSyamadhyAhAryam / tadAha--sarvAdoni shbdetyaadiinaa| nanu bahuvI For Private and Personal Use Only Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAlamanoramAsahitA / rUpANi sarvanAmasaMjJAni syuH / tadantasyApIyaM saMjJA / 'dvandve ca' ( sU 224 ) iti jJApakAt / tena 'paramasarvatra' iti tral 'paramabhavakAn' ityatrAkacca sidhyati / heranyapadArthapradhAnatvAt sarvazabdasya ca samAsavartipadArthatvAdanyapadArthatvAbhAvAdvivAdizabdAnAmeva sarvAdizabdena bahubIhiNAvagamAt sarvanAmasaJjJA syAt, na tu sarvazabdasyApIti cet, ucyate--sarvaH Adiryasya samudAyasyeti vigrahaH / sarvazabdaghaTitaH samudAyaH samAsArthaH / samudAye ca pravartamAnA sarvanAmasaJjJA kvacidapi aprayujyamAne tasmin vaiyarthyAdAnarthakyAttadaGgeSviti nyAyenAvayaveSvavatarantI avizeSAt sarvazabde'pi bhavati / evaM cAtra sarvazabdasya svarUpeNa vartipadArthatA, samudAyarUpeNa tvanyapadArtha pravezaH / naca samudAyasyAnyapadArthatve sarvAdInIti bahuvacanAnupapattiH zaGkayA, sarvazabdaghaTitasya vivakSitAvayavasaGkhyasya samUhasyAnyapadArthatvAt / udbhutAvayavabhedaH samudAyaH samAsArtha iti kaiyaTokerapyayamevArthaH / ato na bahuvacanasyAnupapattiH / tadevaM vyAkhyAne hali sarveSAmityAdinirdezaH pramANam / sarvazabdasya sarvanAmatvAbhAve tu sarveSAmityAdau sarvanAmakAryANi suDAdIni na syuH / tathAca sarvAdonIti tadguNasaM vijJAno bahuvrIhiH / tasyAnyapadArthasya guNAH vizeSaNAni vartipadArtharUpANi teSAM saMvijJAnaM kriyAnvayitayA vijJAnaM yatra saH tadguNasaMvijJAna iti vyutpattiH / yatra saMyogasamavAyAnyatarasambandhenAnyapadArthe vartipadArthAnvayaH tatra prAyeNa tadguNasaMvijJAno bahuvIhiH / yathA-- dvivAsA devadatto bhuGkte, lambakarNa bhojayetyAdau / tatra hi vAsaloH karNayozca bhujikriyAnvayAbhAve'pi sannihitvamAtreNa tadguNasaMvijJAnatvam / prakRte ca samudAye anyapadArthe sarvazabdasya samavAyAntargatAropitAvayavAvayavibhAvasambandhasatvAttadguNasaM vijJAnatvam / svasvAmibhAvAdisambandhenAnyapadArthaM vartipadArthAnvaye tvatadguNasaMvijJAno bahuvrIhiH / yathA - citragumAnayetyAdAvilam / nanu sarva vizva ityevaM sarvAdizabdAnAM kevalAnAmeva sarvAdigaNe pAThAt paramasarvAdizabdAnAM kathaM sarvanAmatetyata Aha - tadantasyApIti / dvandve cetIti / dvandve cetyanena sarvAdizabdAntadvandvasya sarvanAmasaMjJA pratiSidhyate varNAzrametarANAmityAdau / yadi kevalAnAmeva sarvAdigaNapaThitAnAM sarvanAmatA, natu tadantAnAmapi, tarhi tatpratiSedho vyarthaH syAt / atastadantasyApIyaM saMjJeti vijJAyata ityarthaH / nanu paramasarvAdizabdeSu gaNapaThitAnAM kevalAnAmeva sarvAdizabdAnAmastu sarvanAmatA, mAstu tadantAnAmapi / 'sarvanAmnaH smai' ityAdisarvanAmakAryANAmaGgAdhikArasthatvena padAGgAdhikAre tasya ca tadantatya ceti paribhASayA paramasarvasmai ityAdiSu siddherityata Aha| tadantasyApi saMjJAbalenetyarthaH / siddhayatIti / saptamyAsvaliti saptamyavAt sarvanAmno vidhIyamAnakhal 'avyaya sarvanAmnAkac prAkTeH' ityajJAtAdyartheSu 1 For Private and Personal Use Only 135 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 136 siddhAntakaumudI [ajantapuMliGga (214) jasaH zI (71 / 17) adantAtsarvanAmnaH parasya asaH zI syAt / anekAlvAtsarvAdezaH / na ca 'arvaNastR-' (sU 364 ) ityAdAviva 'naanubndhkRtmnekaalsvm| (pa.6) iti vAcyam / sarvAdezatvAtprAgitsaMjJAyA evAbhAvAt / sarve / ( 215) sarvanAmnaH smai 7 / 1 / 14 // atassarvanAno ke ityasya smai syAt / sarvasmai / ( 216 ) GasiGayoH smAsminau 7 / 1 / 15 // atassarvavidhIyamAno'kacca sidhyatItyarthaH / cakArAt paJcamyAstasiliti tasil ca / nacA. vayavagatasarvanAmatvena tatsiddhiriti vAcyam , 'kutsite' iti sUtrasthabhASyarItyA saGkhyAkArakAbhyAM pUrNArthasya itarAnvayena subantAdeva taddhitotpattyavagamena sarvanAma prakRtikasubantArthagatakutsAdivivakSAyAM sarvanAmAvayavaTeH prAgakajityarthaparyavasAnAcadantasaMjJAbhAve tadasiddheriti bhAvaH / sarvazabdAt jasi pUrvasavarNadIrgha prApte / jasaH shii| ato bhisa ityasmAdata ityanuvartate / 'sarvanAmnaH smai' ityataH sarvanAmna ityanuvartate / tadAha-adantAdityAdinA / zI iti dIrghoccAraNaM napuMsakAccetyuttarArtham / tena vAriNI iti sidhyti| anekA. rutvAditi / natu zittvaprayuktaM sarvAdezatvamatreti bhaavH| nanu 'nAnubandhakRtamanekAstvam' ityasti paribhASA / anubandhaH it , tatprayuktamanekAlatvaM sarvAdezanimittaM na bhavatItyarthaH / tatazca zI ityatra zakArasya lazakvataddhita iti itsaMjJakatvAt kathaM tatprayuktamanekAltvam / ata eva 'aNastrasAvanamaH' ityatra skAramitamAdAya tR ityAdezasya nAnekAlatvam / anyathA tasyApi sarvAdezatvApatteH / ataH zittvaprayukta. mevAtra sarvAdezatvamAzrayituM yuktamityAzaGkaya niraakroti-ncetyaadinaa| arvaNastR ityAdAviva nAnubandhakRtamanekAlatvamiti netyanvayaH / zI iti zakArasya 'lazakvataddhite' iti itsaMjJA vktvyaa| tena ca sUtreNa pratyayAdibhUtAnAM lazakavargANAmitsaMjJA vihitA / prakRte ca zI ityasya pratyayAdhikArasthatvAbhAvAnna svataH pratyaya tvam , kintu jasAdezatvena sthAnivadbhAvAt pratyayatvaM vaktavyam / sthAnivadrAvazca AdezabhAvamApanasya zI ityasya bhavati / evaJcAdezatvasiddhaH prAgAdezavidhidazAyAM zI iti zakArasya itsaMjJAyA asiddharanekAlatvamapratihatam / ata eva zisvAt sarvAdeza ityapi nirastam / tR ityatra tu AdezAbhAvAt prAgeva RkArasya itsaMjJakatvAnna tatprayuktamanekAltvamiti vaiSamyamityabhipretya pariharati-sarvAdezatvAtprA. giti / zIbhAve sati sarva I iti sthite AdguNaM siddhavatkRtyAha-sarve iti / sarvazabdAt catuthyekavacane 'DaryaH' iti prApte / sarvanAmnaH smai / ato misa ityasmAdata. ityanuvartate / rya ityato Deriti ca / tadAha-prataH srvetyaadinaa| sarvazabdAt paJca. myekavacane TAGasiGasAmiti prApte / GasiGayoH / sica jivaceti dvandvaH / atA For Private and Personal Use Only Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| - www nAmna etayoretI stH| sarvasmAt / (217) mAmi sarvanAmnaH sura 1 52 // avarNAntAtparasya sarvanAno vihitasyAmaH muDAgama: syAt / evaSatve / sarveSAm / sarvasmin / zeSa rAmavat / evaM vizvAdayo'pyadantAH / sarvAdayazca misa ityasmAdata iti, sarvanAmnaH smai ityataH sarvanAmna iti cAnuvartate / tadAhaataH sarveti / etayoriti / sikyorityarthaH / etAviti / smAsminAvityarthaH / smAdAdezasya sthAnivadbhAvena vibhaktitvAnna vibhaktAviti takArasya nesvamiti matvAhasarvasmAditi / sarva Am iti sthite 'hasvanadyApa:' iti nuTi prApte / ___ Ami sarvanAmnaH / 'Ajjaserasuk' ityato'nuvRttena Aditi paJcamyantena aGgasye. tyadhikRtaM paJcamyA vipariNataM vizeSyate, tadantavidhiH, parasyetyayadhyAhAryam / 'ubhayanirdeze paJcamInirdezo balIyAn' iti nyAyena tasmAdityuttarasyaH iti paribhASayA AmIti saptamI Ama iti SaSTyantamApadyate / sarvanAmna iti tu vihitavizeSaNam / tatazca avarNAntAdAt parasya sarvanAmno vihitasyAmaH suDAgamaH syAdityarthaH sampadyate / tadAha-avarNAntAdityAdinA / avarNAntAdityanantaram aGgAditi zeSaH / avarNAntAtsarvanAmno vihitasyAma iti vyAkhyAne tu yeSAM teSAmityAdau suDAgamo na syAt / tatra Amo dakArAntAdvihitatvAt / sarvanAmnaH parasyeti tu na vyAkhyAtam / tathA sati varNAzrametarANAmityasiddharityagre mUla evaM spaSTIbhaviSyati / etvapave iti / bahuvacane jhalyedityetvam / sannipAtaparibhASA tvatra na pravartate iti bahuvacane jhalyedityatroktam / 'AdezapratyayayoH' iti SatvaM suTo'pi yadAgamAstadgrahaNena gRhyante' iti pratyayAvayavatvAditi bhAvaH / sarveSAmiti / nanvAmIti saptamInirdezasAmarthyAttasmAdityuttarasyeti na pravartate / tatazca Ami pare prakRtereva suDAgamo yukta iti cenna, saptamInirdezasya 'zrestrayaH' ityuttarArthamAvazyakatvAditi bhaavH| saptamyekavacanasya usiDyoriti sminnAdezaM siddhavatkRtyAha-sarvasminnati / zeSamiti / ziSyata iti zeSa karmaNi gham / 'ghamajabantAH puMsi' iti tu prAyikamiti bhaavH| evamiti / sarvazabdavadityarthaH / naca sarvazabdasya bahutvavyApakasarvatvAtmakadharmavizeSapravRttinimittakatvAt bahuvacanameva nyAyyamiti vAcyam , sarvazabdo hi bahvavayavArabdhasamudAye vartate / tatra yadA anubhUtAvayavaH samudAyo vivakSitaH tadA bhavatyekavacanam / yathAsarvo loka iti / anubhUtatvam avivakSitasaGkhyAkatvam / yadA tu anubhUtAvayacako samudAyau tadA dvivacanam / yathA sarvo vyUhAviti / yadA tu ubhUtAvayavasamu. dAyaH tadA bahuvacanam / yathA saveM janA iti / ... atha ke te sarvAdayaH zabdAH ? kati ca te ? ityatrAha-sarvAdayazca paJcatriMzaditi / maca triMzacceti dvandvaH, paJcAdhikAstriMzaditi zAkapArthivAditvAt tatpuruSo vaa| For Private and Personal Use Only Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI ajantapuMliGga paJcatriMzat / sarva vizva ubha ubhaya itara itama anya anyatara itara tvat tva nema sama sima / 'pUrvaparAvaradakSiNottarAparAdharANi vyavasthAyAmasaMjJAyAm ( ga sU 1) / 'svmjnyaatidhnaakhyaayaam| (ga sU 2) 'antaraM bahiryogopasaMvyAnayoH' (ga sU 3) / tyad tad yad etad idam adas eka dvi yuSmad asmad bhavatu kim iti / tatra ubhazabdo dvitvaviziSTasya vAcakaH / ata eva nityaM dvivcnaantH| tasyeha pAThastu 'ubhako' itya kjrthH| na ca kaatyyenessttsiddhiH| dvivacanaparatvAbhAvena 'ubhayataH' saGkhyAyAstatpuruSasyopasakhyAnamiti Dactu samAsAnto na bhavati / anyatrAdhika. lopAdityuktaH / pUrvaparAvareti / gaNAntargataM sUtram / vyavasthAyAmasaMjJAyAM ca pUrvAdIni sapta sarvAdigaNapraviSTAni veditavyAnItyarthaH / sarvanAmasaMjJA tu 'sarvAdIni sarvanA. mAni' ityeva sidhyati / 'svamajJAtI'ti, 'antaraM bahiriti ca gaNasUtradvayamevameva yojyam / vyavasthAdizabdAH agre mUla eva vyaakhyaasynte| itizabdaH sarvAdigaNa. samAptiyotanArthaH / tatra vizvazabdo'pi sarvazabdavadeva / ubhazabde tu vizeSamAhatatreti / sarvAdiSu madhya ityarthaH / ata eveti / dvitvaviziSTavAcakatvAdevetyarthaH / nityamiti / sarvadA dvivacanAnta ityarthaH / dvivacanAnta eva natvekavacanabahuvacane iti yAvat / tena TAbAdi na nivAryate / nanvevaM sati 'jasaH zIH 'sarvanAmnaH smai si. DyoH smAsmino 'Ami sarvanAmnaH suH ityuktAnAM sarvanAmakAryANAM dvivacane amAvAdubhazabdasya sarvAdigaNe pATho vyartha ityata Aha-tasyeheti / tasya ubhazabdasya iha sarvAdigaNe pAThastu ubhakAvityatra 'avyayasarvanAmnAmakacprAkTeH, ityakacpratyayArtha ityarthaH / nanu mAstu ubhazabdasya sarvAdigaNe pAThaH / mAstu ca srvnaamtaa| mAstu ca tatprayuktaH akac / ubhazabdAt svArthike kapratyaye satyapi ubhakAviti rUpasiddheH / na ca kAkacoH svarabhedaH zayaH / taddhitasya' iti pratyayasvareNa vA, 'citaH saprakRteH' iti |citsvrenn vA antodAttatve vizeSAbhAvAt / uktaM ca bhASye 'kAkacoH ko vizeSaH ?' iti / tatrAha-naceti / kapratyayena ubhkaavitiissttruupsiddhincetynvyH| kuta ityata Aha - dvivacaneti / dvivacanaparatvAbhAve ubhazabdAdayac vihitaH / akaci tu sati tanmadhyapatitastadgrahaNena gRhyate' iti nyAyena ubhazabdena ubhakazabdo'pi gRhyate / tasya ca ubhaka au ityasyAM dazAyAM dvivacanaparatvAdayacpratyayo na bhavati / kapratyaye tu sati tasya ubhazabdAt parato vihitatvena tanmadhyapatitanyAyApravRtyA ubhakazabdasya ubhazabdena grahaNAbhAvAt ubhazabdasya kapratyayavyava. dhAnena dvivacanaparakatvAbhAvAt ayaci ubhayako iti syAt / yathA ubhayataH ubhayatre. tyatra dvivacanaparakatvAbhAvAdayacpratyayo'sti tdvdityrthH| dvivacane sati ayacpra For Private and Personal Use Only Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 6] bAlamanoramAsahitA / 136 'ubhayatra' ityAdAvivAyaprasaGgAt / taduktam / 'ubhayo'nyatra' (vA 232) / manyatra dvivacanaparatvAbhAve / ubhayazabdasya dvivacanaM nAstIti kaiyttH| astoti haradattaH / tasmAjjasyayajAdezasya sthAnivadbhAvena tayappratyayAntatayA 'prathamacarama' tyayo netyatra kiM pramANamityata Aha-taduktamiti / vArtikakRteti shessH| dvivacane sati ayacpratyayo neti yadabhihitaM tat 'ubhayo'nyatra' iti vadatA vArtikakRtA uktamityarthaH / anyatretyetadvayAcaSThe-anyatra dvivacanaparatvAbhAve iti| udAhRtavArtike a. nyatretyanena dvivacanAdanyasmin pare ityartho vivakSitaH, 'anyAbhAvo dvivacanaTAbdhi. SayatvAt' iti pUrvavArtike dvivacanasyaiva prastutatvAditi bhAvaH / TAbgrahaNaM tu tatrA. vivakSitamiti kaiyaTAdiSu spaSTam / tatazca sarvanAmatAnimittakAkajathaM ubhazabdasya sarvAdiSu pATha iti sthitam / atra yadvaktavyaM tattaddhitaprakriyAyAm 'ubhAnudAtto nitym| ityatra vakSyate / ___athobhayazabde vizeSamAha-ubhayazabdasyeti / ubhau avayavau yasyAvayavinaH sa ubhayaH maNiH / 'ubhAidAttaH' ityayac / avayavavRttaH sakhyAvAcina: ubhazabdAdavaya. vinyarthe ayacpratyayaH syAditi tadarthaH / dvayavayavArabdho mnnirityrthH| maNeravayavina ekatvAdubhayaH ityekavacanam / ubhayazca ubhayazca ubhayazcetyevaM vyavayavArabdhayAdimaNi. vivakSAyAM tu bahuvacanaM ubhaye maNaya iti| ubhayazca ubhayazceti vyavayavArabdhadvimaNivivakSAyAmubhayau maNI iti dvivacanaM tu na bhavati, ubhayo'nyatretyudAhRtavArtike ubhayazabdasya dvivacanAntAdanyatraiva prayogavidhyavayamAt / naca tatra vArtike svArthikAyajantasyaivobhayazabdasya grahaNaM svArthikAyajantobhayazabdopakrameNaiva tadvArtikapravR. teriti vAcyam , etadvAtikavyAkhyAvasare ubhayo maNiH, ubhaye devamanuSyAH, iti bhASye udAhRtatvena tayapsamAnArthakAyajantasyApi tatra grahaNAvagamAt / etadevAbhipretya 'taddhitazcAsarvavibhaktiH' ityavyayatvamubhayazabdasya dvivacanAbhAvenAsarvavibhaktitve'pi na bhavati, tasilAdayaH prAkpAzapaH, zasprabhRtayaH prAk samAsAntebhyaH, am , Am , kRtvo'rthAH, tasivatI, nAnAjo, iti parigaNitatvAditi kaiyaTenoktam / tadAha-kaiyaTa iti / evaM ca ubhayaH ubhaye, / ubhayam , ubhyaan| ubhayena, ubhayaH / ubhayasmai, ubhyebhyH| ubhayasmAt, ubhayebhyaH / ubhayasya, ubhayeSAm / ubhayasmin , ubhayeSu / ityeva rUpANi / natUbhayAvityAdidvivacanAntaprayoga iti siddhaM bhvti| haradatta ityasvarasodAvanam / tadvIjaM tu ubhayo' nyatreti prAguktavArtikabhASyavirodha evetyanyatra vistaraH / ubhayazabdAt jasi sarvAdInIti nityAM sarvanAmasaMjJA bAdhitvA paratvAt 'prathamacaramatayAlpArdhakatipayanemAz' iti sarvanAmasaMjJAvikalpaprAsimazAkya pariharati-tasmAdityAdinA / For Private and Personal Use Only Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 140 siddhAntakaumudI [anantapuMlliGga (su 226) iti vikalpe prApte vibhaktinirapekSavenAntaraNatvAnnityaiva saMjJA bhavati / ubhaye / itaraDatamau pratyayau / 'pratyayagrahaNe tadantA prAhyAH' (pa 24 ) yadyapi 'saMjJAvidhau pratyayamahaNe tadantagrahaNaM nAsti' ( pa 28 ) 'suptiGantam' ( sU 29) iti jJApakAt / tathApIha tadantagrahaNam / kevalayoH saMjJAyAH prayojanAbhAvAt / tasmAt ubhayazabdAt jasi sati prathamacarameti vikalpe prApte nityaiva saMjJA bhvtiityrthH| sarvAdInItyaneneti shessH| nanu prathamacaramAdiSvanantarbhAvAt kathamubhayazabdasya prathamacarameti vikalpaprAptirityata Aha-tayappratyayAntatayeti / nanu sayapaH azravaNAt kathamubhayazabdasya tayappratyayAntatvamityata Aha-ayajAdezasya sthaanivdbhaavenaiti| ubhAdudAtta iti sUtre 'saGkhyAyA avayave tayap' iti umazabdAdvihitasya tayapo'yajAdezaH, tayagrahaNamananuva] ayac svatantraH pratyayo vA, iti pakSadvayaM bhASye sthitam / tatra prathamapakSAbhiprAyeNAtra sarvanAmasajJAvikalpazA bodhyA / nanu prathamacarameti vikalpasya paratvAt kathamiha sarvAdInIti nityaiva samjhe. tyata Aha-antaraGgasvAditi / tdevoppaadyti-vibhktinirpeksstveneti| prathamavarameti jasi vikalpavidhiH jasapekSatvena vibhaktyapekSatvAt bhirnggH| sarvAdInIti nityasajJAvidhistu tadanapekSatvAt antaraGgaH, alpApekSamantaraGgamiti nyAyAt / ato'tra paramapi prathamacarameti vikalpaM bAdhitvA sarvAdInIti nityaiva samjJA bhavati, parAdantaraGgasya balIyastvAditi bhAvaH / tathA ca zIbhAvo nitya ityAha-ubhaye iti / __ nanu DataraDatamazabdayoH kApi prayogAdarzanAt kimarthastayoH pATha ityata AhaDataraDatamau pratyayAviti / 'kiMyattadonirdhAraNe dvayorakasya Datarac' 'vA bahUnAM jAtipariprazne Datamac / 'ekAca prAcAm' iti taddhitAdhikAravihitau DataraDatamau pratyayau, 'pratyayaH' ityadhikRtya tdvidheH| ataH pratyayagrahaNaparibhASayA DataragrahaNena katarAdi. zabdAnAm DatamagrahaNena katamAdizabdAnAM ca grahaNamiti bhAvaH / zaGkate-yadyapIti / suptiGantamiti / yadi sajJAvidhAvapi pratyayagrahaNaparibhASA pravateta, tarhi supti padamityeva sUtryeta, pratyayagrahaNaparibhASayaiva suptiGantamityarthalAbhAt / ataH sajJAvidhau pratyayagrahaNaparibhASA na pravartata iti vijJAyate / evaJca prakRte sarvanAmasajJAvidhau DataraDatamagrahaNe pratyayagrahaNaparibhASAnupasthAnAt kathaM tadantagrahaNamityAkSepaH / pariharati-tathApIti / anyatra sajJAvidhau pratyayagrahaNena tadantagrahaNAbhAve'pi iha sarvanAmasajJAvidhau DataraDatamagrahaNe tadantagrahaNamastyevetyarthaH / kuta ityata Ahakevalayoriti / 'na kevalA prakRtiH prayoktavyA, nApi kevalaH pratyayaH' iti myAyena kevalapratyayayorDataraDatamayoH prayogAnahatvena tayoH sarvanAmasaJjJAyAM phalAbhAvAdityarthaH / tasmAt utaraDatamagrahaNenAtra katarakatamAdizabdAnAM grahaNamiti sthitam / For Private and Personal Use Only Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| - anyatarAnyatamazabdAvalyutpannau svabhAvAdvibahuviSaye nirdhAraNe vartete / tatrAnyatamazabdasya gaNe pAThAbhAvAna saMjJA / 'sva' 'sva' iti dvAvapyadantAvanyaparyAyau, eka udAtto'paro'nudAtta ityeke / "ekastAntaH' itypre| nemaH ityarthe / samaH sarvaparyAyaH / tulyaparyAyastu neha gRhyate, 'yathAsaGkhyamanudezaH samAnAm (sU0 120) iti jJApakAt / 'antaraM bahiryogopa' ( ga sU 3) iti gaNasUtre 'apurIti vakta. nanu DataragrahaNenaiva siddhe sarvAdigaNe anyatarazabdapATho vyarthaH / anyatama. zabdasyApi DatamapratyayAntatvAt sarvanAmatvApattizcetyata Aha-anyatarAnyatama. shbdaavvyutpnnaaviti| DitthAdizabdavat prkRtiprtyyvibhaagvihiinaavityrthH| kiMyattadekebhya eva utaraDatamavidhAnAditi bhAvaH / nanvevaM satyanyatarAnyazabdAbhyAM dvibahunirdhAraNAvagamaH kathamityata Aha-svabhAvAditi / evaJcAnyatamazabdasya na sarvanAmatvamityAha-tatreti / etayormadhye ityarthaH / anyatarazabdasya tu Datarapratya. yAntatvAbhAve'pi sarvAdigaNe pAThAdeva sarvanAmatvamityuktaprAyam / atha tva tvetyekaprAtipadikabhramaM vArayan aprasiddhArthatvAdvayAcaSTe-tva tva iti dvAvapyadantAvanyaparyAyAviti / anyazabdasamAnArthakAvityarthaH / dvayorapyadantatve anyatarapAThavaiyarthya pariharati-eka iti / ityeke iti / iti katipaye vRttikRdAdayaH manyanta ityarthaH / 'etaM tvaM manye' ityudAttatvasya 'uta tvaH pazyan' ityAdAvanudAttatvasya ca Rgvede darzanAditi bhAvaH / ekastAnta iti / saMhitApAThe tvat iti chedamAzritya prathamastakArAntaH, dvitIyaH adanta ityapare manyanta ityarthaH / anyathA ekazrutyA vA svaravinirmuktaM vA sakRdeva paThet , tAvatava dvayorapi lAbhAt 'tvattvasamasimetyanuccAni' iti phiTasUtrAcca / starIrutvadbhavati, sUta u tvat iti vyAkhyAvasare vedabhASye 'tvaditi sarvAdipaThitaH anudAtto'yaM anyaparyAyaH' ityuktatvAcca / 'tvadadharamadhuramadhUni pibantam' iti jayadevaprayogAcca / tatra hi tvacchabdo'nyaparyAyaH / tvataH adhara iti vigrahaH / anyasyA adhara ityrthH| natu tavAdhara iti vivakSitam, 'pazyati dizi dizi rahasi bhavantam' iti puurvvaakyenaandhyaanupptteH| nema ityardhe iti / vartate iti zeSaH / 'pra nemasmin dadRze somo antaH' ityuci tathA darzanAditi bhAvaH / sama iti / sarvazabdasamAnArthaka eva samazabdaH sarvAdigaNe paThita ityarthaH / tulyaparyAyastviti / tulyazabdasamAnArthaka ityarthaH / jJApakAditi / anyathA tatra sameSAmiti nirdizediti bhAvaH / / nanu aSTAdhyAyIpaThite 'antaraM bahiryogopasaMvyAnayoH' iti jasi sarvanAmasanjJAvikalpavidhAyake sUtre 'apurIti vaktavyam' iti vArtikapATho bhASye dRzyate / evaJcAntarAH puryaH ityatra jasi sarvanAmasajJAniSedhe'pi, antarAyAM purItyatra tanniSedhA. bhAvAt antarasyAmiti syAdityata Aha-gaNasUtra iti / yadyapIdaM vArtikaM jasi For Private and Personal Use Only Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajantapuMliGga v ave vyam' ( vA 240 ) antarAyAM puri / (218) pUrvaparAvaradakSiNottarApa. rAdharANi vyavasthAyAmasaMjJAyAm // 1 // 34 // eteSAM vyavasthAyAmasaMjJAyAM sarvanAmasaMjJA gaNapAThAtsarvatra yA prAptA sA jasi vA syAt / pUrva-pUrvAH / svAbhi. dheyApekSAvadhiniyamo vyavasthA / vyavasthAyAM kim / dakSiNA gAthakAH / kuzalA i. tyarthaH / aMsajJAyAM kim / uttarAH kurvH| (21) svamazAtidhanAkhyAyAm vidhAyakasya zeSaH, jasarazI ityatra ata ityanuvRttyA TAbantAttatprAtivirahAt / tatazca puryA vizeSyabhUtAyAM antarazabdaH sarvAdigaNe pATha na labhate ityetadvAtikArthaH paryavasyati / evaJca jaso'nyatrApi antarazabdasya puryo vizeSyabhUtAyAM sarvanAmatvaM neti lbhyte| ataH antarAyAM purItyAdau sarvanAmakArya syADAdi na bhavatItyamipretyodAharati-antarAyAM purIti / yadyapyantarazabda eva sarvAdigaNe paThitaH, nanu TAba. ntaH / tathApi liGgaviziSTaparibhASayA vA ekAdezasya pUrvAntatvena grahaNAdvA sarvanA. mtvpraatirbodhyaa| simazabdastu 'simaH kRtsne ca zakte ca syAnmaryAdAvabaddhayoH' iti koze prsiddhH| atha sarvAdigaNAntargatatrisUtrIsamAnAkArAmaSTAdhyAyIpaThitAM pUrvaparetyAditrisUtrI punaruktizaGkA vyudasyan vyaacsstte-puurvpr| sarvanAmAnIti vibhASA jasIti cAnuvartate / tadAha-eteSAmiti / pUrvAdisaptAnAmityarthaH / gaNa iti / sarvA. digaNa ityarthaH / yA prApteti / sarvAdInItyanena nityA sajJA yA prAptetyarthaH / anena pUrvapareti sUtraM gaNapaThitaM jaso'nyatra nityatayA sarvanAmasamjJArtham / aSTAdhyAyIpaThitaM tu jasi tadvikalpArthamiti na paunaruktyamiti sUcitam / / - svAbhidheyeti / apekSyata ityapekSaH karmaNi ghaJ / svasya pUrvAdizabdasyAbhidheyaM vAcyaM tena apekSasyA'pekSyamANasya avadheniyamaH vyavasthAzabdena vivakSita ityrthH| tatazca niyamenAvadhisApekSA] vartamAnAnAM pUrvAdizabdAnAM jasi sarvanAmasaMjJAvikalpa iti phalati / vyavasthAyAM kimiti / pUrvAdizabdAnAM niyamenAvadhisApekSa evArthe vidyamAnatvAditi praznaH / dakSiNA gAthakA iti / anna dakSiNazabdo nAvadhyapekSa iti bhAvaH / dakSiNapAvavatino gAthakA ityatra kasmAdityavadhyapekSA astyevetyata Aha-kuzalA ityartha iti / yadyapi prAvINyamapi kasmAdityavadhyapekSameva, tathApi uttare pratyuttare ca zakta ityAdi pratyudAharaNaM bodhymityaahuH| asaMjJAyAM kimiti / 'saMjJopasarjanIbhUtAstu na sarvAdayaH' iti vakSyamANatayA saMjJAyAM sarvanAmatvasyAprasakteriti praznaH / uttarAH kurava iti / kRruzabdo dezavizeSe nityaM bhuvcnaantH| sumerumavadhIkRtya tatrottarazabdo vartata ityastIha vyavasthA / kiM tu saMjJAzabdatvAnnAsya sarvanAmatA / pUrvAdizabdAnAM tu dikSu anAdissanketa iti na te saMjJAzabdAH / kuruSu tUcarazabdasyAdhunikassaGketa iti For Private and Personal Use Only Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAlamanoramAsahitA / 1|1|35|| jJAtidhanAnyavAcinaH svazabdasya yA prAptA saMjJA sA jasi vA syAt / sve - svAH / AtmIyA ityarthaH / AtmAna iti vA / jJAtidhanavAcinastu svAH, jJA tayo'rthA vA / ( 220 ) mantaraM bahiryogopasaMvyAnayoH 1|1|36|| bAhye paridhAnIye cArthe'ntarazabdasya yA prAptA saMjJA sA jasi vA syAt / antare - anta rA vA gRhAH / bAhyA ityarthaH / antare - antarA vA zATakAH / paridhAnIyA ityarthaH / (221) pUrvAdibhyo navabhyo vA || 1 | 16 || ebhyo navabhyo GasiGathoH smAtsminau vA staH / pUrvasmAt pUrvAt pUrvasmin pUrve / evaM parAdInAmapi / zeSaM bhavatyayaM saMjJAzabda iti manyate / kecitvasaMjJAyAmityabhAve saMjJAyAmeva pUrvAdizabdA nAmaprAptavibhASA syAdityAhuH / svamajJAtIti / atrApi sarvanAmAnIti vibhASA jasIti cAnuvartate / jJAtizca dhanaM ca jJAtidhane tayorAkhyA jJAtidhanAkhyA na jJAtidhanAkhyA ajJAtidhanAkhyA tasyAm ajJAtidhanAkhyAyAm / svamiti zabdasvarUpApekSayA napuMsakatvam / tadAha - jJAtidhanAnyeti / sve svAH iti / sarvanAmatve zIbhAvaH, tadabhAve tadabhAva iti bhAvaH / AtmA AtmIyaM jJAtiH dhanaM ceti svazabdasya catvAro'rthAH / 'svo jJAtAvAtmani svaM triSvAtmIye svo'striyAM dhane' ityamaraH / atra svo jJAtAvAtmanItyekaM vAkyam / jJAtAvAtmani ca svazabdaH puMliGga ityarthaH / svaM triSvAtmIye iti dvitIyaM vAkyam / AtmIye svazabdo vizeSyanighna ityarthaH / svo'striyAM dhana iti tRtIyaM vAkyam / dhane svazabdaH puMnapuMsaka ityarthaH / 'svaH syAt puMsyAtmani jJAtau, triSvAtmIyesstriyAM dhane' iti medanIkozaH / tatra jJAtidhanayoH paryudAsAt Atmani AtmIye ca sarvanAmatvaM jasi vikalpyata ityabhipretya vyAcaSTe - AtmIyA ityarthaH / zrAmAna iti veti / jJAtidhanaparyudAsasya prayojanamAha - jJAtidhanavAcinastviti / jJAtivAcinaH dhanavAcinazca sarvanAmatvaparyudAsAt jasi svAH ityeva rUpamityarthaH / naca jJAtidhanayorapyAtmIyatvapuraskAre sarvanAmatvaM na syAditi vAcyam, AkhyA grahaNabalena jJAtitvadhanatva puraskAra eva paryudAsapravRtteH / zrantaram / atrApi sarvanAmAnIti vi. bhASA jasIti cAnuvartate / bahiH anAvRtapradezaH, tena yogaH sambandhaH yasya sa bahiafr: bahirvidyamAno'rtha iti yAvat / upasaMvIyate paridhIyata iti upasaMvyAnam antarIyaM vastram / tadAha - bAhya ityAdinA / pUrvAdibhyo / GasiDyoH smAtsminAvisyanuvartate ityAha-ebhya iti / pUrvaparetyAditrisUtrI nirdiSTAH pUrvAdaya iha vivakSitAH / tyAdayo halantAdhikAre vyAkhyAsyante / ekazabdaH saGkhyAyAmiti / arthAntare tu dvivacane bahuvacane api staH / 1 'ekosnyArthe pradhAne ca prathame kevale tathA / sAdhAraNe samAne'lpe sahakhyAyAM ca prayujyate // iti kozaH / For Private and Personal Use Only 143 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 144 siddhAntakaumudI [ ajantapuMliGga - sarvaSat / ekazabdaH saMkhyAyAM nityaikavacanAntaH / (222) na bahuvrIho 1 / 126 // bahuvrIhau cikIrSite sarvanAmasaMjJA na syAt / svakaM pitA yasya sa svatkapitRkaH / ahakaM pitA yasya saH matkapitRkaH / iha samAsAtprAgeva prakriyAvAkye sarvanAmasaMjJA niSidhyate / anyathA laukikaviprahavAkya iva tatrApyakacpravarteta / 1 syAdetat / tvatkapitRkaH matkapitRka iti bahubrIhiH / tvakaM pitA yasya, ahaka pitA yasyeti laukika vigrahavAkyam / laukikatvaM prayogArhatvam / yuSmadasmadorajJAtAdyarthe 'avyayasarvanAmnA' mityakaci yuSmaka s, asmaka sa iti sthite, 'ke prathamayo:' ityami 'svAhau sau' iti tvAdeze ahAdeze ca sati 'zeSe lopaH' iti lope, ato guNe, ami pUrve ca tvakam ahakam iti rUpam / yuSmad sU, pitR s, asmad s, pitR s, ityalaukikaM vigrahavAkyam / prayogAnaItvam alaukikatvam iti sthitiH / tatra tvatkapitRko matkapitRka iti bahuvIhidazAyAM kapratyayo na sambhavati / yuSmadasmadoH sarvanAmatvenAkacprasaGgAt / tatredamArabhyate na bahuvrIhau / sarvAdIni sarvanAmAnItyanuvartate / bahuvIhau sarvAdIni sarvanAmAni na syurityarthaH pratIyate / evaM sati sUtramidaM vyartham, priyasarvAyetyAdInAM bahuvIhivartinAM sarvAdInAM svArthIpasaGkrAntArthAntarapradhAnakatayA upasarjanatvAdeva sarvanAmatvaniSedhasiddheH, 'saMjJopasarjanIbhUtAstu na sarvAdayaH' iti vakSyamANatvAt / ato vyAcaSTe - bahuvrIhau cikIti iti / bahuvIhAviti viSayasaptamyAzrayaNAt ayamartho labhyate / tathAca bahuvrIhau prasakte sati tataH prAgeva vigrahavAkye'yaM niSedho'rthavAn / ekArthIbhAvAtmakasAmarthyasya samAsadazAyAmeva sattvena vigrahavAkye tadabhAvena tadAnImuktopasarjanatvasyAbhAvAditi bhAvaH / atha laukikavigrahavAkyaM darzayan, lakSyabhUtaM bahuvrIhiM darzayati-tvakaM pitetyAdinA / sarvanAmatvAbhAvAt kapratyaye 'pratyayottarapadayoraca' iti tvamAdeze tvatkaH matkaH iti ca rUpam / nanu bahuvrIhipravRtteH prAk alaukikavigrahavAkye sarvanAmatvaniSedhAt tvakaM piteti kathaM laukikavigrahavAkyapradarzanamityata Aha- iheti / na bahuvrIhAvityasmin sUtra ityarthaH / prakriyAvAkya iti / yuSmad s pitR s, asmad sa pitRsa, ityalaukika vigrahavAkya evetyarthaH / laukikavigrahavAkye tu nAyaM niSedhaH, bahuvrIhivattasya svAyeM pariniSThitatvena svatantraprayogArhatayA bahuvIhestatra cikIrSitatvAbhAvAt, alaukikavigrahAtmake prakriyAvAkya eva tasya cikIrSitatvAt / yathA caitattathA samAsanirUpaNe vakSyate / nanu alaukikavigrahavAkye mAstu sarvanAmatAniSedhaH, ko doSaH / tatrAha - anyatheti / na bahuvIhAvityalaukikavigrahavAkye niSedhAbhAve satItyarthaH / tatrApIti / alaukikavigrahavAkye'pItyarthaH / nanvalaukika vigrahavAkye bhava / For Private and Personal Use Only Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] bAlamanoramAsahitA / 145 sa ca samAse'pi zrUyeta / atikrAnto bhavakantam atibhavakAn itivat / bhASya tvakac / satyapyakaci tasya prayogAnarhatvena bAdhakAbhAvAdityata Aha-sa ceti / alaukivigrahavAkye zrutasya laukikavigrahavAkye samAse ca zravaNaniyamAditi bhAvaH / ubhayatrApi tanniyamaM dRSTAntadvayamAha - pratikrAnto bhavantam zratibhavakAnitivaditi / 1 bhavacchabdasya sarvAdigaNe pAThAt sarvanAmatvAdalaukikavigrahadazAyAmakac / tatazca bhavat am ati ityalaukikavigrahavAkyaM sampadyate / tatra " atyAdayaH krAntAdyarthe dvitIyayA' iti samAse sati 'supo dhAtuprAtipadikayoH' iti subluki atibhavaka dAt prathamaikavacane atibhavakAniti rUpam / samAsAbhAvapakSe tu bhavantamatikrAmsa iti laukikavigrahavAsyaM bhavati / tatra samAsadazAyAM bhavacchabdArthasya svopasaGkrAntArthAntarapradhAnatayA upasarjanatve'pi alaukikavigrahadazAyAM bhavacchabdasyAnupasarjanatvAt sarvanAmadhye sati pravRttaH akac atikrAnto bhavantamiti laukikavigrahavAkye atibhavakAniti samAse cAnuvartate, laukikavigrahadazAyAM bhacchabdasya ukta yA anupasarjanatvAt / samAse tasyopasarjanatve'pi yonibhUtAlaukikavigrahadazAyAM pravRttasyAkaco nivartakAbhAvAt / naca bhavat am ityalaukikavigrahadazAyAM sato'pyanupasarjanatvasya samAsadazAyAM vinAzaM prApsyamAnatayA vinAzonmukhatvAt akRta#yUha paribhASayA alaukikavigrahavAkye'pi sarvanAmatvAbhAvAt akajdurlabhaH / tatazca aaorat bhavantamiti laukikavigrahavAkye atibhavakAniti samAse ca kathamakasues iti dRSTAntAsiddhiriti vAcyam / evaJjAtIyakAlaukikavigrahavAkye sarvanAmatvapravRttau akRtavyUha paribhASAyA anityatvenA'pravRtteH / tadanityatve ca na bahuzrIhAviti sUtrameva jJApakam / tathA hi-yathakRtavyUha paribhASA sArvatrikI syAt, tahiM bahuvrIhiviSaye'pi yuSmad s pitR s ityAdyalaukikavigrahavAkye anupasarjanasvasya bahuvIhikAlikavinAzonmukhatayA sarvanAmatvasyAprasakkatvAt 'na bahuvIhau' iti nAramyeta / akRtavyUhaparibhASAyAstatra pravRtteH bhaviSyadbahuvIhikAlikavinAzonmukhamanupasarjanatvaM puraskRtya tadalaukika vigrahavAkye sarvanAmatvasyAprasaktatvAt na tanniSedhAya na bahuvIhAvityarthavat / naca udAhRtabahubIhiviSayAlaukika vigrahavAkye akRtavyUha paribhASAmAzrityaiva sarvanAmatvAbhAva AzrIyatAm / kiM na bahuvIhAviti sUtreNeti vAcyam / evaM satyatikrAnto bhavantamatibhavakA nityAdi na sidhyet / akRtavyUhaparibhASayA tadalaukika vigrahavAkye'pi sarvanAmatvAbhAvenAkacaH pravRttyabhAve tasyAtikrAnto bhavantamityAdilaukilavigrahavAkye atibhavakAniti samAse'pi ca zravaNaM na syAt / evaM ca bahubIhiviSaye alaukikavigrahavAkye akRtavyU paribhASAyA apravRtti siddhavatkRtya sarvanAmatvaniSedhAttaditarasamAsaviSaye'pyalaukika vigrahavAkye bA0 10 For Private and Personal Use Only Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 146 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajantapu~lliGga kArastu tvakalpitRkaH, makalpitRkaH iti rUpe iSTApati kRtvetatsUtraM pratyAcakhyau / yathottaraM munInAM prAmANyam / 'saMjJopasarjanIbhUtAstu na sarvAdayaH' (vA 225 ) mahAsaMjJAkaraNena tadanuguNAnAmeva gaNe sannivezAt / ataH saMjJAkAryamantargaNakAryaM ca teSAM na bhavati / sarvo nAma kazvittasmai sarvAya dehi / atikrAntaH sarvamatisarvastasmA atisarvA dehi / atikataraM kulam / atitat / (223) tRtIyAsamAse 1|1|30|| iha sarvanAmatA na syAt / mAsapUrvAya / tRtIyAsamAsArtha akRtavyUha paribhASAyA apravRtyA sarvanAmatvaM vijJAyate / etadarthameva na bahuvrIhAviti sUtramityanyatra vistaraH / pratyAcakhyAviti / nirAkRtavAnityarthaH / sUtrabhASyayorubhayorapi smRtitvAvizeSAdvikalpamAzaDyAha-yathottaramiti / sUtrakArAdvArtikakArasya ubhAbhyAmapi bhASyakRta ityevaM munInAmuttarottarasya granthasya prAmANyaM pUrva pUrNasyAprAmANyamiti vaiyAkaraNasamaya iti bhAvaH / na cAkRtavyUha paribhASAyA uktarItyA anityatvajJApanArthametatsUtramiti vAcyam / akRtavyUha paribhASAyA nirmUlatvasya niSphalatvasya ca halantAdhikAre sedivasa zabdanirUpaNe 'samarthAnAM prathamAdvA' ityatra ca vakSyamANatvAt / 1 1 saMjJopasarjanIbhUtA iti / AdhunikasaGketaH saMjJA / anyavizeSaNatvena svArthopasthApakamupasarjanam / na sarvAdaya iti / sarvAdigaNe paThitA na bhavantItyarthaH / mahAsaMjJeti / TighubhAdivadekAkSarasaMjJAmakRtvA sarveSAM nAmAnItyanvarthasaMjJAkaraNabalena prAdhAnyenopasthitasvIya sarvArthavAcakatvasya sarvanAmazabdapravRttinimittatvamityavagatatayA tathAvidhAnAmeva sarvAdigaNe pAThAnumAnAdityarthaH / prAdhAnyenopasthitetyanena upasarjana vyAvRttiH / prAdhAnyenopasthita sarvArthavAcakatvamityukte pUrvAdizabdeSvavyAptiH, ataH svIyeti / sarvArthatyanena saMjJAzabdavyAvRttiH saMjJAzabdAnAmekaikavyaktiviSayakatvAt / saMzAkAryamiti / sarvanAmasaMjJAkArya zIsmAyAdikamityarthaH / antargayeti / sarvAdigaNe antargato gaNaH antargaNaH tadIyaM kAryam 'adbhutarAdibhyaH' 'tyadAdInAmaH' ityAdikamityarthaH / sarvAya dehIti / saMjJA zabdatvAt smAyAdezo na / zratikataramiti / kataramatikrAntaM kulam atikataramityatra katarazabdasya upasarjanatvAnnAdDAdezaH / zratitaditi / tamatikrAnto brAhmaNaH atitadityatra tyadAdyatvaM, 'tadoH sassau' iti ca na bhavati / tRtIyAsamAse / sarvAdInItyataH sarvanAmagrahaNam, na bahuvIhAvityato neti cAnuvartata ityabhipretyAha- iheti / mAsapUrvAyeti / mAsena pUrvaH iti vigrahaH / hetau tRtIyA / pUrvasadRzeti tRtIyA tatpuruSasamAsaH / mAsAt pUrvabhAvItyarthaH / 'vibhASA diksamAse bahuvrIhau' ityataH samAsagrahaNe anuvartamAne punaH samAsagrahaNaM tRtIyAsamAsIyalau For Private and Personal Use Only Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] bAlamanoramAsahitA / 147 vAkye'pi na / mAsena pUrvAya // (224) dvandva ca shsh31|| dvandve uktasaMjJA na / varNAzrametarANAm / samudAyasyaivAyaM niSedhaH, na tvavayavAnAm / nacaivaM tada. ntavidhinA suTprasaGgaH / sarvanAmno vihitasyAmaH muDiti vyAkhyAtatvAt // - kikavigrahavAkyarUpagauNasamAsasyApi parigrahArtham / tatazca phalitamAha-tRtIyAsamAsArtheti / dvandve ca / sarvAdInItyataH sarvanAmagrahaNaM na bahuvrIhau' ityato neti cAnuvartate / tadAha-dvande uktasaMzA naiti / sarvanAmasaMjJA netyarthaH / varNAzrametarANAmiti / 'varNAzrameta. rANAM no brUhi dharmAnazeSataH' iti yaajnyvlkysmRtiH| varNAzca AzramAzca itare ceti dvandvaH / atra sarvanAmatvAbhAvAdAmi sarvanAmna iti na suT / samudAyasyaiveti / dvandva vidyamAnAni yAni sarvAdIni tAni sarvanAmAni na syuriti naarthH| vidyatikriyA. dhyAhAre gauravAt / kintu dvandve sarvanAmasaMjJA na bhavatIti pradhAnabhUtayA niSedhyabhava. nakriyayaiva dvandvasyAdhAratayAnvayaH / dvandvAdhArA sarvanAmasaMjJA na bhavatItyakSarArthaH / dvandvasya sarvanAmasaMjJA neti phalitam / varNAzramataretyAdisamudAyasyaiva dvandvatA / natu tadavayavAnAm / evaMca varNAzramataretyAdisamudAyasyaiva sarvanAmatvaniSedhaH, natu tadavayavAnAmiti vastusthitikathanam / nanu dvandvAvayavAnAM sarvanAmatvaniSedhAbhAve varNAzrametarazabde itarazabdasya sarvanAmatayA tataH parasyAmaH suTi varNAzrametareSAmiti syAt / naca avarNAntAt sarvanAmno'GgAt parasyAmaH suvidhAnAdiha cAmi pare itarazabdasya sarvanAmatve'pyaGgatvAbhAvAnna tataH parasyAmaH sudaprasaktiriti vAcyam / suvidhiymnggaadhikaarsthH| tatazca 'padAGgAdhikAre tasya ca tadantasya ca iti paribhASayA sarvanAmAntAdadantAdaGgAt parasyAmaH sud vidhIyate / tatazca varNAzrametarazabdasya samu. dAyasya dvandvatayA sarvanAmatvaniSedhe'pi tadavayavasya itarazabdasya sarvanAmatayA tadantAGgAt paratvAdAmaH suT syAt / na caivaM sati dvandvasya tanniSedho vyarthaH syAdityA. zaGkayam , padAGgAdhikArAdanyatra tasilbalAdividhau tanniSedhasyArthavattvAdityAzaya pariharati-na caivamityAdinA / evamityanantaraM satIti zeSaH / evaM samudAyasyaiva niSedhe sati tadantavidhinA sudaprasaGgo netyanvayaH / kuta ityata Aha-sarvanAmno vihitasyeti / avarNAntAdaGgAt parasya sarvanAmno vihitasyAmaH suDiti vyAkhyAnAdi. tyrthH| prakRte ca varNAzrametarazabdAt samudAyAdAm vihitaH, na ca sa samudAyaH sarvanAmasaMjJakaH, dvandvasya tanniSedhAt / itarazabdastu sarvanAmasaMjJakaH, na tato vihitaH Am / AmaH samudAyAdeva vidhAnAt / ato na suDiti bhAvaH / avarNAntAdaGgAt sarvanAmno vihitasyAmaH suDiti vyAkhyAne tu yeSAM teSAmityatrAvyAptiH / ataH For Private and Personal Use Only Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ajantapuMliGga - - - (225) vibhASA jasi 111 // 32 // jasAdhAraM yatkArya zIbhAvAkhyaM tatra kartavye dvandve uktA saMjJA vA syAt / vrnnaashrmetre-vrnnaashrmetraaH| zIbhAvaM pratyeva vibhASetyuktam , bhato nAkac , kiMtu kapratyaya eva / varNAzrametarakAH // (226) pra. thamacaramatayAlpAkatipayanemAzca 11 // 33 // ete jasaH kArya pratyuttasaMjJA vA syuH / prathame, prthmaaH| zeSa rAmavat / tayap pratyayastatastadantA grAhyAH / - - avarNAntAdaGgAt parasya sarvanAmno vihitasyAmaH suDityeva vyAkhyeyam / vibhASA jasi / sarvanAmagrahaNamanuvartate, dvandva iti ca / jasi ityavibhaktiko nirdezaH / jasaH i. jasiH / ArSaH saptamyA luk / izabda ivarNaparaH san zI itIkAramAcaSTe / tatazca jasAdeze zIbhAve kartavye iti phalitam / tadAha-jasAdhAramiti / jasa AdhAro yasyeti bahuvIhiH / jassthAnikamityarthaH / nanu jasi parato dvandve sarvanAmasaMjJA vA syAdityeva kuto na vyAkhyAyata ityata Aha-zIbhAvaM prtyevetyaadinaa| yadi tu akac syAt, tahi tasyAvyavadhAyakatvAcchIbhAvaH prasajyeta / kapratyaye tu sati tena vyavadhAnAnoktadoSa ityAha-varNAzrametarakA iti / nacAci kartavye vikalpAbhAve'pi sarvAdInIti nityA sarvanAmasaMjJA kuto'tra na syAditi vAcyam , 'dvandve ca iti tasyAH nityaniSedhAt / naca dvandve ceti niSedhasya uktarItyA avayaveSu pravRttyabhAvAdvarNAzrametarazabde samudAye itarazabdasyAvayavasya sarvanAmatvAnapAyAdakajdura iti vAcyam , dvandvAvayavamAne sundarAdivizeSaNAnvayAbhAvavat kutsAdivivakSAyA abhA. vAt / samudAye tadvivakSAyAM samudAyottarapratyayena avayavagatakutsAderapi bodhenoktArthatvAdavayavebhyaH pRthak tadanutpatteH / anyathA avayavebhyaH pratyeka kapratyayApatteH / etadevAbhipretyoktaM bhASye-'varNAzrametarazabde akac na bhavati' iti / evaMca yadA itara. zabdena dvandvaM kRtvA kutsitA varNAzrametarA iti kutsAyogaH kriyate tadA kapratyaye sati varNAzrametarakA ityeva rUpam / yadA tu kutsitaH itaraH itaraka iti akacaM kRtvA varNAzca AzramAzca itarakazceti dvandvaH kriyate, tadA zIbhAvavikalpaH syAdeva / prthmcrmtyaa| vibhASA jasItyanuvartate, sarvanAmAnIti c| tadAha-eta iti / prathamAdaya ityarthaH / uktasaMjJA iti / sarvanAmasaMjJakA ityarthaH / tatra nemazabdasya jasi sarvanAmasaMjJA gaNe pAThAnnityA prAptA / tadvikalpo'tra vidhIyate / nemazabdavyAtari. kAnAM prathamAdazabdAnAM tu gaNe pAThAbhAvAdaprAptaiva sarvanAmasaMjJA jasi vikalpena vidhIyate / ataH nemazabdavyatirikAnAM prathamAdizabdAnAM jaso'nyatra na sarvanAmakA yamityAha-zeSa rAmavaditi / tayazabdo na prAtipadikamityAha-tayappratyaya iti / 'saMkhyAyA avayave tayaph' iti vihita iti zeSaH / tata iti / tasmAt pratyayatvA For Private and Personal Use Only Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAlamanoramAsahitA / 146 dvitaye, dvitayAH / zeSaM rAmavat / * neme nemAH / zeSaM sarvavat / 'vibhASA prakaraNe tIyasya GitsUpasaGkhyAnam' ( vA 242) / dvitIyasmai, dvitIyAya ityAdi / evaM tR. tIyaH / arthavadgrahaNAnneha | paTuAtIyAya / nirjaraH // ( 227 ) jarAyA jara sanyatarasyAm 7|2| 101 // jarAzabdasya jara s vA syAdajAdo vibhaktau / 'padAGgAdhikAre tasya ca tadantasya ca ' ( pa. 30 ) / anekAtvAtsarvAdeze prApte detoH pratyayagrahaNaparibhASayA tadantAH tayabantA grAhyA ityarthaH / dvitaye dvitayA iti / dvAvavayavAvasyetyarthaM tayap / yadyapyavayavasamudAyaH avayavI tayabarthaH, tasya ca ekatvAdekavacanameva yuktam / tathApi yadA udbhUtAvayavabhedaH samudAyastayabarthaH, udbhUtatvaM ca vivakSitasAkatvam, tadA avayavabahutvAbhiprAyam, avayavinaH avayavAbhedAbhiprAyaM vA bahuvacanamiti na doSaH / atra ca tayabgrahaNameva pramANam / anyathA tayabantAjjasa evAbhAvAt kiM tena / carame caramAH, alpe alpAH, ardhe, ardhAH, katipaye katipayAH, ityapi prathama zabdavadudAhAryam / ardhazabdastvekadezavAcI puMliGgaH / samAMzavAcI tu napuMsakaliGga: / 'vA puMsyardho'dhaM sarve'zake' iti kozAt / zeSaM sarvavaditi / nemazabdasya sarvAdigaNe pAThAditi bhAvaH / vibhASAprakaraNa iti / vibhASA jasItyadhikAre tIyAntasya - Gasi - Gas -Di-ityeteSu Gitsu pareSu sarvanAmasaMjJAvacanaM kartavyamityarthaH / dvitIyasmai dvitIyAyeti / dvayoH pUraNo dvitIyaH / dvestIya iti pUraNe tIyapratyayaH / ityAdIti / dvitIyasmAt dvitIyAt, dvitIyasmin dvitIye ityAdizabdArthaH / evaM tRtIya iti / GitsudAhArya iti zeSaH / 'treH samprasAraNaM ca' iti pUraNe tIyapratyayaH / rephasya samprasAraNam RkAraH / 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpam / nanu 'prakAravacane jAtIyara' iti paTuzabdAt jAtIyari paTujAtIyazabdaH / tasyApi tIyAntatvAt Dilsa sarvanAmatvavikalpaH syAdityata Aha- arthavaditi / 'arthavadgrahaNe nAnarthakasya' iti paribhASayA arthavAneva tIyo'tra gRhyate / jAtIyari tu samudAyasyaivArthavatvaM na tu tadekadezasyeti bhAvaH / 9 niSkrAnto jarAyA nirjaraH / 'nirAdayaH krAntAdyarthe' iti samAsaH / 'gostriyoH ' iti svatvam / nirgatA jarA yasmAditi bahuvrIhirvA / asya nirjarazabdasya vizeSaM darzayitumAha-- jarAyA: / 'aSTana A vibhaktau' ityato vibhaktAvityanuvRttam 'aci ra Rta:' ityato'nuvRttena adhItyanena vizeSyate / 'yasmin vidhiH' iti tadAdividhiH / tadAha - jarAzabdasyetyAdinA / nanu jarAzabdasya vidhIyamAno jarasAdezaH kathaM nirjarazabdasya bhavedityata Aha-padeti / padAdhikAre aGgAdhikAre ca yasya dvihitaM tat tasya tadantasya ca bhavatItyarthaH / jarasAdezazcAyamaGgAdhikAra For Private and Personal Use Only Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 150 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajanta puMliGga - 'nirdizyamAnasyAdezA bhavanti' ( pa 13) / ekadezavikRtasyAnanyatvAt jarazabdasya jaras / nirjarasau / nirjarasaH / inAdInbAdhitvA paratvAjjaras / nirjarasA / nijarakhe / nirjarasaH / pakSe ilAdau ca rAmavat / vRttikRtA tu 'pUrvavipratiSedhenenAtoH 1 1 sthatvAt jarAzabdasya tadantasya ca bhavati / jarasAvityAdau tu vyapadezivadbhAvena tadantatvaM bodhyam / yadyapi jarAyA ityasya aGgavizeSaNatvAdeva tadantavidhiH siddhaH, tathApi yena vidhirityasya prapaJcabhUteyaM paribhASetyadoSaH / ata eva 'padamaGgaM ca vizeSyaM vizeSaNena ca tadantavidhiH' iti prauDhamanoramAyAmuktam / nanu jarAzabdAntasya vidhIyamAno jarasAdezaH nirjarazabdasya kRtsnasya syAt, anekAltvAdityAkSipya samAdhatte - anekAltvAditi / nirdizyamAnasyAdezA bhavantIti / pratyakSanirdizyamAnasyavetyarthaH / anayA paribhASayA jarAzabdasyaiva jaras / jarAzabda eva hyatra sthAnI pratyakSanirdiSTaH / jarAzabdAntasya tu nirdezastadantavidhilabhyatvAt AnumAnika iti bhAvaH / iyaJca paribhASA ' SaSThI sthAneyogA' iti sUtrasiddhArthakathanapareti tatraiva bhASye spaSTam / nanu nirjarazabdasya jarAzabdAntatvAbhAvAt kathamiha jarasAdeza ityata Aha - ekadezeti / 'chinne'pi pucche vA zvaiva, na cAzvo na ca gardabha' iti nyAyAditi bhAvaH / nirjarasau / nirjarasa iti / prathamAdvitIyayoH dvivacane bahuvacane ca rUpam / ami nirjarasamityudAhAryam / nanu tRtIyaikavacane paJcamyekavacane ca, nirjara A, nirjara as iti sthite nAtoH kRtayoH jarasAdeze nirjarasina nirjarasAditi prAptam / tathA catuthyekavacane SaSThayekavacane ca, nirjara e, nirjara as, iti sthite, yAdeze, syAdeze ca sati ajAdivibhaktyabhAvAt jarasAdezAbhAve, nirjarAya nirjarasyeti prAptam / tadAha - inAdIniti | ina - ya - At-sya ityAdezAn nuTaM ca paratvAt bAdhitvA jara-sAdezaH / tatazca adantatvAbhAvAt inAdayo na bhavantItyarthaH / nirjaraseti / tRtIyaikacacanam / nirjarase iti / catuthyeMkavacanam / nirjarasa iti / paJcamyekavacane SaSThayekavacane ca rUpam / nirjarasoH nirjarasAM nirjarasItyapyudAhAryam / pakSa iti / jarasAdezAbhAvapakSa ityarthaH // ilAdau ceti / bhisa aisAdeze nirjarairityeva rUpam / na tu jarasAdeze nirjarasairiti / adantamaGgamAzritya pravRttasya aisaH sannipAtaparibhASayA tadvighAtaka - jarasAdeza nimittatvAyogAt / I atha vRttikRdutprekSitaM matAntaraM dUSayitum anuvadati - vRttikRtA svityAdinA / pUrvavipratiSedhenetyAdi kecidityanto vRttigranthaH / vRttikRtA tu inAtoH kRtayoH jarasikRte nirjarasina nirjarasAditi rUpam, natu nirjarasA nirjarasa iti kecidityuktamityanvayaH / nanu inAdezamAdAdezaM ca paratvAt bAdhitvA jarasi kRte, adantatvAbhAvAt kathaminAtau syAtAmityata Aha- pUrvavipratiSedheneti / vipratiSedhe pUrvasya pravRttiryatra For Private and Personal Use Only Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 151 kRtayoH sannipAtaparibhASAyA anityatvamAzritya jarasi kRte nirjarasina nirjarasAt iti rUpe, na tu nirjarasA nirjarasaH iti kecit' ityuktam / tathA misi nirjarasaiH / iti rUpAntaramuktam / tadanusAribhizca SaSThayekavacane 'nirjarasya' ityeva rUpamiti svIkRtam / etacca bhaassyviruddhm| (228) pahanomArahannizamanyUSandoSa. bodhyate tat pUrvavipratiSedham , 'vipratiSedhe paraM kAryam' iti sUtraM tenetyarthaH / tatra parazabdasyeSTavAcitvamAzritya vipratiSedhe kvacit pUrvasya kAryasya pravRttyabhyupagameneti yaavt| nanu inAtoH kRtayoH kathaM jarasAdezaH, sannipAtaparibhASAvirodhAdityata Aha-sannipAtaparibhASAyA anityatvamAzrityeti / ttheti| misa aisAdeze jarasAdezAbhAvapakSe nirjarairiti rUpam / sannipAtaparibhASAyA anityatvAt jarasi kRte tu nirjarasairiti rUpAntaramuktamityarthaH / tadanusArIti / nirjarasinetyAdi rUpaM yairuktaM tadanusAri. mirityarthaH / nirjarasyetyeveti / pUrvavipratiSedhena syAdeze kRte ajAdivibhaktyabhAvAna jaras / inAtoH pUrvavipratiSedhe Azrite sati ekasUtropAttatvAt syAdezaviSaye'pi pUrvavipratiSedhaH aashryitumucitH| ata: nirjarasyetyekameva rUpaM, natu nirjarasa itya. pIti bhaavH| etacceti / vRttikRdutprekSitaM keSAJcinmataM tadanusArimataM cetyarthaH / bhASyaviruddhamiti / 'TAGasiDasAminAtsyAH ' ityatra nAdeza eva vidheyaH / ikAroccAraNaM mAstu / tathA adAdeza eva vidheyaH, natu dIrgha Aditi / rAmeNetyatra ekArastu yogavibhAgAt bhavati / tathAhi 'bahuvacane jhalyet' 'osi ca' 'mAchi cApa:' 'sambuddhau ca' iti sUtrakramaH / tatra AGIti yogavibhAgaH kriyate / ata ekAra: syAt aangi| rAmeNa / ApaH sambuddhau cetyanyo yogH| bhApa ekA: syAt sambuddhau AGi osi ca / he rame ramayA ramayoH / DaseradAdeze akArobAraNasAmarthyAt 'ato guNe' iti na pararUpamityAdi TAGasiGasAmiti sUtre bhASye sthitam / nirjarasina nirjarasAditi rUpasattve etadbhASyAsaGgatiH spaSTaiva / atra ikArasya AkArasya ca zravaNAya inAdeze ikaaroccaarnnaavshyktvaat| kiMca gonIyastvAha-atijarairityeva bhavitavyaM sannipAtaparibhASayA iti 'jarAyA jarasanyatarasyAm iti sUtre bhASye sthitam / nirja. rasairiti rUpAbhyupagame etadasaGgatiH spaSTaiva / ataH puurvviprtissedhenetyaadimtaantrmshuddhmityrthH| - atha pAdazabdasya zasAdau vizeSa drshyitumaah-pdnno| pada-dat-nasa-mAshada-niza-asan- yUSana-doSan-yakan-zakan-udan-Asan ityeSAM samAhAravandvaH / zas dvitIyAbahuvacanaM prabhRtiH-AdiH yeSAmiti tadguNasaMvijJAno bhubiihiH| 'anudAttasya cardupadhasyAnyatarasyAm' ityataH anyatarasyAmityanuvartate / For Private and Personal Use Only Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 152 siddhAntakaumudI [ ajantapulliGga nyakaJchakannudannAsacchusprabhRtiSu 6 |1| 63 // pAda danta nAkhikA mAsa hRdaya nizA asRj yUSa doS yakRt zakRt udaka Asya eSa padAdaya AdezAH syuH zasAdau vA / yatu AsanazabdasyAsannAdezaH " iti kAzikAyAmuktaM tatprAmAdikam / pAdaH / pAdau / pAdAH / pAdam / pAdau / padaH - pAdAn / padA - pAdenesyAdi / (22) suDanapuMsakasya 1|1|43|| suGiti pratyAhAraH / svAdipazcavacanAni sarvanAmasthAna sabjJAni syuralIbasya / ( 230) svAdiSvasarvanAmasthAne 1|4|17|| kappratyayAvadhiSu svAdiSvasarvanAmasthAneSu parataH pUrvaM padasa syAt / (231) yaci bham 2|4|18 // yakArAdiSvaNAdiSu ca kappratyayAvadhiSu zasAdiSu pareSu padAdaya AdezA vA syurityarthaH / padAthAdezaizca svAnurUpAH sthAnina AkSipyante / tadAha - pAdadantetyAdinA / yathAsaGkhyaparibhASayA pAdAdInAM krameNa padAdaya AdezAH pratyetavyAH / tat prAmAdikamiti / bhramamUlakamityarthaH / ' havyA juhvAna Asani' iti mantre 'AsanyaM prANamUcuH' ityAdau ca AsyArthakatvasyaiva darzanAditi bhAvaH / dantazabdasya suTi rAmavat / zasi paddanniti dat AdezaH / dat as iti sthite takArasya 'jhalAM jazo'nte' iti padAnte vidhIyamAnajaztvamAzaGkitaM padasaMjJAvidhAyaka sUtraM vakSyati - svAdiSvasarvanAmasthAna iti / tatra kiM sarvanAmasthAnami tyata Aha-muDanapuMsakasya / 'zi sarvanAmasthAnam' ityataH sarvanAmasthAnamityanuvartate / aklIbaM napuMsakabhinnaprAtipadikaM tasya suT sarvanAmasthAnasaMjJaM syAdityarthaH / tatrasuzabdamaprasiddhArthatvAdvayAcaSTe - suDiti pratyAhAra iti / su ityArabhya auTaSTakAreNeti zeSaH / natu TATakAreNa, prathamAtikramaNe kAraNAbhAvAt / tadetadAha - svAdipaJcavacanAnIti / svAdiSvasarvanAmasthAne / asarvanAmasthAna iti bahutve'pyekavacanamArSam / kapratyayAvadhiSviti / paJcamAdhyAyAnte vidhIyamAna kappratyayottarAvadhikeSvityarthaH / tatra ca vyAkhyAnameva zaraNam / evaM ca dat as ityatra datzabdasya subantatvAbhAvena padatvAbhAve'pi anena sUtreNa padatvAt 'jhalAM jazo'nte' iti takArasya jazvaM strIdivyAkSepaH sUcitaH / bhasaMjJayA padasaMjJAbAdhAt na jaztvamiti samAdhAtuM bhasaM sUtramAha-yaci bham / yca acceti samAhAradvandvaH | 'svAdiSvasarvanAmasthAne' ityanuvRtaM yacItyanena vizeSyate / yasmin vidhiriti tadAdividhiH / tadAha - yadArAdiSvityAdinA / evaM ca dat as ityatra dat ityasya bhAMjJayA padasaMjJAbAdhAna jaztvamiti bhAvaH / nanu padabhasaMjJayoriha samAvezaH kuto na syAt / naca vipratiSedhe para kAryamiti paraiva bhasaMjJA bhavatIti vAcyam, virodho hi vipratiSedhaH / nAtra dvayorapi saMjJayoH samAveze virodho'sti tavyattavyAnIyarAdau kRtkRtyapratyayAdisaMjJA samAveza For Private and Personal Use Only Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAlamanoramAsahitA / svAdiSvasarvanAmasthAneSu parataH pUrvaM bhasaJjJaM syAt / (232 ) A kaDArAdekA saJjJA 1|4|1 // ita Urdhva 'kaDArAH karmadhAraye ' ( sU 751 ) isyata: prAgekasyaikaiva sabjJA jJeyA / yA parA anavakAzAM ca / tena zasAdAvaci bhasabjaiva / na padatvam / ato jazvaM na / dataH / datA / jaztvam / dadbhathAmityAdi / mAsaH / mAsA | bhyAmi rutve yatve ca yalopaH / mAbhyAm / mAbhirityAdi / (233) bhasya 153 / darzanAdityata Aha-zrA kaDArA / AGmaryAdAyAmityAhai-kaDArA: karmadhAraya ityataH prAgiti / ADiha nAbhividhau / kaDArazabdasyApi praveze prayojanAbhAvAt / prAkkaDArAditi kaDArazabdastu nottarAvadhiH / 'kaDArAH karmadhAraye ' iti kaDArazabdasya uttarAvadhi adhikalAbhAt / prAkkaDArAdityuttaraM tatpuruSaH dviguzceti cakArAcca / saMjJAdvayasamAvezArtho hi cakAraH / tatraikasaMjJAyA niyamApravRttau kiM tena / nanvastviha ekaiva saMjJA / tathApi vinigamanAvirahAt bhajJaivaiti kuto lAbhaH / tatrAha - yA parA zranavakAzA ceti / virodhAbhAvena vipratiSedhasUtrasya sAmAnyAdvizeSabalIyastvasya cApravRtAvapi paratvaniravakAzatvayoH anyatra balavatvena dRSTatvAdihApi tAbhyAM vyavasthA yujyata iti bhAvaH / dvayoH sAvakAzayoH parA hAMjJA balavatI / anyatarasyAH faraarad tu naiveti bodhyam / tatra parA yathA-dhanuSA zarairvidhyatItyatra zarANAM vizleSaM pratyavadhibhUtasyaiva dhanuSo vyadhamaM prati sAdhakatamatvAdapAdAnatve karaNatve ca prApte parA karaNasaMjJava bhavati / anavakAzA yathA - atatakSaditi / atra takArAdakArasya 'saMyoge guru iti gurusAMzaiva anavakAzatvAt bhavati, nanu laghusaMjJA / tasyAH asaMyoge pare caritArthatvAt / ataH sanvallaghunIti tatra na pravartate / teneti / anavakAzavetyarthaH / zrata iti / padatvAbhAvAt jaztvaM netyarthaH / jaztvamiti / dat bhyAmiti sthite 'svAdiSvasarvanAmasthAne' iti padAntatvAt 'jhalAM jazo'nte' iti jaztvami - tyarthaH / ityAdIti / dadbhiH date ityAdirAdizabdArthaH / 'khari ca' iti caveM datsu / pakSe | rAmavat / mAsa iti / mAsazabdasya zasi panna iti mAs ityAdeze rUpam / mAseti tRtIyaikavacanam / rutva iti / mAs syAm iti sthite svAdiSviti padatvAt 'sasajuSoH' iti ruH / 'bhobhago' iti tasya yakAre 'hali sarveSAm' iti tasya lope mAbhyAM mAbhiriti rUpamityarthaH / ityAdIti / mAbhyaH ityAdirAdizabdArthaH / mAs suiti sthite rutve 'kharavasAnayoH' iti visameM 'vA zari' iti satvavikalpaH mAssu-mAHsu / bhasya iti / ityadhikRtaM spaSTameva / yUSazabdo maNDavAcI / 'muTThAmalakayUSastu bhedIdI panapAcakaH' ityAdi vaidyazAstre prasiddham / tasya zasi 'padannaH' iti yUSannA For Private and Personal Use Only Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 154 siddhAntakaumudI [ajantapuMliza - 64126 // ityadhikRtya / (234) allopo'naH 64 / 134 // ahAvayavo'sa. vanAmasthAnayajAdisvAdiparo yo'n tasyAkArasya lopaH syAt / (235) raSA. bhyAM no NaH samAnapade 4 // 2 // ekapadasthAbhyAM rephaSakArAbhyAM parasya nasya NaH syAt / yuussnnH| yUSNA / 'pUrvasmAdapi vidhau sthAnivadabhAvaH' iti pakSe tu deze yUSan as iti sthite / allopo'naH / at iti lusaSaSThIkaM bhinna padam / ana ityavayavaSaSThayantam ato vizeSaNam-ano'vayavo yo'kAraH tasya lopa iti / aGga syetyadhikRtam ihaavyvsssstthyntmaashriiyte| tavAna hatyatrAnveti-aGgAvayavo yA an tadavayavasya akArasya lopa iti / bhasyetyadhikRtam / ana ityanenAnveti / tatazcAna: asarvanAmasthAnayajAdisvAdiparatvaM labhyate / tadAha-aGgAvayava ityAdinA / anantasya bhasyAGgasyAkArasya lopaH syAditi prAcAM vyAkhyAne tu takSNetyatra takArAdakArasyApi lopaprasaGgaH / bhasyAGgasyAno'kArasya lopa iti vyAkhyAne tu anasA manasetyatrAti. vyAptiH / ana ityAvartya annantasya bhasyAGgasyAno'kArasya lopa iti vyAkhyAne tu anastakSNetyatrAtivyAptireva / tasmAdukkaiva vyAkhyetyanyatra vistrH| yUSan as ityatra SakArAdakArasya lope yUSa - as iti sthite / raSAbhyAm / SAbhyAmiti digyoge paJcamI / parasyetyadhyAhAryamU / samAnazabda ekpryaayH| yathA-samAnagrAmA vayamiti / AdhArasaptamIbalAt vidyamAnAbhyAmiti labhyate / naH iti sssstthii| tadAha-ekapadasthAbhyAmiti / ekatvaM cehAkhaNDatva vivakSitam , pade ityetAvataiva siddhe samAnagrahaNasAmarthyAt / anyathA rAmanAmesyAdau 'aTkumvAG' iti NatvApattiH / etasyaiva samAnapadazabdasya tatrApyanuvRttaH / mAtRbhogINaH ityatra NatvaM tu taddhitAdhikAre vakSyate / yUSNa iti / zasi rUpam / yuussnneti| tRtIyaikavacanam / nacAllopasya sthAnivadbhAvAt nakArasya SAt paratvaM neti zaDyam , 'raSAbhyAm iti SAtparasya hi nasya Natve kartavye allopasya sthAnivadbhAvo nApekSitaH / kintu NatvAbhAve tadapekSA / NatvAbhAvazcAzAstrIyatvAnnAtidezyaH / sthAnini sati yatkArya bhavati tadeva hi sthAnivatsUtreNAtidizyate / sthAnini sati yanna bhavati tadAdeze'pi na bhavatItyevaM kAryAbhAvastvazAstrIyatvAnnAtidizyate iti sthAnivatsUtre avocaam| yadyapi 'acaH parasmin' ityatra azAstrIyaH kAryAbhAvo'pyatidizyata ityabhyadhAyi / tathApi neha tasyApi sUtrasya pravRttirasti / sthAnIbhUtAdacaH pUrvatvena dRSTasyaiva vidhau tatpravRttaH / iha cAllopasthAnIbhUtAdakArAt parasyaiva NatvavidhAnAditi bhAvaH / nanu 'acaH parasmin' iti sUtre sthAnibhUtAdacaH pUrvasmAt parasya vidhAvajA. dezaH sthAnivaditi pakSo'pi bhASye sthitH| evaMcAtra lopAdezasthAnIbhUtAdakArAt For Private and Personal Use Only Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 155 'bhaDvyavAye' ityevAtra Natvam / 'pUrvatrAsiddhe na sthAnivat' (vA 433) iti viha nAsti / 'tasya doSaH saMyogAdilopalavaNatveSu' (vA 440) iti niSe. dhAt / (236) na lopA prAtipadikAntasya 27 // neti prAtipadiketi pUrvo yaH SakAraH tasmAtparasya nakArasya Natvavidhau lopasya sthAnivadbhAve sati akAreNa vyavadhAnAt SAtparatvAbhAvAt kathaM gatvamityata Aha-pUrNasmAditi / pakSe tvityAdinA asya pakSasyAnityatvaM sUcitam / ata eva pravigaNayyeti bhASye prayuktaM saGgacchate / curAdau 'gaNa saGkhyAne ityadanto dhAtuH / Nic / ato lopH| allo. pasya sthAnivadbhAvAt 'ata upadhAyAH' iti vRddhirne / NyantAt ktvo lyapi NilopaM bAdhitvA 'lyapi laghupUrvAt' iti rayAdezaH / pUrvasmAt parasya vidhau sthAnivadrAvasya nityatve iha 'lyapi laghupUrvAta' iti rayAdezo na syAt / lopasthAnIbhUtAdataH pUrvasmAt parasya NerayAdezavidhAvallopasya sthAnivadAve sati atA vyavahitatvena gelaghupUrvAt NakArAt paratvAbhAvAt / tasmAt 'acaH parasmin' ityatra pUrvasmAt parasya vidhau sthAnivadrAvasyAnityatvaM vijJAyate / evaM ca gozabdAt sambuddhau oto Nittve vRddhau he gauriti sidhyati / anyathA aukArasya sthAnIbhUtAdokArAt pUrvo yo gakAraH tasmAt parasyAH sambuddherlopavidhau sthAnivadbhAdhe okArAdeDaH paratvAt sambuddhilopaH syAditi zabdenduzekhare spaSTam / aDvyavAye ityeveti / 'akupvAG' iti sUtreNaivetyarthaH / SAdavyavahitaparasya nasya NatvavidhAbudAharaNaM tu puSNAtItyAdi bodhyam / vastutastu 'tatrApi STutvenaiva siddhe SagrahaNam uttarArtham iti spaSTamAkare / ___ nanvallopasya gatye kartavye kathaM sthAnivadbhAvaH / pUrvatrAsiddhe na sthAnivaditi niSedhAt / Natvasya pUrvatrAsiddhIyatvAdityata aah-puurvtreti| saMyogAdilope latve gatve ca kartavye, tasya pUrvatrAsiddhe na sthAnivadityasya, doSaH bAdhaH, apravRttiriti yAvat / saMyogAdilope yathA-cakrayatra / iha 'acaH parasmin' iti yaNAdezasya sthAnivadbhAvAt 'skossaMyogAdyoH' iti kakAralopo na / latve yathA-nigAlyate / atra Nilopasya sthAnivattvAt 'aci vibhASA' iti latvam / Natve ythaa-maasspnii| vapateyuTa , anAdezaH, ugitvAt DIpa , 'yasyeti ca iti nakArAt akArasya lopH| iha akAralopasya sthAnivattvena nakArasya prAtipadikAntatvAbhAvAt 'prAtipadikAntanumvibhaktiSu ca' iti NatvaM n| yUSan bhyAmiti sthite / na lopaH / na iti sthAnaSaSThayantaM pRthakpadam / ArSaH SaSThayAH luk / nakArasya lopa: syAdityarthaH / antasyeti nakArasya vizeSaNam / ata eva ca nasya vizeSaNasApekSatvAt lopazabdena samAso na bhavati, asAmarthyAt / kasyAnta ityapekSAyAM padasyetyadhikRtam avayavaSaSThyantamanveti / padasya yo'yamantAvayavaH tasya nakArasya lopa iti| kIdRzaM pada For Private and Personal Use Only Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 156 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajanta puMliGga ca lRptaSaSThI ke pade / prAtipadikasaJjJakaM yatpadaM tadantasya nakArasya lopaH syAt / naLopasyAsiddhatvAddIrgha aistvamevaM ca na / yUSabhyAm / yUSabhiH / yUSabhya ityAdi / ( 237) vibhASA GizyoH 6 |4| 136 aGgAvayavo'sarvanAmasthAnayajAdisvAdiparo yo'n tasyAkArasya lopo vA syAt khizyoH parayoH / yUSNi - yUSaNi / pakSe rAmavat / ' paddanno ( sU 228 ) iti sUtre prabhRtiprahaNaM prakArArtham / tathA ca au: zyAmapi doSannAdezaH / ata eva bhASye ' kakuddoSaNI' ityudAhRtaH / tena padaGghrizcaraNo'striyAm' 'svAntaM hRnmAnasaM manaH' ityAdi ca saGgacchate / Asaya praNamUcuH' iti ca / Asye bhavaH AsanyaH / doSUzabdasya napuMsakatvamata eva mityapekSAyAM prAtipadike luptaSaSThyantamanveti / prAtipadikasaMjJakaM yat padaM tasya yo'mantAvayavo nakAraH tasya lopaH syAditi / ata eva prAtipadikAntasyeti na samatamekaM padam / tasya padazabdenAnvitenAntazabdenAsAmarthyAt / tadAha - neti prAtipadiketi ca luptaSaSThI pade iti / tadantasyeti / tasya padasya antAvayavo yo nakAraH tasyetyarthaH / prAtipadikagrahaNaM kim ' aham iti' tiGantasya na bhavati / padagrahaNaM kim, rAjAnau / nanu nalope sati yUSabhyAmityatra 'supi ca' iti dIrghaH syAt / yUSabhirityatra 'ato bhisa ais' iti aisAdezaH syAt / yUSabhya ityatra 'bahuvacane zalyet' iti ettvaM syAdityata Aha- nalopasyAsiddhatvAditi / ityAdIti // yUSNe - yUSNaH - yUSNo:yRSNAm iti AdizabdArthaH / yUSan Gi iti sthite allopo'naH iti nitye allope prApte / vibhASAGiyoH / allopo'na ityanuvartate / aGgasyeti bhasyeti cAdhikRtam / bhasyetyanena ca asarvanAmasthAnayajAdisvAdiparatvaM pUrvavadano labhyate / tadAha-aGgAvayava iti / Gizyoriti / Gizca zI ceti vigrahaH / 'napuMsakAcca' iti vihita evAtra zI gRhyate / natu jakzasozziH, tasmin pare bhatvAsambhavAt / pakSe iti / yUSannAdezAbhAvapakSe ityarthaH / atha kvacit zasAdibhyo'nyatrApi padAthAdezaM sAdhayitumAha - paddanno iti sUtra iti / prakAreti / prakAraH sAdRiyam / tacca pratyayatvena bodhyam / prabhRtigrahaNasya prakArArthatve pramANaM darzayati- - ata eveti / prabhRtigrahaNasya prakArArthakatvAdevetyarthaH / 'kakudoSaNI yAcate mahAdevaH' ityevaM bhASye auGAdezabhUtazIbhAve parataH udAhRto doSanAdezaH ata eva saGgacchate ityanvayaH / teneti / prakArArthakaprabhRtigrahaNenetyarthaH / padanirityatra paditi prathamaikavacanam, svAntaM hRdityatra hRditi ca saGgacchata ityarthaH / AdinA nizAdisaGgrahaH / zrAsanyaM prANamiti / AsanyaM prANamucuriti ca ata eva saGgacchate ityanvayaH / Asanazabdasya AsannAdeza iti bhramaM vArayati - zrAsye bhavaH For Private and Personal Use Only Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] bAlamanoramAsahitA / 157 bhASyAt / tena 'dakSiNaM dornizAcaraH' iti sAcchate / 'bhujabAhU praveSTo doH' iti sAhacaryAtpuMstvamapi / 'doSaM tasya tathAvidhasya bhajataH' iti / dvayorahorbhavo dvyhnH| (238) saGkhayAvisAyapUrvasyAhnasyAhannanyatarasyAM Gau 6 / 3 / 110 // saMkhyAdipUvasyAhnasyAhanAdezo vA syAt / vyahi-yahani-dvayahe / vigatamahaya'hnaH / vyahni-vyahani-vya hai| ataH sAyaH sAyAhnaH / sAyAhni-sAyA. ini-sAyAhe // ityadantAH // iti / prANazabdasamabhivyAhArAdiyameva vyutpattiriti bhAvaH / 'zarIrAvayavAcca ityAsyazabdAt bhavAtheM yatpratyaye aasnnaadeshH| 'ye cAmAvakarmaNo' iti prakRtibhAvAt 'nastaddhite' iti Tilopo na / prabhRtigrahaNasya prakArArthasvAbhAve tu iha AsannAdezo na syAt , yatpratyayasya zasAdiSu supsu anantarbhAvAditi bhAvaH / nanu doSaNI iti bhASye napuMsakaprayogo'nupapannaH / 'doSaM tasya tathAvidhasya' ityAdau puMstvasyaiva prayogadarzanAdityata Aha-doSazabdasyati / ata eveti / kakuddoSaNI iti bhASyAdeva jJeyamityarthaH / tena dakSiNamiti / 'tamupAdravadudhamya dakSiNaM donizAcaraH' iti rghuvNshe| dakSiNaM dorudyamya tamupAdravadityanvayaH / dozabdasya dvitIyaikavacanaM doH iti / puMstve doSamiti syAditi bhAvaH / nanu bhASyAnusArAt doSazabdasya napuMsakatvameva syAdityata Aha-bhujeti / 'bhujabAha praveSTo doH' iti kozAt puMstvamapItyarthaH / nanvayaM kozaH doSazabdasya napuMsakatve'pyupapannaH ityata Aha-sAhacaryAditi / pulliGgabhujAdizabdasAhacaryAdityarthaH / 'sAhacaryAcca kutracit' iti koze paribhASitatvAditi bhAvaH / doSazabdasya puMstvasAdhane phalaM darzayati-doSaM tasyeti / 'doSaM tasya tathAvidhasya bhajatazcApasya gRhNan guNam' iti zrIharSaH / doSa hastaM dUSaNaM ca bhajatazcApasya guNaM maurvIm atizayaM ca gRhnnnnitynvyH| atra doSamiti doSazabdasya puMlliGgAdvitIyaikavacanam / atra suprabhRtiSviti vAcye zasprabhRti. viti vacanAt supi kvacideva padAdyAdezA iti gamyate / dvyorhoriti| taddhitArtheti samAsaH / 'kAlA' iti ThaJ / 'dvigolaMganapatye' iti luka / 'rAjAhassakhibhyaSTacA iti Tac / 'aho'ha etebhyaH' ityahlAdezaH / rAmazabdavadrUpANi / Dau vizeSamAhasaGkhyAvisAya / saMkhyA ca vizca sAyazca saGkhyAvisAyAH te pUrve yasmAditi vigrahaH ityabhipretya Aha-saGkhyetyAdinA / saGkhyApUrvamudAharati-vyahi dyahanIti / allope tadabhAve ca rUpam / vyaDhe iti / ahannAdezAbhAve rUpam / evaM vipUrvamudAharati"vigatamiti / 'prAdayo gatAdyarthe prathamayA' iti samAsaH / pUrvavadahlAdezaH / sAyapUrvamudAdarati-ahnaH sAyaH ityAdinA / ata eva jJApakAdekadezisamAsaH // ityadantaprakaraNam // For Private and Personal Use Only Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 157 [anantapuMliGga vizvapAH / (236) dIrghAjjasi ca 6 / 1 / 105 // dIrghAjjasi ici ca pare pUrvasavarNadIrtho na syAt / vRddhiH vishvpau| savarNadIrghaH vizvapAH / yadyapIha bhauti 'nAdici' (sU 165) ityeva siddham / basi tu satyapi pUrvasavarNadIdhaiM ksstinaasti| tathApi 'gau?' 'gauryaH' ityAdyartha sUtramihApi nyAyayatvAdupanyastam / (240) Ato dhAtoH 64 / 140 // AkArAnto yo dhAtustadantasya bhasyAGgasya atha zrAkArAntA nirUpyante / vizvapA iti / AbantatvAbhAvAt na sulopaH / etadarthameva halkhyAdisUtre satyapi dIrghagrahaNe AbgrahaNamiti bhAvaH / vizva pAti rakSatItyarthe 'Ato'nupasarge kaH' iti prApte vAsarUpanyAyena 'Ato maninakvanibvanipazca' iti cakArAdvic / yadyapi tatra 'vijupe chandasi' ityataH chandasItyanuvartate / tathApi vede anena vica / loke tu / anyebhyo'pi dRzyante' iti vica / anye tu 'kvipca' iti sUtreNa kvipamAhuH / 'dhumAsthA' itIttvaM tu na, 'vakAre IttvapratiSedhaH' iti vAtikAt , kvanipi pAvAna ityetadarthaM tasyAvazyakatvAt / 'kvipastvAdantebhyo bhASyAnuktakvi. bbhyo'nabhidhAnameva' iti zabdenduzekhare spaSTam / ata eva bhASye pAvAnaH ityatra vanipA rUpasiddhimAzritya 'IttvamavakArAdAviti vaktavyam' iti vArtikaM pratyAkhyAtam / tatazca vizvapAH ityatra vijeva / vizvapA au iti sthate 'prathamayoH pUrvasavarNa iti prApte / dIrghAjjasi ca / 'prathamayoH' ityataH pUrvasavarNaH iti 'nAdiciH ityataH neti iti icIti ca anuvartate / tadAha-dIrghAdityAdinA / nanvidaM sUtraM vyartham , 'nA. dici' ityeva siddheriti zaGkate-yadyapIha auGi nAdicItyeva siddhamiti / nanu jasi vizvapA as iti sthite pUrvasavarNadIrghaniSedhArthamidaM sUtramAvazyakam / tatra 'nAdici' ityasyApravRttarityata Aha--jasi viti| mAstu puurvsvrnndiirghnissedhH| pUrvasavarNadIrdhe satyapi jasi vizvapAH iti sidhyati / tanniSedhe satyapi 'akassavaNe dIrghaH' iti kRte'pi vizvapAH ityeva rUpaM sidhyati / ataH kiM tanniSedhenetyarthaH / pariharati-tathApIti / ityAdIti / AdinA lakSmyAvityAdisaGgrahaH / tatra 'nAdici' ityasyAprasaktyA tanniSedha Avazyaka iti bhAvaH / nanu dIrghAjjasi ca' iti sUtraM yadi gauyoM ityAdyarthameva, tarhi IdantAdhikAre gaurIzabdanirUpaNAvasara eva tadupanyAso yukta ityata Aha--ihApi nyAyyatvAditi / vizvapAvityatra 'nAdici' ityasya dIrghAjjasi ca' ityasya ca prAptau paratvena 'dIrghAjjasi ca' ityasyaiva upanyAsaucityAdityarthaH / 'ami pUrvaH vizvapAm / auTi vishvpau| __ zasi vizvapA as iti sthite pUrvasavarNadIdhai prApte / Ato dhaatoH| aGgasyeti bhasyeti cAdhikRtam / dhAtorityAta iti SaSThayante na vizeSyate / tadantavidhiH / 'a For Private and Personal Use Only Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 156 lopaH syAt / 'alo'ntyasya (sU 42) / vizvapaH / vizvapA / vizvapAbhyAmi. tyAdi / evaM shngkhmaadyH| 'dhAtoH kim / hAhAn / TA savarNadIrghaH haahaa| le vRddhiH hAhai / usisodIrghaH hAhAH / bhosi vRddhiH haahauH| chau AdguNaH hAhe / zeSaM vizvapAvat / 'AtaH' iti yogavibhAgAdadhAtorapyAkAralopaH kacit / ktvH| znaH // ityAdantAH // lopo'naH' ityato lopa ityanuvartate / tadAha-AkArAnto ya iti / alo'ntyasyeti / antyasyAkArasya lopa iti zeSaH / vizvapAbhyAmiti / amatvAdAllopo neti bhaavH| ityAdIti / vizvapAmiH / vishvpe| vizvapaH / vishvpoH| vizvapAm / vizvapi / vishvpoH| vizvapAsu / evaM zaGkhadhmAdaya iti / zaGakhena zaGkha vA dhamatIti shaadhmaaH| 'mA zabdAgnisaMyogayoH pUrvavat vic kivvA |aadinaa sompaadisnggrhH| somaM piba. tIti sompaaH| kIlAla pivatIti kIlAlapAH / vAriparyAyeSu payaH kIlAlamamRtam' i. tymrH| madhu pibatIti madhupAH ityaadi| dhAtoH kimiti / 'Ato'nApaH' ityeva sUnyatAm / tAvataiva ramA ityAcAbanteSu lopavyAvRtteriti praznaH / haahaaniti| pUrvasavarNadIdhai 'tasmAcchasaH' iti natvam / hAhA iti gandharvavizeSavAcakamavyutpanna prAtipadikametat / 'hAhAhUhUzcaivamAyA gandharvAstridivaukasAm' ityamaraH / suTi vizvapAvat / zasi hAhA asa ityatrApi 'Ato'nApaH ityAllopaH syAt / ato dhAtugrahaNamityarthaH / TA savarNadIrgha iti / TA ityavibhaktikanirdezaH prakriyAdazAyAM na duSyati / tRtIyaikavacane sava. gaMdIrgha ityarthaH / evamagre'pi yojyam / Ge pRddhiriti / hAhA e iti sthite 'vRddhireci iti vRddhirityarthaH / GasiGasoriti / hAhA asa ityatra savarNadIrgha ityarthaH / osi vRddhiriti / hAhA os ityatra 'vRddhireci' iti vRddhirityrthH| Dau AdguNa iti / hAhA i ityatra 'AdguNa' iti guNa ekAra ityarthaH / ktvA, znA iti pratyayau AkArAntau vishvpaavt| nanvadhAtutvAt kathamiha Allopa ityatra Aha-Ata iti yogeti / 'Ato dhAto' ityatra Ata iti vibhajyate / AkArAntasya bhasyAGgasya lopa: syaadityrthH| tena ktvaH znaH iti zasi rUpaM sidhyti| dhAtoriti yogA. ntaram / AkArAnto yo dhAtustadantasya bhasyAGgasya lopaH syaadityrthH| Abanta. vyAvRttyartha hAhAdivyAvRttyartha cedam / Ata iti yogavibhAgastu ktvaH znaH i. tyAdau kvcidaallopaarthH| nanu mAlevAcarati maalaaH| AcAravibantAt kartari kvip / subutpattiH / atra kRte'pi dhAtugrahaNe zasAdAvAllopo durvAraH, 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAt AdantatvAcca / naca 'anApa iti vaktavyam' iti 'vArtikAdAbamate nAllopa iti zavayam , uktarItyA yogavibhAgamabhyupagamya 'anApa iti vArtikasya bhASye pratyAkhyAtatvAditi cenmaivam , etadvArtikabhASyaprAmANyAdeva For Private and Personal Use Only Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ajantapuMliGga hariH / 'prathamayoH pUrvasavarNaH' ( sU 164 ) hrii| (241) jasi ca // 3 // 106 // hrasvAntasyAsya guNaH syAjjasi pre| harayaH / (242) hasvasya guNaH 7 // 3 // 10 // hasvasya guNaH syAtsambuddhau / 'evhasvAt- (sU 193) iti sambuddhilopaH / he hare / harim / harI / harIn / (243) zeSo dhyasakhi / 147 // anadIsamjJau hrasvI yAvivarNovarNau tadantaM sakhivarja ghisamjhaM syAt / 'zeSaH kim / matyai / ekasajJAdhikArAsiddha zeSaprahaNaM spaSTArtham / 'hakho' kim / AbantebhyaH AcArakvibabhAvabodhanAditi zabdenduzekhare prapaJcitam / ityAdantaprakaraNam // ___ atha ikArAntA nirUpyante / haririti / harizabdAva suH rutvvisgauN| naca visarjanIyasya akArAdupari upasaGkhyAnenActvAt tasmin parato rephAdikArasya yaNAdezaH zaGkayaH, yaNAdeze kartavye visarjanoyasyAsiddhatvAt / prathamayoH pUrvasavarNa iti / hari au iti sthite anena pUrvasavarNadIdhe sati harI iti ruupmityrthH| jasi hari as iti sthite pUrvasavarNadIdhe prApte / jami c| 'hasvasya guNaH' ityanuvartate / aGgasyetyadhikRtaM hasvena vizeSyate / tadantavidhiH / tdaah-hsvaantsyetyaadinaa| haraya iti / alo'ntyaparibhASayA antyasya gunnH| ikAsya tAlusthAnasAmyAdekAraH / ayA. dezaH / rutvavisargAviti bhAvaH / he hari s iti sthite / hasvasya guNaH / 'sambuddhau ca' ityataH sambuddhAvityanuvartate / tdaah-hsvsyetyaadinaa| anena rephAdikArasya guNa ekAraH / sambuddhilopa iti / eGaH paratvAditi bhAvaH / natvatra hasvAt paratvamasti, paratvAnnityatvAJca sambuddhiguNe kRte hrasvAt paratvAbhAvAt / harimiti / ami pUrvarUpe rUpam / harIniti / pUrvasavarNadIrgha 'tasmAcchasaH' iti natvam / tRtIyaikavacane hari A iti sthite dhikArya vakSyan ghisaMjJAmAha-zeSo / 'yU strayAkhyau' ityato yU ityanuvartate / izca uzca yU ivarNazca uvarNazca / 'kiti ha. svazca' ityato hasva ityanuvartate / tacca yUbhyAM pratyekamanveti / uktAt nadIsaMjJakAt anyaH zeSaH / sa ca yUbhyAM pratyekamanveti / zabdasvarUpamityadhyAhArya yUbhyAM vizepyate / tadantavidhiH / tadAha-pranadIsaMjJAvityAdinA / zeSaH kimiti / anadIsaMjJakatva. vizeSaNaM kimarthamiti praznaH / matya iti / zeSagrahaNAbhAve 'liti hasvazca' iti nadItvapame'pi ghisaMjJA syAt / tatazca 'ApanadyAH' ityADAgame vRddhau 'gheDiti' iti guNe ayAdeze mataya iti syAditi bhAvaH / zeSagrahaNAbhAve'pi matyai ityatra ghisaMjJA na bhavati 'AkaDArAdekA saMjJA' ityanavakAzayA nadIsaMjJayA bAdhAdityata Aha-eka For Private and Personal Use Only Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 161 bAtapramye / 'yU' kim / maatre| (244) prAGo nA'striyAm 7 / 3 / 120 // gheH parasyAlo nA syaadstriyaam| Aliti TAsajJA prAcAm / hrinnaa| 'astriyaam| kim / masyA / (245) gheGiti 7 / 3 / 111 // ghisajJakasya chiti supi guNaH syAt / haraye / 'gheH kim / sakhye / 'chiti' kim / haribhyAm / 'supi' saMjJeti / vAtaprabhya iti| hasvagrahaNAbhAve vAtapramI e iti sthite IkArAntasyApi ghisaMjJA syAt / tatazca 'Diti' iti guNe ayAdeze ca vAtapramaye iti syAt / ato hasvagrahaNamiti bhAvaH / mAtra iti / yU ityabhAve mAtR e iti sthite kArA. ntasyApi ghisaMjJAyAM Diti' iti guNe akAre raparatve mAtare iti syAt / ataH idutAviti bhAvaH / vastutastu idutAviti vyarthameva / mAne ityatra akArAntasya vitve'pi 'dherDiti' iti guNo na bhavati 'Rto DisarvanAmasthAnayoH' ityatra Digraha. NAt jJApakAt / taddhi mAtari ityAdau saptamyekavacane guNArtham / RkArAntasyApi ghitve tu gheDiti ityeva guNasiddhau kiM tena / prADo nA'striyAm / gheH parasyeti / 'aJca dhe ityato dhigrahaNAnuvRtteriti bhAvaH / hariNeti / nAdeze 'aTkupvAG iti Natvam / nanu ADo vihito nAbhAvaH kathaM TA ityasya syAdityata aah-aangitiiti| prA. cAmAcAryANAM zAstre saMjJitetyarthaH / matyeti / 'striyAM ktin' iti ktinnantamatiza . bdasya strIliGgatvAnnAbhAvo neti bhAvaH / haribhyAm / haribhiH / hari e iti sthite| gheDiti / 'supi ca' ityataH supIti 'hasvasyA ityato guNa iti cAnuvartate / tadAhaghisaMzakasyetyAdinA / ynno'pvaadH| haraya iti / guNe ayaadeshe| supi kiM pttviiti| 'voto guNavacanAt' iti GIS / tasya Dintve'pi suptvAbhAvAt tasmin parato na guNa ityarthaH / naca 'dheGi ityeva sUzyatAm , idgrahaNaM na kartavyam / 'yasmin vidhiH iti paribhASayA DakArAdau supItyarthalAbhAditi vAcyam / evaM sati 'ApanadyAH' ityatrApi DItyevAnuvRttau DakArAderAma AvidhIyate / tatazca matyAmityatra ANna syAt / Amo lAditvAbhAvAt / naca sthAnivadbhAvena DAditvaM zaGkayam , alvidhitvAt sthAnino IkArasyAditvenAzrayaNAt / idgrahaNe tu sthAnivadbhAvaH sambhavati / anubandhakArye kartavye analvidhAviti niSedhAbhAvAt AmAdezadazAyAM uDakArasya itsaMjJAlopAbhyAmapahRtatvena AmsthAnyastvAbhAvAt anubandhAnAmanekAntatvAt / ekAntatvapakSe'pi algrahaNena anubandhasya grahaNaM na bhavati, 'anekAlizatsarvasya' ityatra zidgrahaNAt jJApakAt / anyathA idam izityAdizitAM zakAreNAnubandhena sahAnekAlatvAdeva siddhe kiM tena / ata eva tivAdyAdezeSu pittvAdi sidhyati / ata eva se picca' ityatra apidityarthavat / anyathA pitkAryasyAlvidhitvAttantra sthA 11 bA0 For Private and Personal Use Only Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajantapuMlliA kim / padavI / 'iita' iti guNe kRte / (246) siGasozca 6 / 1 / 110 // ege simsorati pare pUrvarUpamekAdezaH syAt / hareH / hareH / haryoH / harINAm / (247) macca ghe. 7 / 3 / 116 // hadubhyAmuttarasya rautsyAgherantAdezazcA. kaarH| ddhiH, harau / hoH / hariSu / evaM shriiptygnirviknnyaadyH| (24) anaGa sau 713 // sakhyurajasyAnaDAdezaH syAdasambuddhau sau pare / 'Gicca' (sU 43) ityntaadeshH| (241) alo'ntyAtpUrva upadhA shsh65|| antyAdalaH pUrvo varNa upadhAsamjJaH syAt / (250) sarvanAmasthAne cAsanivadbhAvasTauvAprasaktyA he pittvasyauvAprasaktau kiM tanniSedhena / tadidaM sthAnivatsUtre zabdenduzekhare prapaJcitam / guNe kRta iti / isiGasoriti zeSaH / hare as iti sthite apadAntatvAt 'eGaH padAntAt' iti pUrvarUpe aprApte ayAdeze prApte / siGasozca / 'eDaH pdaantaat| ityataH eka iti, atIti cAnuvartate / 'ami pUrvaH' ityataH pUrva ityanuvartate / 'eka: pUrvaparayoH' ityadhikRtam / tadAha-eGo GasiGasorityAdinA / hareH iti / pUrvapakSe rutva. visargo / paJcamyekavacanasya SaSThyekavacanasya ca rUpametat / yadyapi GasiGasau dvau, eDau ca dvau| tathApi na yathAsaGkhyamiSyate / 'yathAsaGkhyamanudezassamAnAM, svaritena' iti sutracchedamabhyupagamya yatra svaritatvaM pratijJAtaM tatraiva yathAsayavijJAnAditi yathAsaDDayasUtrabhASye spaSTam / 'acca gheH' 'upasarga ghoH ki ityAdinirdezAcca / horiti / SaSThIdvivacane yaNAdeze rUpam / harINAmiti / 'hasvanadyApaH' iti nuT / 'nAmi' iti dIrghaH / 'aTakupvAG' iti Natvam / hari i iti sthite 'dherDiti' iti guNe prApte / acca gheH / 'rAm' ityato rityanuvartate / 'idudbhayAm' iti 'aut' iti ca sUtramanuvartate / tdaah-idudbhyaamityaadinaa| antAdeza iti / alo'ntyaparibhASA. labhyametat / vRddhiriti / hara au iti sthite 'vRddhireci' iti vRddho, harau iti rUpami. tyarthaH / harigviti / 'AdezapratyayayoH' iti Satvam / atha sakhizabdAt suH / sakhi s iti sthite / anaG sau / 'sakhyurasambuddhau' ityanuvartate / 'aGgasya' ityadhikRtam / tadAha-sakhyuraGgasyetyAdinA / sau iti prathamaikavacanam , natu saptamIbahuvacanam , asambuddhAviti paryudAsAt / anaGi DakAra it nakArAdakAra uccAraNArthaH / anekAlatvAt sarvAdezatvamAzaGkaya Aha-Gicceti / sakhan s iti sthite upadhAkArya vakSyan upadhAsaMjJAmAha-alo'ntyAt / ala iti paJcamo / antyAditi sAmAnAdhikaraNyAt / alpratyAhAraH varNaparyAyaH / pUrvo'pyaleva gRhyate, sAjAtyAdityAha-antyAdala ityaadinaa| alaH kim / ziSTa ityatra zAsdhAtau As iti saghAtAt pUrvazakArasya upa For Private and Personal Use Only Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| mbuddhau 648 // nAntasyopadhAyAH dIrghaH syAdasambuddhau sarvanAmasthAne pre| (251) apRkta ekAlpratyayaH / / 41 // ekAtpratyayo yaH so'pRktasamjJaH syAt / (252) hallyAnbhyo dIrghAtsutisyapRktaM hala 61 // 6 // halantAtpara dIdhauM yo jhyApau tadantAcca paraM su ti si ityetadapRktaM hala lupyate / 'hallyAbhyaH kim ? praamnnoH| 'dIrghAt' kim ? niSkauzAmbiH / atikhaTvaH / dhAtvaM na bhavati / anyathA 'zAsa idahaloH' iti zakArasya ikaarprsnggH| varNanahaNaM kim / zAsdhAtau zA iti samudAyasya upadhAtvaM na bhavati / anyathA zA iti samudAyasya ikAraH syAt / na cAlontyaparibhASayA AkArasyaiva ikAro bhavatIti vAcyam , 'nAnarthake'lontyavidhiH' iti tanniSedhAt / sarvanAmasthAne / 'nopadhAyAH iti suutrmnuvrtte| na iti luptaSaSThIkaM pdm| tenAGgasyetyavayavaSaSThayantaM vizepyate / tadantavidhiH / 'ThUlope' ityato dIrgha ityanuvartate / tadAha-nAntasyetyAdinA / sakhAn s iti sthite apRktakArya vakSyan apRktasaMjJAmAha-prapRktaH / ekAliti karmadhArayaH / atraikazabdo'sahAyavAcI / 'eke mukhyAnyakevalAH' itymrH| s itysyaapRktsNjnyaayaam| ilngyaabbhyo| hal ca DI ca Apa ca iti dvandvaH / digyoge paJcamI / paramityadhyAhAryam / samAsaikadezayorapi DyAporeva dIrghAditi vizeSaNam, natu halaH, asambhavAt / evaM ca dIrghAditi dvitve ekavacanamArSam / halDyAubhya ityasya sutisyAkSiptaprakRtivizeSaNatayA pratyayagrahaNaparibhASayA ca tadantavidhiH / tatazca halantAcca dIrghaDyAbantAcca paramiti labdham / sutisi iti samAhAradvandvaH / apRktamiti haliti ca sAmAnAdhikaraNyenAnveti / ukAre ikAre ca lupte pariziSTaH sakArastakArazca sutisi ityanena vivakSitaH / tatazca halityanena sAmAnAdhikaraNyaM na virudhyate / 'lopo vyo' ityato lopa ityanuvartate / taca iha karmasAdhanamAzrIyate / lupyata iti lopH| karmaNi ghan / tdaah-hlntaatprmityaadinaa| halGyAbbhyaH kimiti / rAma ityAdAvadIrghAnta. tvAnna doSa iti praznaH / grAmaNIriti / grAma nayatIti vigrahaH / NI prApaNe 'satsU. dviSaH ityAdinA kvip / 'agragrAmAbhyAM nayateo vAcyaH' iti Natvam / halDyAbantatvAbhAvAnna sulopaH / dIrghAt kimiti / DyApordIrghatvAvyabhicArAt kimartha dIrghatvavizeSaNamiti praznaH / niSkauzAmbiH / atikhaTva iti / niSkrAntaH kauzAmbyAH, khaTvAmatikrAnta iti vigrahe 'nirAdayaH krAntAdyarthe paJcamyA' 'atyAdayaH krAntAdyarthe dvitIyayA' iti samAsaH / 'gostriyoH' iti hRsvatvam / ana DyAporhasvatvAna For Private and Personal Use Only Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ajantapuMliza - - - 'sutisi' iti kim / abhaitsIt / tipA sahacaritasya sipo grahaNA. sico grahaNaM nAsti / 'amuktam' iti kim / bibharti / 'hal' kim / bibheda / prathamahal kim / rAjA / nalopAdirna syAt / saMyogAntalopasyAsiddhatvAt / sakhA / he skhe| (253) sakhyurasambuddhau 7142 // sulopaH / sutisi iti kim ametsIditi / bhideluGi sic / atra takArAt sakArasya lopo na, sutisyanyatamatvAbhAvAdityarthaH / nanu sicassirevAyamityata aah-tipti| tipA sahacaritasya vibhaktirUpasyaiva grahaNAt sico grahaNaM netyarthaH / apRktamiti ki bimatIti / atra ti iti samudAyasya na haltvam / takArastu yadyapi teravayavaH hala / tathApi tasya nApRktatvam / vastutastu ukAre ikAre ca lupse pariziSTaH sakArastakA. razca sutisi ityanena gRhyate, halzabdasAmAnAdhikaraNyAdityuktam / nAtra ikAralopo'sti / ato halgrahaNenaiva bibhartItyatra lopAbhAvasiddheH apRktagrahaNasya nedaM pratyudAharaNam / dvitIyahalgrahaNasya prayojanaM pRcchati -hala kimiti / bibhedeti / bhideliTa tip gal / galaH akArasya halatvAbhAvAna lopH| prathamahala kimiti / rAjan s iti sthite upadhAdIdhe saMyogAntalopenaiva raajetyaadisiddheritiprshnH| nanvidaM rAjeti kathaM pratyudAharaNam / saMyogAntalopenaiva anyathAsiddhatvAdityata Aha-nalopAdirna syAditi / saMyogAntalope sati nalopo na syAditi bhAvaH / abhino'tretyatra utvamA. 'dizabdArthaH / bhidelachi sipa / 'itazca' iti ikaarlopH| 'sipi dhAto rurvA' iti rutvam / saMlopaH / atra 'ato roraplutAt' ityutvaM na syAt / kuta ityata AhasaMyogAntalopasyAsiddhatvAditi / halGyAdilopastu nAsiddhaH, SaSThaprathamapAdasthatvAditi bhAvaH / atra kvacit pustakeSu dIrghAt kimityArabhya sNyogaantlopsyaasiddhtvaat| ityantaH sandarbho na dRzyate / yuktaM caitat , mUlakRtaiva prauDhamanoramAyAmasya sandarbhasya pradarzitatvAditi zabdenduzekhare vyaktam / ___ sakheti / sulope sati 'na lopaH' iti nakAralopaH / naceha 'su'mAzritya anaGi kRte tannakAramAzritya sorlopona sambhavati, sannipAtaparibhASAvirodhAditi vaacym| 'svatantraH kartA' ityAdinirdezena anaDo nakAramAzritya sulope kartavye sannipAtaparimApAyA apravRtterityAhuH / he sakhe iti / 'anaG sau' ityatra asambuddhAvityanuvRtteranakabhAve dvasvasya guNe 'eGhasvAt' iti sulope rUpam / sakhi au iti sthite NitkArya vRddhiM vakSyan NidvadbhAvaM drshyti-skhyursmbuddhau| sakhyuriti digyoge paJcamI / 'aGgasya' ityadhikRtaM paJcamyA vipariNamyate / prmitydhyaahaarym| 'ito't sarvanAmasthAne' ityataH sarvanAmasthAne ityanuvartate / asambuddhAvityabhedenAnveti / 'goto Nit! ityato Niditi prathamAntamanuvRttam / tatsamAnAdhikaraNyAt asambuddhAviti sarva For Private and Personal Use Only Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] bAlamanoramAsahitA / 165 sakhyuraGgAtparaM sambuddhivarja sarvanAmasthAnaM NidvatsyAt / (254) acA Niti 7 / 2 / 115 // miti Niti ca pare'jantAGgasya vRddhiH syAt / sakhAyo / skhaayH| sakhAyam / sakhAyo / ghisaMjJAbhAvAna tatkAryam / skhyaa| sakhye / (255) khyatyAtparasya 61112 // khitizabdAbhyo khItIzabdAbhyAM kRtayaNAdezAbhyAM parasya asisorata utsyAt / skhyuH| (256) aut 7 / 3 / 118 // idudbhayA parasya DerautsyAt / ukArAnuvRttiruttarArthA / sakhyau / zeSa harivat / zobhanaH sakhA - nAmasthAne iti ca saptamI prathamA kalpyate / tdaah-skhyurnggaadityaadinaa| Niditi / NitkAryakRt syaadityrthH| NicchabdastakAryAtidezArtha iti bhAvaH / aco Niti / na ca Na ca au tau itau yasya tat Nit / 'mRjeH' ityato vRddhirityanuvartate / aGgasyetyadhikRtamacA vizeSyate / tdntvidhiH| tadAha-ajantasyetyAdinA / sthAnasAmyAdikArasya vRddhiraikaarH| tasya AyAdezaH ityabhipretya Aha-sakhAyAviti / evaM sakhAyaH, sakhAyam, sakhAyau / sakhIn iti zasi harivadrapam , asarvanAmasthAnatvANisvAbhAvAt na vRddhiH / ghisaMjJAbhAvAditi / 'zeSo dhyasakhi' ityatra asakhIti paryudAsA. diti bhAvaH / na tatkAryamiti / ghiprayuktakArya netyrthH| sakhyeti / sakhi A iti sthite vitvAbhAvAt 'ADo nAstriyAm' iti nAbhAvAbhAve yaNi rUpam / sakhye iti / sakhi e iti sthite dhitvAbhAvAt 'Giti' iti guNAbhAve yaNi rUpam / sisoH sakhi as iti sthite dhitvAbhAvAt 'gheDiti' iti guNAbhAve yaNi sakhyas iti sthite / khyatyAt parasya / khikhI ityanayoH titI ityanayozca kRtayaNA. dezayoH khyatya iti nirdeshH| yakArAdakAra uccAraNArthaH / 'eGaH padAntAt' ityataH atItyanuvartate / tacca parasyeti sAmAnAdhikaraNyAt SaSThayantaM vipariNamyate / 'usi. sozva' ityato siGasorityanuvartate / avyvsssstthyessaa| tatazca kasiGasoravayavasya ata iti labhyate / 'Rta ut' ityataH udityanuvartate / 'ekaH pUrvaparayoH' iti tu nivRttam / prgrhnnsaamrthyaat| anyathA khyatyAditi paJcamonirdezAdeva siddhe kiM tena / tadAha-khitizabdAbhyAmetyAdinA / sakhyuriti / sakhyas iti sthite yakArAdakArasya ukAre rutvavisargau / Dau sakhi i iti sthite ghitvAbhAvAt 'aJca gheH' ityasthApravRttyA savarNadIce prApte / aut / 'idudbhyAm' iti sUtramanuvartate / 'DerAm' ityato cheriti ca tdaah-dudbhyaamityaadinaa| nanu ghisaMjJakeSu harikavyAdiSu 'aJca gheH iti pravartate / nadIsaMjJakeSu tu 'idudbhyAm' iti pUrvasUtraM pravartate / ataH sUtradvayavipayAdanyo sakhipatizabdo evAsya sUtrasya viSayau iti vyaktam / evaM ca ukArAnu. vRttiya'theMtyata Aha-ukAreti / ukArAnuvRttiH 'acca gheH' ityuttrsuutre'nuvRttythetyrthH| For Private and Personal Use Only Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajantapuMliza susakhA / suskhaayau| susakhAyaH / anajidbhAvayorAjatvAttadante'pi pravRttiH / samudAyasya sakhirUpavAbhAvAt 'asakhi' (sU 243 ) iti niSedhApratteghisaMjJA / susakhinA / suskhye| usikasorguNe kRte kRtayaNAdezasvAbhAvAt 'khyatyAt-' (sU 255) ityuttvaM na / susakheH / susakhAvityAdi / evamatizayitaH sakhA atisakhA / 'paramaH sakhA yasya' iti vigrahe paramasakhA paramasakhAyau ityAdi / gauNatve. sakhyau iti / Derauttve yaNi rUpamiti bhAvaH / susakheti / prAdisamAsaH / 'rAjAhassakhibhyaSTac' iti Taca tu na bhavati, 'na pUjA nAt' iti niSedhAt / anaG sau, upadhAdIrghaH hallyAdilopaH, 'na lopaH' iti nakAralopaH iti bhaavH| susakhAyau susakhAya iti / NidvadbhAvo vRddhiH AyAdeza iti bhAvaH / nanvanakSaNidvattve sakhizabdasya vidhIyamAne kathaM susakhizabde syAtAmilyata AhaanaGa ityAdi / aGgAdhikArasthatayA 'padAGgAdhikAre' iti paribhASayA sakhizabdA. nte'pi pravRttirityarthaH / nanvevaM sati susakhizabde asakhi iti paryudAsAt ghitvAbhAve nAtvAdi na syAdityata Aha-samudAyasyeti / naca susakhizabdasya sakhizabdarUpatvA. bhAve'pi sakhizabdAntatvAdasakhIti paryudAso'pi durnivAra iti vAcyam / 'zeSo dhyasakhi' ityasya padAGgAdhikArasthatvAbhAvAditi bhAvaH / susakhineti / ghitvAnAtve rUpam / susakhaye iti / 'dheDiti' iti guNe ayAdezaH / isIti / GasiGasoH 'dheDiti' iti guNe kRte 'khyatyAt' ityuttvaM netyanvayaH / kuta ityata Aha-kRtayaNAdezatvAbhAditi / 'khyatyAt' ityatra kRtayaNAdezanidezena yatra yaNAdezapravRttistatraivottvapravRtteriti bhaavH| susakheriti / GasiGasoretadrapam / suskhaaviti| 'acca ghe." ityautvam / evamiti / susakhizabdavadityarthaH / atisakheti / prAdisamAsaH 'na pUjanAt! iti na Tac / . vastutastu udAhRte susakhizabde atisakhizabde ca ghisaMjJA na bhavatyeva / 'zeSo dhyasakhi' ityatra hi asakhIti zeSavizeSaNam / tadantavidhiH / sakhizabdAntabhinnaH zeSo ghisaMjJaka iti labhyate / ata eva 'yasyeti ca' iti sUtre IkAre parataH ikAralope kimudAharaNam / sakhItyatra 'sakhyazizvIti bhASAyAm' iti DISi ikaarlopH| na ca savarNadIgheNa nirvAhaH zaGkayaH / sakhomatikrAntaH atisakhiH / prAdisamAsaH / 'gostriyoH' iti hasvaH / atisakherAgacchati ityatra ikAralopAbhAvAt savarNadI tasya ekAdezasya pUrvAntatayA sakhigrahaNena grahaNAt asakhIti paryudAse ghisaMjJAprati. SedhApatteH / ikAralope tu sati DoSo hasvatve kRte nAyaM sakhizabdaH / DIpastadavayavatvAbhAvAt iti bhASya saGgacchate iti zabdenduzekhare prapaJcitam / paramasakheti / bahuvIhitvAttatpuruSatvAbhAvAnna Taca / nanu bahuvIhau sakhizabdasya gauNatvAt kathama For Private and Personal Use Only Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 'pyanaNittve pravartete / sakhImatikAnto'tisakhiH / liGgaviziSTaparibhASAyA anityatvAnna Taca / harivat / ihAnajittve na bhavataH / 'gotriyoH- (sU 656) iti hrasvatvena sakhizabdasya lAkSaNikatvAt / 'lakSaNapratipadokyoH pratipadoktasyaiva prahaNAt' ( pa 114) (257 ) patiH samAsa eva shaa|| patizabdaH samAsa eva ghisaMjJaH syAt / ptyaa| patye / patyuH / patyuH / patInAm / ptyo| zeSa harivat / samAse tu bhUpataye / katizabdo nityaM bhuvcnaantH| (258) narNitve, gauNamukhyayormukhya kAryasampratyayaH iti nyAyAt / ityata Aha-gauNatves pIti / 'midaco'ntyAt' iti sUtre 'tRjvat kroSTu' 'striyAMca' iti (atra ca) bhASyakaiyaTayoH tathA dRSTatvAditi bhAvaH / pratisakhiriti / 'atyAdayaHkrAntAya) dvitIyayA' iti smaasH| 'gostriyoH' iti hasthaH / 'rAjAhassakhibhyaSTac' iti Tac tu na bhavati / tasmin kartavye hasvasya bahapekSatayA bahiraGgatayA asiddhatvena iikaaraanttvaat| nanvevamapi 'prAtipadikagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNam' iti paribhASayA sakhIzabdAntAdapi Tac syAdityAzakya Aha-liGgaviziSTeti / 'zaktilAGgalAza' iti vArtike ghaTaghaTIgrahaNAttasyAH anityatvamivi bhaavH| nanu harivaditi katham , anaGgidvadA. vayoH pravRttau rUpabhedAdityata Aha-raheti / kuto na bhavata ityata aah-gostriyo| riti / lAkSaNikasvAditi / lakSaNaM zAstraM tatra bhavaH ityarthe 'bahvaco'ntodAttAt' iti vA adhyAtmAditvAhA un / atisakhizabdasvarUpasya sAmAnyatazzAstrAdunneyatvA. diti yAvat / sakhizabdastu naivam / samAnaM khyAyate janairityarthe iNiti Dicceti yalopa iti cAnuvartamAne 'samAne khyaH sa codAtta:' iti khyAdhAtoriNazca viziSyo. pAdAnena vyutpAditatvena tasya pratipadoktatvAditi bhAvaH / nanu lAkSaNikasyApi grahaNaM kuto netyata Aha-lakSaNeti / lakSaNazabdena lAkSaNika vivakSitam / viziSya pratyakSopadiSTaM pratipadoktamityucyate / tayormadhye pratipadoktasyaiva grahaNamiti pari. bhASitatvAdityarthaH / pratipadoktaM jhaTityupasthitikam / lAkSaNikaM tu lakSaNAnusandhAnAdvilambitopasthitikam / pratipadoktamAdAya zAstrasya caritArthatvAnna lAkSaNike pravRttiriti nyAyasiddhA gheyaM paribhASA / ___ atha patizabde vizeSaM darzayati-patiH samAsa eva / 'zeSo dhyasakhi' ityato dhItyanuvartate / tadAha-patizabda ityAdinA / ptyaa| patye iti| dhitvAbhAvAnAtvagu. NAbhAve yaNi rUpam / patyuriti / 'khyatyAt' ityuttvam / patyAviti / ghitvAbhAvAt 'acca ghe." ityabhAve 'aut' iti Derauttve yaNi rUpam / ArambhasAmarthyAdeva niyamA. rthatve siddha evakArastu patireva samAse ghiriti viparItaniyamavyAvRttyarthaH / tena suhariNetyAdi sidhyati / samAse tu bhUpataye iti / bhUpatinetyAdyupalakSaNam / 'sItAyAH For Private and Personal Use Only Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 168 'siddhAntakaumudI [ ajantapuMDiza bahugaNavatuDati saGkhyA 1 / 1 / 23 // ete saMkhyAsaMjJAH syuH / ( 256 ) Dati ca 1 / 1 / 25 // DatyantA sakhyA SaTsaMjJA syAt / ( 260 ) pratyayasya . lukzlulupaH 1 / 2 / 61 // lakzluluprAbdaiH kRtaM pratyayAdarzanaM kramAttattatsaMjJaM syApataye namaH' ityAdi tvArSam / atha katizabde vizeSaM darzayati-katizabdo nityaM bahuvacanAnta iti / 'kimaH saGkhyAparimANe' ityanena kiMzabdAt bahutvasaGkhyAvacchinnasayeyaviSayaprazna eva DatiH, iti bhASye spaSTatvAditi bhAvaH / atha SaTsaMjJA kArya vakSyan SaTsaMjJopayoginI saGkhyA saMjJAmAha - bahugaNa / bahuzca, gaNazca vasuzca, Datizca iti samAhAradvandvaH / etat saGkhyAsaMjJaM syAdityarthaH / phalitamAha - ete iti / bahnAdaya ityarthaH / bahugaNazabdAviha tritvAdiparArdhAntasaGkhyAvyApakadharmavizeSavA cinau gRhyete na tu vaipulyasaTdhavAcinau saGkhyAyate'nayeti anvarthasaMjJAvijJAnAt / vatu I tI pratyayau | saMjJAvidhAvapi iha tadantagrahaNam, kevalayoH prayogAnarhatvAt / vaturiha 'yattadetebhyaH parimANe vatup' iti taddhitapratyayo gRhyate / na tu 'tena tulyaM kriyA cetiH' iti vatirapi, ukArAnubandhAt / Datirapi 'kimaH saGkhyAparimANe 'Dati ca' iti vihitaH taddhita eva gRhyate, vatunA sAhacaryAt / na tu bhAterDavaturiti vihitaH kRdapi / nanu 'saGkhyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuc' ityAdisaGkhyApradezeSu bahvAdInAmeva caturNA grahaNaM syAt / na tu lokaprasiddhasaGkhyAvAcakAnAmapi, 'kRtrimA kRtrimayoH kRtrime kArya sampratyayaH' iti nyAyAt / tatazca paJcakRtva ityAdi na syAditi cenna - saGkhyAyA atizadantAyA: kanU' ityatra tizadantaparyudAsabalena saGkhyApradezeSu kRtrimA kRtrimanyAyA pravRttijJApanAt / nahi viMzatitriMzadAdizabdAnAM kRtrimA saGkhyAsaMjJA'sti / nacaivaM sati bahugaNagrahaNavaiyarthya zaGkayam, tayorniyataviSayaparicchedakatvAbhAvena lokasiddhasaGkhyAtvAbhAvAt / ata eva bhASye 'etatsUtramatidezArthaM yadayamasaGkhyAM saGghayetyAha' ityuktaM saGgacchata ityAstAM tAvat / iti ca / utItyavibhaktiko nirdezaH / pratyayatvAttadantaprahaNam / pUrvasUtrAt saGghayetyanuvartate / 'SNAntA SaT' ityataH SaDiti ca / tadAha-ityanteti / saGkhyeti kim ? patiH / 1 atha SaTsaMjJAkArya lukaM vakSyannAha - pratyayasya luk / 'adarzanaM lopaH' ityato'darzanamityanuvartate / pratyayasyAdarzanaM lukzlulupsaMjJakaM syAdityarthaH pratIyate / evaM sati ekasyaiva pratyayAdarzanasya tisro'pi saMjJAH syuH / tatazca hantItyatra zabluki 'ilo' iti dvitvaM syAt, juhotItyatra zlau sati 'uto vRddhirbuki hali' iti vRddhiH syAt / ato naivamarthaH / ki tu lukzlulupa ityAvartate / tatazca luk kalu lup ityuccArya vihitaM pratyayasyAdarzanaM yathAsaGkhyaparibhASayA kramAt lugAdisaMjJaM syAditi labhyate / ato noktasaMkara ityabhipretya Aha - lukluluprAbdairityAdinA / phale luk, juhotyA For Private and Personal Use Only Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] baalmnormaashitaa| 166 t / (261) SaDbhyA luka 71 // 22 // SaDbhyaH parayojezzasoluMk syAt / (262) pratyayalope pratyayalakSaNam 121162 // pratyaye lupte'pi tadAzritaM kArya syAt / iti 'jasi ca' (sU 241) iti guNe prApte / (263) na lumatAGgasya 161 / 63 // luk ilu lup ete lumantaH / lumatAzabdena lupte tannimitamAkArya na syAt / kati / kati / ktibhiH| katibhyaH / ktibhyH| katInAm / katiSu / asmayuSmakSasajJakAstriSu sruupaaH| trizabdo nityaM bahuvacanAntaH / dibhyaH caluH, janapade lup ityAdividhipradezeSu 'asya sUtrasya zATakaM vaya' itivadvAvisaMjJAvijJAnAt nAnyonyAzrayaH / tadevaM katizabdasya SaTsaMjJAyAm / SaDbhyo luk / jayazasorityanuvartate / tadAha-SaDbhyaH parayorityAdinA / jasi lupte'pi 'jasi ca' iti guNamAzaktuimAha-pratyayalope pratyayalakSaNam / pratyayaH lakSaNaM nimittaM yasya tat pratyayalakSaNam / pratyayasya lope sati pratyayanimitta kArya syaadityrthH| phalitamAhapratyaye lupte'pItyAdinA / sthAnivadAvAdeva siddhe alvidhyarthamidaM sUtram / yatra pratyaya. syAsAdhAraNaM rUpaM prayojakaM tadeva kArya pratyayalope sati bhavatIti niyamArtha ceti bhASyAdiSu spaSTam / iti jasi cetIti / anena sUtreNa luptaM pratyayamAzritya 'jasi ca'. iti guNe prApte ityrthH| na lumatAGgasya / pratyayalope pratyayalakSaNamityanuvartate / lu ityekadezo'syAstIti lumAn / lukzabdaH zluzabdaH lupzabdazca / tena zabdena pratyayalope vihite sati pratyayanimittakamaGgakArya na syAdityarthaH / tadAha-jukchu ityaadinaa| aGgasya ityanuktau paJca sapta ityAdau 'susikantam' iti padasaMjJA na syAt , jazzaso kA luptatvAt / tatazva 'na lopaH prAtipadikAntasya' iti nalopo na syAt / ato'Ggasyetyuktam / evaM ca jasi lukA lupte pratyayalakSaNAbhAvAt 'jasi ca' iti guNo na bhavati ityabhipretyodAharati-katIti / prasaGgAdAha-asmaditi / trigviti / puNstriinpuNsmkessvityrthH| sarUpA iti / samAnAni rUpANi yeSAmiti vi. grhH| liGgavizeSabodhakaTAbAdyabhAvAditi bhAvaH / nacaivaM sati 'aliGga yuSmadasmadI' iti 'sAma Akam' iti sUtrasthabhASyavirodha iti vAcyam , padAntarasaMnidhAnaM vinA liGgavizeSo yuSmadasmacchabdAbhyAM na pratIyata iti hi tadarthaH / ata eva 'na SaTsvasrAdibhyaH' iti paJcannAdiSasajJakebhyaH TAkIgniSedhaH saGgacchate / anyathA sItvAbhAvAdeva tadabhAve siddhe ki tena / ata eva ca 'De prathamayoH' iti sUtre bhASye yuSmAnityatra 'tasmAcchaso naH puMsi' ityupanyAsaH saGgacchate / ata eva ca 'netarAccha. ndasi' iti sUtre zizInumAdibhiryuSmadasmadAdyAdezAnAM vipratiSedhaparaM vArtikaM ta. drAdhyaM ca saGgacchata iti dik / For Private and Personal Use Only Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI ajantapuMlisa trayaH / trIn / tribhiH / tribhyaH / tribhyaH / (264) strayaH 71 / 6 // trizabdasya prayAdezaH syAdAmi / trayANAm / paramatrayANAm / gauNatve tu neti kecit / priyatrINAm / vastutastu priyatrayANAm / triSu / dvizabdo nityaM dvivacanAntaH / (265) tyadAdInAmaH 7 / 2 / 102 // eSAmakAro'ntAdezaH syAdvibhako / 'dviparyantAnAmeveSTiH' (vA 4468) dvau| dvau / dvAbhyAm / hAbhyAm / dvAbhyAm / dvayoH / dvayoH / 'dviparyantAnAm' iti kim / bhavAn / bhavantau / bhvntH| saMjJAyAmupasa. trizabde vizeSamAha / trizabda iti / tri Am iti sthite nuTi dI gatve trINAmiti praapte| strayaH / 'Ami sarvanAmnaH' ityataH AmItyanuvartate / tadAhatrizamdasyetyAdinA / anekAlatvAt srvaadeshH| nuTU dIrghazca / tadAha-trayANAmiti / 'raya iti tu noktam , iyaG anaG ityAdivat DakArAtpUrvasya akArasya uccAraMNArthatvazaGkAprasaGgAt / aGgAdhikArasthatvAt 'padAGgAdhikAre' iti paribhASayA ri. ti tadantagrahaNamityabhipretyodAharati-paramatrayANAmiti / paramAzca te trayazceti vigrahaH / priyAH trayo yasya iti priyatrizabdo bahuvIhiH / tasyAnyapadArthapradhAnatvAdekadvibahuvacanAni santi / ato harivattasya rUpANi / tatra trayAdezamAzaya AhagauNatve viti / trizabdasya upasarjanatve 'strayaH' iti na bhavatIti kecidaahrityrthH| 'gauNamukhyayormukhya kAryasampratyayaH' iti nyAyAt iti bhAvaH / vastutasviti / priyaprayANAmityeva rUpa vastutvena jJeyamityarthaH / prAmANikamiti yAvat / gauNamukhyanyAyastvatra na pravartate, tasya padakArya evaM pravRtteH / ata eva upasarjanAnAM sarvanAmatvapratiSedha Arabdho vArtikakRtA / ata eva ca priyatistretyAdau titrAdayaH bhASye udAhRtAH saGgacchanta ityanyatra vistrH| __ atha dvizabde vizeSamAha-dvizabda iti / tasya dvitvaniyatatvAditi bhAvaH / dvi au iti sthite / tyadAdInAmaH / 'aSTana A vibhakto' ityato vibhaktAvitya. nuvartate / eSAmiti / tyadAdInAmityarthaH / tyada AdiryeSAmiti vigrahaH / antA. deza itylo'ntypribhaassaalbhyH| vibhakto kim ? tat phalam / 'svamonapuMsa. kAt' iti luki atvaM na / dviparyantAnAmiti / sarvAdigaNe ye tyadAdayaH paThitAH teSAmiha dviparyantAnAmeva grahaNe bhASyakArasya icchetyarthaH / dvizabdasya dvivacaneSu parato' tve kRte raamshbdvdrupaanniityaah-dvaavityaadi| dviparyantAnAmiti kimiti / yuSmadasmadorAtvayatvalopaibarbAdhAt kimaH kAdezavidhAnAcca teSAM tyadAdiSvantarbhAve'pi na doSa iti praznaH / bhavAn / bhavantAviti / bhavat s iti sthite 'ugidacAm' iti numi halDyAdilope saMyogAntalope 'atvasantasya ca' iti doghe bhavAniti rUpam / dvipa. tviAnimittAle zAsanAgirakAnamA wraangamnamasawwanmartinepata For Private and Personal Use Only Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 171 janatve ca nAtvam / sarvAdyantargaNakAryatvAt / dvirnAma kazcit / dviH / dvo / dvyH| dvAvatikrAnto'tidviH / harivat / prAdhAnye tu paramadvAvityAdi / zroDulomiH / auddulomii| bahuvacanetu uddulomaaH| 'lomno'patyeSu bahuSvakAro vaktavyaH (vA 2560) / baahvaadiino'pvaadH| auDalomim / moddlomii| uDulomAn / iti idantAH // 'vAtapramIH' (u 441) ityuNAdisUtreNa mAla IpratyayaH / sa ca kit / vAtaM pramimIte iti vAtapramIH / 'dIrghAjasi ca (sU 239) / vAtapranyo / vAta. ya'ntAnAmityabhAve tu bhavat sa iti sthite takArasya atve kRte 'ato guNe' iti pararUpe 'ugidacAm' iti numi 'sarvanAmasthAne' iti dIdhe sulope nalope bhavA iti syAt / tathA bhavat au iti sthite pUrvavattakArasya atve pararUpe numi dIrdhe ca bhavAnAviti syAditi bhAvaH / atha yaduktaM 'saMjJopasarjanIbhUtAnAM sarvAdigaNakAryamantargaNa. kArya ca na bhavati' iti tat smaaryti-sNshaayaamityaadinaa| dirnAmeti / nAmetyavyayaM prasiddhau / dviriti prasiddhaH kazcit ityarthaH / atra ca saMjJAbhUtasya dvizabdasya ekadvibahuvacanAni santi, ekadvivyAdiSvapi dvisaMjJakatvasambhavAdityabhipretya AhadviH dvI dvaya iti / pratidviriti / 'atyAdayaH' iti smaasH| paramadvAviti / karmadhArayo'yam / saMjJopasarjanatvAbhAvAdiha atvaM bhavatyeva / AGgatvena padAGgAdhikAraparibhASayA tadantagrahaNAditi bhAvaH / uDUni nakSatrANIva lomAni yasya saH uddulomaa| tasyApatyamoDulobhiH 'bA. hvAdibhyazca' iti in / 'namtaddhite' iti TilopaH / aadivRddhiH| asya ekavacana dvivacanayoH sarvatra harivadrapam / tadAha-auDulomiH / auDulomI iti / bahuva cane tu uDu. lomA iti / nanu tathA rUpaM katham , bAhvAdigaNasthatvena ina: prasaGgAdityata Ahalomno'patyeSu bahuSvakAro vktvyH| lomanzabdAt bahuSvapatyeSu vivakSiteSu akAraH pratyayo vaktavya ityrthH| bAhAdIJa iti / bAhvAdigaNAdvihitasya imo'pavAda ityrthH| uDuloman a iti sthite 'nastaddhite' iti ttilopH| NitvAbhAvAt kitvAbhAvAcca nAdivRddhiH / uDulomazabdaH akArAntaH / tasya sarvatra bahuvacaneSu rAmavadrapamiti bhAvaH / idantaprakaraNam / - athedAnImIkArAntA nirUpyante / tatra vAtapramIzabdo dvidhA / 'mAG mAne' iti dhA. torIpratyayAntaH kvibantazca / tatra prathama vyutpAdayati-vAtapramIrityAdinA / kidityanantaraM nipAtyata iti zeSaH / vAtamiti / vAtamityupapade kartari mAGdhAtorIpratyaye kisvAt 'mAto lopa iTica' ityAllope 'upapadamati' iti samAse tasmAt subutpattau vAtapramIriti prathamaikavacanam / aDyantatvAnna sulopH| etadarthameva halGyAdisUtre For Private and Personal Use Only Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 172 siddhAntakaumudI [ ajantapuMliGga pramyaH / he vAtapramIH / 'ami pUrva:' ( sU 194) / vAtapramIm / vAtapramyau / vAtapramIn / vAtapramyA / vAtapramIbhyAm / vAtapramye / vAtapramIbhyAm / vAtaprabhyaH / vAtapramIbhyAm / vAtapramyaH / vAtapramyoH / vAtapramyAm / dIrghatvAnna nud tu savarNadIrghaH / vAtapramI / vAtapramyoH / vAtapramISu / evaM yayopapyAdayaH / yAntyaneneti yayIrmArgaH / pAti lokamiti papIH sUryaH / 'yApoH kidddve ca' ( u 439 ) iti IpratyayaH / kkibantavAtapramIzabdasya tvami zasi kau ca vizeSaH / vAtaprabhyam / vAtapramyaH / vAtapramyi / 'erane kAcaH -' (sU 272 ) iti vakSyamANo yaN / pradhI* satyapi dIrghagrahaNe GIbgrahaNamiti bhAvaH / dIrghAditi / vAtapramI auiti sthite 'dIrghAjjasi ca' iti pUrva savarNadIrghe niSiddhe 'iko yaNaci' iti yaNi vAtapramyAviti rUpami - tyarthaH / he vAtapramIriti / dIrghAntatvAt 'hrasvasya guNaH' iti na / zramIti / vAtapramI am iti sthite 'ami pUrva:' iti pUrvarUpe vAtapramAmiti rUpamityarthaH / 'eranekAcaH' iti yaNtu na, IpratyayAntasya dhAtutvAbhAvAt / vAtapramIniti / pUrvasavarNadIrghe 'tasmAcchasaH' iti natvam / vAtapramyeti / adhitvAt 'AGo nA'striyAm' iti bhAvasyAbhAve yaN / vAtapramye iti / adhitvAt GaGasiGassu 'gherDiti' iti guNo na / vAtapramyAmiti / Ami yaNAdeze rUpam / dIrghatvAnna nuT, 'hasvanadyA:' iti hrasvagrahaNAditi bhAvaH / GauM tviti / vAtapramI i iti sthite paratvAdyaNAdezaM bAdhitvA savarNadIrghe vAtapramI iti rUpam / adhitvAdidudantatvAbhAvAcca 'acca gheH' iti, 'aut' iti ca na bhavati / vastutastu 'IdUtau ca saptamyarthe' iti sUtre 'saptamyantamI ddantaM loke nAsti / ataH 'somo gaurI a. dhizritaH' 'mAmakI tanU' iti veda eva tadudAharaNam' iti bhASyavirodhAdvAtapramI iti saptamyantasya loke prayogo netyanumIyata iti zabdenduzekhare spaSTam / yAporiti / 'yApoH kidve ca' iti auNAdikasUtram / yAdhAtoH pAdhAtozca IpratyayaH syAt sa kit / prakRtibhUtayordvitvaM cetyarthaH / kittvAt 'Ato lopa iTi ca ityAllopaH / abhyAsahasvaH / kvibantavAteti / 'mAG mAne' ityasmAt kartari kvipi 'ghumAsthA' iti Itve vAtapramIzabda iti kecit / tanna, 'IsvamavakArAdau' iti vArtikavirodhAt / mIJ hiMsAyAm iti mIdhAtoH kvipi tu vAtapramozabdo nirbAdhaH / vakSyamANo yaNiti / ami pUrvarUpaM, zasi pUrvasavarNadIrgha, Gau savarNadIrghaM ca bAdhitvA paratvAt 'eranekAcaH' iti yaNa, IkArAntadhAtutvAditi bhAvaH / pradhIvaditi / prakRSTaM dhyAyatIti pradhIH / 'dhyAyateH samprasAraNaM ca' iti kvipi yakArasya smprsaarnnmikaarH| 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpam / 'halaH' iti dIrghaH / asya ca IkArAntadhA / For Private and Personal Use Only Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAlamanoramAsahitA / 173 vat bahvayaH zreyasyo yasya saH bahuzreyasI / dIrghasyantatvAt 'halubyAp-' ( sU 252 ) iti sulopaH / (266) yU stryAkhyau nadI 1 | 4 | 3 || IdUdantau nityastrIliGgI nadIsaMjJau staH / 'prathamaliGagrahaNaM ca' ( vA 1036) / pUrva stryAkhyasyopa tutvAt ami zasi Gau ca 'eranekAcaH iti yaNAdezaH / 1 bahvaya iti / 'bahvAdibhyazca' iti GIS / zreyasya iti / atiprazastAH ityarthaH / 'dvivacanavibhajyopapade' iti Iyasun / 'prazasyasya zraH' iti zraH / 'ugitazca' iti GIp / bahuzreyasIti / 'striyAH puMvat' iti puMvattvam / 'gostriyoH' iti svastu na 'yaso bahuvrIheneti vAcyam' iti tanniSedhAt / bahuzreyasI s iti sthite prakriyAM darzayati -- dIrghaGayantatvAditi / nanu zrayasIzabda eva vyantaH / pratyayagrahaNe yasmAt sa vihitastadAdereva grahaNAt / naca 'strIpratyaye na tadAdiniyamaH' iti niSedhAnneha tadAdiniyama iti vAcyam, anupasarjana eva strIpratyaye hi 'na tadAdiniyamaH' iti pratiSedhaH / iha tUpasarjanatvAttadAdiniyamo'styeveti cet, astu zreyasI zabdasyaiva rUyantatvam, natu bahuzra yasIzabdasya / tathApi halDyAdiloponra nirbAdhaH / soH DyantAt zreyasIzabdAtparatvasya anapAyAt / nahi halDyAbbhya iti vihitavizeSaNam, pramANAbhAvAt / yA lA kA ityAdAvavyAptezca tatra soSTAbantAdvihitatvAbhAvAt yattatkimiti halantebhyasuyutpattau tyadAdyatve (kimaH katve ca) satyeva TApaH pravRtteH / naca tatra halantAdvihitatvena nirvAhaH zaGkayaH, yaH saH kaH ityAdAvativyApteH kartA sakhA ityAdAvavyAptezcetyAstAM tAvat / 'dIrghAjjasi ca' iti pUrvasavarNadIrghaniSedhe yaNi bahuzreyasya / bahuzreyasyaH / he bahu yasI s iti sthite nadIkAryaM vakSyan nadIsaMjJAmAha - yU khyAkhyau nadI | Izva Uzva yU / pUrvasavarNadIrghaH / 'dIrghAjjasi ca' iti niSedhAbhAvarachAndasaH / vyAkhyAnAddIrdhayoreva grahaNam / striyamAcakSAte strAkhyau / zabdAvityarthA labhyate / yU iti tadvizeSaNam / tadantavidhiH / striyAmityeva siddhe AkhyAgrahaNaM nityastrIliGgalAbhArtham / dvitve nadItyekavacanaM chAndasam / tadAhaIdUdantAvityAdinA / yU kim mAtre / 'ANnadyAH' iti na bhavati / strIliGgA viti kim ? vAtapramye / nityeti kim ? grAmaNye / nanu prakRte bahuzreyasIzabdasya puMliGgasvAt kathaM nadIsaMjJetyata Aha- prathama liGgagrahaNaM ceti / vArtikrametat / prathamasya samA sAdivRttipravRtteH pUrvaM pravRttasya strIliGgasya 'yU stryAkhyau ' ityatra grahaNaM kartavyamityarthaH / nanvevaM sati samAsAdivRtyabhAve gauryAdizabdAnAM nadItvaM na syAdityAzaGakya apizabdamadhyAhRtya vyAcaSTe - pUrvamityAdinA / samAsAdivRttipravRtteH pUrva strIlisasya sataH vRttidazAyAmupasarjanatayA strIliGgatvAbhAve'pi nadItvaM vaktavyamiti vA - For Private and Personal Use Only Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 174 siddhAntakaumudI - [ajantapuMliGga sarjamatve'pi idAnI nadItvaM vaktavyamityarthaH / (267) ambArthanaghorhasvaH 7 / 3 / 107 // ambAnI nadyantAnAM ca hasvaH syAt sambuddhau / he bahuzreyasi / zadhi bahuzreyasIn / (268) ApanadyAH 7 / 3 / 112 // nadyantAtpareSAM vitAmADA. gamaH syAt / (266) ATazca // 1 // 40 // bATo'ci pare vRddhirekAdezaH syAt / bahuzreyasyai / bahuzreyasyAH / bhushreysyaaH| nadyantAtparatvAnnu / bahuzreyasInAm / (270) rAmmadhAmnIbhyaH 7 / 3 / 116 // nadyantAdAvantAnnozabdAca rAm tikArtha iti bhAvaH / ambArthanadyoI svH| ambArthAnAmiti / ambAparyAyANAmityarthaH / nadyantAnAmiti / aGgAdhikArasthatvAttadantavidhiH / tulyanyAyatvAdambArthAnAmityatrApi tadantavidhiryodhyaH / sambuddhAviti / 'sambuddhau ca' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / ambAgauryAdizabdeSu hasvatvaM tu vyapadezivaDAvena tadantatvAt jJeyam / he bahuzreyasi iti / hasve sati 'ehasvAt' iti smbuddhilopH| hasve guNastu na / prakriyAlAgha. vAya 'ambArthanadhohasvaH ityanuktvA 'ambArthanaghorguNaH' iti vAcye hasvavidhisAma rthyAditi spaSTaM bhASye / bhushreysyau| bahuzreyasyaH / 'dIrghAjjasi ca' iti pUrvasavarNadIrghaniSedhe yaNa / 'ami pUrva: bahuzreyasIm / bhushreysyau| bahuzreyasIn iti / pUrvasavarNadIle sati tasmAcchasaH' iti natvamiti bhAvaH / bhushreysyaa| aghitvA. nnAbhAvo na, kintu yaNAdezaH bahuzreyasIbhyAm / bahuzreyasIbhiH / bahuzreyasI e iti sthite ghitvAbhAvAnna tatkAryam / ___ yaNi bahuzreyasye iti prApte / aaphndyaaH| aGgasyetyadhikRtaM paJcamyA vipariNamyate / nadyA iti paJcamyantena vizeSyate / tadantavidhiH / gheDiti ityataH sttiItyanuvRttaM SaSTyA vipariNamyate / tadAha-nayantAdityAdinA / TittvAdAghavayavaH / bahuzreyasI A e iti sthite| ATazca / 'iko yaNaci' ityataH acIti 'vRddhireci' ityataH vRddhiriti cAnuvartate / 'ekaH pUrvaparayoH' iti cAdhi. kRtam / tadAha-ATo'cItyAdinA / bahupreyasya iti / bahuzreyasI A e iti sthite 'ATazca' iti vRddhau yaNAdeze ca rUpamiti bhaavH| yadyapi 'vRddhireci' ityeva siddham / tathApi aikSata ityAdyartham 'ATazca' iti sUtram , ihApi nyAyyatvAdupanyastam / bahuzreyasyA iti / usiGasorbahuzreyasI A asa iti sthite 'ATazva' iti vRddhau AkAre yaNi rUpamiti bhAvaH / atrApi savarNadIgheNa siddham / nyAyyatvAt 'ATazca' iti vRddhiH / nadyantAtparatvAditi / zreyasIzabdasya IkArAntanityastrIliGgatayA nadItvena bahuzreyasIzabdasya nadyantatvAditi bhaavH| bahuzreyasI i iti sthite 'accha ghe iti idubhyAm' iti ca na bhavati avitvAt / savarNadIce prAkSe / rAmnadyAmnI For Private and Personal Use Only Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam ] bAlamanoramAsahitA / 175 syAt / iha paratvAdATA nuT bAdhyate / bahuzreyasyAm / zeSamIpratyayAntavAtapramI. vat / anyantasvAnna sulopaH / ptilkssmiiH| zeSaM bahuzreyasIvat / kumArImi. cchan kumArIvAcaran vA brAhmaNaH kumaarii| kyajantAdAcArakirantAdvA kartari kie / 'hallyAp-' (sU 252) iti sulopaH / (271) aviznudhAtubhuvA bhyaH / AGgatvAt pratyayagrahaNaparibhASayA ca tadantavidhim abhipretya Aha-nayantAdityAdinA / riti saptamyekavacanaM, vyAkhyAnAt / nanvAmi kRte imvanathApaH' iti nuTi 'yadAgamA' iti nyAyena nAmo'pyAmgrahaNena grahaNAt 'ApanadyAH' iti ADAgamaH syAdityAzaya Aha-iha prtvaaditi| naca kRte'pyADAgame naTa ki na syAditi vAcyam , vipratiSedhena yadvAdhitaM tadAdhitameva' iti nyAyAditi bhaavH| zeSamIpratyatyayAnteti / vAtapramIzabdasyApi varNAntadhAtutvAbhAvena ami zasi chau ca 'eranekAcaH' iti yaNaH prAptyabhAvAditi bhAvaH / 'lormuTa cA iti lakSadhAtorIpratyaye tasya muTi ca lkssmiishbdH| lakSmImatikrAnta iti vigrahe 'atyAdayaH kraantaadyrthe| iti smaasH| astrIpratyayAntatvAtropasarjanahasvaH / aDyantasvAditi / auNAdikapratyayAntatvAditi bhaavH| zeSaM bahuzreyasIvaditi / 'prathamaliGgagrahaNaM ca' iti nadI. tvAditi bhaavH| atha dhAtutvamApanne kumArIzabde pulliGge zreyasIzabdAdvailakSaNyaM darzayitumAhakumArImicchannityAdinA / kyajantAditi / kumArImAtmanaH icchatItyarthe 'supa AtmanaH kyac' iti kyac / kacAvitau / 'sanAcantAH' iti kyajantasya dhAtutvAt tadavayava. supaH amaH 'supo dhAtuprAtipadikayo" iti luk / tataH 'kipa ca' iti kartari kim / kapAvitau / ikAra uccAraNArthaH / ato lopaH, 'lopo vyoH iti yalopaH / verapa. tasya' iti valopaH / kumArI iti rUpam / AcArakibantAditi / kumArIvAcaratItyarthe 'sarvaprAtipadikebhyaH kvibvA vaktavyaH' iti kvie / kapAvitau / 'dherapRktasyA iti valopaH / 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAt kartari kvipa / tasya ca pUrvavat kRtsnlopH| kumArIti rUpam / na ca kvivartha prati kumArIzabdasya upasarjanatvAt 'gostriyo" iti hasvaH zaGkayaH, 'gostriyoH' ityatra zAstrIyopasarjanasyaiva grahaNAt kRtrimAkRtrima yoH kRtrimasyaiva grahaNAt / halGayAbiti sulopa iti / na ca kyajante kathaM sorlopaH pUrvasmAdvidhAvallopasya sthAnivadbhAvAditi vAcyam , 'kvau luptaM na sthAnivat' iti niSedhAditi bhAvaH / kumArI au iti sthite 'iko yaNaci' iti yaNapavAdamiyaGamAzaktuimAha-aci snu / izca uzca yU tayoH yvoH iva!varNayorityarthaH / anuzca dhAtuzca bhuzceti dvandvaH / pratyayagrahaNaparibhASayA znupratyayAntaM vivakSitam / yvori. vidhAtoreva vizeSaNam / tadantavidhiH / gnubhruvostu nityamuvarNAntatvAnna tavizeSa. For Private and Personal Use Only Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 176 siddhAntakaumudI [anantapuMlliAmmmmmmmmmmmmmmm.. voriyakubaDau 6 / 4 / 77 // nupratyayAntasya iva!varNAntasya dhAtoH 'bhrUH ityasya cAsyeyavagai sto'jAdau pratyaye pare / 'vicca' (sU 43) ityantAdezaH / A. ntaratamyAderiyaD / moruvaG / itIyati prApte / (272) eranekAco'saMyoga. pUrvasya 642 // dhAtvavayavasaMyogapUrvo na bhavati ya ivarNastadanto yo dhAtusta. dantasyAnekAco'sya yaNa syAdajAdau pratyaye pare / iti yaN / kumAyau~ / Nam / ivarNAntatvaM tu asambhavAnna tadvizeSaNam / 'sambhavavyabhicArAbhyAM syAdvizeSaNa. marthavat' iti nyAyAt / aGgasyetyadhikRtam / tatazca pratyaye parata iti labhyate / acIti tadvizeSaNam / tadAdividhiH / tadAha-nupratyayAntasyetyAdinA / yvoH kim ? cakratuH / acIti kim ? ApnuyAt / iyaG uvaG ityanayoranekAlatvAt sarvAdezatvamAzaGkaya Aha-GiccetyantAdeza iti| naca 'inudhAtubhravAm iva!varNayoH' ityevaM vyAkhyAyatAM hittvaM ca na kriyatAmiti vAcyam , evaM sati kSipati ityAdAvativyApteH / na ca ajAdipratyaye parata ityanena tannirAsaH zaGkaya, aGgAkSiptapratyayaparakatvasyAGgavizeSaNatAyA evocitatvAdityalam / AntaratamyAditi / tAlusthAnakasya iva. rNasya tAdRza eva iyaG / oSThasthAnakasya uvarNasya tAdRza evovddityrthH| itIyaGi prApte iti / kumArI au ityAdAviti shessH| paranekAcaH / 'iNo yaNa' ityataH yaNityanuvartate / eriti SaSThayantam / ivarNasyetyarthaH / pUrvasUtre znudhAtubhravAm iti dvandvanirdeze'pi dhAtoriti pRthakkRtya SaSThayantamanuvartate / natu znubhruvAvapi / tatra ivrnnaabhaavaat| dhAtorityanuvRttaM cAvartate / ekamavayavaSaSThyantam / anyat sthAnaSaSThyantam / eriti ca dhAtoriti SaSTyantasya vizeSaNam / tadantavidhiH / ivaantdhaatorityrthH| avayavaSaSThayantakRtadhAtorityetat asaMyopUrvasyetyatra saMyogAMze anveti / dhAtvavayavasayogaH pUrvo yasmAt sa dhAtvavayavasaMyogapUrvaH tadbhinnaH asaMyogapUrvaH tasyeti / ivarNavizeSaNam / aGgasyetyadhikRtaM sthAnaSaSThayantadhAtunA vizeSyate / tadantavidhiH / anekaH ac yasya tasya anekAca iti aGgAnvayi / 'aci anudhAtubhruvAm' ityato'cItyanuvartate / taccAGgAkSiptasya pratyayasya vizeSaNam / tadAdividhiH / tdaah-dhaatvvyvetyaadinaa| hari harIn ityAdau yanivRttyartha dhAtorityaGgavizeSaNam / anyathA pradhyamityAdAviva pUrvarUpA. dIna bAdhitvA yaNa syAt / dhAtvavayaveti saMyogavizeSaNalya tu prayojanam unnIza. bdanirUpaNAvasare mUla eva sphuttiibhvissyti| anekAco'saMyogAdityeva suvacam / vorityanuvartate / dhAtvavayavasaMyogAt parau na bhavataH yau iva!varNI tadantasyetyarthalAbhaH / 'oH supi' iti tu niyamArthaH / uvarNasya supyeva yaNiti / tatazca luluvatu. rityAdau tvatiprasaGgAbhAva ityalam / iti yaNiti / kumAryo, kumAryaH ityatra 'eranekA For Private and Personal Use Only Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| - kumAryaH / he kumAri / ami zasi ca kumAryam , kumAryaH / kumAryai / kumAryAH / kumArINAm / kumAryAm / kumAryoH / pradhIH / pradhyo / prdhyH| prdhym| pradhyaH / unnayatItyunnIH / dhAtunA saMyogasya vizeSaNAdiha syAdeva . yaN / unnyaH / he unnIH / unnyam / rAm unnyAm / evaM prAmaNIH / 'anekAcaH' kim / nIH / niyau / niyH| ami zasi ca paratvAdiya, niyam / niyaH / - caH' iti iyaGapavAdo yaNityarthaH / nanvantarvatisupA amA kyajantasya kumArIzabdasya padatvAt 'iko'savaNe' iti prakRtibhAvaH syAt / allopasya sthAnivadbhAve'pi tamAzrityava sa durvAra iti cenmaivam-'nAkye iti kyaci nAntasyaiva padatvaniyamAt / ami zasi ceti / ami pUrvarUpaM zasi pUrvasavarNadIdhaM ca bAdhitvA iyaGi prApte tadapavAde 'eranekAcaH' iti yaNi ami kumAryam, zasi kumAryaH iti rUpam / 'tasmAcchasaH' iti natvaM tu na, kRtapUrvasavarNadIrghAt paratvAbhAvAt / tathAca bahuzreyasIzabdApekSayA amzasoreva rUpe vizeSa iti bhAvaH / pradhIriti / pradhyAyatIti pradhIH / 'dhyAyateH samprasAraNaM ca' iti vip / yakArasya smprsaarnnmikaarH| 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpam / 'halaH' iti dIrghaH / kRdantatvena prAtipadikatvAt subutpattiH / aDyantatvAnna sulopH| ajAdau sarvatra 'eranekAcaH iti yaNeva / astrItvAnnadIkArya n| he pradhIH-pradhyau-pradhyaH / prdhy-prdhyH| prdhyaa| pradhye / prdhyoH| pradhyi / prakRSTA dhIryasya saH iti vigrahe tu dhIzabdasya nitya. strItvAt 'prathamaliGgagrahaNaM ca' iti nadItvAnadIkAryam / aDyantatvAnna sulopaH / pradhIH / zeSamudAhRtakkibantakumArIzabdavat / he pradhi-pradhyau-pradhyaH / pradhyam-pradhyoadhyaH / pradhyA / pradhyai / pradhyAH / pradhInAm / pradhyAm / unnIriti / 'satsUdviSA ityAdinA utpUrvAnnIdhAtoH kim / subutpattiH / andhantatvAnna sulopaH / ajAdau tu pratyaye pare 'eranekAcaH' iti yaN / nanvatra ivarNasya saMyogapUrvakatvAt kathamantra yaNityata Aha-dhAtuneti / dhAtvavayavasaMyogapUrvasyaiva yaNa paryudasyate / nacAtra saMyogo dhAtvavayava iti bhAvaH / he unnIriti / astrItvAdanadItvAt 'ambArtha ityAdinA nadIkArya neti bhaavH| unnyamiti / pUrvarUpApavAdo yaNiti bhaavH| zasAdau unnyaH / unnyA / unnye / unnyaH / unnyoH / DerAmiti / nadItvAbhAve'pi 'heraam| iti sUtre nIzabdasya pRthaggrahaNAdAm AGgatvena nIzabdAntAdapi bhavatIti bhAvaH / evaM grAmaNIriti / grAma nayati niyacchatIti grAmaNoH / 'agragrAmAbhyAM nayate! dhAcyaH' iti Natvam / anekAcaH kimiti| 'eranekAcaH' ityatreti shessH| nIriti / nIdhAtoH kevalAt pUrvavat ki / anekAcvAbhAvAna yaNa / kintu 'aci znudhAtu 12 bA0 For Private and Personal Use Only Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 177 siddhAntakaumudI [ajantapuMlliA - rAm niyAm / 'asaMyogapUrvasya' kim / suzriyo / yvkriyo| 'gatikAraketarapU. vaMpadasya yaN neSyate' (vA 5034) / zuddhadhiyo / paramadhiyau / kathaM tarhi 'durdhiyaH' 'vRzcikamiyaH' ityAdi / ucyate / 'duHsthitA dhoyeSAm' iti viprahe 'dur' ityasya dhIzabdaM prati gatitvameva nAsti / yatkiyAyuktAH prAdayastaM pratyeva gtyupsrgsNjnyaaH| vRzcikazabdasya buddhikRtamapAdAnatvaM neha vivakSitam / vRzcikasambandhinI bhIvRzci. iti iyaG / etAvadeva unnIzabdAdasya vailakSaNyamiti bhAvaH / suzriyAviti / tri sevaayaam||''kvibvci' ityAdinA kvie prakRterSazca / suzrayatIti zobhanA zrIra. syeti vA suzrIH / tata ajAdipratyaye yaNa na bhavati / ivarNasya dhAtvavayavarsayogapU. vakatvAditi bhAvaH / yavakriyAviti / yavAn krINAtIti yavakroH / krIdhAtoH kvipi rUpam / atrApi dhAtvavayavasaMyogapUrvakatvAnna yaNiti bhAvaH / 'eranekAcaH' iti sUtre gatikArakapUrvasyaiveSyate' iti vArtikaM paThitam / tattAtparyataH saGgRhNAti-gatikAra* ketareti / yathAzrute tu udAhRtakkibantakumArIzabde yaNa na syAt / zuddhadhiyAviti / zuddhA. dhIryasyeti vigrhH| atra zuddhazabdasya gatikAraketaratvAt tatpUrvakasya na yaNiti bhAvaH / zuddhaM brahma dhyAyatIti vigrahe tu syAdeva yaNa-zuddhadhyau ityaadi| kathaM tahIti / yadi gatikAraketarapUrvasyaiva yaNa paryudasyate gatikArakapUrvasya tu avazyaM yaNa , tadA durdhiyaH vRzcikabhiyaH ityAdi kthmitynvyH| AdinA du. dhiyo vRzcikabhiyau ityAdisaGgrahaH / dussthitA dhIryeSAmiti vigrhH| 'prAdibhyo dhAtujasya vAcyo vA cottarapadalopaH' iti bahuprIhiH pUrvapade uttarakhaNDasya lo. pazca / vRzcikAt bhIriti vigrahaH / matra duro gatitvAt vRzcikalyApAdAnatvAca gatikArakapUrvatvAt paryudAsAbhAve sati iyaGapavAdo'tra yaNa durvAra ityAkSepaH / ucyate iti / parihAra iti zeSaH / gatitvameva nAstIti / 'upasargAH kriyAyoge, gatizca' iti prAdInAM kriyAnvaye gatyupasargasaMjJe vihite| dhIzabdazca buddhiguNa. vAcI, na tu kriyAvAcI / ato na taM prati duro gatitvamiti gatipUrvakatvAbhAvAt nAtra ynn| kiMtu iyavetyarthaH / nanu luptasya sthitAzabdasya kriyApravRttinimitta. katvAt taM prati duro gatitvamastyevetyata aah-ykriyeti| yayA kriyayA yuktAH prAdayaH taM pratyeva tadvAcakazabda pratyeva gatyupasargasaMjJakA ityarthaH / macaivamapyatra sthitAzabdaM luptaM prati pravRttaM duro gatitvamAdAya du(zabdasya gatipUrvakatvamastyeveti vAcyam / yatkriyAyuktAH prAdayaH, takriyAvAcakaM pratyeva gatyupasargatvam / tathAvi. dhakriyAvAcakasyaiva ca gatyupasargakAryamityarthasya vivkssittvaat| 'yatkriyAyuktAH iti ca pratyAsattinyAyalabhyam / vRzciketi / vRzcikazabdasyApAdAnatvaM neha viva. kssitmitynvyH| kuta ityata Aha-buddhikRtamiti / AropitamityarthaH / apAdA. For Private and Personal Use Only Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] bAlamanoramAsahitA / 174 kamIrityuttarapadalopo vA / (273 ) na bhUsudhiyoH 6 / 4 / 85 // etayoryaN na syAdaci supi / sudhiyau / sudhiyaH ityAdi / sakhAyamicchati sakhIyati / tataH kipU / allopayalopau / allopasya sthAnivatvAdyaNi prApte 'kvau luptaM na sthAni tvaM hi vizleSAvadhitvam / nAtra vRkSAt parNa patatItyatra parNavizleSe vRkSasyeva bhayavizleSe vRzcikasya avadhitvamasti, vRkSe parNavat bhayasya vRzcike saMzleSAbhAvAt vizleSasya saMzleSapUrvakatvAt / uktaM ca bhASye - 'vivakSAtaH kArakANi bhavanti iti / prakRte ca vRzcike apAdAnatvAropasya vaktradhInatvAt iha ca tadanAropAt sambandhamAtravivakSayA SaSThImAzritya vRzcikasya bhIriti SaSThIsamAse vRzcikabhIzabdasya vyutpattirAzrIyate / tatazca kAraketara pUrva katvAt nAtra yaNiti bhAvaH / naca vRzcikAmIrityAdau buddhikRtamevApAdAnatvamAdAya paJcamyupapatteH 'bhItrArthAnAm' iti vyarthami-ti vAcyam tasya sUtrasya bhASye pratyAkhyAtatvena iSTApatterityalam / parihArAntaramAha--- vRzcikasambandhinIti / uttarapadeti / vRzcikasambandhinIti pUrvapade uttarakhaNDasya sambandhinIzabdasya lopaH / zAkapArthivAditvAdityarthaH / suSThu dhyAyatIti suzobhanA dhIryasyeti vA vigrahe sudhIzabdaH / atra ajAdau pare eranekAcaH iti prApte / na bhUsudhiyoH / 'iNo yaN' ityataH yaNiti 'o: supi' ityataH supIti 'iko yaNaci' ityataH acIti cAnuvartate / tadAha - etayorityAdinA / etayoriti sUtroktabhUsudhiyoH parAmarzaH / zracIti / ajAdAvityarthaH / yaNi pratiSiddhe iyaDamabhipretya Aha -- sudhiyAviti / AdinA ajAdisarvasaGgrahaH / pradhIvadrUpANi / iyaDeva vizeSaH / acIti vastusthitiH / amajAdau yaNaH prasaktyabhAvAt / supIti kim / sudhIbhirupAsya sudhyupAsyaH / vastutastu supIti nAnuvartanIyam / 'eranekAcaH iti yaNo hyatra na prasaktiH, tasya ajAdipratyaye vidhAnAt upAsyazabdasya pratyayatvAbhAvAt / 'iko yaNaci' iti tu bhavatyeva 'manantarasya' iti nyAyena eranekAcaH, o: supi iti ca vihitayaNa eva pratiSedhAt / sudhiyA upAsyaH suSyupAsyaH ityatra tu antarvartinIM vibhaktimAzritya 'eranekAcaH' iti yaNo 'na bhUsudhiyoH' iti pratiSease upAya ityacamAzritya 'iko yaNaci' iti yaN bhavatyeva, 'anantarasya' iti nyAyena tasyAtra pratiSedhAbhAvAdityalam / sakhIyatIti / 'supa AtmanaH' iti sakhi - zabdAt kyaci kRte 'akRtsArvadhAtukayoH' iti dIrghe sakhIyatIti rUpam / tataH ki biti / tasmAt sakhIyazabdAt 'sanAdyantAH' iti dhAtusaMjJakAt 'kvipca' iti sUtreNa kvibityarthaH / allopayalopAviti / 'atoH lopaH' iti yakArAdakArasya lopaH, 'hopo vyoH' iti yalopa ityarthaH / yalope kartavye allopastu na sthAnivat, 'na padAnta' iti yalope sthAnivatvaniSedhAt / sthAnivatvAditi / 'acaH parasmin' itya For Private and Personal Use Only Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 180 siddhAntakaumudI [anantapuMliGga cat' (vA 431) / ekadezavikRtasyAnanyatayAnajitve / sakhA / sakhAyau / sakhAyaH / he sakhIH / ami pUrvarUpAtparatvAdyaNi prApte tato'pi paratvAt 'sakhyurasambu. ddhau' (sU 253) iti pravartate / sakhAyam / sakhAyau / zasi yaNa sakhyaH / saha khena vartata iti sakhaH / tamicchatIti sakhIH / sukhamicchatIti sukhIH / sutamiccha. tIti sutIH / sakhyo / mukhyau / mutyau| 'khyatyAt- (sU 255) iti dIrgha. syApi prahaNAdukAraH / sakhyuH / mukhyuH / sutyuH| lUnamicchatIti lUnIH / kSAma - neneti zeSaH / yaNi prApte iti / khakArAdIkArasya 'iko yaNaci ityaneneti zeSaH / na cAntarvatisupA padAntatvAt 'na padAnta' iti niSedhaH zaGkayaH, 'naH kye' iti kyaci nAntasyaiva padatvAt / kvau luptamiti / 'na padAntasUtre kvilugupadhAtvacaGparanirvAsakutvekhUpasaGakhyAnam iti vArtike kvilugityNshsyaaymnuvaadH| tatra lugiti lopo viva. kSita iti tatraiva bhASye spaSTam / luptamiti bhAve ktH| vippratyayaparako lopona sthaanivdityrthH| tatazca khakArAdIkArasyAcparakatvAbhAvAt na yaNiti bhaavH| yadyapi 'na padAnta' iti sUtre kvau luptaM na sthAnivaditi nirAkRtya, kvau vidhi prati na sthAnivadityeva svIkRtam , tathApi gomatyateH kvipi gomAniti bhASyAt kvau luptaM na sthAnivadityapi kvacidastIti zabdenduzekhare sthitam / tatazca sakhAyami. cchatItyarthe sakhI iti IdantaM rUpaM sthitam / tataH subutpttiH| anaGgitve iti / 'anaG sau' 'sakhyurasambuddhau' ityubhAbhyAmiti zeSaH / idantasakhizabdasya vidhIyamAne anaGgitve kathaM sakhIzabdasya Idantasya bhavetAmityata A. ha-ekadezeti / he sakhIriti / aDyantatvAnna sulopH| strItvAbhAvAnnadItvAbhAvAt nadIkArya na bhavati / yaNi prApte iti / 'eranekAcaH' ityaneneti shessH| zasi ynniti| pUrvasavarNadIrghA pavAdo yaN / kRtapUrvasavarNadIrghatvAbhAvAnnatvaM neti bhaavH| sakhyA / sakhye / sakhyuH / sakhyoH / sakhyau / saha kheneti / khamAkAzaM khakAro vaa| tena sahe. ti tulyayoge' iti bahuvrIhiH / 'vopasarjanasya iti sabhAvaH / tamicchatIti // sakhamAtmana icchati ityarthe 'supa AtmanaH' iti kyac / 'kyaci ca' itItvaM, 'sanAcantAH' iti dhAtutvAt kvipi allopayalopayoH sakhIzabdaH / evaM sukhIzabdaH, sutIzabdazca / sakhIriti / atyantatvAnna sulopaH / sakhyAvityAdi / ajAdau 'eranekAcaH' iti yaNiti bhAvaH / sakhyam / sakhyaH / sakhyA / skhye| dIrghasyApIti / etadarthameva tatra kRtayaNA nirdeza iti bhaavH| sakhyAm / skhyi| sukhIsutIzabdayorapyevam / lUnIriti / 'lUn chedane' kaH / 'lvAdibhyaH' iti natvam / kyaci Itvam / aDyantatvAnna su. lopH| OM kSaye ktH| 'Adeca upadeze'ziti' ityAttvam / 'kSAyo maH' iti For Private and Personal Use Only Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 181 micchatIti kSAmIH / prastImamicchatIti prastImIH / eSAM sisoyeN / natvamatvayorasiddhatvAt 'khyatyAt-' (sU 255) ityutvam / luunyuH| kSAmyuH / prastI. myuH| zuSkIyateH kvi / zuSkIH / pakkIH / iyaa| shusskiyo| zukriyaH / usi. soH zuSkriyaH ityAdi / iti IdantAH // zambhuIrivat / evaM viSNuvAyubhAnvAdayaH / (274) tRjvatkoSTuH 715 // kroSTustRjantena tulyaM vartate, asa. mbuddhau sarvanAmasthAne pare / kroSTuzabdasya sthAne kroSTazabdaH prayoktavya ityarthaH / (275) Rto ddisrvnaamsthaanyo| 73110 // chau sarvanAmasthAne ca pare matvam / kyajAdi pUrvavat / prastImIriti / 'styai STaya zabdasadhAtayo ktaH / 'AdecaH' ityAsvam / 'prastyo'nyataralyAm' iti mH| 'styaH prapUrvasyA iti samprasAraNam / 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpam / 'halA' iti diirghH| kyajAdi pUrvavat / sakhI sutItyAdivadrUpANi / usisoryaNiti / 'eranekAcaH' ityaneneti zeSaH / asiddhatvAdi. tyanantaraM jyot paratvAditi zeSaH / zuSkIyateriti / 'iztipo dhAtunirdeze' iti zitapA nirdezo'yam / zuSadhAtoH ktaH zuSkaH / 'zuSaH kaH' iti katvam / zuSkamAtmana icchatItyarthe kyajantAt zuSkIyadhAtoH kvipi zuSkIriti rUpamityarthaH / aDyantatvAnna sulopH| sakhI sutItyAdizabdavat zuSkIzabdaH / zuSkiyAvityAdi / saMyogapUrvatvAnna yaNa / kiM tu iyaGiti vizeSa iti bhAvaH / usiGasoH zuSkiyaH iti / na ca katvasyAsiddhatvAt khyatyAt paratvAdutvaM zaGkhayam , iyaDAdezesati kRtayaNAdezatvAmAvAta iti bhAvaH / iti IdantaprakaraNam // atha udantA niruupynte| zammurharivaditi / tatra pUrvasavarNadIrgha ukAraH, guNastu okAraH, av ityAdayo vizeSAstvAntaratamyAt saGgatA iti bhAvaH / 'kruza AhvAne, rodane ca' iti dhAtoH sitanigamimasisacyavidhAkRzibhyastun' iti tunpratyaye 'nazca' iti zasya SakAre STutvena TakAre ca kroSTuzabdaH / kruzadhAtoH kartari tRci tu krossttrshbdH| dvAvapi sagAlavAcinau / tayoravizeSeNa sarvatra prayoge prApte vizeSa drshyitumaahtRjvkossttuH| pratyayagrahaNaparibhASayA tRc iti tRjantaM gRhyte| tena tulyam' iti tRtiiyaantaadvtiH| 'ito't sarvanAmasthAne' ityataH sarvanAmasthAne iti 'sakhyurasambuddhau'ityato'sambuddhAviti cAnuvartate / tadAha-kroSTastRjantenetyAdinA / 'kaaryruupnimittaarthshaakhtaadaatmyshbditaaH| vyapadezazca saptaitAnatidezAn pracakSate / ' iti atidezAH sapta / tatra prAdhAnyAdiha tRjantarUpameva atidizyate / tacca na kartR bhartR ityAdi sRjantarUpam / kintu kroSTa ityeva tRjantarUpam atidizyate / kruzadhAtorupasthitatvAt arthata AntaryAcca ityabhipretya phalitamAha-kroSTuzabdasya sthAne iti / nimittAdI. nAmudAharaNAni tu tatra tatra pradarzayiSyAmaH / kroSSTra sa iti sthite / ato Di / 'hasva For Private and Personal Use Only Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 182 siddhAntakaumudI [ ajantapuMliza - RdantAGgasya guNaH syAt / iti praapte| (276) RduzanaspurudaMso'nehasAM ca 14 // RdantAnAmuzanasAdInAM cAnaG syAdasambuddhI sau pare / (277) aptRntRsvasnaptaneSTatvAdRznattRhotRpotRprazAstRNAm 6 / 4 / 11 // avAdInAmupadhAyA dIrghaH syAdasambuddhau sarvanAmasthAne pre| natrAdigrahaNaM vyutpattipakSe niyamArtham / uNAdiniSpannAnAM tRntRjantAnAM saMjJAzabdAnAM cedbhavati tarhi naptrAdInAmeva / tena pitRbhaatRprmRtiinaan| udgAtRzabdasya tu bhavatyeva / 'samartha sya guNaH' ityato guNa itynuvrtte| aGgAsyetyadhikRtam ta ityanena vishessyte| tadantavidhiH / tadAha-au sarvetyAdinA / aduzanas / 'sakhyurasambuddho' ityataH asambuDAviti 'anaG sau' ityataH analiti caanuvrtte| asyetyadhikRtam RdAdibhirvizeSyate tdaah-kdntaanaamityaadinaa| uzanasAdiSvapi tadantavidhi|dhyaH / anaki DakAra it , nakArAdakAra uccAraNArthaH / "Dicca' ityntaadeshH| kroSTan s iti sthite / bhaptRn / 'nopadhAyAH' ityataH upadhAyA ityanuvartate / sarvanAmasthAne cAsambudau iti cakAravarjamanuvartate / tadAha-abAdInAmiti / atra aSTAdhyAyAM tAvat 'tRn| iti sUtreNa 'NvultRcau' iti sUtreNa ca kartari tRntRcau vihitau / tathA uNAdiSu 'tRntacau zaMsikSadAdibhyaH saMjJAyAM cAniTI 'bahulamanyatrApi iti sUtrAbhyAM tRntRcau vidhAya 'naptRneSTutvaSTahotRpotRbhrAtRjAmAtRmAtRpitRduhita' iti sUtreNa naptrAdayo nipAti. tAH / tatazca saMjJAzabdAH tRntRjantAH auNAdikA iti sthitiH| tatra tRjantAdeva siddhe natrAdigrahaNaM vyarthamityata Aha-naptrAdigrahaNamiti / niyamazarIramAha-uNAdIti / teneti / auNAdikeSu naptrAdisaptAnAmeva tRnta. jantAnAM dIrgha iti niyamena taditareSAM pitRbhrAtrAdInAM na dIrgha iti bhAvaH / naca prazAstRzabda auNAdiko na bhavatIti bhramitavyam , tasyApi saMjJAzabdasya zaMsikSa. dAdigaNapraviSTatvena auNAdikatvAt / atra mUle vyutpattipakSe ityuktyA avyutpattipakSe naptrAdisaptAnAM tRntRjantatvAbhAvAdaprAptau natrAdigrahaNamarthavat / taditarapitR. mAtrAdizabdAnAM tu auNAdikAnAmavyutpannatayA tRntRjantatvAbhAvAdeva na dIrgha iti sUcitam / nanvevaM sati udAtRzabdasyApi saMjJAzabdasya zaMsikSadAditvena auNAdikatvAt tasya ca natrAdisaptasvanantarbhAvAt kathaM dIrgha ityata Aha-udgAtRzabdasyeti / 'vultRcau' iti sUtrasthabhASye tu apta ityevAstu, tRntRcohaNaM mAstviti prapaJcitam / tRnniti bhASye tu tRnvidhau 'RtvikSu cAnupasargasya' iti vaktavyam / hotaa| potA / anupasargasya kim / prshaastaa| pratihA / auNAdikatRjanta evAyam / nayatestRna vaktavyaH Sukca / neSTA / tviSedevatAyAM tRn vaktavyaH / akArazcopadhAyAH For Private and Personal Use Only Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8] baalmnormaashitaa| 183 (sU 645) sUtre 'udgAtAraH' iti bhASyaprayogAt / kroSTA kroSTArau kroSTAraH / koSTAram kroSTArau krauSTn / (27) vibhASA tRtIyAdidhaci 7 / 1 / 7 // ajAdiSu tRtIyAdiSu kroSTurvA tRjvat / kroSTrA / kroSTre / (279) Rta ut 611111 // RdantAnDasinsorati pare ukAra ekAdezaH syAt / raparatvam / (280) rAtsasya / 2 / 24 // rephAssaMyogAntasya sasyaiva lopo nAnyasya / iti aniTtvaM ca / tvaSTA 'kSadezca yukta tRn vaktavyaH / kssttaa| ityevaM hotRpotRneSTutvaSTakSavRzabdAH tRcantA vyutpAditAH / tanmate tu teSAM paJcAnAmiha grahaNaM prapazcArtham / naptRprazAstRgrahaNameva uktaniyamArthamityanyatra vistrH| . kroSTeti / kroSTan s iti sthite ekadezavikRtasyAnanyatayA sRjantatvAhIH / hallyAdinA sulopaH / nalopaH / yapi 'sarvanAmasthAne cA ityevAna dIrghaH sidhyati, tathApi paratvAdaptRnityeva dI| nyaayaa| krossttaaraaviti| kroSTu au iti sthite tRtvadAye to hi iti guNe akAre raparatve ekadezavikRtasyAnanyatayA tRjantasvAhI rUpam / evaM kroSTAraH / kroSTAram krossttaarau| he kopTo / asambuddhAvityanuvRttene tRtvadAvaH / zasi zambhuvapam / kroSTraniti / sarvanAmasthAne ityanuvRtteH na tRjvabhAvaH / kroSTa A iti sthite / vibhASA tRtiiyaadissvci| tRjvarakoSTurityanuvartate / acIti tRtIyAdivibhaktivizeSaNam / sadAdividhiH / tadAha / prajAdiSviti / kroSTeti / tRjvanAve kroSTa A iti sthite RkArasya ya rephaH / evaM kroSTra iti| tRjvadrAvAbhAvapakSe koranA kroSTave zambhuvat / simsostRjvattve kroSTra as iti sthite| Rta ut / ekaH padAntAditi sibsozca ityataH atIti sisoriti cAnuvartate / GasiGasorityavayavaSaSThI atiitytraanveti| aGgasyetyadhikRtam Rta ityanena vizeSyate / tadantavidhiH / tdaah-Rdntaadityaadinaa| raparatvamiti / RkArasya akArasya ca sthAne prApnuvata ukArasya kArasthAnikatvAnapAyAditi bhAvaH / uditi tapara. karaNaM dvimAtranivRtyartham / naca 'bhAvyamAno'N savarNAn na gRhNAti' ityeva tanivRttiH sidhyatIti vAcyam / tasyAnityatvAdiha dvimAnaprAptau tnivRttyrthtvaat| tadanityatvaM tu anenaiva taparakaraNena jJApyate / tatazca yavalapare yavalA vA' iti makAralya anunAsikA eva bhavantIti 'cchvoH ' iti sUtre kaiyttH| yattu taparatvaM 'ThUlope' iti dIrghanivRttyarthamiti, tanna / 'uraNaparaH' iti sUtre 'U raparaH' iti bhASyaprayogaviro. 'dhaat| "supatravAhitA bANA jvalitA iva pnngaaH| naiRtorasya bhAvyante savitU smayo yathA // " iti rAmAyaNaprayogavirodhAccetyalam / kroSTur s iti sthiterAsasya / saMyogAntasya lopa ityeva siddhe niyamArthamidamityAha-sasyaiveti / tena For Private and Personal Use Only Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 184 siddhAntakaumudI [ajantapuMliGga rephasya visargaH / kroSTuH / bhAmi paratvAt tRjvadbhAve prApte 'numaciratRjvadbhAvebhyo nut pUrvavipratiSedhena' (vA 4374) / kroSTUnAm / kossttri| kroSTroH / pakSe halAdau ca zambhuvat / ityudntaa|| hUhUH hRhau hhvH| hUham hhrau hUhUn ityAdi / aticamUzabde tu nadIkArya vizeSaH / he aticamu / aticmvai| bhaticamvAH / aticamvAH / paticamUnAm / aticambAm / khalapUH / (281) bhoH supi43|| dhAtvavayavasaMyogapUrvo na bhavati ya uvarNastadanto yo dhAtustadantasyAnekAco'asya yaN syAdajAdau supi / 'gatikAraketarapUrvapadasya yaN neSyate' (vA 5034) / khalapvau / Urka ityAdau na sNyogaantlopH| rephasya vimarga iti / kharavasAnayoH iti visarga ityarthaH / paratvAditi / paratvAnnuTaM bAdhitvA tRjvattve kRte tato nuTi nAmi iti doghe Natve kRte kroSTraNAmiti syAdityarthaH / na ca nuT nitya iti vAcyam , tRjvattve kRte sannipAtaparibhASayA nuTo durlabhatvAt / numcireti| aciretyanukaraNam / aci ra iti vihito repho vivakSitaH / prakRtivadanukaraNaM bhavatIti tvanityam / tatazca aciretyasya samAsapraveze'pi na luk / kroSTUnAmiti / tRjvattvaM bAdhitvA nuTi |kRte nAmi iti dI rUpam / kroSTarIti / tRjvattve kroSTra i iti sthite 'Rto Gi iti guNe raparatve rUpam / kroSTroriti / tRjvattve RkArasya yaNa rephaH / pakSe iti| tRtIyAdi. dhvajAdiSu tRjvattvAbhAvapakSe ityarthaH / nanu tRjvatkroSTuH, striyAM ca, vibhASA tRtI. yAdiSvaci iti trisUtrI vyarthA / sRgAlavAcinoH kroSTakroSTuzabdayoH svatantrayoH sattvAditi cet, zRNu-sarvanAmasthAne striyAM ca dantasyaiva kroSTazabdasya pryogH| tRtIyAdiSvajAdiSu tu ubhayasya tu ubhayasya, zasi halAdiSu ca udantasyaiveti niyamArthA trisUtrIti / iti udntaaH| atha UdantA niruupynte| huuhuuriti| gandharvavizeSavAci avyutpanna prAtipadikametat / hUtau hUH ityAdi / dIrghAjjasi ca iti pUrvasavarNadIrghaniSedhaH / iko yaNavi iti yaNi rUpam / he hUhUH / hUhUm hUDho hUhUn / hUhvA / hUDhe / hUtaH / hUtoH / hUtAm / hahi / aticamUzabdai tviti / camUmatikrAntaH aticamUH / atyAdayaH krAntAdyarthe iti samAsaH / strIpratyayAntatvAbhAvAt 'gostriyoH' iti hrasvo na bhavati / nadIkAryamiti / 'prathamaliGgangrahaNaM ca' iti vacanAditi bhAvaH / khalapUriti / khalaM punAtIti klip| khalapU au khalpu as iti sthite 'aci znudhAtu iti uvaGi prApte / oH supi / 'eranekAcaH' iti sUtraM eritivarjamanuvartate / 'aci znudhAtu' ityataH acItyanuvRttam / tena supIti vizeSyate / tadAdividhiH / 'iNo yaNa' ityataH yaNityanuvartate / tadAha-dhAtvavayavetyA. dinaa| gatikAraketi / idamapi vArtikam atrAnuvartata iti bhAvaH / khalapvau khalapva iti / For Private and Personal Use Only Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] baalmnormaashitaa| 185 khalapvaH ityAdi / evaM sulvaadyH| 'anekAcaH' kim / lUH luvo luvaH / 'dhAtvavayava- iti kim / ullUH ullyau ullvaH / 'asaMyogapUrvasya' kim / kaTaH kaTavau kaTaghuvaH / 'gati-' ityAdi kim / paramaluvau / 'supi' kim / lulavatuH / svabhUH / 'na bhUsudhiyoH (sU 273 ) / svabhuvo svbhuvH| evaM svaya. mbhUH / (282) varSAbhvazca 64 // 4 // asyovarNasya yaN syAdaci supi / varSAbhvau varSAbhvaH / bhatIti dRmbhUH / 'andUdambhUjambUkaphelUkarkandhUdidhiSUH' (u 93) ityuNAdisUtreNa nipAtitaH / imbhvau dRmbhavaH / dambhUm dRmbhvI dRmbhUn / zeSaM hUhU. kArakapUrvakatvAdiha yaNiti bhAvaH / he khlpuuH| khalapvam khalapvau khlpyH| khalapvA / khlbe| khalapvaH khalapvAH / khlpvoH| khalapti / iha ajAdau 'eranekAca' iti yaNaH asambhavAt uchi prApte anena sUtreNa yaNiti bhAvaH / uvako'pavAdo yaNiti phalitam / iyavagai 'eranekAcA iti 'oH supi iti yaNa ca sarvatra puurvruupsvrnndiirghaapvaadaaH| evaM sulvAdaya iti| suSTha lunAtIti suluuH| gatipUrvakatvAdi. hApi yaN / AdinA kedAralarityAdisaMgrahaH / kttaariti| 'pragato kimvaci ityAdinA kvipa ukArasya dIrghazca / paramaluvAviti / paramAcAsau lUzceti vigrahaH / gati. kAraketarapUrvakatvAnna yaN / luluvturiti| atusi lulU ityasya 'anekActve'pi suppara. katvAmAvAnna yaNiti bhAvaH / svabhUriti / svasmAt bhavatIti kvie| kArakapUrvaka. tvAcaNi prApte Aha-na bhUsudhiyoriti / varSAsu bhavati varSAbhUH / varSAvutpanna itya. rthH| varSAzabdo nityastrIliGgabahuvacanAntaH / 'apsumanassamAsikatAvarSANAM bahutvaM ca' iti liGgAnuzAsane stryadhikAre sUtrakRtokteH / 'varSAbhUrdare pumAn' iti yAdavaH / 'na bhUsudhiyoH' iti niSedhe prApte / varSAmvazca / oH supi ityanuvartate / aci znudhAtu ityataH acIti ca 'iNo yaNa' ityataH yaNiti cAnuvartate / tadAha-asyeti / vrssaabhuushbdsyetyrthH| dRbhatIti / 'habhI grnthe| tudAdiH / zavikaraNasya 'saarvdhaatukmpit| iti littvAna guNaH / nipAtita iti / kRpratyayo num ceha nipAtyate ityarthaH / 'nazcA. padAntasya' ityanusvAraH, 'anusvArasya yayi' iti tasya parasavarNo mkaarH| atra ca UkAro na dhAtvavayavaH / ataH uvaG, 'oH supi' iti yaNa ca n| kintu 'iko yaNaci' ityeva yaN / sa ca 'ami pUrvaH' ityanena bAdhyata ityAzayenAha-dRmbhUmiti / zasi dIrghAjjasi ca iti niSedhApravRttyA pUrvasavarNadIgheNa 'iko yaNaciH iti yaNa bAdhyata ityabhipretyAha-dRmbhUniti / dRmbhvA / hambhve / dRmbhavaH / dRmbhavaH hambhavoH imbhvAm / iha tu 'inkara' iti yaN na bhavati / bhUzabdasyArthavata eva tatra grahaNAt / iha ca bhUzabdasya anarthakatvAt / niti nAntamavyayaM hiMsAyAM vrtte| tasminnu For Private and Personal Use Only Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 186 siddhAntakaumudI ajantapuMliGga - vat / 'dRn' iti nAnte hiMsArthe'vyaye bhuvaH kvip / hanbhUH / ' hankarapunaH pUrvasya bhuvo yaN vaktavyaH' (vA 4118) / hanbhvam / hanbhvaH ityAdi khalapUvat / karabhUH / karabhvam / karabhvaH / dIrghapAThe tu kara eva kAraH / svArthikaH prajJAdyaN / kArabhvam / kArabhavaH / punarbhUyagikaH puMsi / punabhvau ityAdi / dRgbhUkArAbhUzabdau svayaMbhUvat // ityudantAH // dhAtA / he dhAtaH / dhAtArau / dhAtAraH / 'RvarNAnnasya NatvaM 1 1 papade dhAtoH kvibityarthaH / han hiMsAm bhavate prApnotIti vigrahaH / dRnbhUriti / taruvizeSaH / sarpavizeSa ityanye / svAbhAvika evAtra nakAraH / tasya padAntatvAt 'nazvApadAntasya' iti nAnusvAraH / ata eva ma parasavarNaH / 'na bhUsudhiyoH' iti niSedhe prApte - karapunaH pUrvasya bhuvo yaN vaktavyaH / dRnbhvamiti / yaNA pUrvarUpaM bAdhyata iti bhAvaH / dRnbhava iti / zasi yaNA pUrvasavarNadIrgho bAdhyata iti bhAvaH / karAt kare vA bhavatIti karabhUH / hanbhuvadityabhipretyAha- karabhvam karabhva iti / 'hankara' ityudAhRtavArtike dIrghamadhyakArazabdapATha iti matAntaram / tatrAha - dIrgheti / svArthika iti / svasyAH prakRterarthaH svArthaH, tatra bhavaH sthArthikaH / adhyAtmAditvAm / prajJAdyaNiti / 'prajJAdibhyo'N' iti prajJAdibhyaH svAyeM aNvidhAnAditi bhAvaH / dIrghapAThe karapUrvasya uvaDeva / hrasvapAThe karapUrvasya yaNeveti viveka: / punarbhavatIti punarbhUH / nanu ' punarbhUdidhiSUrUDhA' iti kozAt punarbhUzabdasya strIliGgatvAt strIliGgAdhikAra eva tannirUpaNaM yuktamityata Aha- punarbhUyagikaH puMsIti / punaH bhavatIti kriyAnimitasya punarbhUzabdasya puMlliGgatvamapyastItyarthaH / dRgbhU iti / dRzo bhavatIti hagbhUH / kArAyAM bhavatIti kArAbhUH / kArA bandhanAlayaH / svayambhUvaditi / tatra 'na bhUsudhiyoH" iti yaNaH pratiSedhAt / pratiprasavAbhAvAcceti bhAvaH // ityudantAH // atha RdantA nirUpyante / dhAteti / dudhAJ dhAraNapoSaNayoH' tatra tRn tRjvA syAt / kroSTuzabdavadana dIrghasulopanalopAH / he dhAtariti / 'Rduzanas' ityatrAsambuddhAvitya - nuvRtternAnaD / 'Rto Di' iti guNaH akAraH, raparatvaM, halDyAdilopaH, visargaH | 'matRn' iti dIrghastu na / asambuddhAvityanuvRtteH / dhAtArAviti / DisarvanAmasthAnayoH 'Rto Di' iti guNaH akAraH raparatvam, 'atRn' iti dIrghazca / dhAtAraH / dhAtaram dhAtArau / zani pUrvasavarNadIrghaH RkAraH, natvam / dhAtRRn / TA yaN / dhAtrA / De yaN / dhAtre / GasiGasoH 'Rta ut' raparatvam, salopaH, visargaH dhAtuH / dhAtuH / dhAtroH / dhAtroH / Ami 'hRsvanadyApa:' iti nuT / 'nAmi' iti dIrghaH / nakArasya rephaSakArAbhyAM paratvAbhAvAdaprApte Natve / RvarNAnnasya NatvaM vAcyam / RvarNAt parasyetyarthaH / idaM tu vArtikaM NatvavidhAyakasUtrANAM sarveSAM zeSabhUtam / ho 'Rto Gi' iti 1 I For Private and Personal Use Only Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam ] baalmnormaashitaa| 17 - vAcyam' (vA 4969) dhAtRNAmityAdi / evaM nptraadyH| udgaataarau| pitaa| vyutpattipakSe natrAdiprahaNasya niyamArthatvAnna dIrghaH / pitarau pitrH| pitaram pitarau / zeSaM dhAtRvat / evaM jAmAtRbhrAtrAdayaH / nA narau naraH / he nH| (283) nR ca 64 // 6 // 'nR' ityetasya nAmi vA dIrghaH syAt / naNAm-nRNAm / guNaH akAraH, raparatvam / dhAvari dhaatRssu| naca dhAtRzabdasyAhiraNyagarbhasaMjJAzabdatvAda auNAdikAMsikSadAditRntRjantatvAdiha katham 'aptRn' iti dIrghaH, auNAdikatanta janteSu naptrAdisaptAnAmeva dIrgha iti niyamAditi vAcyam / dhAndhAtoH zaMsikSadAvitvakalpanAyAM pramANAbhAvena dhAtRzabdasya auNAdikatvAbhAvAditi bhAvaH / evaM naptrAdaya iti / naptaneSTutvasdRkSacahotRpotRprazAstRzabdAH dhAtRzabdavadityarthaH / udAtRzabdasya auNAdikatantRjantasya napatrAdiSvanantarbhAve'pi samarthasUtre udgAtAra iti bhASyaprayogAdeva dIrgha ityuktaM prAk / tadetat smArayati-udgAtArAviti / / piteti / dhAtRvadanakAdi / sarvanAmasthAne tu 'to ki iti guNaH akAraH, raparasvam / 'aptRn' iti dIrghastu netyAha-vyutpattIti / pAtIti pitA / tRcpratyayaH, iT AkAralopazceti vyutpttirbodhyaa| avyutpattipame tu aptRntRjAdiSvanantarbhAvAt dIrghazakkaiva nAstIti bhAvaH / pitarau pitrH| pitaram pitarau pitRn ityAdi dhAta. vat / evaM jAmAtRbhrAtrAdaya iti / uNAdiSu 'naptaneSTutvaSTrahotRpotRbhrAtRjAmAtRmAtRpitRduhita' iti sUtre pitRjAmAtRbhAtRzabdAH vyutpaaditaaH| tatra pitRzabdasya vyutpatti. rutA / bhAjestRni tRci vA jlopH| bhraataa| jAyAM mAtIti jaamaataa| tRnprtyyH| tRjvA yAlopazca / anayorapyauNAdikayonatrAdiSvanantarbhAvAt na dIrgha ityarthaH / AdinA mantR hantu ityanayoH grahaNam , tayoruNAdiSu 'tRntRcau zaMsikSadA. dibhyaH' iti prakaraNe bahulamanyatrApi ityatra udAhRtatvAt / naiti / nRzabdo manuSyacAcI / tasmAt suH / 'Rduzanas' ityanaG / 'aptRn' iti sUtre anantarbhAvAt 'savaM. nAmasthAne ca' iti nAntatvaprayukto diirghH| hlddyaadilopH| nalopaH / nA iti rUpam / narau nara iti / 'Rto Di' iti guNo rprH| atRnnAdyanantarbhAvAt nAntatvAbhAvAca na dIrghaH / he naH iti / 'ato Di' iti guNo raparaH halGyAdilopo visargazca / naram narau / zasi pUrvasavarNadI? RkAraH, natvam , nan / TAdAvaci yaNi rephaH / naa| ne / siGasoHRt ut , raparaH salopaH, visargazca / nuH / nuH noH Ami nuT, 'nAmi' iti nityaM dIrdhe prApte / nR ca / nR iti luptaSaSThIkam / 'nAmi' iti sUtramanuvatate / 'ThUlope' ityato dIrgha ityanuvartate / 'chandasyubhayathA' ityataH ubhythetynuvrtte| tadAha-nR ityetsyetyaadinaa| nRNAm nRNAm iti / 'RvarNAnnasya' iti Natvam / gai 'Rto Gi iti guNaH raparatvam / nari noH nRSu / ityadantAH / For Private and Personal Use Only Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 108 siddhAntakaumudI [ajantapuMliGga - ||ityRdntaaH|| 'ka' 'ta' anayoranukaraNe 'prkRtivdnukrnnm| (pa 37) iti vaikalpikAtidezAditve raparatve koH kirI kiraH / tIH tiro tiraH ityAdi gIrvat / ittvA. bhAvapakSe tu 'Rduzanas-' (sU 276) iti 'Rto ki-' (sU 275) iti ca taparakaraNAdanaguNo na / kR: ko kraH / kum kI kan / kaa| ke ityAdi / / ityudantAH // 'gamla' 'zakla' anayoranukaraNe anacha / gmaa| zakA / guNaviSaye atha RdantA nirUpyante-ka ityAdinA / kR ta ityanayoranukaraNe ittve raparatve ityanvayaH / 'kR vikSepe 'tR plavanataraNayoH / kRtR ityAbhyAM zabdAbhyAM anukaraNe kriyamANe anukaraNabhUtAbhyAM tAbhyAM dhAtupAThapaThitau kRtR ityeto vivakSitau / ata evA. nukaraNasya anukAryamarthaH / anukArya ca anukaraNAt bhinnamiti 'mato cha iti sUtrabhASye sthitam / AnupUrvIvyatyaye'pi vAcakasAdRzyAt arthopasthApakatvamiti atra kaiyaTe, 'prAgdIvyato'Na' ityatra bhASye ca spaSTametat / tatazca anukAryAbhyAM kRta i. tyAbhyAm anukaraNabhUtayoH kRta ityanayorarthavattvena prAtipadikatvAt subutpattiH / nanu anukaraNabhUtayoranukAryazabdasvarUpavAcakatvAt kriyAvAcakatvAbhAvena dhAtutvAbhAvAt 'Rta iddhAtoH' iti kathamitvam / na ca 'prakRtivadanukaraNam' iti vacanAd anukaraNabhUtayoH dhAtutvamiti vAcyam , evaM satiadhAturiti dhAtuparyudAsAt prAtipadikatvA. nupapatterityata Aha-prakRtivadanukaraNamiti / vaikalpikAtidezAditi / 'yattadetebhyaH pari. mANe vatup' ityatra tyadAdyatvanirdezAt 'tyadAdIni sarvanityam' ityekazeSAkaraNAt 'yo yaDi kSiyo dIrghAt' ityAdau dhAtvanukaraNe vibhaktinirdezAcca prakRtivadanukaraNa. miti pAkSikam / tatazcAtrAtidezabhAvamAdAya dhAtutvAt 'Rta iddhAtoH' itIttvam / atidezAbhAvamAdAya dhAtutvAbhAvAt prAtipadikatvAt subutpattizca na virudhyata iti bhAvaH / kIriti / kRdhAturityarthaH / RkArasya ittve raparatve 'vorupadhAyAH' iti dIrghaH / sohallyAdilopaH visargazca / kirAviti / apadAntatvAt 'vo' iti na dIrghaH / tIriti / tRdhAturityarthaH / gIrvaditi / gorzabdavadrUpANItyarthaH / kiram kirau kiraH / kirA kIAm kIbhiH / kire / kiraH / kiroH| kIrSu / bhyAmAdau 'svAdiSvasarvanAmasthAne' iti padatvAt dIrghaH / itvAbhAveti / prakRtivadanukaraNamityasyAnityatvAt anukaraNasya dhAtutvAbhAvAt 'Rta iddhAtoH' iti ittvAbhAve satItyarthaH / anaguNau neti / 'Rt ut' ityuttvamapi taparakaraNAnneti draSTavyam / ata eva 'yo yaGi ityA. dinirdezAH saGgacchante / kRriti / kRdhaaturityrthH| krau / kraH ityAdau yaNa / ityAdIti / krH| kraH kroH kAm / kri / itydntaaH|| atha ladantA nirUpyante / gamla zakla iti / 'gamla gatau' 'zakla zaktI ajantau dhAtU / anaGiti / aduzanas ityaneneti zeSaH / RlavarNayoH sAvAditi bhaavH| For Private and Personal Use Only Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 8 ] baalmnormaashitaa| 186 - - tu laparatvam / gamalo gamalaH / gamalam gamalo gamRn / gamlA / gamle / usi. sostu 'Rta uta? (sU 279) ityuttve laparatve 'saMyogAntasya lopaH' (sU 54) / gamul / zakul ityAdi / iti lRdantAH // inA saha vartate iti seH / sayau syH| - - guNaviSaye viti / Do sarvanAmasthAne ca Rto Di iti guNaH akAraH, lapara ityarthaH / 'uraNaparaH' ityatra rapratyAhAragrahaNAditi bhAvaH / gamRniti / lavarNasya dIrghAbhAvAt svarNa eva / pUrvasavarNadIdhe natvamiti bhAvaH / siGasostviti / gamla as iti sthite Rta ut , laparaH / gamul s iti sthite ,'saMyogAntasya lopaH gamul iti rUpam // ityAdIti / gamlabhyAm / gmlbhiH| gmlubhyH| gamlabhyaH / Ami tu gamRNAm / gamali gamloH gamlaSu / vastutastu 'uraNapara' ityatra ajiti vaktavye aNgrahaNasAma ut aNa pUrveNaivetyuktaM bhASye / yadi lakArasya yaN lakAra: syAt tarhi laparatvArthe pareNANgrahaNalyAvazyakasvAt tadasaGgatiH spaSTaiva / tasmAdevajAtIyakAnAM prayogo na bhASyasammata ityAhuH / iti ladantAH / .. atha edantA nirUpyante / ineti / aH viSNuH tasyApatyam iH| ata iJ / 'yasyeti ca' ityakAralopaH / inA sahetyarthe 'tena saheti tulyayoge' iti bahuvIhiH / 'vopasarjanasya' iti sattvam / 'AdguNaH' se iti rUpam / tataH suH, rutvvisrgo| seH / evaM smRteH / smRtaH i. kAmo yeneti vigrahe 'anekamanyapadArthe' iti bahuvIhiH / naca ekAdezasya pUrvAntatvAt se ityasya avyayatvAt 'avyayAdApsupaH' iti luk zaGkayA, avyayamiti mahAsaMjJayA liGgAdhananvitArthakasyaiva avyayatvAt / ajAdau ayAdeza matvAha-sayau saya iti / 'ehasvAt' iti samvuddhilopaH, he se / nanvevaM sati he hare ityatra sambuddhilopo na syAt / sambuddhiM paranimittamAzritya pravRttasya guNasya sambuddhivighAtakaM sulopaM prati sannipAtaparibhASayA nimittatvAyogAt / navaM satyena. haNavaiyarthya zaGkayam , he se ityatra caritArthatvAditi cet , zRNu-he hare ityatra sambu. ddhirUpasya svopajIvyaguNavidhAtyatvameva nAsti / satyapi tallope pratyayalakSaNamA. zritya sambuddhisatvAt , tena ca guNasya nirbAdhatvAt / kecittu guNAt sambuddhaH ityanu. ktvA 'ehasvAt' ityukteH sannipAtaparibhASAM bAdhitvApi sambuddhilopaH pravartata ityAhuH / naca jasi sayaH iti katham / antarvativibhaktyA se ityasya padatvenAyAdeza bAdhitvA 'eGaH padAntAt' iti pUrvarUpApatteriti vAcyam 'uttarapadatve cApadA. dividhau' iti pratiSedhAt / uttarapadasya taddhaTitasya vA padatve kartavye antarvativibha. kteH pratyayalakSaNaM nAstIti hi tadarthaH / senAsevakAdizabdagatasya se ityasya anuka. raNaM vA astu / tatra jasi ayAdezasya nirbodhatvAt / ityedantAH // For Private and Personal Use Only Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 160 siddhAntakaumudI [ ajanta puMliGga 1 smRteH / smRtayau smRtayaH / // ityedantAH // ( 284) goto Nit 7|10| gozabdAtparaM sarvanAmasthAnaM dvitsyAt / gauH / gAvo / gAvaH / (285) mauto 'mzasAH 6|1|3|| 'A otaH' iti chedaH / okAra | damzasoraci pare MkAra ekAdezaH syAt / zasA sAhacaryAtsubeva am gRhyate / neha / acinavam / asunavam / gAm gAvau gAH / gavA / gave / goH ityAdi / bhoto Niditi vAcyam / 1 zrodantA nirUpyante / gos iti sthite / goto pit / gota iti taparakaraNam / 'ito't sarvanAmasthAne' ityataH sarvanAmasthAne ityanuvRttaM prathamayA vipariNamyate / tadAha-yozabdAdityAdinA / vidvatsyAditi / Niti pare yat kArye / tatkAryakArItyarthaH gauriti / dvitve 'aco SNiti' iti vRddhiH aukAraH / rutvavisargAviti bhAvaH / gAva gAvaH iti / dvitve vRddhiH AvAdezazceti bhAvaH / he gauH / vRddhau eGaH paratvAbhAvAt na sambuddhilopaH / ami go am iti sthite dvitvAt vRddhau prAptAyAm / zrauto'gzasoH / cheda iti / A ota iti cchedaH, vyAkhyAnAditi bhAvaH / ota iti taparakaraNam / okArAdityarthaH / am ca zas ca amzasau, tayoriti vigrahaH / ava 1 SaSThayantametat / 'iko yaNaci' ityataH acItyanuvartate / 'ekaH pUrvaparayoH' ityadhi. kRtam / tadAha - zrokArAdityAdinA / zas iha subeva gRhyate / natu bahuvalpArthAditi taddhitaH zas acItyanuvRtteH taddhitasya ca zasaH ajAditvAsambhavAt 'lazakvataddhite' ityatra taddhitaparyudAsAt / nanu 'ciJ cayane' laD, aDAgamaH, uttamapuruSo mip / tasthasthamipAm iti tasya amAdezaH / znurvikaraNaH 'sArvadhAtukArdhadhAtukayoH" iti guNaH okAraH / acino am iti sthite avAdeze acinavamiti rUpam / tatra acino am iti sthite avAdezaM bAdhitvA 'auto'mzasoH' ityAtve 'macinAm' iti syAdityata Aha- seti / gAmiti / parApi 'aco JNiti' iti vRddhiriha na bhavati Atvasya niravakAzatayA tadapavAdatvAditi bhASyam / nahi vRddhiviSayAdanyatra Atvasya pravRttirastIti tadAzayaH / naca dyozabdAdami AtvaM sAvakAza 'goto Nit iti Nitvasya tatrAbhAve vRddheraprasakteriti vAcyam / asmAdeva bhASyAt 'oto Nit iti Nitvasya vakSyamANatvena tasyApi vRddhiviSayatvAditi bhAvaH / gA iti / asarvanAmasthAnatvAnna Nidvattvam / nApi vRddhiH / 'auto'mzasoH" ityAtvamiti bhAvaH / TAdAvaci avAdezaM matvAha - gavA gave iti / goriti / 'GasiGasoca' iti pUrvarUpamiti bhAvaH / ityadIti / gavoH gavAm / gavi ityAdizabdArthaH / dhozabdaH okArAntaH strIliGga: / 'suraloko codivau dve striyAm' ityamaraH / su zobhanA cauH yasyeti bahuvrIhau puNlinggH| suyo s ityAdisarvanAmasthAne goto Nit ityaprApte / bhoto yiditi 1 For Private and Personal Use Only Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam ] bAlamanoramAsahitA / / vihitavizeSaNaM ca / tena mudyauH mudyAvau mudyAvaH / sudhAmityAdi / 'mokArAntAdvihitaM sarvanAmasthAnam' iti vyAkhyAnAnneha / he bhAno / he bhAnavaH / u:-zambhuH smRto yena saH smRtauH smRtAvau smRtAvaH / smRtAm smRtAvau smRtAH ityAdi / ityodantAH // (286) rAyo hali 725 // zabdasya AkAro'ntAdezaH syAddhali vibhaktau / raaH| scyaayaadeshH| rAyo raayH| rAyam rAyo rAyaH / - vAcyam / gota iti gakAramapanIya 'oto Nit' iti vAcyamityarthaH / tatra pramANamanupadamevokam / natvidaM vArtikam / tatra ota iti taparakaraNam / okArAt sarvanAmasthAna Niditi labhyate / vihiteti / okArAdvihitaM sarvanAmasthAnamityevamota itye. tadvihitavizeSaNamAzrayaNIyamityarthaH / teneti / gotaH iti gakAramapanIya ota iti vaghanenetyarthaH / suyAmityAdoti / gozabdavAdUpANIti bhaavH| he bhAno iti| okArAt paraM sarvanAmasthAnaM Niditi vyAkhyAne tu bhAnuzabdAt sambuddho 'hasvasya guNaH' iti guNe okAre sati soH okArAt paratvAt Nivattve vRddhau aukAre ekaH paratvAbhAvAt sulopAbhAve rutvavisargayoH he bhAnauH iti syAt / ato vihitavizeSaNamityathaH / nanu 'eDahasvAt sambuddheH' ityatra eGa grahaNasAmarthyAdeva he bhAnoH ityatra NitvaM tatprayuktavRddhizca na bhavati / anyathA 'eddhasvAt' ityeva brUyAt / ato vihitavize SaNamanarthakamityasvArasyAdAha-he bhAnava iti / tatra 'jasi ca' iti guNe bhAno as iti sthite / otaH paratvANidvattve vRddhau AvAdeze bhAnAvaH iti syAt / ato vihitavizeSaNamiti bhAvaH / vastutastu lakSaNapratipadoktaparibhASayA he bhAno he bhAnavaH ityatra NidvatvAbhAvopapatte: vihitavizeSaNatvAzrayaNaM vyarthameva / uH zambhuriti / uH ityasya vivaraNaM zambhuriti / usmRto yeneti vigrahe bahuvrIhiH / 'niSThA' iti smRtazabdasya pUrvanipAtaH / AdguNaH / smRto iti rUpam / tataH subutpattau gozabdavadrUpANi / vastutastu 'goto Nit' iti sUtrazeSatayA 'yozca vRddhirvaktavyA' ityeva vArtikaM bhASye dRzyate / 'otozasoH' ityatra oto Niditi tu na dRzyate / ato'nyadokArAntaM prAtipadikaM nAstItyAhuH / ityodntaaH|| athaidantA nirUpyante / raizabdo dhanavAcI / 'artharaivibhavA api' ityamaraH / tasya halAdivibhaktiSu vizeSa darzayati-rAyo hli| rAya iti zabdasya SaSThyantam / maTana A vibhaktA' ityataH A iti vibhaktAviti cAnuvartate / halotyanena vibhaktAviti vizeSyate / tadAdividhiH / tdaah-reshbdsyetyaadinaa| halgrahaNAdaci AtvaM na, kiMtu AyAdeza evetyata Aha-acIti / raaH| Atve rutvavisagauM / ani For Private and Personal Use Only Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 142 siddhAntakaumudI [avantastrIliGga - rAyA rAbhyAmityAdi / ityaidantAH // glauH, glAvI glAvaH / glAvam / glAvI glAvaH ityAdi / 'mauto'zasoH' (sU 285) itIha na pravartate / "ai bhauc| (ma sU 4) iti sUtreNa odautoH sAvAbhAvajJApanAt / ityaudantAH // ityajantapuMliGgaprakaraNam / - athAjantastrIliGgaprakaraNam // 9 // rmaa| (287) auGa ApaH 7 // AbantAdAtparasyokaH zI AyAdezamudAharati-rAyo rAya iti / ityAdIti / rAbhiH / rAye rAbhyAm rAbhyaH / rAyaH rAbhyAm rAbhyaH / rAyaH rAyoH rAyAm / rAyi rAyoH rAsu / raizabdaH chAndasa iti bhAvyam / kyajanta eva chAndasa iti pakSAntaram // ityaidantAH // atha audantA nirUpyante / glauzabdazcandravAcI / 'glormagAiH kalAnidhiH' itya. maraH / tasya halAdau na kazcidvikAraH / aci tu AvAdeza iti mattvAha-lauH glAvau glAva iti / glAvam glAvau glAvaH / glAvA globhyAm glaubhiH glAve globhyAm glAbhyaH / glAvaH glaubhyAm glaubhyaH / glAvaH glAvoH glAvAm / glAvi glAvoH glauSu / nanu 'autozisoH' ityatra odgrahaNena sAvAdaukArasyApi grahaNAt amzasoglauzabdasya AtvaM kuto na syAdityata Aha-auto'mzasoritIha na pravatata iti / aiaujityAdigranthastu saMjJAprakaraNe vyaakhyaatH| evaM janAnavatIti janauH / kvi / jvaratvaretyUTa / etyedhatIti vRddhiH| jnaavau| janAvaH ityaadi| ityaudntaaH|| iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM . bAlamanoramAyAM ajantalliGganirUpaNaM samAptam // atha ajantastrIliGgA nirUpyante / rameti / ramata iti rmaa| 'ramu kriiddaayaam| pacAdyaci 'ajAyataSTApa' pratyayAntatvAdaprAtipadikatve'pi 'DyApprAtipadikAt' iti DyApoH pRthaggrahaNAt, liGgaviziSTaparibhASayA vA svaadyH| 'hallyAp' iti sulopaH / atha ramA au iti sthite / auGaH paapH| Apa iti pnycmii| pratyayapaha paribhASayA AbantaM vivakSitam / aGgasyetyadhikRtaM paJcamyA vipariNamyate / auGaH iti SaSThI / 'jasaH zI' ityataH zItyanuvartate / tdaah-paabntaadityaadinaa| auza For Private and Personal Use Only Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9] baalmnormaashitaa| 163 - syAt / auG ityaukAravibhaktaH smshaa| rame / ramAH / (288) sambuddhau ca 73 / 106 // Apa ekAraH syaatsmbuddhau| 'ehasvAta-(sU 193) iti sambuddhilopaH / he rame, he rame, he rmaaH| ramAm rame rmaaH| zrIsvAjatvAbhAvaH / (288) mAGi cApaH 7 / 3 / 105 // Adi bhosi ca pare bhAvantasyAsyaikAraH syAt / ramayA ramAbhyAm rmaabhiH| (260) yADApaH 733113 // bhApa: parasya vidvacanasya yAgagamaH syAt / 'vRddhireci' ( sU 72 ) ramAyai / savarNa. dIrghaH / ramAyAH / ramAyAH ramayoH ramANAm / ramAyAm ramayoH rmaasu| evaM udasyAprasiddhArthatvAdAha-auDitIti / saMkSeti / prAcAM zAstre sthiteti zeSaH / rame iti / ramA au iti sthite bhImAve tasya sthAnivatvena pratyayatvAt / 'lazakvataddhite' iti zalyelsaMjJAyAM lope 'mAdguNaH' iti ekAraH / 'yasyeti ca iti lopa. stuma, mamatvAt / jasi savarNadIrtha masvAha-ramA iti| pUrvasavarNadIrghastu na bhavati, 'doghAMjali cA iti niSedhAt / he ramA s iti sthite / sambuddhau ca / 'bahuvacane zalyet' ityataH editi 'ADi cApaH' ityataH Apa iti cAnuvartate / tadAhaApa ityAdinA / AvantasyetyarthaH / 'alo'ntyasya / he rame s iti sthite prakriyAM darzayati-ehasvAditi / harakhyAdilopastu na, paratvAt pratipadoktatvAcca ettve kRte hallyAdilopasyAprApteH 'evhasvAt' iti lopasyaiva paratvena nyAyyatvAcceti bhAvaH / ramAmiti / 'ami pUrva iti pUrNarUpam / auMGa zImAve AdguNaM matvAharame iti / strItvAditi / zasi ramA as iti sthite pUrvasavarNadIdhe sati kRtapUrvasava. rNadIrghAta paratve'pi tasmAcchasaH' iti matve strIliGgatvAna bhvtiitvrthH| ramA A iti sthite / ADi cApaH / osiva ityanuvartate Apa iti sssstthii| aGgasyetyadhika tam / tadantavidhiH / 'bahuvacane zalyet' ityataH edityanuvartate / tadAha-AGi osi cetyAdinA / Aliti TAsaMzA prAcAmityutam / alo'ntyasya etve ayAdeza ityAharamayeti / ramAbhiriti / 'ato misaH' iti taparakaraNAdais na / ramA e iti sthite| yADApaH / Apa iti paJcamI / 'gherjiti' ityataH vittItyanuvRttaM SaSTyA vipariNamyate / tadAha-mApaH prsyetyaadinaa| TittvAdAcavayayaH / vRddhirecIti / yA e iti sthite AkAralya ekArasya ca sthAne aikAra ekAdeza iti bhaavH| savarNeti / isilasoH ramA as iti sthite yADAgame 'akaH savarNe dIrghaH' iti savarNadorSa iti bhAvaH / yahityeva suvacam / 'ato guNe' iti pararUpaM tu na, akAroccAraNasAmarthyAt / ramayo. riti / 'ADi cApaH ityetve ayAdeza iti bhAva / ramANAmiti / 'hasvanadyApa itya. jAgrahaNAnnuTi parjanyavallakSaNapravRttyA 'nAmi' iti dI* 'akupvAG' iti Natvamiti bhAvaH / ramAyAmiti / ramA i iti sthite 'rAmnayAmnIbhyaH' ityAmAdeze 13 bA0 For Private and Personal Use Only Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 164 siddhAntakaumudI [ajantastrIlija - durgaadyH| (261) sarvanAmnaH smoDdasvazca 73.114 // AbantAtsarvaH nAmnaH parasya jitaH syAT syAdApazca hrasvaH / yaatto'pvaadH| sarvasyai / sarvasyAH / sarvasyAH / ekAdezasya pUrvAntasvena prahaNAt 'Ami sarvanAmna:- (sU 217 ) iti suT / sarvAsAm / sarvasyAm sarvayoH sarvAsu / evaM vizvAdayo'pyAbantAH / (242) vibhASA diksamAse bahuvrIhau 11 // 28 // atra sarvanAmatA vA syAt / uttarapUrvasyai-uttarapUrvAye / 'diGnAmAnyantarAle' (sU 845) iti prati. yADAgame savarNadIrgha iti bhAvaH / 'na vibhaktau iti masya netvam / sarvazabdAhApi sarvAzabdaH / so'pi prAyeNa ramAvat / uitsu 'yADApaH' iti prApte / sarvanAnaH syADdrasvazca / 'yADApa.' ityata ApAhati paJcamyantamanuvRttam / tena sarvanAmna ityetadvize. byate / tadantavidhiH / 'gheDiti' ityataH DitItyanuvRttaM SaSThayA viprinnmyte| tatazca AbantAtsarvanAmnaH parasya DitaH syAT syAdityarthaH / TittvAdAdyavayavaH / hasvazceti vAkyAntaram / Apa ityanuvRttamAvartate / SaSThayantatayA ca vipariNamyate tacca hasva ityatrAnveti / ApaH sthAne hasvo bhavatIti tadarthaH / tadAha-prAbantAditi / yATo'pavAda iti / yena nAprAptinyAyAditi bhAvaH / sarvasya iti / sarvA e iti sthite syAt / vakArAdAkArasya hasvaH, vRddhiritibhAvaH / sarvasyAH iti / siGasoH sarvA as iti sthite syAT , Apo hasvaH, savarNadIgha iti bhAvaH / nanu Abantasya sarvAzabdasya sarvAdigaNe pAThAbhAvAt kathaM sarvanAmatvamityata Aha-ekAdezasyeti / vakArAdakA. rasya Apazca yo'yamekAdezaH savarNadIrghaH tsyetyrthH| nanu ekAdezaniSpannasya AkA. rasya pUrvAntatve AptvavyAghAtAt AvantatvaM vyAhRtam / na ca parAdivattvena Aba. ntatvamapIti vAcyam , ubhayata AzrayaNe nAntAdivat iti niSedhAditi cet , satyamliGgaviziSTaparibhASayA Abantasya sarvanAmatvam / AbantatvaM tu parAdivaddhAvenetyAhuH / sarvasyAmiti / au sarvA i iti sthite dezam' ityAm suTaM bAdhitvA paratvAt syATa hasvazca / sakRdgatinyAyAnna punaH suT / evamiti / sarvAdigaNapaThitavizvAdayaH Ava. ntatvaM prAptAH srvaashbdvdityrthH| uttarasyAzca pUrvasyAzca dizoryadantarAlam uttarapUrvA / 'diDnAmAnyantagrale' iti bahuvrIhivizeSo'yam / tatra vizeSa darzayitumAha-vibhASA diksamAse / 'sarvAdIni' ityataH sarvanAmagrahaNamanuvartate / tadAha-atreti / diksamAse ityarthaH / 'na bahuprIhau' ityalaukikavigrahavAkye nityaniSedhe prApte cikalpArthamiti kecit / gauNa. svAdaprApte vibhASeyamityanye / sarvanAmatvapakSe udAharati-uttarapUrvasya iti / syA. dRr3hasvau / uttarapUrvAya iti / sarvanAmasvAbhAvapakSe yAT / uttarapUrvakhyAH -uttrpuurvaayaaH| For Private and Personal Use Only Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9] baalmnormaashitaa| .165 padoktasya diksamAsasya prahaNAnneha / yottarA sA pUrvA yasyAH unmugdhAyAstasyai uttarapUrvAye / bahuvrIhigrahaNaM spaSTArtham / antarasyai zAlAyai / bAyAyai ityarthaH / 'apuri' ityukteneha / antarAyai nagarthe / (263) vibhASA dvitIyAtRtIyAbhyAm 7 / 3 / 115 // AbhyAM khitaH syAT syAdApazca hrasvaH / idaM sUtraM tyaktuM zakyam / tIyasya kitsUpasaGkhyAnAt / dvitIyasya-dvitIyAyai / dvitIyasyAH-dvi. tImAyAH / dvitIyasyAH-dvitIyAyAH / dvitIyasyAm-dvitIyAyAm / zeSa ramAvat / evaM tRtIyA / 'ambArthanagerhasvaH' (sU 267 ) / he amba / he akka / he alla / uttarapUrvAsAm-uttarapUrvANAm / uttarapUrvasyAm-uttarapUrvAyAm / 'sarvanAmno vRttimAtre puMvadAvaH iti mAtragrahaNAt samprati asarvanAmatve'pi pUrvapadasya puMvattvam / nanu uttarAdigiti gatvA mohavazAt pUrvA .dika yasyAH sA uttarapUrvA 'anekamanyapadAyeM iti bahuprIhiH / atrApi dikzabdaghaTitasamAsatvAt sarvanAmatAvikalpe uttarapUrvasyai-uttarapUrvAya iti rUpaiyaM syAt / syADAgamastu nessyte| ttraahdingnaamaaniiti| 'diGanAmAnyantarAle? iti bahuvrIhiH. pratipadokto diksamAsaH, dikzabdasamuccArya vihitatvAt / natu 'anekamanyapadArthe' iti bahuvrIhirapi / tatazca lakSaNapratipadoktaparibhASayA na tasya grahaNamityarthaH / yottareti / uttarAzabdasya pUrvAzabdasya ca sAmAnAdhikaraNyaM dyotayituM yattacchandau / sAmAnAdhikaraNyAbhAve 'anekamanyapadArthe' iti bahuvrIherasambhavAt , 'bahuvrIhiH samAnAdhikaraNAnAM vaktavyaH' iti vacanAt / unmugdhAyA iti / tena pUrvottarayorvirodhAt kathaM sAmAnAdhikaraNyamiti zaGkA nirastA / nanu 'vibhASA diksamAse' ityevAstu / bahuvrIhigrahaNaM na kartavyam / pratipadoktatvena 'diGnAmAni' iti bahuprIhereva grahaNasiddherityata Aha-bahuvrIhinahaNaM spaSTArthamiti / bAhyAya ityartha iti / 'antrmvkaashaavdhipridhaanaantrdhibhedtaadyeN| chidrAtmIyavinAbahiravasaramadhye'ntarAtmani // iti kozAt / arthAntaraparatve tu sarva nAmatvAbhAvAt na syAditi bhAvaH / apurItyukteriti / antaraM bahiryoga' iti gaNasUtra iti zeSaH / vibhASA / 'dheDiti' ityataH DitItyanuvRttaM SaSThayA vipariNamyate / 'yADApaH' ityataH Apa iti, 'sarvanAmnaH syAt' ityataH syADiti hasva iti cAnuvartate sadAha-prAbhyAmityAdinA / idamiti / 'vibhASA dvitIyAtRtIyAbhyAm' iti sUtraM na krtvymityrthH| kuta ityata Aha-tIyasyeti / vibhASAprakaraNe tIyapratyayAntasya kitsu srvnaamtvopsyaanaadityrthH| naca tIyasya DisUpasaGkhyAnameva tyajyatAmiti vAcyam , punapuMsakArtha tasyAvazyakatvAt / ambArtheti / vyAkhyAtamidaM puMsI. dantAdhikAre / tatra nadIviSaye udAhRtam / ambArthAnudAharati-he ambetyAdi / zeSaM For Private and Personal Use Only Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 266 siddhAntakaumudI [ajantastrIlita - 'bhasaMyuktA ye ulakAstadvatA hrasvona ( vA 4592) / he ambADe / he ambaale| he ambike / jr| / brsii| shobhaavaatprtvaajjrs| mAmi nuTaH parasyAt jaras / brsaamityaadi| pakSe halAdau ca ramAvat / iha pUrvavipratiSedhena zobhAvaM ramAvat / atra bhASye DalakavatInAM pratiSedho vktvyH| he ambADe / he ambAle / he ambike / tadidaM vArtikaM na kartavyamityuktvA dvayackasyaivAmbArthasya hasva iti sthitam / yathAzrutavArtike tu he alla ityatrAvyAtiH syAditi tadAzayaH / tadanna phalitamAha-prasaMyuktA iti / dvayakAnAmambArthAnAM hasvaH itysyaanggtvaacdntvidhiH| ataH jagadamba ityatra dvayackAmbAntatvAt bhavati hsvH| ___jareti / 'jaS vayohAnau' / SidbhidAdibhyaH' ityaG / 'Rzo'Gi' iti guNaH, paratvam / adantatvAt TApa, suH, halGayAdinA sulopa iti bhAvaH / jarasAviti / 'jarAyA jarasanyatarasyAm' iti ajAdau jarasAdeza iti bhaavH| nanu zIbhAve kRte sati AbantasannipAtamupajIvya pravRttasya tasya sannipAtaparibhASayA Avantatva. vighAtakajarasAdezanimittatvAsambhavena jarasAdezAbhAve AdaguNe jare ityeva syAdityata Aha-zIbhAvAditi / jAsi kRte tu AvabhAvAna zIbhAva iti bhAvaH / jarasaH / jarasam jaraso jarasaH |ttaa jarasA / na cAtra jarA Aiti sthite jarasAdezaM bAdhitvA paratvAt 'AGi cApaH' ityettve ayAdeze jarayetyeva yuktamiti vAcyam , ekadezavi. kRtanyAyena kRte'pyettve pravRttasya jarasAdezasya nityatayA tasyaiva pravRttaH, parAbityasya balavattvAt / kRte tu jarasi AbabhAvAdettvaM n| u jrse| nacAtra jarA eiti sthite jarasAdezaM bAdhitvA paratvAt yATi vRddho jarAyai ityeva yuktamiti vAcyam , antaraGgatvena jarasAdezasyaiva pravRtteH parAdantaraGgasya balavatvAt, ApaH parasya jitaH supo vihitasya yATo bahvAzrayatvena bahiraGgatvAt / sibsoH -jarasaH / atrApi pUrvavadyAT n| jrsoH| ettvaM bAdhitvA nityatvAt jrs| Ami jarasAm / nanvAmi nATa kRte ajAdivibhaktyabhAvAt kathaM jarasAdeza ityata Aha-Ami nuTa iti / Do jarasi / paramapi DerAma yAdaM ca nityatvAdantaraGgatvAcca krameNa bAdhitvA jrs| pakSe halAdau ca ramAvaditi / jarasAdezAbhAvapakSe halAdAvapi ramAvadityarthaH / matAntaraM dUSayitumanuvadati-iha puurvetyaadinaa| iha jarAzabde jarA o iti sthite zIbhAvamAzritya jarasI iti kecidAhurityanvayaH / AzrityetyanantaraM jarasAdeze kRte iti zeSaH / nanu zIbhAvaM bAdhitvA paratvAt jarasAdeza eva yukta ityata Aha -puurvviprtissedheneti| vipratiSedhe paramityatra parazabdasya iSTavAcitAmAzritya kvacit pUrvasya pravRttyAzrayaNenetyarthaH / nanu AvantasannipAtamupajIvya pravRttasya zAbhAvasya sannipAtaparibhASayA AvantasannipAtavighAtakajarasAdezanimittatvaM na sambha. For Private and Personal Use Only Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1] baalmnormaashitaa| 167 kRtvA sannipAtaparibhASAyAH anityatA cAzritya 'jarasI' iti kecidAhuH / tanimulam / yadyapi jarasAdezasya sthAnivadbhAvenAvantatAmAzritya 'mora Apa:' (sU 287 ) 'bAli cApaH' (sU 289) 'yApa.' (sU 290 ) 'hasvanadyApaH-- (sU 208) 'DerAm-' (sU 270) iti ca pazcApi viSayaH prAptAH / evaM nanizpRtsu / tathApyanalvidhAvityunaM bhavanti / 'A bhAp' iti prazliSyAkAravatItyata Aha-sannipAtaparibhASAyA anityatAM ceti| tannirmalamiti / pUrvavipratiSedhA. zrayaNasya bhASyAparigaNiteSvapravRttaH sannipAtaparibhASAyAH sarvatrAnisyatvAzrayaNe pramANAmAvAcceti bhaavH| . sthAdetat / jaraso, jarasAmityatra 'auDa Apha: 'hasvanayApo nu' ityapekSayA paratvAdastu jarasAdezaH / astu ca sibssu jarase jarasaH ityatra yATamantaraGgatvAt vASitvA jarasAdezaH / astu jarasi hatyatra nityatvAdAma antaraGgatvAbATa ca bAdhitvA jarasAdezaH / tathApi tasya jarasAdezasya sthAnivasvena AvantatvAt sadAvisya etvazImAvayAunurAgamAH kuto na syuH| kina bhanenaiva nyAyena nAsikA. zamdasya nizAzabdasya pRtanAzabdasya ca ettvazIbhAvayAunugagamAna bAdhitvA 'pahajo ityAdinA nas niz pRt ityAdezeSu krameNa kRteSu teSAM sthAnivadbhAvena Abanta. svamAzritya etvazIbhAvayAunuDAgamAH prasajyeraniti shbte-ydhpiityaadinaa| pari. harati-tathApIti / sthAnIbhUtAbantAzrayavidhayaH ete. ettvAdividhayaH / atasteSu kartavyeSu jarasAdhAdezAnAM sthAnivasvaM na sambhavati, analvidhAviti tnissedhaat| tatazca jarasAdhAdezAnAmAvantatvAlAmAt etvAdividhayo na bhavantItyarthaH / nanu alasvavyApyAkAratvAdidharmapuraskAreNa sthAnyalamAzritya pravartamAno vidhiravidhiH / nanu yathAkathaJcit alAzrayavidhirapi / rAmAyetyatra 'supi ca' iti dIrghAbhAvaprasaGgAt / tatra hi dI| yAdisupi parato vidhIyate / yAdezasya ca suptvaM sthAnivattvalanyam / yAdezasya ca ekAraH al sthaanii| tatazca dIrghasya svanimittabhUtaluptvAMze tadAzraya. tvAdanalvidhAviti niSedhAt dIdhe kartavye yAdezasya sthAnivattvAbhAvena suptvAbhAvAt tasmin parato dIrgho na syAt / alatvavyApyAkAratvAdidharmapuraskAreNa sthAnyasamAzritya pravartamAno vidhiralivadhirityAzrayaNe tu na dossH| dI? hi yAdezasthAnibhUtam ekAramekAratvena nAzrayati / kintu suptvenaiva / suptvaM cAlsvavyApyaM na bhavati, bhyAmAdAvapi sattvAt / tatazca dIrghasyAnalvidhitvAt tasmin kartavye yAdezasya sthAnivattvena suptvasambhavAt dIrgho nirvAdhaH / prakRte ca ettvAdividhayaH jarasAdeza. spanIbhUtAbantatvapuraskAreNa smbhvtprvRttikaaH| AptvaM ca samudAyasya dharmaH / natvAkAramAtrasya / tatazca etvAdividhInAmanasvidhitvAtteSu kartavyeSu jarasAdezasya For Private and Personal Use Only Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 168 siddhAntakaumudI [ ajantastrIliGga rUpasyaivApaH sarvatra grahaNAt / evaM 'halyAp-' ( sU 252 ) iti sUtre'pi 'A Apa' 'koI' iti prazleSAt 'atikhaTvaH' 'niSkauzAmbiH' ityAdisiddherdIrghamaddaNaM pratyAkhyayem / na caivamapi 'atikhaTvAya' ityatra svAzrayamAkAratvaM sthAniva www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir > sthAnivatvenAntatvaM durvAramityAzaGkayAha - zrA AbisyAdinA / 'ADi cApa:' ityA diSu savarNadIrgheNa A Ap iti prazliSya AkArarUpAbantAzrayaNena etvAdayo vidhIyante / tatazca te AkAratvarUpeNApyApamAzrayantIti teSAmavivadhitvAt teSu kartavyeSu jarasAdezasya sthAnivattvAdAbantatvaM na sambhavati / tatazca etvAdividhayo'tra na bhava-: ntItyarthaH / prasaGgAdAha - evamiti / yathA 'AGi cApaH' ityAdiSu A Abiti prazlecaH / evaM byAbbhyaH ityatra DI I, A Aviti savarNadIrgheNa prazleSAt dIrghagrahaNaM pratyAkhyeyamityanvayaH / nanu tatra dIrghagrahaNAbhAve atikhaTvaH 'niSkauzAmbirityatrApi sulopaH syAt / tathAhi khaTvAzabdaSTAbantaH khaTvAmatikrAntaH atikhadaH / atyAdayaH krAntAthayeM' iti samAsaH / kuzAmbena nirvRttA nagarI kauzambI / 'tena nirvRtamU' ityaN / 'TiDDhANaj' iti GIp / niSkrAntaH kauzambyAH niSkauzAmbiH / 'nirAdayaH krAntAdyarthe paJcamyA' iti samAsaH / ubhayatrApi 'gostriyoH' iti Apo DIpa svaH, tataH subutpattiriti sthitiH / atra sthAnivattvenAkArarUpAbantatvasya IkArarUpaDyantatvasya cAnapAyAt soIlDyAdilope prApte tannivRtyarthaM dIrghagrahaNamAvazyakamevetyata Aha-pratikhaTvaH, niSkauzAmbirityAdisiddheriti / ayamAzayaH -- kI I, A Amiti prazleSe sati AtvarUpeNa ItvarUpeNa ca byApAvAzritya sulopapravRttirvatavyA / itvAtvayozca altvavyApyadharmatvAt tatpuraskAreNa pravartamAnalopavidheralvidhitvAnna sthAnivattvena jyAbantatvamastIti na sulopa iti / evaJca dIrghagrahaNaprayojanasya prazleSeNaiva siddhatvAt halDyAdisUtre dIrghagrahaNaM na kartavyamityanyatra vistaraH / - syAdetat / ' yADApaH' ityatra A Abiti prazleSe satyapi atikhaTvAyetyatra yA durvAraH / khaTvAmatikrAntaH atikhaTvaH / 'atyAdayaH' iti samAse 'gostriyoH' iti hrasvatve rUpam / tato GaryAdeze 'supi ca' iti dIrghe atikhaTvAyeti rUpam / 'tatra 'yADApaH' iti yAT syAt / dIrghe sati sthAnivattvenAkArarUpAptvasya sattvAt / nacAkAratvasya altvavyApyadharmatvAt / tatpuraskAreNa pravartamAnayAvidheravidhi - tvAt na dIrghasya sthAnivattve nAkAratvAvacchinnAptvamiti vAcyam, yADavidhirhi AkArarUpAvAzrayaH / tatra AkArarUpatvaM dIrghasya svata eva siddhamiti na tat sthAnavavalabhyam / kintu Aptvameva sthAnivattvalabhyam / ApsvaM ca samudAyadharma eva / natvaltvavyApyadharmaH / tena rUpeNa sthAnyalAzrayatve'pi alvidhitvAbhAvAdyAvidhau sthAnivatvaM durvAramiti zaGkAmudbhAvya pariharati-na ceti / evamapIti / 'thA I For Private and Personal Use Only Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 164 prakaraNam 9] baalmnormaashitaa| %3 dbhAvenAptvaM cAzritya yAT syAditi vAcyam / AvantaM yadaGgaM tataH parasya yADvidhAnAt / upasarjanastrIpratyaye tadAdiniyamAt / 'padano--(sU 228 ) iti nAsikAyA nas / nasaH / nasA / nobhyAmityAdi / pakSe suTi ca ramAvat / nizAyA niz / nizaH / nishaa| (244) vazcabhrasjasRjamRjayajarAjabhrAjacchazAM DApaH' ityatra AkAraprazleSe satyapItyarthaH / svAzrayamiti / svaH AkAraH Azrayo yasyAkAratvasya tatsvAzrayam / svatassiddhamiti yAvat / evamapItyArabhya yATa syAdityantaH sandarbhaH shhaaprH| iti ca na vaacymitynvyH| kuta ityata AhapAvantaM yadaGgAmiti / 'yADApaH ityatra hi AgrahaNena pratyayagrahaNaparibhASayA AbantaM gRhyate / aGgasyeti tadvizeSaNaM bhavati / tatazcAbantAdaGgAta parasya Dito yAvidhIyate / yasmAt zabdAt yaH pratyayo vihitaH tAdRzaprakRtibhUtazabdarUpAdyavayavakasya tatpratyayarUpAntAvayavakalya samudAyasya grahaNamiti pribhaassaarthH| pratyayagrahaNe prakR. tipratyayasamudAyasya grahaNamiti paryavasannArthaH / prakRte cAtikhaTavAyetyatra khaTvazabdAdadantAt TAvidhAnAt baTavA. ityeva TAvantam / tattu DitaM vibhakti prati nAGgam, atikhaTvazabdAdeva Dito vidhAnAt / yattvaGgamatikhaTveti na tAvantam / ataH sthAnivattvena Aptve satyapi na yADiti bhAvaH / nanu vyAH samprasAraNam' ityatra bhASye strIpratyaye vAcanikastadAdiniyamapratiSedhaH paThitaH / tat kathamatra tatprAtirityata aah-upsrjneti| tatra bhASye "zrIpratyaye cAnupasarjane na' iti upasarjanAdanyatraiva tadAdiniyamaniSedhasya uktatayA prakRte strIpratyaye upasarjane tadAdiniyamasya nirbAdhatvAditi bhAvaH / nanvevamapyAbgrahaNena pratyayagrahaNaparibhASayA tadante gRhIte tenAGgasya vizeSaNAt AbantAntaM yahaGgamityarthAt atikhaTvAyetyatra sa doSastadavastha iti vAcyam , aGgasya vizeSaNatvAzrayaNAt / ata eva GyAgrahaNe adIrgha Adezo na sthAnivaditi vArtikakAramataM hrasve phalAbhAvena sthAnivadbhAvAprasaktyA kathaM tatsthAnike dIghe tallAma iti bhASyakAreNa dUSitam / - atha nAsikAzabde vizeSamAha-paddanniti / zasi nsH| TA nasA / nobhyAmi tyAdIti / nas bhyAmityatra 'svAdiSu' iti padatve 'sasajuSo ruH' iti rutve 'hazi ca ityutve guNe nobhyAm nobhiH ityAdi rUpamityarthaH / nassu / pakSe iti| zasAdau nasAdezAbhAvapakSe ityrthH| atha nizAzabde vizeSa darzayati / nizAyA niziti / zasAdau 'padanno' ityaneneti zeSaH / niz bhyAmiti sthite / vrshcbhrsj| brazcAdayaH sAsa dhAtavaH / chazau varNI, tAbhyAM zabdarUpavizeSyamAdAya tadantavidhiH / jhalo jhali isyato jhliitynuvrtte| padasyetyadhikRtam / 'skoH saMyogAdyorante ca' ityataH ante For Private and Personal Use Only Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 200 siddhAntakaumudI . [ ajantastrIli-' pA maaraa36|| vrazvAdInAM saptAnAM chazAntayozca SakAro'ntAdezaH syAjjhali padA. nte ca / Sasya aztvena DaH / niDbhyAm / nibhiH / supi 'Da: si dhuTa' (sU 131) iti pakSe dhuTa / catvam / tasyAsiddhatvAt 'cayo dvitIyAH- (vA 5023) iti TatayoSTayau na / 'na padAntA:- (sU0 114) iti STuravaM na / niTatsu-ni su / (295) SaDhokaH si 241 // Sasya Dhasya ca kaH syAtprakAre pare / iti tu na bhvti| jaztvaM pratyasiddhatvAt / kecittu vrazvAdisUtre 'dAderdhAto:(sU 325) iti sUtrAt 'dhAtoH' ityanuvartayanti / tanmate jaztvena prakAre nijbhyAm / nijmiH / 'coH ku: (sU 378 ) iti kuravaM tu na bhavati / jaztva. syAsiddhatvAt / jaztvam / zcutvam / carvam / nizu / nicchu / 'mAMsapRtanAityanuvartate / tadAha-vazcAdInAmiti / antAdeza hatyalo'ntyasUtralabhyam / pasya jazvena Da iti / prakRtasUtreNa zasya patve tasya SakArasya 'svAdiSu' iti padatvAt 'jhalAazo'nte' iti jaratna sthAnasAmyADakAre niDbhyAmityAdi rUpamityarthaH / supIti / niza su iti sthite 'nazca' iti Satve tasya jaztvena DakAre 'Dassi dhuTara iti kadAcit dhuDAgamaH / calamiti / DadhayoH iti zeSaH / sthAnasAmyAt Dasya TA, dhasya taH / tasyeti / crvsyetyrthH| Thathau neti / dhuDabhAvapakSe Tasya Tho na / dhupaye tasya tho netyarthaH / 'nAdinyAkroze iti sUtrasthabhASye 'cayo dvitIyAH ityasya pAThadarzanAt / tadapekSayA cavasya paratvam / atha takArasya STutvena TakAramAzaGkaya. Aha-na padAntAditi / svAdiSu iti padatvaM bodhyam / niTatsu iti / dhuTapakSe rUpam / tadabhAvapakSe tu nittsu| tatra dhuDabhAvapakSe niz su iti sthite 'nazca' iti Satve tasya SakArasya jattvAt prAk kakAramAzabtuimAha-paDhoH kaH siM / Sazca Dhazceti dvandvaH / si iti saptamI tadAha-vasyetyAdinA / iti tu na bhavatIti / SakArasya kakAro na bhavatItyarthaH / jaztvaM pratyasiddhatvAditi / 'jhalAJjazo'nte' ityapekSayA 'paDhoH kaH si' ityasya paratvAditi bhAvaH / zasAdiSu nizAdezAbhAvapakSe suTi ca ramAvat / prazcAdisUtre matAntaramAha-kecitrivati / 'ekAco baz' ityuttarasUtre dhAtorityajyAnuvRtyA madhye'pi tadanuvRtteraucityAditi bhaavH| anuvRttaM ca dhAtorityetat chazayorava vizeSaNam , vazvAdiSu dhAtutvAvyabhicArAt / jaztveneti / niz bhyAmityAdau niz ityasya dhAtutvAbhAvAt SatvAbhAve 'malAazo'nte' iti jaratvena zakArasya sthAnasAmyAt jakAra ityarthaH / nija bhyAmityatra kutvamAzaGkayAha-kRtvaM tu naiti / jazvasyAsiddhatvA. diti / kutvaM pratIti zeSaH / nizu iti| niz su iti sthite, zasya javatvena jaH For Private and Personal Use Only Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9] baalmnormaashitaa| 201 - mAnUnoM mAspRtsnavo vAcyAH zasAdau vA' ( vA 3496) / pRtH| pRtA / pRdbhayAm / pakSe suTi ca ramAvat / gopA vizvapAvat / ityAdantAH // matizabdaH prAyeNa harivat / strItvAmatvAbhAvaH / matIH / nAtvaM na / matyA / (246) Diti hasvazca 146 // iyavasthAnau strIzabdabhinno nityastrIlijAvIdUtau hasvI ceva!varNI striyAM vA nadIsaMjJau sto niti pare / 'mAgnathAH' (sU 268 ) / salya ratvena zaH, jasya catvena caH, zasya chatvavikalpaH / maaNspRtnaa| mAMsa, pRtanA, sAnu ityeteSAM mAs , put, snu, ityAdezA vAcyA ityarthaH / 'pahanno' iti sUtre vAtikametat / ata evAha-zasAdau veti / pahanniti sUtrasya zasAdau vikalpena pravRttariti bhAvaH / mAMsasAnusabyorakhIlitvAt patanAzabdasyaiva zasAdau padAdezamudAti-pUta iti / pakSe iti| prAdezAbhAvapakSe ityrthH| gopA vizvapAvaditi / bhAvantatvAbhAvAt mAsukopa ityarthaH / ityaadntaaH||...... mAdantA nirUpyante / matizabdaH prAyeNa harivaditi / prAyazabdo bahulaparyAyaH / 'prAyo bhUmniA ityamaraH / ihAnatve vrtte| prakRsyAditvAtsatIyA / matizabda ISadUnaharizabdavat pratyetavya ityarthaH / zasi vizeSamAha-strItvAnatvAbhAva iti / 'tasmAcchaso naH pusi iti matvasya. puMstve vidhAnAditi maavH| tRtIyaikavacane visthAnAmAvamAzayAha-jAsvaM naiti / 'ADo nA'striyAm iti nAtvavidhau astri. yAmiti paryudAsAditi bhAvaH / idansatvAt yU syAkhyAviti nadItve aprA bitsu tadvikalpa darzayitumAha-Giti hasvazca / atra cakArAdvAkyadvayamidam / tathA hi-'yU stryAkhyau nadI' ityanuvartate / Izva azva yU dIrvAjasi ca' iti pUrvasavarNadIrghaniSedhA. bhAvazchAndasaH / striyamevAcakSAte vyAkhyau nityastrIliGgAviti yAvat / 'neyaku. vasthAnAvastrI' iti sUtraM namvarjamanuvartate / iyakuvaH sthAna sthitiyostAviti vigrahaH / iyaDuvaprAThiyogyAvityarthaH / 'vAmi' ityato vetyanuvartate / tatazca iyA. vasthAnau strIzabdabhinnau nityastrIlijAvIdUtau nadIsaMjhau vA sto Diti pare iti vAkyamekaM sampadyate / punarapi yU ityanuvartate / hazca uzca yuu| hasva iti tatra pratyekamanveti / strayAkhyAviti cAnuvartate / strIliGgAvityetAvadeva vivakSitam / natu nitya. soliGgAviti, vyAkhyAnAt 'vAmi' ityato veti cAnuvartate / tatazca strIliGgau hasvau cevarNovarNI nadAsaMjJo vA sto liti pare iti vAkyAntaraM sampadyate / tadAha-iyaku. vsthaanaavityaadinaa| dvitIyavAkye'pi strIliGga nityatvavizeSaNe tu iSvazanyaraNiprabhRtInAmubhayaliGgAnA paTumRduprabhRtInAM triliGgAnAM ca kiti nadotvavikalpo na syAditi bodhyam / tatra hasvayoraprAkSe dIrghayostu 'neyakuvasthAnau' iti niSedhAdaprApta For Private and Personal Use Only Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 202 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajantastrIliGga masyai--mataye ! masyAH-mateH / matyAH - mateH / nadItvapakSe 'o' ( sU 256 ) iti berorave prApte / (247) idudbhyAm 7| 3 | 117 // nadIsaMjJAkAbhyAmidu dudbhyAM parasya DerAm syAt / pakSe 'acca gheH' ( sU 247 ) / masyAm- -mato evaM zrutyAdayaH / (26= ) tricaturoH striyAM ticatasR 72 // strItiayoretayoretAvAdezau sto vibhaktau parataH / (29) acira RtaH 7|2| 100 // tisRvata etayorRkArasya rephAdezaH syAdaci / guNadIrghottvAnAmapavAdaH / tisraH / tisraH / tisRbhiH / tisRbhyaH / Ami 'numacira - ( vA 4374 ) iti nuT / (300) na visRcatasR. 6|4|4|| tisR catasR etayornAmi dIrgho na syAt / nadItve vibhASeyam | nadItvapakSe Aha- mAnadyA iti / mati e iti sthite Adi vRddhau yaNi ca siddhaM rUpamAha-matye iti / mataye iti / nadItvAbhAvapakSe 'zeSo ghyasakhi iti vitvAt gherditIti guNe ayAdeze harizabdavadrUpam / nadItvapakSe GasiGasorATi vRddhirAkAraH, yaNa matyAH / nadItvAbhAve mateH / AnI nadItvAbhAve'pi hrasvAntatvAnnuTi dIrghaH matInAm / Gau vizeSamAha - nadItvapakSe iti / nadItvapakSe vitvAbhAvAt 'acca gheH' iti asvasanniyogaziSTamauttvaM na bhavati / kintu DerAmiti prAptaM, tat bAdhitvA auditi kevalamau paratvAt prApte satItyarthaH / idudbhayAm / 'DerAm' iti sUtrAnnadAgrahaNaM DerAm iti cAnuvartate / tadAha nadIsaMjJakAbhyAmityAdinA / pakSe iti / nadItvAbhAvapakSe 'acca gheH' ityattvasanniyogaziSTamauttvamityarthaH / matyAm, matAviti / nadItve tadabhAve ca rUpam / matyAmityatra sannipAtaparibhASAyA anityatvAdyaN / evaM zrutyA sa | AdinA smRtyAdisaGgrahaH / I tricaturoH / etayoretAviti / tricaturoH tisR catasR ityetAvityarthaH / vibhaktAviti / 'aSTana Avibhaktau' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / jazzasoH tisR as iti sthite / aci ra RtaH / pUrvasUtrAt" tisRcatasR ityanuvartate / tacceha luptaSaSThIkamAzrIyate / sadAha - tisa ityAdinA / nanu 'iko yaNaci' ityeva siddhamityata Aha-guNadIrghekhAnAmapavAda iti / 'Rto Gi' iti guNasya 'prathamayoH' iti pUrvasavarNadIrghasya 'Rta ut' ityutvasya ca ratvamapavAda ityarthaH / tisra iti / jazazasoH rUpam / tatra jasi 'Rto Gi' iti guNasya rattramapavAdaH / zasi tu 'prathamayoH' iti pUrvasavarNadIrghasya ratvamapavAdaH / zrAmIti / tisR Am iti sthite nuTaM bAdhitvA 'aci ra RtaH' iti ratve titrAmiti prApte 'numaciratRjvadbhAvaguNebhyo luT pUrvavipratiSedhena' iti ratvaM bAdhitvA nuDityarthaH / tisR: nAmiti sthite 'nAmi' iti dIrghe prApte - na tisRcatasR / tisRcatasR iti luptaSaSThIkaM padam / 'ThUlope' ityato dIrgha ityanuvartate / 'nAmi' iti sUtraM cAnuva 1 | For Private and Personal Use Only Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9] baalmnormaashitaa| - tisRNAm / tisUghu / 'striyAm' iti tricaturoSizeSaNAnneha / priyAstrayastrINi vA yasyAH sA priytriH| matizabdavat / mAmi tu 'priytryaannaam| iti vizeSaH / 'priyAstisro yasya saH' iti vigrahe tu priyatisA priyatimro priytinH| priyatisramityAdi / priyAstisro yasya tarakulaM priytri| svamoluMkA luptatvena pratyayalakSaNAbhAvAna tisrAdezaH / 'na lumatA--(sU 263 ) iti niSedhasyAnityatvAtpakSe priyatis / ratvAtpUrvavipratiSedhena num (vA 5036) / priytisRnnii| priytisRnni| tate / tadAha-tisa ityAdinA / tisagAmiti / 'RvarNAnnasya' iti Natvam / nanu 'aci e.iti ratvam 'Rta ut' iti usvasya kathamapavAdaH syAt uttvasya usiGasoreva prApteH tricaturzabdayozca nityaM bahuvacanAntatvena simsorabhAvAditi cenna / priyatinaH ityAdibahuvrIho tarasasvAt / taccAnupadameva vakSyate / nanu priyAH trayaH trINi vA yasyAH sA priyatriH, iti bahuvIhAvapi titrAdezaH kuto na syAdityata AhastriyAmityAdi / priyatrizabdo hi striilinggH| na tu trizabdaH / striyAmiti tricaturovizeSaNam , natu tadantayoH, pramANAbhAvAt / na cAGgatvAttadantalAbha iti vAcyam , evamapi tricaturoreva pratyakSazcatatvena striyAmityasya tadvizeSaNatAyA evocitatvAdati bhAvaH / 'chiti hasvazca' iti nadItvavikalpaM matvAha - matizabdavaditi / Ami sviti / SaSThIbahuvacane 'prestrayaH' iti trayAdezasya AGgatvena tadante'pi pravRttariti bhaavH| evaM ca striyAmityasya tricaturantAGgavizeSaNatve priyatrizabde punapuMsakaliGgatrizabdagarbhabahuvrIhI ativyAptiH syAditi tricaturoreva striyAmiti vizeSaNamiti sthitm| ___ atha strIliGgatrizabdagarbhabahuvIhI avyAptinirAsArthamapi striyAmiti tricaturoreva vizeSaNam , na tu tadantayoriti matvAha-priyAstina ityAdi / priyatiseti / samAse sati antarvativibhaktelakA luptatvAt tistrAdezanivRttau priyatrizabdAt suH / atra priyatrizabdasya puMliGgatve'pi trizabdasya strIliGgatvAttisrAdezaH / 'Rduzanas' ityanaGa / 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghaH / nlopH| striyAmityasya tricaturantAgAvizeSaNatve tvatrAvyAptiH syAditi bhAvaH / nanu tricaturantAGgAvizeSaNatve'pi nAtrAvyAptiH priyAstisro yasyeti vigrahavAkye pravRttasya titrAdezasya samAse' pyanuvRttisambhavAt iti cenmaivam / laukikavAkyaM hi pariniSThitatvAt samAsasya na prakRtiH kintu alaukikameva prakriyAvAkyam / tatazca priyA as trias ityalaukikaprakriyAvAkye samAsapravRttau 'antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo lugbAdhate' iti paribhApayA tisrAdezaM bAdhitvA vibhaktiluki priyatrizabdAt samAsAt subutpattau tricaturo For Private and Personal Use Only Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 204 siddhAntakaumudI [ ajantastrIliGga . tRtIyAdiSu vakSyamANa puMvadbhAvavikalpAtparyAyeNa numrabhAvo / priyatisRNA / priyatilA ityAdi / dveratve satyAp / dve / dve / dvAbhyAm / dvAbhyAm / dvA* 1 I rityasyAGgatvAt tadantavidhAvapi 'nirdizyamAnasyAdezA bhavanti' iti paribhASayA trizabdasya titrAdezaH / sa ca striyAmityasya tricaturantAGgavizeSaNatve sati na sthAt, priyatrizabdasyAGgasya puMlliGgatvAt / sati cAtra tisrAdeze 'naghRta' iti kap tu ma / sa hi samAsAntatvAt samAsavadalaukikavigrahavAkye pravRttimarhati / tadAnIM ca uttarapadasya trizabdasya RdantatvAbhAvAnna kap / antarvartivibhaktelukA luptatvena pratyayalakSaNAbhAvacca jasU nimittakatisrAdezasyAbhAvAt / nacAkRte samAsAnte kapi priyatrizabdAt subutpattau tinAdeze sati kap zaGkayaH / akRte kapi samAsAnte samAsatvasyaivAniSpatyA tataH subutpatterasambhavAdityAstAM tAvat / priyatinAviti / guNaM bAdhitvA ratvam / priyatisra iti / jasi pUrvasavarNadIrgha bAdhitvA ratvam / priyatisramiti / ami pUrvarUpaM guNaM ca bAdhitvA ratvam / 'guNadIrghAtvAnAmapavAdaH' iti pUrvarUpasyApyupalakSaNam / ityAdIti / priyatistrau / priyatisraH / priyatitrA priyatikhe / GasiGasoH priyatisraH ityeva / 'Rta ut' ityuttvaM bAdhitvA ratvam / priyatitroH / Ami trayAdezaM bAdhitvA paratvAttitrAdeze sati ratvaM bAdhitvA 'numacira' iti nuT / priyatisRNAm / priyatistri, 'Rto Di' iti guNApavAdo ratvam / priyatitroH / nanu priyAstisro yasya tat kulaM priyatri iti katham / trizabdasya strIliGgatvena tisRbhAvaprApteH ityata Ahasvamorluketi / 'svamornapuMsakAt' iti svamorlukA luptatvena 'na lumatA' iti pratyayalakSaNAbhAvAt vibhaktiparakatvAbhAvAnna tisRbhAva ityarthaH / anityatvAditi / 'na lumatA' ityasyAnityatvam 'iko'ci vibhaktau' ityajgrahaNAt iti napuMsakAdhikAre vakSyate / ajAdivibhaktau 'napuMsakasya jhalacaH' iti numapekSayA paratvAt 'aci ra RtaH iti ratvamAzaGkayAha - ratvAditi / tyablope paJcamI / pUrvavipratiSedhena ratvaM bAdhitvA numityarthaH / priyatisRNI iti / ratvaM bAdhitvA numi Natvam / priyatisRNIti / jadazasovizaH / ratvaM bAdhitvA num / zeH sarvanAmasthAnatvAnnAntalakSaNadIrghaH, Natvam / 'pratyayottarapadayozca' iti sUtre priyatisRNI, priyatisRNi iti bhASyodAharaNAt pUrvavipratiSedhamAzritya numA ratvabAdha iti bodhyam / priyatisRNeti / TAyAM vastvAbhAvapakSe numi rUpam / priyatistreti / puMvatve numabhAvAt ratvam / ityAdIti / AdinA priyatikhe, priyatisRNe ityAdi bodhyam / dveratve iti / dvizabdAdvibhaktau satyAM tyadAdyatve 'ajAthataH' iti TAbityarthaH / dve ityAdi / TApi sati savarNadIrghe dvAzabdasya ramAvadrUpANIti bhAvaH / iti idantAH // 1 1 For Private and Personal Use Only Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam ] baalmnormaashitaa| 205 bhyAm / dvyoH| dvyoH| // iti idantAH // gorI goryo gauryaH / nadIkAryama . he gauri / gaurye ityAdi / evaM vANInadyAdayaH / prAtipadikAhaNe liviziSThasyApi grahaNAdanaki NidvadbhAve ca prApte vibhako ligaviziSTAprahaNam ( vA 4238) / sakhI sakhyo sakhyaH ityAdi gaurIvat / atyantatvAna sulopH| lakSmIH / zeSa gaurIvat / evaM tarItantryAdayaH / bii| he li| (301) liyAH 6 // 7 // strIzabdasyeya syAdavAdI pratyaye pre| triyo striyaH / (302) pA'mzaloH atha dantA nirUpyante / gaurIti / gaurIzabdAt gaurAdilakSaNoSi yasyeti c| ityakAralope gaurIzabdaH / tasmAt suH, hallyAdilopa iti bhaavH| gauryAviti / 'dIrghAjjasi cA iti pUrvasavarNadIrghaniSedhe yaNiti bhAvaH / gaurya iti / 'dIrghAjjasi ca' iti pUrvasavarNadIrghaniSedhe yaNiti bhAvaH / nadIkAryamiti / 'ambArthamayo svaH' 'ApanacArasvanacApo nuT rAmnayAmnIbhyaH' iti vihitamityarthaH / 'yU stryAkhyo' iti nadItvam / bahuzreyasIvat / evaM vANInayAdaya iti / 'vaNa zabde vaNyate zabdyate iti vANI / 'ina vapAdibhyaH' iti in / 'kRdikArAdaktinaH' iti Dopa / 'nadaT' iti pacAdau paThitAt TittvAt DIp / AdinA kI daNDinI ityaadisNgrhH| 'sakhyaziyoti bhASAyAm' iti sakhizabdAt sISi 'yasyeti ca' iti ikAralope sakhIzabdaH / tasya 'anai sau' ityanam , 'sakhyurasambuddhau' iti NidvattvaM caashte-praatipdiketi| 'vibhaktI liGgaviziSTAgrahaNam' 'yuvoranAko' ityatra 'DyApprAtipadikAt! ityatra ca mAdhye iyaM paribhASA ptthitaa| vibhaktinimittake kArya kartavye prAtipadikagrahaNe liGga viziSTasya grahaNaM nAstItyarthaH / tathA ca anaG, NidvattvaM ca na bhavatIti bhAvaH / sakhI. ti / DyantatvAt sulopo / sakhya ityAdIti / gaurIvadeva rUpANItyarthaH / 'lakSemuT ca' iti lakSadhAtorIpratyaye muDAgame lakSmIzabdaH / tasya vishessmaah-prddyntsyaaditi| 'kRdi kArAdaktinaH' iti DIpi tu sulopo bhavatyeva / zeSaM gaurIvaditi / ambAthetyAdikA. yamityarthaH / evaM tarItantryAdaya iti / 'avitastRtantribhyaH I.' iti Ipratyaye tarIH starIH tantrIH ityAdi / atrApyaDyantatvAnna sulopaH / kRdikArAt iti DIpi tu sulopH| meSaM gaurIvat / strI iti / styai shbdsngghaatyoH| styAyataH saGgatte bhavataH asyAM zu. RzoNite iti strii| styAyateH DraT / uttaavito| DisvasAmarthyAdabhasyApi ttelopH| mepo nyoriti yalopaH / TittvAt DIpa / halGayAdilopa iti bhAvaH / he stri iti / ambAti hasvaH / strI au iti sthite adhAtvikAratvAt 'aci znudhAtu' iti igatyaprApte / striyaaH| aci anudhAtvityataH acIti iyaDiti cAnuvartate / tadAhastrIzabdasyetyAdinA / striyau striya iti / aujasoH rUpam / ami zasi ca striyaM striyaH For Private and Personal Use Only Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 206 siddhAntakaumudI [anantastrIliGga - - 640 // mi zasi ca striyA iyaG vA syAt / striym-striim| striyo / striyA-strIH / striyA striya / triyAH / striyAH striyoH / parasvAnnuT / strINAm / khiyom niyoH strISu / triyamatikAnto'sistriH / atistriyau / guNanAbhAvIravanubhiH paratvAtpuMsi bAdhyate / klIne numA ca strIzabdasyeyarityavadhAryatAm / / 'asi ca' (sU 241) / atistrayaH / he bhatistre he atistriyau he atistrayaH / 'bA'mzasI / atistriyam-atitrim atitriyau atistriyaH-atistrIn / ati. iti nityamiyaGi prApte / vA'mzamoH / vA amzasoH iti cchedaH / striyA iti iya. Diti cAnuvartate / tadAha-ami zasi cetyAdinA / striyamiti / iyachi rUpam / strI. miti / iyaGabhAve ami pUrvaH / striyAviti / auTi rUpam / striyaH-strIH iti / zasi 'vAmzaso iti iGi tadabhAve ca rUpam / striyeti / iyng| striya iti / ApanadyA ityAT , vRddhiH, iyaG / striyAH iti / usiGasorATa , vRddhiH, iyaG / striyoriti / osi iyaG / prtvaamnudditi| Ami 'striyAH' iti iyarDa bAdhitvA paratvAnnu / strINAmiti / kRte nuTi ajAdivibhaktyabhAvAnneyaG / striyAmiti / DerAm / iyA / ___ atha prasaGgAt puMsi napuMsake ca strIzabdasya vizeSaM darzayati-niyamatikrAnto'tistririti / 'atyAdayaH krAntAdyarthe' iti samAsaH / gostriyoriti hasvatvam / dIrghaSyansatvAbhAvAt IkArarUpaDyantatvAbhAvAdvA hallyAdilopo na bhvti| atitriyAviti / striyAH ityasyAGgatvAttadante'pi ekadezavikRtanyAyena pravRtteriyaGiti bhAvaH / atha jas , TA, De, usi, isa , Am , ki ityeteSu atistrIzabdasya iyaG netyetat lokena sagRhNAti-guNanAbhAvetyAdinA / puMsi guNanAbhAvauttvanubhiH, klIbe numA ca paratvAt strIzabdasya iyaG bAdhyate, ityvdhaarytaamitynvyH| jasi ceci Di. tIti ca guNaH, 'AGo nAstriyAm' iti nAtvam , 'acca H ityottvam , 'hasbanadyApaH' iti nuT , 'ikoci vibhakto' iti num , eteSAmiyApekSayA paratvAdityarthaH / jasi ca ityanantaram iti guNa iti zeSaH / pratistrayaH iti / iyaDaM bAdhitvA guNe ayAdeze rUpam / he atistre iti / 'hasvasya guNaH' iti guNe 'ehasvAt' iti sambuddhi. lopaH / vAmzasoH ityanantaraM hayavikalpa iti zeSaH / atistriyamiti / ami haya. pakSe rUpam / atistrimiti / iyabhAvapakSe 'ami pUrvaH' / pratistriya iti / 'vAmsoH ' iti hayaG / atistrIniti / iyaDabhAve pUrvasavarNadIghe 'tasmAcchasaH' iti nastvam / TA.atitriNA / iyarDa pAdhitvA paratvAt 'ADo nAstriyAm iti nAtvam / bhyA. mAdiSvavikRtam / atistraye / iya bAdhitvAt paratvAt 'Diti' iti guNe ayA For Private and Personal Use Only Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9] baalmnormaashitaa| 207 triNA / 'gherkiti? (sU 245) / atistraye / atisH| atistreH atistriyoH bhatibINAm / 'acca gheH| (sU 245) atistrau / atistriyoH / __ posyaukAre ca nityaM syAdamzasostu vibhaassyaa| iyAdezo'ci nAnyatra striyAH puMsyupasarjane // ___klIbe tu num / atistri atitriNI atistrINi / atitrinnaa| atistriNe / pramRtAvajAdau vakSyamANapuMvadbhAvAtpakSe prAgvadrUpam / bhatistraye-atiritraNe / ati. sne:-atitriNaH / bhatistraH-atitriNaH / atiniyoH-atiritraNoH ityAdi / deshH| sibsoH atistraH paratvAt 'dhertiti' iti guNe 'isiGasozca' iti pUrvarUpam / pratistriyo yas / Ami iyarka bAdhitvA paratvAnnuTi nAmIti dIdhe Natvam-atistrINAm / iyarka bAdhitvA paratvAt 'acca ghe bhatistrau atistriyoH atistriSu / atha puMsi pUrvazlokasiddhamevArya bAlabodhAma laghutaropAyena saMgRhNAtiospokAre cetyAdinA / upasarjanatvadazAyAM puMsi vidyamAnasya strIzabdasya aci yaH ityAdezaH 'striyAH' iti sUtravihitaH saH osi SaSThIsaptamIdvivacane, aukAre ca prathamAdvitIyAdvivacane ca nityaM syAt / amzasostu vibhASayA vikalpena lyAt / u. ktacaturyo'nyatra tu aci sarvatra iyAdezo na syAditi yojnaa| . . klIve tu numiti / iya bAdhate iti shessH| atistri iti / striyamatikrAntaM kura lam atistri / 'svamornapuMsakAt' iti suluk / pratistriNI iti| atistri A iti sthite 'napuMsakAcyA ityauDa zIbhAvaH / iyarka bAdhitvA paratvAt 'iko'ci vibhaktI' iti num / asarvanAmasthAnatvAnna dIrghaH / gatvam / bhatistrINIti / jazzalo shiH| striyA iti iya jasi ca iti guNaM va bAdhitvA num / 'zi sarvanAmasthAnam iti sarvanAmasthAnatvAt dIrghaH / Natvam / TA atistriNA / iyarDa numaM ca bAdhitvA nAbhASaH / DeprabhRtAvajAdAviti / De, si, Das , Am , Di, os ityeteSu 'tRtIyAdiSu bhASita' iti puMvadbhAvasya vakSyamANatvAt e'vaDAvapakSe puMliGgAtistrizabdavadrUpam / puMva. svAbhAvapakSe numi vArivadUpamityarthaH / TAyAM tu puMvatve tadabhAve ca nAtve rUpe vizeSA. bhAvAt prabhRtAvityuktam / pratistraye iti / puMvatve 'gherjiti' iti guNaH ayAdezaH / atistriNe iti / puMvattvAbhAve numi rUpam / ihobhayatrApi guNena numA ca iyaG bAdhya. te / pratistreriti / usiGasoH puMvattvapakSe 'Diti' iti guNe 'siGasozca' iti pUrvarUpam / pratistriNa iti / sisoH puMvatvAbhAvapakSe numi rUpam / ihApyubhayatra guNanu. mAyAmiyaG bAdhyate / pratistriyoH-pratistriNoriti / puMkttvAbhAve num / puMvattve havam / ityAdIti / Ami puMvattve tadabhAve ca iyarDa bAdhitvA nuDeva, natu num , 'numaH For Private and Personal Use Only Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 207 siddhAntakaumudI [bhajantastrIliGga D miyo tu prAyeNa puMgat / zasi atinIH / atijiyA / 'giti hapazca' (sU296) iti hasvAntasvaprayukto vikalpaH / 'mantrI' iti tu iyavasthAnAvisthasyaiva paryudAsaH, tatsaMbaddhasyaiSAnuvRtteH dIrSasyAyaM niSedhaH, na tu hasvasya / atistriye -atistriye / atistriyAH-atiH / atistriyaa:-atiH| atimroNAm / atistri. yAma-atistrI / zrIH triyo triyH| (303) neyaSasthAnAvatrI 14| cira iti vacanAt / 'nAmi' iti diirghH| atistrINAm / atistrI atistriNi / mtistriyoH-atistriyoH|| ___ tadevamupasarjanastrIzabdasya punaIsakaviSaye spANi pratparya prakRtamanusarati-striyAM tviti / striyamatikrAnteti vigrahe 'atyAdayaH' iti samAse 'gostriyoH iti hasvatve sati atistrizabdaH / tasya prAyeNa udAhRtapuMlizAtistriAbdavadrUpANItyarthaH / zasi atistrIriti / 'vAmzasoH' iti iyaGabhAve pUrvasavarNadIghe satyapi strIliGgatvAt 'ta. smAcchasaH' iti natvaM neti bhAvaH / pratistriyeti / strIliGgatvAnnAtvAbhAve iyat / hsvaanttveti| Diti hasvaca' ityatrAyaDuvakasthAnaunIzabdabhinnau nityastrIliGgAvIdUto nadIsaMgau vA staH, iti prathama vAkyam / hasvAvivarNovarNI striyAM nadIsaMjJau vA staH, iti dvitIyaM vAkyam / tatra dvitIyavAkyAt atistrizabdasya Dilsa nadItvavikalpa ityarthaH / nanu 'neyAdhasthAnAvastrI' ityataH astrItyasyAukutteH kathamiha nadItvavi. kalpa ityata Aha astrI iti viti / iyAvasthAnAvilyAdiprathamavAkyavihita. nadItvasvAstrIti paryudAsaH, natu hasvAvityAdidvitIyavAkyavihitanadItvasyApI. tyarthaH / kuta ityata aah-ttsNbddhsyaivaanuvRtteriti| neyAvaDyAnAvityataH astrI. tyasyAnuvRttirvaktavyA / tatazca iSaDubasthAnAviti yatrAnveti, tatraiva tatsambahasya astrItyasyAnuvRtticitA / evaMca hasvAdivAkye hayaghaDasthAnAvityasya anusatyabhASAt astrItyasyApi tatra nAnuvRttiriti bhAvaH / atistriya iti / navIpaNe AT vRddhiH / atistriye iti / nadItvAbhAve vitvAt 'dheDiti' iti guNaH ayAdezaH / atistriyAH-atistreriti / nadItve ATa / tadabhAve guNaH / 'siTasoca iti pUrvarUpam / atistriyAmiti / nadosvapakSe sam ATa / pratistrAviti / nadIvAbhAvapakSe 'acca / / . oriti / zrayantyetAmiti zrIH / kimvacipracchayAyatastukaTapujuzrINAM dIrtho'samprasAraNaMcA iti kipa, prakRtedazca / zrIzabdAt sH| antatvAnnasulopaH |triyo zriya iti / 'dIrghajjasi ca' iti pUrvasavarNadIrghaniSedhe 'iko yaNaci' iti yaNi prApte dhAtva. ve cantitvAt 'aci nudhAtu' itiiyng| ekAtvAt saMyogapUrvakatvAcca va n| 'yUstrayAkhyo' iti nadItvAt 'ambArtha' iti hasve prApte / neyaGavaG / 'yu syA For Private and Personal Use Only Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9 ] bAlamanoramAsahitA / 1 1 4 // iyaGGuvaGoH sthitiryayostAvIdUtau nadIsaMjJau na staH, na tu strI / he zrIH / zriyam / shriyau| zriyaH / zriyai-zriyai / zriyAH zriyaH / (304) vA''mi 45 // iyavasthAnI vyAkhyau yU Ami vA nadIsaMjJau staH, na tu strI / zrINAm zriyAm / zriyAm-zriyi / pradhIzabdasya tu vRttikArAdInAM mate lakSmIvadrUpam', 'padAkhyau nahI' isyato yU nadItyanuvartate / sthAnazabdo bhASe lyuDantaH / imahuvaGoH sthAnaM sthitiryayoriti bahuvIhiH / iyaDuvayogyAviti yAvat / tadAha- iyaDavaDI risyAdinA / he zrIriti / ajAdAviyayogyatvAt nadItvaniSedhAt 'ambArthanadyoH " isvI meti bhAvaH / zriyamiti / ami pUrvarUpaM bAdhitvA iyaG / triyau zriya iti au soH pUrvavat / TA zriyA / zriye iti / 'DiMti hasvazceti Giti nadItvapakSe Ada vRddhiH / zriye iti / nadItvAbhAve iyaG / zriyAH iti / siGasoH nadItve ATU, / zriyaH iti / nadItyAmavipate vaDeva / GitvAbhAvAt Ami 'Diti hasvayaM' iti prApta / vAmi / yU~ spAcI maMdItyanuvartate / 'neyapadasyAnAvastrI' iti navamanuvartate / vA AmIti chedaH / abhi nadIkAryAbhAvAt / tadAha- iyaDu 1 I sthAnAvityAdinA / zrINAmiti / nadItvapakSe 'isvanadyApa:' iti nuT / zriyAmiti / nadItvAbhAve iyaG / zriyAm zriyIti | nadItve DerAm; ATU, iyaG / nuT tu na, ATA juT bAdhyate ityuktatvAt / nadItvAbhAve tu iyabdhi / zriyoH / zrISu / "" * pradhIzabdasya sviti / pradhyAyatItyarthe dhyAyateH samprasAraNaM 'ca' iti vipi yakAras samprasAraNe ikAre 'samsAraNAcca' iti pUrvarUpe 'hala:' iti dIrghe niSpannasya pradhIzabdasya vRttikAra haradattAdimate lakSmIvapANi / tatra 'eranekAcaH iti paMNA set after sthAnatvAbhAvAt neyavasthAnau iti madotvaniSedhAbhAvAt 'yU stryAkhyo' iti nityanadItve sati 'ambArthe' ityAdinadIkAryapravRtteriti bhAvaH / tatra ami zasi ca pUrvarUpaM pUrvasavarNadIrghe ca vAdhitvA yaNeveti vizeSaH 1 nanu pradhyAyateH kvipi niSpannasya pradhIzabdasya prakarSeNa dhyAMtRtvapravRttinimittakasya liGgatrayasAdhAraNatvAt nityastrIliGgatvAbhAvAt nadItvAbhAvAt kathaM nadIkAryANItyata AhapadAntaraM vinApIti / padAntarasamabhivyAhArAbhAve'pi yaH zabdaH strIrUpArthabodhakaH sastrIliGgaH iti vivakSitaH / ata eva brAhmaNyAM AdhIzabdasya Adhyai iti rUpamAsthitaM bhASye / striyAmeva yo vartate sa eva nityastrIliGgaH ityabhyupagame tu sarvasaGgatiH spaSTaiva | AdhIzabdasya kriyAzabdatayA triliGgatvAt / ataH padAntaraM vinApi striyAM vartamAnatvameva nityastrItvam / idaM tu pradhIzabdasya sambhavatyeva, prakaNa dhyAtRtvaM nimittIkRtya striyAM vRttisambhavAt / parantu pradhIrityukte puMsaH kriyAzca pratItiprasaktau anyataravyavacchedAya brAhmaNaH brAhmaNI ityAdipadAntarakSama I bA0 14 For Private and Personal Use Only 206 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 210 siddhAntakaumudI [ ajantastrIliGga ntaraM vinApi striyat vartamAnatvaM nityastrItvam' iti svIkArAt / 'liGgAntarAnabhidhAyakatvaM tat' iti kaiyaTamate tu puMvadrUpam / 'prakRSTA dhIH' iti viprahe tu lakSmIvat / abhi zasi ca pradhyam, pradhyaH iti vizeSaH / suSThu dhIryasyAH, suSThu dhyAyati veti vipra tu vRttikAramate sudhIH zrIvat / matAntare tu puMvat / suSThu bhoH iti vigrahe tu zrIvadeva / grAmaNIH puMvat / grAmanayanasyotsargataH puMdharmatayA padAntaraM bhivyAhArApekSA / naitAvatAsya padAntarasamabhivyAhArAbhAve striyAM vRttirapaiti / ataH pradhIzabdasya nityastrIliGgatvAt nadIkArya nirbAdhamiti bhAvaH / liGgAntareti / 'zrIliGgAnyaliGgAnabhidhAyakatvameva nitya strItvam' iti kaiyaTamatam / 'strIviSayAmeva yau yU tayoreva nadIsaMjJA' iti 'yU stryAkhyo' ityatra bhASyAditi tadAzayaH / puMvadrUpamiti / udAhRtapradhIzabdasya triliGgatayA nityastrItvAbhAvAt puMsIva striyA'mapi anadItvAditi bhAvaH / prakRSTati / prakRSTA dhoriti vigrahe prAdisamAse pradhIzabdasya matadvayarItyApi nityastrIliGgatvAt lakSmo vadrUpamityarthaH / zrami zaceti / pradhyAyatIti, prakRSTA dhIriti ca vigrahe pradhIzabdAt memi zasi ca pUrvarUpaM pUrvasavarNadIrgha' ca bAdhitvA 'eranekAcaH' iti yaN ; ityetAvAn vizeSo lakSmIzabdApekSayetyarthaH / kaiyaTamate brAhmaNyAm 'Adhyai' iti bhASyaprayogastu bahuvrIhyabhiprAyeNa neyaH / ata eva bhASyAt ' nadyutazca' iti kap netyAhuH / suSThu dhIryasyA iti / suSThu dhIryasyA iti suSThu dhyAyatIti ubhayavidhavigrahe'pi padAntaraM vinA striyAM vartamAnatvaM nityastrItvamiti vRttikArAdimate sudhIzabdasya nityastrIliGgatvena 'neyahuvaGsthAnAvastrI' iti nadItvaniSedhAt 'Diti hasvazca' iti 'vAma' iti ca zrIzabdavadrUpANi pratyetavyAni / 'na bhUsudhiyoH' iti yagniSedhe iGa eva pravRtteriti bhAvaH / matAntare tu puMvaditi / liGgAntarAnabhidhAyakatvaM nityastrItvamiti kaiyaTamate tu triliGgatayA nadItvAbhAvAt puMvadeva rUpamityarthaH / nanu - sudhIzabde bahuvrIhipravRtteH prAk dhIzabdasya nityastrIliGgatvAt 'prathamaliGgagrahaNaM ca iti nadItvaM durvAramiti cet, satyam - yasya vRtteH prAk nadItvaM dRSTaM tasya upasarjanatve'pi nadItvamatidizyate / iha ca vRtteH prAk dhIzabdasya kevalasya ekActvAdyaNabhAve iyayogyatayA 'neyavasthAnau' iti nadotvaniSedhAt vRttAvapi na tadavideza ityAstAM tAvat / suSThu dhIriti vigrahe tu zrIvadeveti / matadvaye'pi nityastrIliGgatvAditi bhAvaH / grAmaNIH puMvaditi / striyAmiti zeSaH / nanu grAmaM nayati niyamayatIti grAmaNIzabdasya pradhIzabdavat padAntaraM vinApi striyAM vartamAnatvAt nityastrIliGgatvAnadIkArya satvAt puMvaditi kathamityata Aha- grAmanayanasyeti / grAmanayanasya loke utsargataH sAmAnyataH puMdharmatayA (puruSakartavyatayA) brAhmaNItyAdipadAntara samabhivyA For Private and Personal Use Only Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9 ] bAlamanoramAsahitA | vinApi striyAmapravRtteH / evaM khalapavanAderapi puMdharmatvamautsargikaM bodhyam // iti IdantAH // dhenuH mativat / ( 305) striyAM ca 7 / 1 / 66 // strIvAcI kroSTujabdastRSantavadrUpaM labhate / (306) Rnebhyo GIp |4|1|5 // Rdantebhyo nAntebhyazca striyAM GIp syAt / kroSTrI kroSTrayau kroSTrayaH / ityudantAH // vadhUH gaurIvat / bhrUH zrIvat / he subhrUH / kathaM tarhi 'hApitaH kAsi he subhru' iti bhaTTiH / pramAda evAyamiti bahavaH / khalapUH puMvat / punarbhUH / ' hankara' (vA 4118) 211 hAra binA strIliGgApratIteH vRttikArAdimate'pi nityastrIliGgatvAbhAvAnnadItvaM netyarthaH / evamiti / khalapavanakaTapravaNAdikriyANAmapi puruSakartavyatvam bhautsargika sAmAnyataH siddham / ataH khalapUH kaTaH ityAdizabdAnAmapi striyAM vRttikArAdimate'pi nityastrItvaM na / ataH puMbadeva rUpamityarthaH / iti IdantAH / atha udantA nirUpyante / dhenurmativaditi / ukArasya bhokAro guNaH avAdeza ityAdivizeSastu sugama iti bhAvaH / atha kroSTuzabdasya striyAM vizeSamAha - striyAM ca / 'sRjyatkoSTuH" ityanuvartate / rUpAtidezo'yamityuktam / tadAha-strIvAcItyAdinA / tathAca striyAsudantaH kroSTuzabdo nAstyeva / kintu kroSTra iti Rdanta eveti phali - tam / Rnnebhyo GIp / Rtazca naceti dvandvaH / striyAmityadhikRtam / byApprAtipadikAt ityataH prAtipadikagrahaNamanuvRttam RnnakArairvizeSyate / tadantavidhiH / tadAhaRdantebhya ityAdinA / pAvitau / kroSTu I iti sthite yaNi kroSTrIzabdAt subutpttiH| gaurIvadrUpANItyAha- kraSTrI ityAdi / ityudantAH / I 1 atha UdantA nirUpyante / vadhUgaurIvaditi / 'vaho dhazca' ityUpratyayaH hasya dhazca / dhAtvavayavovarNAbhAvAt novaG / UkArasya yaN vakAra ityAdivizeSastu sugama iti bhAvaH / bhrUH zrIvaditi / 'azmeva DU:' iti pratyayAnto'yam / 'aci nudhAtunuvAm" ityuvaG ityAdivizeSastu sugama iti bhAvaH / su zobhanA sUryasyAH sA subhruH / astrIpratyayAntatvAt 'gostriyo:' iti hrasvo na bhavati / 'neyaGuvaGsthAnAvastrI ' iti zabdasya tadantasya ca niSedhAt nadItvaM na / tatazca 'ambArtha' ityAdi nadIkAryaM netyabhipretyAha - he subhUriti / kathaM tadIti / yadi subhrUzabde nadIkArya na syAt tadA 'hApitaH kkAsi he subhru' iti kathaM bhaTTirAhetyarthaH / rAvaNena sItApahArotara rAmavilApo'yam / he subhru tvayA ahaM hApito'smi vidhinetyarthaH / hApita ityasya tyAjita ityarthaH / pramAda iti / 'ambArtha' iti hasvasya karaNAditi bhAvaH / bahava iti / katipaye sAmAnye napuMsakatvamAzritya kathaMcit samAdadhuH / khalapUH puMvaditi / 1 For Private and Personal Use Only Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 212 siddhAntakaumudI [ ajantastrIliGga iti yaNA ubaDho bAdhanAt 'nayakuvaG-' ( sU 303 ) iti niSedho na / he punarbhu / punvm| punavauM / punaH / (307) ekAjuttarapade NaH 8|4|12|| ekAjuttarapadaM yasya tasminsamAse pUrvapadasthAnimittAtparasya prAtipadikAntanumbi bhaktisthasya nasya nityaM NatvaM syAt / ArambhasAmarthyAnityatve siddhe punarNagrahaNaM spaSTArtham / yaNaM bAdhitvA paratvAnnuT / punarbhaNAm / varSAbhUH / bhekajAtau nityastrItvAbhAvAt he varSAbhUH kaiyaTamate / matAntare tu he varSAbhu / 'bhekyAM punarnavAyAM khalapavanasya utsargataH puMdharmatayA padAntaraM vinA striyAM vartamAnatvAbhAvena nityastrItvAbhAvAt nadItvaM neti bhAvaH / 1 punarbhUriti / 'punardidhiSUrUDhA dviH' ityamaraH / tasya 'neyahubaDa' iti niSedhamAyAha- inkaretIti / 'amzasoH pUrvarUpaM pUrvasavarNadIrgha ca bAdhitvA 'hankara' iti yaNiti matvAha - punam punarvAviti / puna | punarvAH / nadyantatvAt nuTi dIrghe punarbhU nAmiti sthite rephAnnakArasya bhinnapadasthasvAt 'aTakupvA ityaprApte | ekAjuttarapade NaH / samAsasya caramAvayave rUDhena uttarapadazabdena samAse iti labhyate / ekaH ac yasmin tat ekAc, tat uttarapadaM yasya saH ekAjuttarapadaH / tasmin samAse iti bahuvrIhigarbho bahuvrIhiH / 'raSAbhyAM no NaH' ityanuvartate / 'pUrvapadAt saMjJAyAm' ityataH pUrvapadAdityanuvartate / pUrva padaM yasya tat pUrvapadam / ekatvamavivakSitam / pUrvapadasyAbhyAmiti labhyate / 'prAtipadikAntanumvibhaktiSu ca -ityanuvartate / vidyamAnasyeti zeSaH / tadAha -- ekAjuttarapadamityAdinA / nanviha kAragrahaNaM vyartham / 'raSAbhyAM no NaH' ityata eva tadanuvRttisiddheH / naca prAtipa dikAntanumvibhaktiSu ca' iti vikalpanivRtyarthaM punarNagrahaNamiti vAcyam / ArambhasAmarthyAdeva nityatvasiddherityata Aha-Arambheti / yaNamiti / 'hankara' iti yamityarthaH / punarbhUNAmiti / rephasya 'hazi ca' ityutvaM tu na, roreva tadvidhAnAt / DerAma, punrbhyaam| varSAbhUzabde vizeSamAha - bheketi / 'bahvAdibhyazca' iti GISo vaikalpikatvAt GISabhAve varSAbhUzabdaH / sa ca bhekajAtau dviliGgaH / 'bhekyAM punarnavAyAM strI varSAbhUrdardure pumAn' iti yAdavaH / darduro bhekaH / evaM ca 'liGgAntarAnabhidhAyakatvam' iti kaiyaTamate nityastrIli* tvAbhAvAt nadItvAbhAve sati 'ambArtha' iti hasvAbhAve sati he varSAbhUriti rUpamityarthaH / matAntare tviti / 'padAntaraM vinApi striyAM vartamAnatvam' iti vRttikArAdInAM mate tu varSAbhUzabdasya jAtizabdatayA padAntaraM vinApi striyAM vartamAnatayA nityastrItvAnnadItve 'ambArtha' iti isve sati he varSAbhu iti rUpamityarthaH / nanu "zilI gaNDUpadI bhekI varSAbhvI kamaThI duliH' ityamarakoze varSAbhUzabdasya bhekajAto For Private and Personal Use Only Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 9] baalmnormaashitaa| 213 strI varSAbhUrda1re pumAn' iti yAdavaH / 'varSAbhvazca' (sU 282) / varSAbhvau / varSAbhvaH / svayammaH puMvat / ityUdantAH // (30) na ssttsvnaadibhyH4|1|10|| SaTsaMjJakebhyaH svasrAdibhyazca DIpTApo na stH|| "svamA timrazcatasrazca nanAndA duhitA tthaa| / yAtA mAteti saptaite svasrAdaya udAhRtAH // " aptRn-(sU 277) iti dIrghaH / svsaa| svasArI / svakhAraH / mAtA pitRbat / zasi mAtaH / ityRdantAH // dyauH govat // isyodantAH // rAH puMvat // ityai strIliGgamAtrAvagamAt kaiyaTamate'pi nityastrItvaM kuto na syAdityata Aha bhekyAmiti / yAdavakozAnusArAta amarakoze strIgrahaNamupalakSapamiti bhaavH| yadvA amaramatarItyA kaiyaTamate'pi nityastrItvamastu / majAdau 'eranekApa iti yaNaH 'na bhUsuviyoH' iti nissedhe|praa varSAvAcA iti yaNaH pratiprasava uktH| taM smArayativarSAbhvazceti / svayambhU muvaditi / svayambhUzabdasya caturAnane rUDhatvAt tasya yaugi. kasya padAntaraM vinA striyAmavRttAna vRttimate nityastrItvam / kaiyaTamate tu anekaliGgatvAt na nityastrotvamiti bhAvaH / ityuudntaaH|| atha dantA nirupyante / 'sAvasen' iti sau upapade asdhAtoH Rnpratyaye svasAdA, bhaginIvAcI / 'RnnebhyaH' iti kIpi prApte / na SaT / SaTa ityanena SaTsa jJakA gRhyanta ityAha-SaTsazakebhya iti / ddiipttaapaaviti| 'Rnnebhya' ityato kIviti, 'TAvRSi' ityataSTAvityasya cAnuvRtteriti bhaavH| svanAdIn paThati-svasA visra ityaadinaa| 'atha 'tiscatama' ityanayoH pATho na kartavyA 'na tisUcatas' iti nAmi dIrghaniSedhAdeva lisAt jIvabhAvasiddheriti 'kRnmejantaH' iti sUtre kaiyaTaH / na nandatIti nnaandaa| 'naji ca nandeH' iti Rn , vRddhizca / 'nanAndA tu svasA patyuH" ityamaraH / dogdhIti duhitaa| 'natRneSTutvavRhotRpotRbhrAtRjAmAtRmAtRpitR. duhita' iti duhestRca / iT guNAbhAvazca nipaatitH| mAnyate pUjyate iti mAtA / mAna puujaayaam|| tRci nalopazca / yatate iti yaataa| 'yatevRddhizca' iti Rn upadhA. vRddhizca / bhAryAstu bhrAtRvargasya yAtaraH syuH parasparam' itymrH| atRnnitIti / svasazabdAt saH, 'duzanas' ityana, tRpratyayAntatvAbhAve'pi 'apatRn' iti sUtre svasagrahaNAt dIrgha iti bhAvaH / mAtA pitRvaditi / 'aptRn' iti sUtre auNAdikatastRjanteSu natrAdInAmeva doniyamanAditi bhAvaH / isydntaaH|| .. atha odantA nirUpyante / corgovaditi / 'moto Nitu' iti NidvattvAtidezAt 'aco jiti' iti vRddhiH / 'yodivau dve striyAmabhram' itymrH| ityodantAH / For Private and Personal Use Only Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 214 siddhAntakaumudI [ajantanapuMsakaliGga dantAH // nauH glovat // ityaudantAH // ityajantastrIliGgaprakaraNam / atha ajantanapuMsakaliGgaprakaraNam // 10 // (306) ato'm // 1 // 24 // ato'GgAtklIvAtsvamoramsyAt / 'ami pUrvaH (sU 194) / jJAnam / 'eDhrasvAt-(sU 193) iti hrumaatrlopH| he.jJAna / .. atha aidantA nirUpyante / rAH puMvaditi / 'rAyo hali |ityaatvm / 'rAH strItyeke' iti kSIrasvAmyukta strIliGgo'pyayamiti bhAvaH / ityaidntaaH| .. atha audantA niruupynte| nauglauvditi| 'striyAM naustaraNistariH' ityamaraH / ityaudntaaH|| , iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAmajantastrIliGganirUpaNaM samAptam / imo prathAjantanapuMsakaliGgA nirUpyante / jJAnazabdAta suH 'svamonapuMsakAt' iti tasya luki prApte / ato'm / ata iti pnycmii| aGgasyetyadhikRtaM paJcamyA vipariNamyate / ata ityanena vishessyte| tadantavidhiH / 'svamonapuMsakAt' ityanuvartate / tadAhaato'GgAditi / adantAdaGgAdityarthaH / jJAnamiti / sorami kRte ami pUrvarUpam iti bhAvaH / amo'mvidhAnaM tu 'svamonapuMsakAt' iti lunivRttyartham / nanu ataH m ityeva chedo'stu / sormakArAdeze jJAnamiti siddheH| ami ca 'AdeH parasyA iti akArasya makAre antyasya makArasya saMyogAntalopenaiva jJAnamiti siddheriti cet, maivam-evaM sati jJAnamityatra 'supi ca' iti diirdhaapttH| na ca adantasannipAtamAzritya pravRttasya mAdezasya tadvighAtakadIrghanimittatvaM na sambhavatiH sannipAtaparibhASAvirodhAditi vAcyam , 'supi ca' iti dIrthe kartavye satripAtaparibhASAyA apravRtteri. tyuktatvAdityalam / he jJAneti / he jJAna s iti sthite sorami kRte pUrvarUpe 'eha. svAt' iti makAralope he jJAneti rUpam / nanu ehasvAdityatra saMbuddhayAkSiptasya saMbuddhathaivAnvaya ucitH| tatazca eDantAdhasvAntAccAGgAt parA yA sambuddhiH tadava. yavasya halo lopa iti labhyate / tatazca prakRte pUrvarUpe kRte tasya pUrvAntatvAzrayeNa jJAna ityadantamaGgam / tataH parA sambuddhirnAsti makAramAtrasyAsambuddhitvAt , sukhyAnikalyAma evaM sambuddhitvAt , ardhavikAreNa ekadezavikRtanyAyAnavatArAcca / na ca For Private and Personal Use Only Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 10 ] baalmnormaashitaa| 215 (310) napuMsakAca 71 / 16 klIvAtparasyauchaH zI syAt / bhasaMjJAyAm / (311) yasyeti ca 64 // 14 // bhasyevarNAvarNayorlopaH syAdI. kAre taddhite ca pare / ityakAralope praapte| 'aura: zyA pratiSedho vAcyaH' (vA4189) / jnyaane| (312) jazzasoH ziH 7 / 1 / 20 // klIbAdanayoH ziH syAt / (313)zi sarvanAmasthAnam // 1 // 42 // 'zi' ityetaduktasaM syAt / (314) napuMsakasya jhalacaH 71 / 72 // jhalantasyAjantasya ca klIvasya pUrvarUpAta prAk esvAt' ityasya pravRttiH kiM na syAditi vAcyam, paratvAt pUrvarUpasyaiva pUrva pravRttaH / na ca pUrvAntattvAt pUrvarUpasyAGgAntarbhAvAt jJAna ityadatamAm / parAditvAcca am ityasya sambuddhitvaM cetyAzritya tadavayavahalo makAramAasya etasvAt iti lopo nirvAdha iti vaacym| 'ubhayata AzrayaNe nAntAdi. carati niSedhAdityata Aha-pahasvAditi / ilmAtralopa iti / pUrvarUpe kRte sambu. ddharmakAramAtraM yat pariziSTaM tasya 'evhasvAt' iti lopa ityrthH| lakSyAnurodhAt sambuddhayAkSiptamaGgaM sambuddhau nAnveti kiMtu sambuddhayavayavahalyevAnveti / tatazca eDantAt hasvAntAccAGgAt paro yaH sambuddhayavayavahal tasya lopa iti labhyate / prakRte ca pUrvarUpekate'pi hasvAntAdAt paratvaM sambuddhayavayavasya makAramAtrasya astyeveti tasya 'ehasyAt' iti lopo nirvAdha ityanyatra vistaraH / napuMsakAcca / 'jasaH zI' ityataH zIti 'auka ApaH' ityataH auGa iti cAnuvartate / tadAha-klIvAditi / aumityaukAravibhakteH saMjJetyuktam / jJAna I iti sthite-yasyeti ca / yasya ItIti chedaH / izca apaca tayoH samAhAraH yaM tasya ivarNasya avarNasya cetyarthaH / bhasyetyadhikRtam / 'nastaddhite' ityataH taddhite ityanuvartate / tadAha-masyetyAdinA / ityakAralope prApta iti / 'suinapuMsakasya' iti paryudAsena zIbhAvasyAsarvanAmasthAnatayA tasmin parato bhatvAditi bhAvaH / auDa: zyAmiti / auGa yaH zI AdezaH tasmin parataH 'yasyeti ca' iti lopasya pratiSedho vaktavya ityarthaH / zyAmiti nirdezAdeva nityastrItvaM bodhyam / auGa iti tu vyarthameva / sarve ityAdau 'jasaH zI' ityasya bhAdhikAreNaiva vyaavRttisiddhH| zAne iti / jJAna I iti sthite A. dUguNa iti bhAvaH / jazzasoH shiH| svamonapuMsakAt' ityato npuNskaaditynuvrtte| tadAda-klIvAditi / jJAna zi iti sthite sthAnivatvena pratyayatvAt 'lazakvataddhite iti zakAra it / zi sarvanAmasthAnam / uktsNshmiti| srvnaamsthaansNjnykmityrthH| anapu. kasyeti paryudAsAt zi ityasya sarvanAmasthAnatve aprApte vacanam / napuMsakasya jhalacaH / jhalca acceti samAhAradvandvaH / tena ca aGgasyetyadhikRtaM vizeSyate / tadantavi. For Private and Personal Use Only Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 216 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajantanapuMsakali numAgamaH syAtsarvanAmasthAne pare / upadhAdIrghaH / jJAnAni / punastadvat / zeSaM rAmavat / evaM dhanavanaphalAdayaH / (315) aDDatarAdibhyaH paJcabhyaH 7|1| 25 // ebhyaH klIbebhyaH svamora DhAdezaH syAt / (316) TeH 6 / 4 / 143 // biti pare masya TerlopaH syAt / ' vA'vasAne' ( sU 206 ) / katarat- katara katare katarANi / 'bhasya' iti kim / paJcamaH / Telu tatvAt 'prathamayoH - (sU 164) iti pUrvasavarNadIrghaH 'eDhasvAt (sU 193 ) iti sambuddhilopazca na bhavati / he katarat / punastadvat / zeSaM puMvat / katamat / itarat / anyat / anyatarat / bramyatamazabdasya tu anyatamamityeva / ekatarAtpratiSedho vaktavyaH ( vA 4287) / HJ -' dhiH / ' idito numdhAto:' ityataH numityanuvartate / 'ugidacAm' ityataH sarvanAmasthAne ityanuvartate / tadAha - phalantasyetyAdinA / mittvAdantyAdacaH paraH / upadhAdIrghaM iti / jJAnan i iti sthite 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrgha ityatheH / punastadvaditi / amauTzastu jJAnaM jJAne jJAnAni iti krameNa rUpANItyarthaH / zeSaM rAmavaditi / ziSyata iti zeSabhrU / karmaNi ghaJ / 'ghanajabantAH puMsi' iti tu prAyikamiti bhAvaH / adDDatarAdibhyaH / aD DatarAdibhya iti chedaH / dasya STutvena DakAraH, Dasya saMyogAntalopazca Adeza svarUpAvagataye na kRta iti kaiyaTaH / Datara, utama, anya anyatara, itara iti itarAdAyaH sarvAdigaNapaThitAH / atra DataraDatamau pratyayau atastadantamaham / 'svamornapuMsakAt' iti sUtramanuvartate tadAha - bhya ityAdinA / DakAra it / katara adU iti sthite / Te: / allopo'na ityasmAllopa iti 'ti viMzateDi' ti ityataH DitIti cAnuvartate bhasyetyadhikRtam / tadAha - dvitItyAdinA / katara ad ityatra rephAdakArasya lopaH / catvaMvikalpaM smArayati -- vAvasAne iti / nanu pararUpeNa katara diti siddheH adDo DitkaraNasya kiM prayojanamityata Aha-- Telu tatvAditi / TerlutatvAt pUrve savarNadIrgho na bhavatItyanvayaH / DitvAbhAve 'Te:' iti lopasyAprAptayA pararUpaM bAdhitvA pUrvasavarNadIrghaH prasajyeta iti bhAvaH / nanu pUrvasavarNadIrghAbhAvAya dakAra evAdezaH kriyatAmityata Aha-ehasvAdityAdi / sordakArAdeze sati tasya sthAnivatvena sambudvitvAt hasvAntAdaGgAt paratvAcca lopaH prasajyeta / adUDhAdeze tu Tilope sati katar ityaGgam / na taddhasvAntam / yattu hasvAntaM katara iti na tadaGgam, rephAdakArasya pratyayAvayavatvena tadantasya pratyayaparakatvAbhAvena aGgasvAbhAvAt / ataSTilopapravRttaye: aDAdezavidhiriti bhAvaH / punastadvaditi / prathamAvat dvitIyetyarthaH / zeSaM puMvaditi / sarvavadityarthaH / zranyatamazabdasya stviti / tasyAvyutpannaprAtipadikatvena DatamapratyayAntatvAbhAvena tatrAdUDAdezI netyarthaH / 'ekAcca prAcAm' iti utarajantAdekata ra zabdAt I For Private and Personal Use Only Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 10 ] bAlamanoramAsahitA / ekataram / khoramAdeze kRte sannipAtaparibhASayA na jaras / ajaram / ajarasIajare / paratvAjjarasi kRte jhalantatvAnnum / (317) sAnta mahataH saMyogasya / 6|4|10 // srAntasaMyogasya mahatazca yo nakArastasyopadhAyA dIrghaH syAdasaMbuddhau sarvanAmasthAne pare / ajarAMsi - ajarANi / ami luko'pavAdamambhAva bAdhitvA para 217 svamoraDDAdeze prApte Aha - ekatarAditi / ekatarazabdAt parayoH svamoraDAdezapratibho kavya ityarthaH / 1 1 samAnA jasa balba kulasyeti vigrahe 'namo'styarthAnAm' iti bahubIhau vicamAnapadalope 'gosiyoH' iti hasvatve ajarazabdaH / tasya prakriyAM darzayati-soriti / soramAdeze kRte agara milbamvaka / jarasAdezamA graha vAha-- sannipAteti / adantasannipAlAbhramasya amaH adantatvavidhAtakajaravAdezaM prati nimittatvAyogAditi bhAvaH / ajarasI iti / 'napuMsakAcca' iti zrIbhAve jarasAdeze rUpam / majare iti / jarasAdezAbhAve rUpam / jasi rUpaM darzayitumAha-paratvAditi / ajara as iti sthite 'jazzasoH zi iti zibhAvAt paratvAjjarasi kRte tataH zibhAve bhalantatvAnnumityarthaM iti kecit / tadetat 'jarAyA jarasa' iti sUtre ajarAMsItyatra 'lumjaraso: prAptayo: vipratiSedhena jaras' iti bhASyaviruddhatvAdupekSyam / zibhAvAt pUrvameva paratvAt jarasaH pravRttau hi sadA jasaH sarvanAmasthAnatvAbhAvena tuma evAprasakteH tadasaMgatiH spaSTaiva / pUrvavipratiSedhamAzritya jarasaH pUrvameva zibhAve tu tadbhASyaM snggcchte| evaJca jarasaH pUrvameva zibhAve kRte tasya sarvanAmasthAnatvAt tasmin pare numjarasoH prAptayoH numapekSayA paratvAt jaras / tato lantalakSaNo numityeva vyAkhyeyam / yadi hi jarasAdezAt prAgeva ajantalakSaNo num syAt, tadA ajaran i iti sthite 'nirdizyamAnasyAdezA bhavanti' iti nyAyena jara ityasya jarasi kRte ajaras n iti sthite sAntasaMyogAbhAvAt 'sAnta mahataH' iti vakSyamANadIrgho na syAdityAdi zabdenduzekhare nirjarazabdanirUpaNe ana ca prapaJcitam / ubhayathApi ajaran s iti sthite nAntatvAbhAvAt 'sarvanAmasthAne ca iti dIrghaM aprApte / sAnta mahataH / sarvanAmasthAne vAsambuddhau iti, nopadhAyAH iti cAnuvartate / neti luptaSaSThIkaM padam / 'ThUlo pUrvasya' ityato dIrgha ityanuvartate / nakArasya upadhAyAH dIrgha iti labhyate / saMyogasyetyavayavaSaSThayantaM nakAre anveti / sAnteti SaSThyantaM pRthakpadam / ArSaH SaSThayA luk / sAntasyeti labhyate / tacca saMyoge abhedenAnveti - sAnto yaH saMyoga iti / ata evAsAmarthyAnmahacchabdena tasya na samAsaH / mahata ityapyavayavaSaSThyantam / tacca nakAre anveti / tadAhasAta saMyogasyetyAdinA / zrajara/sIti / dIrghe sati 'nazcApadAntasya' ityanusvAraH / atra For Private and Personal Use Only Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 218 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI tvAjjaras / tataH sannipAtaparibhASayA na luk / ajarasam - ajaram | ajarasIajare / ajarAsi - ajarANi / zeSaM puMvat | 'paddan -' ( sU 228) iti hRdayodakAsyAnAM hRd udan Asan / hRndi / hRdA / hRdbhyAmityAdi / udAni / udgA udabhyAmityAdi / AsAni / AsnA AsabhyAmityAdi / masi / mAMsA | mAnbhyA ajantanapuMsakaliGga upadhAyA iti pUrvatvamAtropalakSaNam, pAribhASikopadhAtvasyAsambhavAt / atha dvitIyaikavacane rUpaM darzayitumAha - zrami luka iti / ajara am iti sthite 'svamornapuMsakA' iti luk prAptaH taM bAdhitvA tadapavAdaH 'ato'm' ityambhAvaH prAptaH, taM bAdhitvA 'vipratiSedhe param' iti paratvAjjaras / zrajarasamiti / vastusthitikathanametat / nanu lugapavAdasyAmbhAvasya jarasAdezena bAdhitatvAt ' apavAde niSiddhe punarutsargasya sthitiH' iti nyAyena amo luk kuto na syAdityata Aha- tata iti / tato na lugityanvayaH / jarasAdezAnantaraM amo luG na bhavatItyarthaH / kuta ityata AhasannipAteti / amsannipAtamAzritya pravRttasya jarasaH talluki nimittatvAbhAvAditi bhAvaH / zeSaM puMvat / ajarasA - ajareNa / ajarase - ajarAya / ajarasaH - ajraat| bhajaramaH - ajarasya / ajarasoH - ajarayoH / ajarasi - ajare 1 hRdayodakAsyazabdAH suTi jJAnavat / zasAdau vizeSamAha - padadanniti / hRndIti / hRdayazabdAt zasaH zibhAve hRdAdeze 'napuMsakasya jhalacaH' iti RkArAt parato numi 'nazcApadAntasya' ityanusvAre tasya parasavarNe nakAre rUpam / ityAdIti / hRde / hRdaH / hRdaH / hRdoH / hRdAm / hRdi / hRdoH / hRtsu / hRdabhAvapakSe jJAnavat / udakazabdaH suTi jJAnavat / zasAdau vizeSamAha - udAnIti / zasaH zibhAve udannAdeze 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghaH / 'allopo'naH' iti tu na / zeH sarvanAmasthAnatvAt / udneti / udaka A iti sthite udannAdeze allopaH / udabhyAmiti / udannAdeze 'na lopaH prAtipadikAntasya' iti nalopaH, 'svAdiSvasarvanAmasthAne' iti padatvAt / ityAdIti / udUne / udnaH / udUnaH / udUnoH / udani uni / udUnoH / udannabhAvapakSe jJAnavat / AsyazabdaH suTi jJAnavat / zasAdau vizeSamAha - zrAsAnItyAdi / udannAdezavadUpANi / ityAdIti | Asne / AsnaH / AsnaH / AsnoH / Asni- Asani / AsnoH / Asasu AsannabhAvapakSe jJAnavat / mAMsazabdo'pi suTi jJAnavat / 'mAMsapRtanAsAnUnAm' iti zasAdau mAMs AdezaH / atra nakArasya 'zcApadAntasya' iti kRtAnusvArasya nirdezaH / ata evAha - mAnbhyAmiti / mAMs Adeze sakArasya saMyogAntalope sati nimittApAyAt anusvAranivRttau rUpam / saMyogAntalopasyAsiddhatvAnnalopA na / For Private and Personal Use Only Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 10 ] bAlamanoramAsahitA / mityAdi / vastutastu prabhRtigrahaNaM prakArArthamityuktam / ata eva bhASye 'mospacanyA ukhAyAH' ityudAhRtam / ayasmayAditvena bhatvAtsaMyogAntalopo na / 'paddan-' ( sU 228) ityatra hi 'chandasi' ityanuvartitaM vRttau / tathApi 'apo bhi (sU 442) ityatra 'mAsazchandasi' (vA 4634 ) iti vArtike chandoprahaNasAmarthyA. loke'pi kvacit iti kaiyaToktarItyA prayogamanusRtya padAdayaH prayoktavya iti bo 216 atha suyyapi hRdAyAdezaM sAdhayitumAha-vastutastviti / ityuktamiti / 'kakudocaNI' iti bhASyaprayogAt prabhRtigrahaNasya prakArArthatvam ajantapuMliGgAdhikAre svayamuktamityarthaH / nanu prabhRtigrahaNasya prakArArthatve'pi pratyayatvena sAdRzyavivakSAyAM prathamaikavacane hRt iti prayogo'nupapannaH, solukA luptatvena pratyayalakSaNasyApyabhAvAt vadanityattvAzrayaNe ca mAnAbhAvAdityata Aha- zrata eveti / mAMspacanyA iti / pacyate asyAsukhAyAmiti pacanI / adhikaraNe lyud, anAdezaH / dittvAt GIp mAMsasya pacanIti SaSThIsamAsaH / anna so lukA luptatvAt pratyayalakSaNAbhAve pratyayaparatvAbhAvAt mAMs Adezo na syAt / ato hRdAdyAdezavidhau 'na lumatA' iti niSedhasyAnityatvamAzrIyata ityarthaH / nanu mAMsUpacanyA ityatra antarvartinaM DasaM luptamAzritya mAMs ityasyAsti padatvam, 'suptiGantam' iti padasajJAyAH prakRtipratyayadharmatvena kevalAGgadharmatvAbhAvena atra 'na lumatA' iti niSedhasyApravRtteH / anyathA rAjapuruSa ityatra kathaM nalopaH / tatazcAtra saMkArasya saMyogAntalopo durvAra ityatra AhabhatvAt saMyogAntalopo naiti / nanu yajAdisvAdipratyaye pare vidhIyamAnAyAH bhasajJAyAH kevalAGgadharmatvAt tatra lukA lupte pratyayalakSaNaniSedhAt kathamiha bhasaMjJetyata AhaayasmayAditveneti / mAMsa Adezasya ayasmayAdigaNapaThitatvAt 'ayasmayAdIni chandasi' iti bhatvamityarthaH / zaGkate - padmanityatreti / padan iti sUtre 'zIrSan chandasi' ityataH chandasItyanuvRttiH vRttigranthe pradarzitetyarthaH / tatazca vaidikaprakriyAyAmeva tadupanyAso yujyata ityAkSepaH / pariharati- tathApIti / 'padanno' iti sUtre chandopraha'NAnuvRttAvapi lokespi kvacidityanvayaH / kuto loke'pi prayoga ityata Aha-apobhItyAdIti / 'apo bhi' iti sUtram / apastakAraH syAt bhAdau pratyaye pare ityarthaH / tatrAsti vArtikam -- 'mAsakachandasi' iti / mAs ityasya takAraH syAt bhAdipratyaye pare chandasi iti tadarthaH / Rgvede 'mAdbhiH zaradbhiH' ityAdimantramudAharaNam / yadi 'paddan' iti chandomAtraviSayaM syAt tadA mAs ityAdezasya chandomAtraviSayatvAdalaukikatvAt mAsazchandasIti sasya takAravidhau chandograhaNaM vyarthaM syAt / ato loke'pi kvaciditi kaiyaToktarItyA 'paddan' ityasya loke'pi pravRttimanumatya padAdyAdezAH prayoktuM yogyA ityarthaH / ityadantAH // I For Private and Personal Use Only Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 220 siddhAntakaumudI [bhajantanapuMsakaliGga - dhyam / ityadantAH // (318) isvo napuMsake prAtipadikasya shs4|| klIve prAtipadikasthAjantasya isvaH syAt / zrIpaM jJAnavat / zrIpAya / patra patipAtaparibhASayA 'mAto dhAtoH' (sU 240) ityAkAralopo na / ityAdantAH / (316) svamonapuMsakAt 7223n klIbAdazAtparayoH svamolk syAt / atha mAdantA nirUpyante / zriyaM pAtIti zrIpAzabdo vizvapAzabdavat vijantaH jivanto vA / tasya napuMsakatve hasvavidhAnamAha-isvo napuMsake / isvazrutyA upasthitena aca ityanena prAtipadikasya vizeSaNAt tadantavidhirityAha-klIva ityAdinA / naca kule iti dvivacane ekAdezasya pUrvAntatvena grahaNAt ajantaprAtipadikatvAddhasvaH syAditi vAcyam, arthavadadhAtuH ityataH prAtipadikagrahaNanuvRttau punaH prAtipadikagrahaNena antavadrAvataH prAtipadikatve hsvaabhaavbodhnaat| jJAnavaditi / hasvavidhAnAt dIrdhAntatvaprayukto na kazcidvizeSa iti bhAvaH / jAzasoH ziH zrIpANiti rUpam , bhicapadasthatve'pi 'ekAjuttarapade NaH' iti NatvapravRttaH / zrIpeNa, inAdeze guNe tasya pUrvAntatvAduttarapadasya ekActvAtsyAdeva Natvam / zrIpAyeti / zrIpAzabdasya 'isvo napuM. sake' iti svatve DeyaryAdeze 'supi ca' iti dIdhai rUpam / sannipAtaparibhASA tu kaSTAyeti nirdezAt na pravartata iti prAgutam / nanvatra hasvatvekRte'pipa ityasya ekadezavikRtanyAyena dhAtutvAnapAyAt dIrdhe kRte AkArAntatvAcca 'Ato dhAtoH' ityAllopaH syAt , yAdezasya svato yakArAditayA sthAnivattvena svAdipratyayatayA ca tasmin pare bhatva. syApi sattvAdityata Aha-atra snnipaateti| nanu upajIvyavighAtakaM prati upajIvarka nimittaM na bhavatIti sannipAtaparibhASayA labhyate / prakRte ca adantamupajIvya prakR tasya yAdezasya AllopaM prati kathaM na nimittatvam / yAdezasya AkAramupajIvya pravRttatvAbhAvena AkAralopaM prati nimittatve bAdhakAmAvAditi cet, maivam-yAdezastAvat hasvamavarNamupajIvya pravartate, tadvidhAvataH itynuvRttH| tatazca hasvatvamavarNatvaM ca samuditaM yAdezasya upajIvyam / tatra kaSTAyeti nirdezAt sannipAtaparibhASAM bAdhitvA kRte'pi dIghe hasvatvAMza eva nivRttH| avarNatvAMzastvanuvRtta eva / tasyApyAllopena nivRttau upajIvyavidhAtaH syAdeveti bhavedeva snnipaatpribhaassaavirodhH| ato na bhavatyAllopa iti kaustubhe samAhitam 'iko guNavRddhI' ityatra / vastutastu Ato dhAtorityatra lakSaNapratipadokaparibhASayA pratipadokta evAkArAntadhAturgasate / iha tu pAdhAtohasvatve tu punadIce sati avagamyamAnaM pAsvarUpaM lAkSaNikameveti na talyAtra grahaNamityAstAM tAvat / ityaadntaaH|| atha idantA niruupynte| atha vArizabdaprakriyAM darzayitumAha-svamonapuMsakAt / For Private and Personal Use Only Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 10 } bAlamanoramAsahitA / I M vAri / (320) iko'ci vibhaktau 7|1|73 // igantasya klIvasya numAgamaH syAdaci vibhaktau / vAriNI / vArINi 'na lumatA' (sU 263) iti niSedhasyAnityatvAtpakSe sambuddhinimitto guNaH / he vAre - he vAri / 'Age nA - ' (su 244) vAriNA / 'gherhiti' ( sU 245) iti guNe prApte 'vRddhayautvatRjvadbhAba guNebhyo 'SaDbhyo luk' ityato lumityanuvartata ityAha- klIvAdityAdinA / vArIti / khoramAca luki rUpam / naca 'AdeH parasya' iti ama: akArasyaiva luk syAt / na tu makArasyApIti zakyam, pratyayasya lopa eva hi lumityucyate / am iti samudAya eveha pratyayaHH natu tadekadezabhUttamakAramAtram / ato lugamaH sarvAdeza eva bhavati / iko'ci / 'idito num dhAtoH' ityato numityanuvartate / 'napuMsakasya jhala' ityato napuMsakasyetyanuvartate / aGgasyetyadhikRtam ikA vizeSyate / tadantavidhiH / tadAha-- igantasyetyAdinA / zraci vibhaktAviti / ajAdau vibhaktAvi syarthaH / 'iko'ci supi' isyeva suvacam / vibhaktau kim / madhu madyaM tasyedaM mAdhavam / aNi pare bumi Tilope mAdhamiti syAt / vAriNI iti / vAri au iti sthite zIbhAve numi 'aTkuvA' iti Natve rUpam / vAriNi iti / jazasoH zibhAve numi 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghe Natve rUpam / he vAri suM ityatra soluki prakriyAM darzayati - patra iti / isvasya guNa iti sambuddhinimittako guNaH kadAcidbhavatItyarthaH / nambara sambuddhe kA luptatvAt 'na lumatA' iti pratyayalakSaNaniSedhAt kathaM guNa ityata Aha-na lumateti niSedhasyAnityatvAditi / atra ca 'iko'ci vibhaktau' ityatrAjyaharNa jJApakam / halAdiSu bhyAmAdiSu satyapi tumi 'na lopaH prAtipadikAntasya' iti tasya lopasambhavAdacIti vyartham / na ca sambuddhivyAvRtyarthaM ajgrahaNam / tatra numi sati 'na Disambuddhayo:' iti niSedhe sati nakArazravaNaprasaGgAditi vAcyam, sambuddheluMkA luptatayA pratyayalakSaNAbhAvena tatra numaH prApteravAbhAvAt / 'na lumatA' iti niSedhasyAnityatve tu sambuddhau pratyayalakSaNena prAptaM numaM vArayitumajgrahaNam arthavaditi bhavatyajgrahaNaM 'na lumatA' ityasyAnityatve liGgamityAhuH / ata eva 'iko'ci ' iti sUtre he trapo iti 'ehasvAt' iti sUtre he trapu iti ca bhASyaM saGgacchate / bhADo naiti / rUpe vizeSAbhAve'pi numapekSayA paratvena nAbhAvasyaiva nyAyyatvAditi bhAvaH / GasiGasorvizeSamAha - gheriti / numaM bAdhitvA paratvAt guNe prApta ityarthaH / vRddhyautveti / vArtikam / vRddhyAdInAM krameNa gAvau harau kroSTrA haraye ityavakAzaH / mo'vakAzaH vArINi iti / atisakhIni ityatra jabhzasoH 'sakhyurasamha dau' iti pitvAdavRddhiH paratvAt numaM bAdhitvA prAptA / vAriNi ityatra Dau tu "acca ghe" seated prAptam / priyakroSTuni ityatra jazasoH tRjvatvaM prAptam / vArizabdAt 1 For Private and Personal Use Only 221 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 222 siddhAntakaumudI [ajantanapuMsakaliGga -- num pUrvavipratiSedhena' (vA 4373) / vAriNe / vAriNaH / vAriNoH / 'numacira(vA 4374) iti nuT / 'nAmi' (sU 209) iti diirghH| vArINAm / vAriNi / vAriNoH / , halAdo harivat / (322) tRtIyAdiSu bhASitapuMsaka puMvadugAla. vasya 7174 // pravRttinimittaikye bhASitapuMskamigantaM klIbaM puMvadvA syAdhadAvaci / anAdaye-amadine ityAdi / zeSaM vArivat / pIlurvRkSaH, tatphalaM pIla jyAdau guNaH prAptaH / atra pUrva vipratiSedhAnnumevetyarthaH / vAriNe iti / yi guNaM bAdhi. svA numi Natve rUpam / vAriNa iti / kasiGasorguNaM bAdhitvA numi Natve rUpam / vAriyoriti / osi yaNaM bAdhitvA numi Natve rUpam / vAri Amityatra paratvAnnuTaM bAdhitvA numi prApta Aha-numacireti nuDiti / numnuToH ko vizeSa ityata AhanAmIti / dorSaiti / numi tu sati tasyAGgabhaktatvAt 'nAmi' iti dI? na syAditi bhAvaH / vAriNIti / Gau 'acca dhe' ityauttvaM paramapi bAdhitvA 'vRddhayauttva' iti pUrvavipratiSedhAnnum / . na vidyate AdiH utpattiH yasya saH anAdiH IzvaraH / anAdiH avidyA / anA. dibrahma / triliyo'yaM vishessynitrH| tasya napuMsakatve prathamAdvitIyayoArivadrapANi / TAdiSu aci vizeSamAha-tRtIyAdiSu / bhASitaH pumAn yena pravRttinimittena tat bhASitapuMskaM pravRttinimittaM tadasyAstIti arzaAyac / zabdasvarUpam , vizeSyam / puMstve napuMsakatve ca ekapravRttinimittakamiti yAvat / 'iko'ci vibhaktau ityataH iko'cIti napuMsakasya jhalacA' ityato napuMsakasyeti cAnuvartate / SaSThIca prathamayA vipariNamyate / tadAha-pravRttinimittaikya ityAdinA / puMvadveti / gAlavagrahaNAditi bhAvaH / 'acIti / ajAdAvityarthaH / puMvattve hasvanumorabhAvaH phalati / ghaTapaTAdizabdA. stAvat / ghaTatvapaTatvAdirUpeNaiva tattadUvyakti pratyAyayanti, natu dravyatvapRthivItvAdirUpeNeti nirvivAdam / tatazca yadvizeSaNaM puraskRtya ghaTAdizabdAH tasavya.tiSu prayujyante tadvizeSaNaM pravRttinimittamityucyate / vAcyatAvacchedakamiti yAvat / evaMca napuMsakatve liGgAntare ca yasya ekameva vAcyatAvacchedakaM tat zabdasva. rUpaM bhASityuMskazabdena vivakSitam / anAdizabdazca utpattyabhAvAtmakamanAditvaM puraskRtya strIpuMnapuMsakatatsadvyaktipratyAyaka iti bhavati tasya pravRttinimittaikye bhA. SitapuskatA / atastasya dAdAvaci puMvattvavikalpa ityabhipretyodAharati-anA. daye anAdine iti / puMvattve numaH apravRtteH 'Diti' iti guNaH / puMvattvAbhAve tu numiti bhAvaH / ityAdIti / anAdeH-anAdinaH / anaayo:-anaadinoH| Ami tu anAdInAmityeva / zeSaM vArivaditi / prathamAdvitIyayoH myAmAdau hali ca vArivadi. tyyH| prakRttinimittaikye ityasya prayojanaM darzayitumAha-pIlakSa ityAdi / yadA For Private and Personal Use Only Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 1.] bAlamanoramAsahitA / 223 - tasmai polane / atra na puMvat / pravRttinimittamedAt / (322) asthivadhisakthya NAmanadAtaH 7 / 1 / 75 // eSAmana syAhAdAvaci, sa codAtaH / 'alopo'naH' (sU 234) / dgnaa| dadhne / dnH| danaH danoH dagnAm / dagni-dadhani / dadhnoH / zeSaM vArivat / evamasthisaksthya kSINi / tadantasyApya. nan / atidanA // iti idantAH // sudhi / sudhinI / sudhIni / he sudhe-he sudhi / mudhiyaa-sudhinaa| suSiyAm-sudhInAm / pradhyA-praSinA / // iti IdantAH // madhu / mdhunii| madhUni / he magho-he mdhu| evmmvaadyH| sAnuzandasya naavaa| vRkSavizeSaH pIluzabdavAcyaH tadA puMliGgaH pIluzabdaH / yadA pIlujanyaphalaM poluzandavAcyaM tadA napuMsakamiH / 'phaLe luka ityaNo luk / atra 'phaLe vAcye puMvattvaM netyarthaH va ityata mAha-pravRttinnimittamedAditi / kSatvavyApyanmativizeSAtmaka pIlutvaM buthaviSaye vAcye pratinimitam / pharUvizeSe tu bAcye phalatvavyApyajAtivizeSA. makaM pIlutvaM pravRttinimittamiti pravRttinimittabhedAdityarthaH / taduktam-'pIla kSaH phaLa pIlu pIlune natu pIlave / vRkSe nimittaM pIlutvaM tajjatvaM tatphale punaH / iti / ___ asthi, dadhi, sakthi, akSi eteSAM prathamAhitIpayobArivadrapANi / dAdAvaci vizeSamAha-asthidapi / tRtIyAdiSviti / acIti cAnuvartate / tadAha-paSAmisyAdinA / namo'pavAvaH / anaskiAra hata, akAra uccaarnnaarthH| visvAntA. dezaH / dadhani dani iti / 'vimApA liyo ityallopavikalpa iti bhaavH| tdntsyaapiiti| AsvAditi bhaavH| pratidadhneti / dadhi bhatikAnta kulamatidapi / atrApi napuMsakasyeti sambadhyate / tataba dhAmA 'bhAgamAna iti kipratyaye dadhiza. bdasya puMstve dadhinetyeva / napuMsakatyeti bhUyamANamalthyAdimirevAnveti / tenAti. danA brAhmaNenetyAdi sibam / iti idantAH / ... atha dantA nirUpyante / su dhyAyatIti su.zobhamA dhIryasyeti vA viprahe sudhIzamdasya 'isvo napuMsaka' iti isvatve vArivadrUpANItyAha / suSi suSinI ityAdi / parasvAnnumA iyaG bAdhyata iti / sudhiyA supineti / sudhyAtRtvasya zobhanajJAnavatvasya vA pravRttinimittasya puMsi napuMsake ca ekatvAt puNvttvviklpH| evaM pradhI. zabdaH / tatra 'na bhUsudhiyo' iti niSedhAbhAvAt 'eranekAcaH' iti ynn| iti iidntaaH| atha udantA nirUpyante / madhviti / 'madhu madhe puSparase' 'madhurvasante caitre ca iti kozAnmadhuzabdasya punapuMsakayoH mathasvavasantatvAdirUpapravRttinimittabhedAt na puMva vikalpaH / mRdvIkAvikAravAcino madhuzabdasya tu nityanapuMsakatvAnna puMktvamiti vivekaH / sAnuzamdasyaH stuH veti / paran iti sUtre 'mAMsapRtanAsAnUnAM mAMspasyo For Private and Personal Use Only Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 224 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ajantanapuMsakaliGga snUni khAnUni priyakroSTu / prinakroSTunI / tRjvadbhAvAtpUrvavipratiSedhena num / primakoSTrani / ThAdI puMvatpakSe priya koSTrA priyakroSTunA / priya kroSTe - priyakoSTave / anyatra jvadbhAvAtpUrvavipratiSedhena numeva / priyakroSTunA / priykrossttune| 'tumaaMri-' (vA 4374) iti nuT / priyakroSTnAm // ityudantAH / sula, sulunI, sumi / punastadvat / suravA, sulunA / ityUdantAH // 1 I vAyAH' iti vArtikAditi zeSaH / snUni sAnUnIti / zasi rUpam / zasAdAveva stuvidhaiH / prabhRtigrahaNasya prakArArthatve suyyapi snurbhavati / asya ca 'snuH prasyaH sAnurastriyAm' iti puMnapuMsakatvAt bhASitapuMskatvAdastyeva puMvasvavikalpaH / priyakroSTu priyaMkroSTunI iti / priyaH kroSTA yasyeti vigrahaH / asarvanAmasthAnatvAnna tRjvatvam / 'atha jasoH zibhAve sati sarvanAmasthAnatvAt numaM bAdhitvA paratvAt tRjyasve prApte Ahe - tRjvadbhAvAditi / 'vRddhayausva' iti vArtikAditi bhAvaH / priyakroSTranIti / 'jasoH zibhAve numi 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghe rUpam / naca nityatvAdeva num siddheH kiM pUrvavipratiSedheneti vAcyam, nityatvAnnumi kRte'pi 'yadAgamAH' iti nyAyema 'tRjvatkroSTu' ityasya numviziSTasya grahaNApattau punastRjvatvApatteH / pUrvavipratiSedhamAzritya sRjyasvaM bAdhitvA mumi kRte tu na punastRjvasvam, 'vipratiSedhe bAdhitaM tadvAdhitameva iti nyAyAdityalam / puMvatpakSe iti / tatrApi tRjvasvapakSa ityarthaH / priyakroSTeti / puMvasve tRjvasve ca sati rUpam / anapuMsakatvAnna num / priyakroSTunaiti / pucatve, tadabhAve ca tRjvattvAbhAve rUpam / puMvatvAbhAvapakSe'pi numaM bAdhitvA paratvAnnAtvameva / priyakroSTra iti / puMdhasthe tRjvantve yaN / anapuMsakatvAnna num / priyakroSTa iti / puMsye tRjvattvAbhAve rUpam / anyatreti / puMvattvAbhAvapakSa ityarthaH / priyakroSTunaiti / puMvattvatRjvattvayorabhAve rUpam / tathA kayi trINi rUpANi / evaM isisoH / priyakroSTuH / priykrossttoH| priyakroSTunaH / priyakoSToH priyakoSTvo:priyakroSTunoH / Ami vizeSamAha - numacireti nuDiti / tRjvattvaM numaM ca bAdhitveti zeSaH / pucasve tRjvattvaM bAdhitvA nuT / puMvatvAbhAve tu tRjvavaM bAdhitvA num, tadapi bAdhitvA nuDiti vivekaH / priyakoSTari-priyakroSTau priyakroSTuni / bhyAmAdau hali madhuvat / ityudantAH / 1 1 atha UdantA nirUpyante / suviti / suSThu lunAtIti kvip / 'havo napuMsake' iti hrasvaH / sulunI iti / o: supi iti yaNaM bAdhitvA paratvAnnum / sulveti / zobhanalavakartRtvaM pravRttinimittamekamiti puMvatvavikalpaH / puMvattve hasvAbhAvenAvitvAt "nAbhAvo me / tumabhAvazca / 'o: supi' iti yaN / puMvatvAbhAvapakSe tu yaNaM bAdhitvA For Private and Personal Use Only Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir praNam 10] baalmnormaashitaa| dhAtR dhAtRNI / dhAtRNi / he pAtaH-he dhAtR / paatraa| dhAtRNA / evaM jJAtRkatrodayaH / ityudntaaH|| (323) eca igghrasvAdeze shsh4|| AdizyamAneSu 'haspeSu ecaH igeva syAt / prazu pragunI / prathUni / pradhunetyAdi / iha na puMSat / yadigantaM jum / saMprabhRtiSu tu puMvattvAbhAve 'vRddhayautva' iti pUrvavipratiSedhena numi sulane, puMvatve tu sulve ityAdi rUpavayam / ityUdantAH // atha RdantA nirUpyante / dhAtR iti / dadhAtIti dhAtR / 'na lumatA' iti niSedhA. dmn| dhAtRNI iti / 'iko'ci' iti numi 'RvarNAvasyA iti Natvam / dhAtRNi iti / jAzasoH zibhAve numi 'sarvanAmasthAne ca' iti dI gatvam / 'na lumatA' iti niSedhasyAnityatvAt sambuddhinimittako hasvasya pakSe guma ityAha-he dhAtaH he bAta iti / dhAraNakartRtvarUpapravRttimimitakyAt TAdAvaci puMvattvavikalpa ityAha-dhAtrAdhAraNA iti / dhaatre-dhaatRnne| dhAtuH-dhAtRNaH / dhaano:-dhaatRnnoH| 'numaciMra' iti nuT / dhAtRNAm / dhAtari-dhAtRNi / ityudntaaH|| atha prodantA nirUpyante / prakRSTA yauH yasyeti bahuvrIhauM prayozabdasya hasvo namuM. sake iti svaH prApnuvan ecA hasvAbhAvAt teSAM dvisthAnatvena a, i, u, R, la, yeteza hasvAnAmantaratamatvAbhAvAt anyatarasthAnasAmyAzrayeNa avarNAdiSu yasya sthApidaniyamena paryAyeNa vA prAsAvidamArabhyate / eca ik / Adizyate ityAdezaH / karmaviSan / tasya hasvapadena saha krmdhaaryH| vizeSyasvArSaH pUrvanipAtaH / Adeza iti nivaarnnsmmii| sautramekavacanam / tdaah-aadishymaanessvityaadinaa| madhye ityapapAThaH, yoge SaSThayA evaucisyAt / igevati / tena akAravyAvRttiH phalatIti bhAvaH / yadyapIkazcatvAraH eco'dhyevam / tathApi sthAnyAdezAnAM yathAsaGkhyaM na bhvti| na hyayamapUrvavidhiH kintu niyamavidhiH / yathAprAptameva niyamyate / ecA hi pUrvabhAgaH avarNasadRzaH / uttaramAgastu hv!vrnnsdRshH| tatra pUrvabhAgasAdRzyamavarNa: spAsti / tasya ca iggrahaNena nivRttI ivarNasAzavamAtramAdAya ekArasya aikArasya ca ivarNaH, uvarNasAdRzyAt okArasya aukArasya ca uvarNaH iti vyavasthA nyAya. prAtA / yathAprAsameva ca niyamyata iti na yathAsakhyam / tatazca prayozabde okArasya ukAraH hasva ityabhipretyodAharati-pradhu ityAdi / nanu punapuMsakayoH prakRSTasvarga: basvamekameva pravRttinimittamiti TAdo dhuMvattvavikalpaH kuto netyata Aha-iha na vaditi / kuta ityata Aha-yadigantamiti / prayozabdaH odantaH puMsi / prAzabdastu anto napuMsake / tathAca pusi prayozabdasya bhASitapuMskatve'pi napuMsake prayuzabdasya takSayA minatvena bhASitapuMskatvAbhAvAna dhuMvattvamityarthaH / kecittu puMsi yaH prayo 15 bA0 For Private and Personal Use Only Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 226 - siddhAntakaumudI [ ajantanapuMsakaliGga bha iti, tasya bhASitapuMskatvAbhAvAt / evamagre'pi / // ityodantAH // prari / prariNI / prriinni| prariNA / ekadeza vikRtasyAnanyatvAt 'rAyo hali' ( sU 286 ) ityAtvam / prarAbhyAm / prarAbhiH / ' numacira' (vA 4374 ) iti nuTayAtve prarANAm iti mAdhavaH / vastutastu sannipAtaparibhASayA nuTayAtvaM na / 'nAmi' (sU 209) iti dIrghastvArambhasAmarthyAtsannipAtaparibhASAM bAdhata ityuktam / prarINAm / // ityedantaH // sunu / sununo / sunUni / sununA / sunune ityAdi / // ityAdantAH // isya jantanapuMsakaliGgaprakaraNam / zabdaH odantaH sa evedAnIM napuMsakaH, tasya hrasvAntatve'pi ekadezavikRtasyAnanyatvAt / ataH puMstvavikalpo'styevetyAhuH / evamagre'pIti / prari, sUnu ityAdAvapI: tyarthaH / ityodantAH / I atha aidantA nirUpyante / ekArAntasyodAharaNaM tu smRtaH iH yena saH smRteH / su zobhanaH smRteryasya tat susmRti ityAdi bodhyam / praroti / prakRSTaH rAH dhanaM yasya iti bahuvrIhau prazabdaH / tasya napuMsaka hasvatvena ikAraH / khuTi vArivat / solutvAt 'rAyo hali' ityAtvaM na, TAdAvaci puMvattvavikalpaH pradhuzabdavat / bhyAmAdau dali vizeSamAha - rAyo halItyAtvamiti / nanu raizabdasya aidantasya vihitamAtvaM kathamidantasyetyata Aha- ekadezavikRtasyAnanyatvAditi / Ami vizeSamAha - numacireti / nuTi 'rAyo hali' ityAtve prarANAmityanvayaH / nanu prari Amiti sthite nuTaM bAdhitvA paratvAnnumi tasyAGgabhaktatvAt halAdivibhaktyabhAvAt kathamAtvamityata Ahanumacireti / pUrvavipratiSedhAnnumaM bAdhitvA nuvyAtvaM nirbAdhamiti bhAvaH / sannipAteti / hrasvAntatvamupajIvya pravRttasya nuTastadvighAtakamAtvaM prati nimittatvAsambhavAt iti bhAvaH / nanu tarhi hasvAntatvamupajIvya pravRttasya nuTaH tadvighAtaka 'nAmi' iti dIrghaM prati kathaM nimittatvamityata Aha-nAmIti dIrghastviti / ityuktamiti / rAmazabdAdhikAre iti zeSaH / ityaidantAH / 1 atha bhadantA nirUpyante / suzobhanA nauryasyeti vigrahe bahuvrIhau 'isvo napuMsake iti svaH ukAra iti matvAha - sunu iti / ityaudantAH / iti zrIvAsudevadIkSita viduSA viracitAyAM siddhAntakaumudI vyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM ajantanapuMsakaliGganirUpaNaM samAptam / For Private and Personal Use Only Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / atha halantapulliGgaprakaraNam // 11 // (324) ho ddh8|3|31|| hasya DhaH syAjjhali padAnte ca / 'hallyAp-' (sU 252) iti sulopaH / padAntasvAdasya DhaH / jaztvacatve / liT-liD , liho, lihaH / liham lihI lihH| lihA liDbhyAm ityaadi| liTUrasu-liTsu / (125) dAderdhAtoghaH maa2|32|| upadeze dAderdhAtohasya paH syAjjhali padAnte ca / upadeze kim / adhok ityatra yathA syAt / dAmalihamAtmanaH icchati dAma. aba hakArAntA nirUpyante / tatra varNasamAmnAyakramamanusRtya hakArAntamAdau nirUpa. vidyamAe-ho DhaH / ha iti SaSyantam / 'jhalo mali' ityato jhliitynuvrtte| pada syelpadhikatam / 'skoH saMyogAcorante ca ityato'nte itynuvrtte| tadAha-hasyeti / mAtIti / ali parataH pUrvasya hakArasya, padAnte vidyamAnasya hakArasya cetyarthaH / naca kAra evaM kuto na vihita iti vAcyam, 'yA guhA ityatra vkssymaanntvaat| padAntasAviti / sulope sati pratyayalakSaNamAzritya jhalparatvAccetyapi bodhyam / liDiti / liha AsvAdane kvi / hallyAdinA sulopH| isya tatve 'vAvasAne iti catvaM. vikalpa iti bhAvaH / liDamyAmiti / 'svAdiSvasarvanAmasthAne' iti padatvAt 'malA azonte' iti jaztvamiti bhAvaH / ityAdIti / libhiH / libhyH| lihe / lihaH / viH| liho| lihAm / liTsa iti / liG su iti sthite hasya DhaH / tasya aspena / 'khari cA iti ghavasyAsiddhatvAttataH prAgeva 'si' iti dhut / tato basya catvena H / dhurazcavasampannasya takArasyAsiddhatvAt 'cayo dvitIyAH' iti nana bhavati / 'na padAntAt' iti takArasya STutvaM na / liTama iti / dhuDhabhAve rUpam / hasya ddhH| tasya jaztvena H / tasya catvena 21 tasyAsikhatvAt 'cayo dvitIyAH' iti n| 'na padAntAt' iti sasya na STutvamiti bhaavH|| . dudhAtoH kvivantAtsulope duG ityanna itve prApte DhatvaM kacidapavadati-dAdairdhAtoH / 'ho DhaH' ityataH ha iti SaSTyantamanuvartate / mali iti padasyeti, ante iti ca pUrvavadanuvartate / dhaatorityaavrtte| ekaM dhAtugrahaNamavayavaSaSThyantaM hakAre'nvetidhAtoravayavasya hasyeti / dAderityetattu dhAtorityatra sAmAnAdhikaraNyenAnveti / daH mAdiryasyeti bahuvrIhiH, dhAtoriti dvitIyaM dhAtugrahaNaM tu dhAtorupadezakAlaM lakSayati / tatazca phalitamAha-upadeze ityAdinA / dhAtUpadezakAle yo dakArAdirdhAtuH tadavayavasya hasyetyarthaH / AvRttadhAtugrahaNalabdhopadezagrahaNasya phalaM pRcchati-upadeze kimiti / adhogiti| 'duha prapUraNe' la, aDAgamaH, tipa, zapa, tasya luka, laghUpadhaguNaH, hallyAdinA tipo lopaH, 'dAdeH' iti hasya ghaH, 'ekAco bazaH' iti bhabhAvena For Private and Personal Use Only Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22% siddhAntakaumudI [ halantapuMliGga liyati / tataH kipi dAmaliT / bhatra mA bhUt / (326) ekAco bazo bhaSa jhaSantasya sadhvAH 237 // dhAtoravayavo ya ekAca jhapantastadavayavasya vazaH sthAne bhaS syAtprakAre dhvazabde padAnte ca / ekAco dhAtoH iti sAmAnAdhikaraNye. nAnvaye viha na syAt / gardabhamAcaSTe gardabhayati / tataH vip , NilopaH / grdh| dakArasya dhakAraH / 'vA'vasAne iti carvajaztve iti bhAvaH / yathA syAditi / yatheti prAliyogyatAyAm / ghatvamatra prAptiyogyam , tacca upadezagrahaNe satyeva smArityarthaH / catvapravRttivelAyAM duhadhAtordakArAditvaM nAsti, kRte aDAgame 'tadAgamAstamahaNena gRhante' ityakArAditvAt / ato'tra ghatvaM na syAdityavyAptiH syAt / upadezapahale tu nAyaM doSaH dhatvapravRttivelAyAM duheratra dakArAditvAbhAve'pi dhAtUpadezakAle dAdisvAditi bhAvaH / tadevamavyAptiparihAraphalamuktvA ativyAptiparihAraphalamAhadAmeti / grIvAsu gavAdipazubandhanArtharajjuparyAyo dAmazabdaH / 'liha AsvAdane dAma leDIti dAmaliT / tamAtmana icchatItyarthe 'supa AtmanaH kyac iti kyaci 'samA. cantAH' iti dhAtutvAt tipi zapi dAmalihyatIti rUpam / tataH kipIti / kyajantAt kartari vipi allope yalope ca dAmalihazabdAt sorlope ho DhaH' iti Dhatve 'pAvasAne iti cavavikalpe dAmaliT-dAmaliD iti rUpamityarthaH / atra mA bhUditi / mAGi luG / sarvalakArApavAdaH / atra ghatvaM na bhavedityetadarthamapyupadezagrahaNam / kRte tu tasmin dhatvamatra na bhvti| dhAtUpadeze dAmaliha iti subdhaatoHpaatthaabhaavaaditibhaavH| tathA ca prakRtodAharaNe sau dudh iti sthite / ekAco bsho| sa ca dhv ca syA tayoriti vigrahaH / baza iti sthAnaSaSThI / ekAca ityvyvsssstthii| ekaH ac yasyeti vigrahaH / jhapantasyetyasya zabdasyeti vizeSyam / ekAkasya aSantazabdasyAvayavo yo basa tasya bhaS syaaditynvyH| 'dAderdhAtoH' ityato dhAtorityavayavaSaSThayantamanuvartate / tacca jhapantazabdenAnveti / padasyetyadhikRtam / 'skoH saMyogAyoH ityataH ante cetyanuvartate / tadAha-dhAtoravayava ityaadinaa| nanu sambhavati sAmAnAdhikaraNye vaiyadhikaraNyAzrayaNasyAnyAyyatvAt ekAca prapanto yo dhAtuH tadavayavasya vaza ityevAnvaya ucita ityata Aha-ekAco dhAtorityAdi / gardamayatIti / 'tatkaroti tdaayo| iti Nijantasya 'sanAcantAH' iti dhAtutvAttibAdi / tataH kviviti| gardami iti jyantAt kartari kivityarthaH / kpaavito| verlopH| Nilopa iti / NeraniTi' hatyaneneti zeSaH / gardhap iti / gardabha ityasmAt suH hallyAdilopaH / ekAco va iti dasya dhaH / 'vAvasAne' iti cavaMm / ekAco dhAtoH jhapantasyetyanvaye gardabh ityasya sundhAtoranekActvAt dakArasya bhaSmAvo na syAt / dhAtvavayavasya savantasyetyanvaye sukham iti ekAco jhapantasya dhAtvavayavatvAt tadavayavasya dasya bhaSmAge nidhi For Private and Personal Use Only Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11 ] bAlamanoramAsahitA | jhalIti nivRttam svohaNasAmarthyAt / teneha na / dugdham / dogdhA / vyapadezi - vadbhAvena dhAtvavayavatvAdbhaSbhAvaH / jaztvacaleM | dhuk - dhug, duhI, duhaH / Satvacarkhe dhukSu / ( 327) vA druhamuhaSNuhaSNihAm 2233 // eSa isya vA ghaH syAjjhali padAnte ca / pakSe DhaH / dhruk - dhrug dhruT-dhruD, ho, druhaH / dhrugbhyA 226 iti bhAvaH / atra prAcInaiH jhliitynuvrtitm| tadayuktamityAha - jhalIti mivRttamiti / sAmarthyAditi / zalItyanuvRttau tadvaiyarthyAditi bhAvaH / nanu jhalItyasyAnuvRttirevAstu rudhyorityeva na kriyatAmityata Aha-tenetiH / jhalItyananuvartanenetyarthaH / dugdhamiti / duheH kaH kitvAt na laghUpadhaguNaH / 'dAde:' iti hasya vaH / savastathortho'dhaH' iti takArasya dhaH / 'zalAM jaz prazi' pati ghasya gaH / dugdhamiti rUpam / dogdheti / huhestRc / kadhUpadhaguNaH / 'dAdeH' iti hasya vaH / pravastatho:' iti takArasya dhaH / 'Rdu zakra ityanaD / 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghaH / haljyAdikopaH / 'ma lopaH' iti nakAralopaH, dogdhA iti rUpam / zalItyanuvRttau ihobhayatrApi ghatve kRte bhaSbhAvaH svAditi bhAvaH / 1 duhe: kvivantAt sorlope 'dAdeH' iti ghatve kRte dugh iti jhantamekAkam / tasya dhAtutvAt dhAtvamamavatvAbhAvAt kathamiha dakArasya bhaSbhAvena dhakAraH syAdityata Aha-yapadezidbhAveneti / viziSTaH apadezaH vyapadezaH mukhyavyavahAraH, so'syAstIti vyapadezI, tena tulyaM vyapadezivat / dhAtAveva dhAtvavayavatvavyavahAro gauNaH, rAhorizaraH ityAdivaditi bhAvaH / idaM ca 'Adyantavadekasmim' iti sUtre bhASye spaSTam / dhudhugiti / kvipaH prAk pravRttAyA / dhAtusajJAyA anyAyAt 'dAdeH' iti ghatve kRte patatvAt bhaSbhAve cavikalpa iti bhAvaH / duhau duhaH / duham duhau duhaH / duhA | bhyAmAdau 'dAde:' iti dhatve kRte svAdiSviti padatvAt padAntasthaprayukta bhAva: / 'alAM jazo'nte' iti jaitvam / dhugbhiH / duhe dhugbhyAm dhugbhavaH / duhaH / duhaH duhoH duhAm / duha, su iti sthite prakriyAM darzayati-patveti / tve kRte bhAve 'jhalAM jazo'nte' iti jaztvena gakAraH / tasya 'khari ca' iti cartvasyAsiddhatvAt 'AdezapratyayayoH' iti pasthe kRte cayeM dhukSu iti rUpamiti bhAvaH / duha ji. ghAMsAyAm, muha vaicitye, SNuha udagiraNe, SNiha prItau ebhyaH kvivantebhyaH sorlope herdAditvAt DhatvaM bAdhitvA nityaM ghatve prApte itareSAmadAditvAdaprApte ghatve idamArabhyate / vA druha | 'dAdeH' ityato va ityanuvartate / jhalIti padasyeti ante iti / puurvvdnuvrtte| tadAha-khAmiti / duhAdInAM caturNAmityarthaH / dhuk - bhugiti / ghatvapakSe bhAve cavikalpa iti bhAvaH / dhruT -Diti / ghatvAbhAvapakSe 'ho DhaH' iti ut For Private and Personal Use Only Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 230 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halanta puMliGga m-dhuDbhyAm / dhrukSu-dhruTsa - dhruTsu / evaM muhaSNuhaSNihAm / ( 328) igyaNaH samprasAraNam 1|1|45 // yaNaH sthAne prayujyamAno ya ik sa samprasAraNasaMjJaH syAt / ( 326) vAha UTha 6 |4| 132 // bhasya vAhaH samprasAraNamUTh syAt / (330) samprasAraNAzca 6 / 1 / 108 // samprasAraNAdaci pUrvarUpamekAdezaH syAt / 1 roard faepaH / atra bhaSbhAvArthameva 'ho DhaH' iti sUtre Dha eva vihitaH, natu DaH / tathA sati zapantatvAbhAvAt bhaSbhAvo na syAt / aci supi huham ityAdi / bhyAmiti / ghatvapakSe bhaSbhAvaH / trubhyAmiti / ghatvAbhAvapakSe utve jaitve rUpam / evaM bhisi bhyasi ca rUpadvayam / druhaH / druhaH / juhoH guhAm / zruviti / ghatve bhaSbhAve 'AdezapratyayayoH' iti Satve 'khari ca' iti cartvam / zrutsviti / ghatvAbhAvapakSe Dhatve Horraved ghuTi calveM Dasya cam / cartvasyAsiddhatvAt 'cayo dvitIyAH' iti takArasya tho na bhavati / 'na padAntAt' iti STutvaM na / dhruTsvati / dhuDabhAve rUpam | hasya DhaH, bhaSbhAvaH, Dhasya jaztvena DaH, tasya catveMna TaH / evamiti / bhaSbhAvavarjamiti zeSaH / vizvaM vahatItyarthe 'bhajo NviH' ityato NvirityanuvRttau 'vaha' iti NviH / kAraH it / verlopaH / 'ata upadhAyAH' iti vRddhiH / upapadasamAsaH vizvavAha iti rUpam / tatassorhaDyAbiti lope 'ho DhaH' iti Dhatve 'vA'vasAne' iti cartvavi - kalpe vizvavATa vizvavADa, vizvavAhau, vizvavAhaH / vizvavAham vizvavAhau iti suTi rUpANi sugamatvAdupekSya zasAdau aci samprasAraNakArye vakSyan samprasAraNa saMjJAM darzayati- igyaNaH samprasAraNam / yaNaH sthAne iti / vyAkhyAnAt sthAnArthalAbhaH / 'paSThI sthAneyogA' iti tu neha bhavati, anuvAde paribhASANAmanupasthiteH SaSTIzrutau sarvatra vyAkhyAnAdeva sthAnArthalAbhasambhavAt ' SaSThI sthAneyogA' ityetat 'nirdizyamAnasyAdezA bhavanti' ityetadarthamiti bhASye siddhAntitatvAcca / saMprasAraNasaMjJa iti / tatazca vasoH samprasAraNam, vacisvapiyajAdInAm ityAdau samprasAraNazrutau yasthAnika igupasthito bhavati / tatrAntaratamyAdyasya ikAraH, vakArasya ukAraH, rephalya RkAraH, lakSya lRkAra iti jJeyam / vAha UTh / 'bhasya' ityadhikRtam / 'vasoH samprasA raNam' ityataH samprasAraNamityanuvartate / tacca UTh ityanenAnveti / tadAha - bhasyetyA* dinA / samprasAraNamiti / tena vAho yo yavakArastasya UTh iti labhyate / samprasAra'NamityananuvRttau 'alo'ntyasya' iti hakArasya syAt / tadanuvRttau tu UTho yasthAnikasvalAbhAt nAlo'ntyasyeti bhavati / vizva U Ah as iti sthite / samprasArapAca / 'iko yaNaci' ityataH acIti 'ami pUrva:' ityataH pUrva iti cAnuvartate / 1 For Private and Personal Use Only Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 'etyedhatyUTsu ' ( sU 73) / vizvahaH / vizvahetyAdi / chandasyaiva NviH iti pakSe NijantAdvic / ( 331) caturanaDuhorAmudAttaH 7|16|| anayorAm syA sarvanAmasthAne pare, sa codAttaH / ( 332) sAvanaDuhaH 7|1182 // asya num 231 'ekaH pUrvaparayoH' ityadhikRtam / tadAha - samprasArayAdityAdinA / vizva Uha as iti sthite AdguNamAzaGkayAha -- etyedhatyU striti / anena guNApavAdo vRddhiriti zeSaH / vizvauhaH / vizvauhA / ityAdIti / vizvavAbhyAm vizvavAbhiH / vi. vavAdabhyaH / vizvau he / vizvauH / vizvauhaH / vishyauhoH| vishvauhaam| vizvavAsu vizvavATsu / 1 1 na vahati Nvividhau 'chandasi sahaH' ityataH chandasIti kecidanuvartayanti / tanmate vizvavAhazabdasya loke kathaM prayoga ityata Aha - chandasyeva viriti pakSe jintAdijiti / vizvaM vAhyatItyarthe vAha 6 iti NyantAt 'anyebhyo'pi dRzyate' iti vidhi 'nevazi kRti' iti iDabhAve Nilope apRktalope upapadasamAse vizvavAha, zabdo loke prayogAH / kintu tasya UTh na bhavati, 'acaH parasmin' iti Nilopasya sthAnivatvena zasi tasya bhatvAbhAvAt / vAhayateH kipi vizvavAhazabdasya tu UTha nirbAdha eva, 'kau luptam' iti Nilopasya sthAnivattvAbhAvena tasya bhatvAnapAyAt / ata eva 'vibhASA pUrvAdvAparAhnAbhyAm' iti sUtre praSThauhaH AgataM praSThavADrUvyamiti laukika vigrahavAkye praSThauhaH iti prayogaH saMgacchate / kvacit pustake 'chandasyeva iti prAmANikA:' iti paThyate / 'kavyapurISa' ityAdyuttarasUtre tadanuvRtterAvazyakatvAditi tadAzayaH / 1 anaH zakaTaM vahatItyarthe anasi vaheH 'analo Daca' iti kie sasya Dazca / 'vacisvapiyajAdInAM kiti' iti yajAditvAt vakArasya samprasAraNam ukAraH / " saMprasAraNAca' iti pUrvarUpam / anaDuha, iti rUpam / tataH subutpattiH / anaDuha s iti sthite caturanaDuhaH / anyoriti / caturanaDuhorityarthaH / sarvanAmasthAna iti / 'ito'tsarganAmasthAne' ityataH sarvanAmasthAne ityanuvRteriti bhAvaH / Ami makAra it / mittvAdantyAdacaH paraH / ukArasyAyaNa vakAraH / anaDavAhU sa iti sthite / sAvanaDuhaH / zrasyeti / anuduha zabdasyetyarthaH / num syAditi / 'AcchInathornus' ityato numityanuvRtteriti bhAvaH / numi makAra it / ukAra uccAraNArthaH / mitratvAdantyAdacaH paraH / anavAn sa iti sthitam / nanu Amdumau etau mitratvAdantyAdacaH ukArAt parau prAptau / tatra 'caturanaDuhoH ityAm sarvanAmasyAnanimittakaH sAmAnyavihitaH / 'sAvanaduhaH' iti num tu sarvanAmasthAnavizeSe sau vihitatvAdvizeSavihitaH / saca niravakAzatvAt sAmAnyavihitamAma bAdheta, soranyatrAmvidhezcaritArthatvAt / tathAca For Private and Personal Use Only Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 232 siddhAntakaumudI [ halantapuMliga syAtsau pare / bhAta ityadhikArAdavarNAtparo'yaM num / ato vizeSavihitenApi numA vAm na vAdhyate / mamA ca num na bAdhyate / solopaH / numvidhisAmarthyAt 'vasu. - anahun iti syAt / anaDvAn iti na syAt / kiMca sambuddhau he anaduha, s iti khyite 'lama sambuddhau' ityamAgamaH AmapavAdo'nupadameva vkssyte| tatra 'sAvanaduhaH' hati mumapi prAsaH / saca sambuddhAvasambuddhau ca vihitatvAt sAmAnyavihitaH / 'am sIbuDo isyam tu sambuddhAveva vihitatvAt vizeSavihitaH / saba niravakAzatvAt sAmAnya vihitaM numaM bAdheta, asambuddhau sau numvidheSacaritArthatvAt / tatazcamamA dhvaniti na syAt / 'ho DhaH' iti Dhatve he anaDvaT iti syAdityAzayAha-mAdityaSikArAdityAdi, num na bAdhyata ityantam / 'sAvanaDuha iti numvidhau tAvat 'AcchI. nayo' ityataH Aditi paJcamyantamanuvartate / ataH anaDuhaH avarNAt paro numiti lA. bhAt vizeSavihitenApi 'sAvanaduhaH' iti numA 'caturanaDuhoH' iti sAmAnyavihitaH Am na bAdhyeta, avarNAt paratvena vidhIyamAnaM numaM prati Ama upajIvyatvAt upa. jIvyopajIvakayovirodhAbhAvena bAdhyabAdhakabhAvavirahAt pratyuta AmabhAve numaH pravRH tyasambhavAt / tathA 'am sambuddhau' ityamA ca vizeSavihitena 'sAvanaDuhaH' iti num na bAdhyate / numa upajIvakatvena virodhAbhAvAt , pratyuta amabhAve numaH prvRttysmbhvaadityrthH| "manu 'sAvanaDuhaH' iti numvidhau AdityanuvartatAM nAma / tathApi AmupajIvakatvaM tumo ma labhyate anaDuhi numo nakArAkArAt paratve'pi AdityanuvRtteravirodhAditi cet , maivam-'sAvanaDuhaH' iti numvidhau mittvAdantyAdaca ityupasthitam / tatra ca AdityanuvRttamanveti / tatazcAnaDuhi yaH antyarUpaH avarNaH tasmAt paro numiti labhyate / nakArAkArastu naivavidha ityAmupajIvakatvaM numo nirbAdhameva / evaM sambuddhI amupajIvakatvamapi zeyam / kvacitpustaka AmA ca num na bAdhyata iti paThyate / tatreyaM yojanA / nanu bahanavaDvAMhi kulAnItyatra 'napuMsakasya jhalacaH' iti numapekSayA paratvAdAm syAt / kRte tvAmi punarnum na bhavati, 'vipratiSedhena yabAdhitaM tabA. dhitameva' iti nyAyAdityata Aha-AmA ca num na bAdhyata iti / 'punaH prasaGgavijJA. nAt siddham' iti kvacidvipratiSedhena bAdhitasya punarunmeSAdAmi kRte'pi 'napuMsa. kasya jhalacaH' iti num nirbAdha iti bhAvaH / solopa iti / anaDvAn ha sa ityatra hallyAdineti zeSaH / nanu kRte sulope hakArasya saMyogAntalope numo nakArasya padA. ntatvAt 'vasustraM purvasvanaDuhAM daH' iti datvaM kuto na syAdityata Aha-numvidhIti / yadi mAtra numo nasya datvaM syAt , tarhi anaDvAha, ityatra mumamAve'pi hasya datvemaiva manaDvAd iti siddheH numbidhiranarthakaH syAt / ato numo nasya datvaM neti vi. For Private and Personal Use Only Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 233 saMsu- (sU 334) iti datvaM na / saMyogAntakopasvAsitavAnaLopo na / ana. vAn / (333) am sambuddhau 71 // caturanahudoram syAtsambuddhau / bAmo'pavAdaH / he anaDvan / anaDvAhI anaDvAhaH / anaDuhaH / bnddhaa| (334) vasulaMsudhvaMsvanaDuhAM daH / 272 // sAntavasvantasya strasvAdeva daH syAtpadAnte / anddupaamityaadi| sAnta iti kim / vidvAn / padAnta iti kim / nastam / vastam / (735) saheH sADaH saH 83.56 sAipasya jJAyata iti bhAvaH / nanu anaDvAn ha. s ityatra sulope saMyogAntalope ca kRte nakAralya prAtipadikAntatvAt padAntatvAca 'na lopaH prAtipadikAntasyA iti nalopaH kiM na syAt / naca numvidhisAmarthyAnAtra nalopa iti vAcyam / malopA. mAvasyale sambuddhau he anaDvan' ityatra numvidhezcaritArthatvAt / tatra 'na simbu. yoH' iti nalopapratiSedhAdityata Aha-saMyogAnteti / hakAralopalyAsiddhatve sati nakArasya prAtipadikAntatvAbhAvAt padAntatvAbhAvAcca nalopo netyrthH| anaDvA. niti / anaDuha s iti sthite Am , yaNa , num , sulopaH saMyogAntalIpAca / atha sambuddhau he anachuha, s iti sthite caturanabuhoH ityAmAgame prApta / bham sambuddhau / 'caturanaduho" ityanuvartate / tadAha-caturanuDuhoriti / bhamo makAra it| mittvAdantyAdevaH paraH / he anabvanniti / am , yaNa, num , sulopaH, saMyogAntalopazca / anaDvA. hArviti / sarvanAmasthAnatvAdAm / num tu na / tasya sovava vidhaanaat| manaDuha iti / zasAdAvadhi avikRta evAnaduhazabda iti bhaavH| ____myAmAdau hali vizeSamAha-vasulaMsu / vasuH pratyayaH tena tadanta gRhyate / 'saMsu dhvaMsu avalaMsane' iti dhAtU / 'sasajupo ru' ityataH sa iti luptaSaSThIkamanuvRttam / tena ca vsurvishessyte| tadantavidhiH / sAntatvaM maMsudhvaMsvorna vizeSaNam , avyami. cArAt / nApyanabuhaH, asambhavAt / padasyetyadhikRtaM bahuvacanAntatvena vipariNamvate / 'alo'ntyasya iti tadantasya bhavati / phlitmaah-saantsyaadinaa| yathAsambhavaM rutvaDhatvayorapavAdaH / anaDudbhayAmiti / 'svAdiSvasarvanAmasthAne' iti padatvAditi bhAvA ityAdIti / anaDuniH / anabuddhayaH / anaduhe / anabuhaH / anabuhaH / anaDuhoH / anaduhAm / datve 'khari ca' iti cavam anaDutsu / sAnteti kimiti / vasorapi sAnta. sthAvyabhicArAt / praznaH / vidvAniti / vidvas s hati sthite 'atvasantalyA iti dIce 'ugidacAm' iti numi sulope saMyogAntalope ca rUpam / anna vasoH sakArAsatvAbhAvAnna datvamiti bhaavH| sastaM dhvastamiti / ktapratyayAntam / atra padAnta. vAbhAvAna datvam / vidvAMso anaDvAhAvityAyapi pratyudAhAryam / atha turAsAha, For Private and Personal Use Only Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 234 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halanta puMliGga saheH sasya mUrdhanyAdezaH syAt / turASAT - turASAD turAsAhI turAsAdaH / turAbADbhyAmityAdi / turaM sahata ityarthe 'chandasi saha:' ( sU 3409) iti NviH / loke tu bAhayateH kvip / 'anyeSAmapi ' ( sU 3539) iti pUrvapadasya dIrghaH / // iti hAntAH // ( 336) diva zrat 7 164 // diviti prAtipadikasya - - zabdAta sorhasyAdilope hasya Dhatve kRte vizeSamAha - saha sADaH saH / 'ikvipau dhAtunirdeze' iti 'vaha marSaNe' iti dhAtorikapratyaye 'dhAtvAdeH SaH saH' iti pa satye sahizabdaH / Saha dhAtorityarthaH / sAkha iti kRtaDhatvaDatvavRddheranukaraNam / sadAha - sADrUpasyeti / mUrdhanyeti / 'apadAntasya mUrdhanyaH' iti tadadhikArAditi bhAvaH / mUrdhani bhavaH mUrdhanyaH / mUrdhasthAnaka ityarthaH / turASAT turASADiti / sulope Dhatve jaztvena Datve sasya mUrdhanyaH SakAraH, vivRtaprayatnasAmyAt / ' vA'vasAne' iti capakSe'pi mUrdhanyo bhavatyeva sUtre sADa iti kRtajaztvanirdezasya padAntopalakSaNatvAditi bhAvaH / turAsAddAviti / apadAntatvAnna mUrdhanya / iti bhAvaH / ityAdIti / turASAbhiH / turASAbhyaH / turAsAhe / turAsAhaH / turAsAhaH / turAsAhoH / turApATsu -- turASATatsu / atha turASATzabdaM vyutpAdayati - turaM sahate ityarthe chandasi saha itIti / karmaNyupapade saheNviH syAt chandasIti tadarthaH / NakAra it, upadhAvRddhiH. anuktalopaH / nanu Nvipratyayasya chandoviSayatvena turAsAha, zabdasya kathaM loke prayoga ityata Aha- loke tviti / saherNyantAt kvipi Nilope apRktalope ca sati loke prayojya iti bhAvaH / nanu 'nahivRtivRdhivyadhirucisahitaniSu kvau' iti hi sahau kvinte para eva pUrvapadasya vihito dIrghaH kathamiha syAdityata Aha- zranyeSAmapIti / saheH kim ? DakAreNa sahitaH saDaH mRDAdizabdaH saH yasya nAma so'pi lakSaNayA saDaH tasyApatyaM sADi: / ata iJ / 'yasyeti ca' ityakAralopaH / AdivRddhiH / sADi - riti rUpam / atra na mUrdhanyaH iti bhASye sthitam / iti hAntAH / atha vakArAntA nirUpyante / divazabdaH strIliGgaH / 'dyodivau dve striyAmabhraM vyomapuSkaramambaram' itymrH| su zobhanA dyauryasyeti bahuvIhA puMsi sudiva sa iti sthite / divat / 'sAvanaDuhaH' ityataH sau ityanuvartate / diva iti SaSThayantam / 'diveDivi:' ityauNAdikam avyutpannaM vA prAtipadikaM gRhyate, natu 'divu krIDA' iti dhAtu:, 'niranubandhakagrahaNe na sAnubandhakasya' iti nyAyAt / tadAha - diviti prAtipadikasyeti / auditi takAra uccAraNArthaH natvAdeze takAraH zrUyate / evaM cAnekA latvaprayuktaM sarvAdezatvaM na / takArasya itsaJjJA tu na phalAbhAvAt / titsvaritasya tu mAtra sambhavaH / titi pratyayagrahaNam' iti vaartikaat| nanu sudiv s ityatra vakAra For Private and Personal Use Only Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 235 autsyAtsau pare / atvidhitvenaH sthAnivasvAbhAvAt 'halyAp-' (sU 252) iti sulopo na / sudyauH sudivau sudivaH / sudivam sudiyo / (337) diva ut 6 / 1 / 131 // divo'ntAdeza ukAraH syAtpadAnte / suyubhyAm / suthubhiH ityAdi / // iti vAntAH // catvAraH / caturaH / caturbhiH / catubhyaH / cturthyH| (338) SaTacaturgyazca 7155 SasaMjJakebhyazcaturazca parasyAmo nuDAgamaH syAt / Natvam , dvitvam / caturNAm / (338) roH supi // 3 // 16 // saptamIbahuvacane syautve ikArasya yaNi aukArasya sthAnivattvena halatvAt hallyAdinA sulopaH syAdityata Aha-alvidhitveneti / aukArAdezasthAnibhUtAt vakArAtmakahalaH paratva. mAzritya pravartamAnasya sulopasyAlvidhitvAditi bhAvaH / sucauriti / AGgatvAt tadantasyApyauttve yaN / rutvvisrgau| sadivAviti / ajAdiSu sudivazabdaH avikRta eveti bhaavH| bhyAmAdau hali vizeSamAha-diva ut / antAdeza iti / alo'ntyasUtralabhyam / padAnta iti / padAntAdilyanuvRttaM saptamyA vipariNamyata iti bhAvaH / utastaparatvaM tu 'bhAvyamAna ukAraH savarNagrAhakaH' iti jJApanArthamiti 'titsvritm| iti sUtre bhASye spaSTam / sughumyAmiti / vakArasya utve ikArasya yam / atra ukA. rasyAhala iti dIrghastu na, vakArasyAne ukArasya samprasAraNatvAnavasAyAt samprasAragatamdena vihitasyaiva yaNa sthAnikasya ikaH samprasAraNatvAt iti 'igyaNaH' iti sUtra zalenduzekhare spaSTam / ityAdIti / sudive| sudhubhyH| sudivaH sudivoH sudidhAm / suSu / iti vAntA va - atha rephAntA nirUpyante / 'teran' ityuNAdiSu catuzabdo vyutpAditaH nityaM bahavacanAntaH / catvAra iti / jasi rUpam / 'caturanaduhoH' ityukArAt Am / ukA. rasya yaNiti bhAvaH / catura iti / zasAdau sarvanAmasthAnatvAbhAvAnAm / catura Am iti sthite hasvAdhantatvAbhAvAt nuTayaprApte / SaTcatubhyaMzca / SaTcatubhya iti pnycmii| 'Ami sarvanAmnaH' ityataH AmItyanuvRttaM SaSTyA vipariNamyate / SaDiti SaTsaMjJaka gRhyate / natu SaTzabdaH, 'kRtrimAkRtrimayoH' iti nyAyAt / tadAha-SaTsaMjJakebhya ityAdinA / nuTi TakAra it , ukAra uccAraNArthaH / TittvAdAdyavayavaH / Natvamiti / 'raSA. bhyAm' ityaneneti shessH| dvitvmiti| 'aco rahAbhyAm' iti NakArasyeti zeSaH / dvitvasyAsiddhatvAt pUrva Natve kRte tato Nasya dvitvam / naca 'pUrvatrAsiddhamadvirvacane iti niSedhaH zayaH, dvitve kartavye anyadasiddhaM neti hi tadarthaH / na tu dvitvasyApyasiddhatva neti tadartha iti Natvottarameva dvitvamiti bhAvaH / catur su iti sthite rephasya visarga prApte / roH supi| kharItyanuvRtteH saptamIbahuvacanamevAtra sup, "kharavasAnayoga For Private and Personal Use Only Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 236 siddhAntakaumudI [ halantapulliGga roreva visarjanIyo nAnyarephasya / Satvam / Sasya dvizve prApte / ( 340 ) za - 'ci 8|4|46 // aci pare zaro na dve staH / caturSu / priyacatvAH / he priya. casvaH / priyacatvAro priyacatvAraH / gauNatve tu nuT neSyate / priyacaturAm / prAdhAnye tu syAdeva | paramacaturNAm / // iti rephAntAH // kamalaM kamalAM vA AcakSANaH kamala kamalau kamalaH / Satvam / kamalaSu / // iti lAntAH // (341) / ityeva siddhe niyamArtha evaiSa vidhirityAha - roreveti / viparItaniyamastu na, 'halo'nantarAH saMyoga' iti nirdezAt / Satvamiti / 'AdezapratyayayoH' ityaneneti zeSaH / rephasya itvena tataH paratvAditi bhAvaH / Sasya dvitva iti / aco rahAbhyAmityaneneti zeSaH / zaro'ci / 'aco rahAbhyAm' ityato dve iti 'nAdimyAkroze' ityato neti cAnuvartate / tadAha- aci para ityAdinA / tathAca caturSu ityekaSakArameva rUpam / naca satyapi dvitve 'jharo jhari sava' iti lopAdeva ekaSakArarUpasiddheridaM vyarthamiti vAcyam / lopasya vaikalpikatvAditi bhAvaH / priyAH catvAro yasyeti bahuvrIhau priyacaturazabdo vizeSyanighnaH ekadvibahuvacanAntaH / tasya sau rUpamAha - priyacatvAH iti / priyacatur s iti sthite 'caturanaDaho:' ityukArAdAm / tasyAGgatvena tadante'pi pravRtteH / tata ukArasya yaN / halbyAdilopazceti bhAvaH / he priyacatvaH iti / 'am sambuddhau' itya-miti bhAvaH / priyacatvArAviti / suTi sarvanAmasthAnatvAdAm / priyacatvAraH / priya-catvArama, priyctvaarau| zasAdAvAm na / priyacaturaH / priyacaturA priyacaturbhyAm priyacaturbhiH / priyacature / priyacatubhyaM / priyacaturaH / priyacaturaH priyacaturoH / Ami 'SaTcaturbhyazca' iti nuTamAzaGkayAha - gauNatve khiti / 'SaTcaturmyazva' iti bahuvacananirdezAt tadarthaprAdhAnya eva nuDiti bhAvaH / priyacaturi / priyacaturSu / paramacaturNA -- miti / karmadhArayaH / AGgatvAttadantAdapi nuDiti bhAvaH / iti rAntAH // 1 atha lakArAntA nirUpyante / kamalamiti / kamalaM padmam / kamalA lakSmIH / kamalamAcaSTe ityarthaM kamalazabdAt kamalAmAcaSTe ityarthe kamalAzabdAt 'tatkaroti tadAcaSTe' iti Nici 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAt tadavayavasya supo luki 'NA viDavet prAtipadikasya' iti iSTavatvATTilope kamala iti rUpam / kamalAviti / aujasAdiSu na ko'pi vikAra iti bhAvaH / kamalam kamalau kamalaH / kamalA kamalabhyAm kamabhiH / kamale / kamalabhyaH / kamalaH / kamalaH kamaloH kamalAm / supi vizeSamAhasvaM kamaSviti / lakArasya iNatvAditi bhAvaH / toyamAcaSTe toy ityAdiyakArAntAstu na santyeva, vipi 'lopo vyoH' iti yalopasya durvArasyAt / Nilopasya sthAnivattvaM tu na bhavati, yalope tanniSedhAt / vastutastu 'na padAntA halo yamaH For Private and Personal Use Only Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 237 - mo no dhAtoH sh64|| mAntasya dhAtonaH syAtpadAnte / nasvasyAsivAnalApo n| prazAmyatIti prazAn prazAmo prshaamH| prazAbhyAmityAdi / (342) kimaH kaH // 2 // 103 // kimaH kaH syAdvibhaktau / bakarasahitasyApyayamAdezaH / santiH iti laNasUtrasthamAdhyAdanabhidhAnamevajAtIyakAnAmiti haradattaH / 'bhobhago' iti sUtre vRkSa karotIti bhASyaM tu ekadezyaktiriti tadAzaya ityalam / iti lAntAH / * atha mahArAnsA mirupynte| atha prapUrvAt zamudhAtoH kipi 'anunAsikasya krijhaloH vividati-do sati niSpo prazAzabde vizeSamAha-mo no dhaatoH| ma iti SaSThayanta dhAtoritvasya vizeSaNam / tadantavidhiH / padasyetyadhikRtam / 'sko saMyo. gAyoH' ityataH antya nugatate / tadAha--mAntasya dhAtorilyAdinA / 'alo'nsyasyA iti makArasya bhvti| tatra soljyAdilope sati nakArasya prAtipadikAntatvAt padAnsatvAcana lopaH prAtipadikAntaska iti' nasopamAzayAha-natvasyeti / prazA. niti / svarAdipAThe'pyasva mAvyayasvam , sattvavAcitvAt / asattvavAcitve tu svarA. dipAgadavyayasvameveti bhAvaH / prazAnbhyAmiti / bhyAmAdau hali 'svAdiSvasarvanAma sthAne iti padatyAnatvamiti bhAvaH / ityAdIti / prazAnbhiH / prazAme / prazAnbhyaH / prabhAmA prazAmaH prazAmoH prazAmAm / prazAmi / prazAntsu-prazAnsu / 'nazca' iti dhulpiH / atha kAyateDimiriti niSpannaH kiMzabdaH praSTavye vartate / tasya vizeSamAha-kimaH kaH / vibhaktAviti / 'aSTana A vibhakto' ityatastadanuvRttariti bhAvaH / nanuhamaH' ityeva sUzyatAm / svadAdInAma ityanuvRttau tvadAdInAm imaH akAraH syAdityarthalAbhAt / dviparyantAnAmiti tu na sambadhyate, dviparyanteSu tyadAdiSu imosammavAt / evaM ca kiMzabde ima ityasya sthAne prakAre sati ka ityadantatvaM sidhyti| nava 'alo'nsyasya' iti kiMzabde imo makArasyaiva akAraH syAt / tatazca ikArasya yaNi kya iti syAditi vAcyam , 'nAmarthake'lontyavidhiH' iti niSedhena alo'ntyaparibhASAyA apravRttau imaH kRtsnasya sthAne akaare|sti ka ityasya siddhe. spita Aha-akasahitasyeti / syadAderimaH akAravidhau 'avyayasarvanAmnAm' iti kivAdasya akaci kRte kakim iti sthite imaH akAre kRte kaka iti rUpaM syAt / namaH kaH ityuktau tu sAkackasyApi kiMzabdasya 'lanmadhyapatitastadgrahaNena gRhyate' iti nyAyena kiMzabdatvAsasya kAdeze sati ka ityeva rUpaM sidhyatIti bhAvaH / atra yAdInAmityanuvartya vacanavipariNAmena tyadAdeH kimaH ka iti vyAkhyeyam / ata: santamaNakAryatvAdupasarjanatve kAdezo na bhavati / ekca vibhaktyutpattau kAdeze For Private and Personal Use Only Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [halantapuMliGga - kaH ko ke / kam koH kAn ityAdi sarvavat / (343) idamo maH 7210 // idamo masya maH syAtso pare / tyadAyatvApavAdaH / (344) ido'ya puMsi 7 / 2 / 111 // idama ido'y syAtsau puMsi / sorlopaH / ayam / syadAyatvaM para. rUpatvaM / (345) dazca 7 / 2 / 106 // idamo dasya maH syAdvibhaktau / imo. ime / tyadAdeH sambodhanaM nAsti ityutsrgH| (346) manApyakaH 122112 // sarvazabdavadrUpANItyAha-kaH kAvityAdi / 'mArute vedhasi badhne puMsi kaH kaM ziroma go' itymrH| tatra kazabdasya kizabdatvAbhAvAt na sarvanAmatvam / vedhasi tu ki. zabdo'pyasti / tasya sarvanAmatvamasti nAstIti pakSadvayam kasyet' iti sUtre bhASye sthitam / kArya havirityatra yadi kimaH kAdezaH, yadi vA zabdAntaram ubhayathApi kasmA anubahIti bhavitavyam / sarvasya sarvanAmasaMjJA / sarvazca prjaaptiH| prajApatizca kaH / apara Aha-ubhayathApi kAyAnuhItyeva / saMSA tatrabhavata iti / .. atha idaMzabde vizeSamAha / idamo maH / sAviti / 'tadoH saH sau' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / 'alo'ntyasyA ityantyasya masya mH| nanu masya mavidhiyartha ityata Aha-tyadAyatvApavAda iti / idam sa iti sthite / ido'ya puMsi / ida iti sthAna. sssstthii| idama itynuvrtte|| avayavaSaSTyeSA / 'yaH sau' ityataH sAvityanuvartate / tadAhaidam iti / idamazabdasyAvayavo yaH id tasyetyarthaH / ayam sa iti sthite / lopa iti / halDyAdineti zeSaH / ayamiti / sulope pratyayalakSaNamAzritya makArasyAnusvA.. rastu na, makAravidhisAmarthyAt / anyathA anusvArameva viddhyaat| 'varNAzraye nAsti. prtyylkssnnm| iti niSedhAcca / atha aujasAdiSu vizeSamAha-tyadAyatvamiti / idam au iti sthite 'tyadAdInAma' iti masya akAra ityarthaH / pararUpasvamiti / ida a au iti sthite 'ato guNe' iti akArayorakaM pararUpam akAra ityarthaH / ida au iti. sthite / dazca / 'idamo maH' ityanuvartate / da iti sssstthii| idamo dakArasya iti labhyate / 'aSTana A vibhakto' ityataH ativyavahitamapi vibhaktAvityetat maNDUkaplulyA anu. vartate / 'tadoH saH sau' ityataH sAviti tu saMnihitamapi nAnuvartate, sau idamo dasyAbhAvAt 'yaH sau' ityuttarasUtre saugrahaNAcca / tadAha-idamo dasyetyAdinA / tathA. ca ima au iti sthite rAmavadrapANItyAha-imAvityAdi / syadAdeH sambodhanaM naastiiti| pracuraprayogAdarzanAditi bhAvaH / nanvevaM sati 'tadoH saH sau iti sUtre he sa iti bhASyavirodha ityata Aha-utsarga iti / praayikmityrthH| TAdAvaci vizeSamAhaanApyakaH / an , Api, akaH iti chedaH / na vidyate k yasya saH ak , tasya akA kakArarahitasyetyarthaH / idamo maH' ityataH idama iti 'ido'ya pusi' ityataH ida iti For Private and Personal Use Only Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 236 - makakArasyedama ido'n syAdApi vibhaktau / bhApa iti TA ityArabhya supaH pakAreNa pratyAhAraH / anena / (347) hali lopaH 72 / 113 // akakArasyedama ido lopaH syAdApi halAdau / 'nAnarthake'lo'ntyavidhiranabhyAsavikAre (vA 490) / (348) mAdyantavadekasmin 121221 // ekasminkriyamANa kAryamAdAvivAnta cAnuvartate / 'aSTana A vibhaktau ityato vibhaktAviti / tadAha-prakakArasyetyAdinA / ApItyanena TANDApacApAM grahaNaM netyAha-mAbityAdinA / TA ityAkAramArabhyetyarthaH / vibhakkAvityanuvRttisAmAt naTAbAdigrahaNamiti bhaavH| aneneti / idam Aiti sthita syadAyatvaM pararUpatvam / idaH anAdezaH / ana A iti sthite inAdeze guNa iti maavH| myAmAdau tyadAyatve pararUpe va kRte 'anApyaka' iti praaple| hali lopH| Apyaka iti pUrvasUtrAnuvartate / 'idamo maH' ityata idama iti 'ido'ya pusi' ityata ida iti 'aSTanaH' ityato vimakAviti cAnuvartate / halIti vibhaktivizeSaNam / tadA. dividhiH / tadAha-prakakArasyetyAdinA / alo'ntyaparibhASayA ido dakArasya lopamA. zajhyAha-nAnarthaka iti / paribhASeyamupadhAsaMjJAsUtre bhASye sthitA / idamzabde id ityasyAnarthakatvAt tadantasyeti na labhyate / tatazca id ityasya kRtsnasyaiva lopa iti bhAvaH / anabhyAsavikAra ityanuktau bibhartItyAdau 'bhRzAmit, 'atipipayozca itI. tvaM kRtsnasyAbhyAsasya syAt / dvitve sati samudAyasyaivArthavattvAt / 'hali lopaH' ityatra lopagrahaNamapanIya 'halyaz' ityeva sUtrayitumucitam / zittvAt idaH kRtsna. syAkAre pararUpe 'supi ca iti dIdhe aabhyaamityaadisiddheH| .. * nanu hadam bhyAm iti sthite tyadAyatve pararUpe ido lope ca kRte abhyAm iti sthite aGgAlyAkArAtmakatvAt adantasvAbhAvAt kathaM 'supi vA iti dIrgha ityata Aha-Adyantavadekasmin / AditvAntatvayonityamanyasApekSatvAdekasmin tatprayuktakAryANAmaprAsau tatprAsayarthamidamArabhyate / ekazabdaH asahAyavAcI / 'eke mukhyAnyakevalAH' ityamaraH / saptamyantAt 'tatratasyeva iti vtiH| ekasminityupameye saptamI. darzanAt / vatizca dvandvAnte zrayamANatvAt pratyeka sambadhyate / tadAha-ekasmin kriyamANakAryamAdAvivAnta iva ca syaaditi| tadAditadantayoH kriyamANa kArya tadAdau tadanta iva va asahAye'pi syaadityrthH| ekasminniti kim / daridrAteH "erac iti n| Adivattvaphalam / aupagava ityAdau aNpratyayAyudAttatvam / AbhyAmityAdau antava. sthAt dIrdhAdirbhavati / bhASye tuAyantavadityapanIyavyapadezivadekasmin iti sUtrapAThaH zikSitaH / tena iyAyetyAdau 'ekAco dve prathamasya' iti dvirbhAvaH, dhuk ityatra vyapade. zivatvena dhAtvavayavatvAt bhabhAvazca sidhyati / viziSTaH apadezaH vyapadezaH mukhyo myabahAraH so'syAstIti vyapadezI mukhya hati yAvat / ekasmin tadAditvatadantatva. For Private and Personal Use Only Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 240 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halantapuMDija iva ca syAt / AbhyAm / (346) nedamadasora ko H 7|1|11 // akakArayoridamadasormisa ais na syAt / ettvam ebhiH / azvam, nirayazvAt ke smai, paJcAddhali lopaH / asmai AbhyAm ebhyaH / asmAt AbhyAm ebhyaH / asya anayoH eSAm / asmin anayoH eSu / kakArayoge tu ayakam imako imake / imakam imako imakAn / imakena imakAbhyAm ityAdi / ( 350) idamo'nvAdezAtastRtIyAdau 2 | 4 | 32 || anvAdezaviSayasyaidamo 'nudAtto'zAdezaH vayavatvAdi prayuktakArye syAditi phalitam / idam bhis iti sthite svadAca pararUpe 'hali lopaH' iti ido lope a bhis iti sthite 'ato bhisa ais' iti prApte / naidamadasorako: / 'ato bhisa ais' ityato bhisa aisityanuvartate / akoriti SaSThI / na vidyate kakAro yayoriti bahuvrIhiH / tadAha - prakakArayorityAdinA / evamiti / 'bahubacane jhali' ityaneneti zeSaH / chayi vizeSamAha - atvamityAdi / ava ke smai ityanvayaH / idam e iti sthite vyadAdyatve pararUpe ida e iti sthite DeryAdezaM bAdhitvA 'sarvanAmnaH smai' iti smaibhAvaH ityarthaH / nanu ida e iti sthite smaibhAvAt paratvAdanAdeze 'vipratiSedhe yadUbAdhitaM tadupAdhitameva' iti nyAyena punaH smaibhAvo na syAdityata Aha- nityatvAditi / kRte akRte'pyanAdeze pravRttiyogyatayA smaibhAvasya nityatvAdanAdezAt prAgeva smaibhAve kRte anAdezasya hali lopena bAdha iti bhAvaH / zrAbhyAmiti / pUrvavat / ebhya iti / tyadAdyastvaM, pararUpatvaM, hali: lopaH, 'bahuvacane jhalyet' ityevaM ceti bhAvaH / zrasmAditi / tyadAdyatvaM, pararUpatvaM, hali lopaH Gasi - kyo' iti smAditi bhAvaH / zrasyeti / tyadAdyatvaM pararUpatvaM syAdezaH, hali lopazveti bhAvaH / zranayoriti / tyadAdyatvaM, pararUpatvam, anAdhyakaH, 'osi ca' ityettvam, ayAdezazceti bhAvaH / eSAmiti / Ami tyadAdyatvaM, pararUpatvaM, sudU, hali lopa:, esvaSatve / zrasminniti / atyaM, pararUpatvaM, smin, hali lopazceti bhAvaH / eSviti / atvaM, pararUpatvaM, hali lopaH, etvaSatve iti bhAvaH / kakArayoge sviti / 'avyayasarvanAmnAmakac prAk TeH" ityanena idaMzabdasya saci satItyarthaH / zrayakamiti / akacci sati niSpannasya idakaMzabdasya tammadhyapatitanyAyena 'idamo maH' ityAdAvida grahaNena grahaNAnmatvAdikamiti bhAvaH / 'anApyaka' iti, 'hali lopaH' iti, 'nedamadasorako:' iti ca neha pravartate / kakArayoge tanniSedhAdityAzayenAha - imakena imakAbhyAmiti / ityAdIti / isakaiH / imakasmai / imakebhyaH / imakasmAt / imakasya imakayoH imakeSAm / imakasmin imakeSu / idamo'nvAdeze / janvAdeze az iti cchedaH / anvAdeze idama: as syAt tRtIyAdivisakau, sa 1 For Private and Personal Use Only Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / syAttRtIyAdau / azvacanaM sAkackArtham / ( 351 ) dvitIyATaussvenaH 2 |4| 34 // dvitIyAyAM Taukhoca parataH idametadorena / dezaH syAdanvAdeze / kiJcitkArya vidhAtumupAttasya kAryAntaraM vidhAtuM punarupAdAnamanvAdezaH / yathA 'anena vyAkaraNa dhItam enaM chando'dhyApaya' iti / 'anayoH pavitraM kulam enayoH prabhUtaM svam' iti / enam enau / enAn / enena / enayoH / iti mAntAH // gaNayatervic / sugaN sugaNau / sugaNaH / sugaNThsu-sugaNTsu sugaNsu / kip / 'anunAsikasya kvijhalo:' 241 1 vAnudAsa iti spaSTo'rthaH / 'AzAste yaM yajamAno'sau / AyurAzAste' iti prastutya 'tadasmai devA rAdhantAm' ityudAharaNam / tat AyurAdi asmai yajamAnAya devAH sAdhayantvityarthaH / atra asmai ityudAharaNam / ida smai iti sthite prakRterazAdeze anudAnte sati' 'anudAcau sumpito hRti sme ityaikAraH anudAttaH / tathAca asmai iti sarvAnudAttaH / evamAbhyAmityAdAvapi halAdAbudAharaNam / dvitIyAdAvaci TausorenAdezasya viziSya vidhAnAt / nanu anudAttatvamevAtra vidhIyatAm / na tvazAde-zo'pi / tyadAdyatve hali lope ca asmai AbhyAm ityAdirUpasyAnvAdeze'pi siddharata Aha-prazvacanaM sAkackArthamiti / 'imakAbhyAM rAtriradhItA, atho AbhyAmaharaNyadhItam ityannAnvAdeze imakAbhyAm iti na bhavati / atra a a iti prazliSTanirdezAt anesvA sarvAdezatvasiddheH zitkaraNaM na kartavyamiti bhASye spaSTam / dvitIyAdaussvenaH / faaier a crow eria dvitIyATausaH, teSviti dvandvaH / ' idamo'nvAdeze' ityataH idama iti, anvAdeza iti cAnuvartate / 'etadavatasoH' ityata etad iti ca / tadAhadvitIyAyAmityAdinA / 'anvAdezazabdaM vyAcaSTe - kiJciditi / vidhAtumiti / apUrva bodhayitumityarthaH / anvAdezamudAhRtya darzayati yatheti / udAharaNapradarzane yathAzabdaH / 'da kriyAyoge maryAdAbhividhau ca yaH / etamArtaM ditaM vidyAdvAkyasmaraNayoraDit / ityatra tu enAdezo na pUrvArdhasya yacchandayogena anuvAdatvAt / kiJcit kArya vidhAtumupAttasya ityatra ca pUrvavAkye yathAkathaJcittadupAdAnaM vivakSitam, na tvidamaityAgraha iti bhASye spaSTam / iti mAntAH / atha NakArAntA nirUpyante / gaNayateviMjiti / 'gaNa saGkhyAne' iti curAdiH adantaH / tataH supUrvAt svArthe Nic / allopasya sthAnivattvAt nopadhAvRddhiH / tasmAdvica, 'anyebhyo'pi dRzyate' iti vacanAt / NilopaH, apRktalopaH, tataH subutpattiH, halDayAbinA sulopaH / sugaNU iti rUpam / sugaNau, sugaNaH ityAdyavikRtameva / 'supi 'DaNoH zari iti TugvikalpaH / 'cayo dvitIyAH' iti Tasya ThaH ityabhipretyAhasuga iti / dvitIyAbhAve rUpamAha - sugaNTsu iti / dvagabhAve rUpamAha - sugamsu 1 bA0 16 For Private and Personal Use Only Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 242 siddhAntakaumudI [ halantapuMlita - (sU 2666 ) iti dIrghaH / sugANa sugANI sugANaH / sugANThasu-sugANTyusugaNmu iti gAntAH // parasvAdupadhAdIrghaH, hAbyAdilopaH, tato nalopaH / raajaa| (352) na simbuddhyoH 28 // nasya lopo na syAt mai sambuddhI ca / he rAjan / ge tu chandasyudAharaNam / 'supI suluk-' (sU 3561) iti beluka / niSedhasAmarthyAtpratyayalakSaNam / 'parame vyoman / chAvuttarapade pratiSedho vakanyaH ( vA 4785) / gai viSaye uttarapade pare 'na simbuddhayoH' ityasya iti / sugANiti / gaNadhAtoradantAta Nic , allopaH / tasya sthAnivasthAt nopadhAvRddhiH / tasmAt kvim , NilopA, apRklopH| 'anunAsikasya kvijhaloH' iti dIrghaH / sugANa iti rUpam / sugANau sugANaH ityAdi / naca dIrthe kartavye NilopA. llopayoH sthAnivattvaM zaGyam , dIrghavidhau tanniSedhAt , kvau vidhi prati tanniSedhAcca / iti nnaantaaH| atha nakArAntA nirUpyante / atha rAjanzabde vishessmaah-prtvaaditi| halbyAdi. lopApekSayA paratvAt pUrvameva sarvanAmasthAne cAsambuddhau iti diirghH| tato hallyA. dilopa ityarthaH / naca 'vipratiSedhe yadUvAdhitaM tabAdhitameva' iti nyAyAt kathamiha halGayAdilopa iti vAcyam , 'punaH prasaGgavijJAnAt siddham' iti vipratiSedhe yadbA. dhitam' ityasya asArvatrikatvAditi bhaavH| nalopa iti / 'na lopaH prAtipadikAntasya iti nakArasya lopa ityarthaH / he rAjan sa iti sthite halDyAdinA sulope sati nakArasya padAntatvAt prAtipadikAntatvAcca lope prApte-na simbuddhyoH| 'na lopaH prAtipadikAntasyA ityataH na lopa ityanuvartate / tatra neti lusaSaSThIkam / tadAha-nasyetyAdinA / he rAjaniti / 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghastu na, asambuddhA. vityuktH| nanvatra DigrahaNaM vyartham , rAjanItyatra bhatvAtpadatvAbhAvAna lopasyAprasa. ktarityata Aha-au tu chandasIti / chandasyevetyarthaH / nanu chandasyapi 1 parato bhatvAt padatvAbhAvAt kathaM nakArasya lopaprasaGgaH, yena taniSedho'rthavAn syAdityata Aha-supAmiti / nanu 'parame vyoman' ityAdau blukA pluptatvAt pratyayalakSaNAmA. vAt kathaM tatra 'na DisambuddhayoH' ityasya pravRttirityata aah-nissedhsaamaaditi| chandasyapi Diluki pratyayalakSaNAbhAve sati 'na chisambuddhayoH' isyapravRttau tadvaiyA. diti bhAvaH / nanu yadi chandasi 'parame vyoman' ityAdI chelukA lusatve'pi pratyaya. lakSaNamAzritya 'na DisambuddhayoH' ityasya pravRttirabhyupagamyate, tarhi varmaNi tilA asya dharmatilaH, brahmaNi niSThA asya brahmaniSTaH ityatrApi samAse DilukA pratyayalakSaNamAzritya 'na DisambuddhayoH' iti nakArasya lopaniSedhaH syAdityaMta Ahagayuttarapade pratiSedho vaktavya iti / uttarapade parato yaH DiH tasmin pare 'na simbuddhayoga For Private and Personal Use Only Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 243 niSedho vAcya ityathaiH / carmaNi tilA masya carmatikaH / brahmamiSThaH / rAjAnau / rAjAnaH / rAjAnam raajaanau| 'malopo'naH' (sU 234) / zcutvam / na cAllopaH sthAnivat / pUrvatrAsiMddha tanniSedhAt / nApi bahiraNatayA asiddhaH / yathoddezapakSe SAThI paribhASAM prati zcutvasyAsiddhatayAntAbhAve paribhASAyA apra. iti niSedhasya pratiSedho vaktavya ityarthaH / evaM ca carmatilaH ityatra uttarapade parataH 'na simbuddhayoH' iti pratiSedhAbhAvAt nakArasya lopo nirvAdha iti bhaavH| . bhASye tu chandasi 'parame vyoman' ityatra 'ayasmayAdIni chandasi' iti bhatvAt padayAmAyAkAropalyAprasaktau pratiSedho na kartavya iti DigrahaNaM pratyAkhyAtam / ma rAjanyatItyatra loke rAjanIvAcaratItyarthe 'adhikaraNAcca' iti kyaci 'sanAcantA iti dhAtvavayavatvAt 'supo dhAtuprAtipadikayoH' iti Deluki rAjanya ityasmAt tipi rAjanyatItpatrApyantativimaktyA padatvamAzritya nakArasya lopa. prAtI taniSedhArtha bigrahaNasyAvazyakatvAttatpratyAkhyAnabhASyamanupatramiti vAcyam , etanASyaprAmANyAdeva rAjanIvAcaratItyarthe 'adhikaraNAcca" iti kyaco'nabhidhAnA-- bhyupagamAdityalam / rAjAnamityAdau suTi sarvanAmasthAne ca' iti diirghH| zasi vizeSamAha-allopo'na iti / anena sUtreNa jakArAdakArasya lopa ityrthH| rAjan Apa iti sthite / zcuravamiti / tatazca nakArasya nakAre rAjJa iti siddham / nanu 'acaH parasmin hatyallopalyA pUrvasmAdapi vidhau sthAnivattvAt kathamiha zcutvamityata Aha-nacAllopaH sthAnivaditi / kuta ityata Aha-pUrvaveti / 'pUrvavArika iti tve kartavye sthAnivasvaniSedhAdityarthaH / nanu allopo bhapannApekSo bahirmUtasthA. dipratyayApekSo bahiraGgaH / zcutvaM tu zcuyogamAtrApekSatvAdantaraGgam / tatazca 'asiddha bahiraGgamantaraGga iti paribhASayA cutve kartavye bahiraGgAlyAlopalyAsiddhatvAdakA. reNa vyavadhAnAt kathamiha racatvamityata aah-naapiiti| yathoddezeti / yathoddeza samjhAparibhASamityeka pkssH| uddezAH utpattipradezAH tAnanatikramya yathoddezam / yatra pradeze sajJAparibhASayorutpattiH tatraiva te sthite pratividhi vyApriyate ityarthaH / 'asiddhaM bahiraGgamantaraGga iti paribhASeyaM SaSTAdhyAye 'vAha Un' iti sUtre jJApiteti tatraiva bhASye spaSTam / tatazca iyaM pASTI paribhASA traipAdikAcutve kartavye antara. kepi na pravartate / tAM prati zcutvasya mantaraNasyAsiddhatayA tadUdRSTayA cutvasyaivA. bhAvena tadviSaye tasyAH paribhASAyAH pravRttyasambhavAt / tathA ca zcutve kartavye bahisamasyApyallopasyAsiddhatvAbhAvAdiha zcutvaM nirbAdhamiti bhAvaH / 'kAryakAla sajAparibhASam' ityapyasti pakSAntaram / pratividhipradezaM prApya sajJAparibhASe vyApriyate ityarthaH / asmin pakSe yadyapi zcutvamantaraGga puraskRtya 'asiddhaM bahiraga For Private and Personal Use Only Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 244 siddhAntakaumudI [halantapuMliza - vRtteH / jorjaH / rAkSaH / rAjJA / (353) nalopaH susvarasaMzAtugvi. dhiSu kRti / // 2 // muvidhau svaravidhau saMjJAvidhau kRtitugvidhau ca nako. po'dhiyaH, nAnyatra 'rAjAzvaH' ityAdau / ityasiddhavAdAsvamettvamaisvaM ca na / rAjamantaraGga iti paribhASA'tra pravRttimarhati / tathApi lakSyAnurodhAt kAryakAlapakSo nehAzrIyata ityalam / jorza iti / jajayoge tAdRzadhvanerlokavedasiddhatvAditi bhAvaH / natvidaM varNAntaram zikSAdAvadarzanAt / ata etajjJAnamiti cutvasiddhirityAhuH / rAzaH rAzeti / zasAdAvaci bhatvAdallope nakArasya zcutvena bhakAra iti bhAvaH / - nanu rAjan bhyAmiti sthite 'svAdiSuH iti padatvAt kRte nalope 'supi ca iti dIrghaH prApnoti / tathA rAjan bhis iti sthite nalope, 'ato bhisaH' ityais prApno. ti / tathA rAjan bhyas iti sthite nalope, 'bahuvacane jhalyet' ityettvaM prApnoti / naca nalopasyAsiddhatvAdiha dIrghaH ais ettvaM ca neti vAcyam , 'nalopaviSaye pUrvatrA. siddham' ityasya pravRttau rAjAzvo daNDayazva ityAdAvapi nalopasyAsiddhRtvAt savarNadIrghayaNAdhanApattarityata Aha-nalopaH sup / nasya lopo nalopaH / vidhizabdo bhAva. sAdhanaH / vidhAnaM vidhiH / supca svarazca sajJA ca tukva teSAM vidhaya iti sambandhasAmAnyaSaSThayA samAsaH / kRtIti tu tukaiva sambadhyate / anyatrAsambhavAt / tdaahsuvidhaavityaadinaa| supo vidhiH suvidhiH| sambandhasAmAnya vivakSitam / suvAzrayavidhAviti yAvat / svarasya vidhiH| karmaNaH zeSatvavivakSayA sssstthii| svare vidheye iti yAvat / evaM sajJAvidhAvityapi karmaNaH zeSatvavivakSayA sssstthii| sammAyAM vi. dheyAyAmiti yAvat / kRti parato yastuk tasya vidhiH kRtitugvidhiH / ihApi karmaNaH zeSatvavivakSayA SaSThI / kRti pare yastuka tasmin vidheye iti yAvat / 'puurvtraasiddhm| ityeva siddhe anynivRttiphlkniymaarthmetdityaah-naanytreti| anyatretyetadudAhRtya kAyati-rAjAzva ityAdAviti / AdinA daNDyazva ityAdisaGgrahaH / atra savarNadI. rghayaNAdividhInAM suvidhyAdyanantarbhAvAt teSu kartavyeSu nalopasyAsiddhatvAmAve sati nakAralopasya satvAt savarNadIrghAdikaM nirbAdhamiti bhAvaH / prakRte rAjabhyAm rAjamiH rAjabhyaH ityatra dIrghAdi na bhvtyevetyaah-itysiddhtvaaditi| supi parato dIrghavidhiH, bhisaH aisvidhiH, bhyasi etvavidhizca subAzrayavidhaya iti teSu kartavyeSu parisakhyAvidhilabhyAsiddhatvaniSedhAbhAve sati 'puurvtraasiddhm| iti nalopasyAsiddhatvAnna diirghaadikmityrthH| vastutastu anyanivRttiphalakasiddhaviSayakavidhitvameva niyamavidhitvam / ata eva 'paJca paJcanakhA bhakSyAH ' ityatra paJcAnAM paJcanakhaprANinAM bhakSaNaniyame tadita. reSAM paJcanakhAnAM bhakSaNapratiSedho gamyate iti paspazAlikabhASye prpnycitm| tdaahitysidtvaaditi| For Private and Personal Use Only Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11 ] bAlamanoramAsahitA / bhyAm rAjabhiH / rAjJe rAjabhyaH / rAjJaH rAjJoH rAjJAm / rAjJi - rAjani / pratidI nanu daNDiSvityatra nalope kRte iNaH paratvAt sasya Satvamiti sthitiH / tatra SatvavidheH subAzrayavidhitvAt tatra kartavye nalopasyAsiddhatvAt kathaM Satvamiti cet, maivam - na hi SatvavidhiH subvidhiH / suptvaM tadvyApyadharme vA puraskRtya pravartamAno vidhirhi subvidhiriha vivakSitaH / na ca SatvavidhistathA / atastatra nalopasya siddhatvamastyeveti SatvaM nirbAdham / astu vA Satvavidhirapi subvidhiH / tathApi tasmin kartavye nalopasyAsiddhatvaM na bhavatyeva / tadasiddhatvaM hi kiM 'pUrvatrAsiddham' ityanenApAcate, uta 'nalopaH supsvara' ityanenaiva / na tAvadAdyaH, nalopavidheH SatvavidhyapekSayA pUrvatvena tasya patve kartavye asiddhatvAsambhavAt / na dvitIyaH, 'nalopaH supsvara' itya. na hi rAjabhyAmityAdau nalopasyAsiddhatvamapUrva na vidhIyate / kintu 'pUrvatrAsiddham' ityanena prAptameva niyamArthaM punarvidhIyate rAjAzva ityAdau supsvarasajJAtugvidhibhisavarNadIrghAdividhisiddhaye daNDiSvityatra tu nalopasyAsiddhatvaM 'pUrvatrAsiddham' ityanena prAptaM na bhavatIti tasya 'nalopaH supsvaraH' iti sUtraviSayatvaM na sambhavati / anyayA suvidhAvityanena daNDiSvityAdau patve kartavye nalopAsiddhatvamapUrva vidhImeva / rAjabhyAmityAdau tu dIrghAdau kartavye siddhameva niyamArthaM vidhIyata iti vidhivairUpyamApadyeta / tasmAddaNDiSvityAdau patve kartavye nalopasyAsiddhatvAbhAvAt nalopasya sasthAdiNaH paratvAnapAyAt SatvaM nirvAdhamiti zabdenduzekhare prapaJcitam / .: prakRtamanusarAmaH / svaravidhau yathA - paJcAm / atra nalopasyAsiddhatvAdakArAntatvAbhAvAt 'ameM cAvarNa iyatryac iti pUrvapadAyudAttatvaM na bhavati / sajJAvidhau yathA - daNDadattau dattadaNDinau / atra 'dvandve ghi' iti pUrvanipAtaniyamo na bhavati, ghisanjJAvidhau nalopasyAsiddhatvena idantatvavirahAt / kRtitugvidhau yathAvRtrahabhyAm vRtrahabhiH / atra 'brahmabhrUNavRtreSu kip' iti vihitaM kvipamAzritya 'isvasya piti kRti tuk' iti na tuk, nalopasyAsiddhatvena hasvasya nakAravyavahitatvAt / kRtIti vizeSaNAt 'che ca' iti tugvidhau nalopasya nAsiddhatvam / tatazca vRtrahacchazram / iha syAdeva 'che ca' iti tuk / bhASye tu vRtrahabhyAmityAdau nalopasya sattvespi sannipAtaparibhASayA 'hasvasya piti' iti tuk na bhaviSyatIti tugvidhigrahaNaM pratyAkhyAtam | 'svAdiSu' iti padatvadvArA bhyAMsannipAtanimittako nalopastadvighAtaka na pravartayatItyAzayaH / nanu vRtrahadhanamityatra tugvyAvRttyarthaM tugvidhigrahaNamAvazyakam, tatrAntarvartinoM vibhaktimAzritya pravRttaM padatvamAdAya pravRttasya nalopasya sannipA-nimittakatvAbhAvAditi cet, na tugvidhigrahaNapratyAkhyAnaparabhASyaprAmANyena tAhaasannipAtAnimittakana lopaviSayANAM vRtrahadhanamityAdInAM anabhidhAnakalpanAdityAtAM tAvat / rAzi rAjanIti / 'vibhASA vizyo:' ityallopavikalpa iti bhAvaH / I For Private and Personal Use Only pU Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 246 simAntakaumudI [halantaliTa vyatIti pratidivA pratidivAnI prtidivaanH| asya bhaviSaye'llope kRte / (354)hali ca 77 // rephavAntasya dhAtorupadhAyA iko dIghaH syA. ddhali / na cArulopasya sthAnivasvam / dIrghavidhau tanniSedhAt / bahiraNaparibhASA tUkanyAyena na pravartate / pratidInaH / pratidInA ityAdi / yajvA yajvAno yajvA. nH| (355.)na saMyogAdvamantAt 64137 // vakAramakArAntasaMyogAsarasyAno'kArasya lopo na syAt / yajvanaH / yajvanA yajmabhyAm ityAdi / brahmaNaH / brahmaNA brahmabhyAm ityaadi| (356) inhanpUSAryamNAM shau| - pratidiveti / divu krIDAdau / tasmAt 'kaninyuSitakSiA ityuNAdisUtreNa kanimna. tyayaH / knaavito| ikAra haccAraNArthaH / pratidivazabdAt suvutpttiH| 'sarvanAma sthAne ca' iti diirghH| hallyAdinA sulope pratidivA iti rUpam / suTi rAjavat / asyeti / pratidivanazabdasya zasAdAvadhi 'allopo'na' ityallope satItyarthaH / hali ca / "vorupadhAyA dIrgha ikA' ityanuvartate / 'sipi dhAtoH' ityato dhAtoriti c| tacca voH ityanena vizeSyate / tadantavidhiH / tadAha--rephavAntasyetyAdinA / rephAnsasya jIryatItyudAharaNam / apadAntatvAt 'vorupadhAyAH' ityaprApte vidhiH / prakRte ca pratidiva na as iti sthite nakAre hali pare vAntasya didhAtorupadhAyA ikArasya dIrgha iti bhaavH| nanu 'acaH parasmin' ityallopasya sthAnivasthAdakAreNa vyavadhAnAt halparatvAbhAvAt kathamiha dIrgha ityAzaya pariharati-na cAllopasya sthAnivattvamiti / kuta ityata Aha-dIvidhau taniSedhAditi / 'na padAnta' iti sUtreNa dIvidhau sthAnivasvaniSedhAdityarthaH / nanvevamapi bhasajJApekSasyAlakhopasya bahibhUtapratyayApekSasvena bahiraGgatayA'ntarale dIghe kartavye asikhutvAdakAreNa vyavadhAnAt halparatvAbhAvAt kathamiha dIrgha ityata Aha-bahiraGgeti / yathodezapakSe pAThI paribhASAM prati 'zcutvasyAsiddhatayA antaraGgAbhAve paribhASAyA apravRttaH iti rAjanzabdasyoktanyA. yena dIrghasyAsiddhatayA tadviSaye 'asiddha bahiraNam' iti paribhASA na pravartate iti bhAvaH / pratidIna iti / 'na bhakurcharAm' iti niSedhastu vAntasyAbhatvAnneti bhAvaH / ityAdIti / pratidIne / prtidiinH| prtidiitoH| bhyAmAdau hali rAjavadityarthaH / yajvanazabdaH suTi rAjavadityAha-yajveti / zasi allope prApte-ma saMyogAdvamantAt / vazva maca vamau antau yasyeti vigrahaH / 'allopo'naH' ityanuvartate / tadAha-vakAre- tyAdinA / antagrahaNaM spaSTArtham , vamayoH saMyogavizeSaNatvAdeva tadantalAmAt / isyA. dIti / yajvane yajvanaH yjvnoH| bhyAmAdau hali raajvdityrthH| mAntasaMyogalyodAharaNamAha-brahmaNa iti / zasAdAvaci naaslopH| zeSa rAjavaditi bhaavH| vedastara yo brahma brahmA vipraH prjaaptiH|itymrH| For Private and Personal Use Only Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 247 4 12 // eSAM zAvevopadhAyA dIrghaH, nAnyatra / iti niSedhe prApte (57) sau ca / / 4 / 13 // innAdInAmupadhAyA dIrghaH syAdasamyuddhau sau pre| vRtrahA / he vRtrahan / 'ekAjuttarapade- (sU 307) iti Natvam / vRtrahaNI vRtrahaNaH / vRtrahaNam / vRtrhnnau| ( 358 ) ho hanteNinneSu 73354 // niti Niti ca pratyaye nakAre ca pare hanterhakArasya kutvaM syAt / (356) hante:-upasarga: sthAnnimittAtparasya hanternasya NatvaM syAt / prahaNyAt / (360)-matpUrvasya sonAma bhAraH, taM hasavAnityaya 'brahmabhrUNavRtreSu kip' iti kim / kpaaktiau| azkalokA / uppdsmaasH| 'supodhAta' ityamo luka, vRtrahanzabdaH tasmAt subu. tpattiH / so vizeSamAi-inhan / 'elope' ityato dI ityanuvartate / 'nopadhAyAH' jhAyana smAyA ti| svAha-vAmiti / ina han pUSan arthaman ityantAnAmityarthaH / aGgavizeSaNasvena tadantavidhiH / 'sarvanAmasthAne ca' iti siddha niyamArthamityAha-zAveveti / nAnyatreti / zeranyatretyarthaH / iti niSedhe prApta iti / vRtrahanzabde in ityasyApi zAyeva dIrgha iti niyamAt sau parataH 'sarvanAmasthAne' iti dIrgha bhavAle satItyarthaH / mau c| pUrvasUtramanuvartate / tatra yadanuvRttaM tacca / tadAha-ivAdInAmiti / asambuddhAviti / 'sarvanAmalyAne ca' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / 'inhanpUSa' imalyAyamapavAdaH / he vRtrahaniti / asambuddhAvityanuvRttenaM dIrghaH / bhinnapadatvAdAhaekAviti / vRtrANAvityAdi / zAti niyamAnna dIrghaH / zasAdAvaci allope kRte / ho hantaH / haH iti syAmapaTI, hnterilyvyvsssstthii| Jca Na ca Nau itau prayosto nnitau| icchabdaH pratyeka smbdhyte| Nitau ca na NimAH tebiti vigrahaH / aGgAdhikArAt pratyayatvaM vinntorlbhyte| 'dhanoH kupiNyato ityataH kugrahaNamanuvasate / tdaah-nitiityaadinaa| hanteriti ktipA nirdezaH / hndhaatorityrthH| prakRte hakArasya nakAraparatvAt kutvam / tatra ghoSavato nAdavato mahAprANalya saMghRtakaNThasya hasya tAhazo vargacaturtho ghkaarH| vRtraghnaH kRtranA ityAdi siddham / nanviha kathaM na gatvam bhinnapadasthatve'pi 'ekAjuttarapade NaH' iti Natvasya durvAratvAt, kRte'pyallope , tasya pUrvasmAdvidhau sthAnivattvAduttarapadasya ekAtvAt sthAnivattvAbhAve'pi 'prAti. padikAntanumvibhaktiSu ca ityasya 'kumati ca' ityasya vA durvAratvAditi prApte tadvA. .raNArtham 'hanteratpUrvasyA iti sUtraM vibhajya vyaacsstte-inteH| 'raSAbhyAM no NaH' itya suvartate / 'upasargAdasamAse'pi' ityataH upasargAdityanuvartate / tAsthyAttAcchabdham / mAsargasthAditi labhyate / tacca raSayoH pratyekamanveti / tadAha-upasargasthAnimittAdityAdinA / nimittazabdena rephaH SakArazca vivakSitaH / prahaNyAditi / atra bhinnapadastha For Private and Personal Use Only Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI halantapuMliGga maa4||22|| hantera pUrvasyeva nasya Natvam , nAnyasya / praghnanti / yogavibhAgasA. madhyot 'anantarasya vidhirvA bhavati pratiSedho vA' ( pa 62) iti nyAyaM bAdhi. tvA 'ekAjuttarapade-' (sU 307) iti gatvamapi nivartate / nakAre pare kRtvavidhidhAmAdallopI na sthAnivat / vRtraghnA vRtranA ityAdi / yastu putraghnaH ityAdI vaikalpikaM gatvaM mAdhavenoktaM, tadbhASyavArtikaviruddham / evaM zAnin , tvAvaprApte gatve vacanam / prakRtopayuktamAha-pratpUrvasya / hanterityanuvartate / svAbhyAM no NaH' iti ca / upasargAditi tu nivRttam / hanteratpUrvasya nasya mA svApiti smpte| siddhe satyArambho niyamArthaH / tadAha-intaratpUrvasyaivetyAdinA / praghnantIti / hanteleTa , jhiH, jho'ntaH, zapa, luk gamahana' ityupadhAlopaH / 'ho hanteH' iti kutvam / praghnantIti rUpam / atra upasargastharephAt paratvAt , 'hanteH' ityanena prApta Natvam 'aspUrvasya iti niyamAnna bhavati / vRtraghna ityatra 'prAtipadikAnta' ityA. diNatvaM nivrtte| * nanu prAtipadikAntanumvibhaktiSu ca, ekAjuttarapade NaH, kumati ca, hanteratpUrvasya iti sUtrapAThakramaH / tatazca 'anantarasya vidhiH' iti nyAyena 'atpUrvasya iti niyamena praghnantItyatra hantarityavyavahitaNatvameva nivarteta / natvanyadityata Aha-yogeti / yadi 'atpUrvasyA ityanena 'hanteH' iti Natvameva vyAvatyeta, sahi hanteratpUrvasya itye. kameva sUtraM syAt / upasargasthAnimittAt parasya hanteratpUrvasya nasya Natvam ityetA. vataiva praghnantItyatra nntvnivRttismbhvaat| ato yogavibhAgasAmarthyAt NatvamAtra. syAyaM niyama iti vijJAyata ityrthH| ekAjuttareti / 'kumati ca' ityasya 'prAtipadi. kAnta' ityasya copalakSaNam / allopasya pUrvasmAdapi vidhau sthAnivattvAdekAsvamuttarapadasya bodhyam / na ca 'pUrvatrAsiddhe na sthAnivat' iti vAcyam, 'tasya. doSaH, saMyogAdilopalatvaNatveSuityukteH / nanu vRtaghnaH ityatra 'ho hanteH' iti kathaM kutvam / pUrvasya vidhAvallopasya sthAnivattvAdityata Aha-nakAre para iti / mAdhavamataM dUSa. yitumanuvadati-yattviti / tuH pUrvavaiSamye / vaikalpikamiti / 'prAtipadikAntaiti vihitamityarthaH / tadbhASyeti / 'kuvyavAye hAdezeSu pratiSedho vktvyH| kiM prayojanam / vRtraghnaH mughnaH / prAdhAni / 'hanteratpUrvasya' iti sUtre 'atpUrvagrahaNaM na krtvym| iti 'aTakupvAG iti sUtre bhASyam / atra NatvaprakaraNe hAdezakuvyavAye pratiSedhavijJAnAt 'prAtipadikAnta' iti Natvamapi AdezakuvyavAye na bhavatIti vijJAyate / savirodhAt maadhvmtmupekssymityrthH| evamiti / vRtrahanzabdavadityarthaH / inhanpUSAryamNAM zau, sau ca iti dIrghaniyamamAtre dRSTAntaH na tu kutvAdau, asambhavAt / zAGgamasyAstI. tyarthe 'ata iniThanau' iti matvarthIya iniH| yazo'syAstItyarthe 'asmAyAmedhAstranA' For Private and Personal Use Only Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnaarmaashitaa| 246 - - yazasvin , arthaman , pUSan / yazasvinniti vinpratyaye ino'narthakatve'pi 'inhan- (sU 356 ) ityatra grahaNaM bhavatyeva / 'aninasmanprahaNAnyathaivatA cAnakena ca tadantavidhi prayojayanti' ( pa 17) iti vacanAt / arthamNiaryamaNi / pUSNi-pUSaNi / (360) maghavA bahulam 64 / 128 // maghavanzabdasya vA tR ityantAdezaH syAt / R it / (36. ) ugidacAM sarvanAmasthAne'dhAta 7 / 1170 // adhAtorugito nalopino'catezca numAgamaH syA iti viniH / 'sau mtvrthe| iti bhatvAna rutvam / nanvarthavatparibhASayA 'inchan' ityatrAvata eva ino grahaNam / tatazca vinpratyaye ino'narthakatvAt tasya kathaM grahaNa mityAzaya pariharati-yazasvinnityAdinA / bhaninasmanniti / etacca yena vidhiH' iti sUtre bhAjye sthitam / rAjA ityatra an amevAna, dAmnaH ityatra tu anarthakaH / zAGgI ityatra han arthavAn, yazasvI ityatra tu anarthakaH / supayA ityatrAs arthavAn, su. srotA ityatra tu anarthakaH / asnttvaadiirghH| suzarmatyatra man arthavAn , suprathimA ityatra tu anarthakA / 'manaH iti na kii| arthamanzabde pUSanzabde ca allope vizeSa ityAha-amNi ityAdi / 'vibhASA viSayoH' ityllopviklpH| zasAdAvaci tu nityamAlopaH uktaprAya iti bhAvaH / 5. mahAte pUjyata ityarthe kanipratyayaH / ikAra uccAraNArthaH / kakAra it / an iti pratyayA ziSyate / dhAtoyugAgamaH / tatra kakAra it / ukAra uccAraNArthaH / kitvAdantAvayavaH / mahadhAtosya pazca iti ayaM nipaatyte| vannukSanpUSanplIhankle. danusnehanamUrdhanmajanaryamana vizvapsanaparijmanmAtarizvatmaghavannityuNAdisUtreNa niSpanne tasmin maghavanzabde vizeSamAha-maghavA bahulam / 'arvaNasnaso' ityataH tR itynuvrtte| taca luptaprathamAkam / maghaveti tu SaSThayarthe prthmaa| tadAha-maghavanzabdasyetyAdinA / ka iditi / upadeze'janunAsika it iti prakAra itsaMjJaka ityarthaH / ityavibhaktiko nirdezaH prakriyAsamaye na duSyati / 'alo'ntyasya' iti nakArasya tkaarH| sarvAdezastu na, nAnubandhakRtamanekAlatvam iti vacanAt / maghavat s iti sthite / ugidacAm / adhAtoriti chedaH / uk it yeSAM te ugitaH / ac iti luptanakArasya 'aJcu gati. pUjanayoH' iti dhAtohaNam / adhAtorityugidvizeSaNam / na tvaJcateH, asambhavAt / idito num dhAtoH' ityato numityanuvartate / tadAha-adhAtorugitaH ityAdinA / numi makAra it / ukAra uccAraNArthaH / mittvAdantyAdayaH paraH / ajiti acpratyAhAro na gRhyate, vyAkhyAnAt, 'napuMsakasya jhalacaH' ityajgrahaNAcca / anyathA 'ugidcaam| ityeva siddhe tadvayarthyAt / vRddhiH guNaH ityAdinirdezAcca / adhAtorityetattu agre For Private and Personal Use Only Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rapa0 siddhAntakaumudI halantapuMliGga sarvanAmasthAne pre| upadhAdIrghaH / maghavAn / iha dIrdhe kartavye saMyogAntalo. pasyAsiddharatvaM na bhavati / bahulagrahaNAt / tathA ca 'zvannuzan-' ( u 157) iti nipAtanAtmayazabdAnmatupA ca bhASAyAmapi zabdadvayasiddhimAzrityaitatsUtraM pratyAkhyAtamAkare / 'havirjakSiti niHzako makheSu maghavAnasau' iti bhaSTiH / magha gomacchandanirUpaNAvasare mUla eva vyAkhyAsyate / tatprayojana ca tatraiva vakSyate / upadhAdI iti / maghavan t s iti sthite halGyAdinA sulope saMyogAntalope ca sati 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrgha ityarthaH / nanviha dIghe kartavye saMyogAntalopalyAsiddhatvAt nAntatvAbhAvAt pacannityAdAviva dorSo na sambhavatItyata Aha-dI kartavya iti / bahulagrahaNAditi / 'kacitpravRttiH kvacidapravRttiH kacidvibhASA kacidanyadeva / ziSTaprayogAnanusRtya loke vijJeyametadbahulAhe tu // ' iti sthitiH / atra dIdhe kartavye saMyogAntalopasya nAsiddhatvam / pacannityAdau tu asiddhatva. meveti bahulagrahaNAllabhyata ityarthaH / nanu trAdezapathe maghavannityevAstu, bahulagrahaNena saMyogAntalopasyAsiddhatvAbhAvakalpanAyAM pramANAbhAvAt / vede tu yajJena maghavAnityAdau doghaH chAndaso bhaviSyatItyata Aha-tathA ceti| trAdezapakSe saMyogAntakopasyAsiddhatvAbhAvamabhyupagamyaivetyarthaH / nipaatnaaditi| kanipratyayasya, ayugAgamasya, ghatvasya iti trayANAM nipAtanAdityarthaH / tathA ca nAnto maghavanzabdaH sidhyatIti bhAvaH / mghshbdaaditi| dhanaparyAyAdityarthaH / maghaH dhanamalyAstItyarthe matupi 'mAdupadhA. yAzva' iti vatve tAnto maghavacchabdaH siddha iti bhAvaH / bhASAyAmapIti / loke chandasi ca ityarthaH / zabdadvayeti / maghavanzabdo maghavacchabdaraceti zabdayam 'maghavA bhulm| ityasya phalam / tasya siddhimaashrityetyrthH| pAkara iti / kezAdva iti sUtre kaiyaTagrantha ityarthaH / tatra yevamuktam-'maghavA bhulm| ityetana kartavyam / 'zvannukSan' iti nipAtanAt maghazabdAnmatupA ca bhASAyAmapi zabdadvayasya siddhatvAt iti / trAdezapakSe saMyogAntalopasyAsiddhatvAt dIrghAbhAvAzrayaNe maghavanniti rUpam / matupi tu atvasantasya iti dIdhai maghavAniti rUpamiti rUpabhedApatyA tadasaGgatiH spaSTaiveti bhAvaH / vastutastu kanyantasya pratyayasvareNAntodAttatvam , matupi tu 'hasvanuDbhyAM matapa' iti matubudAttatvasya 'nagozvan' iti pratiSedhe sati pittvAdanudAttatve dhakArAhakArasya phiTasvareNa udAsatvamiti phalabhedAt kaiyaTagranthazcintya eva / maghavAniti dI: ziSTasammatazcetyAha-haviriti / makheSu yajJeSu nizaGkaH asau maghavAn havirja. kSiti makSayatItyarthaH / maghavantAvityAdi / sudi trAdezo mumceti bhaavH| prasAdau For Private and Personal Use Only Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 251 - vantI mghvntH| he maghavan / maghavantam mghvnto.mghvtH| maghavatA maghava. drayAm ityAdi / tRtvAbhAve maghavA / 'chandasIvanipo ca' iti vanivantaM madhyodAttaM chandasyeva / antodA tu loke'pIti vizeSaH / maghavAnI maghavAnaH / suTi rAgha. vat / ( 362 ) zvayuvamaghonAmataddhite 6 / 4 / 133 // annantAnAM bhasaMjJa. - - - zrAdezaH natu num , asarvanAmasthAnatvAdityabhipretyAha-maghavataH iti / mghvdbhyaamityaadi| aAdeze 'svAdiSu' iti padatvAjjaztvam / supi trAdeze jaztve catve mghvtsu| ___tRtvAbhAve maghaveti / nAntAt sau rAjabadrUpamiti bhAvaH / nanu maghavA bahulam iti sUtra agasta maghonazca na ziSyaM chAndasaM hi tat' iti vArtikabhASyakaiyaTeSu magha. ghanazamalya chandomAtraviSayatvAvagamAt kayaM tasya loke prayoga ityata Aha-chanda. sIvanipAvityAdi / 'sadasyAsyasminniti matup' ityadhikAre 'keshaadvonytrsyaam| iti sUne 'chandasIvaniyoga iti vArtikam / chandasi Ivanipau ca vaktavyo vazca matupcA rathorabhUnmugalAno gaviSTau, sumaraloriyaM vadhUH, RtavAnaM maghavAnamImahe' iti tatra bhAvyam / tatra baniSpratyayAnte maghavanzabde pratyayasvareNa vakArAdakAra udaattH| magha. zabdaH phiTasvareNAntodAttaH / 'anudAttaM padamekavarjam' iti ziSTasvareNa makArAdakAra: cakArAdakArazcAnudAttaH / 'udAttAdanudAttasya svaritaH' iti vakArAdakAraH svaritaH / tathAca maghavaniti rUpaM madhyodAsaM sampadyate / esAdRzamaghavanzabdaviSayakaM chAndasatvA. bhidhAnam / kanyante tu maghavanzabde vakArAdakAraH pratyayasvareNodAttaH / ziSTasvareNa makArAdakAraH dhakArAdakAraruca anudaattau| tathAca maghavaniti rUpamantodAttamiti sthitiH / etAdRzAmavavazabdastu lokavedasAdhAraNaH, tasya chandomAtraviSayatve pramA. NAbhAvAt / kiM ca 'vano raca' iti sUtre bhASyam-maghavanzabdaH avyutpannaprAtipa. dikamiti / ayamapi maghavanzabdaH phiTasvareNAntodAttaH lokavedasAdhAraNa eva, chando. mAtraviSayatve pramANAbhAvAditi bhAvaH / zabdaratne tu 'na ziSyaM chAndasaM hi tat' ityudAhatabhASyavArtikayoH sAmAnyapravRttayoH madhyodAsamAtraviSayasaMkoce pramANaM na ki. bidasti / kaviprayogANAM tu taM tasthivAMsaM nagaropakaNThe' ityAdiviSaye bahuzaH pramA. dadarzanAt teSAmapi nAvacanasakocakatA / ato maghavanzabdasya sarvasyApi loke a. sAdhutvameveti prapacitam / suTi rAjavaditi / tRtvAbhAvapakSe nAntattvAddIrgha iti bhAvaH / . zasAdAvaci maghavan as ityAdi sthite 'allopo'naH' iti praapte| zvayuvamagho nAmatadvite / zvA ca, yuvA ca, maghavA ca iti dvanduH / 'vasoH smprsaarnnm| ityataH / samprasAraNamityanuvartate / 'bhasyA ityadhikRtam / 'allopo'naH' ityataH ata ityapakR. pyate / tacca zvayudhamaghonAM pratyeka vizeSaNaM, tdntvidhiH| phalitamAha-annantAnAmisvAdi / 'igyagaH samprasAraNam' iti vakArasya smprsaarnnmukaaraa| magha u an iti For Private and Personal Use Only Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 52 www.kobatirth.org siddhAntakaumudI [ halantapuMliGga - kAnAmeSAmataddhite pare samprasAraNaM syAt / 'samprasAraNAcca' ( sU 330 ) / 'A dguNa:' ( sU. 69 / maghonaH / annantAnAm kim / maghavataH / maghavatA / triyAM maghavatI / ataddhite kim / mAghavanam / maghonA / maghavAbhyAm ityAdi / zunaH / zunA zvabhyAmityAdi / yuvanzabde vasyotve kRte / ( 363 ) na samprasAraNe samprasAraNam 6|1|37|| samprasAraNe parataH pUrvasya yaNaH samprasAraNaM na syAt / iti yakArasya nezvam / ata eva jJApakAdantyasya yaNaH pUrvaM samprasAraNam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir " sthite pUrvarUpamuktaM smArayati - samprasAraNAcceti / madha u n iti sthite guNaM smArayati - zrAdguNa iti / annarasAnAM kimiti / zvayuvamaghonAmannantatvAvyabhicArAt kimarthamannantatvavizeSaNam / maghavanzabde nakArasya zrAdezapakSe'pi ekadezavikRtasyAnanya - tayA annantatvasattvAditi praznaH / maghavataH iti / zrAdezapakSe madhananzabde samprasAra- nivRtyartham annantatvavizeSaNam / yadyapyekadezavikRtasyAnanyatayA annantatvamastyeva tathApi vizeSaNasAmarthyAt zrayamANanakArAntasyaiva samprasAraNamityAhuH / striyAM maghavatIti / maghavataH strI maghavatI, puMyogena striyAM vRttau 'ugitazca' iti GIpa / atrApyannantatvavizeSaNAt na samprasAraNamiti bhAvaH / atra 'ugidacAm' iti num tu na, DIpA vyavadhAnena tAntasya ugitaH sarvanAmasthAnaparakatvAbhAvAt / liGgaviziSTaparibhASA tu neha pravartate, vibhaktau liGgaviziSTAgrahaNamityukteriti bhAvaH / mAghavanamiti / 'sAsya devatA' iti maghavanzabdAt aNi AdivRddhiH / atrANastaddhitatvAt tasmin pare na samprasAraNamiti bhAvaH / maghavabhyAmiti / bhyAmAdau hali nalopa iti bhAvaH / ityAdIti / maghone / maghonaH maghonoH maghonAm / maghoni / dhanzabdaH prAyeNa rAjavat / . zasAdAvaci 'zvayuva' iti samprasAraNaM vakArasya ukAraH / zu an iti sthite 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpamiti matvAha- zunaH zunaiti / ityAdIti / zune / zunaH zunoH zunAm / zuni / yuvanzabdo'pi prAyeNa rAjavat / zasAdAvaci vizeSamAha - yuvanzabda iti / yuvan as ityAdisthite 'zvayuva' iti vakArasya samprasAraNe ukAre yu u an iti sthite 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpe yu u n iti sthite savarNadIrghaM yUna ityAdirUpeSu siddheSu yakArasyApi samprasAraNe prApta ityarthaH / lakSye lakSaNasya sakRdeva pravR tiH ityasya tu nAyaM viSayaH, kAryAzrayavarNabhedena lakSyabhedAt / anyathA saMskartetyAdau 'anaci ca' ityAderasakRtpravRttyanupapatteriti bhAvaH / 1. na samprasAraNe / iti yakArasyeti / savarNadIrdhaniSpannasya ukArasya 'acaH parasmin iti sthAnivattvena samprasAraNatayA yakArasya samprasAraNaparakatvAt na samprasAraNamikAra ityarthaH / nanu ukAradvayasthAnikasya ukArasya sthAnivatve sati tasya ukAradva For Private and Personal Use Only Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 253 - yUnaH / yUnA / yuvabhyAmityAdi / bharvA / he arvan / (364 ) arvaNastrasAva. namaH / 6 / 4 / 127 // nA rahitasyAnnityasyAsya tR ityantAdezaH syAt, na tu sau| ugiravAnnum / avantau arvantaH / arvantam / arvanto ava'taH / arvatA arvadbhayAm ityAdi / ananaH kim ? anarvA yajvavat / (365) pathi. madhyabhukSAmAt 15 // eSAmAkAro'ntAdezaH syAtsau pre| mA mAt yAtmakatayA prathamena ukAreNa vyavadhAnAt samprasAraNaparatvAbhAvAt kathamiha nissedhH| 'yena nAmpavadhAnam iti nyAyasya tunAyaM viSayaH, vivyathetyAdau vyatho liTiH iti vakArasyAvyavahitasamprasAraNaparatve niSedhalya caritArthatvAt iti cenmaivam / evaM hi sati 'na samprasAraNe samprasAraNam iti niSedhasya 'vyatho liTiH iti samprasAraNamA. aviSayakatvamApayeta / evaM ca sati 'vyatho yo liTi' iti yakAragrahaNenaiva siddha 'na samprasAraNe samprasAraNam' iti sUtramanarthakameva syAt / ataH 'zvayuva' iti samprasA. raNaniSedhakatvamasyAvazyakamiti vyavahite'pi samprasAraNe pare yUna ityAdau niSedho nirbAdhaH / 'yUnastiH' ityAdinirdezAccetyalam / nanu sakRtpravRttyaiva yuvanzabde yavayoH samprasAraNe jAte niSedho vyarthaH / nimittatvAnupapattizca / yadvA prathamaM yakArasya sampra. sAraNamastu / tadAnI samprasAraNaparatvAbhAvena niSedhApravRtteH / anantaraM tu vakArasyApi samprasAraNamastu / tatrAha-prata eva zApakAditi / anyathA etanniSedhArambhavaiyAMpA. tAditi bhAvaH / ityAdIti / yuune| yUnaH / yUnoH / yuuni| ___ Ato maninvanimvanipazca, anyebhyo'pi dRzyate iti RdhAtoH banipi guNe rapassve arvanzabdaH azve yogadaH / tasya sau rAjavadrapaM matvAha-arvA / he arvanniti / zravaNastrasAvanaJaH / tR asau iti chedaH / na vidyate na yasyeti bahabIhiH / asyetyadhikRtam arvaNA vizeSyate / tadAha-nabhA rhitsyetyaadinaa| RkAra it / 'alontyasyA iti nasya taH / ugitvAnnumiti / 'ugidcaam| ityaneneti bhaavH| antAviti / mumo nasya 'nazcApadAntasya' iti anusvAraH, parasavarNa iti bhAvaH / zasAdAvavi asarvanAmasthAnatvAnnum neti matvAha-parvata iti / arvadbhayAmiti / 'svAdiSu' iti padatvAjjaztvamiti bhAvaH / ityAdIti / arvadbhiH / avate / arvadyaH / arvataH arvatoH marvatAm / arvati / arvatsu / anamaH kimiti / anamaH ityasya kiM prayojanamityarthaH / anarvA yajvavaditi / anarvanzabdo yajvavadityarthaH / zasAdAvaci 'na saMyogAdvamantAt! ityallopo neti bhaavH| pathin , mathin , RbhukSina , ete nakArAntAH / teSu vizeSamAha-pathimadhyabhukSAmAt / panthAzca, manyAzca bhukSAzca, pathimadhyabhukSANaH teSAmiti vigrahaH / 'sAvana For Private and Personal Use Only Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 254 siddhAntakaumudI [ ilanta puMliGga 1 iti prazleSeNa zuddhAyA eva vyaktevidhAnAnnAnunAsikaH / ( 366 ) ito'tsarvanAmasthAne 7 186 // pathyAderikA ra syAkAraH syAtsarvanAmasthAne pare / (ago) A TM: Gig170||| pathimathosthasya nthAdezaH syAtsarvanAmasthAne pare / panthA panthAnau panthAnaH / panthAnam panthAnau / ( 368) bhasya TerlopaH duhA' ityataH sAvityanuvartate / Aditi taparakaraNam / AkAra eva vidheyaH / tadAhavAmityAdinA / 'alo'ntyasya' iti nakArasya AkAraH / nanu nakArasya AntaratamvAda anunAsika eva AkAraH prApnoti / naca niranunAsikasyaivAkArasyoccAraNAt zuddha eva AkAra iti vAcyam guNAnAmabhedakatvAt bhedakatve'pi taparakaraNena anunAsikasyApyAkArasya grahaNAt, vyaktipakSe taparasUtrasya anaNsu dIrghapluteSu vi. vyarthatvAt / naca grahaNakasUtre vArNasamAmnAyikatvena nizcitasyANgrahaNasya apratyaya ityasya ca taparasUtre anuvRtterAkArasyehAnatvAt vidhIyamAnatvAcca na tatkAla iti vAcyam, taparasUtre aNgrahaNasya apratyayagrahaNasya cAnuvRttau mAnAbhA vAdityata Aha- zrAzraditi / savarNadIrgheNAkArAntaraM prazliSyate / tatazcAnanunAsi karUpa AkAro bhavatIti labhyate / naca sarvAdezatvaM zaGkayam / nAtra varNadvayaM vidhIyate, vizeSaNavizeSyabhAvenAnvayAbhyupagamena ananunAsikAkArasyaikasyaiva vidhAnAditi bhAvaH / bhASye tu anunAsikavidheH saMmatatve pratipattilAghavAya anunAsikasyaiva 'uJaH, OM' ityatreva uccArya vidhAnasambhavAttadanuccAraNAcchuddha eva AkAra iha vidheya ityutam / taparakaraNaM tu uccAraNArthameva / vastutastu 'bhAvyamAnena savarNAnAM grahaNaM na iti paribhASayaiva anunAsikAkAra nirAsasambhavAdAkAraprazleSaklezo vyarthaH / 'bhAvyamAno'NU savarNAnna gRhNAti' iti pAThastu prAmAdikaH, 'jyAdAdIyasaH' iti sUtre Aditi tapara nirdezeneyaM paribhASA jJApyate - 'bhAvyamAnena savarNAnAM grahaNaM na' ityeva bhASye pAThAt aNuditsUtrabhASye'pyaN grahaNarahitAyA evAsyAH paribhASAyAH pAThadarza - nAtyAstAM tAvat / nakArasya Atye pathi A sa iti sthite / ito't / pathima - thyabhukSAm ityanuvartate / ita iti taparakaraNaM spaSTArtham, pathyAdiSu triSu dIrghaplutayorasambhavAt / bhAvyamAnatvAdeva savarNagrAhakatve siddhe aditi taparakaraNamapi spaSTArthameva / tadAha - pathyAderityAdinA / patha A s iti sthite / yo vthaH / thaH ntha iti chedaH / thaH iti SaSThI / Adeze akAra uccAraNArthaH / pathimathigrahaNamanuvartate / RbhuzigrahaNaM nivRttam, tatra thakArAbhAvAt / 'ito'tsarvanAmasthAne' ityataH sarvanAma - sthAnagrahaNamanuvartate / tadAha - pathimathorityAdinA / panthAH iti / nakArasya Ave hakArasya asve thakArasya nthAdeze pantha As iti sthite savarNadIrghe rutvavisargAviti bhAvaH / pandhAnAviti / pathin au iti sthite sAvityukternAtvam 'ito't' iti ikA I 1 * For Private and Personal Use Only Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 7 // bhasaMjJakasya pathyAdeSTerlopaH syAt / pathaH / pathA pathibhyAmityAdi / evaM mantha : RbhukSAH / striyAM nAntalakSaNe bIpi bhatvApiH / supathI sumathI nagarI / anubhukSI senA / AvaM napuMsake na bhavati 'na lumatA-' ( sU 243 ) 55 1 rakhyAtve thakArasya nthAdeze 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghaM rUpamiti bhAvaH / evaM pa. nthAnaH / panthAnam / panthAnau / zasAdAvaci vizeSamAha / bhasya TerlopaH 1 pathyAderiti / pathimathyabhukSAm ityanuvartata iti bhAvaH / pathaH patheti / pathina as pathin A iti spite imo lope rUpadvayamiti bhAvaH / pathibhyAmiti / nalope rUpam / ityAdIti / pathibhiH / pathe / pathibhyaH / pathaH pathoH pathAm / pathi, pathoH pathiSu / evaM manthAH RbhukSAH iti / manthadaNDavAcI mathinzabdaH / tasya AtvaM, attvaM, nyAdezaH, Tilopazca / manthAH / manthAnau / manthAnaH / manthAnam / mandhAnau / matraH / mthaa| mathi - bhyAm / mathe / mathaH / mayoH / mathAm / mthi| mathiSu / RbhukSinzabdastu indravAcI / 'tho ntha:' itivarjamAvAdi bhavati / SAtparatvANNatvaM ca / RbhukSAH RbhukSANau ityAdi / yattu atra panthAnamAtmanaH icchati pathIyati supa AtmanaH kyac, 'naH kye' iti padatvAt nalopaH 'akRtsArvadhAtukayoH' iti dIrghaH / 'sanAdyantAH' iti dhAtutvam / tataH kvip / allopayalopau / ekadezavikRtasyAnanyatvAt 'pathimAthi' ityAtvaM, "tho thaH / ito't ityavaM tu taparakaraNAnna bhavati / panthAH / eranekAcaH iti yaNaM bAface paratvAnnityatvAcca 'tho nthaH / tataH saMyoga pUrvatvAnna yaN / kintviyameva / panthiyo / 'bhasya TerlopaH pathaH ityAdi prauDhamanoramAtastvabodhinyAdAvuktam / tadetadanunAsikavidhau sati pratipattilAghavAyAnunAsikasyaiva uccAraNe kAyeM tadanuccAraNAcchuddhasyaiva vidhAnamiti bhASyavirodhAdupekSyam / pathIyateH kvipi hi IkArasya zuddhAkArArtham anunAsikA luccAraNasyAvazyakasye sadasaMgatiH spaSTaivaM / tasmAt pathI. yateH kvipaH anabhidhAnamevocitamiti zabdenduzekhare spaSTam / prasaGgAdAha - liyAmiti / su zobhanaH panthAH asyA iti bahubIhiH / 'RnnebhyaH' iti GIp / 'bhalya TerlopaH' iti ino lopaH / supathIti rUpam / 'RkpU:' ityaptu na / 'na pUjanAt' iti niSedhAt / na caivamapi 'na pUjanAt' iti niSedhasya SacaH prAgeva pravRtterbakSyamANatvAt 'inaH striyAm' iti kap durdhAra eveti vAcyam, 'yuvoranAkau' ityatra supathIti bhAsyaprayogeNa tasyA anityatvajJApanAt / naca liGgaviziSTaparibhASayA 'pathimAthi' i. tyAsvaM yo va kuto neti vAcyam, vibhaktau liGgaviziSTA grahaNAt / sumathi iti / su zobhanaH manthAH yasyA iti vigrahaH / GIbAdi pUrvavat / zrabhukSI seneti / avidyamA maH RbhukSAH yasyA iti vigrahaH / 'namo'styarthAnAm' iti samAsaH / RbhukSAH svAmI -atha su zobhanaH panthAH anya vanasyeti bahuvrIhau supathinzabdAnnapuMsakAt 'smo For Private and Personal Use Only Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 256 siddhAntakaumudI [halantapuMliza iti pratyayalakSaNaniSeSAt / supathi vanam / 'sambuddhau napuMsakAnA nalopo vA vAcyaH' (vA 4786) / he supathin-he supathi / 'nalopaH supsvara' (sU 353) iti nalopasyAsiddhatvAddhasvasya guNo na / dvivacane bhtvaahilopH| supthii| zo sarvanAmasthAnatvAtsupanthAni / punarapi supathi supatho supanthAni / supathA / supathe supathibhyAmityAdi / (366) SNAntA SaT // 1 // 24 // SAntA nAntA ca saMkhyA SaTsaMjJA syAt / 'SaDbhyo luk' (sU 261) pacha / pr| saMkhyA kim / vigruSaH / pAmAnaH / zatAni sahasrANi ispatra samipAtaparibhASA napuMsakA iti soluMki pratyayalakSaNamAzritya supparatvasattvAt 'pathimathi' ityAtsvamAzayAha-pAravaM napuMsake iti / sambuddhAviti / yadyapi bhASye napuMsakAnAmityeva paThitam / tathApi he carmana he cauti bhASye sambuddhAveva udAhRtatvAt tanmAtraviSayatvamasyeti bhAvaH / sambuddhalukA lusatvAt sambuddhiparatvAbhAvAt 'na DisambuddhayoH' iti niSedhApravRttaH nityaM nalopaprAptau vikalpArtho'yamArambhaH / nanu nalopapane isva. sya guNaH iti sambuddhau parataH guNe kartavye 'na lumatA' iti niSedhasyAnityatvAt he vAre he vAri itivat guNavikalpaH syAdityata Aha-nalopaH subiti / dvivacane iti / supathinzabdAt aura zIbhAve sati asarvanAmasthAnatvena bhatvAt 'bhasya TelopaH iti ino lope supathI iti rUpamityarthaH / zAviti / supathinzabdAt jayazasoH zibhAve sati tasya sarvanAmasthAnatvAt 'ito't' ityattve, 'yo nyaH iti thasya nyAdeze nAntatvAt dIghe supanthAni iti ruupmityrthH| paJcanzabdo nityaM bahuvacanAntaH / tasya SaTsaJjJAkArye luka vidhAsyan SaTsamjhAmAha-SNAntA SaT / Saca nazca SNo STutvena NaH / SNau antau yasyAH sA ssnnaantaa| 'bahugaNavatuDati saGkhyA' ityataH saGkhyetyanuvartate / tacca pUrvasUtre bahugaNavatutiparamapi zabdAdhikArAdiha paJca SaDityAdiprasiddhasaGakhyAbodhakazabdaparamAzrIyate, bahagaNavatuDatiSu SNAntatvAsambhavAt / tdaah-paantetyaadinaa| SaDbhyo luk iti / anena jarazasoluMgiti zeSaH / paJca panceti / jazzasoluki nalopa iti bhaavH| samasyA kimiti / saGkhyAgrahaNAnuvRttaH kiM phalamiti praznaH / vipruSa pAmAnaH iti / viSuvabdasya pAmanzabdasya ca SNAntatve'pi saGkhyAvAcakatvAbhAvena paTsammAvirahAt tataH parasya jaso na lagiti bhaavH| nanu zatazabdAt jAzasoH zibhAve 'napuMsakasya mAlayA' iti numi 'sarvanAmasyAne ca' iti dIghe zatAnIti rUpam / evaM sahakANI tyapi rUpam / tatra 'akupvAi' iti NatvaM vizeSaH / iha 'tadAgamAH iti nyAvena numaH aGgamakatvAt zatanzabdasahastranzabdayoH nAntasaGkhyAzabdatvAt SaTsapalAyAM For Private and Personal Use Only Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / na luk / sarvanAmasthAnasannipAtena kRtasya numastadavighAtakatvAt / pazcabhiH / paJcabhyaH / pazcabhyaH / 'SaTcaturbhyazca' ( sU 338 ) iti nuT / ( 370) nopadhAyAH 6|4|7|| nAntasyopadhAyA dIrghaH syAnnAmi pare / nalopaH / paJcAnAm / paJcasu / paramapaJca / paramapazcAnAm / gauNatve tu na lubnuTau / priyapaJcA priyapazvAnau priyapaJcAnaH / priyapaJcyAm / evaM saptan navan dazan ( 371) aSTana Avibhaktau 7 | 284 // aSTana AkhaM syAddhalAdau vibhaktau / ( 372) maSTAbhya mauzU 7|1|21| kRtAkArAdaSTanaH parayorjazza soroz syAt / aSTabhyaH" iti 257 I satyAM 'SaDbhyo luka' iti jayazasoluk syAdata Aha- zatAnItyAdi / sarvanAmeti / sarvanAmasyAnaM paratvena upajIvya pravRttasya numaH sannipAtaparibhASayA sarvanAmasthAnabhUtajazalokaM prati nimittatvAbhAvAdityarthaH / pazcabhiH / paJcabhya iti / nalope rUpam / paJcan Am iti sthite 'SaTcaturmyazca' iti nuTi nalope tasyAsiddhatvAt 'nAmi' iti dIrghe aprApte Aha- nopadhAyAH / neti luptaSaSThIkam aGgasyetyadhikRtasya vizeSaNam / tadantavidhiH / 'ThUlope' ityato dIrgha ityanuvartate, 'nAmi' iti sUtraM ca / tadAha - nAntasyetyAdinA / nalopa iti / nalopasyAsiddhatvAt prathamaM dIrghe tato nalopa ityarthaH : / parameti / paramAzca te paJca ceti vigrahaH / ' Sadbhyo luk' ityasya 'SaTcatu kSa' ityasya cAGgatvAt tadante'pi pravRttiriti bhAvaH / priyAH paJca yasyeti bahuvIpriyaJca zabdo vizeSyanighnaH triliGgaH / tasya puMstve vizeSamAha - gauNatve sviti / 'SaDbhyo luka' iti 'SaTcaturbhyazca' iti ca bahuvacananirdezena SaTcaturarthaprAdhAnyAvagamAditi bhAvaH / priyapaceti / suTi halAdau ca rAjavat / zasAdAvaci tu 'alloposnaH' ityakAralope nasya zcutvena akAraH / cakAre tu pare anusvArasya parasavarNe kAraH sthita eva / tathAca nakAradvayamadhye cakAraH / aSTanzabdo nityaM bahuvacanAntaH / tasya vizeSamAha - aSTana zrA vibhaktau / 'rAyo hali' ityataH hali ityapakRSyate / tacca vibhaktervizeSaNam / tadAdividhiH / tadAhaaSTana 'AtvamityAdinA / grahaNakasUtre aNgrahaNena vArNasamAmnAyikAnAmeva grahaNAdAkArasyAnatvAt bhAvyamAnatvAcca zuddha eva nakArasya AkAraH / aSTAbhya aura / 'janazasoH ziH' ityataH jazzasorityanuvartate / aSTAbhya iti paJcamI / tasmAdityutarasyetyupatiSThate / aSTA ityAkArAntazabdo vivakSitaH / tadAha - kRtAkArAdityAdinA / nakArasyAtve kRte sati yaH aSTAzabdaH tasmAdityarthaH / zittvAt sarvAdezaH / 'AdeH parasya' iti tu nAtra pravartate, 'anekAlzit' iti pareNa tasya bAdhAt / auzAdezo'yaM 'SaDbhyo luk' ityasyApavAdaH / nanu jatrazaloH parataH aSTanzabdasyAtvaM nA 17 bA0 For Private and Personal Use Only Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 258 siddhAntakaumudI [ halantapuMliGga vaktavye kRtAtvanirdezo arazasorviSaye mAtvaM jJApayati / vaikalpikaM cedamaSTana bhAtvam / 'aSTano dIrdhAt' (sU 3798) iti sUtre dIrghaprahaNAjjJApakAt / aSTau / aSTau / paramADau / aSTAbhiH / aSTAbhyaH* aSTAbhyaH, aSTAnAm / aSTAsu / bhAvAbhAve aSTa aSTa ityAdi paJcavat / gauNatve tvAtvAbhAve rAjavat / zasi stveva, aSTana A vibhaktau' iti Atvavidhau halItyapakarSasya uktatvAt / tatazca jarazasorothiMdhI kRtAkArAt aSTana ityanupapannam / tatrAha-aSTabhya iti vaktavya ityAdi / basi aSTabhyaH, aSTAbhyaH iti rUpadvaye satyapi auzvidho lAghavAdaSTabhya ityeva nirdeza ucitaH, AkAranirdezAttu jazzasoraci parato'pyAtvaM vijJAyata ityarthaH / nanu 'aSTana mA vibhaktau iti halAdivibhaktau aSTano nityamAtvavidhAnAt aSTAbhya ityeva nirde. STavyam , praamaannikgaurvsyaadosstvaat| tatazca auzvidhau aSTAbhya iti nirdezaH jazzasoraSTanaH kathamAtvaM jJApayedityata Aha - vaikalpika cedamiti / zApakAditi / 'aSTa. no dIrghAt' iti sUtram / dIrghAntAdaSTanzabdAt parA asarvanAmasthAnavibhaktirudAttA syAditi tdrthH| aSTAbhirvikarSatItyatra bhakArAdikAra udAttaH / 'anudAttaM padamekavarjam' iti ziSTamanudAttam / dIrghAditi vizeSaNAt aSTabhirityatra AtvAbhAvasthale bhisa udAttatvaM na bhavati / kintu madhyodAttatvameva, 'jhalyupottamaH' ityasya pravRtteH / SaTcatubhyo yA jhalAdivibhaktiH tadante pade vidyamAnamupottamamudAttaM syAditi tadarthaH / yadi tu aSTana AtvaM nityaM syAt tarhi aSTabhiriti hasvAntavyAvRttaye kriyamANaM dIrghagrahaNamanarthakaM syAt , vyAvAbhAvAt / Atvasya vikalpitatve tu tadabhAvapakSe aSTabhiriti vyAvaya'sya sattvAt dIrghagrahaNamarthavat / ato dIrghagrahaNamaSTana Atvasya vaikalpikatve jJApakamityarthaH / aSTAviti / aSTanzabdAt jAzasorauz / zittvAt sarvAdezaH / aSThAbhya iti nirdezAt nakArasyAtvaM, savarNadIrghaH, vRddhiriti bhAvaH / paramASTAviti / 'aSTAbhya auz' ityasya AGgatvAttadante'pi prvRttirityrthH| aSTAbhiriti / halAdau Atve savarNadIrghaH / aSTAnAmiti / Adau nuTi kRte sati halAditvAdAtvam / naca nAntatvaprayuktaSaTsajJakazabdasannipAtamupajIvya pravRttasya nuTaH tadvighAtakamAtvaM prati kathaM nimittatvamiti vAcyam , nahi SaTsannipAtena jAtasya nuTaH Atve'pi tadvighAtakatvam kRtAtve'pi sthAnivattvena SaTtvasattvAt 'zamAmaSTAnAM dIrghaH zyani' ityAdinirdezena atra sannipAtaparibhASAyAH anityatvAzrayaNAcceti bhAvaH / AtvAbhAve iti / 'aSTano dIrghAt' iti dIrghagrahaNenAtvavikalpasya jJApitatvAditi bhAvaH / yadyapi 'aSTano dIrghAt' iti sUtre zasAdivibhaktiSu parataH svaravidhAyake dIrghagrahaNaM zasAdiSvevAtvavikalpa jJApayituM zaknoti natu jasi / tathApi jJApakasya sAmAnyApekSatvAnjasyapyAtvavikalpa iti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 258 - priyaassttnH| iha pUrvasmAdapi vidhAvaralopasthAnivadbhAvAna Tutvam / kAryakApakSe bahiraNasyAllopasyAsiddhatvAdvA / priyASTnA ityAdi / jazzasoranumIyamAna priyAH aSTau yasyeti bahuvrIhau priyASTanzabdo vizeSyanighnaH ekadvibahuvacanAntaH / tatra vizeSamAha-gauNatve viti / aSTanzabdArthasyAprAdhAnye satItyarthaH / AtvAbhAve iti / 'aSTano dorghAt' iti dIrghagrahaNenAtvasya vaikalpikatvajJApanAditi bhAvaH / rAjavaditi / prAyeNeti shessH| priyaassttaa| priyaassttaanau| priyaassttaanH| priyASTAnam, priyASTAnau / zazi priyASTanaH iti / 'allopo'naH itykaarlopH| nanu kRte allope nakArasya spena NatvaM kuto na syAdityata Aha-heti / ihAllopasya sthAnivadrAvAna. ssttutvmitynvyH| allopasya sthAnivattve sati akAravyavahitatvAnna STutvamiti bhaavH| nanu sthAnini sati yatkArya tadevAdeze'tidizyate / sthAnini sati yatkArye basvati tadAdeze na bhavati ityevaM kAryAbhAvastu nAtivizyate / anyathA nAyaka ityAdI AyAghabhAvaprasaGgAditi sthAnivatsUtre sthitam / tasmAdallopasya sthAninatvAt na ssttutvmitynuppnnm| 'acaH parasmin' iti sUtraM tu yadhapi sthAnini sati yatkArya na bhavati tadAdeze'pi na bhavatItyevaM kAryAbhAvasyAtidezakam / tathApi na tasthAtra prvRttirsti| sthAnibhUtAdacaH pUrvasyaiva vidhau ttprvRtteH| iha ca sthAnibhUtAcaH parasyaiva STutvapravRtterityata Aha-pUrvasmAdapi vidhaaviti| sthAnibhUtAdacaH pUrvasmAt parasyApi vidhau sthAnivattvAbhyupagamAdityarthaH / naca 'pUrvatrAsiddhoye na sthAnivat' iti niSedhaH zalyaH / 'tasya doSaH saMyogAdilopalatvaNatveSu' iti tanniSedhAt / 'aTkupvAk' iti NatvaM tu na zavayam , TakAreNa vyavadhAnAt / zabdakaustubhe tAvat 'tasya doSaH' ityatra NatvagrahaNaM mAstvityuktam / tadrItyApyAha-bahiraGgasyAlopasyAsiddhatvAdvati / allopaH anggsjnyaamsNjnyaapeksstvaabhirnggH| STutvaM tu tadapekSayAlpApekSatvAdantaraGgam / tasmin kartavye bahiraGgasyAllopalyAsiddhatvAdakAravyavahitatvAt naSTutvamityarthaH / / nanu yathodezapakSe 'asiddhaM bahiraGgam' iti pASTI paribhASAM prati STutvasyAsi-- ddhatayA antaraGgAbhAvena paribhASAyA apravRttaH kathamihAllopasyAsiddhatvamityata Aha-kAryakAlapakSe iti / lakSyAnurodhAdiha yathodezapakSo nAzrIyate ityanyatra vistrH| atha priyASTanzabdasyAtvapame vizeSamAha-jazzasoriti / 'aSTAbhya aura iti jayazasorauzAdezavidhau kRtAtvanirdezAt. jJApyamAnamAtvamaSTanzabdasya prAdhAnye satyeva bhavati / na tUpasarjanatve'pi, 'aSTAbhya iti bahuvacana nirdezAt / anyathA hAhA iti paJcamyantavat 'aSTa auz' iti nidizet iti 'SNAntA SaT' iti sUtre mASye For Private and Personal Use Only Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 260 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halanta puMliGga - mArakhaM prAdhAnya eva / na tu gauNatAyAm / tena priyAno halAdAveva vaikalpikamA - tvam / priyASTAH / priyASTAbhyAm / priyASTAbhiH / priyASTAbhyaH / priyASTAbhyaH / priyASTAsu / "priyASTno rAjavatsarvaM hAhAvaccAparaM hali / " // iti nAntAH // bhaSbhAvaH / jshtvctve / bhut-bhud, budhau, budhaH / budhA | bhuddhayAm / bhutsu / spaSTam / tataH kimityata Aha- teneti / aSTanzabdasya gauNatAyAM jakzasorviSaye AtvAbhAvenetyarthaH / halAdAveveti / 'aSTana A vibhaktau' ityatra aSTana ityekavacananirdezena aSTanzabdArthasya prAdhAnyAzrayaNe mAnAbhAvAditi bhAvaH / 'gauNamukhyayormukhye kArya sampratyayaH' ityapi nAtra pravartate, tathA sati 'aSTAbhya auz' ityatra bahuvacanavaiyarthyAditi bodhyam / halAdAvevetyevakAreNa jazzasoravyAtvasya pakSe'pi vyAvRtti I vA | aukAdau tu halAditvAbhAvAdeva Atvasya na prasaktiH / priyASTAH iti / sau hali 'aSTa Avibhaktau' ityAtve rutvavisargo iti bhAvaH / 'SaDbhyo luk' iti 'SaTcaturbhyaH' iti ca gauNatAyAM na pravartata iti ca prAguktaM na vismartavyam / tathA ca ajAdau sarvatra rAjavadeva rUpANi / halAdiSu pakSe Atvamiti sthitam / I 1 tadetatsaGgRhNAti / priyASTano rAjavaditi / priyASTan zabdasyAjAdiSu vibhaktiSu rAjacadeva sarvaM rUpam / halAdiSu vibhaktiSu tu hAhAzabdavadanyacca rUpam / cakArAdrAjavadapi / taditthamatra rUpANi / priyASTAH / priyASTA- priyASTAnau / priyASTAnaH / priyASTAnam priyASTAnau / priyASTnaH / priyASTnA / priyASTAbhyAm priyASTabhyAm / priyASTAbhiH priyASTabhiH / priyASTne / priyASTAbhyAm priyASTabhyAm / priyASTAbhyaH- priyASTabhyaH / priyASTnaH priyASTAbhyAm - priyASTabhyAm priyASTAbhyaH - priyASTabhyaH / priyASTnaH priyApriyASTnAm / priyASTna priyASTani priyATnoH priyASTAsu-priyASTasu / vastutastu SNAntA SaT' iti sUtre bhASye 'aSTana A vibhaktau' ityatra halItyapakarSa muktvA priyASTA priyASTAH iti na sidhyati, priyASTAnau priyASTAna ityeva prApnoti iti zaGkite 'yathAlakSaNamaprayukte' iti samAhitam / 'naiva vA lakSaNamaprayukte pravartate / prayuktAnAmevAnvAkhyAnAt' iti kaiyaTaH / evaM ca eSAmanabhidhAnamevocitam / ata eva 'aSTAmya auza' iti sUtre bhASye 'aSTana AtvaM iha vaikalpikam / yadayamAtvabhUtasya grahaNaM karoti aSTAbhya iti / anyathA aSTana ityeva brUyAta' ityuktam / priyASTandA- udasya loke prayogasatve tu tatra gauNe auzAdezapravRttyabhAvAya bahuvacananirdezasyAvazyakatvAt tadasaGgatiH spaSTaiva / tasmAt priyaSTAnzabdaprayogavicAraH sarvo'pi abhitticitrAyita iti zabdenduzekhare prapaJcitam / iti nAntAH / - atha dhakArAntA nirUpyante / 'budha avagamane' kartari kvip / budh iti dhakArAntaH -zabdaH / tataH subutpattiH / sau vizeSamAha - sambhAva iti / halDyAdinA sulope sati 1 For Private and Personal Use Only Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11 ] bAlamanoramAsahitA / iti ghAntAH // ( 373 ) RtvigdadhRkAgdiguSNigaDacuyujikuJcAM ca 356 || ebhyaH kkin syAt / alAkSaNikamapi kiJcitkAryaM nipAtanAlabhyate nirupapadAyujeH kin / kanAvitau ( 374 ) kRdatiGa 3|1|13|| sannihite dhAtvadhikAre tibhinnaH pratyayaH kRtsaMjJaH syAt / ( 375 ) verapRktasya 6 |1| 67 || apRktasya vasya lopaH syAt / ' kRttaddhita - ' ( sU 179 ) iti prAtipa pratyayalakSaNamAzritya sakAraparakatvAdvA padAntatvAdvA 'ekAco bazaH' iti bakArasya bhaSa bhakAra ityarthaH / jazzvacarkhe iti / vA'vasAne iti cartvavikalpa iti bhAvaH / syAmAdau 'svAdiSu' iti padatvAt bhaS jaztvam, bhuddhayAm / bhudbhiH bhubhyaH / bhutsu / iti dhAntAH / 1 1 thakArAntA nirUpyante / atha yujzabdasya vyutpatti darzayitumAha -- RtvigdadhRk / dhAtorityadhikRtaM / 'spRzo'nudake kvina' ityataH kvinnityanuvartate / paJcamyarthe SaSThI / tadAha-ebhyaH iti / Rtau upapade yajdhAtoH, dhRSdhAtoH sRjdhAtoH, didhAtoH, SNihadhAtoH, amcu dhAtoH, yujdhAtoH kuJca dhAtozcetyarthaH / nanu Rtvik, daSTak ityAdau kutvadvitvAdi kuta ityata Aha- zralAkSaNikamapIti / lakSaNAni sUtrANi tadvihitaM kAryaM lAkSaNikam / sUtrataH pratyakSAnupadiSTamapi kAryaM nipAtanAt siddharUpanirdezAt labhyata ityarthaH / tatra RtAvupapade : yajeH kin / tasya kittvAt 'vacisvapiyajAdonAm' iti samprasAraNaM 'vazva' iti SatvApavAdaH kutvaM ca / dhRSeH kvini dvitvamantodAttatvaM ca / sRjeH karmaNi kvin amAgamazca / dizeH karmaNi kvin / utpUrvAt sniH kin, udo dalopaH SatvaM ca / aJceH supyupapade kvin / yujeH kevalAt kin / kuceH kvin nalopAbhAvazca nipAtyate / yadyapi aJceH kevalasyaivopAdAnam tathApyuSNikzabda sAhacaryAt sopapadasyaivAnvergrahaNamityAhuH / nirupapadAditi / vinU vidhiphalaM hi numo nasya kutvameva / num ca asamAse eva vakSyate / samAse tu suyugityAdau jasya 'coH kuH' iti kutvenaiva siddhatayA kini kvipi ca vizeSAbhAvAditi bhAvaH / kanAvitAviti / lazakkataddhite iti halantyamiti ca sUtrAbhyAmiti zeSaH / vakArAdikArastu uccAraNArthaH / atha kinnantasya 'kRttaddhita' iti prAtipadikatvaM vaktuM kvinaH kRtsaMjJAM darzayati- kRdatiGa / dhAtorityadhikRtam pratyaya iti ca / dhAtoriti vihi tavizeSaNam / dhAtoH vihitaH pratyaya iti labhyate / dhAtorityadhikRtya vihita iti yAvat / tadAha- sannihite dhAtvadhikAre iti / tena NijAdinirAsaH / yuj v iti sthite / verapRktasya / 'lopo vyoH' ityataH lopa ityanuvartate / utsRSTAnubandhAH sarve kibAdayo verityanena gRhyante / ikAra uccAraNArthaH, apRktagrahaNAt / tadAha- apRktasya vasyeti / avRktasyeti kim / jAgRviH / kvinaH kRtsaMjJAyAH prayojanamAha - kRttaddhiteti For Private and Personal Use Only 261 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 262 siddhontakaumudI [ halantapuMliza dikatvArasvAdayaH / ( 376 ) yujerasamAse 717 // yujeH sarvanAmasthAne numsyAdasamAse / sulopaH saMyogAntalopaH / (377) kimpratyayasya kuH / 2262 // kin pratyayo yasmAttasya kavargo'ntAdezaH syAtpadAnte / nasya kutvenA. munAsiko kAraH / yu / "nazcApadAntasya- ( sU 123 ) iti numo'nusvAraH parasavarNa: / tasyAsiddhatvAt 'coH : (sU 378) iti kutvaM na / yujau / yujaH / yujam / yujii.| yujaH / yujA / yugbhyAm ityAdi / 'asamAse kim / (378) co kuH 8 / 2 / 30 // cavargasya kavargaH syAt jhali padAnte ca / iti kutvam / yujarasamAse / ugidacAmityataH sarvanAmasthAna ityanuvartate / 'idito num dhAto' ityato numiti ca / tadAha-numsyAdityAdinA / yun j iti sthite prakriyAM darzayatisulopaH iti / paratvAtpUrva numi tato halDyAdilopa iti bhAvaH / saMyogAntalopa iti / jakArasyeti shessH| - kinpratyayasya kuH // padasya ityadhikRtam / 'alAjazo'nte' ityataH anta ityanuva. tate / kin pratyayo yasmAt saH vinpratyayaH tasyeti bhuvriihiH| kinnantasyeti tu naarthH| tathAsati kinaH kurityeva yAt, pratyayagrahaNaparibhASayA kinnantasyetyarthalAbhAt / tadAha-kvinpratyayo ysmaadityaadinaa| bahuvrIheH prayojanaM tu ghRtaspRzzabdanirUpaNe mUla eva vakSyate / kuriti kavargo gRhyate, udittvAt / aNuditsUtre apratyaya ityetat aNaiva sambadhyate / natu uditA, uditkaraNasAmarthyAt / tena kuriti vidhIyamAno'pi savarNagrAhakaH / nanu nakArasya kutve kakhagaghaGAH paJcApi paryAyeNa praapnuyuH| sthAnata Antaryasya paJcasvapyabhAvAt spRSTaprayatnata Antaryasya paJcasvapyaviziSTatvAt ghoSasaMvAranAdavatA alpaprANavatA ca nakAreNa gakArasyApi AntaryasattvAt / ata Aha-nasyeti / nAsikAsthAnata AntaryAditi bhaavH| yungiti| yujir yoge| rudhAdiH / yunaktIti yujh| numi kRte tadIyanakArasya 'coH kuH iti kutvaM na prApnotIti kvinpratyayasyetyArambhaH / atha aujasAdiSu vizeSamAha-nazceti / numaH iti / 'yujerasamAse' iti vihitasyeti shessH| parasavarNa iti / 'anusvArasya yayi' iti para. savarNo jakAraH nAsikAsthAnata AntaryAditi bhaavH| tena yukSAvityAdi siddham / nanviha akArasya jhali jakAre pare 'coH kuH' iti kutvaM kuto na syAdityata Ahatasyeti / prsvrnnsyetyrthH| yugbhyAmiti / 'svAdiSu' iti padatvAjjakArasya gakAra iti bhaavH| yukssu| asamAsa ityasya vyAvatyaM suyujzabdaM kathayiSyan tatra vizeSamAha-coH kuH / 'jhalo jhali' ityato jhalItyanuvartate / padasyetyadhikRtam / 'skoH saMyogAdyoityato'nte ityanuvartate / tadAha-cavargasyeti / nanu 'coH' ityatra ukArasya upadezAbhAvAta For Private and Personal Use Only Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 263 kinpratyayasya- --> ( sU 377 ) iti kutvasyAsiddhatvAt / sutruk / suyug / suyujau suyuja: / 'yujeH' iti dhAtupAThapaThitekAra viziSTasyAnukaraNam, na tvikA nirdezaH / teneha na / yujyate samAdhatte iti yuk / 'yuja samAdhI' devAdika AtmanepadI / saMyogAntalopaH / khan / khabjau / khanjaH ityAdi / 'zca' ( sU 294 ) iti Satvam, jaztvacaveM, rAT - rAD / rAjau / rAjaH / rAtsu / rATsu / evaM vibhrAT / isvAbhAvena uditvAbhAvAt kathamiha savarNagrahaNamiti cet, na / coH ityukArAntagrahaNasAmarthyAdeva tatra ukArasya ittvAbhyanujJAnAt / anyathA 'caH kuH' ityeva brUyAt iti / kuzvamiti / suyuzabde jakArasya kutvaM gakAraH, ghoSasaMvAranAdAtpaprANasAmyAt yathAsaGkhyasUtrAcceti bhAvaH / nanviha 'kinpratyayasya' ityeva kutvaM kuto na syAt / yadyapi supUrvAyuje / 'satsUdviSa' ityAdinA Dipi upapadasamAse suyujzabdaH na nimto'yam / nirupapadAyujeH cinini anupadamevoktatvAt / tathApi kin pratyayo yasmAt iti bahuvrIhmAzrayaNAt samprati kvibantatve'pi anenaiva kutvamityata Ahakkinpratyayasyeti kutvasyAsiddhatvAditi / tathA cAtra 'coH kuH' ityeva nyAyyamiti bhAvaH / suyuk - suyugiti / 'vAvasAne' iti cartvavikalpaH / nanu yuk ityapi rUpamiSTaM kathaM sidhyet / kini numi yuGityevApatteH / naca 'Rtvik' ityAdisUtre 'yujerasamAse' iti sUtre ca jIti ikAraviziSTasyaiva nirdezAt 'yuja samAdhau ' iti daivAdikasya akArAtasyAgrahaNAt tataH 'kvip ca' iti kvipi numabhAve kutve yuk iti sidhyatIti cAcyam, 'strapau dhAtunirdeze' iti ikpratyayAntatvasya ubhayatrApi sambhavena ubhAbhyAM kvini numi yuGityevApatterityata Aha - thujeriti / 'yujerasamAse' iti sUtre yujIti RtvigAdisUtre yujIti ca dhAtupAThe 'yujira yoge' iti ikAraviziSTaH yaH paThitaH tasyaiva rephAziraskatayA grahaNam, natvikA nirdezaH, vyAkhyAnAdityarthaH / tataH kimityata Aha--teneti // 'khaji gativaiklavye / kvip, idittvAnnum / 'nazcApadAntasya' ityanusvAraH, parasavarNo akAraH / khajjuzabdaH / tasya vizeSamAha-saMyogAteti / halDayAdinA sulope jakArasya saMyogAntalopaH / tato nimittApAyAt anusvAra parasavarNayonivRttiH / khan iti rUpamityarthaH / 'aniditAm' iti nalopastu na iditvAt / 'rAju dIptau' ityasmAt kvipi rAjazabdaH / tasya vizeSamAha - trazceti / halDayAdinA sulope 'vazva' iti Satvam / jaztvena DakAraH / 'vAvasAne' iti cartvavikalpaH / 11 mAdau 'svAdiSu' iti padatvAt SatvaM jagatvaM ca / rAbhyAmityAdi / 'DaH si ghuT' iti vikalpaM matvAha-rATtsu - rAstriti / evaM vibhrADiti / rAjzabdavat SatvAdItyarthaH / 'Tu bhrAja dIkhau' kvip / viziSya Ajata iti vibhrAT / devAn yajatIti deveT For Private and Personal Use Only Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halantapuMliza deveTa / devejo| deveSaH / vizvasRT / vishvsRdd| vizvasRjau / vizvasRjaH / iha sRjiya. jyoH kutvaM neti klIbe vakSyate / parimRT / Satvavidhau rAjisAsAhacaryAt 'Tu bhrAz2a dIptau iti phaNAdireva gRhyate / yastu 'eja brez2a bhrAja dIptau' iti tasya kutvameva / vibhrAk-vibhrAga / vidhAgbhyAm ityAdi / 'parauH bajeH SaH padAnte ( u0 217 ) parAvupapade vrajeH vipsyAhoghazca padAntaviSaye SatvaM ca / parityajya sarva vrajatIti parivrAT / parivrAjau / parivrAmaH / (376) vizvasya dhasurAToH 6 // 3 // 12 // vizvazabdasya dIrgho'ntAdezaH syAdvasau rAzabde ca pare / vizvaM vasu yasya sa vizvA. vmuH| rADiti padAntopalakSaNArtham / carvamavivakSitam / vizvArAT / vizvArAD / devAn yajatIti vigrahe kvipi yajAditvAt 'vacisvapi' iti samprasAraNam / AdguNaH // vizvasaDiti / 'sRja visarge' kvipi 'vazca' iti sstvaadi| nanu kvibante'pi devezabde vizvasRjzabde ca kvin pratyayo yasmAditi bahuvrIhyAzrayaNAtvikzabdavat kusvaM kuto na syAdityata Aha-raheti / 'mRjizoH' iti sUtre kAmyasUtre ca vizvasaDbhyAmiti upayaTakAmyatIti ca bhASyaprayogAt 'kvinpratyaya' iti kutvaM netyrthH| parimRDiti / 'mRjU zuddhauH vip| 'kkiti ca' iti niSedhAt 'mRjervRddhiH' iti na bhavati / 'nazca' iti Satvam / parimArTIti parimRT / atha vibhrAgiti kutvaM sAdhayitu. maah-sstvvidhaaviti| vazcAdisUtre ityrthH| atha parivAzabdaM vyutpAdayati-parau vrjeH| auNAdikasUtrametat / 'kvicipracchi' ityAdipUrvasUtrAt kvibiti dIrgha iti cAnu. vartate / padAnta iti Sa ityanenaiva sambadhyate / natu kvibdIrghAbhyAmapi vyAkhyAnAt / tadAha-parAvupapade ityaadinaa| SatvaM ceti / 'coH kuH' ityAsyApavAda iti bhAvaH / vizvasmin rAjate ityarthe 'satsUdviSa' ityAdinA kvipi upapapadasamAse vizvarA. jzabdaH / tasya vizeSamAha-vizvasya vsuraattoH| 'ThUlope' ityato dIrgha ityanuvartate / tadAha-vizvazabdasyeti / vizvaM vsviti| 'vasuprai he'gnau yoktre'zau vasu toye dhane mnnau|' iti koshH| vizvAvasurityudAharaNaM prAsaGgikam / 'AdityavizvavasavaH' ityamaraprayoge tu na dIrghaH 'nare saMjJAyAm' ityata saMjJAgrahaNApakarSAt / nanu rATzabdasya kRtacatvaMsya nirdezAt jaztve sati dIrgho na syAdityata Aha-rADiti / avivakSitamiti / vyAkhyAnAditi bhaavH| vizvArAT-vizvArADiti / '' iti patvam , jaztvacatve, cavanirdezasya padAntopalakSaNatvAjjavatvapakSe'pi dIrghaH / yapi traipAdikaM 'bazva iti SatvaM 'coH kuH' iti kutvAtparam / tathApi cavargA. stamavAdiviSaye SatvamapavAdatvAnnAsiddham-'apavAdo vacanaprAmANyAt' iti / For Private and Personal Use Only Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 265 vizvarAjo / vizvarAmaH / vizvArADbhyAm ityAdi / (30)sko saMyogAghorata ca // 2 // 29 // padAnte jhali ca pare yaH saMyogastadAyoH sakArakakArayolopaH syAt / bhRTa-bhRD / sasya zcutvena shH| tasya jaztvena jaH / mRjjau / mRjjaH / 'Rtviga- (sU 373 ) ityAdinA RtAvupapade yajeH kvin / kviAntasvAtkRtvam / vizvarAjAviti / apadAntatvAnna dIrgha iti bhAvaH / bhrasja pAke' kvip / 'ahijyA iti samprasAraNam rephasya RkaarH| 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpam / bhUlnazabdaH / tataH subulpttiH| tatra vizeSamAha-skoH sNyog| padasyetyadhikRtam / cakArAt 'malo kSali ityato salItyanuvartate / padasyAnte iti jhalIti ca saMyogetyanena sambadhyate / saMyogeti lusaSaSThIka pRthakpadam / sa ca ka ca sko, tayoriti vi. grahaH / 'saMyogAntasya lopaH ityato lopa ityanuvartate / tadAha-padAnta ityAdinA / atra kAzaka sthAtetyatra malparasaMyogAditvAt kakArasya lopaprAptau tannivRttyarthaM vA. tika paThitam-jhalItyapahAya 'samIti vaktavyamiti / sanaH sakAramArabhya AmahiGo kAreNa pratyAhAraH / tadidaM vArtikaM bhASye pratyAkhyAtam-'kASThazageva nAsti kutaH kASThazak sthAtA' iti / kakArAntebhyo nAsti kvipa, anabhidhAnAdityAzayaH / na ca pRthaksthAtetyatra kakArasya lopanivRttaye 'saGi' iti vArtikamAvazyakamiti vAcyam, tatpratyAkhyAnaparabhASyaprAmANyAdevaMjAtIyakasaMyogAdilopaprAptiyogyodAharaNA. nAmaprayogAvagamAditi zabdenduzekhare spssttm| bhRTa-bhRDiti / bhUsj s iti sthite halkhyAdilope 'skoH' iti sakAralope jakArasya vrazcAdinA Satve jaztvacatve iti bhaavH| yadyapi jakArasya saMyogAntalope'pi sakArasya 'vazva' iti patve jaztvacarvayoH bhRT-bhRD iti sidhyati / tathApi nyAyyatvAdiha saMyogAdilopa eva bhavati / sasyeti / bhRsz2a au ityAdAvaci padAntajhalpara saMyogAditvAbhAvAnna saMyogAdilopaH / 'jhalAM jaza jhazi' iti jaztva. syAsiddhatvAt sakArasya zcutvamiti bhAvaH / tasyeti / zakArasyetyarthaH / tAlusthAnakatvAt zakArasya jkaarH| naca jaztvasyAsiddhatvAt zakArasya vrazceti SatvaM zavayam , SatvaM prati zcutvasyAsiddhatvAt / bhyAmAdau tu 'svAdiSu' iti padatvAt sNyogaadilopH| prazceti SatvaM jaztvaM ca / bhRbhyAmityAdi / RvigityAdineti / ' gatau' aunnaadikstuH| RtuH gamana prAptiH dakSiNAdravyalAbho vivkssitH| tasminnimitte yajanti yajJiyavyApAraM kurvantItyarthe RtAvupapade yajajAtoH kvin 'vacisvapi' iti kArasya smprsaarnnmikaarH| pUrvarUpam / yaNAdezazca / Rtvij iti rUpam / tataH sohllyaadilopH| etAvat siddhavatkRtyAha-kinnantatvAtkutvamiti / vinpratyaya For Private and Personal Use Only Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 266 - siddhAntakaumudI [halantapuMlliA aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaam Rvik-Rtvig Rtvijo RtvijaH / rAsasya (sU 280) iti niyamAnna sNyogaantlopH| uurk| uurg| UauM / uurjH| // iti bAntAH // syadAyaravaM pararUpatvaM c| (361) tadoH saH sAvanantyayoH 22106 // tyadAdInA takAradakArayoranantyayoH saH syAtsau pre| syaH tyo tye / tym| tyo| tyAn / sH| tau| te| paramasaH / paramatI / paramate / dviparyantAnAmityeva / neha / svam / na ca takAroccAraNasAmarthyAnneti vAcyam / atisvamiti gauNe critaarthtvaat| syetyaneneti zeSaH / etadarthameva kvinvidhAnamiti bhAvaH / naca kvipi 'co kura iti kutvenaivaitatsidhyatIti vAcyam / "co ku: "iti kutvaM hi 'prazca' iti Satvena apavAdatvAt baadhyet| kvinpratyayasyeti kutvaM tu kvinvidhisAmarthyAdeva na bAdhyate / yaSTetyAdau pavidhezcaritArthatvAditi bhAvaH / Urka-Urga iti / 'urja blpraannnyo| curAdiNyantAt 'bhrAjabhAsa' ityAdinA kvip , NilopaH / Urja iti rUpam / tataH sohalDyAdilopaH / 'yoH kaH' iti jasya kutvaM gakAraH / 'vAvasAne' iti catvavi. kalpaH / naca kutve kartavye Nilopasya sthAnivatva zakyam, padAntavidhau tanniSe. dhAt , 'pUrvatrAsiddhIye na sthAnivat' iti vacanAca / iti jaantaaH| ___ atha dakArAntA nirUpyante / tyshbdstshbdpryaayH| tasya vizeSamAha-tyadAyatvaM pararUpatvamiti / sarvatra vibhaktAvutpannAyAM 'tyadAdInAm' iti dakArasyAntyasya akAra: 'ato guNe' iti pararUpaM cetyarthaH / tatazca adantavadrUpANIti bhAvaH / tya s iti sthi. te| tadoH saH saavnnsyyoH| tyadAdInAmiti / 'tyadAdInAmaH' ityatastadamuvRttariti bhaavH| takAradakArayoriti / sUtre tazca ceti vigrahaH / takArAdakAra uccAraNArtha iti bhAvaH / saH syAditi / Adeze'pi akAra uccAraNArthaH / tyau iti / sAvityuktenaM satvamiti bhAvaH / tye iti / sarvanAmatvat jasaH zIbhAva iti bhAvaH / smAyAdInAmapyupalakSaNamidam / tyam tyautyaan| tyena tyAbhyAm tyaiH| tyasmai tyAbhyAm tyebhyaH / tyasmAt / tyasya tyayoH tyeSAm / tyasmin tyessu| evaM tadazabdaH / paramasaH iti / atvAdInAmAGgatvAttadante'pi pravRtteriti bhAvaH / nanu yuSmacchabdasyApi tyadAditvA. ttasyApi prathamaikavacane tvamityatra 'tadoH saH sau' iti satvaM kuto na syAdityata Ahadviparyanteti / 'tyadAdInAmaH' ityatra paThitaM 'dviparyantAnAmeveSyate iti vArtikaM tadoH saH sau ityatrApyanuvartate evetyarthaH tataH kimityata Aha-neheti / ihazabdavivakSitamAhasvamiti / yuSmacchabdasya dvizabdAdupayeva sarvAdigaNe pAgaditi bhAvaH / nanu tvAhI sau hati takAroccAraNasAmadeiva tvamityatra satvaM na bhvti| anyathA svAho sau ityevaayaa| ato dviparyantAnAmityanuvRttiriha vyarthetyAzaya nirAkaroti-na ceti / For Private and Personal Use Only Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / saMjJAyAM gauNatve cAtvasatve na / tyad tyadau tyadaH / atityad atityado atisyadaH / yaH yau ye / eSaH etau ete / anvAdeze tu enam enau enAn / enena enayo: / enayo: / ( 382 ) ke prathamayoram 7 12 // yuSmadasmadbhayAM parasya ke ityetasya prathamAdvitIya yozcAmAdezaH syAt / ( 383) maparyantasya 72 / 61 // ityadhikRtya / ( 384 ) vAhau sau |9|2||4|| yuSmadasmadoparyantasya tva aha ityetAvAdezau staH sau pare / ( 385 ) zeSe lopaH 267 " tAvAraNasAmarthyAdiha satvaM neti na vAcyamityanvayaH / zratitvamiti / dviparyantAnAmityanuvRttau tvamityatrApi satvaM syAt / na ca 'svAhau sau' iti takAroMccAraNAnarthakyam tvAmatikrAntaH atitvamiti gauNe yuSmacchandasya tvAdeze tvAddAviti takAroccAraNasya labdhaprayojanatvAdityarthaH / naca atitvamityatrApi sasvapravRtterdurvAratvAt svAhAviti takAroccAraNAnarthakyaM durvAramiti vAcyam, satvasya sarvAntargaNakAryatvena gauNe tasyApravRtteH / ata evAha - saMjJAyAmiti / tyaditi / kasya cinnAmedam / pratisyaditi / tyamatikrAnta iti vigrahaH / yaH iti / yazabdasya tyadAtve pararUpatve sarvazabdavadrUpANi / takArAbhAvAnna satvam / eSaH iti / etad zabdasya tyadAdyatve pararUpatve sarvavadeva rUpANi / sau tu takArasya satvamiti vizeSaH / zranvAdeze tviti / 'dvitIyA TaurasyenaH' ityasya etadzabde'pi pravRtteriti bhAvaH / 1 I atha yuSmadasmad zabdayoH prakriyAM darzayati -Ga prathamayoram / 'yuSmadasmadbhyAM Da so'z' ityato yuSmadasmadbhyAmityanuvartate / parazabdo'dhyAhartavyaH / iti luptaSaThIkaM pRthakpadam / prathamayoriti prathamAdvitIyAvibhaktyorlAkSaNikamiti bhASyam / tadAha - yuSmadasmadbhyAmityAdinA / soramAdeze kRte 'na vibhaktau' iti masya nettvam / yuSmad am, asmad am iti sthitam / zradhikRtyeti / kAryANi vakSyanta iti zeSaH / svAhau sau | tvazca ahazca tvAhau / maparyantasyetyadhikRtam / 'yuSmadasmadoranAdeze' ityato yuSmadasmadorityanuvartate / tadAha - yuSmadasmadorityAdinA / tva ad am, aha ad am iti sthitam / yadyatra 'tvamAvekavacane' ityeva yuSmadazabdasya tvAdezaH siddhaH / tathApi yuSmAnatikrAntaH atitvamityatra tvAdezArthamiha yuSmadastvavidhA - nam / nahi tatra 'tvamAvekavacane' ityasya pravRttirasti, atra yuSmadazabdasya bahutvavi - ziSTe vRtteH / ekanacanazabdo hi tatra ekatvaviziSTavRttivAcI natu ekavacanasaMjJakapratya - yavAcItyanupadameva vakSyate / zeSe lopaH / 'aSTana A vibhaktau' ityataH vibhaktau ityanuvartate / vibhaktAvityanuvRttaM zeSa ityanenAnveti / yuSmadasmadoranAdeze' dvitIyAyAM ca, prathamAyAzca dvivacane bhASAyAM yo'ci ityAtvayatvayoH prAguktatvAttadviSayAtirikta I For Private and Personal Use Only Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 268 siddhAntakaumudI [halantapuMliGga 72 / 40 // Atvayasvanimittetaravibhaktau parato yuSmadasmadorantyasya lopaH syAt / 'mato guNe ( sU 191) / 'ami puurvH| ( sU 994 ) svam / aham / nanu 'svam strI 'aham strI' ityatra 'tva am' 'aha am' iti sthite ami pUrvarUpa paramapi bAdhitvAntaraGgatvATTAp prApnoti / satyam / alile yuSmadasmadI / tena strIsvAbhAvAnna TAp / yadvA zeSa iti saptamI sthAnino'dhikaraNatvavivakSayA / vibhaktiriha zeSazabdArthaH yuSmadasmadoriti cAnuvRttam / tadAha-Asvayatveti / antya syeti / alo'ntyaparibhASAlabhyam / zeSagrahaNamiha vibhaktivizeSaNaM spaSTArthameva, vizeSavihitAbhyAmAtvayatvAbhyAM svaviSaye bAdhasambhavAt iti prakRtasUtre 'yuSmada. smadbhyAM Gaso'z' iti sUtre ca bhASyakaiyaTayoH spaSTam / ato guNe iti / pUrvayorakArayoH pararUpamiti bhAvaH / tva am , aha am ityatra pUrvasavarNadIrghamAzaGkayAhaami pUrvaH iti / ___ atra zaGkate-nanviti / 'nanu ca syAdvirodhoktau' ityamaraH / zaGkAyAmiti yAvat / antaraGgatvAditi / 'ajAdyataH' iti TApaH paranimittAnapekSatayA pararUpAdantaraGgatvaM bodhyam / ardhAGgIkAreNa pariharati-satyamiti / prruupaadntrnggssttaabitynggiikriyte| iha pravRttistu tasya nAGgIkriyate ityarthaH / aliGge yuSmadasmadI iti / 'sAma Akam' iti sUtre bhASye paThitametat / yuSmadasmadI iti shbdsvruupprtvaannpuNske| zabdasvarUpaparatvAdeva ca 'tyadAdIni sabainityam' ityekazeSo'pi na, ata eva bhASyaprayogAt / teneti / alinggtvenetyrthH| nanu 'De prathamayoH' iti sUtre bhASye puMsi yuSmAnasmA. nityatra 'tasmAcchaso na puMsi' iti natvasya siddhatvAt 'zaso na' iti natvavidhivaiyarthyamAzaGkaya striyAM napuMsake ca yuSmAn brAhmaNIH pazya, asmAn brAhmaNIH pazya, yuSmAn brAhmaNakulAni pazya, asmAn brAhmaNakulAni pazya ityatra natvArthe 'zaso nA iti natvavidhAnamityAdi sthitam / kiMca svamonapuMsakAdityadhikAre 'netarAcchandasi' iti sUtre 'napuMsakAdezebhyo yuSmadasmadovibhaktyAdezA vipratiSedhena' iti vAtikatabhASyayoH zizIluDanumbhirnapuMsakavihitaistvAhAdiyuSmadasmadAdezAnAM vipratiSedhaH upanyastaH / ataH yuSmadasmadoraliGgatvamanupapannam / 'sAma Akam' iti sUtre 'ma. liGge yuSmadasmadI' iti bhASyaM tu puMstrInapuMsakaliGgapadAntarasamabhivyAhAraM vinA li. avizeSo yuSmadasmacchabdAbhyAM na pratIyate ityevamparam iti tatraiva bhASye spaSTam / evaMca yuSmadasmadoH strIliGgasatvAt TApa durvAra ityasvarasAdAha-yadveti / adhikaraNatvavivakSayeti / 'vivakSAtaH kArakANi bhavanti' iti vakSyamANatvAditi bhAvaH / yadi hi zeSe iti vibhaktivizeSaNaM syAt, tarhi vyarthameva syAt, AsvayatvAbhyAM vizeSavihi For Private and Personal Use Only Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11 ] bAlamanoramAsahitA / tena maparyantAcchaSesya 'ad' ityasya lopaH / sa ca paro'pyantaraGge ato guNe kRte pravartate / adantatvAbhAvAnna TAp / paramatvam / paramAham / atitvam / asyaham / (386 ) yuvAvo dvivacane 7 | |2 || dvayorako yuSmadasmadormaparyantasya yuvAvau sto vibhaktau (387) prathamAyAzca dvivacane bhASAyAm ||288 // iha yuSmadasmadorAkAro'ntAdezaH syAt / yuvAm / AvAm / 'Gi' ityeva suva 266 tAbhyAM svaviSaye lopasya bAdhasambhavAt / ataH zeSasyetyartha AstheyaH / tataH kimityata Aha-seneti / zeSasya sthAne ityarthAzrayaNenetyarthaH / maparyantAditi / maparyantasyetya - pakRSTaM paJcamyantatayA vipariNamyata iti bhAvaH / etacca 'tyadAdInAmaH' iti sUtre 'TilopaSTAvabhAvArtha: kartavya iti sa smRtaH / athavA zeSasaptamyA zeSe lopo vidhIyate / ' iti vArtikatadbhASyayoH spaSTam / na ca saparyantasya tva iti aha iti vAdeze kRte ziSTasya ad ityasya maparyantAtparatvaM nAstIti vAcyam tvAhAdezayoH kRtayoH ado lopapravRttivelAyAM maparyantAccheSatvAbhAve'pi tvAhnAdezapravRtteH pUrvakA likamaparyantazeSatvamAdAya tadupapatteH / nanvastu maparyantAccheSasya aduzabdasya lopaH / tathApi tva ad am, aha ad am iti sthite pararUpApekSayA paratvAdado lope adantatvAt TAp durvAra ityata Aha- - sa ceti / zeSe lopa ityarthaH / antaraGge iti / 'ato guNe' ityasya vahirbhUtavibhaktyapekSalopApekSayA antaraGgatvaM bodhyam / zradantatvAbhAvAditi * tva ad, aha abU ityantra pararUpe sati tvad ahad iti sthite ado lope tva aha ityanayoradantatvAbhAvAnna TAbityarthaH / paramatvamiti / 'he prathamayoH' ityAdInAmAGgatvAt tadantavidhiriti bhAvaH / 1 4 zratitvamiti / 'he prathamayoH' ityAdInAM gauNe apravRttau mAnAbhAvAditi bhAvaH / yuSmad au asmad au, iti sthite 'De prathamayoH' ityami kRte yuSmad am, asmad am iti sthite - yuvAvo dvivacane / 'yuSmadasmadoranAdeze' ityato yuSmadasmadorityanuvartate / maparyantasyetyadhikRtam / uktirvacanam / dvayoH vacanaM dvivacanam / tatra samathaMyorityarthaH / dvitvaviziSTArthavAcinoriti yAvat / natu dvivacanasaJjJake pratyaye pare ityarthaH, vacanagrahaNasAmarthyAt / anyathA dvitve ityeva zrUyAt / 'aSTana A vibhaktau' ityato vibhaktAvityanuvRttau satyAM dvitve yA vibhaktistasyAM parataH ityarthalAbhAn / tadAha - dvayoruktAvityAdinA / dvayoruktAvityAzrayaNasya phalamagre mUla eva spaSTIbhaviyati / yuva ad, Ava ad iti sthite 'zeSe lopaH' iti prApte / prathamAyAzca dvivacanaiH bhASAyAm // 'aSTana A vibhaktau' ityataH AgrahaNamanuvartate / 'yuSmadasmadoranAdeze' / ityato yuSmadasmadoH iti ca / tadAha- iheti / bhASAyAM prathamAdvivacane pare 1 For Private and Personal Use Only Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [halantapuMllima cam / bhASAyAm kim / yuvaM vastrANi / maparyantasya (sU 383) kim / sAka. kasya mA bhUt / yuvakAm / AvakAm / 'svayA' 'mayA' ityatra 'lyA' 'bhyA' iti mA bhUt / 'yuvakAbhyAm' 'AvakAbhyAm' iti ca na sidhyet / (38) ityarthaH / bhASAyAmityasya tu laukikavyavahAre ityarthaH / yuvAm AvAmiti / yuva ad am, Ava ad am ityatra dakArasya Atve pUrvayorakArayoH pararUpe tataH savarNadIce 'ami pUrvaH' iti bhAvaH / auDItyeva suvcmiti| dvitIyAdvivacane'pyAtvasya ityA. diti bhAvaH / yuvaM vastrANIti / yuSmad au, iti sthite maparyantasya yuvAdeze sati zeSalope rUpam / ___ maparyantasya kimiti / yuSmadasmadoH samastayoreva yuvAvAdezayoH kRtayorapi Atve pUrvarUpe ca yuvAm AvAmiti siddheriti praznaH / sAkackasyeti / 'avyayasarvanAmmAm' iti TeH prAgakaci yuSmakadU au, asmaka au iti sthite ke prathamayoH' ityami 'yuvAvau dvivacane' iti samastayoH sAkackayostanmadhyapatitanyAyena yuvaavaadeshyo| 'prathamAyAzca' iti dakArasya Atve ami pUrve ca yuvAm AvAm ityeva syAt / kakAro na shuuyet| ato maparyantasyeti vacanamityarthaH / nanu samudAyAdezatve'pi 'okArasakArabhakArAdau supi sarvanAmnaSTeH prAgakaca , anyatra subantasya TeH prAka , iti vyavasthAyA vakSyamANatvAdhuvAmAvAmiti pariniSThitasubantayoSTeH prAgakaci yuvakAm AvakAmiti sidhyatyeva / atra sAkackayoyuvAvAdezAprasaktarityasvarasA. dAha-tvayA sayeti / yadi maparyantasyeti na syAt tadA 'tvamAvekavacane' iti tvamA. dezau samastayoH syAtAm / tatazca tRtIyaikavacane yuSmad A, asmad A iti sthite samastayoH sthAne tvamAdezayoH tva A, ma A iti sthite 'yo'ci' iti akArasya patve tvyA myA iti syAt / ato 'maparyantasya' iti vacanam / sati tasmin mapa. yantasya tvamAdezayoH kRtayoH tva ad A,ma ad A iti sthite akArayoH pararUpe dakArasya yatve ca tvayA mayA iti sidhyatItyarthaH / nanu 'yo'ci' iti sUtrasthAne 'acye' iti sUtramastu / ajAdivibhaktau yuSmadasmadorantyasya ekAraH syAditi tadarthaH / tathAca tvamayoH samastAdezatve'pi tadantyasya akArasya ettve ayAdeze ca kRte tvayA mayeti sidhyatItyasvarasAdAha-yuvakAbhyAmAvakAbhyAmiti ca na sidhyediti / asati maparyantavacane iti zeSaH / okArasakAra ityAdivacanena bhyAmi TeH prAgakaci tanmadhyapatitanyAyena sAkackayoH sthAne yuvAvAdezayoH yuvAbhyAmAvAbhyAmityeva syAt / kakAro na zrUyeta / yuSmakada asmakadU ityatra maparyantasyaiva yuvAvAdezayostu. buSmadasmadoranAdeze ityAtve yuvakAbhyAm AvakAbhyAmiti nibAMdhamityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / quart jasi 7|2||3|| spaSTam / yUyam / vayam / paramayUyam / paramavayam / atiyUyam / ativayam / iha zeSe lopo'ntyalopa iti pakSe jasaHzI prAptaH 'aGgakArye kRte punarnAGgakAryam' ( pa 93 ) iti na bhavati / 'Ge prathamayoH-' ( sU 382 ityatra makArAntaraM prazliSya 'am mAnta evAvaziSyate, na tu vikriyate' iti vyA 271 'Ge prathamayoH' iti jasaH ami kRte vizeSamAha - yUyavayau jasi / spaSTamiti / yuSmadasmadormaparyantasya yUya vaya ityAdezau sto jasi parataH iti sugamamityarthaH / yUya abU am, vaya aD am iti sthite pararUpe 'zeSe lopaH' iti maparyantAccheSasya ado lope pariniSThitaM rUpamAha - yUyam bayamiti / paramayUyamiti / yUyavayavidherAGgatvAttadatavidhiriti bhAvaH / zratiyUyamiti / gauNatve'pi tadapravRttau mAnAbhAvAditi bhAvaH / atra zobhAvamAzaya pariharati- iheti / iha 'zeSe lopaH' ityantyalopa iti pakSe dakArasya lope sati avarNAntAt sarvanAmnaH paratvAt jasaH zIbhAvaH prApto na bhavatItyanvayaH / kuta ityata Aha- aGgakArye iti / aGgAdhikAravihite kAyeM kRte sati punaH aGgAdhikAra vihitaM kAryaM na bhavatItyarthaH / tena tvamityatra pararUpe kRte 'ami pUrvaH' ityasya nAnupapattiH / ' jyAdAdIyasaH' iti sUtre 'jJAjanorjA' iti sUtre ca 'aGgavRtte punarvRttAvavidhiH' iti paribhASA sthitA / sA cAtra arthataH upanibaddhA / naca dvAbhyAmityatra tyadAdyatve kRte 'supi ca' iti dIrgho na syAditi vAcyam / 'iyorekasyezsyAdinirdezena tadamityatvajJApanAt / prakRte ca zeSalopasya AGgasya pravRttatvAdAGgaH zIbhAvo na bhavatIti bhAvaH / nanu 'aGgakAyeM' iti paribhASA nAtra pravartate / zIbhAvasya aGgAdhikAra vihitatve'pi aGgAdhikaraNakatvAbhAvAt 'aGgavRtte punarvRttAvavidhiH' iti paribhASAsvArasyena tathaiva pratIteH / ato'tra zIbhAvo durvAra ityasvarasAdAha - De prathamayoriti / 'he prathamayoram' ityatra am m iti makArAntaraM prazli Syate / am ca m ceti dvandvaH / antyo makAraH saMyogAntalopena luptaH / prazliSTazca makAraH amo vizeSaNam, tadantavidhiH / makArAntaH am syAditi labhyate / makAzantasya amaH punarmAntatvavidhAnAt am mAnta eva bhavati / natu tasya vikAro bhavatIti labhyate / ato na zIbhAva ityarthaH / vastutastu makArAntaraprazleSo bhASye adarzanAdupekSyaH / sannipAtaparibhASayaivAtra zIbhAvo na bhavati / dakArasya zeSa / hi tvayatvanimitetarAtmakazeSavibhaktyAtmakasya amaH yuSmadasmadozca sannipAtamAzritya pravRttaH / tataH zIbhAve tu AdguNe yUye vaye iti syAt / tatra ekAdezasya pUrvAntatve prakRtyanupravezAt pratyayasannipAtabhaGgaH / parAditye tu yuSmadasmatsannipAtavirodha ityalam / 1 For Private and Personal Use Only Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [halantapuMji khyAnAdvA / (386) tvamAvekavacane 7 / 2189 // ekasyotI yuSmadasmadormapayantasya tvamau sto vibhkto| (360) dvitIyAyAM ca 7IRI7 // yuSmadasmadorAkAraH syAt / tvAm / mAm / yuvAm / AvAm / (361) zaso n7|1|29|| netyavimaktikaM padam / yuSmadasmadbhayA parasya zaso nakAraH syAt / amo'pvaadH| 'mAdeH parasya' (sU 44) / 'saMyogAntasya lopaH' (sU 54) / yuSmAn / asmA atha dvitIyaikavacanasya amaH he prathamayoH' ityami kRte yuSmad am, asmad am iti sthite-khamAvekavacane / 'yuSmadasmadoranAdeze ityato yuSmadasmadoritpanuvartate / 'maparyantasyA ityadhikRtam / ekavacanazabdo yaugika eva, vacanagrahaNasAma. rthyAt / tdaah-eksyetyaadinaa| tva adU am , ma adU am iti sthite / dvitIyAyAM ca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-yuSmadasmadoriti / 'yuSmadasmadoranAdeze' ityataH tadanu. vRtteriti bhAvaH / zrAkAra iti / 'aSTana A vibhaktau' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / tathAca dvitIyAvibhaktau parataH yuSmadasmadorAkAraH syAditi phalati / 'alo'nsyasya' iti dakArasya bhavati / tva a A am , ma a A am iti sthite pararUpe, svrnn| dIrgha, ami pUrvarUpe ca pariniSTita rUpamAha--tvAm mAmiti / yuvAm AvAmiti / pUrvavat 'dvitIyAyAM ca' ityAtvamiti vizeSaH / 'prathamAyAzca' ityasya atraaprvRtteH| atha zasi vizeSamAha-zaso na / ' prathamayoH' ityataH amityanuvartate / yuSmadasmamayA. miti ca / yuSmadasmadyAM parasya :zasaH am na syAditi labhyate / tathAca amabhAve 'dvitIyAyAM ca ityAtve pUrvasavarNadIdhai 'tasmAcchaso naH puMsi' iti natve yuSmAniti yadyapi puMsi rUpaM sidhyati / tathApi yuSmAn brAhmaNIH pazya, asmAn brAhmaNIH pazya, yuSmAn brAhmaNakulAni pazya, asmAn brAhmaNakulAni pazya, iti strInapuMsakayonaM sidhyet / ato nedaM sUtra zasaH aniSedhaparam / kiM tu zasA nakAro'tra vidhIyate ityabhipretya, tarhi zaso naH iti prathamA kuto na bhUyate ityAzaya AhanetyavibhaktikaM padamiti / luptaprathamAvibhaktikamityarthaH / tatazca phalitamAha-yuSmadasma. yAmityAdinA / amo'pavAdaH iti / prathamayoH' iti prAle eva nasvavidhestadapavA. datA / yuSmad as , asmad am iti sthite 'dvitIyAyAM ca' ityAtve anena zaso nakAraH / sa ca 'alo'ntyasya' iti nAntyasyetyAha-zrAdeH parasyeti / saMyogAntasyeti / akArasya nakAre kRte sakArasya lopa iti bhAvaH / yadyapi zAsa: ami kRte'pi akAra. sya nakAre makArasya saMyogAntalope yuSmAn asmAniti sidhyati / tathApi 'satyapi sambhave bAdhanaM bhavati' iti nyAyAnnatvasya, ampvaadtvmaashritm| kiMca ami kRte prathamayo' ityatra makArAntaraprazleSapakSe akArasya nakAre makArasya saMyogAntalopo nasyAdityalam / For Private and Personal Use Only Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 273 n / (362) yo'ci / 7 / 2 / 62 // manayoryakArAdezaH syAdanAdeze'jAdI para. taH / tvayA / mayA / (393) yuSmadasmadoranAdeze 7RIanayorAkAraH syAdanAdeze halAdau vibhako / yuvAbhyAm / AvAbhyAm / yuSmAbhiH / asmAbhiH / (284) tubhyamahyau Gayi // 2 // 65 // anayormaparyantasya tubhyamahyau sto yi / amAdezaH 'zeSe lopaH' (sU 385) / tubhyam / mahyam / paramatubhyam / prmmtym| atitubhyam / atimahyam / yuvAbhyAm / bhAvAbhyAm / (395) bhyaso bhyam 1 // 30 // bhyaso bhyam abhyam vA AdezaH syAt / prAyaH zeSe lopasyAnasya. atha tRtIyA vibhaktiH / yuSmad mA asmad A iti sthite / yo'ci| 'yuSmada smadoramAdeze ityanuvartate / 'mana mA vibhaktI itthataH vimatAviti cAnuvartate / macIti-vibhaktivizeSaNam / tavAdividhiH / tadAha-anayoriti / yuSmadasmadorantvasyetyarthaH / aci kim ? yuvAbhyAm / anAdeze kim ? svat, mat / 'pasamyA at ityavAdeze sati na yatvam / yuSmad bhA, masmad A ityatra 'svamAvekavacane iti maparyantasya tvamAdezayoH dakArasya yatve paraspe ca rUpamiti bhaavH| yuSmadasmadoranA* deze / 'aSTana A vibhaktI' ityataH A iti vibhakkAviti caanuvrtte| 'rAyo hali' ityato halItyanuvRttaM vibhaktivizeSaNam / tadAdividhiH / tadAha-anavoriti / yuSmadasmadoransyasyetyarthaH / vastutastu haloti nAnuvartanIyam , yoci' ityajAdau yatva vidhAnena parizeSAdeva ttsiddhH| yuvAbhyAm / bhAvAbhyAmiti / yuSmad bhyAm , asmada bhyAm iti sthite, yuvAbAdevAyoH dakArasya mAtve savarNadIrgha iti bhAvaH / atra halI. tyanuvRttau 'yoci hatyalpAhaNaM mAstu / halAdAvAtvasya vizeSAvahitatvAdeva yatva nivRttisiddheriti bhASye spaSTam // yussmaabhiH| bhasmAbhiriti / 'yudhmadasmadoranAdeze ityA. tve savarNadIrgha iti bhaavH|| .. atha caturthI vibhktiH| yuSmad e, asman e iti sthite 'tvamAvekavacane' iti prApte / tubhyamajhau Dayi / ke ityasya sasamyekavacanaM Dyoti / 'yuSmadasmadoranAdeze ityato yuSmadasmadorityanuvartate / maparyantasyetyadhikRtam / tadAha-anayoriti / yuSmadasmadorityarthaH / zramAdeza iti / 'he prathamayoH ityaneneti shessH| zeSe lopa iti / ado dasya vA lopa ityarthaH / 'ami pUrvaH iti matvAha-tubhyam / madyamiti / paramatubhyamiti / tubhyamayavidhyorAGgatvAttadante'pi pravRttiriti bhAvaH / atitubhyamiti / gauNatve badapravRttau mAnAbhAvAditi bhAvaH / yuvAbhyAm / bhAvAbhyAmiti / tRtIyAdvivacanavaditi sAvaH / bhyaso bhyam / bhyam abhyamiti vA chedaH / tadAha--bhyasa iti / yuSmadasmajyA parasyeti zeSaH, 'yuSmadasmanayAM so'' itytstdnuvRtteH| nanu bhyamAdezapaye pA0 18 For Private and Personal Use Only Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir simAntakaumudI [ halanta(lita jopasva eva / kAmaparibhASayA evaM na / abhyam tu pakSadvaye'pi sAdhuH / yumabhyam / bhasmabhyam / (366) ekavacanasya ca 71 // 32 // nAmpA paJcamyokarakAsya yat syAt / svat / mat / 'seca' iti suvacam / yuvAbhyAm / bhASAbhyAm / (197)paJcamthAt 71 / 31 // bAbhyo paJcamyA bhyaso'tsyAt / supatA bhasmat / (38) tabamamau usi // 2 // 16 // anayomaparyantasya tavajayostogasi / (36) yuSmadasmadgayAM uso'z 1 // 27 // saSTam / taba mama / yuvayoH / AvayoH / (400) sAma mAkam // 1 // 33 // mAmbA yo lopaH' ityado lope yuSmammamasmabhyamiti makArAdakAro na bhUyetetyata AhabhASa iti / lakSvAnurodhAdiha antyalopapakSa evAzrayaNIyaH / nanvantyalopapakSe dakArasya lope sati bahuvacane jhalyet' ityettvaM syAdityata Aha-tatrAGgavRtteti / bhAvRtta punarvRttAvavidhiH iti paribhASayetyarthaH / ajhe vRttaM vartanaM yasya tat anAvRttaM, tasmin kAyeM pravRtte sati anyasya aGgakAryasya vRttau pravRttiviSaye avidhiH vidhirnAstItyathaH / prakRte ca zeSalope aGgakAyeM pravRtte sati, anyat aGgakAryamettvaM na bhavatIti bhAvaH / abhyam sviti / abhyamAdezastu TilopapakSe antyalopapakSe ca anukUla ityarthaH / tatra antyalopapakSe abhyamo jhalAditvAbhAvAttasmin pare ettvaM na / kintu paraspe sati yuSmabhyam asmabhyam iti sidhyati / TilopapakSe tu aGgasya adantatvAmAvA. dapi ettvaM n| atha paJcamI vibhaktiH / ekavacanasya ca / 'yuSmadasmadyAM so'' ityato yuSmadasmajhyAmityanuvartate 'paJcamyA at' iti c| tadAha-AbhyAmiti / yuSmadasmadyAmi. tyarthaH / anekAlatvAt sarvAdezaH / 'na vibhaktau iti tasya nettvam / svat mat iti / yuSmad as , asmad as iti sthite tvamAdezayoH kRtayoH useH adAdeze sati para. rUpe 'zeSe lopa' iti ttilopH| antyalopapakSe dakAralope sati trayANAmakArANAM paraspamiti bhAvaH / suvacamiti / lAvAditi bhAvaH / paJcamyA at / 'yuSmadasmadyAM uso'z' ityato yuSmadasmadyAmityanuvartate / bhyaso bhyam ityato 'bhyasa' iti / vadAha-AbhyAmiti / yuSmadasmayAmityarthaH / yuSmat asmditi| yuSmad bhyas , a. smad bhyas , iti sthite mpasaH adAdezaH zeSalopazca / . atha SaSThI bibhaktiH / tavamamau Gasi / 'yuSmadasmadoranAdeze' ityato yuSmadasmadori. svAnuvartate / maparyantasyetyadhikRtam / tadAha-anayoriti / yuSmadasmadorityarthaH / "svamAyekavacane' ityasyApavAdaH / yuSmadasmadbhayAM so'z / spaSTamiti / yuSmadasmanyAM samara svAditi sugamamityarthaH / zittvAt sarvAdezaH / tava mameti / yuSmada For Private and Personal Use Only Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 275 parasya sAma mAkam syAt / bhAvinaH suTo nikRzyartha sasuTakanirdezaH / yuSmAkam / asmAkam / tvayi / mayi / yuvayoH / AvayoH / yuSmAsu / bhasmAsu // __ samasyamAne vyekaravavApinI yussmdsmdii| . as , asmad as , iti sthite maparyantasya tavamamAdezayoH kRtayoH azAdeze dakArAt pUrvayorakArayoH pararUpe ado lopaH / antyalopapakSe dakAralopaH, trayANAmakArANAM pararUpamiti bhaavH| yuvayoH / zrAvayoriti / yuSmad os , asmad mos iti sthite maparyantasya yuvAvAdezayoH "yo'ci' iti dasya yatve pararUpamiti bhaavH| sAma prAkam / pANyAmiti / 'dhuSmadasmadrayAM uso'z' ityatastadanuvRttariti bhAvaH / sAma iti / sakAreNa sahita: Am sAm tasyetyarthaH / sasudakasya mAma iti yAvat / nanu yuSmad Am , asmad Am iti sthite avarNAt paratvAmAzat suTo na prasaktiH / naca zeSe lopaH iti dasya lope kRte avargAt paratvamastIti vAcyam / AkamAde. zAprAka bhanAdezatayA zeSalopalyaivAtrAprasake sasudakanirdezo'nupapanaH vyarthazcetyata Aha-mAvinaH iti / bhaviSyata ityarthaH / yadi tu Ama Akam ityevocyeta, tarhi AmaH AkamAdeze kRte dakArakhya zeSalope sati sthAnivattvena AkamAdezasya AmsAt tasya ca avarNAtparatvAt suDAgamaH syAt / tata etvaSatvayoryuSmeSAkam , asmevAkamiti syAt / ataH sasuTakanirdezaH / yadyapi AkamAdezapravRttikAle suTo naprasaktiH / tathApi AkamAdezottaraM dakAralope kRte sthAnivattvena yaH suT bhAviSyati, talyApi sthAnaSaSThayAH svIkaraNAnnivRttirbhavati / anyathA sasuTakanirdezavaprathAditi bhAvaH / yadi tu zeSasya lopa evAzrayIte, tadA kRte'pyAkamAdeze ado lope a. varNAt paratvAbhAbAdeva suddhA prasaktyabhAvAt sasuTukanirdezo mAstu / yuSmAkam, asmAkamiti / AkamAdeze kRte ado lope rUpam / dakAralope tu savarNadIrghaH / etadarthameva dIrghocAraNam / anyathA pararUpApattaH / na cAkAroccAraNasAmarthyAdeva pararUpanirAsa iti vAcyam , kamAdeze prApte 'bahuvacane jhalyet' ityettvanivRttyA caritArthasvAdisyalam / tvayi myiiti| yuSmad i, asmad i iti sthite maparyantasya tvamAdezayoH yo'ciH iti dasya yatve pararUpe rUpamiti bhAvaH / yuvayoH pAkyoriti / prAgvat / yuSmAsu asmAsviti / 'yuSmadasmadoranAdeze' iti dakArasya Atve savarNadIrgha iti bhAvaH / / . 'tvamAvekavacane hatyatra 'yuvAvau dviSavane' ityatra ca ekavacana dvivacanazabdau yau. miko, matu pratyayaparAviti sthitam / tatphalaM zlokacatuSTayena sabgRhNAti-samasyamAna iti / tatra prathamazloke cedityanantaram apItyadhyAhAryam / yadi samasyamAne yuSmadasmadI dvayekatvavAcinI tadA samAsArthaH anyasalyAcedapi yuvAyau tvamAvaSi For Private and Personal Use Only Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . siddhAntakaumudI [ halantapuMlita samAsArtho'nyasaGkhyazcetsto yuvAvo tvamAvapi // 1 // subaschassu parata AdezAH syuH sadaiva te / svAhI yUyavayau tubhyamayau tavamamAviti // 2 // ete paratvAbAdhante yuvAvau viSaye svake / svamAvapi pravAdhante pUrvavipratiSedhataH // 3 // - staH ityanvayaH / tvAm mAM vA atikrAntaH atikrAntau, atikrAntAH iti, yuvA. mAvAM vA atikrAntaH, bhatikrAntI, atikrAntAH iti ca vidmahe 'atyAdayaH kAntA. carthe dvitIyayA' iti samAsaM labhamAne yuSmadasmadI dvitvaikatvAnyataraviziSTArthavAcinI yadA, tadA samAsArtho mukhyavizeSyabhUtaH anyasaMkhyazcedapi yuSmadasmadarthagatasaMkhyApe. kSayA anyasaMkhyAkazcedapi yuSmadasmadarthagatadvitve yuvAvau tadarthagataikatve tvamau ca dvivacanaikavacanapratyayaparatvAbhAve'pi bhavataH, yuvAvAdezavidhau dvivacanazabdasya, tvamA. dezavidhau ekavacanazabdasya ca yaugikatvAzrayaNAt / ekavacane pratyaye paratastvamAdezo, dvivacane pratyaye parato yuvAvAvAdezau hatyarthAzrayaNe tu tvAm mAM vA atikrAnto, a. tikrAntAH iti vigrahe atiyuSmadUzabde atyasmazabde ca yuSmadasmadodvivacane bahuvacane ca pratyaye pare tvamau na syAtAm / tathA yuvAmAvAM vA atikrAntaH, atikrAntau, atikrAntAH iti vigrahe yuSmadasmadorekavacane bahuvacane ca pratyaye pare yuvAvo na syAtAmityavyAptiH syAdityarthaH / * nanu yuSmadasmadodvayarthakatve yuvAvo, ekArthakatve tu tvamau iti kiM sArvatrikam ? netyAha-sujaslehassu iti / dvitIyazloke'smin uttarArdha tvAhAvityAdi tattatsUtrapratIkagrahaNam / itItyanantaraM ye ityadhyAhAryam / 'tyAhau sau, yUyavayau jasi, tumya. majhau yi, tavamamau Gasi' iti sujasleDassu ye AdezAH vihitA te atiyuSmadatyasmacchabdAbhyAm ekadvibahvarthavRttitve'pi syurityarthaH / nanu tatrApi dvayarthakatve yu. vAvI, ekArthakatve tvamau kuto netyata Aha-ete iti / tRtIyAloke pUrvArdhamekaM vA. kyam / ete tvAhAdayaH, svake svIye viSaye sujasAdau, yuvAvau baadhnte| kutaH ? para. svAt / yuvAvApekSayA eteSAM paratvAdityarthaH / nanvastvevaM svAhAdimiryuvAvayorvAdhaH / tvamau tu tebhyaH parau kathaM tairSAdhyetAmityata Aha-tvamASapIti / puurveti| vipratiSedhe sati pUrva puurvviprtissedhH| 'sumsupA' iti smaasH| tRtIyAntAttasiH / vipratiSedhasUtre parazabdasya iSTavAcitayA kvacidvipratiSedhe pUrvakAryasya pravRsyAzrayaNAditi bhAvaH / pratyavottarapadayozca' iti sUtrabhASye tu 'tvamAvekavacane' iti sUtre 'zeSa' ityanuvayaM jansamignavibhaktiSu' iti vyAkhyAtam / For Private and Personal Use Only Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / duvyekasaGkhyaH samAsArtho bahnarthe yuSmadasmadI / tayoravyaikatArthatvAnna yuvAvau zvamau ca na // 4 // tvAm mAM vA atikrAnta iti vigrahe atitvam / atyaham | atitvAm / atimAm / atiyUyam / ativayam / atitvAm / atimAm / atitvAm / atimAm / atitvAn / atimAn / atitvayA / atimayA / atitvAbhyAm / atimAbhyAm / atitvAbhiH / atimAbhiH / atitubhyam / atimahyam / atisvAbhyAm | atimAbhyAm / atizvabhyam / atimabhyam / GasibhyasoH bhatitvaatitvat / matimat / atimat / bhyAmi prAgvat / atitava / atimama / : 277 tadevam svamAvekavacane, yuvAvau dvivacane' ityatra ekavacana dvivacanazabdaboryogikatvAzrayaNasya avyAptiparihArArthatvamuktvA ativyAptiparihArArthatvamAha-duSyekasakhya iti / caturthazloke'smin yadA tadetyadhyAhAryam / yadA yuSmAn asmAn vA atikrAntau atikrAntaH iti vigrahe samAse sati dvitvaikasvaviziSTaH samAsArthaH samAsasya mukhyavizeSyabhUtA, yuSmadasmadI tu bahvartha, tadA yuvAyau tvamau ca na staH, tayoH yuSmadasmadoH dvitvaiktvvishissttaarthktvaabhaavaat| yuvAvavidhau tvamavidhau ca yuSmadasmadordvitvaikatvaviziSTavA citve satyeva pravRtterANAt / dvivacane ekavacane ca pratyaye parataH ityarthAzrayaNe tatrAtivyAptiH syAdisvarthaH / atra 'pratyayottarapadayozca' iti sUtre bhASye 'tricaturyuSmadasmadgrahaNeSvarthahaNam' iti vArtikavyAkhyAvasare 'yuvAvo dvivacane' 'tvamAvekavacane' ityatra dvivacanekavacanazabdayo yaugikasvA zrayaNamupakSinya yuvAm AvAM vA atikrAntaH, atikrAntau, atikrAntAH iti vigrahAn pradarzya, tvAm mAM vA atikrAntaH, atikrAntau, atikrAntA:, iti ca vigrahAn pradarzya, atiyuSmadatyasmacchandayoH sujasTesabhyo'nyatra sarvAsu vibhaktiSu ekadvibahuvacaneSu sarvatra yuvAvAdezau tvamAdezau ca udAhRtya pradazitau / sujasGas tu tvAhau yUyavayau tubhyamahyau tavamamau ityeta evAdezAH udAhRtAH / tadidaM zlokacatuSTayena saMgRhItam / tadidAnIM tatprapaJcanaparabhASyAnusAreNodAhRtya pradarzayati - tvAm mAM vA zratikrAntaH ityAdinA / atikrAntau atikrAntAH iti ca vigrahayorupalakSaNamidam / vigrahe ityanantaraM 'rUpANi vakSyanta' iti zeSaH / sujasDeGasabhyo'nyatra sarvAsu vibhaktiSu ekadvibahuvacaneSu maparyantasya tvamAveva bhavataH / avaziSTaprakriyAstu kevala yuSmadasma. ijjJeyAH / sujasDeDas tu tvAhau yUyavayau, tubhyamau tavamamau ityete evAdezAH pUrvavipratiSedhAt tvamau bAdhitvA bhavanti / tatazca sumaheDastu kevalayuSmadasmadvadeva For Private and Personal Use Only Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 278 / siddhAntakaumudI [ halantapuMlliA - atisvayoH atimayoH / bhatisvAkam / atimAkam / atitvayi / atimayi / atisvayoH / atimayoH / atitvAsu atimAsu // yuvAm bhAvAM vA atikrAnta iti viprahe subasvassu prAgvat / auSamaoTsu-patiyuvAm / atiyudhAm / matiyugAm / asyAvAm / atyAvAm / atyAvAm / atiyuvAn / atyAvAn / atiyuvayA / atyAvayA / atiyuvAbhyAm 3 / atyAvAbhyAm 3 / atiyuvAbhiH / bhatyAvAbhiH / bhyasi-atiyuvabhyam / atyAvabhyam / limbaso:-atiyukt / bhaniyukt / atyAvat / asyAvat / osi-atiyukyoH / batiyuvayoH / - yoH / atyAvayoH / matiyuvAkam / asyAvAkam / atiyuvayi / asyAvani : atiyuvAsu / atyAvAsu // yuSmAnasmAnyA atikrAnta iti viprahe sujasDevarasu. prAgvat / auSamjhauTsa-atiyuSmAm / bhatiyuSmAm / atiyuSmAm / atyasmA. m / asyasmAm / asyasmAm / atiyuSmAn / atyasmAn / atiyuSmayA / satya. rUpANIti niSkarSaH / atitvAkam pratimAkamiti / nanu, 'sAma Akam' iti sasuTakaniH dezAvatra AmaH suTsambhavaH tatraivAkam , nacAtra suT smbhaavyte| iha yuSmadasmado. rupasarjanatvena sarvanAmatvAbhAvAt / suTaH sarvanAmnaH parasyAmo vihitatvAditi cet , maivam-sasuTakatvasya sambhAvanAmAtraviSayatvAt / evaM ca suTa yatra sambhaviSyati tatra suTo nivRtyartha sasuTakanirdezaH / yatra tu suT na sambhavati, tatra kevalasya AmA suTa / atra ca 'pratyayottarapadayozca' iti sUtre atitvAkamatimAkamiti bhASye tadudAharaNaM pramANamityAstAM tAvat / tadevamupasarjanayoH yuSmadasmadorekArthavAcitve udAharaNAmyuktvA vyarthavAcitve udAharati-yuvAm AvAM vA atikrAnta iti / atikrAntI, atikrAntAH iti vigrahayorupalakSaNam / atra yuSmadasmadodvayarthavRttitvAt sujasDesbhyo'nyatra sarvAsu vibhaktiSu ekadvibahuvacaneSu maparyantasya yuvAvAyeva bhavataH, abaziSTAstu prakriyAH kevalayuSmadasmadvat jJeyAH / sujasaDejassu tu tyAhau yUyavayau tumbA mahyau tavamamau ityete evAdezAH paratvAdhuvAvAdezau bAdhitvA pravartante / sujasssu kevalayuSmadasmadvadeva rUpANIti niSkarSaH / atha yuSmadasmadorupasarjanayorthavAmitva udAharaNAnyAha-yuSmAn asmAnveti / yuSmAnasmAnvA, atikrAntaH, atikrAntI, atikrAntAH iti vigraheSvityarthaH / yekasaMkhyaH samAsAH iti caturthazlokasyodA. haraNAnyetAni / atra yuSmadasmadorekavyarthavAcitvAbhAvAt sujaskaranyo'nyatra maparyantasya kApi na tvamau nApi yuvaavii| u.prathamayoH' ityAyAstu bhavantyeva / sujastokassu tu tvAhI yUyavayau tubhyamayau tavamamau ityete bhavantyeva / teSAmekayavinepanivandhanatvAbhAvAt / prAgvaditi / kevlyussmdsmdvdityrthH| .. For Private and Personal Use Only Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 276 smayA / atiyuSmAbhyAm 3 / atyasmAbhyAm 3 / atiyuSmAbhiH atyasmAbhiH / bhyasi atiyuSmabhyam / atyasmabhyam / asibhyaso:-atiyuSmat 2 / atyasmat 1 / bokhi-atiyuSmayoH / bhatiyuSmayoH / atyasmayoH / atyasmayoH / a. tiyuSmAkam / atyasmAkam / atiyuSmayi / bhatyasmayi / atiyuSmAsu / asyasmAsu / (401) padasya / 1216 // (102) padAt / 117 // (403)manudA sarvamapAdAdau 11 // ityadhikRtya / (404) yuSmadasmadoH bIpI dvitIyAsthayo(nAvo 11 / 120 // padAraparayorapAdAdau sthita yolamA pASAdivizidhayorvA nau ityAdezo staH / to cAnudAttau / (405) bahuvacanasya vasnaso // 21 // uttaviSayoranayoH SaSThayAdibahuvacamAntayorvasnaso staH / vanAyorapavAdaH / (106) temayAvekavacanasya 1 // 22 // uktavidhayo. ranayoH SaSThIcatudhye kavacanAntayoste meM etau staH / (107) tvAmo dvitIyAyAH 23 // divAkavacanAnTayoskhA mA etau stH| zrIzarAvatu mApIha dattAte me'pi zarma saH / padasya / padAt / anudAttaM sarvamapAdAdau / ityadhikRtyeti / vidhayo vakSyanta iti shessH| ahamasva prathame pAde imAni sUtrANi paThitAniH / tatra 'padasya ityetat 'apadAntasya mUrdhanya taH prAgadhikriyate / 'padAt' ityetattu 'kutsane ca supyagotrAdau' ityataH prAgapikriyate / 'anudAttaM sarvamapAdAdau iti padatrayaM tu A pAdasamApteH adhikriyate iti bhASyAdiSu spaSTam / yuSmadasmadoH sssstthii| SaSyAdiviziSTayoriti / SaSThIcatu. dvitIyAbhiH saha viData iti SaSThIcaturthIdvitIyAkhyau, tayoriti vigrahaH / SaDyA. diviziSTayoriti yAvat / SaSThIcaturthIdvitIyAsu parataH tiSThata iti vigrahastu na bhava. ti / 'padasya' ityadhikAravirodhAt / padasyetyanuvRttaM hi dvivacanena vipariNataM SaSThIca. tudvitIyAsthayorityasya vizeSaNam / na hi SaSThayAdivibhaktiSu parata padatvamA sti / bhyAmAdau tatsattve'pi taditaratra dvitIyAdau tadabhAvAt / sthagrahaNasya tu prayojana mUla evaM vakSyate / bahuvacanasya vsnsau| uktavidhayoriti / SaSTyAdiviziSTayoryuSmA dasmadorityarthaH / temayAvekavacanasya / SaSThIcaturthekavacanAntayoriti / atra dvitIyAgrahaNaM mAsuvasate, tatra tvamAdezayorvakSyamANatvAt / 'temayo' iti sUtre tezca mekha temayAviti hi iti bhAvaH / ayamapi vAMnAvorapavAdaH / tvamau dvitiiyaayaaH| tvAzca mAzceti ki / ekavacanasyetyanuvartate / tadAha-dvitIyetyAdinA / / -atha vimatikramalasadvitIyAcatuSiSThIkrameNa ekadvibahuvacanakrameNa codAharavimazaH ityAdi zlokadvayena / 'tatra zrIzastvAvatu mApIha' iti prathamaH pAdaH / vi. For Private and Personal Use Only Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 280 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI svAmI te mespi sa hariH pAtu vAmapi nau vibhuH // 1 // sukhaM vAM nau dadAtvIzaH patirvAmapi nau hariH / [ ilantapuMliGga naH zivaM vo no dadyAtsebhyo'tra vaH sa naH // 2 // padAtparayoH kim / vAkyAdo mA bhUt / tvAM pAtu mAM pAtu / apAdAdau kim / 'vedairazeSaiH saMvedyo'smAn kRSNaH sarvadAvatu / ' sthagrahaNAccchrayamANavibhakti - 1 | IzaH patiH viSNuH tvA mA api pAtu ityanvayaH / atra tvAm, mAm iti didImaikavacanAntayoH tvAmA ityAdezau / dattAtte me'pi zarma sa iti / sa zrIzaH te meki zarma sukhaM dattAdityanvayaH / 'du dAn dAne' AziSi loTi dattAditi rUpam / daNa diti kvacit pAThaH / atra tubhyam mAm iti catuthyaikavacanAntayoH te me ityAdezau / svAmI te me'pi sa haririti / atra tava mama iti SaSThayekavacanAntayoH te me Adezau / pAtu vAmapi nau vibhuriti / vibhuHsarvavyApakaH vAM nau api pAtu ityanvayaH / atra yuvAm AvAm iti dvitIyAdvivacanayoH vAM nau ityAdezau / sukhaM vAM nau dadAvIza iti / nau ityanantaramapizabdo'dhyAhAryaH / atra yuvAbhyAm AvAbhyAm iti caturthIdvivacanAmsayoH vanAvau / patirvAmapi nau haririti / atra yuvayoH Avayoriti SaSThIdvivacanAntayoH vAMnAvau / so'vyAdvo na iti / saH hariH vaH naH api avyAt rakSatAt ityarthaH / atra yuSmAn asmAn iti dvitIyAbahuvacanAntayoH vasnasau / zivaM vo no dadyAditi / zivamiti zubhamucyate / na ityanantaram apItyadhyAhAryam / atra yuSmabhyam, asmabhyam iti caturthIbahuvacanAntayoH vasnasau / sevyo'tra vaH saH naH iti / sa hariH vaH naH api sevyaH bhajanIya ityarthaH / 'kRtyAnAM kartari vA' iti SaSTI / atra yuSmAkam, asmAkam iti SaSThIbahuvacanAntayoH vasnasau / svAM pAtu mAM pAviti / atra yuSmadasma-doH padAt paratvAbhAvAt 'svAmau dvitIyAyAH' iti na bhavatItyarthaH / yadyapyatra asma-: cchabdasya prAviti padAt paratvamasti tathApi bhinnakAlaM vAkyadvayamiha vivakSitamityadoSaH / saMvedyo'smAniti / atrAsmacchabdasya pAdAdau sthitatvAnnAdezaH / yathapyanuSTupchandasko'yaM zlokaH / tatra ekaikaH pAdaH aSTAkSaraH iti sthitiH / tatra sandhyabhAve 'asmAn kRSNaH sarvadA'vatu ityasya navAkSaratvAnna pAdatvam / kRte tu sandhau okArasya parAditve sati aSTAkSaratvavyAghAtaH / saMvedy ityasya padatvAbhAvAt a 1 1 1 pradAt paratvAbhAvazca / pUrvAntatve tu smAnityasya pAdAdisthitasya nAsmaccha. thaa| tathApi saMvedyo ityekAdezaviziSTasya pUrvAntatvAtH padatvam / smAnityasya sukadezavikRtanyAyena dvitIyAntAsmacchabdarUpatvam / vastutastu okArasya pUrvAmahatvAt / saMbedho ityasya padatvam, smAnityAdesTAkSaratvaM ca parAdityAcyAsma For Private and Personal Use Only Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 281 % 3A kayoreva / neha iti yuSmaraputro bravIti / isyasmatputro bravIti / 'samAnavAkye nighAtayuSmadasmadAdezA vatavyAH' (vA 4714) / 'ekati vAkyam' (1199) / teneha ma / modanaM paca, tava bhaviSyati / iha tu syAdeva / 'zAlInA te bodanaM dAsyAmi' iti / 'ete vAMnAvAdaya AdezA ananvAdeze vA vaktavyAH' (vA 4715) / anvAdeze tu nityaM syuH / pAtA te bhakto'sti,. bhAtA. tava bhakto'stIti vA / tasmai te nama ityeva (108) na capAhAhaivayukte // 1 // 24 // sadarUpatA / 'ubhayata AzrayaNe nAntAdivat' iti tu nAstIti iNdhAtau nirUpa. vimAmaH / kecittu 'apadAdau kiM, yuSmAn rakSatu govindo'smAn kRSNassavadAvatu' iti pradAharanti / tana, yuSmAnityasya padAt paratvAbhAvAdevAprA / asmAnityasya tu padAt paratve'pi samAnavAkyasthapadAt prtvaamaavaat| - yuSmadasmadopaDItupIritIyAntayoH ityeva satyavAna , kiMsthAhaNena / sthAhaNe'pi niraspaivAryasya kAmAdityata Aha-svagrahaNAditi / sthAdhAtuH mahAnau vartate / 'samaye tiDa supIka' iti yayA / samaye maryAdAyAM viSaye anuvRtti mA hAsIriti gamyate / tatasa SaSThIcaturthIdvitIyAH tiSThataH, na parityajataH iti jyu. patirvivakSitA / SaSyAdivibhaktIraparityajatorityarthaH / alusapathyAdivimaktivi. ziTaporiti phalatIti bhAvaH / iti yuSmaraputra iti / padAt paratvaM sampAdayitum itibamA yuvayoyuSmAkaM vA putrA, AvayorasmAkaM vA putra itiH vigrahaH / atra vimaktelakA lusatvAt bhUyamANavibhaktikatvAbhAvAnAdezapravRttiH / tava putro mama putra iti vigrahastu na, 'pratyayottarapadayozca' iti tatra tvamAdezayorvakSyamANatvAt / samAnavAkye iti / nimittanimittinorekavAkyasthatve ityarthaH / nidhAtazabdaH anudAtta. vAcI / ekatichiti / tilisyanena tibantaM vivakSitam / ekAtira yasyeti vigrahaH / idaM ca vAkyalakSaNametacchAtropayogyeva / tena pAya mRgo dhAvati' ityAdau nAvyAsiriti samarthasUtre bhASye spaSTam / odanamiti / odanaM pacetyekaM vAkyam / tava bhavi. vyatItyaparaM vAkyam / tatazca taveti yuSmacchabdasya bhinnavAkyasthAt padAt paravAbhAvAnnAdeza iti bhaavH| zAlInAmiti / brIhiNAmityarthaH / prakRtivikArabhAve SaSThI / ete vAnAvAdayaH iti / idaM ca 'sapUrvAyAH' iti sUtre bhASye sthitam / dhAteti / mahAdevaM prati vacanametat / anvAdeze tu nityamityasyodAharaNamAha-tasmai te nama ityeveti / atra yo'gniI vyavAT , ya indroM vajUbAhuH' ityAdi pUrvavAkya, draSTavyam / evaMca kiJcitkArya vidhAtumupAsasya kAryAntaraM bodhayituM punarupAdAnAdanvAdezo'yamiti tatra nitya evAdeza iti bhaavH| na cavAhA / ca ityavyayaM samuccaye, vA iti vikalpe, hA ityadbhute, aha iti For Private and Personal Use Only Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 282 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halantapuMliGga 1 cAdipaJcakayoge naite vAdezAH syuH / haristvA mAM ca rakSatu / kathaM tvAM mAM vA na rakSadityAdi / yuktagrahaNAtsA kSAyoge'yaM niSedhaH / paramparAsambandhe tvAdezaH svAdeva / haro harizca me svAmI / (406 ) paiyArthaizvAnAlocane 8|1|25|| acAkSuSajJAnAthairdhAtubhiryoge ete AdezAH na syuH / cetasA tvAM samIkSate / paramparAsambandhe'pyayaM niSedhaH / bhaktastava rUpaM dhyAyati / Alocane tu bhaktasaMvA pazyati cakSuSA / (410) sapUrvAyAH prathamAyA vibhASA ||26|| vidyamAnapUrvAt khede, eva ityavadhAraNe, eteSAM dvandvaH / yukta iti bhAve kaH / tadAha - cAdipaJcakayoge iti / paJcAnAmanyatamena yoge ityarthaH / ete iti / vAMnAvAdaya ityartha: / 'yuSmadasmadoH SaSThI' ityAdisUtrebhyastattadanuvRtteriti bhAvaH / ityAdIti / kRSNo mama hA prasIdati / adabhutamidamityarthaH / kRSNo mamAha na prasIdati / aheti khede / kRSNo mamaiva sevyaH / nanu 'na cavAhAhaiva:' ityevAstu, mAstu yuktagrahaNam / 'vRddho yUnA' ityAdivat tRtI yamaina tallAbhAdityata Aha- durUgrahaNAditi / yatra cAdyathaiH samuccayAdibhiryuSmadasmadarthayoH sAkSAdanvayaH tatraivAyaM niSedha ityarthaH / haro harizceti / atra cazabdasya hariharayoH sAkSAdanvayaH / samuccitayorhariharayoH svAmItyatrAnvayaH / svAmItyasya me ityanenAnvayaH / tatazca cazabdasya asmacchabdena sAkSAdanvayAbhAvAt meAdezasya niSedho neti bhAvaH / pazyAthaizvAnAlocane / darzanaM pazyaH / 'dRzir prekSaNe' ityasmAdata eva nipAtanAt bhAve pratyayaH / 'pAtrA' iti pazyAdezaH / pazyaH darzanam arthoyeSAM te pazyArthAH, tairiti vigrahaH / AlocanaM cAkSuSaM jJAnaM, tadbhinnamanAlocanam, tatra vidyamAnaiH darzanArthakairityarthaH / pazyeti dRzinA jJAnasAmAnyaM vivakSitam, anAlocane iti cAkSuSaparyudAsAt / tadAha-pracAtuSetyAdinA / ceta seti / devetyadhyAhA - he deva manasA tvAM cintayatItyarthaH / parampareti / 'na cavAhA' ityatra yuktagrahaNasAmarthyAt sAkSAtsaMbandhavivakSA yuktA / iha tu tadvivakSAyAM mAnAbhAvAt paramparAnvaye'pi syAdeva niSedha ityarthaH / bhaktastavaiti / devetyadhyAhAryam / iha tabesyasya rUpeNAnvayaH na tu sAkSAt dhyAyatineti bhAvaH / anAlocane ityasya prayojana mAha - bAlocane tviti / pUrvAyAH / vAM nAvAthAdezA ananvAdeze pAkSikAH, anvAdeze tu nityA ityukm| samvAdeze'pi kvacidvikalpArthamidam / sahazabdo'tra salomaka ityAdivat vicamAnavAcI / vidyamAnaM pUrva' yasyA iti vigrahaH, 'tena sahevi tulyayoge' iti vA trihoma prAyikam iti vakSyamANatvAt / prathametyanena tadantaM gRhyate / badA For Private and Personal Use Only Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| . 283 prathamAntAtparayoranayoranvAdeze'pyete AdezAH vA syuH| bhaktastvamapyahaM tena haristvAM trAyate sa mAm / tvA mA iti vA / (411) sAmantritam 21:48 // sambo. dhane yA prathamA tadantamAmantritasaMjU syAt / (412) bhAmantritaM pUrvamavi. ghamAnavat 1172 // spaSTam / agne tava / devAsmAnpAhi / bhamne naya / agna indra varuNa / iha yuSmadasmadorAdezastiGantanipAtaH AmantritanipAtazca na / ha-vidyamAnetyAdinA / parayorityanantaraM yuSmadasmadoriti zeSaH / bhaktastvamiti / deva. dasatyadhyAhAryam / he devadatta tvamapi bhaktaH, ahamapi bhaktaH itynvyH| neti / bhaktatvenetyarthaH / trAyate iti / pAlayatItyarthaH / atra pUrvavAkyopAttayuSmadasmadarthayo. riha punarUpAdAnAdanvAdezo'yam / adha 'tene tyetat pUrva vidhamAnaM padaM, tataH para 'haviriti prathamAnta, tataH parasya yuSmacchabdasyAnvAdeze'pi tvaadeshviklpaa| tathA 'trAvata ityetat pUrva vidhamAna padam , tataH paraM 'saH' iti prathamAntam , tataH parasthAsmacchabdasyAnvAdeze'pi mAdezavikalpaH / 'prAyata' ityetat madhyamaNinyAyena uma. yatra saMbadhyate / tena nimittanimittinoH samAnavAkyasthatvaM, saH ityasya vidyamAna. pUrvatvaM ca bodhyam / sAmantritam / prAtipadikArthasUtropAttA prathamA 'sA' ityanena parAmRzyate / 'saMbodhane ca' ityataH saMbodhane ityanuvartate / tadAha-saMbodhane ityAdinA / tadantamiti pratyayagrahaNaparibhASAlabhyam / mahAsaMjJAkaraNAt saMjJAvidhAvapi tadantagrahaNam / ata eva he hai bho ityAdInAmapi saMjJA siddhA / AmantritaM pUrvamavidyamAnavat / spaSTamiti / anuvartanIyapadAntarAmAvAditi bhAvaH / agne taveti / 'agne tava zravo vayaH' ityadhi agne ityavidyamAnavat / devAsmAnityatra devazabdaH avidyamAnavat / 'agne naya' ityaci agne ityavidyamAnavat / 'agna indra varuNa' ityuci agne ityavidyamAnavaditi bhAvaH / tataH kimityata Aha-iheti / agne tavetyatra, devA. smAnityatra ca yuSmadasmadoH tenasAvAdezau na bhavataH / tava asmAnityanayoH padAt paratvAbhAvAt pAdAdau sthitatvAcca / 'agne nayA ityatra nayeti tiGantasya 'tiGa. tiGaH' ityanudAttatvaM na bhavati / atiGantAt padAt paraM tibantaM nihanyate iti hi tadarthaH / iha ca agne ityatiGantasya avidyamAnavattvAdatiGantAt paratvAbhAvAt nAnudAttatvam / agna indra varuNetyatra tu 'Amantritasya 'ca' iti sarvAnudAttatvaM na bhavati / padAt paramAmantritaM nihanyate iti hi tadarthaH / iha |ca agnezabdasyApiya. mAnavatvena padAt paratvAbhAvAt indrazabdasya nAnudAttatvam / evaM varuNazabdasyApi mAnudAttatvam , tataH prAcInayoH agne indra ityanayo vidhamAnavattvAt / - nanu sarvadA rakSa deva naH' ityatra kathaM nasAdezaH, devetyasyAvidyamAnavavAdityasa For Private and Personal Use Only Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 284 siddhAntakaumudI [ halantapuMliGga - 'sarvadA rakSa deva naH' ityatra tu devetyasyAvidyamAnavadbhAve'pi tataH prAcInaM rotyeta. dAzrityAdezaH / evam 'imaM me gajeM yamune' iti mantre yamuna ityAdibhyaH prAcInAnAmA. mantritAnAmavidyamAnavadbhAve'pi mezabdamevAzritya sarveSAM nighAtaH / (413) nAma: trite samAnAdhikaraNe sAmAnyavacanam ||73||vishessyN sAmAnAdhikaraNe vizeSaNe Amantrite pare nAvidyamAnavatsyAt , hare dayAlo naH pAhi / agne Aha-sarvadeti / lakSmIpate te'ghriyugaM smarAmi' 'pratAparudra te khyAtiH' ityAdI tute iti vibhaktipratirUpakamavyayam, tatra AmantritasyAvidyamAnavatvAt yuSmadUzabdasya pAdAdisthatvAt / evamiti / 'imaM me gaGge yamune' iti mantre sarveSAM nighAta ityanvayaH / 'Amantritasya ca' ityanudAttatvamityarthaH / sarvazabdaM vizinaSTi-yamuna ityAdibhyaH prAcInAnAmiti / iti AdiyeSAmiti vigrahaH / AdinA sarasvatIzutu. drItyanayograhaNam / tadguNasaMvijJAno bahuvrIhiH / yamune, sarasvati, zutudri ityeteSu ekaikasmAtprAcInAnAM gaGga, yamune, sarasvati ityeSAM sarveSAM nighAta ityarthaH / zutu. drizabdasya tu anudAttatvaM netyavivAdam , tasya dvitIyapAdAdisthatvAt / 'Amantritasya ca' ityatra 'padasya, padAt , anudAttaM sarvamapAdAdau ityanuvRtteH 'imaM me ityaco jagatIcchandaskatayA sarasvatItyantaprathamapAdasya dvAdazAkSarasya samApteH / nanu gajhe ityasyAnudAttatvamucitam , tasya me iti padAt prtvaat| yamune, sarasvati ityanayostu nAnudAttatvasaMbhavaH, tataH prAcInayoH ga yamune ityanayoravidyamAnavattvena padAt paratvAbhAvAdityata Aha-AmantritAnAmavidyamAnabadbhAve'pi mezabdamevAzrityeti / AmantritAnAM madhye gaGge yamune ityanayoravidyamAnavadbhAve'pIti yojanIyam / evaMca ityAdibhya iti sarveSAmiti ca bahuvacanamanupapannamityapAstam / kacit pustakeSu yamuna ityAdiprAcInAmantritAvidyamAnavadbhAve'pIti pATho dRzyate / tatra AdinA sarasvatItyetaducyate / yamune. sarasvatItyAbhyAM prAcInayorAmantritayoravidyamAnavamA. ve'pIti sugamameva / ayaMca nighAtaH padakAle spaSTaM shruuyte| nAmantrite / Amantritam avidyamAnavadityanuvartate / sAmAnyavacanamityanena vize. vyasamarpakaH zabdo vivakSitaH, vizeSyasya vizeSaNApekSayA sAmAnyarUpatvAt / tena ca vishessnnmaakssipyte| samAnAdhikaraNe iti tatrAnveti / samAnam adhikaraNaM yasyeti vigrahaH / samAnazabda ektvprH| vizeSyabodhakazabdena abhedasaMsargeNa ekArthavRttitvaM vivkssitmityaashyenaah--vishessymityaadinaa| hare dayAlo iti / atra dayAlo iti samAnAdhikaraNavizeSaNe pare harizabdo nAvidyamAnavat / tatazca dayAlo ityalyAvidya. mAnatve'pi hare hati padAt paratvAnnasAdeza iti bhAvaH / agne tejasviniti / haha For Private and Personal Use Only Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11 ] bAlamanoramAsahitA | tejasvin / 'vibhASitaM vizeSavacane' ( sU 3655) / atra bhASyam ' bahuvacanamiti vakSyAmi' iti / bahuvacanAntaM vizeSyaM samAnAdhikaraNe Amantrite vizeSaNe pare avidyamAnavadvA / yUyaM prabhavaH devAH zaraNyAH, yuSmAnbhaje, vo bhaje iti vA / ihAnvAdeze'pi vaikalpikA AdezAH / supAt-supAd / supAdau / supAdaH / supAdam / supAdau / (414) pAdaH pat 6 |4| 130 // pAcchandAntaM yadaGgaM bhaM tadavayavasya pAcchabdasya padAdezaH syAt / supadaH / supadA / supAdbhyAmityAdi / iti dAntAH // agni manyatotyabhimat- agnimad / agnimayau / agnimathaH / abhimabhyAmityAdi / iti thAntAH // 'vig-' ( sU 373 ) ityAdisUtreNAceH supyupapade kvin / (415) aniditAM hala upadhAyAH kGiti 6|4|24|| 285 tejasvimiti vizeSaNe pare agne ityasya avidyamAnavatvAbhAvAt padAt paratvAttejasvinityasya nighAta iti bhAvaH / su zobhanau pAdau yasyeti bahuvIhau 'saMkhyA supUrva lya' iti pAdazabdAntyalApe supAzabdaH / tasya suTi rUpANyAha - supAdityAdinA / zasi vizeSamAha - pAdaH tat / bhasya aGgasyeti cAdhikRtaM pAda ityanena vizeSyate / tadantavidhiH / tadAha - pAcchandAntamiti / pAcchabdasyeti / pAcchandAntasya vidhIyamAno'pi padAdeza: 'nirdizyamAnasyAdezA bhavanti' iti pAdUzabdasyaiva sarvAdezo bhavati, tu tadantasyeti bhAvaH / ityAdIti / supade / supadaH / supadaH / supadoH / supadi / -iti dAntAH // atha thakArAntA nirUpyante / zragnimaditi / 'mantha viloDane' iti bhvAdau / 'mantha viloDane' iti RyAdau / ubhAbhyAmapi kipi 'aniditAm' iti nalope agnimath iti rUpam / tataH subutpattiH / sau jaztvacatvaM iti bhAvaH / bhyAmAdau jatratvena thasya -daH / agnimadbhyAmityAdi / supi 'khari ca' iti cartyam, agnimatsu / 'mathe vilo'Dane' ityasyApyetadeva rUpam / 'mathi hiMsAsaMklezanayoH" iti hRditastu nalopAbhAcAt agniman agnimanthAvityAdi / iti thAntAH // 1 atha cakArAntA nirUpyante / RtvigityAdisUtreNeti / pra aJcatItyarthe 'aJcu gatipU-janayoH' iti gatyarthakAddhAtoH nopadhAt vinnityarthaH / pUjArthasya tvagra vakSyate kvini 'halantyam' iti nakAra it / ikAra uccAraNArthaH / 'lazakvataddhite' iti kakAra it / 'verapRktasya' iti vakAralopaH / pra anya iti sthite / aniditAm // asyetyadhikRtaM bahuvacanena vipariNamyate / hala iti tadvizeSaNam / tadantavidhiH / 'aniditAm' ityapi tadvizeSaNam / it hasva ikAra, it itsaMjJakaH yeSAM tAni iDinsa, na idinti, anidinti teSAmiti vigrahaH / avayava SaSThyantametat upadhAyA I For Private and Personal Use Only Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 286 siddhAntakaumudI . [halantapuMliGga m halantAmAmaniditAmajhAnAmupadhAyA nasya lopaH syAskiti chiti ca / 'ugidacAm-' (sU 361) iti num / 'saMyogAntasya lopaH' (sU 54 ) numo nakArasya 'kvinpratyayasya ku. (sU 377 ) iti kutvena ikaarH| prAi / manusvAraparasakagau, prAyo, prAzvaH / prAzcam , prAcau / (416) macaH 64 // 13 // luptamakArasvAyatemasyAkArasya lopaH syAt / (417) cau 63 / 138 // luptAkAranakAre'. baMdhI pare pUrvasyANo dIrghaH syAt / praacH| prAcA, prArabhyAmityAdi / pratyara, pralayI, pratyavaH / pratyaJcam , pratyaJcau / 'bhavaH' (su 416) iti lopasya viSaye'. itytraanveti| upadhAyA ityasyavyavaSaSThyantam / tacca banAnna lopaH ityato netya. buvRtte luptaSaSThIke anveti / kca ca kDau itau yasyeti vigrahaH / tadAha-halantAnAmityAdinA / iti cakArAtpUrvasya nakArasya lopH| pra ac prAc iti sthitam / tasmAt subutpttiH| suTi vizeSamAha-ugidacAmiti / numiti / sau vizeSamAhasaMyogAntasya lopaH iti / halGayAdinA sulope satIti zeSaH / kuvena DakAra iti / nAsikAsthAnasAmyAditi bhAvaH / anusvAraparasavarNAviti / prAc au iti sthite numi pazcApadAntasyA iti nkaarsyaanusvaarH| 'anusvArasya yayiH iti tasya parasavarNo akAraH / nasya zcutvaM tu na bhavati, anusvAraM prati tsyaasiddhtvaadisyrthH| zasAdAvaci numabhAvAt pra ac as iti sthite / acaH / aca ityancudhAtoH 'aniditAm' iti luptanakArasya SaSThayantam / bhasyetyadhikRtam / 'allopo'naH' ityato maslopa ityanuvartate / tadAha-lupteti / ityakAralope prac as iti sthite / cau| ancudhAtorukArAntasya lusanakArAkArasya dhAviti saptamyantam / 'dalope ityataH 'pUrvasya dIrgho'NaH' itynuvrtte| tadAha-lupteti / prAcaH iti / yadyapi 'aca: itya. lopasya 'cau' iti dIrghasya cAbhAve'pi savarNadIgheNa prAcaH iti sidhyati, tathApi pratIkaH ityAca) sUtram / prAgbhyAmiti / prAcbhyAm iti sthite 'coH kuH' iti kutvam , 'kvinpratyayasya ku:' iti kutvasyAsiddhatvAt / ityaadiiti| prAnimaH / prAce / prAcaH, prAcoH, praakssu| . __ pratyaG iti / pratipUrvAdazcaH kvin , yaNa 'aniditAm' iti nakopa, subutpattiH / 'ugidacAm' iti num , halDyAdinA sulopaH, cakArasya saMyogAntalopaH, numo nakA khya 'kvinpratyayasyaH iti kutvena DakAra iti bhAvaH / pratyaJcAviti / pratya bhau isa sthite 'ugidavAm' iti numi tannakArasya anusvAre tasya parasavarNo makAra si bhASaH / evaM pratyaJcaH / pratyaJcam , prtycau| nanu prati andha iti sthite TAPANikate 'bhaniditAm' iti nalope pratyaca ityasmAt zasi masarvanAma For Private and Personal Use Only Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 28 ntarajo'pi yaN na pravartate / 'bhakRtavyUhA:-- (555) iti paribhASayA / pratIyaH / pratIcA / 'amumazcati' iti viprahe 'madara adati sthite (418) vizvagdevayomadha TeradrapaJcatAvapratyaye 63|2ajyo sarvanAmnazca TeranacAdezaH syAdapratyayAnte azcatI pare / 'adadi ac? iti sthite, yaN / (41) madaso'se dudo maH raa0|| adaso'sAntasya dAtparasya UdUtau sto dasya mazca / u isi hasvadIrghayoH samAhAradvandvaH / AntaratamyAbhavamyA. sthAnatvAt 'ugicA' iti numabhAve 'acaH' ityakAralope 'cau iti vIoM na bhavati, pUrvasyApo'bhAvAt / tatA pratyayaH iti syAdityata Aha-acaH iti lopasyetyAdi / 'acaHiti kopena aNimAmilasyAkArasya vikAsonmukhatvAdiha yAna bhavati / tatazca prati mam as iti sthite 'anelpakArakhope sati 'cau iti ikArasya dIrdhe pratIca iti rUpaM nirvAdham / etadarthameva ' iti cau iti dhAra* bdham / prAcaH pazyetyatra maskopadIrghayoramAve'pi savarNadIgheNeva spasiddhaH / bhASye tu 'cau ityArambhasAmAdevAtra vam neti samAhitam / na ca prAcaH pAyetyAdau sAvakAzatvamiti vAcyam , savarNadIrNaiva nirvAhAt (vArNAdAsakIyaH' iti paribhASayA 'macaityallope sati savarNadIrghAsiddheH) ityanyatra vistaarH| bhadas maJc iti sthite iti / kvini upapadasamAse subluki ca. sati sadas an iti sthite / 'aniditAm iti nalope kRte bhadas aph iti sthite satItyarthaH / viSvagdevayozca / ani iti lusaprathamAkam / anayoriti / viSvAdevazabdayostyirthaH / sarvanAmna iti / cakAreNa 'A sarvanAmnaH' ityatastavamukavAditi maarH| apratyayAnte iti / sUtre apratyaya ityatra nityam ayamANatvAduvidhamAnaHpratyayaH viyavAdiryasmA. diti bahuvrIdyAzrayaNAditi bhaavH| prakRte bhadasaNTeranyAdezamudAhassa darzayati-kAdadvi bhanc iti sthite iti / adhAdezo'yam 'aniditaam| iti. majhope te pravartate, nalopalya paratvAditi bodhyam / yaNiti / rephAdikArasyeti zeSaH / adadhUc ityataH sutpattiH / adaso / adasaH aseH dAt udA maH iti cchedH| adasa htyvyvsssstthyntm| aseriti tadvizeSaNam / na vidyate siH yasya saH asiH tasyeti vigrahaH / ikAra uccAraNArthaH / dAditi digyoge pnycmii| parasyetyadhyAhAryam / tadAha-adasosAntasyeti / ase kim / adasyati / vAt kim / amuyA / atra 'alo'nsyasyA iti yakArasya na bhavati / nanu udUtAviti katham , u ityasyaiva zravaNAdityata mAha- itIti / uzca aAca tayoH samAhAraH iti vigrahe inve sati, subluki, savarNadIpaM sa napuMsakam iti sakale 'isvo napuMsake prAtipadikasya iti hasvatve, samAhAraspaikatvAdevaprAya For Private and Personal Use Only Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 288 .. siddhAntakaumudI [hamantazi nayorhasvo dIrghasya dIH / amumuyaka , bhamumuyaJco, amumuyazcaH / amumuyadhvam , amumubaJcI, amucaH / amumuIcA, amumuyagbhyAmityAdi / / musvasyAsitavAna yaN / 'bhansyabAdhe'ntyasadezasya' (104) iti paribhASAmAzritya parassaiva musvaM soH 'svamonapuMsakAt' iti luki, u iti rUpamityarthaH / mAntaratamyAditi / mardhamAnasva vyAjanasvapitsadRzo mAtriko hasvaH ukaarH| svasya tu mAtrikasya mAtrikatva. sAranAduko hasthaH, dIrghasya tu dvimAtratvasANyAta dvimAtra ukAra ityarthaH / amumuriti / adAcs iti sthite 'ugidacAm' iti numi, hallyAdilope, kArasya saMyogAntakope, numo nakArasya 'kvinpratyayasya kuH iti kulve, adara sikhate, 'prayamavakArasya matve, taduttarasyAkArasya utve, dvitIpadakAralya matve, taduttaralya rephalya utve ca kRte, amumuriti rUpamiti mAvaH / prakriyAkramastu sUtrapaurvAparyajJAnavatAM sugamaH / amumuyaJcAviti / prAsAvitivadrUpam / utvamatve pUrvavat / amumu i ac au iti sthite yaNiti vizeSaH / amumuIcaH iti / amumu hai ac as iti sthite antaraso'pi yaNa 'aca' iti lopaviSaye na pravartate ityuktarItyA akRte yaNi 'ava:: ilyakAralope 'cau iti ikArasya dIrgha iti bhaavH| amumuyambhyAmiti / 'coH ku: iti kutvamiti vizeSaH / ikAre pare makArAdukArasya yaNamAzaya Aha-mutvasyAsiddhaH tvAditi / amumuIce / amumucaH / amumuIcoH / amumuyakSu / - matAntaramAha-antyabAdhe iti| alo'ntyaparibhASAyA apravRttyA antya kAryAmA sati antyasamIpavartinaH kArya bhavatItyarthaH / prakRte ca adasaH iti naavvsssstthii| kintu sthaansssstthii| tatazca 'alo'nsyasyA ityupaviSThate / asAntasya ada. saH antyasya dAtparasya utvaM dasya ca ma iti phalitam / adasamacAntyavarNaH sakArodAtparo na bhavati / bhalAdeze kRte tu ikAraH antaH so'pi vAtparo na bhavati / tatazca alo'ntyaparibhASAyA apravRttyA antyasya bhAdezavAghe sati antyasamIpavartina evaM dAsparasya utvam , dasya ca mA, natu tataH prAcInayorapi dakArataduttaravarNayomutvamityarthaH / nanvevaM sati No naH iti dhAtvAderNakArasya vihitaM natvaM netA ityaneSa syAt namatItyatra na syAditi cet, maivam-'alo'ntyaparibhASAyA apratyA antyasadezAnantyasadezayoryugapatprApso antyasadezasyaiva bhavatIti paribhASArtha iti yasa samprasAraNam iti sUtre bhASye spaSTaM prapazcitatvAt / yadyapi dhyAH samprasAra. jam iti sUtre prakRtasUtre ca 'anansyavikAre antyasadezasyaH iti paribhASA paThitA tathApi yAtrArthataH saMgRhItA / ansyasya vikAraH mAdezaH antyvikaarH| bhansya. kiAralyAbhAvaH anantyavikAraH, arthAbhAve'vyayIbhAvena saha nastatpuruSo vikalpyate visaramANatvAttatpuruSaH / avyayIbhAvapakSe tu tatIpAsasamyo hulam itvammA For Private and Personal Use Only Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / vadatAM mate 'adamuyaGa' 'a: se sakArasya sthAne yasya saH asiH tasya ase:' iti vyAkhyAnAt 'syadAdyatva viSaya eva mukhaM nAnyatra' iti pakSe 'adadrapaG' / uktaM ca (bhASye ) // 'adaso'dreH : pRthaGmutvaM kecidicchanti latvavat / kecidantyasadezasya netyeke serhi dRzyate // iti / 26 'viSvagdevayoH' kim / azvAcI / 'aJcato' kim / viSvagyuk / 'apratyaye ' kim / viSvagaJcanam / apratyayagrahaNaM jJApayati 'anyatra dhAtugrahaNe tadAdividhi:' iti / tenAyaskAraH / 'ataH kRkami ( sU 160 ) iti saH / udabU, udaba -vAbhAvaH / alo'ntyaparibhASAyA apravRtyA antyasya AdezAbhAve satIti yAvat / zraGiti / atra pUrvasya dakArasya taduttarAkArasya ca na mutvamiti vizeSaH / matAntaramAhai-bhaH seH sakArasyeti / serityasya vivaraNa sakArasyeti / aseriti aritarySaH, kintu aH seH yasya saH asiH, tasya aseriti vigrahaH / seriti sthAnaSaSThI, ikAra uccAraNArthaH, sakArasthAnakAkAravata ityarthaH / adasUzabdasya tyadAdyatve kRte sakArasthAnakAkAravattvam / ataH tyadAdyatvavata evAdasUzabdasya muvaM nAnyasya iti phalitam / ataH adrayAdeze sati sakArasthAnakA kAravattvAbhAvAnna mu tvamityarthaH / tadidaM pakSazrayamapi bhASyasaMmatamityAha-uktaM ceti / adasaH TeH madrevidhau sati adadvayac ityatra prathamadvitIyayoH dakArayoH pRthaGmatvaM taduttarayoH avarNarephayorutvaM ca yugapadeva / latvavat / calIklRpyate ityatra carI hRpyate iti sthite rephaRkArayoryathA 'kRpo se laH' iti latvaM, tathA kecidicchanti / antyasadezasyaiva kecit tvamicchanti / ayAdeze sati prathamayodvitIyayozca mutvaM naiva kecidicchanti / hi yataH aseH sakArasthAnakAkAravata eva mutvaM dRzyate, aH seH yasyeti bahuvIhiNA - pratIyata iti yojanA | viSvagdevayoH kimiti / viSvagdevayozceti kimarthamityarthaH / azvAcIti / atra viSvagdevayoH sarvanAmnazcAbhAvAnnAdvayAdeza iti bhAvaH / zrapratyaye kim / viSvagaJcanamiti / atra ana iti syuDAdezasya zrUyamANatayA acerapratyayAtatvaM neti bhAvaH / nanu uttarapadAdhikArAdacurUpe uttarapade ityarthAdviSvagaJcanamityatra adyAdezasyAprasaktaH kimapratyayagrahaNenetyata Aha- zrapratyayagrahaNamiti / teneti / ayathA 'ataH kami' ityatra 'nityaM samAse' ityato'nuvRttasamAsagrahaNena uttarapadApAta dhAturUpe uttarapade ityarthalAbhAdayaskRdityatraiva sattvaM syAt, ayaskAra ityatra na syAdityarthaH / 1 udaGiti / ut acatIti vigrahe kvinnAdiriti bhAvaH / zasAdau 'acaH' iti lope 16 bA0 For Private and Personal Use Only Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 260 siddhAntakaumudI [halantapuMlliA - udazcaH / zasAdAvaci / (320) uda It 64 / 136 // ucchabdAsparasya luptanakArasyAmcatemasyAkArasya ItsyAt / udIcaH / udIcA / udagbhyAmityAdi / (521) samaH sami 6 / 3 / 63 // apratyayAnte'Jcatau pare samaH samirAdezaH syAt / samyak , samyacau, samyaccaH / samIcaH / samIcA / (422) sahasya sadhriH 6 / 3 / 5 // apratyayAnte'Jcatau pare / sadhraya / (423) tirasastiyalope 6 / 3 / 6 // aluptAkAre'JcatAvapratyayAnte pare tirasastiryAdezaH syAt / tiryan, tiyacI, tiryazvaH / tiryazcam , tiryacau, tirazcaH / tirazcA, tiryagbhyAmi. tyAdi / (424) nAJceH pUjAyAm 6 / 4 / 30 // pUjArthasyAzcatarupadhAyA nasya lopo na syAt / aluptanakAratvAnna num / prAG, prAcI, prAJcaH / nalopAbhAvAda. prApte / ud It / 'acaH' iti sUtramanuvartate, allopa ityataH at iti c| bhasyetya. - dhikRtam / tadAha-ucchabdAdityAdinA / sam aJcatIti vigrahe vinAdi / samaH smi| samIti luptaprathamAkam / aJcatAvapratyaya ityanuvartate / tadabhipretya zeSapUraNena sUtra vyAcaSTe-apratyayeti / samIcaH iti // 'acaH iti lope 'cau iti dIrghaH / sahasya sadhriH / sahasya sadhriH syAdapratyayAnte azvatau para iti vyAkhyAnaM sugamatvAdupekSi. tam / sadhyaGiti / saha aJcatIti vigrahe kvinnAdi pUrvavat / sahasya sadhyAdeze yaN / tirsstiylope| tiri iti luptaprathamAkam / aJcatAvapratyaye ityanuvartate / na vidyate 'acaH ityallopo yasya saH alopaH, tasminniti vigrhH| tdaah-aluptetyaadinaa.| tiryaGiti / tiraH aJcatIti vigrahe kvinnaadi| tirasastiryAdeze yaN / tirazcaH iti / zasAdAvaci 'acaH' ityallopasattvAnna tiryAdezaH / sasya zcutvena zaH iti bhAvaH / pUjArthAdaJcudhAtoH kvini 'aniditAm' iti nalope praapte-naaceH| 'bhanidi. tAm' iti sUtrAt upadhAyAH ktiItyanuvartate / "znAnnalopaH' ityato nalopa ityanuvartate / tatra neti luSTaSaSThIkam / tdaah-puujaarthsyetyaadinaa| pUjAyA gamyatve satItyarthaH / na tvatrAJcudhAtoH pUjArthatvameva iha vivakSitam / ata eva aJcitaM gacchati ityatra nalopo na / aJcaratra samAdhAnamarthaH / samAhito bhUtvA gacchatIti gmyte| samAdhAnaM ca avyAkulatvam , avyAkulaM gcchtiityrthH| avyAkulagamane ca pUjA gamyate / natvaJcatereva so'rtha iti 'aJco'napAdAne' iti sUtre bhASyakaiyaTayoH spaSTam / prAGiti / prapUrvAdaJcateH kvin / prakarSeNa pUjanamaJcerarthaH / nalopAbhAve prAzca ityataH subutpttiH| halDyAdilopaH, saMyogAntalopaH, tataH anusvAraparasavarNanivRttI, nakArakhya 'kvinpratyayasya kuH iti kutvena DakAra iti bhAvaH / prAncAviti / svAbhAvikanakAlya anusvAraparasavarNAviti bhAvaH / alupteti / 'ugidacAm' ityatra nalopino'zcate For Private and Personal Use Only Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 261 kAralopo na / prAzvaH / prAzcA, prAdhbhyAm ityAdi / prAghu-prAkSu-prAiSu / evaM pUjArthe pratyAdayaH / 'kuca kauTilyAlpImAvayoH / asya 'Rtviga-(sU 373) AdinA nalopAbhAvo'pi nipAtyate / kucha , kucau, kazvaH / krujhyaamityaadi| 'coH kuH' (sU 378 ) payomuk-payomug , payomucau, pyomucH| 'vazva-' (sU 294) iti Satvam / 'sko:- (sU 38.) iti slopH| jazvacaveM / reva grahaNAnnum n| tatazca nakAradvayazravaNaM na zaGkayamiti bhaavH| nalopAbhAvAditi / zasAdAvadhi 'acA' iti lopo na bhavati / luptanakArasyaivAJcatestatra grahaNAditi bhAkaH / prAca iti / pramaJca mas iti sthite savarNadIghe rUpamiti bhAvaH / 'nAmceH pUjAyAm' ityanArambhe suTi numaiva rUpasiddhAvapi zasAdAvaci nakArazravaNaM na syAt, 'bhniditaam| iti lopaprasaGgAt / asarvanAmasthAnatayA 'ugidacAm' iti numazcA. pratpateriti bodhyam / prAibhyAmiti / 'svAdiSuH iti padatvAt cakArasya saMyogA. ntakope anusvAraparasavarNanivRttau nakArasya 'kvinpratyayasya iti kutvena bkAraH iti mAvaH / ityAdIti / prAbhiH / prAbce, prAbhyAm prAibhyaH / prAzcA, prAjoH, prA. bAm / prAJci, praayo| praangrissvti| 'NoH kukTuka' iti vA kuk / 'cayo dvitIyA iti pakSe khAca bodhyaH / evamiti / suTi pUrvavadeva rUpANi / zasAdAvaci pratyaJcaH, pratyacA / pratyAbhyAm / amumuyaJcaH / amumuyaGmyAm / udayaH / udabhyAmi smAdi jJeyam / ___ krunca kauTilyeti / nalopAbhAvo'pIti / 'maniditAm' iti nalopAbhAvaH, nirupapadAt kvinnapi nipAtyata ityarthaH / sati tu nalope nakAro na yeta / 'ugidacAm' iti numaH sarvanAmasthAne'pyapravRtteH / vastutastu svAbhAvikopadhasyaiva dhAtupAThe nirdezAt nalopasyAtra prasaktireva nAsti / ata eva parezca ghAiyo' iti sUtre bhASye kruzcetyatra cakAre pare 'co kuH iti kutvamAzaya RtvigityAdisUtre kruzceti nipAtanAt kutvaM netyuktaM saGgacchate / yadi tu nalyAnusvAraparasavarNAbhyAM bhakAro nirdizyeta, tarhi talya 'co kuH' iti kutvaprasaktireva nAstIti tadasaGgatiH syAt / kutve kartavye parasa. varNasyAsiddhatvAdityAstAM tAvat / nopadhatvamabhyupetya Aha-kruG iti / halDyAdilope saMyogAntalope nakArasya 'kvinpratyayasya' iti kutvam / krujhyAbhiti / saMyo. gAntalope nakArasya kutvaM DakAraH / atra prathamaikavacane bhyAmAdAvapi kutvaM nipAta. bhAdeva na bhavati, cavargapazcamakAra eva sarvatreti 'parezca dhArayoH' iti sUtrabhASyakaiya. svarasaH / payomugiti / 'mucla mokSaNe kvip / supUrvAt 'o pazcU chedane' iti dhAtoH vipi ahijyA' iti samprasAraNe suvRzcazabdaH / tasya vizeSamAha-vrazceti Satvamiti / halkhyadinA sulApe kRte cakArasya SatvamityarthaH / salopa iti / dhAtupAThe vastU For Private and Personal Use Only Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 262 siddhAntakaumudI [ halantapuMliza mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm suT-sughRD , suvRzcI, suvRzcaH / suTatsu-suvRTsu / iti cAntAH / 'vartamAne pRSa bRhanmahajjagaccha tRvacca' (u0 241) ete nipAtyante, zatRvaccaiSAM kArya syAt / ugittvAnnum / 'sAnta mahataH- ( 317 ) iti dIrghaH / mahyate pUjyata iti mahAn , mahAnto, mahAntaH / he mahan / mahataH / mahatA, mahadbhayAmityAdi / (425) atvasantasya cAdhAtoH 6414 // atvantasyopadhAyA dIrghaH syAdAtuminnAsantasya cAsambuddhau sau pare / paraM nityaM ca numaM bAdhitvA vacanasAmAdAdau dIrghaH / tato num / dhImAn , dhImanto, dhImantaH / he dhIman / zasAdau iti sasya zcutve kRte vazca iti nidezaH / tatra zcutvasyAsiddhatvAt 'skoH iti sakArasya lopa ityarthaH / 'vAvasAne' iti catveM Sasya ttH| tadabhAve jaztvena Da itya. thH| suvRdrisvati / carvasyAsiddhatvAt pUrvaM 'DaH siH' iti vA bhuT / tatazcatvamiti bhAvaH / iti caantaaH| ___ atha takArAntA nirUpyante / atha mahacchabde vizeSaM vaktumAha-vartamAne / uNAdi. sUtrametat / nipAtyante iti / tatra 'pRSa secane' 'vRhi vRddhau' anayorguNabhAvaH, maheH karmaNi atipratyayaH, gamerjagAdezazceti vizeSaH / zatRvaditi / zatRpratyayAntava. dityrthH| ugittvAditi / zatRvadbhAvena suTi ugittvAnnumityarthaH / sAnteti / suTi mahant sa au ityAdisthitI nakArAt pUrvasya akArasya dIrgha ityarthaH / mayate iti / 'kartari kRt' iti kartha bAdhitvA nipAtanAt 'maha pUjAyAm' iti dhAtoH kamaNi atipratyaya iti bhAvaH / mahAniti / numi dIghe sulope saMyogAntalopa iti bhaavH| mhaantaaviti| numi dIghe anusvAraparasavarNAviti bhAvaH / he maha. niti / asambuddhAvityanuvRtteH 'sAntamahataH iti dIrgho neti bhAvaH / mahata iti / asarvanAmasthAnatvAcchasAdau na diirghH| dhIH asyAstItyarthe dhIzabdAnmatupa 'pakAra it , ukAra uccaarnnaarthH| taddhitAntatvena prAtapadikatvAt subutpattiH / dhImat s iti sthite / asvasantasya / atu iti luptaSaSThoka pRthakpadam / aGgavizeSa. NatvAttadantavidhiH adhAtorityasantavizeSaNam / 'nopadhAyAH' ityataH upadhAyA ityanuvartate / atvantasya dhAtubhinnAsantasya ca upadhAyA iti lbhyte| 'sarvanAmasthAne cAsaMbuddhau' ityataH asaMbuddhAviti 'sau ca' ityataH sAviti ThUlope' ityato dIrgha iti cAnuvartate / tadAha-avantasyetyAdinA / nanu kRte akRte ca doghe pravRsyAsya numo nityatvAtparatvAcca makArAkArAt numi kRte atvantatvAbhAvAt kathamiha dIrSa ityata bhAha-paramiti / vacanasAmAditi / anyathA niravakAzatvApattiriti bhAvaH / to jumiti dI kRte numityarthaH / 'vipratiSedhe yadUbAdhitaM tabAdhitam' iti tvanitya For Private and Personal Use Only Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA / 263 mahadvat / dhAtorapyatvantasya dIrghaH / gomantamicchati, gomAnivAcaratIti vA kyA jantAdAcArakvibantAdvA kartari kvip / 'ugidacAm-' (sU 361 ) iti tre'.. jgrahaNaM niyamArtham / 'dhAtozcedugirakArya tayaJcatereva' iti / tena 'sat' 'dhvat' ityAdau na / 'adhAtoH' iti svadhAtubhUtapUrvasyApi numartham / gomAna, gomantau, m , 'punaH prasaGgavijJAnAt siddham' ityukteriti bhaavH| dhImAniti / dIpeM numi hallyAdilope saMyogAntalope rUpamiti bhAvaH / he dhImanniti / asambuddhau ityukteH nadIrgha iti bhAvaH / mahadvaditi / asarvanAmasthAnatayA zasAdau numabhAvAditi bhAvaH / matsoriti vaktavye antagrahaNaM tu atvantamAtragrahaNArtham / anyathA upadeze ye atva. ntAsta eva gRoran , na tu mtubaadyH| nahote upadeze atvantA ityAhuH / nanvadhAtorityetat asantasyeva atyantasyApi vizeSaNaM kuto netyata Aha-dhAtorapIti / atyantasya dhAtutve'pi dIrthArtham / adhAtorityetasya atvantavizeSaNatvaM nAbhi tmityrthH| .. nanu dhAtupAThe atyantadhAturaprasiddha ityata mAha-gomantamiti / bhAcarati betyanantaram ityarthe iti zeSaH / gomantamicchatItyarthe 'supa AtmanaH kyaca' iti kyaci 'na: kye' iti niyamAt padatvAbhAvAjjaratvAbhAve gomatyazabdAt 'sanAdyantAH" iti dhAtutvAt kartari kvipi 'yasya hala mato lopaH' iti yalopAllopayoH gomatzabdAra subutpattiH / gomAnivAcaratItyarthe tu 'sarvaprAtipadikebhyaH kvinvA vaktavyA' iti kvipi 'sanAcantA iti dhAtutvAt kartari kvipi subutpattiriti bhAvaH / evaM vidhAt gomatazabdAt sau 'asvasantasya' iti dIghe sati 'ugidacAm' iti numi hallyAdilope gomAniti rUpaM vakSyati / tatra gomacchabdasya kyajantasya bhAcArakvibantasya ca 'sanAcantAH' iti dhAtutvAt kathamasya 'ugidavAm' iti numAgamaH, adhAtoreva ugito numvidhAnAdityAzaya mAha-ugidacAmiti / satre iti| ugitaH sarvanAmasthAne ityetAvadeva sUtramastu azaterugittvAdeva siddheH / ataH ajgrahaNamati. ricyamAnaM niymaarthmityrthH| niyamazarIramAha-dhAtozcediti / dhAtozcedugitaH kArya syAt tarhi aJjatereva natu dhAtvantarasyeti niyamArtham' iti pUrveNAnvayaH / niya. masya phalamAha-teneti / 'nansu dhvansu gatau' ityugitau dhAtU , tAbhyAM kvipi ani. ditAM hala upadhAyAH' iti nalope subutpattau sohalDyAdilope 'vasutrasudhvaMsvanaDahAM daH' iti datve nat dhvat iti rUpamiSTam / ugitaH sarvanAmasthAne ityukte tu atrApi num syAt / kRte tvajgrahaNe uktaniyamalAbhAdatra num na bhavatItyarthaH / totAvataiva siddhe madhAtoriti kimarthamityata Aha-adhAtoriti viti| adhAtuH pUrva bhUtaH madhAtubhUtapUrvaH, pUrvama adhAtubhUtasyApi numrthmdhaatorityetdityrthH| tatazca ugidacarcA sarvanAma: For Private and Personal Use Only Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 264 siddhAntakaumudI [ halanta puMliGga > gomantaH ityAdi / 'bhAterDavatu:' ( u 63 ) / bhavAn bhavanto bhavantaH / zatrantasya svatvantatvAbhAvAnna dIrghaH / bhavatIti bhavan / ( 426 ) ubhe abhya stam 6|1|5|| SASThadvisva prakaraNe ye dve vihite te ubhe samudite abhyastasaMjJe staH / (427) nAbhyastAcchatuH 7|1|78 // abhyastAtparasya zaturnum na syAt / dadatsthAne ityekaM vAkyam / tatra adhAtorityabhAve'pi agrahaNAdadhAtorugita iti lAbhAdadhAtorugito malopino'Jcatezca numAgamaH syAdityarthaH / adhAtorityaparaM vAkyam / ukto numAgamaH adhAtubhUtapUrvasyApi bhavatItyarthaH / prakRte ca kyajAvAraka- spasyanantaraM dhAtutve satyapi kyajAdyutpatteH pUrvam adhAtutvasatvAnnum nirvAdha itya1: / etat sarvam 'ugidavAm' iti sUtre bhASye spaSTam / atra kyacpakSe dIrghe tumi ca kartavye allopo na sthAnivat, dIrghavidhau tanniSedhAt kau luptaM na sthA'vivadityuktezca / } 1 atha bhavacchabde vizeSamAha - bhAterDavaturiti / uNAdisUtrametat / bhAdhAtorDavatuH - syAdityarthaH / DakAra it / ukAra uccAraNArthaH / DisvasAmarthyAdabhasyApi TerlopaH / bhavat iti rUpam / bhavAniti / bhavacchabdAt suH / 'atvasantasya' iti dIrghaH, ugidacAm' iti num, halbyAdilopaH saMyogAntalopazceti bhAvaH / zatrantasya tviti / 'laTaH zatRzAnacau' iti bhUdhAtorlaTaH zatR AdezaH / zakAra it, RkAra it, zap, -guNaH, avAdezaH, pararUpam bhavat iti rUpam / tasya tu atvantatvAbhAvAdatva santasyeti dIrgho na bhavati / tatra ukArAnubandhagrahaNAdityarthaH / bhavanniti / sau numi haraDyAdilope saMyogAntalopaH / bhavantAvityAdi tu pUrvavadeveti bhAvaH / dAndhAtoH laTaH zatrAdeze zap / juhotyAdibhya bhyaH zluH | 'glau' iti dvitvam, abhyAsahasvaH, inAmyastayorAtaH' ityAllopaH / dadat iti rUpam / tataH subutpattiH / 'ugidacAm' iti tumi prApte 'nAbhyastAt' iti tanniSedhaM vakSyan abhyastasaMjJAmAha - ubhe abhyastam / 'ekAco dve prathamasya' ityato dve ityanuvartate / ubhegrahaNaM samudAyapratipattyartham / -ityanena ca SaSThAdhyAya vihitameva dvitvaM vivakSitam, 'anantarasya vidhirvA pratiSedho 'vA' iti nyAyAt / tadAha - pASThetyAdinA / samudite kim ? nenijatItyatra pratyekamabhyastasaMjJAyAm 'abhyastAnAmAdiH' ityudAttaH pratyekaM syAt / nAbhyastAccatuH / 'hRdito num dhAto:' ityato numityanuvartate / tadAha - abhyastAdityAdinA / dadaditi / - dadat zabdAt suH / halDyAdilopaH / 'nAbhyastAt' iti niSedhAt 'ugidacAm' iti - num na / atvantatvAbhAvAcca na dIrgha iti bhAvaH / 'jajha bhakSaNahasanayoH, jAgR nidrAkSaye, daridrA durgatau cakAsR dIptau, zAtru anuziSTau doghI dIptidevanayoH, vevID vetinA tulye' iti sapta dhAtavaH adAdau paThitA www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * For Private and Personal Use Only Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 265 - dadad, dadatau, dadataH / (428) jakSityAdayaH SaT 616 // SaD thAtavo'nye jakSitizca saptamaH ete'bhyastasaMjJAH syuH / jakSat-jakSad , jakSatau bakSataH / evaM jAgrat daridrata zAsat , cakAsat / dIdhIvevyorive'pi chAndasatvAdvayatyayena parasmaipadam / dIdhyat , vevyat / iti tAntAH / gup ,-gub , gupo, gupaH / gubbhyAmityAdi / iti pAntAH / (426) tyadAdiSu dazo'nAlo. cane kA 3 / 2 / 60 // tyadAdiSUpapadeSvajJAnArthAdRzerdhAtoH kaJ syAt , cAt sumbikrnnaaH| tebhyo laTaH zanAdeze zabluki subutpattau 'nAbhyastAcchatuH iti niSa iSyate / abhyastasamjJAyAzca dvitvanibandhanatvAdihAprAsAvidamArabhyatejakSityAdayaH SaT / abhyastamityanutta bahuvacanAntatayA vipariNamyate / tatra jakSitiH AdivAmiti sadaguNasaMvijJAmabahuprIhI sati jakSadhAtumArabhya SaNNAmeva grahaNa syAt, vevIgena syAt / atadguNasavijJAnabahubIho tu jAgR ityArabhya SaNNAM mahala syAt, natu jo| mato vyAcaSTe-baDadhAtavo'nye jakSitizca saptama iti / atra vivaraNavAkye jakSitiriti ktipA nirdezaH, jakSadhAturityayaH / 'dAdibhyaH sArvadhA. tuke iti haDAgame rUpam / sUtre jam iti pRthakpadam / itimA jakSiH parAmRzyate / iti AdiH yeSAmityataguNasaM vijJAnabahuvrIhiH / tatazca ityAdayaH SaT ityanena jakSadhAtoH anye jAgR ityArabhya padadhAtavo vivakSitAH cazabdaH adhyAhAryaH / evaM ca jAdhAtu jAgRdhAtumArabhya pada dhAtavazcetyevaM sapta dhAtavaH abhyastasammakAH syuriti phalatItyarthaH / tadidaM bhASye spaSTam / jshditi| abhyastatvAnnumniSedha iti bhaavH| nanu dIdhIvevyoThitvAt 'anudAttaDita' iti Atmanepadasanjaka eva laTa: zAnajAdezaH syAt na tu zatrAdezaH ityata Aha-dIdhIvezyoriti / dIdhIvevyAH chandomAtraviSayatvaM titAdhikAre vakSyate / tatazca 'vyatyayo bahulam' iti chAndasaM para. smaipadam / ataH zAnajasambhavAta shtraadeshaaevetyrthH| dIdhyat vevyaditi / dIdhI vevI ityAbhyAM laTaH zatrAdeze kRte zabluki ynnaadeshH| abhyastatvAcca num neti bhAvaH / iti taantaaH| atha pakArAntA nirUpyante / gubiti / 'gupU rakSaNe' kvip / 'AyAdaya ArdhadhAtuke bA' iti vaikalpikatvAdAyapratyayo neti bhAvaH / gumbhyAmiti / 'svAdiSu' iti padatvAt bhyAmAdau jaztvamiti bhAvaH / iti paantaaH| atha zakArAntA nirUpyante / tADakzabdaM vyutpAdayitumAha--tyadAdiSu / cakArAt spRzo'nudake kvin' ityataH kvin anukRSyate / Alocanamiha jJAnasAmAnya vivazivam / tadAha-syadAdiSvityAdinA / anAlocane kim / taM pazyati tddrshH| karmaH For Private and Personal Use Only Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 266 siddhAntakaumudI [ halantaliza kin / (430) zrA sanAmnaH 63 / 1 // sarvanAmnaH AkAro'ntAdezaH syAgdazavatuSu / kutvasyAsiddhatvAt 'vazva- (sU 294) iti ssH| tasya aztvena DaH / tasya kutvena gaH / tasya catvena pakSe kH| tAdRk-tAm tAdazI tAdRzaH / 'paravApavAdatvAtkutvena khakAraH' iti kaiyaTaharadattAdimate tu cobhAvapakSe kha eva zrUyate, na tu gaH, jaztvaM prati kutvasyAsiddhatvAt / 'digAdibhyo yat' Nyam / kaji tu kittvAt guNo na syaat| tadUzabde upapade svini, upapadasamAse subluki tadU dRz iti sthite / A srvnaamnH| A ityavibhaktikanirdezaH / 'harahavatuSu' iti sUtramanuvartate / tadAha-sarvanAmna iti / antAdeza iti| alo'ntyaparibhASAlabhyamidam / dakArasya Atve svrnndiirssH| tAdRz iti rUpam / tataH subu. spattiH / kusvsyeti| tAdRz s iti sthite halDyAdilope, kvinpratyayasya kuH iti kutvasyAsiddhRtvAt 'nazca' iti Sa ityrthH| tasyeti / 'prazca' iti sampannasya SakAra. syetyarthaH / tasya kutveneti / DakArasya 'kinpratyayasya ku: iti kutvena gakAra ityarthaH / tasya catveneti / gakArasya 'vAvasAne' iti catvavikalpa ityarthaH / tAdRgiti / sa iva dRzyata iti na vigrahaH / 'kartari kRt' iti kartayeva kvinvidhAnAt / kintu karmakartari kvin / sa ivAyaM pazyati, jJAnaviSayo bhvtiityrthH| 'dRzeratra jJAnaviSayatvApatti. mAtravRttitvAdajJAnArthatA' iti 'tyadAdiSu dRzeH' iti sUtre bhASye spaSTam / rUDhazabda, evAyamityanye / ___ athAna kaiyaTAdimataM dUSayati-patvApavAdatvAditi / yadyapi dagaJcuyujikumacuSu, aprApte'pi prazcAdiSatve 'kvinpratyayasya ku. iti kutvmaarbhyte| tathApi kvipaiva siddhe 'spRzo'nudake kin , tyadAdiSu dRzo'nAlocane kaJ ca' iti kinvidhAna ki. npratyayasya ku.' iti kutvArtha kriyamANaM ghRtaspRk , tAk ityAdiSu apravRttau nirava. kAzameva syAt / atastadviSaye kutvasya phalataH SatvApavAdatvamiti bhaavH| kindhidhAnaM 'kvinpratyayasya kuH iti kutvArthameva iti 'spRzo'nudake' iti sUtre bhASye spaSTam / anavakAzatvAdeva ca zakAraviSaye kutvasya nAsiddhatvamapi / anyathA 'spR. zo'nudake kin' ityAdinA spRzAdeH kvinvidhivaiyrthyaat| uktaM ca 'puurvtraasiddhm| ityatra bhASye-'apavAdo vacanaprAmANyAt' iti / khakAraH itIti / aghoSamahAprANasAmyAditi bhAvaH / kha eveti| tAdRk , tAdRg iti rUpadvayamiSTam / zakArasya kutvena khakAre sati tasya 'vAvasAne' iti catvapakSe tAhak iti spasiddhAvapi cAbhAvapakSe tArakh ityeva syAt, tAdRg iti gakAro na shruuyetetyrthH| nanvastu zakArasya khkaaH| athApi tasya cAbhAvapakSe jaztvena gakAro nirvAdha ityata Aha-jazavaM pratIti / For Private and Personal Use Only Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 247 (sU 1429) iti nirdezAnnAsiddhatvamiti vA bodhyam / 'vazva- (sU 294) iti Satvam , azsvacatveM / viT-viD , vizo, vizaH / vizam / (431) naze ryA maash63|| nazeH kavo'ntAdezo vA syAtpadAnte / nak-nag-naTa-naD. nazo, nazaH / narabhyAm nddbhyaamityaadi| (432 ) spRzo'nudake kin / 32258 // anudake supyupapade spRzeH kvin syAt / ghRtaspRk-ghRtasmRga , ghRtaspRzo, ghRtaspRzaH / kvin pratyayo yasmAditi bahubrohyAzrayaNArikapyapi kutvam / ' - jAsvena gakAre kartavye zakArasthAnakasya kutvasampanakhakArasyAsiddhatayA sakho'mAvena jaztvAsambhavAdityarthaH / atha kaiyaTAdimate uktadoSaM nirasyati-digAdibhyo yaditIti / 'viza pravezane vip , viz iti rUpam / tasya vizeSamAha-nazceti patvamiti / viz m iti sthite hallyAdilope 'vazva iti zakArasya pakAra ityarthaH / jaztvacatve,iti / Sasya javatvena / 'pAvasAne iti tasya catvena parcha / ityarthaH / vimyAm / viTtsu vitts| 'gaza adarzane kvi / iti rUpam / tataH subutpttiH| sohallyAdilope bAdinA nityaM Satve prApte / nazervA / 'kvinpratyayasya ku. ityataH kurityanuvartate, 'skoH saMyogAyoH' ityataH ante iti ca / 'padasya' ityadhikRtam / tadAha-nazeH kArga ityAdinA / antAdeza ityalo'ntyasUtralabhyam / pakSe 'prazva' iti Satvam / nak nagiti / kutvapakSe jaztvavAbhyAM ruupe| naTa naditi / Satvapace jaztvavAbhyAM rUpe / narabhyAma-naDbhyAmiti / kutvapakSe jaztvena gkaarH| SatvapakSe tu javatvena DakAraH / 'masjinazormali' iti num tu na, dhAtovihite pratyaye eva tatpravRttervakSyamANatvAt / spRzo'nudake / anudake supIti / udakazabdaminne subante ityarthaH / 'supi sthaH' ityataH supItyanuvartate iti bhAvaH / ghRtaspRk ghRtaspagiti / ghRtaM spRzatIti vigrahe kvin upapa. dasamAsaH / subluk / ghRtaspRzazabdAta subutpattiH / sohallyAdilopaH / 'kvinpra. tyayasya' iti kutvasyAsiddhatvAt pUrva 'vazva iti ssH| tasya jaztvena / tasya kutvena gaH / tasya carvavikalpa iti bhAvaH / ghRtaspRrabhyAm / ghRtaspRkSu / atha 'kvi. npratyayasya ku.' ityatra 'kvinaH kuH' ityetAvataiva kvinnantasyeti labdhe pratyayagrahaNaM kvin pratyayo yasmAditi |bhuvriihilaabhaayetyuktN yukzabdanirUpaNAvasare / tasya prayojanamAha-kvin pratyayo yasmAditi bahuvrIhayAzrayaNAt kipypiiti| sati bhavatIti zeSaH / anudake supyupapade tAvat spRzeH kvin vihitH| ato nirupasargAt spRzeH sviveva / tasya samprati kvinnantatvAbhAve'pi kutvaM bhavatyeva, bahuvrIhyAzrayaNena kadAcit kvinnantatvamAtreNApi kvinpratyayAntatvayogyatAlAbhAditi bhAvaH For Private and Personal Use Only Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 285 siddhAntakaumudI [halantapuMliza spRk / SaDagakAH prAgvat / iti zAntAH / 'ji dhRSA prAgalbhyaH / asmAt 'Rsvim- (sU 353) AdinA kin / dvitvamantodAttatvaM ca nipAtyate / kutvAtpUrva jazvena DaH gaH kaH / dhRSNotIti dadhRk dadhRga , dadhRSau, dadhRSaH / dadhR. gbhyAmityAdi / ratnAni muSNAtIti ratnamuTa-ratnamuD, ratnamuSI, rasnamuSaH / 'SaDbhyo luk' ( sa 261 ) SaT-SaD / SaDbhiH ssddbhyH| SaDbhyaH / 'paddatu ya'zca' (sU 338) iti juT / 'anAm' iti paryudAsAna STutvaniSedhaH / 'yaro' nunAsike-' (sU 116 ) iti vikalpaM bAdhitvA 'pratyaye bhASAyAM nitym| (vA 5017 ) iti vacanAnnityamanunAsikaH / SaNNAm / SaTarasu-SaTsu / tadantavidhiH paramaSaT / paramaSaNNAm / gauNatve tu priyaSaSaH / priyaSaSAm / rutvaM prati SatvasyA - SaDagakAH prAgavaditi / SatvajaztvakRtvaca riti bhAvaH / iti zAntAH / atha SakArAntA nirUpyante / daSzabdasya vyutpatti darzayati-ni ghRSeti / 'Adi. jiTuDavaH' iti niH it / aakaarstu| 'upadeze'janunAsikaH' iti it / RtvigAdineti / kinAditrayaM nipAtyate / kini lupte pRS ityasya dvitvam / 'urat' raparatvam / halAdiH zeSaH / kittvAnna laghUpadhaguNaH, dadhRS iti rUpam / NityAdinityam' ityA. zudAttanivRtyarthamantodAttanipAtanam / kutvAtpUrvamiti / jaztvaM prati kutvasyAsiddhatvAt prathamaM jaztvena Sasya DakAra ityarthaH / gaH kaH iti / 'vinpratyayasya' iti Dasya kutvena gakAraH, tasya catvena kakAra ityrthH| rasnamuditi / 'muSa steye kvi, upapa dasamAsaH subluka, halDyAdilopaH, jaztvacatveM iti bhAvaH / SaSzabdo nityaM bahuva. canAntaH / tasya bahuvacaneSveva rUpANi darzayati-paDbhyo lugiti| anene jazzasoH luki jaztvacatve iti zeSaH / tadantavidhiriti / 'SaDbhyo luk , SaTcatuyazca' ityanayorAGgatvAditi bhAvaH / priyAH SaT yasyeti bahuvIhau priyaSaSzabdasya (ekadvibahuvacanAni santi / priyaSaT-priyaSaD , priyaSaSau, priyaSaSaH ityAdi ratnamuSzabdavat / tatra 'SaDbhyo luk' iti 'SaTcaturthyazca' iti ca luDanuTAvAzakya Aha-gauNatve viti / SaDbhyaH iti, 'SaTcaturmya' iti ca bahuvacananirdezavalena tadarthaprAdhAnya evaM luchnuToH pravRtteriti bhAvaH / paThitumicchatItyarthe, 'paTha vyaktAyAM vAci' iti dhAtoH 'dhAtoH karmaNaH samAnakartRkAdicchAyAM vA' iti sanpratyaye 'sanyoH ' iti dvitve halAdizeSe 'sanyataH' ityabhyAsasya ittvaM, sana iT , patvaM, 'sanAcantAH' iti dhAtusvam / pipaThiSa ityasmAt kvip, 'ato lopaH' pipaThipa iti SakArAntam / kRdamAt prAtipadikaravaM, tataH suH, tatra vizeSaM darzayati-rutvaM pratIti / 'kau lupta na For Private and Personal Use Only Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11 ] bAlamanoramAsahitA / siddhatvAt 'sajuSo ru' ( sU 162 ) iti rutvam / ( 433) veruipadhAyA dIrgha ikaH 8|2|76 // rephavAntasya dhAtorupadhAyAH iko dIrghaH syAtpadAnte / pipaThIH, pipaThiSau, pipaThiSaH / pipaThIrbhyAm | 'vA zazi' ( sU 151 ) iti vA visarjanIyaH / (434) numvisarjanI yazarvyavAye'ri 358 // etaiH pratyekaM vyavadhAne'pi iNkubhyAM parasya sasya mUrdhanyAdezaH syAt / STutvena pUrvasya Satvam / pipaThoSSu | pipaThIH Su / 'pratyekam' iti vyAkhyAnAdane ka vyavadhAne SatvaM na / niMssva // - 266 sthAnivat' iti niSedhAddhalDyAdilope kRte 'sasajuSo ruH' iti rutvam / na ca sakArAbhAvaH zakyaH, rutvaM prati SatvasyAsiddhatvAdityarthaH / 1 varupadhAyAH / r ca, v ca va tayoriti vigrahaH / 'sipi dhAto ruva' ityato dhAtorityanuvartate / vauriti tadvizeSaNam / tadantavidhiH / ' padasya' ityadhikRtam / 'skoH saMyogAyoH' ityataH ante ityanuvartate / tadAha - rephetyAdinA / pipaThIriti / ThakArAdikArasya dIrghe rephasya visarga iti bhAvaH / pipaThIyimiti / 'svAdiSu' iti padatvAt 'vorupadhAyAH' iti bhyAmAdau padAntatvalakSaNo dIrgha iti bhAvaH / supi vize mAha - vA zarIti / pipaThiSa su iti sthite SatvasyAsiddhatvAtve, dIrghe, visarjanaye, tasya satvaM bAdhitvA 'vA zari' iti vikalpena visarjanIyaH / tadabhAvapakSe visa nIyasya satvamityarthaH / tatra visarjanIyapakSe pipaThIH su iti sthite, iNkavargAbhyAM paratvAbhAvAt 'AdezapratyayayoH' iti Satve aprApte / tuma visarjanIya / iNkoH iti, mUrdhanyaH iti cAnuvartate / tadAha - etaiH pratyekamityAdinA / atra pratyekameva numAdibhirvyavadhAnaM vivakSitam / na tu 'aTkupvAG' itivat yathAsambhavaM vyavadhAnamiti bhASye spaSTam / tatazca prakRte visarjanIyapakSe tena vyavadhAne'pi Satvamiti bhAvaH / visarjanIyasya satvapakSe Aha- 'Tuskheneti / pipaThIs su iti sthite prathamasakAreNa zarA vyacAyamAzritya IkArAdigaNa paratvAt dvitIyasakArasya Satve sati pUrvasya sakArasya 'STutvena SakAraH, natu 'AdezapratyayoH' iti SaH / apadAntasya ityanuvRtteriti bhAvaH / evaM ca ' numzarvyavAye'pi' ityeva siddhe visarjanIyagrahaNaM vyarthamityAhuH / ayogavAhAnAM zarSvapi pAThAdiha visarjanIyagrahaNaM bhASye pratyAkhyAtam / nissveti / 'Nisi cumbane' lugvikaraNaH | 'No naH' iti Nasya naH, idittvAnnum / anudAttettvAdAtmanepadam | loNamadhyamapuruSaikavacanaM' thAs, 'thAsaH se, 'savAbhyAM vAmau' ityekArasya catvam / nissva iti sthite 'nazcApadAntasya' ityanusvAre nissveti rUpam / atra yathAsaMbhavaM vyavadhAnAzrayaNe tu numsthAnikAnusvAreNa sakAreNa ca vyavahitasya dvitIyasakArasya SatvaM syAt / ataH pratyekaM vyavadhAnamAzritamiti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 300 siddhAntakaumudI [halantapuMliGga - - - nisse / numgrahaNaM numsthAnikAnusvAropalakSaNArtha, vyAkhyAnAt / teneha na / suhinsu / puMsu / ata eva na zargrahaNena gatArthatA / 'rAtsasya' (sU 280 ) iti salope visrgH| cikIH, cikIrSoM. cikIrSaH / 'roH supi' (sU 339) iti niyamAnna visargaH / cikIrSu / 'damerTos' ( u 225 ) ddittvsaamaattilopH| patvasyAsiddhatvAkRtvavisauM / doH, doSau, doSaH / 'padanno--(sU 228 ) iti nisse iti / uktadhAtorlaNmadhyamapuruSaikavacanaM thAs / tasya 'thAsaH se' iti seaadeshH|. nisse ityatrApi dvitIyasakArasya SatvaM na bhavati, pratyekameva vyavadhAnAzrayaNAditi bhAvaH / hisi hiMsAyAm' supUrvAdasmAt kipa, idittvAnnum , tataH saptamIbahuvacane suhinsasu iti sthite prathamasakArasya saMyogAntalope suhinsu iti rUpam / 'svA. diSu iti padAntatvAt 'nazcApadAntasya' ityanusvAro na / ki ca pumzabdAt sapta. mIbahuvacane puMssu iti sthite prathamasakArasya saMyogAntalope puMsu iti rUpam / tatra suhinasu ityatra numA vyavadhAnAt SatvaM syAt / numgrahaNasyAnusvAropalakSaNArthatve puMsu ityatra SatvaM syAdityata Aha-numgrahaNamiti / vyAkhyAnAditi / prakRtasUtre 'haya. varaTa sUtre ca bhASye tathA vyAkhyAnAdityarthaH / numgrahaNaM numsthAnikAnusvAropala. kSaNArthamityetat sUtrAkSarAnugatamityAha-ata eva na zargrahaNena gatArthateti / numgrahaNasya numsthAnikAnusvAropalakSaNArthatvAdeva zarmahaNena numgrahaNasya gatArthatA labdhapra. yojanatA netyarthaH / numgrahaNasya kevalAnusvAropalakSaNArthatve tu saragrahaNenaiva siddha tvAt tadgrahaNamanarthakaM syAt . anusvArasya zavapi pAThAditi bhAvaH / cikIriti / kRdhAtossani 'iko jhala' iti sanaH kittvAhakArasya guNAbhAre 'a. jamanagamAM sani' iti diirghH| tataH 'Rta iddhAtoH' iti ittvam , 'hali ca' iti diirghH| tataH sanyakoH iti dvittvam / 'halAdizeSaH, hasvaH, kuhozcuH' ityabhyAsakakArasya cutvaM, sasya Satvam / cikIrSa iti rUpam 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAttataH kvim| 'ato lopaH cikIrSa ityasmAt SakArAntAt sabutpattau sohalDayAdilope cikIrSa iti sthitam / etAvat siddhavatkRtya 'rAtsasya' iti niyamAt SakArasya saMyogA. ntalopAbhAvamAzaGkaya Aha-rAtsasyeti / SatvasyAsiddhatvAditi bhaavH| evaM cikIyAmityAdhuhyam / visargamAzaya Aha-roH supIti / prakRte raparatvasampannasya rasya rutvAbhAvAditi bhAvaH / dameDoMsiti / mauNAdikametatsatram / 'damu upazame ityeta. smAddhAtorDospratyayaH syAdityarthaH / DakAra it / DittvasAmAditi / 'Te' iti bhakhya vihitaSTilopa iha bhatvAbhAve'pi DittvasAmarthyAt bhavatItyarthaH / sakArasya pratyayAvayavatvAt SatvaM, doSa iti SakArAntaM rUpam / tataH sohkhyaadilopH| etAvat For Private and Personal Use Only Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11 ] bAlamanoramAsahitA | vA doSan / doSNaH / doSNA / doSaH / doSA / 'viza pravezane' / sannantAkkip / katvasyAsiddhatvAtsaMyogAntalopaH / 'vazva -' ( sU 294 ) iti SaH / jaztvacaveM / viviT - viviD, vivikSo, vivikSaH / 'sko:-' ( sU 380 ) iti kalopaH / tad-taD, takSau, takSaH / goraT - goraD, gorakSau, gorakSaH / takSirakSibhyo NyantAbhyAM kvipi tu 'sko:-' (sU 380 ) iti na pravartate / Nilopasya sthAnivadbhAvAt / 'pUrvatrAsiddhe na sthAnivat' (vA 433 ) iti tviha nAsti / 'tasya doSaH saMyogAdikopalatvaNakheSu' ( vA 440 ) iti niSedhAt / tasmAtsaMyogAntalopa eva / 301 1 siddhavatkRtya Aha-batvasyAsiddhatvAdrusvavisargAviti / SatvasyAsiddhatvAdvatve sati visargaH / vA doSanniti / zalAdAviti zeSaH / doSNaH iti / zasi doSannAdeze 'alloposnaH' ityakAralope 'khAbhyAm' iti Natvamiti bhAvaH / doHsu doSSu / vizvakSUzabda vyutpAdayati- vizeti / sannantAditi / veSTumicchatIti vigrahe vizeH san 'halantAcca' iti sanaH kitvAnna laghUpadhaguNaH / 'sanyaGoH' iti dvitvam / halAdiH zeSaH / zakArasya jhalparakatvAt 'vazva' iti SaH / 'paDhoH kaH si' iti Sasya kaH / pratyayAvayavatvAt sasya Satvam | 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAt kvip / 'ato lopaH' vivikSa iti SakArAntaM rUpamityarthaH / kasvasyeti / vivakSa ityasmAta sohelDyAdilope bakAree saMyogAntalopaH / 'skoH' iti / kakAralopastu na zaGkhayaH / saMyogAdilope kartavye 'paDhoH kaH si' iti katvasyAsiddhatvAdityarthaH / vrazceti SaH iti / saMyogAntalope sati sakArasya nimittasya nivRttyA katvasyApi nivRttau jhalparatvanivRtyA pUrvapravRtatvasyApi nivRttau padAntatvAt 'vazca' iti zasya Sa ityarthaH / jaztvaca iti / casya jaitvena DaH, tasya cartvavikalpa ityarthaH / skoriti / 'takSU tanUkaraNe' asmAt kvip tatassorharaDyAdilope 'sko:' iti kalope Sasya jaztvena DaH, tasya cartvavikalpa ityarthaH / tadbhyAm / tatsu-taTsu goraDiti / 'rakSa pAlane' ityasmAt karmaNyupapade aNi prApte, vAsarUpanyAyena kvipi suyutpattau tazabdavadrUpam / takSirakSibhyAmiti / ikA nirdezo'yam / takSa rakSa dhAtu ' hetumati ca' iti Nic cakAra it / 'cuTU' iti NakAra it / tataH 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAt kvipi 'NeraniTi' iti Nilope, kvipi lupte, takSa, rakSa iti kArAnte rUpe / tataH sulope sati saMyogAntalopApavAdaH / 'skoH saMyogAdyo:' iti . kakArasya lopaH na pravartate ityarthaH / Nilopasyeti / 'peraniTi' iti Nilopasya 'acaH sasmin' iti sthAnivattvAdityarthaH / tasya doSaH iti / tasmAditi / 'skoH ityasyApra vRterityarthaH / sati ca SakArasya saMyogAntalope kakArasya jaztvacatveM ityabhipretya For Private and Personal Use Only Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 302 siddhAntakaumudI halantapuMliza tak-tam / gork-gorg| 'sko:-- (sU 580 ) iti kalopaM prati kutvasthAsiddharavArasaMyogAntalopaH / pipak-pipam / evaM vivak / didhak // iti SAntAH // 'pisa gatI' suSTha pesatIti supAH, supiso, supisH| supisA, supIAm / supIHSu-supISSu / evaM sutaH / 'tuma khaNDane / vidvAn , vidvAMso, vidvaaNsH| he vidvan / vidvAMsam , vidvAsau / (435) vasoH samprasAraNam 64 / 131 // vasvantasya bhasya samprasAraNaM syAt / pUrvarUpaM, Satvam / viduSaH / viduSA / ' mAha-taka-tam / gorak-goragiti / 'du pacaS pAke' asmAt sani 'sanyaDoH' iti dvitvam , halAdizeSaH / 'sanyataH ityabhyAsAkArasya hattvam / 'coH kuH iti cakA. rasya kutvam / pratyayAvayavatvAt sasya ssH| pipakSa iti rUpam / tataHsolope 'sko" iti kakArasya lopamAzakya Aha-kutyasyAsiddhatvAditi / cakArasthAnikasyeti zeSaH / sati ca SakArasya saMyogAntalope jhalparatvAnivRttyA pUrvapravRttakakArasya nivRttI padAntatvAt kutve jaztvacatve ityabhipretya Aha-pipak-pipagiti / pipakSI, pipakSaH ityAdi / evaM vivagiti / vaktumicchatIti vigrahe 'vaca paribhASaNe ityasmAt vivakSazabdaH pipakSzabdavadityarthaH / didhagiti / dagdhumicchatItyarthe 'daha bhasmIkaraNe itya. smAtsani, dvitve, halAdizeSe, abhyAsettve, didais iti sthite 'dAderdhAtorghaH' iti hasya ghatve 'ekAco bazaH' iti dakArasya dhatve, didhadhasa iti dhakArasya catvena kakAre pratyayAvayavatvAt sasya Satve tataH kipi ato lope didhaz iti rUpam / tasmAt subutpattau solope carvasyAsiddhatvAt 'skoH' ityabhAve SakArasya saMyogAntalope khara. paratvAbhAvAt pUrvapravRttakakArasya nivRttau. padAntatvAt jaztvacatve iti bhAvaH / di. kSo didhakSaH ityAdi / iti ssaantaaH| ___ atha sakArAntA nirUpyante / supIriti / 'vorupadhAyAH iti dIrghaH / evaM sutUriti / vidvAniti / vid jJAne' adAdiH, laTaH zatrAdeze 'videH zaturvasuH zittvAt sArvadhAtu. katvAt zapa, luk / 'sArvadhAtukamapit' iti DisvAnna laghUpadhaguNaH / kRdantatvAt prAtipadikatvaM vidvaszabdaH / tasmAt suH, ugitvAnnum , 'sAntamahataH' iti dIrghaH, sulopaH, sasya saMyogAntalopaH, tasyAsiddhatvAnnalopo neti bhAvaH / sAntatvAmA. vAt / 'vasuna su' iti datvaM na / vidvAMsAviti / suTi numi kRte 'sAntamahataH' iti dIrghaH, 'nazca' ityanusvAra iti bhAvaH / zasAdAvaci vizeSamAha-vasoH samprasAraNam / pratyayagrahaNaparibhASayA vasoriti tadantagrahaNam / bhasyetyadhikRtam / tadAha-vasva. tatyeti / pUrvati / zasi vakArasya utve vidu as iti sthite, samprasAraNAcyA iti pUrvarUpe, vidukha iti sthite, pratyayAvayavatvAt sasya patvamityarthaH / 'patvatukorasiddhara For Private and Personal Use Only Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 303 saMsu-( 334 ) iti datvam / vidvadbhayAm ityAdi / sedivAn , sedivAsI sedivaaNsH| sedivAsam / antaraGgo'pIgagamaH samprasAraNaviSaye na pravartate / 'akRtavyUhAH-(557) iti paribhASayA / seduSaH / seduSA, sedivadyAm - - iti pUrvarUpasyAsiddhatvaM na zakyam , padAntapadAcorekAdeza eva ttprvRtteH| supi datve carvam / vidvatsu / sedivAniti / 'Sadla vizaraNagatyavasAdaneSu' 'dhAtvAdeH paH sA', 'bhASAyAM sadavasazruvaH' iti liTaH kvasuH, ukAvito, 'liTi dhAtoH iti dvitvamha lAdizeSaH, 'ata ekahalamadhye ityetvAbhyAsalopo, 'vsvekaajaaduudhsaam| iti iT / sedivasazabdaH / tataH suH, ugitvAnnum , 'sAntamahata' iti dIrghaH, mulopaH, sasya saMyogAntakopaH, tasyAsiddhatvAnnalopo na / sAntavasvantatvAbhAvAnna datva. miti bhAvaH / sedivAsAviti / numi 'sAntamahataH' iti dIrghaH / nanu uttarItyA niSpanAt sedivasthAbdAt zasi 'basoH samprasAraNam' iti vakArasya utve pUrvarUpe hakArasya yaNi seyuSaH iti syaat| tatazca seduSaH iti vakSyamANaM rUpamayuktam / naca zasi bhaviSyati bhaviSyatsamprasAraNarUpakAyeM paryAlocya pUrvameva iTana pravartate / padAvadhikAnvANyAnAbhyupagamAditi vAcyam , evamapi bahirbhUtayajAthasarvanAmasthA. masvAdipratyayanimittakamasaNjJApekSatayA samprasAraNasyAGgalya bahiraGgatvena iDAgamasyaivAntaraNatvAt prathama pravRtteH / parAdantaraGgasya balavattvAdityata Aha-antaraGgo'pI. ti / prakRteti / bhaviSyatA samprasAraNena balAditvasya vinAzonmukhatvAditi bhaavH| vastutastu prathamamapi sedivasazabdAdeva subutpttirstu| tathApi vakArasya sampra. sAraNe, utve kRte, yaNi satyapi samprasAraNasya bahiraGgatvenAsiddhatvAt 'lopo vyoH' iti lope seduSaH iti rUpaM siddham / naca 'nAjAnantarya bahiSTapraklatiH' iti niSedha zalyaH / uttarakAlapravRttike ajAnantarya eva tatpravRtterabhyupagamAt / iha ca sattara. kAlapravRttike vali lope tdbhaavaat| kizca kRte iTi samprasAraNapravRttAvapi valAdi. tvarUpanimittanivRttyA iTo nivRttau seduSaH iti nirvAdham , 'nimittApAye naimitti. kasyApyapAyaH' iti nyaayaat| kiJca padAvadhikAnvAkhyAne'pi sevasa as iti sthite iTsamprasAraNayoH prAptau pratipadavidhitvena zIghropasthitikatvAt prathamaM sampra. sAraNe valAditvAbhAvAdiTaH prAptireva nAstIti seduSaH iti nirvAdhamityAhuH / sedupA sedivaTyAmityAdIti / sedivtsu| 'hisi hiNsaayaam| idittvAnnum , supUrvA kvip , idittvAnnalopo na, 'nAca' ityanusvAraH, suhiszabdAtsolopaH, sakArasya saMyogAntalopaH, tasyAsiddhatvAnalopo na / nApi sarvanAmasthAne ca' iti dIrghaH / mimicaapaayaadnusvaarnivRttiH| sahina hati sau rUpa vakSyati / tatra. 'sAmsamahataH' For Private and Personal Use Only Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 304 siddhAntakaumudI [halanta(zi - ityAdi / 'sAntamahata:- (sU 315) ityatra sAntasaMyogo'pi prAtipadikasyaiva gRhyate, na tu dhaatoH| mahacchabdasAhacaryAt / suSThu hinastIti suhina , suhiMsI suhiMsaH / suhitbhyAm ityAdi / suhinsu-suhinsu / dhvat-gvad , dhvasau / dhvasaH / dhvadbhapAm / evaM sat / (436) puMlo'suG zamsarvanAma sthAne vivakSite puMso'suG syAt / asuGa ukAra uccAraNArthaH / 'bahupuMsI' ityatra, gitaca' ( sU. 455 ) iti ovayaM kRtena 'pUlo Dumsun' ( 'pAteImsun' ) iti iti 'dIrghamAzaGkaya Aha-sAnteti / suhinbhyAmiti / 'svAdiSu' iti padAntatvAt sasama saMyogAntalope nimittApAyAdanusvAranivRttiriti bhAvaH / muhinsviti / saMyo. gAntalope anusvAranivRttiH / supaH sakAramAzritya punaranusvArastu na, padAntatvAt / dhvaditi / dhvaMsu avalaMsane kRtAnusvAranidezaH / vip , anusvArasyAsiddhatvAt 'aniditaam| iti nlopH| sorlopH| 'vasutraMsa' iti dtvm| 'vA'vasAne iti carvavikalpa iti bhAvaH / evamiti / 'su avastraMsane kvibAdi pUrvavaditi bhaavH| - 'pUna pavane' asmAt 'pUlo DhuMsun' iti uNAdisUtreNa DhusunpratyayaH / DakAro nakAra ukArazca it / DittvasAmarthyAdabhasyApi TerlopaH / puMsazabdAt subutpattiH / tatra suTi vizeSamAha-so'suGa / 'ito't sarvanAmasthAne' ityataH sarvanAmasthAne ityanuvRtti. mamipretya zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-sarvanAmasthAne iti / puMsaH asuG syAt sarvanAma sthAne iti phalitam / nanu tatpuruSAt paramapuszabdAt suTi asugadezAt prAgeva 'samAsasya' ityantodAttatvaM pakArAdukArasya syaat| sarvanAmasthAnotpatteH prAgeva samAsasvarasya antaraGgatvAt prApteH / iSyate tu asuGi kRte paramapumasa ityatra makA. rAdakArasya / ata Aha-vivakSite iti / 'puMsoluG' ityatra sarvanAmasthAna iti na parasaptamI kintu vivakSite ityadhyAhRtya sarvanAmasthAne prayoktumiSTe sati tataH prAgeva asuDityarthaH AzrIyate / evaM ca sarvanAmasthAnotpatteH prAgeva adhikRte 'samAsasya' ityantodAttatva, paramapumas ityatra makArAdakArasya bhavatIti na doSa iti bhAvaH / naca parasaptamIpakSe'pi sarvanAmasthAnotpatteH prAgantaraGgo'pi samAsasvaraH pakArAdukArasya akRtavyUhaparibhASayA na bhavati / asuGi kRte pakArAdukArasya samA. sAntatAyAH pranatyatvAditi vAcyam , vivakSita ityarthAzrayaNenaiva siddhe akRtavyUha paribhASyakA asvIkAryatvAditi bhaavH| atra asudhi ukAra it * uditkAryArthaH iti prAcInamataM dUSayitumAhaamara ukAra uccAraNArthaH iti / na tvitsammakaH / prayojanAbhAvAditi bhAvaH / 'janu rikArpamastiprayojanamityata Aha-pUSo iMsuniti pratyayasya ugisveneva For Private and Personal Use Only Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| 305 pratyayasyogitvenaiva numbiddhaH / pumAn / he puman / pumAyo / pumAsaH / puNsH| puMsA, pumbhyAm , pumbhiH ityAdi / puNsi| puMsu / 'duzana--' (sU 256 ) ityana / uzanA, uzanaso, uzanasaH / . yasya sambukhI vA'nacha nalopazca vA vAcyaH' (vA 5037) / he uzanan-he uzana-he uzanaH / uzanojyAmityAdi, numsiddheriti / nanu vinigamanAviraha ityata Aha-bahupuMsItyatra ugisamca iti GIvarya kateneti / bahavaH pumAMso yasyAm iti bahuvrIhau subluki nimittApAyAdasuna nivRttI sAmAndAdugisvAt Dopi bahusIzabdaH / atra DIpaH asarvanAmasthAnatvAtasmina vivivemasukha prAtireva nAsti / Dhusuna ugisvAdeva kI vktvyaa| tadarthe punaH ugiranAvazyakam / tenaiva numo'pi siddhatvAt asu ukAra uccAraNArtha iti bhaavH| 'yammAvizu paate?sun| iti vadayate / tathApi pAThAntAmidaM praSTavyam / 'liyaam| iti sUtramAdhyaghaTayostu sUteH satyatA, kArasyAhasvaH, masum pratyayaH ityuktam / pumAnita / Isuna hati taanusvaarnirdeshH| tatA sUzabdAta sau vivakSite as| WER, ukAra ubhAraNArtha:, kiyA isyantAdezaH / nimittApAyAnusvAravikRto pumas suH mitsvAnum , 'sAntamahataH' iti dI, sorloSaH sasya saMyogAmalopaH tasyAsitvAvalopo neti bhAvaH / he pumanniti / 'sAntamahataH' ityatra 'mAsambuddhI ityanuvRtteH na dIrgha iti bhAvaH / pumAMsAviti / asuchi pumam au iti sthite bumi 'mAnta' iti dIrghaH / 'nazca' iti numo'nusvAraH iti bhAvaH / puNsH| puMsati / zasAdAvasarvanAmasthAnatvAdasukhabhAve rUpam / yayparatvAbhAvAnna parasavarNa iti bhAvaH / pugbhyAmiti / sasya sayogAntalope nimittApAyAdanusvAranivRttau bhakAramAzritya punaranusvAre parasavarNe rUpamiti bhAvaH / ityaadiiti| puse| puMsaH, iNsoH| puMsoti / atra yayparatvAbhAvAna prsvrnnH| numsthAnikAnusvArasyaivopalakSaNAt 'numvisarjanIyA iti SatvaM neti bhAvaH / / . 'vaza kAntau asmAt 'vazeH kanasiH iti kanasipratyayaH / kakAra it / ikAra uccAraNArthaH / 'ahijyA' iti samprasAraNam / uzanaszadA, tasya so vizeSamAhakAzanetyanaGiti / DakAra it , akAra uccAraNArthaH, DivAdantAdezaH / uzanan s iti sthite upadhAdIrghaH, hallyAdinA sulopaH, nalopaH / uzanA iti rUpamiti bhA. / yadyapi vazadhAtubachAndasa iti lugvikaraNe vakSyate / tathApi tat prAyikam , 'vaSTi pAzuriH ityAdinirdezAt , 'uzanA mArgavaH kaviH' iti kozAca / asya sambuddhAvi. ti| etacca vRttau paThitam / vazadhAtau mAdhavastu 'sambodhane dUzanasakhirU sAntaM on nAntamathAnyadantam' iti lokavArtikamityAha / bhASyAdRSTasvAdidama. prANikameveti prAmANikAH / he uzanan iti / anaDi nalopAbhAve rUpam / he eka. 20 vA. For Private and Personal Use Only Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 306 likhAntakaumudI [halanta'biga anehA, anehasI, banehasaH / he anehaH / bhnehobhyaamityaadi| vedhAH, vessyo| veSasaH / hai.vedhaH / vessobhyaamityaadi| adhAtorityukterna dIrghaH / muTu vaste suvaH, suvasau, suvsH| piNDa prasate piNDagraH, piNDaralaH / 'prasu kasu madane / (37) adasa mau sulopazca // 7 / 2 / 107 // adasa bhaukAro'ntAdezaH svAtsau pare sulopazca / 'tadoH saH sau-(sU 381) iti dasya sH| aso| 'oravapratiSedhaH sAkackasya vA vaktavyaH sAdusvaM ca (vA 4482) / pratiSeSasaM. naiti| amaki nalope rUpam / he uzana iti| anabhAve rUpam / uzanobhyAmiti / salya rutve hazi ca' ityuttve 'AdguNaH' / uzanAsu-uzanassu / anaheti / 'nanihana eha ca' iti naji upapade hanadhAtorasun , prakRterehAdezaca, upapadasamAsaH, 'nalopo 'nA', 'tasmAnnuci anehaszabdaH / tataH suH, anaG, sulopA, upadhAdIrghaH, najhopa iti bhAvaH / he anehH| anehobhyAmityAdi / vedhA iti / 'vidhAmo vedha ca bie. vAt dhAgdhAtorasun prakRteveMdhAdezazca / asuni ukAra ucAraNArthaH / ugitvAmAna num , tataH suH, asantatvAddIrghaH, sulopaH, satvavisargAviti bhAvaH / 'vasa AcchAdane lugvikaraNaH / supUrvAdasmAt svipa , suvaszabdaH, tataH suH, halGyAdilopaH, rutvabisau, suvaH iti rUpaM vakSyati / atra 'atvasantasya' iti dIrghamAzaya AhaadhAtorityuktena dIrgha iti / na ca suvaszabdasya asantatvAdadhAtutvAca do? durvAra iti vAcyam , dhAtvavayavabhinno yaH as tadantasya dIrgha hatyAzrayaNAt / suvobhyA. mityAdi / 'vasa nivAse' iti bhauvAdikasya tu nedaM rUpam , tasya yajAditvena sampra'sAraNaprasaGgAt / piNDapraszabdaH suvsshbdvt| ___ avaszabdAt sau tyadAyatve prApte / adasa au / adasa iti sssstthii| au ilya. vibhktiknirdeshH| 'tadoH saH sau' ityataH saavitynuvrtte| tadAha-dasa prokAra iti / antAdeza ityalontyaparibhASAlabhyam / sakArasya auce kRte halaH paratvA. bhAvAt halDyAdilope aprApte sulopavidhiH / dasya sa iti / mutvApabAda iti bhAvaH / asau iti / adas s iti sthite sakArasya auttve, sulope, dalya soca rUpam / atha 'avyayasarvanAmnAm' ityakaci adakaszabdAt sau. vizeSamAha-auravapratiSedha iti / 'adasa au sulopazca' ityatra adapAbdena tanmadhyapatitanmAyena adakaszabdasyApi grahaNAdauttve prApte vikalpena tatpratiSedho vaktavyaH / 'tadoH saH sau hati kArasya sakAre kRte tasmAt sakArAt parasya akArasya ukArapaca vA vakavya / tatazca adakas s iti sthite, autvAbhAve, dasya sasve. sati, sakArAt kalamakArasya utve sati, tyavAyatve, pararUpe, rutve, visarge, aka iti. kpr| For Private and Personal Use Only Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 11] baalmnormaashitaa| niyogaziSTamutvaM tadabhAve na prvrtte| asako-amukaH / syadAyasvaM, pararUpam , vRddhiH / 'adamro'se:- (sU 411) iti maskhottve / amU / 'jasaH zo' (sU 214) / 'AdguNaH (sU 69) / (438) pata Inahuvacane / E2 // adaso dAsparasya eta IsyAhasya ca mo bahokau / amii| 'puurvtraasiddhm| (sU 12) iti vibhaktikArya prAk , pazcAdutvamaskhe / bhamum , amU , jamUn / musve kRte autvapratiSedhAbhASapakSe adakas s iti sthite. sakArasya autve, sulope, dasya satve, masako iti rUpa vakSyati / tatra autvapratiSedhAbhAvapakSe autve kRte sakArAdakArasya tvavikalpaH tona syAdityata Aha-pratiSedheti / 'sanniyogaziSTAnAM saha vA pravRttiH sahayA nivRtti iti nyAyAditi bhAvaH / amuka amukazarmA ityAdi tvasAdhyeve. tyAhuH / kecita asAvaparyAyA amukazabdaH avyutpanna ityAhuH / adas au iti viyate prakriyAda pati-dAyatvamiti / pararUpamapi bodhyam / malotne iti / bhadau itpatra dAt parasya maukArasya dIrgha ukAra dasya matvaM cetyarthaH / jasi tyadAyatvaM para rUpa siddhavatkRtya mAha-jasarazIti / bhAdaguNe ade iti sthitam / tatra dakArAdekA. rakhya uttve praapte| eta bhuvcne| 'adaso'serdAdu do maityasmAt 'aso dAditiH 'do mAiti cAnuvartate / tadAha-pradasaH ityAdinA / bApoMktAviti / sUtre bahuvacanazabdo yaugikH| pAribhASikasya grahaNe tu mamIbhirityAdisiddhAvapi amI iti na sidhyet, bhade ityekArasya bahuvacanatayA tatparakatvAbhAvAditi bhAvaH / nanu aujasAdiSu tyadAyatve paraspe ca uttamatvayoH kRtayoH amuau amuHityAdi syAt / mutvasyAsiddha. tvAnna yaNityAzakya Aha-pUrvavati / vibhaktikAryamiti / tyadAyatvAdikamityarthaH / - yadi tu 'pUrvatrAsikham / ityatra kAryAsiddhatvamidhyeta, tarhi amU amI ityAdi na sidhyet / tathA hi 'pUrvatrAsiddham' iti siddhe asiddhatvAropaH ucyte| niradhiSThAnazvAsiddhatvAropo na sambhavati / tatazca kAryAsiddhatvapame sUtrodAharaNa. sampattyai paratvAllakSye kAryapravRtterAvazyakatayA paratvAt pAdike mulve. kRte satti uccasthAninaH akArasyApahAre sati, pazcAt mutve abhAvapratiyogitvAropejapa, 'devadattasya hantari hate sati devadattasya na punasanmajjanam' iti nyAyena sthAnibhUtasya dakArAdvakArasyAbhAvAt vRddhiguNAdi na syAt / zAstrAsiddhatvapame tu yadyat pAdika zAstraM pravRttyunmukaM tattacchAstra evAbhAvAropasambhavAt pUrvazAstrapratibandhakalya parazAstrasya ucchedabuddhau satyAM 'vipratiSedhe para kaarym| iti na pravartate / madukaM 'pUrvatrAsiddha nAsti vipratiSedho'bhAvAduttarasya' iti / tatazca sthAninaH sakArakhya nivRttyabhAvAt vRddhiguNAdipravRttiH nirvAdhA / etacca. :puurvtraasiddhm| bhAvana avaH pAriityatra 'patvakorasiddhaH' ityatra ca bhASye spaSTam / prapatrita For Private and Personal Use Only Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 300 siddhAntakaumudI [ halantati - ghisaMjJAyAM naabhaavH| (4) nmune| 2 / 3 // nAbhAve kartavye kRte ca mubhAvo nAsiddhaH syAt / amunA, amUbhyAm , amUbhyAm , amUbhyAm , amIbhiH / amussmai| amiibhyH| amuSmAt / amuSya, amuyoH, mamI. ca zabdenduzekhare zabdaratne ca ityAstAM tAvat / amumiti / adasa am iti sthite tyadAyatvaM, pararUpam ami pUrvaH, satvamatve, iti bhAvaH / pramU iti / dvitIyAdvivacanaM prathamAdvivacanavat / amuuniti| zasi, tyadAyatvaM, pararUpaM, pUrvasavarNadIrghaH, natvam , uttamatve iti bhaavH| tRtIyaikavacane adas A iti sthite tyadAyatvaM, pararUpam , utvamatve ca sirasa tya Aha-mutve kRte ghisaMjJAyAM nAbhAva iti / 'zeSo dhyasakhi iti visaMjJAyAm 'ADo nAstriyAm' iti nAbhAva ityarthaH / nanu 'puurvtraasiddhm| iti vibhaktikArya prAk pazcAt utvamatve iti prAguktam / samprati tu mutve kRte ghisaMjJAyAM nAmAva ityucyate / tadidaM pUrvAparaviruddhamiti cet satyam / yadvibhaktikArya prati musvaM nimittaM na bhavati, tadeva vibhaktikArya prAk bhavati, na tvanyaditi vivakSitam / iha ca nAbhAvaM prati mutvaM nimittamiti prathama musvprvRttervirodhH| 'na mu ne ityArambhasAmAdityalam / nanu kRte'pi prathama mutve nAbhAvo na sambhavatiH tasmin kartavye mutvasya asiddhatayA gheH paratvAbhAvAdityata Aha-na mu ne| asiddhmitynuvrtte| m ca uzceti samAhAradvandvaH / ne iti nA ityasya saptamyekavacanam / viSayasaptamI satsaptamI ca eSA / tathAca nAbhAve kartavye kRte ca iti labhyate / tadAha-nAbhAva ityAdinA / prakRte ca nAbhAve kartavye mutvasyAsiddhatvAbhAvAt gheH paratvAnnAbhAvo nirvAdhaH / yadi tu nAbhAve kartavye mubhAvo nAsiddha ityevAzrIyate, tarhi prakRte nAmAve kRte supi ca' iti dIrghaH prasajyeta / dIghe kartavye mutvasyA'siddhatayA akArasattvAt / ataH kRte'pItyAzritam / tatazca prakRte nAbhAve kRte'pi dIghe kartavye mutvasyAsiddha tvAbhAvAdakArAbhAvAt na dIrgha iti bhAvaH / amUbhyAmiti / tyadAdyatve, pararUpe sumi ca' iti dI., dasyAmatvaM, AkArasya Uttvam iti bhAvaH / amIbhiriti / tyavAsaya, pararUpaM 'nedamadasorakoH' iti ainiSedhaH, 'bahuvacane zalyet' ityettvam, 'etApa. cane' iti Itvamattve iti bhAvaH / amuSmai iti / tyadAyatvaM, pararUpaM, ke smai, satA matve, Satvamiti bhAvaH / amIbhya iti / tyadAyatvaM, pararUpaM, 'bahuvacane salyevaratvam , ittvamatve iti bhAvaH / amuSmAditi / tyadAyatvaM, paraspaM, use smAt, uttva. malne, patvamiti bhaavH| amuSyeti / tyadAyatvaM, pararUpaM, saH syAdezaH, utvamatve, prAthamiti bhAvaH / amuyoriti / bhosi tyadAyatvaM, pararUpam, 'bholi kA ilmesvara, yA pralamatve, iti bhAvaH / amISAmiti / Ami syadAyaka, parasapam, bAsi For Private and Personal Use Only Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra , www.kobatirth.org prakaraNam 11] bAlamanoramAsahitA | SAm / amuSmin amuyoH, amISu // iti sAntAH // iti halanta puMliGgaprakaraNam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9 atha halantastrIliGgaprakaraNam // 12 // (440) naho dhaH || 2|34|| naho hasya dhaH syAjjhali padAnte ca / upAnat - upAnad, upAnahau, upAnahaH / upAnaddhayAm / upAnatsu / utpUrvAt 'SNiha prItI' ( vA 1201 ) ityasmAt 'Rsvig- ' ( sU 373 ) AdinA kvin mipAtanAddoSatve / kinvasvArakRtvena hasya ghaH, jarazvacaveM / uSNik uSNig, sarvanAmnaH' iti sud, evaM, ItvaM, matvaM, Satvamiti bhAvaH / zramuminniti / Dau tyadAdyatthaM, pararUpaM, GoH sminnAdezaH, uttvamatye, Satvamiti bhAva: / zramISvati / supi svadAdyatvaM, pararUpam, etvam IzvamatveH Satvamiti bhAvaH / iti sAntAH / 306 iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAkhyAyAM halanta puMlliGgaprakaraNaM samAptam / atha halantastrIliGge ikArAntA nirUpyante / 'jaha bandhane' 'No naH' upanadyate iti vimadde upapUrvAta sampadAditvAt karmaNi kvip, 'nahivRti' ityAdinA pUrvapadasya dIrghaH / tureszabdaH strIliGgaH, 'pAdukA / pAdUrupAnatstrI' ityamaraH / naho dhaH / 'ho DhaH' ityato haH ityanuvartate / padasya ityadhikRtam / 'skoH saMyogA-' ityataH ante ityanuvartate / 'jhalo jhali' ityataH jhali ityanuvartate / tadAha - naho hasyetyAdinA / 'ho' DhaH' iti DhatvApavAdaH / upAnaditi / upAnahU zabdAt sohelDyAdilopaH, hasya dhaH, tvacatveM iti bhAvaH / atra dakAra eva tu na vihitaH / tathA sati nadvamityatra 'radAbhyAm' iti natvaprasaGgAdityalam / upAnaddbhyAmiti / hasya dhatve jaztvamiti bhAvaH / upAnasviti / dhatve 'khari ca' iti catvamiti bhAvaH / uSNizabdaH chandovizeSa. vAcI strIliGgaH / taM vyutpAdayitumAha-SNiha prItAvityAdinA / dalopaSatve iti / udo dakArasya lopaH sasya SatvaM ca nipAtyata ityarthaH / na ca 'dhAtvAdeH SaH saH' iti kRtasakArasya 'AdezapratyayayoH' ityeva SatvasiddheH kiM tannipAtanena iti vAcyam, 'sAtpadAdyo:' iti niSedhabAdhanArthaM patvanipAtanasyAvazyakatvAt / na ca uSNihRzabdAt samAsAt subutpatteH pUrva. snih ityetat na padam / nitarAM sakArasya padAditva For Private and Personal Use Only Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 310 siddhAntakaumudI uSNihau, uSNihaH / uSNigbhyAm / uSNikSu // ivi hAntAH // dyauH, divau, divaH / bhyAm / dyuSu // ivi vAntAH // gIH, girau, giraH / evaM pUH / caturazvatatrAdezaH / catasraH / catasraH / catasRNAm // iti rephAntAH // kimaH kAdeze TApU | kA, ke, kAH / sarvAvat / (441) yaH sau 72 / 110 || idamo dasya yaH syAtkhau / 'idamo maH' miti vAcyam, padAdAdiriti pakSe SatvaniSedhaprasakterityAhuH / hasya va iti / ghoSanAdasaMvAra mahAprANasAmyAditi bhAvaH / na ca 'kvinpratyayasya' iti kutvasyAsiddhatvAtU 'ho DhaH' iti Dhatvamevocitamiti vAcyam, SatvApavAdaH kutvamiti kaiyaTAdimate -tulyanyAyatayA Satvasyeva DhatvasyApi kutvena bAdhAt / jaztvacaveM iti / naca azve kartavye 'kvinpratyayasya kuH' iti kutvasyAsiddhatvaM zakyam, 'uSNigaJcu' iti ni-dezena jaztve kartavye kutvasyAsiddhatvAbhAvajJApanAt / vastutastu 'kvinpratyayasya kuH - iti kutvaM patvApavAdo na bhavati, iti mUlakAramate tulyanyAyAt DhatvasyApi nApavAdaH / tatazca tadrItyA DhaDagakA iti bodhyam / iti hAntAH / atha vakArAntA nirUpyante / dyauriti / divzabdaH strIliGgaH / 'tho divau dve striyAm' ityamaraH / tasmAt su:, 'diva aut' iti vakArasya aukAraH, ikArasya yaNa' rutyavi -sargo, sulopasya auttvasthAnibhUtavakArAzrayatvenAsvidhitvAt sthAnivattvAbhAvAt na halyAdilopa iti bhAvaH / dyubhyAmiti / bhyAmAdau hali 'diva ut' ityuttvamiti bhAvaH / iti vAntAH / halantastrIliGga 1 zratha rephAntA nirUpyante / gIriti / 'gR nigaraNe' kvip, 'Rta iddhAtoH' iti ittvaM, - raparatvaM, girazabdAt suyutpattiH, sorlopaH, 'varupadhAyAH iti dIrghaH, rephasya visarga iti bhAvaH / bhyAmAdau tu hali 'vaH' iti dorghaH, gIrbhyAmityAdi / gIrSu / evaM pUriti / -gIrvadityarthaH / ' pAlanapUraNayoH' kvip, 'udoSThyapUrvasya' ityutvaM raparatvam / pur zabdAt sorlopaH, 'a' iti dIrghaH, rephasya visarga iti bhAvaH / caturazvatatrAdeza iti / 'jazasoH strIliGgasya caturrAbdasya 'tricaturoH striyAm' ityaneneti bhAvaH / catasraH iti / paratvAt 'caturanaDuho:' ityAmaM bAdhitvA catasRbhAve yaN / catasRbhAve kRte Am tu na, vipratiSedhe yadUbAdhitaM tadvAdhitameva' iti nyAyAditi sthAnivatsUtre bhASye spaSTam / catasRNAmiti / 'na tisRcatasR' iti dIrghaniSedhaH / iti rephAntAH / . atha makArAntA nirUpyante / kima iti / kimUzabdAt strIliGgAdvibhaktau 'kimaH kaH' iti prakRteH kAdeze kRte adantatvAt TAbityarthaH / sarvAvaditi / sarvAzabdavadityarthaH / 'sarvanAmno vRttimAtre puMvadbhAvaH' iti na, zabdasvarUpaparasya gauNatayA kadApi sarva'nAmatvAbhAvAditi bhAvaH / atha hRdamzabdasya strItve vizeSamAha-yaH sau| 'idamo maH' ityataH idamaH ityanuvartate, 'dazca' ityataH daH iti ca SaSThayantamanuva For Private and Personal Use Only Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 12] bAlamanoramAsahitA / - (sU 343) / iyam / tyadAyatvaM, TAp 'dazca (sU 345) iti maH / ime, imAH / imAm , ime, imAH / anyaa| 'hali lopaH' (sU 347) / AbhyAm / AbhyAm / AbhyAm / AbhiH / asyai / asyAH, anayoH, AsAm / asyAm , anayoH, Asu / anvAdeze tu enAm , ene, enAH / enyaa| enayoH / enayoH // iti mAntAH // 'Rtvig-' (sU 373) AdinA sRjeH kvin amAgamazca nipAtitaH / tate / tadAha-idamo dasyeti / puMsi tu nedaM pravartate, 'ido'y pusi' iti viziSya vidheH / nApi klIve, tasya soH lukA lutatvAt / tatazca parizeSAt striyAmevedam / iyamiti / idam s iti sthite, dakArasya yatve, iyam s iti sthite, tyadAyatvaM bAdhitvA 'idamo maH' iti makArasya makAre kRte, hallyAdinA sulopa iti bhAvaH / idam au iti sthite prakriyAM darzayatityadAyatvamiti / tyadAyatve sati, pararUpe, adantatvAt TApi 'da iti dakArasya' matve, imA au iti sthite, auDa Apa iti zImAve, AdguNe ime iti rUpam / imA iti / jati syadAyatvaM, pararUpam , TAp , 'dAca' iti maH, pUrvasavarNadIrghaH iti bhAvaH / atra vibhakto satyAM tvadAyatvaM, pararUpaM, TAp ca sarvatra bhavantIti bodhyam / imAH ityatra imA as iti sthite puurvsvrnndiirghH| 'jasa: zI' iti tu na / TApi kRte adantAt paratvAmAvAt / imAmiti / atvapararUpaTAmmatveSu kRteSu ami pUrvaH' iti bhAvaH / ime iti / bhauTi auvat / imAH iti / atvapararUpaTAmmatveSu pUrvasavarNadIrghaH / strItvAnnAtvAbhAva iti bhAvaH / anaye. ti / idam A iti sthite, atvaM, pararUpam , TAp , 'anApyakaH' iti id ityasya an aadeshH| an A A iti sthite, 'Aji cApaH ityettve, ayAdezaH iti bhaavH| TApramRtyajAdau sarvatra an Adeza iti bodhyam / hali lopaH iti / bhyAmAdau hali id ityasya lopa ityarthaH / AbhyAmiti / idam bhyAm iti sthite, ido lope, atve pararUpe, TApi ca rUpamiti bhaavH| Amirityapyevam / asyai iti / idam e iti sthite, matvapararUpaTApsu syADAgame, hasvatve, ido lopa iti bhAvaH / asyAH itya. pyevam / anayoriti / idam os iti sthite, idamaH idaH anAdeze, atvapararUpaTApsu, 'ADi cApaH' ityettve, ayAdeza iti bhAvaH / prAsAmiti / idam Am iti sthite atvapararUpaTApsu, suTi, ido lopa iti bhAvaH / asyAmiti / idam i iti sthite, atvapararUpaTApsu, DerAmi, syAhAgame, hasvatve, ido lopaH iti bhaavH| Asviti / idam su iti sthite, atvapararUpaTApsu, ido lopa iti bhAvaH / anvAdeze viti / 'dvitIyATossvenaH' ityenAdeze, TApi ramAvadrUpANi iti bhAvaH / iti maantaaH| atha.jakArAntA niruupynte| sajazabdaM vyutpAdayati / Rtvigiti / 'sRja visrge| For Private and Personal Use Only Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 312 siddhAntakaumudI [ilantastrIliA - sraka sraga , sajI, sajaH / sagbhyAm / srakSu // iti jaantaaH|| tyadAyatvaM TAp / syA, tye, tyAH / evaM tad , yad, etad // iti dAntAH // vAk-vAga , vAcau, vAcaH / vAgbhyAm / vAkSu // iti cAntAH // apazabdo nityaM bhuvcnaantH| 'saptan-' (sU 277 ) iti doghH| aapH| apaH / (442) apo bhi 744 apastakAraH syAdbhAdau pratyaye pre| adbhiH| adbhyH| adbhyaH / apAm / apsu iti pAntAH // dik-dig , dizau, dishH| digbhyAm / dikSu / 'tvadAdiSu- (sU 429) iti dRzeH kvinvidhAnAdanyatrApi kRtvam / ek-ham , asmAt vin , RkArAt paraH amAgamA, makAraH it , kArasya yaNa rephaH, svajaza. bdaH strIliGgaH / 'mAlyaM mAlA jo mUni' ityamaraH / sak-sragiti / 'kinpratyayasya kuH iti kutvaM jaztvacatveM iti bhAvaH / iti jaantaaH| atha dakArAntA nirupyante / tyadazabdasya prakriyAM darzayati / tyadAdyasvamiti / vibha. ktI, atve, pararUpe, TApi, tyA iti rUpam / sarvatra tataH srvaavpaanni| sau tu tadoH saH sau' iti takArasya sa iti vizeSaH / evmiti| tad yad etad etebhyo vibhakto atvapararUpaTApsu sarvAvadrapANi / tacchabdasya tu takArasya satvam / etacchabdasya tu takArasya satve 'AdezapratyayayoH' iti Satvamiti vizeSaH // iti dAntAH // - atha cakArAntA nirUpyante / vaagiti| vaceH 'kibvaci' ityAdinA vip dIrghazca, 'vacisvapi' iti samprasAraNAbhAvazca, vAc iti rUpam / 'sulopaH, coH kuH, jaztvacatve iti bhAvaH // iti caantaaH|| . atha pakArAntA nirUpyante / apzabda iti / 'apsumanassamAsikatAvarSANAM bahutvaM ca' iti stryadhikAre liGgAnuzAsanasUtrAt nityaM bahuvacanAntatvaM strItvaM cetyarthaH / dIrgha iti / jasIti zeSaH / apa iti / 'aptRn' ityatra 'sarvanAmasthAne cAsambuddhau' ityanuvRttaH zasi na dIrgha iti bhAvaH / apo bhi| 'bhaca upasargAttaH' ityasmAt ta ityanuvartate / aGgAdhikArasthamidam / tatazca aGgAkSiptapratyayo bhi iti saptamyantena vizeSyate, tadAdividhiH / tadAha-apastakAra ityaadinaa| pratyaye kim , abhakSaH / adbhiriti / pakArasya takAre jaztvamiti bhAvaH // iti paantaaH|| . atha zakArAntA niruupynte| digiti / 'diza atisarjane' RtvigAdinA kvin , sulopA, 'prazva' iti SaH, tasya jaztvena DaH, tasya 'kvinpratyayasya kuH' iti kutvena gaH, tasya catvavikalpa iti bhaavH| dRzyante arthA anayeti vigrahe sampadAditvAt dRzeH kvim / tataH sulope 'azca' iti SatvamAzakya aah-tydaadissviti| anya For Private and Personal Use Only Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 12 ] bAlamanoramAsahitA | , 1 dRzau dRzaH // ihi zAntAH // sviT-viD, sviSau, viSaH / vibhyAm / sviTssu- tviTsu / vadda juSata iti sajUH, sajuSau, sajuSaH / sajUrbhyAm / sajUSSu - sajUHSu / SatvasyAsiddhatvAdutvam / AzIH, AziSau, AziSaH / AzIrbhyAm / AzIrbhiH // iti SAntAH / asau / tyadAdyatvaM, TAp / auka: zI / utvamakhe / amU, amUH / amUm, am, amUH / amuyA, amUmyAm, amubhiH / amuSyai, amUbhyAm / amUbhyaH / amuSyAH / amuSyAH, amuyoH amUSAm / amudhyAm, 313 trApIti / syadAdyupapadAbhAve'pItyarthaH / kvin pratyayo yasmAdvihita iti bahubIlAzrayaNAditi bhAvaH / dRgiti / SaDhagakAH prAgvat / iti zAntAH // atha SakArAntA nirUpyante / tviDiti / 'sviSa dIptau' kvip, sulopaH, jastvacatveM iti bhAvaH / sajuriti / 'juSI prItisevanayo:' kvip, 'sahasya saH saMjJAyAm' iti vA 'sajuSo:' iti nipAtanAdvA sahasya sabhAvaH, sulopaH, 'sasajuSo ru' iti Sasya rutvaM, 'rupadhAyAH' iti dIrghaH / 'AGaH zAsu icchAyAm' kvip, 'mAzAsaH kvAvupasaGkhyAnam' ityupadhAyA ittvaM, 'zAsivasighasInAM ca' iti sasya SaH, AziSazabdAt sorlopaH / etAvat siddhavatkRtya Aha - Sasvasyeti / zrAzIriti / Sasya rutve kRte 'vorupadhAyAH' iti dIrgha iti bhAvaH // iti SAntAH // 1 atha sakArAntA nirUpyante / zrasAviti / adazzabdasya striyAmapi puMvadeva sau rUpamityarthaH / adam au iti sthite prakriyAM darzayati - tyadAdyatvamityAdinA / atve, pararUpe, TApi, auDa: zIbhAve, AdguNe, ade iti sthite, ekArasya dIrghatvAdUtvaM dasya 1 tvaM cetyarthaH / vibhaktau satyAm atvaM, pararUpaM, TAbityetat sarvatra jJeyam / amUriti / jasi, atvapararUpaTApsu, pUrvasavarNadIrghe, Utvamatve / TApi sati adantatvAbhAvAt jasaH zIbhAvo na / ekArAbhAvAnnettvam / zramUmiti / puMvat, UtvaM tu vizeSaH / zramU iti / auTi auvat / zramUriti / zasi jasIva rUpam / strItvAnnatvAbhAvaH / zramuyeti / adas A iti sthite, atvapararUpaTA', 'AGi cApaH' ityettve, ayAdeze, utvamatye iti bhAvaH / amUbhyAmiti / atvapararUpAnsu, Utvamatye iti bhAvaH / evamamUbhiriti / amuSye iti / adas eiti sthite, atvapararUpaTApsu syAdUsvau, utvamatve, patvamiti bhAvaH / amUbhyaH ityapi bhyAMvat / TApi adantatvAbhAvAdevaM na / zramuSyA iti / GasiGasoDeMvat, rUtvavisargau tu vizeSaH / zramuyoriti / osi atvapararUpaTApsu, 'AGi cApaH ityeve, ayAdeze, mutvamiti bhAvaH / zramUSAmiti / ami, atvapararUpaTA, khuTi, Utvamatve, sahaya Satvamiti bhAvaH / amuSyAmiti / adas i iti sthite, For Private and Personal Use Only Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 314 www.kobatirth.org siddhAntakaumudI amuyoH, amUSu // iti sAntAH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iti halantastrIliGgaprakaraNam // [ halantanapuMsakaliGga atha halantanapuMsakaliGgaprakaraNam // 13 // , svamorluk / datvam / svanaDut - svanaDud svanaDuhI / 'caturanaDuho: -' (sU 331 ) ityAm / svanaDvAhi / punastadvat / zeSaM puMvat // iti hAntAH // 'diva ut' (sU 337) aharvimaladyu / antarvartinI vibhaktimAzrisya pUrvapadasyevotara khaNDa atvapararUpaTAplu, DerAmi, syAdsvau, mutvamiti bhAvaH / amUSviti / supi atvapararU. paTAsu, Utvamatye, Satvamiti bhAvaH / iti sAntAH // iti zrIvAsudevadIkSita viduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAkhyAyAM halantastrIliGgaprakaraNaM samAptam // atha halantanapuMsakaliGge hakArAntA nirUpyante / su zobhanAH anaDvAha: yasya kulasyeti bahuvrIhau svanaDuha zabdAt napuMsakaliGgAt sudutpattiH / nanu tatra sau parataH 'caturanadu hoH ' ityAm, 'am saMbuddhau' ityam, 'sAvanaDuhaH' iti num ca syAt / halkAdinA sulopespi pratyayalakSaNasattvAdityata Aha-svamolaMgiti / paratvAt halDayAdilopaM bAdhitvA 'svamornapuMsakAt' iti luk / tatazca lukA luptatvena pratyayalakSaNAbhAvAdAmAdi na bhavatIti bhAvaH / datvamiti / 'vasusu' ityaneneti zeSaH / datvavidheH padAdhikArasthatvena tadante'pi pravRtteriti bhAvaH / naca tatrApi 'na lumatA' iti niSedhaH zaGkayaH / datvasya subantatvarUpapadatvanimittakatayA aGgakAryatvAbhAvAdityAhuH / svanaDuditi / datve carcavikalpaH / 'uraHprabhRtibhyaH kap' iti tu na zakyam, tatra gaNe anaDvAnityekavacanasyaiva pAThAditi bahuvrIhyadhikAre mUla eva vakSyate / svanaDuhI iti / 'napuMsakAcca' ityauGaH zIbhAvaH / svanaDvAMhIti / 'jazazasoH ziH' iti zibhAve, tasya sarvanAmasthAnatvAt 'caturanaDuho:' ityAmi, 'napuMsakasya jhalacaH' iti numi 'nazca' ityanusvAra iti bhAvaH / atra yadvaktavyaM tatpuMlliGganirUpaNe uktam / iti hAntAH / I atha vakArAntA nirUpyante / vimalA dyau AkAzaM yasya ahnaH iti bahuvrIhau, subluki, vimaladivazabdAt soluk / etAvat siddhavatkRtya Aha - diva uditi / aharvimalaghu iti / vasya utve ikArasya yaNiti bhAvaH / ahargrahaNaM napuMsakatvasUcanArtham / nanu vimadiva aura iti sthite 'napuMsakAcca' iti zIbhAve vimaladivI iti rUpaM vakSyati / For Private and Personal Use Only Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 13] bAlamanoramAsahitA / syApi padasaMjJAyAM prAptAyAm 'uttarapadatve cApadAdiviSo pratiSedhaH ( vA 480) iti pratyayalakSaNaM na / vimaladivI, vimaladivi / 'apadAdividhau kim / dadhiH secau / iha SatvaniSedhe kartavye padatvamastyeva / cakArasya kutve tu na ||iti vaantaaH|| tayuktam , 'diva ut' ityuttvaprasaGgAt / naca vimaladivI iti samudAyasyaiva subanta. tayA padatvAnna vakArasya divazabdarUpapadAntatvamiti vAcyam 'supo dhAtu' iti luptAM divazabdottarAM vibhaktiM pratyayalakSaNenAzritya div ityasya padatvAt / naca lukA lusatvAt na pratyayalakSaNamiti vAcyam , padasaMjJAyAH subantadharmatayA aGgadharmatvAbhAbena tatra 'na lumatA' iti nissedhaaprvRttH| anyathA rAjJaH puruSaH rAjapuruSaH ityAdau pUrvamAge nalopAdikaM na syAdityAzaya Aha-antarvatinImityAdi / uttarapadatve ceti / samAse uttarakhaNDasya padasaMjJAyAM kartavyAyAm antarvativibhaktilope pratyayalakSaNapratiSedho vaktavyaH padAdividhi varjayitvA ityrthH| vArtikametat / vimaladivo iti / auji rUpam / vimaladivi iti / zasi sati jAzasoH ziH' iti zibhAve rUpasiddhiH / ajhalantatvAnna num / ___ dadhisecAviti / sibateH kvip / dadhnaH sevau dadhisecau / samAse pUrvottarapadAvaya. vasupoluMki samAsAt punaH subutpattiriti sthitiH| tatra uttarakhaNDAduttarAM vibhakti lusAM pratyayalakSaNenAzritya sec ityasya padatvena tatsakArasya padAditayA 'sAtpadAyo' iti SatvaniSedha iSTaH / 'uttarapadasthe pratyayalakSaNapratiSedhaH' ityetAvatyevokte tu seca ityuttaraMkhaNDasya padasaMjJAyAM kartavyAyAM pratyayalakSaNapratiSedhaH syAt / tathAca seca ityasya subantatvAbhAvena apadatayA tatsakArasya padAditvAbhAvena SatvaniSedho na syAt / ataH apadAdividhAvityuktam / SatvaniSedhasya padAdividhitayA tasmin kartavye pratyayalakSaNamAzritya sec ityasya padatvAt tatsakArasya 'sAtpadAyoH' iti SatvaniSedho nirbAdhaH / nanu sec ityuttarakhaNDasya padatve cakArasya kutvaM syAdityata AhacakArasya kutve tu naiti / kutve kartavye tu sec ityasya padatvaM nAstyeva, kutvasya padAnta. vidhitvena padAdividhibhinnatayA tasmin kartavye pratyayalakSaNapratiSedhasattvena padatvA. bhAvAditi bhAvaH / nanu dadhi sinata iti sopapadAdvici upapadasamAse SatvaM durvAram, 'gatikArakopapadAnAM kRbhiH saha samAsavacanaM prAk subutpatteH' iti vakSyamANatvena sec ityasya antarvatisubabhAvena apadAntatayA 'sAtpadAyoH' iti niSedhasya tatrApravRtte. riti cet , atra sopapadAt siceH vicaH anabhidhAnamiti bhAva iti kaiyaTaH samAhitavAn / padAt AdiH padAdiriti pakSe tu upapadasamAse'pi SatvaM supariharam / nacaivamapi paramazcAsau daNDI ca paramadaNDI saH priyaH saH paramadaNDipriyaH ityatra avAntaratatpuruSasya uttarakhaNDe nalopAnupapattiH 'uttarapadatve ca iti pratyayalakSaNapratiSedhena For Private and Personal Use Only Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 316 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ ilantanapuMsakaliGga " vAH, vArI / ajhalantatvAnna num / vAri / catvAri iti // rephAntAH // 'na lumatA-' ( sU 263) iti kAdezo na / kim ke kAni / idam ime imAni / 'anvAdeze napuMsake enadvaktavyaH' ( vA 1569 ) / enat, ene, enAni / enena / enayo: / enayo: // iti mAntAH // brahma brahmaNI, brahmANi / 'sambuddhau napuMsakAnI tasya padatvAbhAvAditi vAcyam, madhyapadatvAnAkrAntasyaiva uttarakhaNDasya vivakSitasvAdityAstAM tAvat / iti vAntAH / * atha rephAntA nirUpyante / vAriti / vArazabdo rephAnto napuMsakaliGga: / 'ApaH strI bhUmni vAra vAri' ityamaraH / vAzabdAt svamorluk, rephasya visarga iti bhAvaH / catvArIti / caturazabdo nityaM bahuvacanAntaH, tasya jazzasozziH, tasya sarvanAmasthAnatvAt, 'caturanaDuho:' iti prakRteH Am / sa ca mitratvAdantyAdaca ukArAt paraH, ukArasya yaN, ajha lantatvAnna num iti bhAvaH / iti rephAntAH / I atha makArAntA nirUpyante / kimUzabdAt svamorluki pratyayalakSaNamAzritya vibhaktiparakatvAt kAdezamAzaGkaya Aha--na lumateti / soramazcAnyatra kAdeze sarvazabdavadrUpAgItyAha - ke kAnIti / idamiti / svamorluki rUpam / 'idamo maH, dazca' ityAdiviyo na bhavanti, 'na lumatA' iti niSedhAditibhAvaH / ime iti / auDi atvaM, pararUpam, 'dazca' iti dasya maH' 'napuMsakAcca' iti zobhAvaH, guNa iti bhAvaH / imAnIti / janazaloziza:, atvaM, pararUpaM, 'duzca' iti maH, 'napuMsakasya jhalacaH' iti num, 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrgha iti bhAvaH / anvAdeze napuMsake enadvaktavya iti / 'idametadoH " iti zeSaH / idaM ca amyeva bhavati / tathAca bhASye 'enaditi napuMsakaikavacane vaktavyam" iti paThitvA 'kuNDamAnaya prakSAlayainat' ityudAhRtam / auTzaso: TAyAm osi ca 'dvitIyATassvenaH' ityenAdeza eva iti matvA Aha-- ene ityAdi / vastutastu 'dvisIyATassvenat' ityeva sUtrayatAm / napuMsake amo luki enaditi sidhyati / enam, enau, enAn / enena, enayo:, iti tu tyadAdyatvena siddhamiti bhASye sthitam / paramA* tastu napuMsakaikavacane ami enadAdezaH / enam enau ityAdyarthaM 'dvitIyATayaissvenaH * ityatra enAdezo vidhAtavyaH / yena nAprAptinyAyena enadAdezasya tyadAdyatvApavAdatvena syadAdyatvAsambhavAditi zabdenduzekhare sthitaM bhASyapradIpodyate prapaJcitaM ca / iti mAntAH / 1 atha nakArAntA nirUpyante / brahmeti / vedAdau vAcye brahmazabdaH napuMsakaliGga: / 'vedastava tapo brahma brahmA vipraH prajApatiH / ityamaraH / svamorluki nalopa iti bhAvaH / brahmaNI iti / auGaH zI, 'aTkupvAG' iti Natvam / 'vibhASA diyo' ityallopastu ma 'na saMyogAdvamantAt' iti niSedhAditi bhAvaH / brahmANIti / jazzasoH ziH, tasya For Private and Personal Use Only Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 13 ] bAlamanoramAsahitA / 2. nalopo vA vAcyaH / he brahman - he brahma / 'ro'supi' ( sU 172 ) / aharbhAti / 'vibhASA khizyo:' ( sU 237 ) / ahI- ahanI, ahAni / ( 443 ) zrahan / ||68 || 'an' ityasya ruH syAtpadAnte / ahobhyAm ahobhiH / iha 'ahaH ' 'ahobhyAm' ityAdau ratvarutvayorasiddhatvAnnalope prApte 'an' ityAvartya ekena nalopAbhAvaM nipAtya dvitIyena rurvidheyaH / tadantasyApi ratvarutve / dIrghANyahAni yasmina sa dIrghAhA nidAghaH / iha ilyAdilope pratyayalakSaNena 'asuvi' iti sarvanAmasthAnatvAt nAntalakSaNo dIrghaH / he brahmanniti / 'sambuddhau napuMsakAnAm' iti lopavikalpa iti bhAvaH / atha ahanzabdAt svamoluMki 'ahanU' iti rutve prApte Aha-roDasupIti / lukA luptatvena pratyayalakSaNAbhAvAditi bhAvaH / aharbhAtIti / atra rutve tu 'hazi ca' ityucye guNe aho bhAtIti syAt / rephavidhau tasya uttvaM na, rorityukArAnubandhagrahaNAditi bhAvaH / ahAnIti / jayazasoH zi, sarvanAmasthAnatvAt upadhAdIrghaH, allopastu na, sarvanAmasthAnatvAditi bhAvaH / TAdAvaci allopaH, ahnA, ahe ityAdi / bhyAmAdau hali vizeSamAha - zrahan / 'sasajuSo ru' ityato rurityanuvartate, 'skoH saMyogAdyo:' ityataH anta iti ca, padasyetyadhikRtam / 'ahan' iti luptaSaSThIkam / tadAha - ahannityasyetyAdinA / ahobhyAmiti / nakArasya rutve, 'hazi 'ca' ityutre, guNa iti bhAvaH / manu ahaH, ahomyA mityatra ratvarutvayorasiddhatvAt na lopaH / naca ratvarutve nalopApavAdAviti vAcyam, 'na GisambuddhayoH' iti nalopaniSedhasthale he aharityatra, dIrghANi ahAni yasmin sa dIrghAhAH he dIrghAho nidAgha ityatra nalope asatyapi ratvarutvayorArambhAt ityAzaGkaya nirAkaroti- iheti / ekeneti / AvRttayoH prathamena 'an' iti sUtreNa padAnte ahannityeva syAt, na tu nalopa ityartha kenetyarthaH / dvitIyenaiti / 'ahannityasya ruH syAt padAnte' ityarthakenetyarthaH / evaM ca ahno nalopa'pratiSedhaH' iti vArtikaM na kartavyamiti bhAvaH / tadantasyApIti / ahanuzabdAntasyApi ratvarutve bhavataH,padAdhikArasthatvAditi bhAvaH / 'grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhirnAsti' iti niSedhastu pratyayavidhimAtraviSaya iti" asamAte niSkAdibhyaH' iti sUtre bhASyakaiyaTayoH spaSTam / tadante rutvapravRtti darzayati - dIrghAhA nidAna iti / dIrghAhanUzabdAt puMlliGgAt sA paratvAdupadhAdIrghe kRte halDyAdinA sulopaH / 'ahan' iti rutve, 'bhobhago' ityapUrvatvAdyatve 'hali sarveSAm' iti yalope, rUpamiti bhAvaH / nanu sulope kRte 'rossupi iti ratve tasya yatvaM na bhavati / yatvavidhau roH ityukArAnuba grahaNAt / tathAca dIrghAhAniMdAgha ityeva yuktamityata Aha-iha ilDyAdItyAdi / nanu nAntalakSaNadIrghasya parasve'pi akRtavyUhaparibhASayA haldhyAdilopAt prAk pravR For Private and Personal Use Only 317 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 318 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ halantanapuMsakaliGga niSedhAdratvAbhAve ruH, tasyAddhitvAnnAntalakSaNa upadhAdIrghaH / sambuddhau tu he dIrghA ho nidAgha, dIrghA hAnau, dIrghAhAnaH / dIrghAhnA / dIrghAhobhyAm / daNDi, daNDinI, daNDoni / sragvi, tragviNI, sragvINi / vAgmi, vAgminI, vAgmIni / bahuvRtrada, bahutrI - bahutrahaNI, bahuvRtrahANi / bahupUSa, bahupUSNI- bahupUSaNI, bahupUSANi / baharyama, bahvaryamNI - bahvaryamaNI, bahvaryamANi // iti nAntAH || asUnaH padAnte tirna sambhavati / rutvena nakArasya vinAzonmukhatvAdityata Aha--tasyAsiddhatvAditi / pravRttasya rutvasyAsiddhatvAnnAntalakSaNo dIrghA nirvAdha / iti bhAvaH / vastutastu akRtavyUhaparibhASAyA nirmUlatvAdiha halDayAdilopAt pUrvameva paratvAdupadhAdIrgha ityevo. citamityalam / sambuddhau tviti / soratra halDyAdilopAt pratyayalakSaNamAzritya asambuddhau iti pravRtteH upadhAdIrghAbhAve rutve, 'hazi ca' ityutve, AdguNe, he dIrghAho nidAgha iti rUpamityarthaH / atra 'ro'supi' iti ratvavidhestadante'pi pravRttau phalaM tu ages dIrghAhanidAghajAlamityAdi bodhyam / I daNDIti / daNDo'syAstItyarthe 'ata iniThanau' iti iniH, daNDinzabdAt svamo. luka, nasya lopa iti bhAvaH / daNDinI iti / auDadazI / asarvanAmasthAnatvAt 'inhan' iti niyamAcca na dIrgha iti bhAvaH / daNDInIti / 'jazasoH ziH' 'inhan' iti dIrgha iti bhAvaH / sragvIti / 'asmAyAmedhAstrajo viniH' iti khajzabdAt matvarthIyo viniH / traj ityasya antarvartinoM vibhaktimAzritya padatvAt jasya kutvaM tragvinzabdAt subutpattiH / daNDivadrUpANi / atra inaH anarthakatve'pi 'inhan' ityatra grahaNaM bhavatyeva, aninasmin' iti vacanAditibodhyam / vAggmIti / 'vAco gminiH' iti gminiH / taddhitatvAnna gakAra it, cakArasya jaitvam, kutvam, vAgminzabdAt subutpattiH, tragvivadrUpANi / bahavaH vRtrahaNo yasmin manvantare iti bahuvrIhau bahuvRtra zabdAt svamoluki, nalope, bahuvRtraheti rUpam / auGaH zyAm, allope, 'ho hanteH' iti kutve, vRtraghnI iti rUpam / 'atpUrvasya' iti niyamAnna Natvam / etAvatsiddhavatkRtya jazzasorAha - bahuvRtrahANIti / zeH sarvanAmasthAnatvena tasmin pare allopAbhAvAt 'inhan' ityupadhAdIrghe 'ekajuttarapade NaH' iti Natvamiti bhAvaH / bahupUSANIti / bahavaH pUSaNaH yasminniti bahuvIhiH / bahupUSa, bahupUSNI 'raSAbhyAm' iti Natvam / jazasostu ziH, zau dIrghaH, 'aTkupvAGa, iti Natvam / bahvaryamANIti / bahavaH aryamaNo yasminniti bahumIhiH bahupUSavadrUpANi iti nAntAH / atha jakArAntA nirUpyante / zarIraM yadA utpadyate tadaiva yena sRjyate na dantAdivanmaye ityarthe sRJdhAtoH naJpUrvAt sampadAditvAt kipU upapadasamAse 'nalopo naJaH For Private and Personal Use Only Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 13] bAlamanoramAsahitA / 316 - - kRtvam , sajeH kino vidhAnAt / vizvasUDAdau tu na / 'mRjizo:- (sU 2405) iti sUtre 'rajjusRDbhyAm' iti bhASyaprayogAt / yadvA 'vrazca-' (sU 294) mA. disUtre sRjiyajyoH padAnte SatvaM kutvApavAdaH / nagRsvikchabdayostu nipAtanAdeva kutvam / asakchabdastu asyateroNAdike Rjipratyaye bodhyH| asRk asRg , iti nakAralope asRjzabdaH raktaparyAyo npuNsklinggH| 'rudhirAmuglohitAnaraktakSatajazoNitam' ityamaraH / tasya svamo ki vizeSamAha-asRjaH padAnte kutvamiti / 'kinpratyayasya iti kutvasyAsiddhatvAta 'coH kuH' iti prAptaM kutvaM bAdhitvA tadapa. vAde vaadisstve|kRte, tasya 'kvinpratyayasya' iti kutvena khakAraH, aghoSacAsavivAramahAprANatvasAmyAdityarthaH / naca Satvasya niravakAzatvaM zakyam , sRSTamityAdau apadAnte 'kvinpratyayasya ku.' iti kutvAbhAvasthale Satvasya caritArthatvAt / nanu kvinantatvAbhAvAdiha 'kvinpratyayasya' iti kutvaM kuta ityata Aha-sRjeH kvino vidhAnAditi / RtvigAdisUtreNa iti shessH| tathAca kvin pratyayo yasmAditi atadaguNabahuvIdyAzrayaNAdihApi kutvaM nirbAdhamiti bhAvaH / bhASyaprayogAditi / naca rajjusaDabhyAm iti bhASyaprayogAt vizvasaDAdau kathaM kutvAbhAva iti vAcyam , jJApakasya saamaanyaapeksstvaat| nacaivaM sati asanzabde'pi kutvaM na syAditi vA. cyam , anavyayapUrvapadasyaiva sRjerbhASyaprayogataH kutvAbhAvabodhanAditi bhaavH| nanu udAhatabhASyaprayogAt vizvasajjusUDAdau SatvasiddhAvapi devAn yajatIti deveT ityAdau 'coH kuH iti kutvasyAsiddhatvAt vrazcAdinA patve, tasya 'kvinpratyayasya ku" iti kutvaM durvAramityasvarasAdAha-yadeti / patvaM kutvApavAda iti / yadyapi sRSTami. tyAdau apadAnte SatvaM sAvakAzam / vathApi yajisajyoH pUrvottarasAhacaryeNa padAnte'pi viziSyavihitatvAnniravakAzatvAcca padAntaviSaye SatvaM kutvApavAdaH / tathAca vizvabaDAdau deveDAdau ca SatvaM nirbAdham / ata eva 'sRjizoH iti sUtre rajjusaDbhyA . miti kAmyajvidhisUtre upayaTakAmyatIti ca bhASyaprayogaH saGgacchata iti bhaavH| nanvevaM sati sragRtvikchandayorapi 'kvinpratyayasya' iti kutvaM bAdhitvA prazcAdinA SatvaM syAdityata Aha-sragRsvikchabdayoriti / RtvigAdisUtre Rtvika srak iti ni. pAtanAdeva kutvamityarthaH / naca sraSTA yaSTA ityAdau apadAnte nipAtanAt kutvApatti. riti vAcyam / nipAtanena hyAnayoH apavAdabhUtaSatvasya apravRttimAnaM bodhyte| kutvaM tu svazAstreNaiva yathAyathaM bhavatIti na doSaH / nanu tAsakchabde'pi kutvApavAdaH SatvaM syAt , RtvigAdisUtre nakzabdasyaiva kutvanipAtanAt ityata Aha-asRkchabdastvi. ti / 'asu kSepaNe' ityasmAt auNAdike Rpratyaye sati niSpannasya asRkchabdasya prAca' iti SatvAviSayatvAt 'coH kuH' iti kutve sati asakchabdo bodhya ityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI halantanapuMsakaliGga asUjI, masRji / 'pahan- (sU 228) iti vA / asan , asAni / a. sUjA-asnA, asmbhyaam-asbhyaamityaadi| U-Urga, UrjI, Urji / nara* jAnAM saMyogaH / 'bahurji numpratiSedhaH ( vA 4331) / 'antyAtpUrvo vA num' ( vA 4332 ) / bahurji-bahurji vA kulAni // iti jAntAH // tyat-tyad, tye tyAni / tatU-tad , te, tAni / yat-yad , ye, yAni / etat-etadU, ete, etA. ni / anvAdeze tu enat / bebhidyateH kim / bemit-bemid , bebhidii| zAva. aMsajIti / jayazasoH ziH, jhalantatvAnnum , 'nazca' ityanusvAraH, tasya parasavargoM aMkAra iti bhAvaH / asAnIti / zasarizaH, nAntasvAdUdIrgha iti bhAvaH / asneti / tRtIyaikavacane asannAdeze allopaH / asRgbhyAmiti / asanAdezAbhAve kutve jaztvami. si bhAvaH / asabhyAmiti / bhyAmAdau asannAdeze nalopa iti bhAvaH / ___ Urgiti / 'urja balaprANanayoH kvipa , svamolak . kutvena gaH, tasya catvavikalpa iti bhaavH| UnjIti / jaszasoH ziH, jhalantatvAnnum , sa ca mittvAdantyAdacaH ukArAt paro bhavati / tadAha-narajAnAM saMyoga iti| bahU'chabdo'pi prAyeNa arvdev| jAzasoH zibhAve kRte, jhalantalakSaNanumi UkArAdupari prApThe, 'bahUji pratiSedho vaktavyaH, antyAt pUrva numameka icchanti' iti ca vArtika pravRttam / tadetadarthataH saMgR. hAti-bahUjIti / bahUrjazabde antyAdaca ukArAt upari numaH pratiSedho vaktavyaH, kiMtu antyAvarNAt pUrvo num vA syAdityarthaH / bhuujiiti| jazzasornumabhAve rUpam / bahUjIti / jakArAt pUrva rephAdupari numi kRte, zcutvasyAsiddhatvAt 'nazca' iti tasyAnusvAre, tasya parasavaNe akAre rUpaM bodhyam / atra 'bahurji pratiSedhaH' iti prathamavArtikaM na kartavyam , 'napuMsakasya jhalacaH' iti sUtrasya acaH paro yo jhal tadantasya klIbasya num syAditi vyAkhyAne sati numa evaatraaprsktH| na caivaM sati vanAnI. tyAdAvavyAptiH zaGkayA, 'iko'ci vibhaktI' ityataH acItyanuvayaM ajantasya klIbasya sarvanAmasthAne pare num syAditi vAkyAntarAzrayaNAditi bhASye sthitam / evaMca Urkachabde zau 'narajAnAM saMyogaH' iti mUlaM bhASyaviruddhatvAdupekSyameva , tatra acaH parasya zala: abhAvena numaH aprasaktaH / iti jAntAH / / atha dakArAntA nirupyante / tyaditi / tyat , tad , yad , etad , eSAM svamoluMkA lupsatvAdU tyadAyatvaM, pararUpaM, 'tadoH saH sau' iti satvaM ca na bhavati / itaratra tu sarvatra tyadAyatve pararUpe ca adantavadrUpANi, sarvanAmakArya ca iti bodhyam / anvAdeze svenaditi / anvAdeze napuMsakaikavacane enadvidhAnAditi bhAvaH / auji jAzasoca.ene, enAni / bemiyateriti / ritapA nirdesho'ym| bemiH iti yAntAddhAtorityarthaH / "midina vidaarnne| asmAt yaki 'sanyahoH iti dvitve, halAdiSedhe, 'abhyAse For Private and Personal Use Only Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 13 ] bAlamanoramAsahitA / 321 klopasya sthAnivattvAdajhalantatvAnna num / bhajantalakSaNastu num na / svavidhau sthAnivattvAbhAvAt / bebhidi brAhmaNakulAni / cecchidi / iti dAntAH // gavAkchabdasya rUpANi klobe'rcAgatibhedataH / asandhyavapUrvarUpairnavAdhikazataM matam // carca' ityabhyAsabhakArasya jaztvena bakAre, 'guNo yaGluko:' iti guNe, bebhidya iti rUpam / tasmAt 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAt kvip, ato lopaH, 'yasya halaH' iti kopaH / bebhidazabdAt svamorluk, jaztvacatveM bebhid bebhit iti rUpamiti bhAvaH / bemidI iti / auka: zyAM ruupm| jazasozzau jhalantalakSaNanumamAzaGkaya AhazAviti / sthAnivatvAditi / 'acaH parasmin' ityaneneti zeSaH / na cAtra allopasthAnibhUtAdacaH pUrvoH dakAra eva na svikAraH, tasya dakAreNa vyavadhAnAt tathA ca tasya numa vidhiH sthAnibhUtAdacaH pUrvasya vidhineti vAcyam, 'acaH parasmin' ityatra vyavahita pUrvasyApi grahaNasyokatvAt / 'kvau luptaM na sthAnivat' iti tu na sArvatrikamiti 'dIdhIvevITAm' ityatra kaiyaTe spaSTam / nanvallopasya sthAnivattvAt jhalantalakSaNanumo'bhAve'pi ajantalakSaNo num durbAra hatyata Aha-ajantalakSaNastu num naiti / kuta ityata Aha-svavidhau syAnivatvAbhAvAditi / allopasya sthAnivatvamAzritya mittvAdantyAdacaH paraH pravartamAno hi num dakAroparitanasya akA* ropakakSita dezasyopari pravRttimarhati tathAca lopasthAnibhUtasya svasyaivAtra numbidhiH / tasmin kartavye allopasya sthAnivasvaM na sambhavati, sthAnyapekSayA pUrvasyaiva vidhau 'acaH parasmin' ityasya pravRtteH / sthAnivatsUtramapi sthAnibhUtasya svasya kAryavidhau na pravartate, analvidhAviti niSedhAdityarthaH / 'acaH parasmin' iti sUtre pUrvavidhA - vityapanIya 'aparavidhAviti vaktavyaM svavidhau sthAnivatvArtham' iti vArtikaM tu bhASye pratyAkhyAtamityadoSaH / iti dAntAH / 1 atha cakArAntA nirUpyante // jAyante nava sau tathAmi ca navabhyAMbhisabhyasAM saMgame SaTsaDkhyAni navaiva supyatha jasi zrINyeva / tadvacchasi / catvAryanyavacasu kalya vibudhAH zabdasya rUpANi ta jjAnantu pratibhAsti cennigadituM SANmAsiko'trAvadhiH // iti prAcInasya kasyacit praznasya zlokadvayena uttaramAha- gavAkchabdasyeti / zrarcAgatibhedataiti / 'aniditAm' ityacergatau nakArasya lopaH / pUjAyAM tu 'nAJceH pUjAgrAma' iti niSedhAnnasya lopo netyevaM gatipUjAtmakArthabhedanivandhanana lopatadabhAvA21 bA0 For Private and Personal Use Only Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 322 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI svamsupsu nava SaD bhAdau SaT ke sthustrINi azAH / catvArizeSe dazake rUpANIti vibhAvaya // [ halantanapuMsakaliGga AdinA kin / tathAhi / gAmavatIti vigrahe 'Rtvig' ( sU 373) gatau nalopaH / ' ava sphoTAyanasya' ( sU 88 ) ityavas / gavAk - gavAg / 'sarvatra vibhASA -' ( sU 87 ) iti prakRtibhAve, goak - goag / pUrvarUpe, goSka-go'g / pUjAyAM, nasya kutvena GaH / gavAG goaG- go'G / abhyapyetA bhyAmiti yAvat / asandhIti prakRtibhAvo vivakSitaH / asabhyavaGpUrvarUpairityanantaraM zabdo'dhyAhartavyaH / zatamityanantaramitizabdazca / tathA ca gatyarthapUjArthabhedanibandhananalopatadabhAvAbhyAm asandhyavaGpUrvarUpaizca gavAkchandasya rUpANi navAdhikazatamiti mataM sammatamityarthaH / etena 'viMzatyAdyAH sadaikatve saMkhyAssaMkhyeyasaMkhyayoH' iti kozAt zatazabdasya saMkhyAparatve gavAkchabdasya rUpANAmiti bhAvyam, saMkhyeyaparatve tu matamityekavacanAnupapattiriti nirastam / saMkhyeyaparatvamAzritya itizabdamadhyAhRtya navAdhikazataM rUpANIti matamityarthAzrayaNAt / yadvA zatazabdasya saMkhyeyaparatve'pi zatamityekatvAbhiprAyaM matamityekavacanamityadoSaH / navAdhikazatamityetat prapaJcayati - svamsupsu naveti / pratyekamiti zeSaH / rUpANIti sarvatrAnyeti / SaD bhAdau SaTke syuriti / bhisi bhyAMtraye, bhyasUye ca pratyekaM SaDityarthaH / zrINi jarazasoriti / pratyekamiti zeSaH / catvAri zeSe dazaka iti / pratyekamiti zeSaH / svamsupsu navetyetadupapAdayati - ta - tathA hIti | gAmavatIti / gAM gacchati pUjayati vetyarthaH / kvini upapadasamAse subluki go aJc iti sthite prakriyAM darzayati - gatau nalopa iti / gatyarthakatve 'maniditAm' iti nasya lopa ityarthaH // gavAk- gavAgiti / go ac s go ac am iti sthite, svamorluki, aklIbasyeti paryudAsAt sarvanAmasthAnatvAbhAvena 'ugidacAm' iti numabhAve, okArasya avaGAdeze savarNadIrghaH, jastvacatvaM iti bhAvaH / sarvatreti / avaDAdezasya vaikalpikatvAttadabhAvapakSe 'sarvatra vibhASA' iti prakRtibhAvAt 'eDa: padAntAdati' iti pUrvarUpasyApyabhAve satItyarthaH / pUrvarUpe iti / ras: prakRtibhAvasya cAbhAvena 'eDa: padAntA' iti pUrvarUpe satItyarthaH / tadevaM gatyarthakatve SaD rUpANi / 1 1 . pUjAyAmiti / 'nAce: pUjAyAm' iti nalopAbhAvAt go aJca ityasmAt svamoluMki, vakArasya saMyogAntalope nakArasya 'kvinpratyayasya ku:' iti kutvena DakAraH / tataH avadhi prakRtibhAve, pUrvarUpe ca trINi rUpANIti bhAvaH / pUrvodAhRtaSaDa rUpasaMka For Private and Personal Use Only Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 13] bAlamanoramAsahitA / 323 nyeva nava / auDhaH zI, bhatvAt 'ava:' ( sU 416 ) ityaklopaH / gocI / pUjAyAM tu, gavAzcI-goacI-go'cI / ' azzasroH ziH ( sU 312 ) zerasarvanAmasthAnatvAnnum, gavAzci-goazci-go'vi / gati pUjanayostrINyeva / gocA - gavAzcAgobhaJcA-go'JcA / gavAgbhyAm -- goagbhyAm -- go'gbhyAm - gavAbhyAm - goaD bhyAm - go'bhyAm ityAdi / supi tu ntAnA, pakSe 'hNoH kuk -' (sU 130 ) iti kuk / gavAkSu-gobhakSu-go'kSu, gavAkSu, gobhakSu, goSu / gavAkSugobhakSu-gokSu / na ceha 'cayo dvitIyAH' ( vA 5023 ) iti po kakArasya lamayA sau navarUpANi / zraGaH zIti / gatyarthakasve nalope aukrazobhAve ca sati aklInasyeti paryudAsAdasarvanAmasthAnatayA bhatvAt 'macaH' ityaklope gocI ityekameva rUpam akArasya luptatvena avakAyasaMbhavAt / pUjAyAM tviti / aluptanakAratvAda 'ore:' ityallopo neti bhAvaH / tathAca auDi zrINi rUpANi / pUrvodAhRtaikarUpasaMka nayA pratyekaM catvAri rUpANi / zeH sarvanAmeti / gatyarthakasthe nalope sati, zau ugidacAm' iti numi, tasya 'naica' ityanusvAraH, parasavarNa iti bhAvaH / pUjArthakasbe tu aluptanakAratvAnnum na / kiMtu svAbhAvikanakArasya anusvAraH parasavarNa iti bhAvaH / gatipUjanayoH zau aviziSTAnyeva trINi rUpANItyAha-gati pUjanayostrINyeveti / goceti / gatyarthakasbe luptanakAratvAd 'acaH' ityaslope ekameva rUpamiti bhAvaH / pUjArthasbe tu alusanakAratvAt 'acaH' ityallopAbhAve, avaDi, prakRtibhAve, pUrvarUpe ca trINi rUpANItyAha-gavAncA gozraJcA go'Jceti / bhyAmi gatyarthakatve nalope sati casya japatre kutve avasandhipUrNarUpaiH zrINi rUpANi / pUjArthatve tu nalopAbhAvAt cakArasya saMyogAntalope nakArasya 'kvinpratyayasya' iti kutvena DakAre avasandhipUrvarUpaiH ' trINi rUpANItyabhipretyAha - gavAgbhyAmityAdinA / ityAdIti / gavAgbhiH go agbhiH go'gbhiH gavAbhiH goabhiH go'miH / goce gavAJce goaJce goDave / myAmi, bhyasi ca, prAgvat SaDrUpANi / sau, gocaH - gavAJcaH - goaJcaH - go'JcaH / bhyA mi, myasi ca prAgvat / Gasi, gocaH - gavAJcaH goaJcaH -go'JcaH / gocoH - gavAco:goaco:- goH / gocAm - gavAJcAm- goaJcAm-goci gavAci goaci go' ci / osi prAgvat / supi tviti / pUjArthakatve nalopaniSedhAt cakArasya saMyogAntalope nakArasya 'kkinpratyayasya' iti kutvena DakAraH / tatazca avaGasaMdhirUpaiH trayANAM rUpANAM GakArAntAnAM kugAgama ityarthaH / kugabhAve tu gavASu goaSu - goSviti zrINi rUpANi sugamatvAnnAni / gatau tu nalope sati casya kutvena kakAre avaDasaMdhipUrvarUpaiH trINi rUpANi darzayati-gavAtu-goatu-go'divati / tathA ca supi naka 1 / 1 For Private and Personal Use Only Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 324 siddhAntakaumudI [halantanapuMsakaliGga khakAreNa SaNNAmadhikyaM zaGkatham / catvasyAsiddhatvAt / kRpakSe tu tasyAsiddhatvajaztvAbhAve pakSe cayo dvitIyAdezAtrINi rUpANi vardhanta eva // UdhameSAM dvivaMcanAnunAsikavikalpanAt / rUpANyazvAkSibhUtAni ( 525 ) bhavantIti manISibhiH // rUpANi / nanveSAM madhye kakAravatsu SaDpeSu 'cayo dvitIyAH iti kakArasya khakA. rapakSe SaDpANi sakhakArANyadhikAni syurityAzaGkaya nirAkaroti-naceheti / cava - syeti / gatau nalope sati, cakArasya kutve, tasya jaztvena gakAre, tasya kharicA iti catvena kakAre, gavAkSu-goakSu-go'zviti trINi rUpANIti sthitiH / tatra 'cayo dvitIyAH' iti zAstradRSTyA cavaMzAstrasyAsiddhatvAt kakAro nAstyeva / kintu gakAra evAsti, tasya caytvAbhAvAt 'cayo dvitIyAH' iti na bhvtiityrthH| tathAca gatau trayANAmAdhikyaM nirastam / pUjAyAM tu kupakSe gavAkSu-goakSu-go'kSu. iti triSu kakArasya dvitIye sati khakAravatAM trayANAmAdhikyamiSTamevetyAha-kukpakSe viti / nacaivaM sati navAdhikazatamiti virodhaH zaGkayA, navAdhikazatamiti sUtrakArasya mtmityrthaat| UhyameSAmiti / pradarzitAnAM dvaadshaadhikshtruupaannaamityrthH| azvAkSibhUtAnIti / saptaviMzatyadhikapaJcazatAnItyarthaH / azvazabdo hi sasatvasaGkhyAvacchinna lakSakA, 'sasAzvA haritaH sUryasya' iti darzanAt / akSizabdastu dvitvasaMkhyAvacchinnalakSakaH, manuSyAdiSu prAyeNAkSNoH dvitvAt / bhUtazabdastu paJcatvasaGkhyAvacchinnalakSakaH, pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM bhUtazabdavAcyAnAM paJcatvAt / tatrAzvazabdena prathamanirdipTena saptatvasaMkhyaiva vivakSitA / akSizabdena tu dvitIyanirdiSTena sUcitayA dvitvasaMkhyayA dazakadvayAtmikA viMzatisaGkhyA vivakSitA / bhUtazabdena tu tRtIyanirdiSTena sUcitayA paJcatvasaMkhyayA paJcazataM lakSyate / uktaM ca jyautiSeNa / 'ekadazazatasahastrAyutalakSaprayutakoTayaH kramazaH / arbudamabjaM kharvanikharvamahApadmazaGkavastasmAt // jaladhizcAntyaM madhyaM parArdhamiti dazaguNottarAH sNjnyaaH| iti // atra azvazabdasUcitAM saptatvasaMkhyAmAdau likhitvA taduttarataH akSizabdasUcitA dvitvasaGkhyA lekhyA / taduttaratastu bhUtazabdasUcitA paJcatvasaGkhyA lekhyaa| 'aDAnAM vAmato gatiriti vacanAta ityAdi gaNakasampradAyapravartakalIlAvatyAdigranthato jJeyam / tathAca sa ca viMzatizca paJcazatAni ca rUpANi bhavantIti manISibhirUhyamityarthaH / sathAhi sau navAnAM rUpANAmantyavarNasya 'anaci cA iti dvitve tadabhAve ca aSTAdaza For Private and Personal Use Only Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra prakaraNam 13 ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAsahitA / 325 rUpANi / prathamAdvivacane caturNA madhye pUjArthAnAM trayANAM nakArasya 'anaci ca' iti iti dvitve tadabhAve ca SadrUpANi, 'aNo'pragRhyasya' iti tu na, pragRhyatvAt / gatau tvekameva, saMkalanayA sapta / jasi tu trayANAM akArasya dvitve tadabhAve ca SaDrUpANi, ' SaNNAmeSAmantyasya ikArasya 'aNo'pragRhyasya' ityanunAsikapakSe SaT, anunAsi katvAbhAvapakSe tu SaT sthitAnyeva, saMkalanayA jasi dvAdaza / tathA ca prathamAyAM vibhaktau saptatriMzat / evaM dvitIyAyAM vibhaktAvapi saptatriMzat / tRtIyaikavacane tu caturNAM madhye pUjArthAnAM trayANAM prakAradvitve tadabhAve ca SarUpANi, gatau tvekameva / saGkalanayA sapta / eSAM saptAnAmantyasya AkArasya anunAsikatvapakSe sapta, tadabhAve tu sapta sthitAnyeva, saMkalanayA caturdaza / bhyAmi tu SaNNAM madhye gatau gakArasya pUjAyAM GakArasya ca dvitve SaT tadabhAve paTa sthitAnyeva, saGkalanayA dvAdaza / eSu yakArasya 'yaNo mamaH' iti dvitve dvAdaza, matha iti paJcamI yaNa iti SaSThItyAzrayaNAt / yakAradvitvAbhAve tu dvAdaza sthitAnyeva saGkalanayA caturviMzatiH / eSu makArasya dvitve caturvi zatiH, tadabhAve caturviMzatiH sthitAnyeva, saMkalanayA myAmi aSTAcatvAriMzat / bhisi tu SaNNAM madhye gatau gakArasya pUjAyAM GakArasya ca dvitve SaT, tadabhAve SaT sthitAnyeva, saMkalanayA dvAdaza / eSu visargasya dvitve dvAdaza / ayogavAhAnAm aTsu zarbu copasaMkhyAtatvena visargasya yatrtvAt / tasya tu dvitvAbhAve dvAdaza sthitAnyeva, saMkalanayA misi caturviMzatiH / tathAca tRyIyAvibhaktau SaDazItiH / catuthyaikavacane caturNo madhye pUjArthAnAM trayANAM akAradvitve tadabhAve ca SaT, gatau tvekameva saGkalanayA ii sapta, ekArasya anazvAnnAnunAsikaH / bhyAmi tu prAgvadeva aSTAcatvAriMzat / bhyasi tu SaNNAM madhye gatipUjanayoH pratyekaM trayANAM gaGayodvitve SaT, tadabhAve tu SaT, sthitAnyeva saGkalanayA dvAdaza / eSu yakArasya 'yaNo mayaH' iti dvitve dvAdaza, tadabhAve tu dvAdaza sthitAnyeva, saGkalanayA caturviMzatiH / eSu visargasya dvitve catuviMzatiH, tadabhAve tu caturviMzatiH sthitAnyeva, saGkalanayA myasi aSTAcatvAriMzat / tathA ca caturthyAM vibhaktau tryadhikaM zatam / kasau tu pUjAyAM trayANAM rUpANAM jakAra dvitve tadabhAve ca SaT, gatau tvekaM sthitameva, saGkalanayA sapta / eSu visargadvitve sapta, tadabhAve tu sapta sthitAnyeva, saGkalanayA Gasau caturdaza / bhyAmi bhyasi ca prAgvata: pratyekaM aSTAcatvAriMzat / tathAca paJcamyAM vibhaktau dazAdhikaM zatam / Gasi tu Gasi - vaccaturdaza / osi tu caturNA madhye pUjAyAM trayANAM nakArasya dvitve tadabhASe ca SaT, gatau tvekaM saMkalanayA sapta / eSu visargasya dvitve tadabhAve ca caturdaza / Ami tu caturNAmadhye pUjAyAM trayANAM triSu nakArasya dvitve SaT, gatau tvekaM, saMkalanayA sa eSu makArasya dvitve tadabhAve ca caturdaza / tathAca SaSTyAM dvicatvAriMzat / Dau. " For Private and Personal Use Only Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [halantanapuMsakaliA tiryak , tirazcI, tiryacci / pUjAyAM tu. tiryaDa , tiyazcI, tiryazci // iti pUjAyAM trayANAM jakArasya dvitve tadabhAve SaT , gatAvekaM sakalanayA sapta, eSu antyasya ikArasya anunAsikatve tadabhAve ca caturdaza / osi prAgvaccaturdaza / supi tu dvAdazAnAM madhye pUjAyAM kugabhAvapakSe DakArasya dvitve trINi, tadabhAve tu trINi sthi. tAnyeca, saGkalanayA SaT / kukpakSe tu 'cayo dvitIyAH' iti dvitIyAdeze khakAravanti zrINi, tadabhAve tu kakAravanti trINi, saGkalanayA SaT , SaNNAmeSAM kAradvitve SaT , tadabhAve tu SaT sthitAnyeva, saGkalanayA dvAdaza / eSAM dvAdazAmA 'khayaH zaraH iti pakAradvitve dvAdaza, tadabhAve tu dvAdaza sthitAnyeva, sahalanayA cturviNshtiH| 'zaroDa ci' iti niSedhastu na, tasya saunadvitvamAtra viSayatvAt / tathA ca kukpakSe caturvizatiH, kugabhAve tu SaT sthitAnyeva, sAlanayA pUjAyAM triMzat / gatau tu prayANAM kakArasya dvitve trINi, tadabhAve tu trINi sthitAnyeva, SaNNAmeSAM 'khayaH zarama' iti SakAradvitve SaT , tadabhAve tu SaT sthitAnyeva, saGkalanayA dvAdaza / tathAca saGkalanayA gatau pUjAyAM ca dvicatvAriMzat / eSAmantyasyAnunAsikatve tadabhAve ca supi caturazItiH / evaM ca su aSTAdaza (18), au sapta (7), jas dvAdaza (12), Ahatya prathamAyAM saptatrizat (3.). am aSTAdaza (18), auT sapta (7) zas dvAdaza (13) Ahatya dvitAyIyAM saptatriMzat (35), TA caturdaza (15), bhyAm aSTAcatvAriMzat (40), mis caturviMzatiH (24) / Ahatya tRtIyAyAM SaDazotiH(86) / ke sapta(7)bhyAm aSTAcatvAriMzat (48), bhyas aSTAcatvAriMzat (48), Ahatya caturthI tryadhikaM shtm(103)| usi caturdaza(14), bhyAm bhyasoH aSTAcatvAriMzat 3 (48) bhAhatya paJcamyAM dazA. dhikaM zataM (110) / usa caturdaza (14), os caturdaza (14) Am caturdaza (14) Aha. tya SaSThayAM dvAcatvAriMzat (12) / Gi caturdaza (14) os caturdaza (14), sup catura. zItiH (84), Ahatya saptamyAM dvAdazAdhikaM zatam (112) / tatazca saGkalanayA paJca. zatAni ca, viMzatizca, sapta ca (127) rUpANi / iti gvaakchndprkriyaa| tiryagiti / tiraH aJcati iti vigrahe 'Rtvik AdinA kin / gatau 'aniditAm' iti nlopH| tiras aba ityasmAt subutpattiH svamoluMka, pratyayalakSaNavirahAt asarvanAmasthAna. svAcca na num / abhatvAt 'acaH' ityallopo na, tirasastiryAdezaH, yaNa 'kinpratyayasya' iti kutvasyAsiddhatvAt cakArasya 'coH ku:' iti kutvam , javatvacatve iti bhAvaH / tirazcI iti / tiras ac au iti sthite auGa yAM, matvAt , 'adhaH' ityallopaH / 'malope' ityuktena tiryaadeshH| sasya zcutvena kA iti bhAvaH / tiryazrIti / vizsa apa ityasmAjjasi 'jAzasoH ziH, sarvanAmasthAnatvAnnum , anusvA For Private and Personal Use Only Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 13 ] bAlamanoramAsahitA / } , cAntAH // yakRt ya kRtI, yakRnti / 'paddan - ( sU 228 ) iti vA yakan / kAni / yavanA - yakRtA / zakRt zakRtI, zakRnti-zakAni / zaknA - zakRtA / dadat dadatI / (444) vA napuMsakasya / 7 / 1 / 76 // abhyastAtparo yaH zatA tadantasya klIbasya num vA syAtsarvanAmasthAne / dadanti - dadati / tudat / (445) zrAcchIna dhornum | 7|1|80 || avarNAntAdaGgAtparo yaH zaturavayavasta " 327 parasavarNo tirasastiriH yaN abhatvAt, 'acaH' ityallopo neti bhAvaH / pUjAyAM tu tiryaGiti / svamorluki abhatvAt aluptanakAratvAt 'acaH ' ityallopAbhAvAtiyAdezaH, cakArasya saMyogAntalopaH, nasya kutvena DakAra iti bhAvaH / tiryancI iti / aue: f rUpam | aluptanakAratvAdaca ityallopAbhAvAt tiriH / tiryanvi iti / jasoH ziH / zeSaM puMvat / iti cAntAH / 1 / * 1 ranrAntA nirUpyate / yakRditi / mAMsapiNDavizeSo yakRnnAma yAjJikaprasiddhaH / svamorluk jaztvacatyeM, iti bhAvaH / yakRtI iti / Herit yakRntIti / 'jazasoH ziH jhatantatvAnnum, anusvAraparasavarNAviti bhAvaH / zasAdau vizeSamAha - padmanniti vA yakanniti / yakAnIti / zasakizaH, yakannAdezaH sarvanAmasthAnatvAt nAntalakSaNa upadhAdIrgha iti bhAvaH / yaknaiti / TAya yakannAdeze allopaH / yakne / yavanaH / yamanoH / yakni-yakani / yakasu / yakannabhAve yakRdrayAmityAdi / zaditi / zakRcchabdaH viSThAvAcI, yakRt / dadat, dadatI iti / zatRpratyayAnto'yaM dadacchandaH puMliGganirUpaNe vyutpAditaH / tasya svamorluk, auGakazI num tu na, asarvanAmasthAnatvAt 'nAbhyastAcchatuH' iti niSedhAcca / zau 'mAbhyastAcchatuH' iti nityaM tumniSedhe prApte - vA napuMsakasya / 'nAbhyastAcchatuH' iti sUtraM naJcarjamanuvartate / napuMsakasyeti vyatyayena paJcamyarthe SaSThI / 'idito num dhAtoH' ityato numiti 'ugidacAm' ityataH sarvanAmasthAne iti ca anuvartate / tadAha - abhyastAdisyAdinA / dadantIti / numi anusvAraparasavarNo / tudaditi / 'tud vyathane' asmAcchatRpratyaye 'tudAdibhyazzaH' iti zaH zapo'pavAdaH, 'ato guNe' iti zaturakAreNa pararUpe tudacchandaH, tasmAt svamorluk, pratyayalakSaNavirahAt asarvanAmasthAnatvAcca na num, jaztvacatveM iti bhAvaH / tudacchabdAdauDaH zyAm, asarvanAmasthAtvAnnumi aprAptezrAcchInayornum / 'nAbhyastAt' ityataH zaturiti 'vA napuMsakasya' ityato veti cAnuvartate / Aditi paJcamI / aGgasya ityadhikRtaM paJcamyA vipariNamyate tacca Adityanena vizeSyate, tadantavidhiH / parasya ityadhyAhiyate, zaturityanantaramavayavasyetyamyAhiyate, tena ca aGgasyeti SaSThyantaM vizeSyate, tadantavidhiH / aGgasyetyasya AvRtirbodhyA / tadAha-pravarNAntAdityAdinA / 'idito num ityataH anuvRtyaiva siddhe For Private and Personal Use Only Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI halantanapuMsakali - dantasyAGgasya num vA syAcchonadyoH parataH / tudantI-tudatI / tudanti / bhAt , bhAnto-bhAtI / bhAnti / pacat / (446) zayanonityam / 71 // zazyanorAtparo yaH zaturavayavastadantasya nityaM num syAcchonadyoH prtH| pacantI, pacanti / dIvyat , dIvyantI, dIvyanti // iti tAntAH // svap-svaba , svpii| numgrahaNaM spaSTArtham / tudantI-tudatI iti / auGaH zyA, numi, tadabhAve ca rUpam / zavikaraNe kRte zaturakAreNa pararUpe ekAdeze sati tuda ityavarNAntamaGgam , tadAAdigrahaNena vikaraNa viziSTasyApyaGgatvAt / tatazca tudat ityantyastakAraH zaturavayavaH tuda ityavarNAntAdaGgAt parazceti numiti bhaavH| avarNAntAdanAt paro yaH zatRpratyayaH ityAzrayaNe tu atra num na syAt / zavikaraNAkArasya zaturakArasya ca ekAdeze kRte tasya pUrvAntatve zaturavarNAntAdaGgAt paratvAbhAvAt , parAditve avarNAntAGgAbhAvAt ubhayata AzrayaNe ca antAdivattvaniSedhAdityalam / tudantIti / jazzasozizaH, sarvanAmasthAnatvAnnumiti bhAvaH / bhAditi / 'bhA dIptau lugvikaraNaH / laTaH zatari kRte savarNadIrghe bhAt iti rUpam / tasmAt svmolk| jaztvacatve iti bhAvaH / bhAntIbhAtI iti| 'auGaH zI' 'AcchInathornum' iti bhaavH| bhAntIti / jazzasoH ziH, sarvanAmasthAnatvAnnumiti bhAvaH / pacaditi / pacadhAtoH laTaH zatari zap , 'ato guNe' iti pararUpam / pacat ityasmAt svamoluMgiti bhaavH| aura zyAm 'AcchInayoH' iti vikalpe praapte-shssshynonitym| 'AcchInacornum' itynuvrtte| 'nA. bhyastAcchatuH' ityataH zaturityanuvartate / avayava iti cAdhyAhiyate / tdaah-shpshynoraadityaadinaa| pacantI iti| mauGa zyAM numi rUpam / pacantIti / jazasoH zau sarvanAmasthAnatvAnnumi rUpam / dIvyaditi / divudhAtoH laTaH zatari, zyan 'hali ca' iti diirghH| dIvyacchabdAt svamoluMgiti bhAvaH / dIvyantI iti / auGaH zyAM numi rUpam / 'zapazyanoH' iti nityaM numiti bhAvaH / dIvyantIti / jazzasoH zau sarvanAmasthAnatvAt numiti bhAvaH / iti taantaaH| ___ atha pakArAntA nirUpyante / svabiti / suzobhanAH aapo|ysmin sarasIti bhuvriihiH| 'RkpUrabdhaH' iti samAsAntastu na bhvti| 'na pUjanAt' iti niSedhAt / 'dvayantarupasargebhyo'pa It' iti na bhavati / tatra apa iti kRtasamAsAntagrahaNAt / svapzabdAt svamoluMgiti bhAvaH / svapI iti / auDA zyA rUpam / asarvanAmasthAna. tvAd na numiti bhaavH| jazzasoH zau svap i iti sthite, 'aptRn' iti dI., jhalantalakSaNanumi, anusvAre, parasavaNe, svAmpi iti vakSyati / tatra 'aptRn' iti dArgha bAdhitvA paratvAnityatvAcca numi kRte akArasya upadhAtvAbhAvAt kathaM dIrgha For Private and Personal Use Only Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 13 ] baalmnormaashitaa| 328 nityAtparAdapi numaH prAk 'aptRn-' (sU 277) iti dIrghaH, pratipadoktatvAt num , svAmpi / 'niravakAzatvaM pratidoktatvam' iti pakSe tu prakRte tadvirahAnnumeva / svampi |svpaa / 'apo bhi' (sU 442) / svadbhayAm / svadbhiH // iti paantaaH|| 'atipvapi-- ( 254 ) ityAdinA dhnerus| SasvasyAsiddhatvAdrutvam / dhanuH, dhanuSo / 'sAnta- (sU 317 ) iti dIrghaH / 'numvisarjanIya- (sU 434 ) iti Sasvam / dhanUMSi / dhanuSA, dhanurdhyAm / evaM cakSurhavirAdayaH / pipaThiSateH kim vo:- (sU 433 ) iti dIrghaH / pipaThIH, pipaThiSI / allopasya sthAnivatvAjjhalantalakSaNo num n| svavidhau sthAnivattvAbhAvAdajantalakSaNo'pi num n| pipaThiSi / pipaThIyAmityAdi puvat // iti SAntAH // payaH, payasI, payAsi / ityata Aha-nityAdityAdi / pratipadoktatvAditi / 'aptRn' iti dIrghasya apzabdamuccArya vihittvaadityrthH| nanu niravakAzatvaM pratipadoktatvamiti 'chadirupadhibale.. DhavAti sUtre zeSAdvibhASA' iti sUtre ca bhASye sthitam / 'atRn' iti dIrghastu na niravakAzaH, ApaH ityatra sAvakAzatvAt / ato'tra nityatvAt paratvAcca pUrva numAgame kathaM dIrgha ityAzaya iSTApattyA pariharati-niravakAzasvamityAdi / svampIti / dIrdhe bAdhitvA numi anusvAraparasavarNAviti bhAvaH / 'kecittu' 'aptRna' iti dIrghasya niravakAzatvarUpapratipadoktatvAbhAve'pi pratipadavidhitvena zIghropasthitikatayA prathama pravRttau svAmpi, ityeva yuktamityAhuH // iti paantaaH| __ atha SakArAntA nirUpyante / dhanuSazabdaM vyutpAdayati-dhaneriti / 'janerusiH' ityataH usirityanuvartamAne 'ativapiyajitanidhanitapimyo nit' ityauNAdikasUtreNa 'dhana dhAnye' ityasmAddhAtoH uspratyaya ityarthaH / pratyayAvayavatvAt sasya Satve dhanuSzabdaH / tasmAt svamoluka / tatra SakArasya kartha rutvamityata Aha-pakhasyeti / dhnuriti| 'corupadhAyAH' iti dIrghastu na, rephAntasya adhAtutvAt / dhanUMSIti / 'nazca' ityanusvAraH / evaM cakSurha virAdaya iti / 'cakSezizacca' ityusiH / zitvena sArvadhAtukatvAt khzAnAdezo na / 'arcizucihusapi' ityAdinA hudhAtoris , 'sArvadhAtukArdhadhAtu. kayoH' iti guNaH, bhvaadeshH| AdinA sarpirAdayo graayaaH| pipaThiSateH kibiti / 'paTha vyaktAyAM vAci' san , iT , dvitvaM, halAdizeSaH, abhyAsAkArasya ittvaM, pratyayAvayavatvAt SatvaM, 'sanAdyantAH' iti dhAtutvam / pipaThiSa ityasmAt vip , ato lopaH, pipaThiSu ityasmAt svamoluMk , SatvasyAsiddhatvAdrutvam / etAvatsiddhavaskRtya Aha-voriti dI iti / pipaThiSI iti / auDaHzyA rUpam / sau vizeSamAhabhanlopasyeti / bebhidUzabdanirUpaNe vyAkhyAtametadanupadameva prAk / iti ssaantaaH|| . For Private and Personal Use Only Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 330 siddhAntakaumudI [ avyaya > payasA, payobhyAm ityAdi / supum supuNsii| supumAMsi / adaH / vibhaktikAryam, utvamakhe / bham amUni / zeSaM puMvat // iti sAntAH // iti halantanapuMsakaliGgaprakaraNam // athAvyayaprakaraNam // 14 // (447) svarAdinipAtamavyayam | 1|1| 37 // svarAdayo nipAtAzcAvyayasaMjJAH syuH / svar / antar / prAtar / punar / sanutar / 1 atha sakArAntA nirUpyante / paya iti / 'payaH kSIraM payo'mbu ca' ityamaraH / payAMsIti / 'zau num / 'sAnta' iti dIrghaH, anusvAra iti bhAvaH / payobhyAmiti / rutve, 'hazi ca' ityube, guNa iti bhAvaH / supumiti / suzobhanaH pumAn yasya gRhasya iti bahuvrIhau, supuMszabdAt svamoka, saMyogAntalopaH / supuMsI iti / auGaH zyAM rUpam / supumAMsIti / zeH sarvanAmasthAnatvAt 'puMso'suGa' ityasu / supums i iti sthite, jhalantalakSaNanumi, 'sAntamahataH' iti dIrghaH, 'nazca' ityanusvArazceti bhAvaH / bhadaH iti / adas zabdAt svamorluk, rutyavisargau, sAntatvAt na mutvam, lukA luptatvAt tyadAdyatvaM neti bhAvaH / auGAdAvAha - vibhaktikAryamiti / tyadAdyatvAdikamityarthaH / tvamatve iti / 'pUrvazrA siddham' iti vibhaktikAryottaraM utvamatve ityarthaH / zrama iti / auGaH zI, tyadAdyatvaM, pararUpaM, guNaH, Utvamasve iti bhAvaH / amUnIti / jazasozziH, tyadAdyatvaM, pararUpam ajantatvAt num, upadhAdIrghaH, Utvamatve iti bhAvaH / iti sAntAH // iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAkhyAyAM halantapuMsakaliGgaprakaraNaM samAptam // zratha avyayAni nirUpyante / svarAdinipAtamavyayam / svar AdiH yeSAM te svarAdayaH, teca nipAtAzceti samAhAradvandvaH / phalitamAha - svarAdaya iti / svarAdIn paThatisvarityAdinA | svarAdInAM cAdInAM ca pRthakapAThastu 'nipAtA AdyudAttAH' iti svarabhedArtha:, cAdInAmasatvavAcinAmevA'vyayatvam, svarAdInAM tu satvavAcinAmasatyavA fani ca taditi vyavasthArthazca / svar svarge pAratrikasukhavizeSe, paraloke ca / antar madhye / prAtar pratyUSe / punar aprathame, vizeSe ca / sanatur antardhAne / svarAdyAH paJca raphAntAH / tena svaryAti prAtaratretyAdau 'hazi ca' ityutvaM na, tatra 'ro" ityukArAmuva For Private and Personal Use Only Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 14] baalmnormaashitaa| 331 us| niicais| zanais / Rdhak / Rte / yugapat / ArAt / pRthak / hyas / zvas / divaa| rAtrau / sAyam / ciram / manAk / ISat / joSam / tUSNIm / bhis| avas / smyaa| nikaSA / svayam / vRthaa| na kam / nm| hetau| idA / addhA sAmi / 'vat' ( ga 4) / brAhmaNavat / kSatriyavat / sanA / sanat / sanAt / updhaa| tiras / antarA / mantareNa / jyok| kam / zam / sahasA / binaa| nAnA / svasti / svadhA / bhalam / vaSaTa / zrauSaT / vausstt| anyat / asti / upAMzu / kSamA / vihAyasA / dossaa| mRSA / mithyA / mudhA / purA / miyo| mindhagrahaNAt / uccas mahati / nIcesa alpe / zanaisa kriyAmAnye / Rdhak satye / viyogazaighayasAmIpyalAyavebityanye / Rte varjane / yugapat ekkaale| pArAt duursmiipyoH| pRSaka minne / hyas atItehi / zvasa anAgatehi / divA divase / rAtrau nishi| sAyam nishaamukhe| ciram bahukAle / manAk , ISat idaM dvayamalpe / joSam sukhe, maune ca / tUcIm maune / bahisa avas idaM dvayaM baatte| samayA samIpe, madhye ca / nikaSA anti. ke / svayam AtmanetyatheM / vRthA vyatheM / naktam rAtrau / nama niSedhe / ' 'tatsAdRzyamabhAvazca tadanyatvaM tdlptaa| maprazAstyaM virodhazca namAH SaT prakIrtitAH // " ityanye / hetau nimitte / idA prAkAzye / zraddhA sphuTAvadhAraNayoH, tattvAtizayayorityanye / sAmi adhe, jugupsite ca / vat ityanena tena tulya kriyA cedvatiH tatra tasyeva' 'tdhm| iti vatipratyayo gRhyate / 'upasargAcchandasi dhAtvarthe' iti vatistu na gRhyate / 'parAva. to mivata udvatazca' ityatrAvyayatvAbhAvAt / vastutastu 'taddhitazcAsarva vibhaktiH ityeva siddha vatigrahaNamiha vyarthameva / brAhmaNavat , kSatriyavat iti vatipratyayAntasyodAhara. Nam / kevalapratyayasya avyayatve pryojnaabhaavaat| sanA, sanat, sanAt, etAyaM nitye| upadhA bhede / tirasa antI , tiryagatheM, parAbhave ca / antarA madhye, vinAya ca / antareNa varjane / vastutastu 'antarAntareNa yukta' iti sUtre bhASye antarA, antareNa itya. nayoH nipAtatvokteranayoH svarAdiSu pAThaH prakSipta iti bodhyam / jyoka kAlabhUyastve prazne, zIghrAtheM, samprati, ityarthe ca / kam vArimUrdhanindAsukheSu / zam sukhe / sahasA aaksmikaavimrshyoH| vinA varjane / nAnA anekavinArthayoH / svasti maGgale / svadhA pitRhavidardAne / alam bhUSaNaparyAptizaktivAraNaniSedheSu / vaSaTa vauSaT , zrauSaT etattraya devahavirdAne / anyada anyAyeM / asti sattAyAm / 'upasargavibhaktisvarapratirUpakAzca' iti cAdyantargaNasUtrAdeva astizabdasya vibhaktipratirUpakasya avyayatvasiddheriha svarAdigaNe tasya pATho vyartha iti matupsUtre bhASyakaiyaTayoH sthitam / upAMzu For Private and Personal Use Only Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 332 siddhAntakaumudI [ avyaya 1 1 thas / prAyas / muhus / pravAhukam / ( pravAhikA ) | Aryahalam / abhIkSNam / sAkam / sArdham / namas / hiruk / dhik / 'atha' / am / Am / pratAm / prazAm / pratAn / mA / mAG / AkRtigaNo'yam / iti svarAdayaH / ca / vA / i / aha / aprakAzoccAraNe, rahasye ca / kSamA kSAntau / vihAyasA AkAze / doSA rAtrau / mRSA, mithyA idaM dvayaM vitathe / mudhA vyatheM / purA avirate, cirAtIte, bhaviSyadAsanne ca / mitho, mithas idaM dvayaM rahasi sahArthaM ca / prAyasa bAhulye / muhus punaratheM / pravAhukam / samakAle UrdhvArthiM ca / pravAhikA iti pAThAntaram / zrAryalam balAtkAre / zAkaTAyanastu | Aryeti pratibandhe, halamiti niSedhAnuvAdayorityAha / abhIkSNam paunaH punye / sAkam sArdham idaM dvayaM sahArthe / namas natau / hiruk varjane / dhik nindAbhartsanayoH / am zaighraye, alpe ca / zram aGgIkAre / pratAm glAnau / prazAma samAnArthe / pratAn vistAre / atra pratAn iti nAntarasya punaH pAThasAmarthyAt pratAm, prazAm iti pUrvayoH mo no dhAtoH' iti natvaM na / prazAn iti nAntapAThastu asAmpradAyikaH 'kRnmejantaH' iti sUtrabhASyasvaraso'pyevamiti zabdenduzekhare sthitam / mA, mAG etau niSedhe / akRtigaNo'yamiti / tatazca anye'pyevaM jAtIyakAH svarAdigaNe jJeyAH / tathAhi-- kAmam svAcchandye / prakAmam atizaye / bhUyas punararthaM / sAmpratam nyAyye / param kintvarthe / sAkSAt pratyakSe / sAci tiryagarthe / satyam ardhAGgIkAre / maGtu, Azu idaM dvayaM zaighraye / saMvat varSe / zravazyam nizcaye / sapadi zaighraye balavat atizaye / prAdus Avis idaM dvayaM prakAze / anizam, nityam, sadA, ajasram santatam etatpaJcakaM sAtatye / uSA rAtrau / rodasi dyAvApRthivyarthaM / zrom aGgIkAre brahmaNi ca / atra azca uzca mU ceti samAhAradvandva, omazabda: brahmaviSNuzivAtmakabrahmavAcI 'avateSTilopazca' ityuNAdivyutpannastu brahmaNyaGgIkAre ceti vivekaH / 'avateSTilopazca' ityasyAyamarthaH, avadhAtorman syAt pratyayasya Tilopazceti / av mU iti sthite 'jvaratvara' iti vakArasya upadhAbhUtasyAkArasya ca UTh, UkAradvayasya savarNadIrghaH 'sArvadhAtuka' iti tasya guNaH, omiti rUpam / ubhayorapi svarAditvam / na cauNAdikasya 'kunmejantaH' ityeva siddhamiti vAcyam, uNAdau hi 'viravyayam' iti paThyate / cavyantAnAM nipAtatvAdeva siddhe niyamArthamidam / uNAdipaThitAnAM cA. disvarAdipaThitAnAM cedavyayatvaM, tarhi ccirevAvyayaM netaraditi / tatazca omityasya auNAdikasyAprApte avyayatve svarAdipATha ityalam / bhUH pRthivyAm / bhuvar antarikSe / jhaTiti, drAk, tarasA trayamidaM zaighraye / suSThu prazaMsAyAm duSTu nikRSTe / su pU. jAyAm / zraH AzcaryaM / ku kutsite, ISadarthe ca / anjasA tatve zIghrArthe ca / mithu dvAvityarthaM / astam vinAze / sthAne yuktArthe / tAjak zaighraye / cirAya, cirarAtrAya, ci 1 I 1 For Private and Personal Use Only Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 14 ] bAlamanoramAsahitA / > eva / evam / nUnam / zazvat / yugapat / bhUyas / kUpat / sUpat / kuvit / net / cet / ca / kaccit / kiMcit yatra / naha / hanta / mAkiH / mAkim / nakiH / ( Akim / nakim ) / mAG / naJ / yAvat / tAvat / sve / dvai / (nve) / re / zrauSaT / cauSaT / svAhA / svadhA / vaSaT / (om ) / tum / tathAhi / khalu / kila / atho / atha / suSThu | sma / Adaha / 'upasargavibhaktisvarapratirUpakAzca' (ga 16) | avadattam n 333 rasya ciram, cireNa, cirAt iti SaTkaM cirArthakam / varam ISadutkarSe / anuSak AnupUvyeM | anuSak anumAne / amenaH zIghrasAmpratikayoH / suda zuklapakSe / vadi kRSNapakSe ityAdi // iti svarAdayaH // atha cAdInAha-ca vA ityAdinA / ca samuccayAnvAcayetaretarayogasamAhAreSu 1 vA vikalpAdiSu / 'vA syAdvikalpopamayorivArthe'pi samuccaye / ha prasiddhau / zraha adbhute, khede ca / eva avadhAraNe, anavaklRptau ca / evam uktaparAmarze / nUnam nizcaye, ttakai ca / zazvat paunaHpunye, nitye, sahArthe ca / yugapata ekakAle / bhUyas punararthe, Adhikye ca / kUpat prazne, prazaMsAyAM ca / kuvit-bhUryatheM, prazaMsAyAM ca / net zaGkAyAM pratiSedhavicArasamuccayeSu ca / cet yadyarthe / caN ayaM cedarthe Nita, samuccayAdiSvananubandhakaH / svare bhedaH phalam / kaccit iSTaprazne / yatra anavakluptyamarSagazciyeMSu / nAvakalpayAmi, na marSaye, gaheM, Azcarya vA yatra bhavAn vRSalaM yAjayet / / naha pratyArambhe / hanta harSe, viSAde, anukampAyAM, vAkyArambhe ca / mAkiH mAkim, nakiH, idaM trayaM varja - jaine / mAnau svarAdiSUktau / anyataratra pATha iti yuktam / ubhayatra pAThastu vyartha eva / naca nipAtasvarArthaH iha pATha iti vAcyam, 'phiSo'nta udAttaH' ityeva tatsi7 duH / na ca sattvavacanatve'pyavyayatvArthaM svarAdipATha iti vAcyam, tathA sati lakSmIvAcakasyApi mAzabdasyAvyayatvApatteH / tasmAccAdiSveva mAnatrau pAThyAvityAhuH / yAvat, tAvat idaM dvayaM sAkalyAvadhimAnAvadhAraNeSu / tvai vizeSavitarkayoH / dvai vitakeM nva iti pAThAntaram / re dAne, anAdare ca / zrauSaT vauSaT svAhA idaM zrayaM devahavi - dane / svadhA pitRdAne / zrauSaDAdInAmanekAcAM trayANAM svarabhedArtha ubhayatra pAThaH / tuma tuGkAre / tathAhi nidarzane / khalu niSedhavAkyAlaGkAranizcayeSu / kila ivArthe, vArtAyAm, alIke ca / atha ayaM maGgalAnantarArambhapraznakAtsyadhikArapratijJAsamuvayeSu / ayaM svarAdAvapi / tena maGgalavAcakasya sattvArthakatve'pyavyayatvam / tathA ca zrIharSaH - yathAkulAcAramathAvanIndrajAM purandhrivargaH snapayAmbabhUva tAm / " iti / atha snapayAmbabhUva ityasya maGgalasnAnaM kArayAmAsetyarthaH / nipAtazcAthazabdaH / mRdaGgAdidhvAnavat maGgalam / suSThu svarabhedArthaH punaH pAThaH / sma atIte, pAdapUraNe ca / ." 1 For Private and Personal Use Only Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 334 siddhAntakaumudI [avyaya - ahaMyuH / bastikSIrA / / bhaa|i| ii| u / uu| e| ai / o / au| pazu / zukam / yathAkathAca / pAT / pyAT / / hai / hai / bhoH / aye| yA viSu / ekpde| yut| shraatH| caadirpyaakRtignnH| iti caadyH| (44)tddhitshcaasrvvibhktiH| Adaha upakramahisAkutsaneSu / upasargavibhaktisvarapratirUpakAzca / cAdigaNasUtrametat / upasargapratirUpakAH vibhaktyantapratirUpakAH acpratirUpakAzca cAdigaNe pAThayA ityarthaH / tatropasargapratirUpakamudAharati-avadattam iti| atra avetyupasargapratirUpakaM, na tUpa. sargaH / tatazca 'aca upasargAttaH' iti to na bhavati / tAdeze tu avattamiti syAt / ahaMyuriti / ahamiti subantapratirUpakam , ahaGkAre / 'ahaMzubhamoryus' iti matva. thIyo yum / atra ahamiti na asmacchabdasya prathamaikavacanam / tathA sati 'pratyayotta. rapadayozca' iti maparyantasya madAdeze madhurityApatteH / astikSIreti / asti kSIraM yasyAH iti bahuvrIhiH, atra astIti tiGantapratirUpakamavyayaM, natu tiGantam / tathA sati bahuvIjhanupapatteH / 'anekamanyapadAtheM' iti bahuvIhividhau subityanuvRttaH / evaM ca bahuvrIhividhau 'astikSIretyupasaMkhyAnam' iti vArtikaM na kartavyamiti 'anekama. nyapadArthe' iti sUtre bhASye spaSTam / svarapratirUpakAnudAharati-a ityAdinA / asa. mbodhane / A vAkyasmaraNayoH / i sambodhanajugupsAvismayeSu / I, u, U, e, ai, o, au, iti saptakaM sambodhane / pazu samyagarthe / zukam zaighraye / yathAkathAca / saGghAto'yamanAdare / pATa , pyATa , aGga, hai, he, bhoH, aye ete sapta sambodhane / ya hiMsAprAtilomyapAdapUraNeSu / viSu nAnAtheM / ekapade akasmAdityatheM / yut kutsAyAm / prAta ito. 'rthe / cAdirapyAkRtigaNa iti / yat tat dvayaM heto Ahosvit vikalpe / sam sarvatobhAve / kam pAdapUraNe / sukam atizaye / anu vitakeM / zamvat antaHkaraNe, Abhimukhye ca / va pAdapUraNe ivANe ca / caTu cATu dvayaM priyvaakye| hum bhsne| iva sAdRzye / adyatve idAnImityartha ityAdi / atra svarAdicAdhorAkRtigaNatve'pi yeSAM nipAta. svaraH iSTaH te cAdiSu, anye tu svarAdiSu / svaradvayabhAjastu ubhayatra bodhyAH // iti caadyH|| atha svarAdicAdibhinnAnyavyayAnyAha-taddhitazcAsarvavibhaktiH / asarvavibhaktiriti bahuvrIhiH / tatra sarvAH vibhaktayaH yasmAnna bhavantIti bahuvacanAntavigraho na sambhavati, avyayebhyaH satAnAM vibhaktInAm utpattyabhyupagamAt / tathAhi taddhitazca' iti prakRtasUtre bhASye tAvat 'vyekayodvivacanaikavacane' 'bahuSu bhuvcnm| iti sUtravinyAsaM bhaktvA 'ekavacanam , dvayodvivacanam , bahuSu bahuvacanam' iti sUtranyAsaM kRtvA ekavacanamutsargataH kariSyate, dvibahorarthayoH tasya dvivacanabahuvacane bAdhake ityAdi bhiyatam / tatazca ekavacanamityanena DyApprAtipadikAt ekavacanaM bhavatIti sAmAnya. For Private and Personal Use Only Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 14 ] bAlamanoramAsahitA / 1|1|38|| yasmAtsarvA vibhaktirnotpadyate sa taddhitAnto'vyayaM syAt / parigaNanaM kartavyam - tasilAdayaH prAkpAzapaH zastrabhRtayaH prAk samAsAntebhyaH, am, Am, kRtvo'rthAH, tasivatI, nAnAJAviti / teneha na / paMcatikalpam / pacatirUpam / (446) kRnmejantaH 1 1 36 // kRdyo mAnta ejantazca tadantamavyayaM syAt / smAraM smAram / jIvase / pibadhyai / ( 450) kvAtosunkasunaH 1|1|40|| vidhinA dvivabahutvAbhAve ekavacanamiti labhyate / evaM ca dvibahutvAbhAve sati ekatve tadabhAve ca ekavacanamiti phalati / tatra dvitvabahutvayoH dvivacanabahuvacano ksyaiva tato'nyatra ekavacanasya siddhatvAt 'ekavacanam' iti sUtraM karmatvAdyabhAve'pi prApaNArya sampadyate / tathA ca aliGgasaMkhyebhyo'vyayebhyaH ekavacanaM pravartamAnaM vinigamanAvirahAt sarvavibhaktyekavacanaM bhavati / ata eva 'avyayAdApsupaH' ityatra pratyA* hAra grahaNamarthavat / tasmAtsarvA vibhaktayo,' yasmAditi na vigrahaH / kintu sarvazabdosa sarvaH paTo dagdha itivat avayavakAtsnyeM vartate / evaM ca sarvA vacanatrayAtmikA vibhaktiH yasmAnnotpadyate kintyekavacanAnyevotpadyante sa taddhitAnto'vyayasaMjJaH syAditi phalatItyabhipretyAha- yasmAditi / sarveti / vacanatrayAtmiketyarthaH / notpadyata iti / kintyekavacanAnyevotpadyante iti zeSaH / syAdetat- tibvacetyanuvRttau 'prazaM sAyaM rUpam' iti rUpapratyaye 'ISadasamAsau kalpap' iti kalpappratyaye ca pacatirUpaM pacatikalpamiti rUpam / prazastaM pacati, ISat pacatItyarthaH / atrApyavyayatvaM syAt, asarvavibhaktitaddhitAntatvAt / kiJca ubhayazabde ativyAptiH, tasyApyasarvavibhaktitaddhitAntatvAdityata Aha- parigaNanamiti / vArtikametat / tasilAdaya iti / 'paJcamyAstasila' ityArabhya 'dvitryozca dhamun' ityarthaH / zasprabhRtaya iti / 'bahvalpArthAt' ityArabhya 'avyktaanukrnnaat| iti DAjantA ityarthaH / zram zramiti / 'amuca cchandasi' ityam, 'kimettiGavyaya' hatyAm ca gRhyate / kRtvo'rthA iti / 'saMkhyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuc dvitricatussuc, vibhASA bahordhA' iti traya ityarthaH / tasita iti / 'tenaikadik tasizca' iti tasiH 'tena tulyam' ityAdivihito vatizca gRhyate / 'pratiyoge paJcamyAstasiH' ityasya tu zasprabhRtitvAdeva siddham / evaM ca svarAdiSu vadityasya prayojanaM cintyam / nAnAJAviti / 'vinaJbhyAartist na saha' iti vihitau nAnAauM / iti parigaNanaM kartavyamityanvayaH / gaNe parigaNanenaiva siddheH 'taddhitazca' iti sUtraM na kartavyamiti bhAvaH / > kRnmejantaH / kRdmejanta iti chedaH / m ca eSva mecau tau ante yasyeti bahuvrIhiH / tadAha - kRdyo mAnta iti / tadantamiti / kevalasya kRtaH prayogAnarhatvAt saMjJAvidhAvapi tadantavidhiriti bhAvaH / smAraM smAramiti / 'AbhIkSNye Namul ca' iti smRdhAtorNa " For Private and Personal Use Only 335 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 336 siddhAntakaumudI [avyaya etadantamavyayaM syAt / kRtvA / udetoH / visRpH| (451)avyayIbhAvazca / 141 // adhihari / (452) avyayAdApasupaH 2 2 // avyayAdvihitatyApaH supazca luk syAt / tatra zAlAyAm / vihitavizeSaNAnneha / atyu. ccasau / avyayasaMjJAyAM yadyapi tadantavidhirasti, tathApi na gauNe / bhAvagrahaNaM vyrthmlinggtvaat| vA ( vA 1633) // mul, 'aco Niti' iti vRddhiH, raparatvam , 'nityavIpsayoH' iti dvitvaM, mAnta. kRdantatvAdavyayatvam / jIvase iti / 'tumatheM sesenase' ityAdinA aseprtyyH| pibadhye iti / 'tumatheM se' ityAdinA zadhyaipratyayaH / zittvAt sArvadhAtukatvam / 'pAghrAdhmAsthAmnAdANzyatisatizadasadAm' iti pibAdeza iti bhAvaH / zapa tu na, kathe sArvadhAtuke tadvidheH 'avyayakRto bhAve' iti siddhAntAdityAhuH / ktvaatosunksunH| kRtveti / 'samAnakartRkayoH' iti ktvaa| udetoriti / utpUrvAdiNaH 'bhAvalakSaNe' ityAdinA tosun / visRpa iti| 'sRpitRdoH kasun' / avyayIbhAvazca / avyayasaJjJaH syAditi zeSaH / adhiharIti / vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH, hraavityrthH| avyyaadaapsupH| Apa ca sup ca Apsup tasya ApsupaH, samAhAradvandvAt sssstthii| 'NyakSatriyASa ityato lugityanuvartate / tdaah-anyyaadihitsyeti| tatra zAlAyAmiti / tatretyalyAvyayatvAt Apo luk / strItvabodhanAya zAlAyAmiti / atheti / atra supo luk / vihiteti / avyayAtparasyetyanuktvA avyayAdvihitasyeti vyAkhyAnAditi bhAvaH / atyuccsaaviti| uccaratikrAnta iti vigrahe 'atyAdayaH krAntAdharthe dvitIyayA iti samAsaH / adhikaraNazaktipradhAnAnyavyayAni vRttiviSaye zaktimatpradhAnAni bhavanti / yathA doSAmanyamahaH, divAbhUtA rAtririti / ato dvitIyAsambhavAt 'atyAdayaH' iti dvitiiyaasmaassyaavirodhH| atra samAsAdvihitasya supaH avyayabhUtAduccaizabdAt paratve'pi tato vihitatvAbhAvAt na luk / atyuccairiti samudAyasya tu nAvyayatvam , svarAdigaNe uccaiHzabdasya kevalasya pAThAditi bhaavH| nanu svarAdigaNe kevaloccaizzabdasya pAThe'pi 'svarAdinipAtamavyayam' iti avyayasaJjJA bhavatyeva 'prayojanaM sarvanAmAvyayasajJAyAm' iti vacanAdityAzaGkate-avyayasamjJAyAM yadyapi tadantavidhirastIti / pariharati-tathApi na gauNe iti / sarvanAmasajJAyAmupasarjanasya neti prakRtaH pratiSedhaH avyayasajJAvidhAvanuvartata iti 'taddhitazcAsarvavibhaktiH iti sUtre bhASye spaSTamiti bhaavH| AgrahaNaM vyarthamiti / 'avyayAdApsupaH iti sUtre iti zeSaH / aliGgatvAditi / . avyayAnAM liGgAbhAvAdityarthaH / tathAca vArtikam , 'avyayAdAglugvacanAnarthakya For Private and Personal Use Only Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 14] baalmnormaashitaa| 'sadRzaM triSu liSu sarvAsu ca vibhaktiSu / vacaneSu ca sarveSu yana myeti tadavyayam // ' iti ( bhAgyokkA) zrutirligakArakasaMkhyAbhAvaparA // 'vaSTi bhAgurirallopamavApyorupasargayoH / Apa caiva halantAno yathA vAcA nizA dizA // ' vagAha:-avagAhaH / pidhAnam-apidhAnam // isyavyayaprakaraNam // lijhAmAvAt iti / tathA taditabAsarvavibhaktiH iti sUtre bhASye'pyuktam-strI. puMnapuMsakatvAni satvaguNAH, ekasvAhityabahutvAni ca / etAnAn ye na viyanti tadA dhyapamiti / nanu avyayAnAM khiGgAmA 'sa triSu liSu ityAyarvaNazrutivirodha ityAzaya pariharati-sadRzamiti / triSu lineSu sarvAsu ca vibhakiSu sarveSu vacaneSu ca yatna vyeti-vikAraM prApnoti, kintu sahAm ekaprakArameva bhavati, tadavyayamiti aathrvnnkssutiyojnaa| atra vibhaktivacanazabdA kArakasakhyAparau, natu pratyayaparau, anyataragrahaNavaiyAt / ligakAraketi / liGgakArakasaMkhyAbhAvaH paraH tAtparyaviSayabhUto yasyA iti vigrhH| liGgASpityAdiSu salamI hi SaSThI.cAnAdare' iti vihitaa| samAcAlitkArakasakhyAH anAhatya yantra vyeti vikAraM na prApnoti, kintu sadRzam ekaprakArameva bhavati, tadavyayamityudAhataznuterathaH / taddhitazcAsarvavibhaktiH iti sUtra bhASye 'strIpunapuMsakatvAni satyaguNAH, ekatvadvitvabahutvAni ca / etAnarthAn yena viyanti tadavyayam' ityupakSipyA tatra pramANatayA asyAH zruterudAhRtatvAditi bhAvaH / ayaM ca liGgakArakasaMkhyAbhAvaniyamo nipAtAnAmeva, svarAdInAM tu katipapAnAM liGgakArakasaMkhyAnvayo'styeva 'svarAdinipAtamavyayam' iti sUtre bhASye 'cAdInAmasattvavacanAnAmeva saMjJA / svarAdInAM tu sattvavacanAnAmasattvavacanAnAM ca. ityuktatvAt , svasti vAcayati. svasti vAcya iti, kSINe puNye svaH patati, prAtapaMjate ityAdau karmakArakayogadarzanAca / atha prasaGgAdAha-vaSTIti / ava api ityupasargayoH akArasyAlopaM, halantAnAm ApaMca bhAgurinAmaka AcAryo vaSTi, iccha* sItyarthaH / evazabdastu pAdapUraNaH / avetyupasagaM AderevAkArasya lopo nAntyasya, apinA sAhacaryAt / bhAgurizabdaM dantyoSThyAdi kecitpaThanti / tattvabodhinyA tu pavargacaturthAdiH paThitaH / zabdenduzekhare'pyevam / yathA vAceti / parigaNanamiti kvit| udAharaNamAtramityanye / yadyapi yaza kAntau ityasya chandomAtraviSayatvaM 22bA0 For Private and Personal Use Only Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [Ipratyaya - atha strIpratyayaprakaraNam / 15 / (453)striyaam||13|| adhikAro'yam / samarthAnAmiti yAvat / (554) vakSyate / tathApi asmAdeva liGgAlloke'pItyAhuH / vastutastu vaSTi bhAguririti zloko bhASye na dRzyate / pratyuta 'DyAprAtipadikAt' iti sUtrasthabhASyaparyAloca. nayA nAstItyeva yuktam / satra hyevamuktam-AgrahaNaM na kAryam khaTvA mAletyAdau antavattvena prAtipadikatvAdeva siddham ityuktvA, krubA uSNihA devavizeti hala. ntAt TApaH svAdyarthamAbgrahaNamastviti mAkSipya 'kruzcAnAlabhet uSNihakakubhau deva. vizaM ca' iti akArAntAdeva tatrApi TAvityuktvA 'ddaabubhaabhyaamnytrsyaam| iti bahurAjA, bahurAje, bahurAjAH ityartham AgrahaNamiti samAhitam / tasmAt 'ApaM caiva halantAvAm' ityAzritya vAcA nizA dizetyayuktam / atra nidizorigupadhalakSaNe ke adantatvATTApi nizA ityAdirUpasambhave'pi vAcAzabdaH asAdhureveti zabdenduzekhare sthitam / iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM . bAlamanoramAkhyAyAm avyayanirUpaNaM samAptam // . atha strIpratyayA nirUpyante / tadevam 'chyApprAtipadikAt' ityadhikRtya 'svaujasamaudaH iti sUtraM saprapaJcaM nirUpya taduttaramanukAntAn svIpratyayAnnirUpayitumAhastriyAm / adhikAro'yamiti / 'ajAyataSTAp' ityAdyuttarasUtreSvanuvRttyarthamidaM sUtraM, na tu svatantravidhirityarthaH / kiyatparyantamayamadhikAra ityata Aha-samarthe ti / yAvaditya. vadhau / 'samarthAnAM prathamAt' ityataH prAgityarthaH / atredamavadheyam / 'stanakezavatI strI syAllomazaH puruSaH smRtH| ubhayorantaraM yacca tadabhAve npuNskm|| ... iti lakSaNalakSitam avayavasaMsthAnavizeSAtmakaM laukika strIpuMsayoliGgam / tadabhAve tayorubhayorabhAve sati yadubhayorantaraM sadRzaM tanapuMsakamityarthaH / tadidaM laukika liGgamasmin zAstre nopayujyate, tasya acetane khaTvAmAlAdau bAdhAt strIpratyayAnApataH / dArAnityAdau 'tasmAcchaso naH puMsi' iti natvAnApattezca / kitu satvara. jastamasAM prAkRtaguNAnAM vRddhiH puMstvam , apacayaH strItvam , sthitimAtraM napuMsaka. tvam / ata eva utkarSApakarSasattve'pi sthitimAtramAdAya sAmAnye napuMsakam' iti pravAdaH / utkarSApakarSasAmyAtmakAvasthAtrayasAdhAraNasthitimAtravivakSAyAM napuMsaka bhavatIti tdrthH| IdRzamavasthAtrayaM kevalAnvayi, arya padArthaH, iyaM vyaktiH, irda vastu, iti vyavahArasya sArvatrikatvAt / taccedaM liGgamarthaniSThameva / taduktaM bhASyeekA zabdAnyatvAt dRSTaM liGgAnyatvamavayavAnyatvAcca' iti / ekasminnevAyeM. For Private and Personal Use Only Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 336 ajAdhataSTApa 4 // 4 // ajAdInAmakArAntasya ca vAcyaM yatstrItvaM tatra dyotye - puSyaH tArakA nakSatram iti zabdanAnAtvadarzanAt , kuTIkuTIrAdau rephAdyavayavopajanane liGgabhedadarzanAcca stanakezAyatiriktameva liGgamityartha iti kaiyttH| puMliGgaH zabda ityAdivyavahArastu vAcyavAcakayorabhedopacArAdodhyaH / na ca upacayAdidharmANAM viruddhatvAdekatra samAvezAyogAdekasya dvitriliGgatA'nApattiriti vAcyam , ekaikasmin vastuni kSaNabhedena trayANAM dharmANAmapi samAvezopapatteH / uktaM ca bhAko-kazcidapi sattvAdidharmaH kvacinmuhUrtamapi nAvatiSThate, yAvadanena vardhitavyamapamvena vA yujyate iti / ma sati yugapat dvitriliGgasvAnApattiriti vAcyam , nahi vyavahAre svasamakAlikapadArthasattA prayojikA tathA sati bhUtabhaviSyayavahArocchedApAtAt / tatra kabidaH ekalinavidhi eSA) prayojyaH, kazcitu hiliGga, kapicattu triliGga ityeta liGgAnuzAsamabhAvAdavagantavyam / eSAM cInapuMsakAmdAnAM vRddhayAdizabdabadasmin zAstra saMketazca liGgAnupAsanata eva zeyaH / uktaM ca bhASye 'avazya tAvat kazcit svakRtAnta AstheyaH iti / vaiyAkaraNasiddhAnta ityarthaH / 'kRtAnto yamasiddhAntau ityamaraH / tatra TiSubhAdisaMjJAvallaghusaMjJAmakRtvA mahAsaMjJAkaraNasAma. rthyAt sati saMbhave stabakezavatItyAdilaukikaM liGgamapyatrAzrIyate / anyathA 'pazunA bajesa' ityatra grIvyakAvapi sattvApacayAtmakapuMstvAcanapAyAt 'Alo nAstriyA' iti nAmAvasyAvirodhAt strIpazurapyAlabhyeta / tadetaccaturthasya prathamapAde 'tathAliGgam' ityadhikaraNe adhvrmiimaaNsaakudhlvRttaavvocaam| trividhamapi eta. lilaGga jAtivyaktivat prAtipadikArtha eva / pratyayArthatve prAdhAnyApattau ajA, khaTvA ityAdau strItvaviziSTatAdAtmyAvacchinnAjAdibodho'nubhavasiddho virudhyeta / kiMca mAtRduhitRsvasagavAdizabdeSu vinApi TAbAdipratyayaM strItvaviziSTArthasya bodhAta prAtipadikasya tatra zaktyAvazyakatve TAbAdInAmapi zaktikalpane gauravam / 'rakArAntA mAtRduhitasvasUyAtunanAndaraH, prAvRDviguktviSaH' ityAdiliGgAnuzAsanasUtrANyapi prakRtiviSayANyeva hazyante / ata eva ca 'kRdikArAdaktinaH' ityatra aktina ityetadarthavat / anyathA ktinaiva strItvasyoktatvAt DIpo'prApteH tadvaiyarthya spaSTameva / na caivamapi prakRtyaiva strItvasyoktatvAt kathaM TAbAdaya iti vAcyam , dvAvityAdivat prakRtyuktasyAvyAvartakatvAt / anyathA TAbAdividhivaiyarthyAt / tathA ca strItvamiha prAtipadikasyaiva vAcyam / TAbAdayastu tddyotkaaH| tathA ca TAbAdiSu satsu avazya strItvabodha iti niyamaH, natu TAbAdiSu satsveveti niyama iti / / ajAyataSTAp / ajaH AdiryeSAM te ajAdayaH / te caacceti samAhAradvandvAt sssstthii| For Private and Personal Use Only Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [lIpratyaya TAp syAt / bhajAyuktiISo pazca bAdhanAya / bjaa| ataH, khaTvA / anAdibhiH strItvasya vizeSaNAnneha / pnycaajo| 'dvigoH (sU 479) iti kii| patra hi samA. 'cyA prAtipadikAt' ityataH prAtipadikAdityanuvRsaM SaSTayA vipariNatam ajAdibhiH atA ca vizeSyate / tadantavidhiH / tatrAdviSaye 'samAsapratyayavidhau tadantavidheH pratiSedho vaktavyaH' iti niSedho na, 'ugidvarNagrahaNavarjam' ityuktaH / DyAGagrahaNaM tu nAnuvatate 'jiyaam| ityadhikAre tayovidheyatvAt / naca ajAdibhiH prAtipadikasya vize. paNe'pi tadantavidhirnAsti, 'samAsapratyayavidhau iti niSedhAt , 'grahaNavatA prAtipa. dikena tadantavidhirnAsti' iti ca niSedhAditi vAcyam , 'zudrA cAmahatpUrvA jAti: ityatra amahatpUrveti vacanenAtra tadantavidhijJApanAt / kiJca khiyAM vyakto gamyamA. mAyAmiti nArthaH, tarhi ajA khaTvetyAdau ajatvAdhAkAreNa vastuta strIvyaktau gamya. mAnAyAM TAbAdipratyayAH syuH / tatazca TAbAdipratyayeSu prayujyamAneSu strItvasya bhAna na niyataM syAt / ataH striyAmiti bhAvapradhAno nirdezaH strItve iti yAvat / tadAhaajAdInAmityAdinA / ajAyantAnAmityarthaH / thotye iti / uktarItyA strItvasya prA. tipadikArthatvAditi bhAvaH / uktaM ca bhASye-'siyAM yat prAtipadikaM vartate tasmAtAbAdayo bhavanti svArtha iti / TAp syAditi / pratyayaH, parazna ityadhikRtam / kasmAt paro bhavatItyAkAlAyAM sannidhAnAt ajAdibhyaH adantAcceti bodhyam / nanu ajAdigaNe aja, aJca ityAcadantapATho vyarthaH, bhadantatvAdeva siddharityata Aha-ajAdhuktiriti / 'vayasi prathame 'jAterastrIviSayAt' ityAdivakSyamANasya lopo koSazca adantaTAvapavAdasya bAdhanArthamajAdigrahaNamityarthaH / evaM ca adantaTAbapavAdau chIpDISau, tayorapyajAdiTAbapavAda iti phalati / majazabdaH chAgajAto vartate / 'ajA chAgI tumacchAgavastacchagalakA aje' ityamaraH / ajazabdAt TAp pAvito, savarNadIrghaH / vyapadezivattvAt ajAntatvam / ata iti / udAharaNaM vakSyata iti zeSaH / khaTaveti / khaTa kaaddaayaam| 'arApraSilaTikaNikhaTivizibhyaH kan' khaTvazabda: adantaH tasmAt TApi svrnndiiH| zayanaM maJcaparyapalyakAH khaTvayA samA isymH| nanu 'pratyayaH, parazca' ityanuvRttau digyogapaJcamyA yuktatvAt ajAdibhyaH atatra TApU syAt strItve dhotye ityartha eva yuktH| tathAca 'ajAyataH, iti SaSTyAzrayaNamayuktamityata Aha-ajAdibhiriti / ajAyata iti SaSThImAzritya ajAdInAm adantasya ca vAcye strItve TAvityevam ajAdibhiH sItvasya vizeSaNAdityarthaH / pmcaajiiti| pAnAmajAnAM samAhAraH iti vigrahe 'taddhitArtha ityAdinA dviguH / 'akArAnto. sarapado dviguH striyAmiSTa' iti strItvam / 'dvigoH iti kii| 'yasyeti ca' itya. kaalopH| nanvana samAse ajazabdasattvAttadvAcyameva strItvamityata maah-prti| For Private and Personal Use Only Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 341 sArtha samAhAraniSTaM strItvam / ajA / eDakA / azvA / caTakA / mUSikA / eSu bAtilakSaNo kI prAptaH / bAlA / vatsA / hoDhA / mandA / vilaataa| eSu 'vayasi prathame' ( sU 478 ) iti kI praaptH| 'sambhastrAjinazaNapiNDebhyaH phalAt (vA 2499) / samphalA / bhastraphalA 'pApo:--' (sU 1001) iti hrsvH| 'sadackANDaprAntazataikebhyaH puSpAt' (vA 1496) / satpuSpA / prAkpuSpA / pratyakpu. hi yataH anna paJcAjazabde samAsArthabhUto yaH samAhAra: taniSTa strItvaM paJcAjeti samudAyasya vAcyaM natvajazabdasya, ato'tra na TAvityarthaH / na coktarItyA tadantaH vidhisatvAdajazabdAntasya paJcAjeti samAsasya grahaNAt tadvAcyatvaM strItvasyeti vAcyam , satyapi tadantavidhau ajAdInAM zrutatvena strItvasya tadvizeSaNatAyA evaM nyaayytvaat| ajAdibhyaSTAe strItve ghosye iti vyAkhyAne tu strItvasya ajAdi. zabdavAcyatvAlAmAt samAhAraniSThamapi trItvamAdAya TAe syAditi bhaavH| __ athAjAdInudAharati-ajetyAdinA / eDaketi / meTrodhoraNorNAyumeMSavRSNaya eDake' ityamaraH / asya strItve kozAntaraM mRgyam / ashveti| 'vAmyazvAvaDavA' ityamaraH / caTaketi / caTakaH pakSijAtivizeSaH / asya jAtizabdasya strItvaM mRgyam / amarastu 'ghaTakaH kalaviGkaH syAttasya strI caTakA' ityAha / muussiketi| 'dhucundarI gandhamUSI dIrghadehI tu mUSikA'. ityamaraH / eSu jAtIti / ajAdipaJcasu 'jAterastrI' iti DIe prAsaH / sa ajAdiTApA bAdhyata ityarthaH / bAlAdayaH prathamavayovacanAH, tatra hoDhAdi. trayasya prathamavayovAcitve kozo mRgyaH / eSviti / bAlAdipaJcasu 'vayasi prathame' iti DIp prAtaH / saH ajAdiTApA bAdhyata ityarthaH / sambhastreti / 'pAkakarNaH iti sUtrabhASye paThitamidaM vArtikamarthataH saGgRhItam / sam , bhastra, ajina, zaNa, piNDa, etebhyaH paro yaH phalazabdaH tasmAdapi 'pAkakarNa' iti GIS na bhavati, kintu TAbeve. tyarthaH / samphaleti / samRddhAni phalAni yasyA iti vigrahaH / bhatraphaleti / bhastreka phalAni yasyA iti vigrahaH / 'bhastrA carmaprasevikA' itymrH| nanu bhastrAzabdasya nityastrItvAt bhASitapuMskatvAbhAvAt 'striyAH puMvat' iti dhruvattvasyAprasakto kathaM hasva ityata Aha-yAporiti / 'DyApoH saMjJAcchandasorbahulam' iti dvasva ityarthaH / ajinaphalA, zaNaphalA, piNDaphalA, oSadhivizeSasaMjJAH / sdckaanndd| ayamapi 'pAkakarNaH iti sUtrapaThitavAtikAthasaGgrahaH / sat , ac , kANDa, prAnta, zata, eka, etebhyaH paro yaH puSpazabdaH tasmAdapi 'pAkakarNaparNapuSpaphalamUlavAlottarapadAca' iti koSa na bhavati, kintu TAbevetyarthaH / satpuSpeti / santi puSpANi yalyA iti vigrahaH / ac iti luptanakAraH, ambudhAtuH gRhyata ityabhipretya udaahrti-praakpusspeti| For Private and Personal Use Only Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 342 siddhAntakaumudI [strIpratyaya pA / 'zUdA cAmahatpUrvA jAtiH' (vA 2400-2401) puMyoge tu zUdrI / 'ama. hatpUrvAH kim mahAzUdI / kruScA / uSNihA / devavizA / jyeSThA, kaniSThA, madhyameti puMyoge'pi / kokilA bAtAvapi / 'mUlAnamaH' (vA 2500) / amUlA / 'R. prAci puSpANi yasyA iti vigrahaH / prtykpusspeti| pratyaJci puSpANi yasyA iti vigrahaH / kANDapuSpA / prAntapuSpA / zatapuSpA / ekapuSpA / ___ zadrA cAmahatpUrvA jaatiH| 'ajAdyataH' iti prakRtasUtre paThitaM vArtikametat / zuddhajAti vAcyA cet amahatpUrvaH zUdrazabdaH striyAM TApaM labhate / jAtilakSaNIyo. 'pavAdaH / zUdrAt svabhAryAyAM vidhinA UDhAyAmutpanA strI shuudaa| jAtirityalya prayojanamAha-yoge sviti / zUdrasya strI ityevaM puMyogAt striyAM vRttau jAtivAci. svAmAvAna TAp / kintu 'puMyogAdAkhyAyAm' iti ngiissevetyrthH| mahAzadrIti / mahatI ca sA zUdrA ceti vigrahaH / karmadhArayaH / 'puMvat karmadhArayaH iti puMvattvam / atra maha. tpUrvasvAna TAp / kintu jAtilakSaNISeva / 'AbhIrI tu mahAzUdrI jAtipuMyogayoH samA' ityamaraH / nRpAcchUdrAyAmutpannA ugrA, tasyAM brAhmaNAdutpannaH AbhIraH, strI cedaamiirii| atra jAtigrahaNasya amahatpUrvagrahaNasya ca prayojanavicAraH zabdenduzekhare bhASyapradIpohayote va sphuTaH / krunceti / kruJcazabdaH cakArAntaH 'Rtvik' ityAdinA kinnantaH pakSijAtivizeSe vartate / 'yatkrauJcamithunAdekamavadhIH kAmamohitam' iti raamaaynne| uSNizabda: hakArAntaH, chandovizeSe 'Rtvika ityAdinA kinnanta eva / devavizzabdaH zakArAntaH, gaNavizeSAtmakamarutsu vartate 'maruto vai devAnAM vizaH iti zruteH / eteSAmadantatvAbhAvAdaprA TApi tadvidhAnArthamajAdiSu pAThaH / 'khyAprAtipadikAt' iti sUtrabhASye tveSAM trayANAmadantasvam Asthitamiti 'vaSTi bhAgu. rillopm| iti zlokavyAkhyAvasare prapaJcitamanupadameva / jyeSTheti / yadA jyeSThAdi. zabdAH prathamotpannAdau vartante, tadA adamtatvAdeva TApa siddhaH / yadA tu jyeSThasya strItvAdivivakSA, tadApi puMyogalakSaNaM DISaM bAdhitvA TAbartha miha pATha ityarthaH / kokileti| kokilazabdasya jAtAvapi jAtilakSaNakIrSa bAdhitvA TAbarthamiha pATha ityarthaH / mUlAnnaja iti / 'pAkakarNa' iti sUtre paThitaM vArtikametat / natraH paro yaH mUlazabdaH tasmAt 'pAkakarNa' iti koSa na bhavati, kintu ttaavetyrthH| amUleti / avidyamAnaM mUlaM yasyA iti vigrahe 'namo'styarthAnAM vAcyo vA cottarapadalopaH' iti bahuvrIhiH / ___ atra 'sambhastreti, sadackANDeti, mUlAnamaH' iti ca vArtikatrayaM 'pAkakarNaH iti sUtrabhASyapaThitamapi phale vizeSAbhAvAdajAdigaNe mule apazcitam / na caitAnyajAya. targaNasUtrANIti bhramitavyam / ajAdirAkRtigaNaH / tena 'namune' iti sUtramASye For Private and Personal Use Only Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 343 mebhyo lopaH (sU 306) kI / dnnddinii| (455) ugitazca 416 // ugidantAtprAtipadikAstriyAM chIpsyAt / bhavatI / pacantI / 'zazyanoH-- (sU446) iti num / 'ugidacAm-' (sU 361) iti sUtre'jgrahaNena 'pAtozvedugirakArya tAcatereva' iti niyamyate / teneha na / ukhAnat / kvip / bhaniditAm-(sU TAyAmAdeza iti bhASyaprayogaH siddhaH / ataeva ca pUrvamImAMsAyAM dvitIyasya prathamapAre 'stutazastrayostu saMskAro yAjyAvaddevatAbhidhAnatvAt' iti stutazakhAdhikaraNe 'bAvaDA guNArtha syAt' iti gupasUtravyAkhyAvasare zAvarabhASyabhaTTavArtikayoH 'chAgasya sAyA medasaH' iti prAkRtamantrasya 'vAyavyAmajAM vazAmAlabheta' ityatra chAgAyA vapAyA ityUhAnukramaNaM saGgacchate / ata eva ca brAmImAMsAvAM prathamasya caturyapAde 'camasavadavizeSAt' ityadhikaraNe zAkarabhASyavAcaspatyayoH majAyAM chAgeti TAbantaH prayoga upapatraH / anyathA jAtilakSaNoSprasaGgAdityAstAM tAvat / 'RnnebhyAH iti sUtramajansastrIliGgAdhikAre prasaGgAt vyAkhyAtam / iha tu sUtrakramAt punstdupnyaasH| ugitazca / uk pratyAhAraH, uk it yasya saH ugit, ugita iti paJcamyantam / tena prAtipadikAdityetat vizeSyate, tdntvidhiH| 'ugidvrnngrhnndhrjm| ityukteH 'samAsapratyayavidhau iti pratiSedho na / pUrvasUtrAt DIbityanuvartate / tadAha-ugida. ntAditi / ugit dvividhaM prAtipadikaM pratyayazca / tatra prAtipadikamudAharati-bhavatIti / sarvAdigaNe bhavatu iti avyutpanna prAtipadikaM paThitama, tasya vyapadezivasvena ugidantatvAd DIpa , pAvito, 'aacchiincornum| 'zapazyanonityam' iti num na, zatrantatvA. bhAvAt / 'ugidacAm' ityapi na, srvnaamsthaantvaabhaavaat| matha dvitIyamugitamudAharati-pacantIti / pacelaTA zatari zapi pararUpe pacacchabdaH / tatra zatRpratyayaH ugit ; tadantaM pacat iti prAtipadikamiti tasmAt DIpi 'zapazyanonityam' iti numiti bhAvaH / yadi tu sarvAdigaNe paThitaM bhavatu ityetat 'bhAterDavatuH iti vyutpAdyate, tadA ugitpratyayAntasyaivodAharaNaM bodhyam / bhUdhAtoH zatari zapi ukArasya guNe avA. deze bhavacchabdAt chIpi tu, 'zapazyanonityam' iti numi bhavantIti rUpam / naca bhavacchabdasya avyutpanatve tasya kathaM vyapadezivattvena ugidantatvam , 'vyapadezivadA. vo'prAtipadikena' iti vacanAditi vAcyam, prAtipadikasya tattatsvarUpeNa grahaNa eva tatpravRttaH / 'ugicAm iti sU' ityAdigranthaH halantAdhikAre gomacchabdani. rUpaNe vyAkhyAtaH / teneti / acuvyatiriktadhAtorugitkAryAbhAvalAbhenetyarthaH / ukheti / ukhA kuNDI, ukhAyAH vaMsate, parNAt dhvaMsate iti vigrahaH / 'piTharaM sthAlyukhA For Private and Personal Use Only Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [strIpratyaya - 415) iti nalopaH / parNavat / aScatestu syAdeva / prAcI, pratIcI / (456) ghano ra ca 417 // vamantAttadantAcca prAtipadikAristrayo DIpsyAt , razcAntA. dezaH / vaniti vanipkvaninvanipA sAmAnyagrahaNam / 'pratyayagrahaNe yasmAtsa vihitastadAdestadantasya grahaNam' ( pa 24 ) / tena prAtipadikavizeSaNAtadantAntama pilabhyate / sutvAnamatikrAntA, atisutvrii| atidhiivrii| zarvarI / 'vano na kuNDam' ityamaraH / 'vaMsu dhvaMsu avlNsne'| supItyanuvRttau 'kipa ca' iti lie, upapadasamAsaH subluk, 'aniditAm' iti nalopaH, hallyAdinA sorlopaH, 'vasu. khaMsu' iti datvamiti bhAvaH / syAdeveti / kISiti zeSaH / prAcIti / prapUrvAt mancateH 'Rtvika ityAdinA kin , 'aniditaam| iti nalopaH, ugittvAt DIpa, 'aca: ityakAralopaH, 'cau' iti dIrghaH / evaM prtiicii| - vano ra ca / vanaH 2 ca iti chedaH / ra iti luptaprathamAkam , akAra uccAraNArthaH, cakArAt DIpa samuccIyate / vana iti paJcamyantam / tena vanpratyayAntaM tadantaM ca vivakSitam / prAtipadikAdityadhikRtam / tadAha-vannantAdityAdinA / AntAdeza iti / prakRteriti zeSaH / nAntatvAdeva kIe prAptaH, tatsanniyogena rephamAtramiha vidheyam / sAmAnveti / anubandhavinirmuktavangrahaNasya trijvapi sAdhAraNatvAditi bhaavH| nanu vangrahaNena vanpratyayAntaM tadantaM ca kathaM labhyata ityata Aha-pratyayagrahaNe iti / yasmAt prakRtibhUtAt zabdAt yaH pratyayo vihitaH tadAdeH saH prakRtibhUtaH zabdaH Adiryasya tasya, tadantasya sa pratyaya anto yasya samudAyalya, tasya ca grahaNam / prakRtipratyayasamudAyasya tanmadhyavartinazca grahaNamityarthaH / 'tiDGatiGa, ityatra tiH grahaNena zavAdivikaraNasyApi grahaNArthaM tadAdigrahaNam / 'yasmAt pratyayavidhistadAdi pratyaye'Ggam' iti sUtre iyaM paribhASA bhASye sthitA / teneti / vanantena prAtipadikA. dityadhikRtasya vizeSaNAt punastadantavidhilAbhAditi bhAvaH / nacaivaM sati bannantasya kathaM lAbha iti vAcyam , yena vidhistadantasyA ityatra 'svaM rUpaM zabdasyAzabda. saMjJA' ityataH svamityanuvartya vibhaktipariNAmena svasya ceti vyAkhyAnAditi bhaavH| tadetadapizabdena sUcitam / vannantameva vyapadezivatvena vanantAntamiti kecit / 'graha. gavatA prAtipadikena tadantavidhirnAsti' iti tu 'striyAm' ityasmin adhikAre na pravartate, 'zUdvA cAmahatpUrvA jAtiH' ityatra amahatpUrveti liGgAt / atha vannantAnta. mudAharati-sutvAnamiti / 'Su abhiSave' suyajorDa vanip isvasya piti kRti' iti tuka / sutvan shbdH| sutvAnamatikrAntA iti vigrahe 'atyAdayaH' iti smaasH| sublaki, kIpa, nakArasya ratvam, atisutvarIti rUpam / avidhIvarIti / 'dudhAma For Private and Personal Use Only Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / iza iti vaktavyam' ( vA 2405 ) / hazantAddhAtorvihito yo van tadantAttadantAntAcca prAtipadikAnchIp razca netyarthaH 'oNa apanayane' vanip, 'viDvanoH--' ( sU 2982 ) ityAtvam / avAvA brAhmaNI / rAjayudhvA / 'bahuvrIhau vA' ( vA 2407 ) | bahudhIvarI / bahudhIvA / pakSe DAbvakSyate / ( 457) pAdo'nyatarasyA dhAraNapoSaNayoH' 'Ato maninkanibvanipazca', 'anyebhyo'pi dRzyate' iti bhASAyAmapi kanipa 'ghumAsthA' iti Istvam / 'dhIvAnamatikrAntA iti vigrahe 'atyAdayaH" iti samAsaH / GIp razca, atidhIvarIti rUpam / bhASye tu dhyAyateH kvanipi samprasAraNe 'hala:' iti dIrgha iti sthitam / zarvarIti / 'zU hiMsAyAm', 'Ato maninaka. nivvanipave', 'anyebhyo'pi / trayate / iti bhASAyAmapi banie, 'sArvadhAtukArdhadhAtukayoH' iti guNaH, 'vano ra ca' iti GIp razca / vannantasyodAharaNametat / atizarvarIti pAThe tu idamapi vannantAntasyodAharaNam / sutvarI, dhIvarI, zarvarI iti vannantasyodAharaNAni / naiti / pUrvavatvannantaM vannantAntaM ca gRhyate / haza iti paJcamI, tena ca dhAtorityadhikRtya vihitena vanA AkSiptaM dhAtorityetat vizeSyate, tadantavidhiH / DIbiti ruceti cAnuvartate / tadAha - hazantAdityAdinA / vihirtAvizeSaNasya prayojanaM darzayan vannantodAharaNaM darzayitumAha-zraNa ityAdinA / vanibiti / 'anyebhyo'pi esed' ityaneneti zeSaH / zravAveti / oNU - ityasmAt vanipi 'viDvanoranunAsika-syAt' iti NakArasya Ave okArasyAvAdeze avAvanuzabdaH / strItvasphoraNA brAhmaNIti vizeSyam / atra oN iti dhAtoH hazantAt van vihitaH, tadantatvAt na DItve, kintu rAjavadrUpam / hazantAt dhAtoH paro yo van iti vyAkhyAne tu Ave sati vano hazaH paratvAbhAvAt niSedho na syAditi bhAvaH / vannantAntamudAharatirAjayudhveti / rAjAnaM yodhitavatItyarthaH / bhUte karmaNi kvibityanuvarttamAne 'rAjani yudhikRJaH' iti kvanipa karmIbhUte rAjani upapade yudheH kRJazca kvanibiti tadarthaH / upapadasamAse subluk, rAjayudhvan zabdaH / atra hazo vihito van, tadanto yudhvanzabdaH, tadato rAjayudhvan zabdaH, ato na GIbrAdezAvityarthaH / bahuvrIhau / idaM vArtikam | 'vano ra ca' iti vidhiH bahuvIhau vA syAdityarthaH / 'ano bahuvrIheH' iti niSedhasyApavAdaH / bahudhIvarIti / bahavo dhIvAno yasyA iti / vigrahaH / bahudhIveti / DIbratvayorabhAve rAjavadrUpam / naca bahUni parvANi yasyAH sA bahuparvetyatrApi kavikalpaH vAcyam, 'alloposnaH' iti upadhAlopayogyasthala eva etadvArtikasya pravRtteH bhA. ye uktatvAt bahuparvanuzabde ca 'na saMyogAdvamantAt' ityallopaniSedhAt / pakSe iti / For Private and Personal Use Only Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [strIpratyaya Romaaaaaaaaaaaaaaaaaaaamwamma mzA pAcchandaH kRtasamAsAntastadantAtprAtipadikAt kIbvA syAt / dvipa. dI-dvipAd / (45) TAci 41 // Rci vAcyAyo pAdantAdhAp syAt / dvipadA Rk / ekapadA / 'na SaTsvasrAdibhyaH' (sU 308) paJca / catasraH / paJca' kInatvAbhAvapakSe 'DAbubhAbhyam' iti DAe vakSyata ityarthaH / DapAvitau / bahudhIvan A iti sthite TeH' iti Tilope bahudhIvAzabdAt sohalkhyAdilope bahudhIvA iti ramAvadrUpam / jIvatvayoH DApazcAbhAve sau bahudhIvetyeva rUpam / bImatvayoH bahudhIvaroti / aujasAdiSu tu bahudhIvayoM-bahudhIve-bahudhIvAnau ityAdi patrayamiti bhaavH| - pAdo / kRtasamAsAnta iti / antalopAtmake samAsAnte kRte pariziSTaH pAdazabdaH iti gRhyata ityarthaH / tadantAditi / pAcchabdAntAdityarthaH / pAda iti paJcamyantena 'prAtipadikAt' ityadhikRtasya vizeSaNAditi bhaavH| DIbvA syAditi / 'RnnebhyaH' ityataH sadanuvRtteriti bhAvaH / dvipadIti / dvau pAdau yalyA iti bahuvrIhiH / sakhyAsupUrvasya iti pAdazabdAntasyAkArasya lopH| DIpi bhatvAt pAdaH pat' dvipadIti rUpam / DIvabhAve tu-dvipAditi / ttaavRci| pAdantAditi / prAtipadikAditi zeSaH / 'pAdo'nyatarasyAm' ityataH anuvRttena pAcchabdena prAtipadikAdityadhikRtasya vizeSaNAditi bhAvaH / 'pAdo'nyatarasyAm' iti kIpo'pavAdo'yam / dvipadA Rgiti / dvau pAdau yasyA iti vigrahaH / ekapadeti / ekaH pAdo yasyA iti vigrahaH / ubhayatrApi TApi, 'pAdaH pat' / 'khyASprAtipadikAt' iti sUtrabhASye tu pAdazabdasamAnArthakaM padazabdama. vaSTabhya pratyAkhyAtametat / na ca Rci vAcyAyAM dvipadI dvipAditi prayogavyAvRttatye etatsUtramiti vAcyam / etannASyaprAmANyena tathAvidhaprayogalyApISTatvAdityalam / na SaTsvasrAdibhya iti / idamajantAdhikAre RkArAntanirUpaNe vyAkhyAtam / paceti / ihAntaraGgatvAt nAntalakSaNaDIpi prApse SaTtvAnniSiddhe 'SaDbhyo luka' iti jAzasoluMki nalopa iti bhaavH| catasra iti / catasabhAve sati RdantalakSaNahIb na, svanAditvAt / nanu 'na SaTsvastrAdibhyaH' iti Doveva pratiSidhyatAm , ki TAvanu. vRttyA / nAntatvAt TApaH prasakterabhAvena tanniSedhaveyarthyAdityata Aha-paJcetyatreti / pancetyatra na SaTsvastrAdibhyaH' iti na ttaabitynvyH| adantalakSaNaSTAbiti zeSaH / nAntalakSaNaDIpi pratiSiddhe sati jAzasoluMki nalope kRte adantatvAt prAptasya TApaH pratiSedhArthamiha TAbanuvRttirAvazyakoti yAvat / naca nalopasyAsiddhatvAt TApaH prasakireva neti vAcyam , supsvarasaMjJAtugvidhiSu TAvidheranantarbhAvena tasmin kartavye nalopasyAsiddhatvAbhAvAt / nanu 'na SaTsvanAdibhyaH' ityatra satyAmapi TAunuvRttI kamiha padasaMjJAnivandhanastanniSedhaH, nalope kRte SaTsajJAvirahAt / nava sAmgidhe For Private and Personal Use Only Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| - ityatra nalope kRte'pi 'ThaNAntA SaT' (sa 369) iti SaTsaMjJA prati 'nalopaH su. svara-' (sU 353) iti nalopasyAsiddhatvAt 'na SaTsvanAdibhyaH' ( sU 308) iti na TAp / (458) manaH 4 / 111 // mannantAna choe| sImA-sImAnau / (460) ano bahuvrIhaH 4 / 1 / 12 // annantAdvahuMbIhene gepa / bahuyajvA / bahuyajvAno / (462) DAbubhAbhyAmanyatarasyAm 4 / 1 / 13 // sUtradvayopAttAbhyA DAbvA syAt / sImA, sIme-sImAnau / dAmA, dAme-dAmAnau / 'na puMsi dAma' kartavye nalopalyAsiddhatvaM zakyam , TAniSedhasya supsvarasaMzAtugvidhiSu anantAvAdispata mAha-nalope kRte'pItyAdi prasiddhatvAdityantam / TAniSedhavidhirayaM SaTsajJAmapi vidhatte, kAryakAlapakSAzrayaNAt / tatazca tasmin kartavye nalopasyAsitvena SaTsaMjJAyA nirvAdhatayA paTsazAnibandhanaSTApratiSedho'tra nirvAdha iti bhaavH| vastutastu malopasyAsikhatve'pi bhUtapUrvapadasaMjJAmAzritya yAgnivedha upapadyate / ata evaM 'padasaMjJAyAM nalopAsidatvasya na phlm| iti nalopaH supsvara iti sUtrabhASye uktmityaahuH| ___ manaH / 'na SaTsvanAdibhyaH' ityataH neti 'annebhyaH' ityato jIviti cAnuvartate / mana iti pratyayagrahaNaparibhASayA tadantaM gRhyate / tadAha-mannantAnna DIbiti / sImeti / 'pim bandhane' auNAdiko manin prakRtedIrghazca / sImanazabdAt bIpi niSiddha rAjava. dUpam / api sati tu allope sImnIti syAditi bhAvaH / nanu vakSyamANaDApi mI. meti sau rUpasiddheH kiM kagnivedhenetyata Aha-sImAnAviti / DApi tu sati sIme ityeva syAditi bhAvaH / ano bhuvriihH| ana iti bahuvIherityasya vizeSaNam , tadantavidhiH / neti DIviti ca pUrvavadanuvartate / tadAha-annantAditi // bahuyajvA, bahuyajvAnAviti / bahavo yajvAno yasyA iti vigrahaH / nAntalakSaDIpaH pratiSedhe rAjavad. pANi / 'na saMyogAt' iti nissedhaannaaymupdhaalopii| ato'tra 'ana upadhAlopinaH iti vikalpo na pravartitumarhati / DAbubhAbhyAm / ubhAbhyAmityetadvayAcaSTe-sUtradvayopA. ttAbhyAmiti / 'mana' iti 'ano bahuvIhe.' iti ca sUtradvayopAttAt mannantAdannantabahuvrIhezca ityarthaH / nanvihAnyatarasyAM grahaNaM vyartham / naca tadabhAve DAnnityaH syA. diti vAcyam , DApo nityatve tenaiva kopo nivRttisambhavena DIgniSedhavaiyarthyAt evaM ca DIniSedhaDAporvacanasAmarthyAdeva vikalpasiddhaH anyatarasyAGgrahaNaM vyarthamiti cet , spaSTArthamiti kecit / bhASye tu 'anyatarasyAm' iti yogavibhAgamAzritya bahubrIhI vA' iti vArtikaM pratyAkhyAtam / sImeti / sImanzabdAt chApi, Tilope sImAzabdAt solDyiAdilopaH / DAbabhAvapaze'pi 'manaH" iti DomniSedhe sau sIme For Private and Personal Use Only Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 348 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya ityamaraH / bahuyajvA - bahuyajve - bahuyajvAno / (462) ana upadhAlopino'nyatarasyAm 4|1|28|| annantAdbahuvrIherupadhAlopino vA DIpsyAt / pakSe niSedho / bahurAjJI - bhuraajaa| bahurAzyo bahura rAje - bahu rAjAno / (563) pratyayasthAtkAtpUrvasyAta idApyasupaH 7 | 3 | 44 // pratyayasthAska kArAtpUrvasyAkAsrayaikAraH syAdApi pare, sa Apa supaH paro na cet / sarvikA / kArikA / ataH | syeva rAjavadrUpam / tarhi DAbvidheH kiM phalamityata Aha- so me sImAnAviti / mannantaviSaye udAharaNAntaramAha-- dazameti / dAdhAtorauNAdiko manin / 'hiraNyamayaM dAma 'dakSiNA' ityAdau dAmazabdasya napuMsakatvadarzanAdAha- -na puMsIti / dAmanzabdaH puMsi na, kintu strInapuMsakayorityarthaH, 'niSiddhaliGga' zeSArtham' iti paribhASitatvAt / annantabahuvIharu zahara ti- bahuyajyeti / bahavo yajvAno yasyA iti vigrahaH / DApi Tilope bahuyajvAzabdAt sorhalyAdilopaH / DIbniSedhe sau etadeva rAjavadrUpam / DApaH phalamAha bahuyajve, bahuyajvAnAviti / zasi bahuyajvanaH / atra allopastu na bhavati, 'na saMyogAdvamantAt' iti niSedhAt / ata eva 'ana upadhAlopinaH' ityasya nAyaM viSayaH / atha bahavo rAjAno yasyA iti bahuvrIhau bahurAjan zabdAt 'ano bahuvrIheH' iti GooSedhe 'DAbubhAbhyAm' iti DApi ca nAntatvamAkArAntatvaM ca prAptam, GIbantatvamapISyate, tadarthamidamArabhyate- - ana upadhA / idaM sUtraM nAtra prakaraNe paThitam / kintu 'dAmahAyanAntAcca' ityuttaraM paThitaM prasaGgAdasropanyastam | 'bahuvrIherUdhaso DIc ityato bahuvrIherityanuvartate, 'saMkhyAnyayAderDIp' ityato GIbiti ca / prA tipadikAdityadhikRtam ana ityanena vizeSyate, tadantavidhiH / tadAha-zra nnantAdityAdinA / pakSe DAbGIniSedhAviti / kadAcit GIbniSedhaH kadAcit DhAp cetyarthaH / anyatarasyAgrahaNasya prayojanamidam / akRte tvanyatarasyAGgrahaNe bahuyajvAdizabde anupadhAlopini sAvakAzasya 'ano bahuvIhe' iti kI pratiSedhasya 'DAbubhAbhyAm' iti DApazca bahurAjanzabdAdAvupadhAlopini anavakAzena GIpA bAdhaH syAt / bahurAzIti / DIpi allope soIlDyAdilopa iti bhAvaH / bahurAjeti / DhApi GIniSedhe ca sau rUpam / bahurAiyAviti / GIppakSe auDi yaN / bahurAje iti / DApakSe auGi rUpam / bahurAjAnAviti / DIbniSedhe auGi rUpam / * pratyayasthAt / kakArAditi / k iti varNAdityarthaH / akAra uccAraNArthaH / 'varNAtkAraH" ityukteH / evaJca sUtre kAdityanna akAra uccAraNArtha iti sUcitam / sa zra viti / itvavidhau yaH paranimittatvenopAttaH sa AbityarthaH / supaH paro na cediti / sUtre For Private and Personal Use Only Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 344 - kim / naukA / pratyayasthAt kim / zaknotIti zakA / asupaH kim / bahuparitrAjakA nagarI / kAt kim / nandanA / pUrvasya kim / parasya mA bhUt / kaTukA / bhata iti taparaH kim / rAkA / Api kim / kArakaH / 'mAmakanarakayorupasaMkhyAasupaH iti paJcamyantam , asmrthsmaasH| Api supaH parasmin sati itvaM na bhava. tItyartho vivakSita iti bhaavH| sarviketi / sarvazabdAdApi savarNadIghe sarvAzabdaH, ekAdezasya pUrvAntatvena grahaNAt sarvanAmakAryam / tatazca 'avyysrvnaamnaam| iti Te: praagkc| tatra kakArAdakAra uccAraNArthaH / cakAra it / aka iti kakArAntaH pratyayA TeH prAgbhavati / sarvakAzabde'smin kakArAtpUrvasya ata ittve sarviketi rUpam / nanu kakArAtpUrvasya bhakArasya kathamitvam / kakAreNa vyavahitatayA ApparakatvA. bhAvAditi cet , na-'yena nAmyavadhAnam' iti nyAyena tadvayavadhAnasya abaadhktvaat| kAriketi / phUlo Nvul , akAdezaH, 'aco bhUNiti iti kArasya vRddhiH, raparatvaM, kArakazabdAt TApa, savarNadIrghaH, kArapUrvasya rephAdakArasya itvam / kAditi saMghAta. grahaNe tu etikA iti na sidhyati / etacchabde TeH prAgakaci etakazabdAt jasi, tyadAyatve, pararUpe, adantatvATTApi, kAtpUrvasya ittve, etikA iti rUpam / atrAka. ci akArasya uccAraNArthatayA pratyayasthakazabdAbhAvAt ittvaM na syAt , kakArAdu. sarAvarNasyAkajanavayavatvAt / na cAkaci akArasya noccAraNArthatvamiti zavayam, evaM sati nirisyavyaye akaci nakir iti na syAt / ataH kAdityanena kakArAdityeva vivakSitam / yakA saketyatra 'na yAsayoH iti iccaniSedhAlliAcca / anyathA tatra pratyayasthakakArAbhAvena hattvasyAprApteH kiM taniSedhenetyalam / nauketi / nauzabdAt svArthikaH kaH, TAp / atra kakArAt pUrvasya aukArasya ittva. nivRttyarthamata iti vacanam / zaketi / 'zakla zaktau pacAyac , TAp / atra kakArasya dhAtvavayavasya pratyayasthatvAbhAvAna tataH pUrvasya itvam / bahu rivAjaketi / paripUrvA. majeH Nvul / bahavaH parivAjakAH yasyAmiti bahuvrIhiH / supo luki bahuparivrAjakazabdAt TApa / atrAkArasya kArapUrvasya ittvaM na, pratyayalakSaNena ApaH sukSayA para. tvAt / 'na lumatA' iti niSedhastu na, tasya lumatA lupte pratyaye yadaGga tasya kArya evaM pravRttaH / ittvaM tu TApyanAGgakAryamiti nAtra taniSedhaH / yadi tu asupaH' iti paryAsa bhAzrIyeta, tarhi bahuparivAjaka iti samudAyasya subhinnatvAdApaH tataH paratvAditva dura syAditi bhAvaH / pUrvasya kimiti / ekAdeze kRte parasya hasvasyAbhAvAt pUrvasye. syarthasiddhamiti praznaH / kaTuketi / kaTuzabdAta svayaM kaH, TApa, savarNadIrghaH / pUrvasye. syanuko atra savarNadIrghAt pUrva vArNAdAGgasya baloyastvAdapavAdatvAcyA dvitIyakakA. rAhattarasya akArasya Api pare itvaM syAditi bhaavH| bhata iti taparaH kim-rAkA For Private and Personal Use Only Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 350 siddhAntakaumudI [strIpratyaya nam' iti (vA 4524) / mAmikA / narAnkAyatIti narikA / 'tyaktyapozca' (vA 4525) / dAkSiNAtyikA / ihtyikaa| (764) na yAsayoH 7 / 3 / 45 // yatta. dorasyenna syAt / yakA / sakA / yakAm / takAm / 'tyakanazca niSedhaH (vA - iti / 'kRdAdhArArcikalibhyaH kaH' iti rAdhAtoH auNAdikaH kprtyyH| 'uNAdayo bahulam' iti bahulagrahaNAt 'ke'Na: iti hasvo na, kakArasya ca netvm| TAp , strItvaM lokAt / 'kalAhIne sAnumatiH pUrNe rAkA nizAkare' ityamaraH / atra kakArAt pUrvasya dIrghAkAratvAnnetsvamiti bhAvaH / - mAmaketi / mAmakanarakazabdayoH kAtpUrvasya ittvaM vktvymityrthH| mAmiketi / mame. yamiti vigrahe 'yuSyadasmadoranyatarasyAM khaJca' ityaNi, 'tavakamamakAvekavacane' iti mamakAdeze, AdivRddhiH, TAe , 'TiiMDhANam' ityAdinA DIptu na, 'kevalamAmaka' ityA. dinA sajJAcchandasoreva mAmakazabdAt DIbniyamAt / tatazcAtra kakArasya pratyayasthatvAbhAvAt 'pratyayasthAt' ityaprAptau vacanamidam / narAniti / kaizabde Adeza upadeze' ityAttve, 'Ato'nupasarge kaH' iti kapratyaye 'Ato lopa iTi ca' iti A. lopaH, upapadasamAsaH, supo luk , TAm / atrApi kakArasya pratyayasthatvAbhAvAt 'pratyayasthAt' ityaprAptau vacanam / tyaktyapozceti / tyagante syabante ca pratyayasthAtkAtpUrvasyAkArasya ittvaM vktvymityrthH| 'udIcAmAtaH sthAne' iti vikalpasyApa. vAdaH / dAkSiNAsyiketi / dakSiNasyAM dizi adUre iti vigrahe 'dakSiNAdAc' ityAc , taddhitazcAsarvavibhaktiH' ityavyayatvam / dakSiNAzabdAt bhavAdyarthe 'dakSiNApazcAtpurasastyaH iti tyak , 'kiti ca' ityAdivRddhiH, dAkSiNAtyazabdAt TAp / tataH svA. rthikaH kaH, 'ke'NaH' iti TApo hasvA, punaSTAe, ittvamiti bhAvaH / 'dakSiNasyAM dizi bhaveti vigrahe dakSiNAzabdAt TAbantAdeva tyakan' iti mataM tu prauDhamanoramAyAM dU. Sitam / ihatyiketi / 'avyayAtyapa' iti tyap , TApa, svArthikaH kaH 'ke'NaH' iti hasvaH, punaH TAp / na yAsayoH / nAtra kRtaTApoH prthmaantyonidshH| yattadorityeva vivakSitamiti bhASye spaSTam / 'pratyayasthAt' ityataH ata iti iditi cAnuvartate / tadAha-yattado. riti / yakA / sakA iti / 'avyayasarvanAmnAm' iti yattacchabdayASTeH prAgakaci sau tyadAthatvaM, pararUpaM, TApa, halDayAdinA sulopH| tacchabde 'tadoH saH sau' iti takArasya sakAraH / ubhayatrApi pratyayasthAt' iti prAptamittvamatra sUtre nissidhyte| atha 'na yAsayoH ityasya prathamAntAnukaraNatve kiM bAdhakamityata Aha-yakAm / takAmiti / syakanazca niSedha iti / tyakanpratyayAntasyApi 'pratyayasthAt' iti ittvapratiSedho vaktavya For Private and Personal Use Only Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 4526 ) upatyakA / adhityakA / 'mAziSi vunazca na' (vA 4528) / bI. vakA / bhavakA / 'uttarapadalope na' ( vA 4529) / devadattikA-devakA / 'kSipakAdInAM ca na (vA 4530) / kSipakA / dhruvakA / knykaa| caTakA / 'tA. rakA jyotiSiH (vA 4531) anyatra tArikA / 'varNakA tAntave (vA 4532) ityarthaH / upatyakA adhityaketi / 'upAdhibhyAM tyakannAsannArUDhayo' iti tyakan , sapa, sohalaGayAdilopaH / 'upatyakAnerAsanA bhUmivamadhityakA' ityamaraH / manu spakanvidhau bhakArasya uccAraNasAmarthyAdeva ittvaM na bhavati / anyathA tyikanameva vidadhyAt 'ataH kiM tanniSedheneti cet , maivam paJcopasyako grAma ityatra akArabhavaNArthavAdityalam / bhAziSIti / AziSi yo vun , tasya yo'yamakAdezaH tadakArasya 'pratyayasthAt' iti itvaM neti vakavyamityarthaH / jIvakA / bhavati / jIvatAt bhavatAvityarthaH / jIvadhAtoH bhUdhAtozca 'AziSi cha' iti vun , 'yuvoranAko hati tasya makAdezA, 'sArvadhAtukArdhadhAtukayoH" iti bhUdhAtorukArasya guNaH avAdezazca / uttarapadeti / uttarapadalope'pi itvaM neti vaktavyamityarthaH / devaketi / devadattazabdAt svArthe kH| ThAjAdAvUyaM dvitIyAdayaH 'anajAdau ca vibhASA lopo vaktavyaH iti dattazabadalopaH / devakazabdAta TAp / devadattiketi tu dattapadasya lopAmivyaktaye upanyasta. m / kSipakAdInAM ceti / kSipakAdizabdAnAmittvaM neti vaktavyamityarthaH / kSipakAdigaNaM pati-kSipaketi / kSipa preraNe / 'hagupadhajJAprIkiraH kaH / kitvAnna laghUpadhaguNaH, kSi. prAcadAt svArthe kaH, 'ke'NaH' iti hasvaH, punaSTAp / dhruvaketi / 'dhruva sthairye kuTAdiH, kSipaketivadrUpam / yadvA 'dhra sthairya pacAyac 'gAGkuTAdibhyaH' iti chittvAnna guNaH, uvacha, pravazabdAt TApa, tataH svArthikaH kaH, 'ke'NaH' iti hasvaH punaSTApa / kanyaketi / kanyAzabdAt kaH, 'ke'NaH' iti hasvaH, punaSTAp / caTaketi / 'ghaTa bhedane / pacAyaca , yA svAtheM kaH, ke'NaH' iti hasvaH, punaSTAe / kssipkaadiraakRtignnH| tena alakA iSTakA ityaadi| ___ tArakA jyotiSIti / vArtikamidam / jyotiSi vAcye tAraketi bhavati, ittvaM na bhavatIti yAvat / 'tR plavanasantaraNayoH' Nvula, akAdezaH RkArasya vRddhiH raparatvam, TApa / jyotirityanena nakSatram akSaNaH kanInikA ca vivakSyate / 'nakSatramUkSaM meM tAra tArakApi' iti 'tArakAkSNaH kanInikA' iti cAmaraH / anytreti| jyotiSo'nyatra vAcye tAriketyeva bhavatItyarthaH / varNakA tAntava iti / idamapi vArtikam / tAntave gamye varNaketi bhavati, itvaM netyarthaH / tantUnAM vikArastAntavam / 'ornaa| varNa. keti praavrnnvishessH| 'varNa varNakriyAvistAraguNavacaneSu curaadiH| NyantAt Nvula, For Private and Personal Use Only Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [strIpratyaya - - anyatra varNikA / 'vartakA zukunI prAcAm' (vA 4533 ) / udIcI tu vartikA / 'bhaSTakA pitRdevatyai' (vA 4534 ) / aSTikAnyA / 'sUtakAputri. kAvandArakANAM veti vaktavyam' ( vA 0535) / iha vA a iti chedaH / kArapUrvasyAkArAdezo vetyarthaH / tena putrikAzande konaH ivarNasya pakSe'kAraH / anya. akAdezaH, NilApaH, ttaar| anyatreti / tAntavAdanyatra varNaketi ittvamityarthaH / varNikA stotrItyarthaH / varNiketi granthavizeSasya saMjJA vA / vartakA zakunau praacaamiti| idamapi vAtikam / zakuniH pakSI, tatra gamye prAcI mate vartaketi bhavati ittvaM na bhavatItyarthaH / prAcAGgrahaNasya prayojanamAha-udIcA khiti / udIcA mate tu zakuno gamye vArtiketi ittvaM bhvtiityrthH| vartayateNvul , akAdezaH, NilopaH, svArtha kA, TAe / 'koyaSTikaSTibhiko vartako vArtikAdayaH ityamaraH / zakuneranyatra tu nityameve. tvam / aSTakA pitRdevatye iti| idmpivaartikm| pitarazatA devatAzca pitRdevatAH tadarthe pitRdevatyam / devatAntAt tAdathye yat' iti yat / pitratheM karmaNi vAkye aSTapheti bhavati 'pratyayasthAt' iti isvaM netyarthaH / ananti pitra] bAhmaNAH yasyAmiti vigrahe 'aza bhojane ityasmAt 'iSyazibhyAM takan' iti takan pratyayaH, as AdinA zasya SaH, takArasya STutvena TaH, aSTakazabdAt TApa / aSTikAnyeti / aSTo adhyAyAH parimANamasyA aSTikA pANinIyASTAdhyAyI, 'saMkhyAyAH atizadantAyAH kan' iti sUtreNa aSTau iti subantAt kan pratyayaH, subantAttaddhitotpatteH siddhAnta yiSyamANatvAt / tatastaddhitAntatvena prAtipadikatvAt 'supo dhaatupraatipdikyo| iti jaso luki nimittApAyAt aSTana AtvanivRttau, antarvartinI vibhaktimAzritya padatvAtrakAralope, aSTakazabdAt TApi 'pratyayasthAt' iti ittvaM bhavatyeva / nacAntarva. tisupaH paratvaM TApaH zavayam , kakAreNa vyavadhAnAt / asupaH ityasya bahuparimAjakA nagarI ityatra avyavahite supaH pare TApi critaarthtvaat| ata eva 'kSipakAdInAM iti niSedho'rthavAn / anyathA kSipAzabdAt subantAt svArthika kapratyaye supo luki antarvatinI vibhaktimAzritya TApaH suvapekSayA paratvAdasupaH iti niSedhasiddho ki tenetylm| 'cA sUtakAputrikAvRndArakANAm' iti vArtikamarthataH paThati-mRtaketi / atra putrikAzabdaH ikAramadhyaH natvakAramadhyaH, striyAM putrazabdasya zArivAditvena gelantatvAditi kaiyaTaH / atrevavikalpabhrama vArayati-iha vA ma iti / savarNadAce sati vA iti nirdeza iti bhAvaH / bhatra a iti luptaprathamArka, kApUrvasyetyanuvartate, ata iti nivRttam , putrikAzabde ato'bhAvAt / tadAha-kAtpUrvasyeti / nanvana isvaviApa eva kuto na vidhIyata ityata Aha-teneti / asvavidhAnenetyarthaH / punAvAda For Private and Personal Use Only Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / tretvabAdhanArthaMmakArasyaiva pakSe'kAraH / sUtikA - sUtakA ityAdi / ( 465) udIcAmAtaH sthAne yakapUrvAyAH 7 | 3 | 46 // yakapUrvakasya strIpratyayAkArasya sthAne yo'kArastasya kAtpUrvasyedvA syAdApi pare / 'ke'Na:' (sU 834 ) iti hrasvaH / AryakA - AryikA / caTakakA - caTakikA | AtaH kim / sAGkAzye bhavA 1 M 1 zArGgaravAditvAt GIni, svArthike kapratyaye, 'ke'NaH' iti hrasve, TApi,, putrikAzabdaH / atra ikArasya ittvavikalpavidhau putrikA putrIketi inmadhyaH Inmadhyazca syAt / asvavidhau tu putrakA putriketi akAramadhyaH ikAramadhyazca bhavatIti bhAvaH / nanu sUtakA zabde vRndArakAzabde ca kAtpUrvasyAkArasya akAravidhiH kimarthamityata Ahaanyatreti / sUtakAzabde vRndArakAzabde ca ' pratyayasthAt' iti nityamitye prApte tadvikalpArthamityarthaH / 'dhUn prANigarbhavimocane' dhAtvarthenopasaGgrahAdakarmakaH / 'gatyarthAkaka' ityAdinA kartari ktaH, TApU, svArthikaH kaH ke'Na:' iti hrasvaH, punaSTAp / akArasya tvAbhAvapakSe 'pratyayasthAt' iti itvam / vRndamasyAstIti matvarthe 'zRGgavRndAbhyAmArakanU' iti ArakanpratyayaH / amareNa tAvat devatAvAcI vRndArakazabda: 'amarA nirjarA devA:' ityAdinA puMliGgeSvanukrAntaH / rUpivAcI mukhyavAcI ca triliGgaH / 'triSUttare' ityupakramya 'vRndArakau rUpimukhyau' ityamaraH / striyAM TAp / atrApyakArasya attvAbhAvapakSe ittvam / + 353 udIcAmAtaH / 'pratyayasthAt' iti sUtramanurtate / yazca kazca yakau tau pUrvI yasyA iti vigrahaH / yati varNagrahaNam akArAvuccAraNArthe / yakapUrvAyA ityetat Ata ityasya vizeSaNam / tena arthgtN| strItvamAkAre Aropya yakapUrvAyA iti strIliGganirdezaH / tena AkArasya strIvAcakatvaM labhyate / tadAha - yakapUrvasyetyAdinA // 'udIcAM grahaNaM vikalpArthameva / natu dezato vyavasthArtham' iti 'na veti vibhASA' iti sUtre bhASye spaSTam / naca ' SaSThI sthAneyogA' ityeva siddheriha sthAnegrahaNaM vyarthamiti vAcyam, anuvAde paribhASANAmanupasthiteH / tatra ca idameva sthAnegrahaNaM jJApakam / ata eva 'vRddhiryasyAcAmAdistadvRddham' ityatra yasyAdiH vRddhirityanuvAde ikparibhASA na pravartate / tatpravRttau tu zAlAzabdasya vRddhasaMjJA na syAt, zakArAdAkArasya iksthAnikatvAbhAvAt / tatazca zAlIya iti 'vRddhAcchaH' iti chaH na syAt, aupagavIya ityAdAveva syAdityalam / ke'Na iti hrasva iti / AryAzabdAt svArthike * pratyaye yakArAkArasya 'ke'Na:' iti hrasva ityarthaH / punaSTApi AryakAzabdaH / tatra yakArAdakArasya AkArasthAnikatvAdittvavikalpaH / ' pratyayasthAt' iti nityasya ittvasyApavAdaH / tadAha - AryakA Arthiketi / yakArapUrvasya udAharaNamidam / atha kakArapUrvasya udAharati- caTakakA caTakiketi / caTakAzabdAt svArthe kaH, 'ke'NaH' iti 23 bA0 For Private and Personal Use Only Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 354 siddhAntakaumudI [strIpratyaya sAGkAzyikA / yaka iti kim / azvikA / strIpratyaya iti kim / zubhaM yAtI. ti zubhaMyAH / ajJAtA shubhNyaaH| zubhaMyikA / 'dhAtvantayakostu nityam' (vA 4536 ) / sunyikaa| supAkikA / (466) bhastraSAjAjJAdvAravA napU. rvANAmapi 734 // svetyantaM luptaSaSThIkaM padam / eSAmata idvA syAt / hasvaH, punaSTAe , ittvavikalpa iti bhAvaH / sAGakAzyiketi / saGgAzena nirvRttaM nagara sAjhAzyam / 'vuJchaNakaThac' ityAdinA sAGkAzAdibhyo NyaH, mAdivRddhiH, 'yasyeti ca' ityakAralopaH / sAGkAzyazabdAt bhavArthe 'dhanvayopadhAvu' akAdezaH, 'yasyeti ca' ityakAralopaH, TAp , 'pratyayasthAt' iti nityamitvam / iha yakArAdakArasya AkArasthAnikatvAbhAvAditvavikalpo na bhavatIti bhAvaH / nanu strIbodhakasya ataH idvA syAdityevAstu, Ata iti mAstu / sADAzyakAzabde yakArAdakArasya vujAdezAvayavatvena strIbodhakatvAbhAvAditi cet , tAta iti spaSTArthamityAhuH / azviketi / acAzabdAt kaH, 'ke'NaH' iti hasvaH, punaSTAp , avakAzabdaH / atra akArasya AkArasthAnikatve'pi yakapUrvakatvAbhAvAdittvavikalpo na, kintu 'pratyayasthAt' iti nityamittvamiti bhAvaH / strIpratyaya iti kimiti / yakapUrvAyA iti strIliGganirdezalabdhaM strIpratyayasyeti kimarthamiti praznaH / zubhaMyiketi / zubhamiti mAnta. mavyayam / tasminnupapade 'yA prApaNe' iti dhAtoH 'anyebhyo'pi dRzyate' iti vica zubhayAzabdAt svAthe kaH 'ke'NaH' iti hasvaH, TApa, shubhNykaashbdH| atra yakArA. dakArasya dhAtvavayavasya strIvAcakatvAbhAvAdittvavikalpo na, kintu 'pratyayasthAt' iti nityamevettvamiti bhAvaH / 'yakapUrva dhAtvantapratiSedhaH iti vAtikamarthataH saMgR. hAti-dhAtvantayakostu nityamiti / yazca kazceti vigrahaH / dhAtvantayakArakakArayoru. pari vidyamAnasya akArasya nityamittvam , na tu vikalpa ityarthaH / sunayiketi / NIja. dhAtoH pacAyac / 'sArvadhAtukArdhadhAtukayoH' iti guNe ayAdeze nayazabdaH / suzobhanA nayaH yasyAH sA sunayA tataH svAthe kaH, 'ke'NaH' iti hasvaH punaSTAp , sunayakAzabdaH / atra yakArasya dhAtvantatvAt tataH parasyAkArasya netvavikalpaH, kintu 'pratyayasthAt' iti nityamittvamiti bhAvaH / supAkiketi / paca dhAtoli 'cajoH kupiNNyato iti cakArasya kutve upadhA vRddhau paakshbdH| suzobhanaH pAko yasyAH sA supAkA / svArthe kaH / 'ke'NaH' iti hasvaH, punaSTAp , supaakkaashbdH| atra kakArasya dhAtva. ntatvAt tataH parasyAkArasya netvavikalpaH, kintu 'pratyayasthAt' iti nityamitva. miti bhaavH| bhastraiSA / yakapUrvatvAbhAvAt 'udIcAm' ityaprAsau vacanamidam / svetyantamiti / bhastrA, eSA, ajA, jJA, dvA, svA eSAM SaNNAM dvandhaH / tataH SaSTyA ArSo luk / For Private and Personal Use Only Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 355 - tadantavidhinaiva siddha nampUrvANAmapIti spaSTArtham / bhastrAprahaNamupasarjanArtham / anyasya tUttarasUtreNa siddham / eSA dvA etayostu sapUrvayo tvam / antarvartinI vi. bhastraiSAjAjJAdvAsvAnAmiti vivakSitamiti bhAvaH / essaamiti| bhastrAdInAmityarthaH / ata idveti / pUrvasUtrAdudIcAMgrahaNasya 'pratyayasthAt' iti sUtrAt idityasya cAnuvRtte. riti bhAvaH / nanvAGgatvAttadantavidhau bhastrAdizabdAntAnAmiti labhyate, vyapadeziva. tvena kevalAnAmapi labhyate / evaM ca napUrvANAM tadbhinnapUrvANAM kevalAnAM ca siddha nasapUrvANAmapIti vyarthamityata Aha-tadantavidhinaiveti / nanu tadantavidhinA bhastrAdizabdAnAM napUrvANAmanaapUrvANAM ca prAptau, naapUrvANAmeveti niyamAya nama pUrvagrahaNam / tathA sati kevalAnAM bhastrAdizabdAnAM grahaNavyAvRttiH syAdityapizabda iti vyAkhyAtumucitamiti cet, n| evaM sati nirbhstriketyaathsiddheH| tasmAt napUrvANAmiti spaSTArthameveti bhASye spaSTam / nanu bhastrAzabdasya nityastrIliGgatayA 'abhASitapuMskAca' ityuttarasUtreNaiva itvavikalpasiddheriha bhastrAgrahaNaM vyarthami. tyata Aha-mastrAgrahaNamupasarjanArthamiti / 'nirbhastrikA ityupasarjanatve triliGgatayA bhASitaskatvena tatra 'abhASitapuMskAca' ityasya apravRtteriti bhAvaH / anyasya sviti / upasarjanAdanyasya bhastrAzabdasya tu bhastrikA paramabhastriketyatra nityastrIliGgantayA 'abhASitapuMskAcca' ityuttarasUtreNaiva pAkSikamittvaM siddham / ataH 'bhastraiSA' ityatra bhastrAgrahaNaM tadartha na bhvtiityrthH| nanu bhaneSakA, paramaiSakA, advake, paramadvake ityatrApi pAkSikametadittvaM syAdi. tyata Aha-eSA dveti / eSA dvA etayostu pUrvapadasahitayoridaM pAkSikamittvaM netyarthaH / kuta ityata Aha-antarvatinImiti / 'idApyasupaH' ityanuvartate / iha tu TApa supaH para iti bhAvaH / nanu TAvatra supaH paro na bhvti| tathAhi-etacchabdasya TeH prAk 'avyayasarvanAmnAm' ityakaci, etakadazabdAt sau 'tadoH saH sau' iti takArasya satve, 'AdezapratyayayoH' iti Satve, tyadAdyatve, pararUpe, striyAmAdantatvAt TApi, savarNadIrghe, halDyAdilope, eSaketi rUpam / tataH na eSaketi vigrahe nantatpuruSe kRte, 'nalopo najaH' iti namo nakArasya lope, 'tasmAnnuDaci' iti nuTi, aneSaketi rUpam / tathA paramA eSaketi karmadhAraye, parameSaketi rUpam / atra sau pare pravRttatyadAdyatvasiddhamadantatvamAzritya pravRttaSTAp kathaM supaH paraH syAt / naca nantatpuruSe soH sAmAsike luki sati, satvatyadAdyatvaTAnivRttI, samAsAt punaH sau, satvatyadAyatvaTApsu kRteSu, halGyAdilope, aneSaketyatra samAsAt prAk pravRttAt supaH para evaM yAbiti vAcyam , sAmAsikalugapekSayA halDayAdilopasyaivAntaraGgatvAt prvRtteH| tatazca lupte'pi sau pratyayalakSaNasatvena nimittAnapAyAt pUrvapravRttasatvatyadAyatvaTApAM nivR. For Private and Personal Use Only Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 356 siddhAntakaumudI [strIpratyaya bhaktimAzritya 'asupaH' iti pratiSedhAt / anesskaa| parameSakA / adake / prmdvke| svazabdaprahaNaM saMjJopasarjanArtham / iha hi 'bhAtaH sthAne' ityanuvRttaM svazabdasyAto ttirnAsti / saca TApa na supaH para iti cet , atra brUmaH-antaraGgAnapi vidhIn bahi. raGgo luk bAdhate' iti paribhASayA 'supo dhAtuprAtipadikayoH' iti sublugviSaye antaraGgo'pi halGyAdilopo na prvrtte| ataH rAjakumArItyAdau zrUyamANe eva supi samAsaH pravartate / evaMca gomAn priyo yasya saH gomatpriyaH ityatra gomaccha. bdAt solukA luptatvAt 'ugidacAm' iti numupadhAdIrghAdikaM na iti 'pratyayottarapadayozca' iti sUtrabhASye sthitam / 'kRttaddhitaH iti sUtre prauDhamanoramAyAM pariSkRta. metat / evaMca naJ su etakadU su iti sthite, naJtatpuruSe kRte, 'antaraGgAnapi' iti nyAyena tyadAyatvapravRttaH prAgeva sAmAsikaluki, anetakadazabdAt samAsAtpunaH sau, satve, tyadAdyatve pararUpe, TApi, savarNadIrdhe, sohelDyAdilope, aneSaketi bhavati / atra savarNadIrghapravRtteH prAksamAsAtpUrvotpannasupaH para eva TAp bhavatItyAstAM tAvat / zradvake iti / na su dvaki nau iti sthite, naJtatpuruSe 'antaraGgAnapi' iti nyA. yena tyadAyatvapravRtteH prAgeva samAse auDo luki kRte, advakizabdAt samAsA. tpunarauDi, tyadAdyatve pararUpe, TApi, auDavazIbhAve, AdguNe, advake iti bhavati / atrApi samAsAtpUrvotpannAdauGaH supaH para eva TAbiti bhaavH| evaM paramadvake itytraapi| / syAdetat-AtmAtmIyajJAtidhanavAcI svshbdH| tatra jJAtAvAtmAna ca puMliGga eva, AtmIye tu vizeSyanighnastrIliGgaH / dhane tu puMnapuMsakaliGgaH, 'svo jJAtAvA. tmani svaM viSvAtmIye svo'striyAM dhane / ' iti kozAt / yadA tu strIvyaktivizeSasya svazabdaH saMjJA, tadApi striilinggH| tatra 'svamajJAtidhanAkhyAyAm' ityukteH jJAtidhanavAcitve sarvanAmatvaM nAsti / AtmAtmIyavAcina eva sarvanAmatA, sAvyanupasarjanasyaiva bhavati, 'saMjJopasarjanIbhUtAstu na sarvAdayaH' ityukteriti sthitiH / tatrAtmIyAyAM vAcyAyAM sarvanAmatvAt akaci, TApi, 'pratyayasthAt' iti nityamittve, sviketyeveSyate / tattu na yujyte| 'bhastraiSA' ityAdinA ittvavikalpasya durvAratvAt / nacAtra akajakArasya AtsthAnikatvAbhAvAnnAyamittvavikalpa iti vAcyam, eSAmata idvA syAditi vivaraNavAkye AtaH sthAne ityanuvRtteradarzanAdityata AhasvazabdagrahaNaM sNshopsrjnaathmiti| svazabdasya saMjJAbhUtasya sarvanAmatvAbhAvAdakajabhAve, striyAM TApi, sau kRte, svArthikakapratyaye, uktarItyA 'antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo luk bAdhate' iti paribhASayA hallyAdilopaM bAdhitvA prAtipadikAvayava. svAt soluMki, 'ke'NaH' iti hasve, kapratyayAntAt punaSTApi, svakAzabdaH / nirgatA For Private and Personal Use Only Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / 357 vizeSaNam / na tu dvaiSayorasambhavAt / nApyanyeSAm avyabhicArAt / svazabdastvanupasarjanamAtmIyavAcI akajaIH / arthAntare tu na strI / saMjJopasarjanIbhUtastu , svasyA iti vigrahe 'nirAdayaH krAntAdyarthe paJcamyA' iti samAse subluki, 'gostriyo:' iti have, TApi, supi, svArthike kapratyaye, 'ke'Na:' iti hasve, punaSTApi, ni. ssvakAzabdaH / etaddvayameva 'bhastraiSA' iti svazabdasya udAharaNam / AtmIyAyAM tu svazabdo na saMjJAbhUtaH, nApyupasarjanAbhUta iti nodAharaNamityarthaH / kuta ityata Ahaiha hIti / iha 'bhastraiSA' iti sUtre 'udIcAm' iti pUrvasUtrAt AtaH sthAne ityanuvRttam, taca svazabdasyaiva ato vizeSaNam / evaM ca svazabdasya AtsthAnikasya ata idvA syAditi labhyate / etadvizeSavivakSayaiva eSAmata idvA syAditi vivaraNavAkye AtaH sthAne ityasyAnuvRttirna pradarziteti bhAvaH / natu dvaiSayoriti / dvA eSA ityetayostu viSaye AtaH sthAna iti na sambadhyata ityarthaH / kuta ityata AhaasambhavAditi / eSA dveti sarvAdyantargagatyadAditvaprayuktasatvAtva nirdezena sarvanAmatvAvazyakatvAdakac / tadakArasya AtsthAnikatvasyAprasakterityarthaH / nApyanyeSAmiti / bhastrAjAjJAzabdAnAmapi mAtaH sthAna iti vizeSaNaM netyarthaH / kuta ityata AhazravyabhicArAditi / bhastrAjAjJAzabdAnAM sarvanAmatvAbhAvenA kajana tathA kapratyayAntatayA teSu 'ke'NaH' iti hasvasampannasya ataH AtsthAnikatvaniyamena tadvizeSaNavaiyarthyAdityarthaH / nanu AtaH sthAne ityanuvRttam svazabdasya ato vizeSaNamastu tAvatA AtmIyAya svikA ityatra ittvavikalpazaGkAyAH kimAyAtamityata Aha-svazabdastviti / anupasarjanAtmIyavAcI svazabdastu sarvanAmatvAdakajarhaH / atastadakArasya AtsthAnikatvAbhAvAnna prakRtasUtreNetvavikalpazaGkA kintu 'pratyayasthAt' iti nityameva itvamityarthaH / nanu svazabdasya AtmAtmIyajJAtidhanavAcinaH AtmIyAyAmudAharaNatvAbhAve'pi AtmajJAtidhanavAcinastasya udAharaNatvasambhavAt svazabdagrahaNaM saMjJopasarjanArthamityanupapannamityata Aha-prarthAntare tu na strI iti / AtmajJAtidhaneSu svazabdo na strIliGgaH / udAhRtakozarItyA AtmajJAtivAcinaH svazabdasya nityapuMli - GgatvAt dhanavAcinastasya puMnapuMsakaliGgatvAccetyarthaH / tathA ca TApi pare ityasyAbhAvAnnodAharaNatvaprasaktiH / ' pratyayasthAt' ityataH ApItyanuvRtteriti bhAvaH / idamupalakSaNam / Atmani vAcye svazabdasya sarvanAmatvena akajarhatayA tadakArasya AtsthAnikatvAbhAvAccetyapi draSTavyam / nanu saJjJopasarjanIbhUtasyApi svazabdasya kathamudAharaNatvam ? tasyApyakaci tadakArasya AtsthAnikatvAbhAvAdityata AhasancopasarjanIbhUtastviti / samjhopasarjanIbhUtasya svazabdasya asarvanAmatayA akajanaI For Private and Personal Use Only * Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 358 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya W kapratyayAntatvAdbhavatyudAharaNam / evaM cAtmIyAyAM svikA / paramasviketi nityamevetvam, nirbhatrakA - nirbhastrikA / eSakA essikaa| kRtaSatvanirdezAnneha vikalpaH, etike - etikAH / ajakA - ajikA / jJakA-jJikA / dvake-dvike / niHsvakA niHsvikA / ( 467) abhASitapuMskAcca 7|3|48 // etasmAdvihitasya AtaH tvena svazabdAt subantAt svArthike kapratyaye, subluki punaSTApi, 'ke'Na:' iti hasvA pannasya ataH AtsthAnikatayA bhavatyudAharaNatvamityarthaH / nacAntarvartisupaH paraSTAbiti zaGkayam, kena vyavadhAnAditi bhAvaH / tadevam 'bhastraiSA' ityatra AtaH sthAne ityanuvRttasya svazabde'nvayalAbhAt svazabdAvayavasya AtsthAnikasya ata ivA syAditi labdham, tasya prayojanamAha - evaM ceti / uktarItyA svazabde AtsthAnikasyaivAtaH ittvavikalpalAbhAt AtmIyAyAM svazabdasya sarvanAmatvAdakaci tadakAsya AtsthAnikatvAbhAvAditvavikalpApravRttau 'pratyayasthAt' iti nityamevetyamityarthaH / www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tadevaM pratyudAharaNAnyuktvA udAharaNAnyAha -nirbhastraketyAdi / bhastrAyA niSkrAnteti vigrahe 'nirAdayaH krAntAdyarthe' iti samAse, 'gostriyoH' iti hasvatve, puna'TApi, samAsAt sau, kaprasyaye, 'ke'Na:' iti hastre, nirbhastrakazabdAt punaSTApi, sava dIrghe, nirbhastrakAzabdaH / tatra 'pratyayasthAt' iti nityamittve prApte anena ittvavikalpe nirbhastrikA nirbhastraketi rUpadvayam / kena vyavadhAnAnna supaH paraSTAbiti bhAvaH / eSakA eSiketi / akaci etakadUzabdAt suH / 'tadoH saH sau' iti satvam, D tvam tyadAdyatvam, pararUpam TApa, 'pratyayasthAt' iti nityamittvaM bAdhitvA ittvavikalpa iti bhAvaH / nanu akaci etakadazabdAt striyAmaujasAdiSu etike etikA: ityAdau nityamitvamiSyate / tadbAdhitvA anena ittvavikalpaH syAdityata Aha - kRtaSatveti / 'bhasyaitajjJAsvA' iti vaktavye eSeti kRtaSatvanirdezAt aujasAdiSu SatvAbhAvAnnettvavikalpa ityarthaH / ajakA ajiketi / ajAzabdAt kaH, hasvaH, punaSTAp, savarNadIrghaH itvavikalpaH / jJakA ziketi / jJAdhAtoH 'igupadhajJAprIkiraH kaH " iti kaH, 'Ato lopa iTi ca' ityAllopaH / striyAmadantatvAdvAp, savarNadIrghaH / jJAzabdAt subantAt ka', subluk, 'ke'NaH' iti hrasvaH, punaSTAp, savarNadIrghaH, ivavikalpa iti bhAvaH / dvake dvike iti / akaci dvakizabdAt striyAmauDi, tyadAdyatvam pararUpam, TAp isvavikalpaH, auzzI, AdguNaH / niHstrakA niHsviketi / svasyAH niSkrAnteti vigrahaH / 'nirAdayaH' iti samAsaH / upasarjanaharUvaH, TAp, supi kaH, subluka, kapratyayAntAt punaSTApi savarNadIrghaH, ittvavikalpa iti bhAvaH / zrabhASitapuMskAcca / 'udIcAmAtaH sthAne' ityanuvartate, ata hRditi ca / abhA " 1 * For Private and Personal Use Only Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] baalmnormaashitaa| 356 sthAne ata idvA syAt / gaGgakA -gaGgikA / bahuvrIherbhASitapuMskatvAttato vihitasya nityam / ajJAtA akhaTvA akhaTvikA / zaiSike kapi tu vikalpa eva / (468) AdAcAryANAm 7 / 3 / 46 // pUrvasUtraviSaye AdvA syAt / gaGgAkA / uktapuMskAttu zubhrikA / (466)anupasarjanAt 4 / 1 / 14 // adhikAro'yam 'yUnastiH ' SitaH pumAn yeneti vigrahaH / vihitasyetyadhyAhAryam / tadAha-etasmAditi / abhA. SitapuMskAdityarthaH / ayakapUrvArthaM vacanam / gaDgakA gaGgiketi / gaGgAzabdAt kaH / 'ke'NaH' iti hasvaH, ittvavikalpaH / vihitavizeSaNasya phalamAha-bahuvrIheriti / avi. dhamAnA khaTvA yasyA iti vigrahe 'namo'styarthAnAM vAcyo vA cottarapadalopaH' iti bahuvrIhI kRte, vidyamAnapadalope namo nalope' 'zeSAdvibhASA' iti kababhAvapakSe, 'gostriyoH' iti hasve akhaTvazabdAt TApi, supi, ajJAtAdau ke, subluki, 'ke'NaH' iti hasve, punaSTApi abhASitapuMskAdvihitasya AtaH sthAne ataH abhAvAnnettvavi. kalpaH / kintu 'pratyayasthAt' iti nitymittvmityrthH| abhASitapuMskAt parasyeti vyAkhyAne tu tAdRzakhaTvazabdAt parasya AtaH sthAne ataH sattvAdittvavikalpaH syAditi bhAvaH / zaiSike kapi sviti / na s khaTvA sa ityavasthAyAM kapi subluk / pratyayalakSaNena bhAgadvayasya subnttvaat| 'namo'styarthAnAm' iti bahuvrIhisamAsaH / samAsAnta ityanvarthasajJAbalAt kabantasyaiva samAsatvam / tatazca akhaTvAkazabde akhaTvA ityaMzasya upasarjanastrIpratyayAntasamAsarUpaprAtipadikatvAbhAvAt 'gostriyoH' iti hasvo na bhavati / nApi 'ke'NaH' iti hasvaH, 'na kapi' iti niSedhAt / kintu 'Apo'nyatarasyAm' iti hsvviklpH| tatra khaTvAzabdAt vihitasya kapaH prAgvartinaH TApaH abhASitapuMskAdvihitatvena tatsthAnikahasvAkArasya ayam ittvavikalpo bhavatyevetyarthaH / 'Apo'nyatarasyAm' iti hasvAbhAvapakSe tu akhaTvAketyeva bodhyam / AdAcAryANAm / pUrvasUtraviSaya iti / abhASitapuMskAdvihitasyAtaH sthAne ata ityrthH| zubhriketi / zubhrazabdo vizeSyanighnaH aniyataliGgaH / tataH striyAM TApi zubhrAzabdAt kaH / 'ke'NaH" iti hasvaH, punaSTAp / atra kAtpUrvavartinaSTApaH abhA. SitapuMskAdvihitatvAbhAvAt tatsthAnikasyAto netvavikalpaH / kiM tu 'pratyayasthAta! iti nitymitvmityrthH| anupasarjanAdityadhikArasya uttarAvadhimAha-yUnastirityabhivyApyeti / 'yuunstiH| ityatrApyayamadhikAraH natu tataH prAgityarthaH / atra ca vyAkhyAnameva zaraNam / atra yadvaktavyaM tat 'yUnastiH ' ityatra vakSyate / nanu bahavaH kurucarAH yasyAM sA bahukurucarA, nadamatikrAntA atinadA, ityAdiSu upasarjaneSu kurucaranadAdizabdebhyaH 'TiDDhANamA For Private and Personal Use Only Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 360 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya ( sU 531 ) ityabhivyApya / ayameva strIpratyayeSu tadantavidhiM jJApayati / (470) TiDDhANaJdvaya sajddhanamAtra nayaSThakThakaJkkarapaH 4|1|15 // anupasarjanaM yaTTidAdi tadantaM yadadantaM prAtipadikaM tataH striyAM GIp syAt / kurucarI / nadaT-nadI / upasarjanatvAnneha | bahukurucarA / vakSyamANetyatra TitvAdugiityAdinA vidhIyamAnAnAM GIbAdipratyayAnAM prasaktireva nAsti, samAsapratyayavidhau tadantavidhipratiSedhAt / tasmAdanupasarjanAdhikAro vyartha ityata Aha-ayameveti / anupasarjanAdityadhikAra evAyaM strIpratyayeSu tadantavidhi jJApayatItyarthaH / etacca bhASye spaSTam / tatphalaM tu 'vano ra ca' ityatra vannantAntalAbha ityAdi jJeyam / nanu. strIpratyayeSu tadantavidhyabhAve'pi nada ivAcarati nadA strI ityAdiSu AcArakkibantaprakRtikakartRkkabanteSu GIbAdinivRttaye anupasarjanAdhikArasyAvazyakatvAt kathaM tasya strIpratyayavidhiSu tadantavidhijJApakateti cet, na -- anupasarjanAdhikArasya strIpratyayavidhiSu tadantavidhijJApanArthatvaparabhASyaprAmANyena striyAmAcArakkibanta prakRtikakartRkvibantAnAmanabhidhAnonnayanAdityalam / " I TiDDhANaJ / Tit, Dha, aN, aJ, dvayasac, daghnac, mAtrac, tayap, Thak, ThaJ, kaJ, karap eSAM dvAdazAnAM samAhAradvandvAt paJcamyekavacanam / DhAdayaH ekAdaza pratyayAH / pratyayagrahaNaparibhASayA tadantagrahaNam / Tittu pratyayaH apratyayazca / TidA - dibhizca prAtipadikAdityadhikRtaM vizeSyate, vizeSaNatvAt tadantavidhiH / tatazca TintAt DhANAdipratyayAntAntAcca prAtipadikAditi labhyate / 'ajAdyataSTAp' ityasmAdataH ityanuvRttam tenApi prAtipadikaM vizeSyate / tadantavidhiH / 'anupasarjanAtU' ityetat zruteSu TidAdiSvevAnveti natu tadanteSu / striyAmityadhikRtam / tadAha- anupasarjanaM yaTTidAdItyAdinA / tadantamiti / didantaM DhAdipratyayAntaM cetyarthaH / Tit trividhaH / pratyayaH, prAtipadikam dhAtuzca / tatrAdyamudAharati -- kurucarIti / kuruSu caratIti adhikaraNe upapade 'careSTa' iti kartari TaH / TakAra it / upapadasamAsaH / naca pratyayasyaivAtra TittvAt pratyayagrahaNaparibhASayA caretyeva Tidantam, natu kurucarazabdaH, tadAdiniyamAditi vAcyam, nadaT devaT ityAderapratyayasyApi TitaH sattvena tatra pratyayagrahaNaparibhASayA apravRttau 'yena vidhiH' iti vidantatvasya kurucara - zabde satvAt / atha dvitIyaM TitamudAharati- nadaDiti / pacAdigaNe paThitaM prAtipadikametat / tRtIyaM tu kRdante stanandhayItyudAhariSyate / anupasarjanatvavizeSaNasya prayojanamAha -- upasarjanatvAnnaiheti / bahukurucareti / bahavaH kurucarAH yasyAmiti vigrahaH / bahuvrIhirayamanyapadArthapradhAnaH / tatazca TitaH Tapratyayasya upasarjanatvAnna GIp / anupasarjanatvasya prAtipadikavizeSaNatve tu GIbatra durvAraH / ata eva ca ApizalinA * For Private and Personal Use Only Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 361 - svAcca hI prAptaH / yAsuTo Gitvena 'lAzrayamanubandhakArya nAdezAnAm' ( pa 70) proktamadhIte ApizalA brAhmaNItyatrApi na DIm / tatra hi ApizalinA proktami. tyarthe 'tena proktam' ityaNi ApizalazabdaH / ApizalamadhIte ityarthe 'tadadhIte tadveda' ityaNi 'proktAlluk' iti lupte striyAmadantatvATTApi Apizaleti rUpam / anu. pasarjanAdityasya prAtipadikavizeSaNatve proktANantasyAnupasarjanatvAt striyAM vartamA. natvAca aNantatvanibandhano DIpa durvAraH syAt / tasya ca zrutaTidAyanvaye tu protA. gaH upasarjanatvAnna doSaH / adhyetraNa tu luptaH, aNo yo'kAraH iti vyAkhyAnena varNA. ayatayA pratyayalakSaNAbhAvAt / naca 'striyAm' ityasya zrutaTidAdivizeSaNatvAt prokANaca striyAmavartanAdeva na DIpaH prasaktiriti vAcyam , jJApite tadantavidhau prAdhAnyAt 'striyAm' ityasya kIprakRtivizeSaNatAyA evaM ucitatvAt, anyathA anupasarjanAdhikAravaiyarthyAcca / ataeva dhIvAnamatikrAntA atidhIvarItyAdi siddhmitylm| syAdetat-'vaca paribhASaNe / asmAt karmaNi laT, 'luTaH sadvA' iti tasya zAnajAdezaH, 'syatAsI luluToH' iti syaH, kutvaSatve, Ane muk, Natvam , TAp , vakSyamANeti rUpam / atra laDAdezasya sthAnivattvena TisvAdugitvAca 'TiTaDaDhANam' iti 'ugitazca' iti ca chopa prApnoti / naca sthAnino laTaSTakArasya RkAra. sya ca itvAzrayaNAt DIvidheralvidhitvAdanalvidhAviti niSedhaH zaGkayaH, 'ghumAsthAgApAjahAtisAM hali' iti kGiti vihitasya Ittvasya 'na lyapi' iti niSedhena liGgena anubandhakAyeM analvidhAviti niSedhAbhAvajJApanAt / anubandhakArye'pyanalvidhAviti niSedhapravRttau hi ktvAdezasya lyapaH kittvAprasaktestasmin parataH Itva. syAprasaktyA taniSedhavaiyarthyaM spaSTameva / ato vakSyamANetyatra sthAnivatvena zAnacaSTittvAdugitvAcca kIpa durvAra ityAzaGkaya pariharati-vakSyamANetyAdinA / vakSyamANe. tyatra TittvAdugitvAcca GIpa prApto na bhvtiitynvyH| kuto netyata Aha-yAsuTa ityAdi jJApanAdityantam / 'yAsuT parasmaipadeSUdAtto Dicca' iti liGAdezAnAM tip, tas, jhi ityAdiparasmaipadAnAM yAsuDAgamasya DitvaM vihitam / 'yadAgamAH' iti nyAyena yAsuDAgamo liGgAdezAvayavaH / tatazca sthAnivattvenaiva GittvasiddheryAsuTastadvidhivaiyarthaM syAt / ataH 'lAzrayamanubandhakAryamAdezAnAM na' iti vijJAyate / tatazca vakSyamANetyatra luDAdezasya zAnacaH TidugitkAyeM DIpi kartavye sthAnivattvAbhAvAnna liivityrthH| nanu 'lAzrayamanubandhakAryamAdezAnAM na' iti jJApane'pi brUtAdityatra 'ava Ida iti pito vidhIyamAna IDAgamo durvaarH| tasya tibAzrayatve'pi lAzrayasvAbhAvena tasmin kartavye tAtaDaH sthAnivattvena pittvasya nirvAdhatvAdityasvarasA For Private and Personal Use Only Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudA [srIpratyaya - iti jJApanAnna bhavati / inaH zAnacaH zitvena kvacidanubandhakAyeM'pyanalvidhAviti niSedhajJApanAdvA / sauparNeyo / aindrii| autsii| UrudvayasI-UrudanI-UrumAtrI / dAha-znaH zAnac iti / znA ityasmAt SaSTayekavacane Allope zna iti rUpam , 'Ato dhAtoH' ityanna Ata iti yogavibhAgamAzritya adhAtorapi kvacidAllopA. bhyupagamAt / 'halaH znaH zAnajhau' iti znApratyayasya zAnajAdezo vidhIyate / tatra sthAnivattvenaiva siddhatvAt zAnacaH zitvaM vyartham / nacAnalvidhAviti niSedhaH zayaH, 'na lyapi iti liGgana anubandhakAyeM analvidhAviti niSedhAbhAvasyAnupadamevokta. tvAt / evaM ca kacidanubandhakArye'pi analivadhAviti niSedhapravRttirvijJAyate / tathAca vakSyamANetyatra TidugitkAyeM dIpi 'analvidhAviti niSedhapravRttyA sthAnivattvAbhA. vena TittvogittvayorabhAvAt na DIvityarthaH / vastutastu 'lAzrayamanubandhakArya nAde. zAnAm' ityatra yAsuTo khitvaM na jJApakam , tasya tipsibmibarthatvAt / nahi liGA. dezatve'pi tipsibmipAM GittvaM sthAnivattvalabhyam, 'hala: znaH zAnajjhau' iti sUtre bhASye 'Dicca pinna, picca Dinna' iti prapaJcitatvAt / tathA nizzAnaca: zitvamapi na liGgam , tatra zittvasya bhASye pratyAkhyAtatvAt pratyuta zittvasya jJApakatve 'sepicca' iti herapittvasya tAtako Ditvasya ca vaiyarthya miti bhASye dUSaNAbhidhAnAcca / tasmAt vakSyamANetyatra DIbeva yuktaH, TApa tvasAdhureva / ajA. ditvAsAbiti yA kathaJcit samAdheyamityAstAM tAvat / / saupaNeyIti / supAH apatyaM strI ityarthe 'strIbhyo Dhaka iti Dhaki 'AyaneyA ityeyAdezaH / 'yasyeti ca' itIkAralopaH, 'kiti ca' ityAdivRddhiH / sopaNeyazabdAt Dop , 'yasyeti ca ityakAralopA, saupaNeyIti rUpam / naca 'niranubandhakagrahaNe na sAnubandhakasya' iti paribhASayA 'zilAyA Dha' 'Dhazchandasi' ityanayoreva grahaNamiti vAcyam , tayoH striyAmapravRtteragatyA sAnubandhakasya Dhasya grahaNAditi bhASye spaSTam / aindrIti / indro devatA asyA AmikSAyA iti vigrahaH, 'sAsya devatA' ityaNi, 'yasyeti ca' ityakAralopaH, AdivRddhiH, aindrazabdAt DIp , 'yasyeti ca ityakAralopaH / AdivRddhiH, aindrazabdAt DIpa, 'yasyeti ca' ityakAralopaH indrasyeyamiti vA vigraha, 'tasyedam' ityaN / autsIti / 'utsaH prasravaNaM vAri ityamaraH / RSivizeSo yA utsH| 'utsasyeyamiti vigrahaH / 'utsAdibhyo'' 'yasyeti ca GIp / utsalyApatyaM strI autsI iti tu nodAharaNam / jAterisyanu. vRttau 'zAravAyalo DIn' ityeva siddheH 'gonaM ca caraNaiH saha' ityapasyapratyayAntasya jAtivAdityalam / Urudvayaso UrudadhanI UrumAtrIti / urUpamANamasyA iti vigrahaH / For Private and Personal Use Only Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / paJcatayI / AkSiko / lAvaNikI / yAdRzI / itvarI / ' tAcchIlike Ne'pi' ( pa 68 ) / caurI | 'navhanajIkakkhyustaruNatalu nAnAmupasaGkhyAnam' ( vA 2425 ) straiNI / pauMsnI / zAktI kI / ADhyaGkaraNI / taruNI - talunI / ( 471) yaJazca / 'pramANe ' dvayasadanamA tracaH / GIp / paJcatayoti / paJca avayavA yasyA iti viprahaH / 'saGkhyAyA avayave tayap' Gop / prAkSikIti / akSaidavyatIti vigrahaH / 'tena dIvyati khanati jayati jitam' iti Thak, AdivRddhiH, 'yasyeti' ca' ityakAralopaH / AkSikazabdAt GIp, 'yasyeti ca' / lAvaNikoti / lavaNaM paNyamasyA iti vigrahaH / 'lavaNATThaJa', 'ThalyekaH', AdivRddhiH, 'yasyeti ca', lAvaNikazabdAt GIp, 'yasyeti ca' Thetyeva siddhe ThakThoH pRthaggrahaNaM tu uno jiusya ca vyAvRtyartham / daNDo'styadaNDikA 'ata iniThanau' kAzyAM bhavA kAzikA 'kAzyAdibhyaSThaJajiThau' iti triThaH / yAdRzIti / 'tyadAdiSu dRzaH' iti yacchabde upapade kaJ, 'A sarvanAmnaH' iti yacchabdasyAkAraH GIp, 'yasyeti ca / itvarIti / 'iN gatau' 'iNnazajisartibhyaH kkarapa' 'hasvasya piti kRti' iti tuk, itvarazabdAt GIp, 'yasyeti ca ' 'sthezabhAsa' iti varaco vyAvRttaye kakArAnubandhagrahaNam / 'vinyastamaGgalamahauSadhirIzvarAyAH " iti bhAraviH / 'sainamIzvarApradaha' iti vede / kkarapi anyatarAnubandhenaiva varaco vyAvRttisiddheH anubandhadvayopAdAnaM spaSTArtham / IzvarI tu IzvarazabdAt Izvarasya strIti puMyoge GIS / athavA 'aznoterAzukarmaNi varaTU ca' iti varaDantAt TitvAt GIp / yadvA 'Ato maninkaniJcanipazca' 'anyebhyo'pi dRzyate' iti kvanipi vanipi ca 'vano ra ca' iti GIbrau / 1 363 I tAcchIlake'pIti / tacchIle bhavastAcchIlikaH / tacchIlArthaka iti yAvat / tasmin pratyaye sati tadantAdapi GIp bhavatItyarthaH / jJApakassiddhametat / tathAhizIlamityanuvRttau 'chatrAdibhyo NaH' iti vihite Napratyaye aNkArye bhavati, 'kArmastAcchIlye' iti jJApakAt / karma zIlamasyeti vigrahe chatrAditvAt Napratyaye, 'nastaddhite' iti Tilope, kArma iti bhavati / natu 'an' iti sUtreNa aNyan prakRtyA syAdityarthakena prakRtibhAva iti tadarthaH / atra aNi vihitasya prakRtibhAvasya Napratyaye parataH pratiSedhAt tAcchIlike Napratyaye aNkAyaM vijJAyate / atastAcchIlikaNa pratyayAntAdaNkAryaM GIp bhavatIti bhAvaH / caurIti / curA zIlamasya iti vigrahaH / chatrAditvAt NaH, AdivRddhiH 'yasyeti ca' caurazabdAt GIpi, 'yasyeti ca' / naJnaJ / naJ sraJ, Ikk, khyun, taruNa, taluna eteSAmapi GIbvidhau vacanaM kartavyamityarthaH / najAdayazcatvAraH pratyayAH, atastadantavidhiH / straiNI pauMsnIti / 'strIpuMsAbhyAm' iti nanau / tatra strIzabdAnnani, AdivRddhiH, Natvam GIp, 'yasyeti ca' / For Private and Personal Use Only " Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 364 siddhAntakaumudI [strIpratyaya 4 / 1 / 16 // yaantAstriyAM DIpsyAt / akAralope kRte / (472) halastaddhitasya / 64 / 150 // halaH parasya taddhitayakArasyopadhAbhUtasya lopaH syAdIti pre| gArgI / 'anapatyAdhikArasthAna DIpa' (vA 2426) dvIpe bhavA dvaipyaa| adhikArapraha puMszabdAt snaji, AdivRddhiH DIe, 'yasyeti ca / zAktIkIti / zakti Ayudha. vizeSaH praharaNam asyA iti vigrahaH / 'zaktikaSThyorIkaka', adivRddhiH, DIp, yasye. ticA ADhayakaraNIti / anADhayaH ADhayaH kriyate anayeti vigrahaH / 'ADhayasubhagA ityAdinA khyun / 'yuvoH' itynaadeshH| 'arurdviSat' iti mum , Natvam , DIpa , 'yasyeti ca' / taruNI tluniiti| yadyapyanayoH 'vayasi prathame' ityeva DIpa siddhaH / tathApi gaurAdiSu pAThAt DISi prApte idaM vacanam / gaurAdipAThAt DISi svare vi. zeSa iti bhaavH| ___ yAzca / yatra iti pratyayatvAttadantagrahaNam / 'RnnebhyaH' ityato DIbityanuvatate / striyAmityadhikRtam / tadAha-yajantAditi / yadyapi 'TiDDhANaj' iti pUrvasUtra eva yagrahaNaM kartumucitam / 'tathApi 'prAcAM Spha taddhite' ityuttarasUtre yA evAnuvRttaye pRthak sUtramiti bhAvaH / akAralope kRte iti / gArgItyudAharaNaM vakSyati / garga. sthApatyaM strI ityarthe 'gargAdibhyo ya iti yaja , AdivRddhiH, 'yasyeti ca' iti gakArAdakArasya lopaH / gAryazabdAt DIpi 'halastaddhitasya' iti yakAralopAt paratvAt 'yasyeti ca' iti yakArAdakArasya lope kRte sati prakriyA vakSyata ityarthaH / halasta ddhiptasya / hala iti digyoge pnycmii| parasyetyadhyAhAryam / 'yasyeti ca' iti sUtrAt ItItyanuvartate, 'sUryatiSyAgastya' ityataH 'upadhAyA' iti, 'ya' iti SaSThayantaM ca, 'Dhe lopo'kadravAH' ityataH 'lopa' iti ca / tadAha-halaH prsyetyaadinaa| akAra. lopAt prAgeva yakAralopo na sambhavati, akAre sati yakArasya IkAraparakatvAbhA. vAt / nanu kRte akAralope kathaM yakArasya upadhAtvam / naca allopasya sthAnivattvaM zaGkayam , yalopavidhau taniSedhAditi cet, na-yalope kartavye allopasyAbhIya. tvenAsiddhatayA yakArasya upadhAtvasambhavAt / upadhAgrahaNAnanuvRttau tu allopalyA. siddhatvAdyakArasya IkAraparakatvAbhAvAt lopo na syAt / yadA tu sUtrArambhasAma. deivAkAravyavadhAne'pi yakArasya lopaH sambhavatItyucyate, tadA upadhAgrahaNAnuvRtti. mastui / gAgIti / iha 'gotraM ca caraNaiH saha' iti jAtitve'pi 'jAterastrIviSayAt iti na GIS , yopadhatvAt / anapatyAdhikAreti / 'tasyApatyam' ityapatyAdhikAravihitabhinna yajantAna DIbiti vaktavyamityarthaH / dvaipyeti / dvIpe bhaveti vigrahe 'dvIpAdanusamudraM yam' iti yny| A. vidhuddhiH / 'yasyeti ca' TApi, svrnndiirghH| asya yajJaH apatyAdhikAravihitatvAbhA For Private and Personal Use Only Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 365 NAt neha devasyApatyaM daivyA / devAdyajanau' iti hi yaJ prAgdIvyatIyaH, na tvapatyAdhikArapaThitaH / (473) prAcAM pha taddhitaH 4 / 1 / 17 // yajantAraSpho vA syA. striyAm , sa ca taddhitaH / (47) SaH pratyayasya 1 // 36 // pratyayasyAdiH SaH issyAt / (475) Aya neyInIyiyaH phaDhakhayAM pratyayAdInAm 71 // 2 // pratyayAdibhUtAnAM phAdonoM kramAdAyannAdaya AdezAH syuH / taddhitAntatvAtprAtipadi. svakam / SittvasAmariSpheNokte'pi strItve 'SidgaurA- (sU 498) iti vakSya vAna DIviti bhAvaH / nanvanapatyAna DIbityetAvataiva dvaipyetyatrAtiprasaGganirAsAta adhikAragrahaNaM kimarthamityata Aha-adhikAragrahaNAditi / iha neti zeSaH / devasyA. patyamiti vigrahe devAdyanI' iti yaJ , AdivRddhiH, 'yasyeti ca', daivyazabdAt TAp , savarNadIrghaH, daivyeti rUpam / anapatyAnna DIbityukte asya yajaH ApatyatvAt kIniSedho na syAt / adhikAragrahaNe tu atrApi niSedhaH syAdeva, asya yaH Apatyatve'pi tasyApatyam' itydhikaarbhirbhuuttvaat| tadetadupapAdayati-devAditi / 'devAdyaanau' iti tu 'tasyApatyam' ityadhikArAt prAgeva 'prAgdIvyato'Na' ityadhi. kArapaThitaH / sa cApatyAdivikArAntArtheSu sAdhAraNatvAt apatyArthako'pi bhavati, na tvapatyAdhikArapaThita ityarthaH / yadyapi 'yAzva' iti sUtre 'ApatyagrahaNaM krtvym| ityeva bhASye dRzyate / tathApi tatra Apatyapadam 'apatyAdhikAravihitaparamiti manoramAyAM zabdaratne ca prapaJcitam / prAcAM Spha taddhitaH / yaja ityanuvartate, striyAmityadhikRtam / Spheti luptaprathamAkam / tdaah-yjntaaditi| SaH pratyayasya / 'mAdijiTuDavaH' ityataH Adirityanuvartate / 'upadeze'janunAsika it' ityataH iditi ca tadAha-pratyayasyAdiriti / SakArasya itmajJAyAM tasya lopaH / aayneyoniiyiyH| Ayan , ey , In , Iy , iy , eSAM dvandvAt prathamAbahuvacanam / pha, Dha, kha, cha, dh, eSAM dva. ndvAt SaSThIbahuvacanam / phAdiSvakAra uccAraNArthaH / yathAsaMkhyaparibhASayA krameNAnvayaH / tadAha-pratyayAdibhUtAnAmityAdinA / Ayano nasya ittve nitsvaropayoge'pi nettvam , phino nitkaraNAt jJApakAt / tatsAhacaryAdIno'pi nasya nettvam / eyA. diSu ca yasya nettvam , prayojanAbhAvAt / nanu phasya taddhitasaMjJA kimarthetyata AhataddhitAntatvAditi / SphAntasya prAtipadikatve pryojnmaah-ssidgaureti| vakSyamANo DISiti / 'SidUgaurAdibhyazca' ityatra prAtipadikAdityanuvRttam , tatazca phAntasya prAtipadikatvAbhAve GIS na syAditi bhAvaH / nanuSphapratyayenaiva strItvasya dyotita. tvAt 'uktArthAnAmaprayogaH' iti nyAyAdanna kathaM DISityata Aha-SittvasAmarthyAditi / For Private and Personal Use Only Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [strIpratyaya mANo gae / gAAyaNI / (176) sarvatra lohitAdikatantebhyaH 4 / 1 / 1 // lohitAdibhyaH katazabdAntebhyo yajantebhyo nityaM phaH syAt / lauhityAyanI / kaatyaaynii| (457) kauravyamANDUkAbhyAM ca 41116 // AbhyAM phaH syAt / krameNa TAbdISorapavAdaH / 'kurvAdimyo NyaH' (sU 1155) kauravyAyaNI / 'Dhakva maNDUkAt' ( sU 1122) ityaN / mANDUkAyanI / 'bhAsurerupa. saGkhyAnam' (vA 2433 ) bhAsurAyaNI / (47) vayasi prathame 411 // 20 // pheNa dhotite'pi strItve pitkaraNasAmarthyAt DISityarthaH / gaaaaynniiti| gargalyApatyaM strI iti vigrahaH / gargAdiyaantAt gAyazabdAt phA, SakAraH it , phakArasya AyanAdezaH, 'yasyeti ca iti yakArAdakArasya lopaH, 'halastaddhitasya' iti tu na bhavati / ItItyanuvRtteH / 'Apatyasya ca' ityapi na / anAtIti niSedhAt / pittvAt chISa, Natvamiti bhaavH| __srvtr| lohitAdiH gargAdhantargaNaH / lohitaH AdiH yeSAmiti, kata: anto yeSAmiti ca vigrhH| katantetyatra zakandhvAditvAt pararUpam / yaja ityanuvRttaM bahu. vacanAntatayA viprinnmyte| 'prAcAM Spha taddhitaH' iti sUtraM prAcAM varjamanuvartate / sarvatreti sarveSu mtessvityrthH| nityamiti yAvat / tadAha-lohitAdibhya ityAdinA / lauhityAyanIti / lohitasyApatyaM strI iti vigrahaH / lohitazabdAt gargAdiyajantAt SphaH, Sa it , phakArasyAyan , 'yasyeti ca' iti yakArAdakArasya lopaH, taddhitaH ityapyanuvRtteH pittvAt DISiti bhaavH| kAtyAyanIti / pUrvavat prakriyA bodhyaa| kauravyamANDUkAbhyAM ca / zrAbhyAmiti / kauravyamANDUkAbhyAmityarthaH / krameNeti / kauravyazabdAt TApaH mANDUkazabdAt GISazcApavAda ityarthaH / kauravyazabdasya yajantatvAt maNDUkazabdasya aNantatvAcca / DIpo'pavAda! ityucitamiti bhramaM vArayitumAhakurvAdibhya ityaadinaa| kaurvyaaynniiti| kurorapatyaM strI iti vigrhH| 'kurvAdibhyo NyaH' iti NyaH / NakAra it , 'orguNaH, AdivRddhiH, 'gotraM ca caraNaissaha' iti iti jAtitve'pi yopadhatvAt 'jAterastrIviSayAt' iti DISabhAve TAp prAptaH / te bAdhitvA phaH, Sa it , Ayan , 'yasyeti ca' ityakAralopaH / pittvAt GIS / 'yasyeti ca' iti bhAvaH / mANDUkAyanIti / maNDUko nAma RSiH tasyApatyaM strI iti vigrahaH / 'Dhak ca maNDUkAt' ityaNa , AdivRddhiH, 'yasyeti ca' 'gotraM ca caraNaissahara iti jAtitvAt GIS prAptaH, taM bAdhitvA 'phaH, Sa it , Ayana , 'yasyeti ca,' SittvAt DIe, 'yasyeti ca' iti bhAvaH / TADIporapavAda iti pAThastu prAmAdikaH / AsurerupasaGkhyAnamiti / pphasyeti zeSaH / AsurAyaNIti / asurasyApatyaM strI iti For Private and Personal Use Only Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 367 prathamavayovAcino'dantAstriyAM lIpsyAt / kumaarii| 'vayasyacarama iti vAcyam' (vA 3435) / vadhUTI / ciraNTI / vadhUTaciraNTazabdo yauvanavAcinau / ataH kim , zizuH / kanyAyA na / 'kanyAyAH kanIna ca' (sU 1119) iti nirdeshaat| (476) dvigoH 4 / 2 / 21 // adantAdvigorIpsyAt / trilokI / ajAditvA. triphalA / tryanIkA ( senA) // (20) aparimANabistAcitakambalye. vigrahaH 'ata ij', bhAdivRddhiH, SphaH, Sa it , Ayan , 'yasyeti ca pittvAt koSa, 'yasyeti ca, Natvamiti bhAvaH / vayasi prathame / prANinAM kAlakRtAvasthAvizeSo vayaH / tacca kaumAraM yauvanaM vArdhakaM ceti vidhaa| 'pitA rakSati kaumAre bhA rakSati yauvne|| putrastu sthAvire bhAve na strI svAtantrayamarhati // " iti darzanAt / caturvidhaM vaya ityanye / 'Aye yayasi mAdhItaM dvitIye nArjitaM dhanam / tRtIye na tapastaptaM caturthe kiM kariSyati // ' iti drshnaat| prathame vayasItyanantaraM vidyamAnAditi zeSaH 'ajAdyataSTApa' ityataH ata ityanuvRttena prAtipadikAdityadhikRtaM vizeSyate / tadantavidhiH / striyA. mityadhikRtam / 'RnnebhyaH' ityato DIbityanuvartate / tadAha-prathamavayovAcina ityA. dinA / kumArIti / aprAdurbhUtayauvanetyarthaH / vRddhakumArIti tu vRddhAyAmeva kumArItvAropAt bodhyaH / vayasyacarama iti / caramam antyaM vayaH tadbhinnam acaramaM, prathame ityapanIya acarame iti vktvymityrthH| kimarthamityata Aha-vadhUTI cirnnttiiti| ana. yodvitIyavayovAcitvAdaprAptiriti bhAvaH / anayodvitIyavayasi aprasiddhatvAdAhavadhUTaciraNTazabdo yauvanavAcinAviti / bhASyaprAmANyAditi bhAvaH / zizuriti / zizu. zabdasya prathamavayovAcitve'pi adantatvAbhAvAt na DIbiti bhaavH| kanyAyA naiti / DIbiti zeSaH / kuta ityata Aha-kanyAyA kanIna ceti / naca dvivarSA strI ityAdAvapi bIe zaGkayaH, zAlAdAvapi prayogasattvena dvivarSetyAdeH prathamavayovAcitvAbhAvAt padAntarasamabhivyAhAraprakaraNAdi anapekSya yaH vayovAcI tasyaiva vivakSitatvAt / dvigoH| 'striyA miti 'ata' iti 'DI'biti cAnuvartate / tadAha-adantAditi / trilokIti / trayANAM lokAnAM samAhAra iti vigrahaH / taddhitArthottarapadasamAhAre ca' iti dvigusamAsaH / 'akArAntottarapado dviguH striyAmiSTaH' iti strItvam / trilo. kazabdAt TAbapavAdo DIp / 'yasyeti ca' iti bhAvaH / nanu triphalA tryanIkA itya. trApi DIp prApnotItyata Aha-ajAditvAt triphalA vyanIketi / bhavatIti zeSaH / For Private and Personal Use Only Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [strIpratyaya bhyo na taddhitaluki // 1 // 22 // aparimANAntAdvistAyantAcca dvigo-bna. syAttaddhitalaki sati / paJcabhirazvaiH krItA paJcAzvA / AIyaSThak / tasya 'adhyardha-' sU 1693) iti luk / dvau bistau pacati dvibistaa| vyAcitA / dvikamba. trayANAM phalAnAM samAhAra iti, trayANAmanIkAnAmiti ca vigrahe 'taddhitArthaH iti dviguH / 'akArAntottarapadaH' iti strItvam , 'dvigoH' iti DIpaM bAdhitvA ajAditvATTAbiti bhaavH| anIkazabdaH aindravAyavAgratve zukrApratve AgrayaNAgratve ca vartate iti tryanIkAdhikaraNe miimaaNskaaH| aparimANa / 'dvigoH' iti DIbiti caanuvrtte| prAtipadikAdityadhikRtamaparimANAdibhirvizeSyate / tadantavidhiH / tdaah-aprimaannaantaadityaadinaa| aparimA. gAntamudAharati-paJcabhiriti / taddhitalukaM darzayati-bAhIyaSThak / adhyardheti lugiti / paJcabhirazvaiH kroteti vigrahe 'taddhitArtha' iti dviguH / 'AdigopucchasaGkhyAparimA. NAk' ityadhikAre 'tena krItam' iti Thak 'adhyardhapUrvAdvigoluMgasaMjJAyAm' iti tasya luk / atra 'dvigoH' iti DIpa na bhavati aparimANAntadvigutvAt / nanvatra 'dvigoH' iti prAptaDIgniSedhe'pi 'TiDDhANan , iti Thagnimittiko DIpa durvaarH| dvAbhyAM zatAbhyAM krItA dvizatetyatra 'saGkhyAyA atizadantAyAH iti kanaH 'adhyadha' iti luki 'aparimANa' iti niSedhasya caritArthatvAt iti ceta, satyam'TiDDhANajA ityatra pratyAsatyA TiDDhANAdInAM yaH akAraH tadantamiti vivakSitam / paJcAzvazabdazcArya ThagavayavAkArAnto na bhavatIti na dossH| naca pratyayalakSa. Nena ThagavayavAkArAntatvaM zaGkayam , varNAzraye pratyayalakSaNAbhAvAt / bistAdiza. bdAnAM tu parimANavizeSavAcitvAt 'aparimANa' ityanena aprApteH pRthagupAdAnam / dvau bistAviti / 'suvarNabistA hemno'kSe itymrH| 'gujAH paJcAdya mASakaH / te SoDa. zAkSaH' iti ca / gumApaJcakaM mASaparimANam / mASaSoDazakam akSaparimANam , tacca azItigunAtmakam / tasmin hemaviSaye akSaparimANe suvarNabistazabdAvityarthaH / dvau bistau pacatIti vigrahe 'taddhitArtha iti dviguH / 'sambhavatyavaharatipacati' iti Thak tasya 'madhyardha' iti luk / 'dvigoH' iti GIpi anena pratiSiddhe sati TApi dvibistA mUSA / dvibistaparimANakahiraNyaM dvAvayatItyarthaH / paciriha dAvaNe draSTavyaH / yAci. teti / 'Acito daza bhArAH' iti ityamaraH / 'tulA striyAM palazataM bhAraH syAdi. zatiH pumAn iti ca / dvAvAcitA bahatItyarthaM 'ADhakAcitapAtrAt kho'nytrsyaam| 'dvigoSTaM zca' iti khaThanorabhAve prAgvatIyaSThaJ / 'adhyadhaH iti tasya luk / anena 'dvigoH iti DIpi niSiddha TApi dvayAcitA shkttii| dvikambalyeti / kambalasya prakR. tibhUtaM dravyaM kambalyam UrNApalazataM / 'tadartha vikRteH prakRtau' ityarthe 'kambalAcca For Private and Personal Use Only Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ki -prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / kyA parimANAntAttu duvyADhakI / taddhitaluki kim / samAhAre pazcAzvI (481) kANDAntAt kSetre 4|1|23|| kSetre yaH kANDAnto dvigustato na GIp taddhitaluki / dve kANDe pramANamasyA dvikANDA kSetrabhaktiH / ' pramANe dvayasac - ' ( sU 1838 ) iti vihitasya mAtracaH ' pramANe laH, dvigornidhyam' (vA 3129 - 30 ) iti luk / kSetre kim-dvikANDI rajjuH / (482 ) puruSAtpramANe'nyatarasyAm | 4|1| saMjJAyAm' iti yat / dvAbhyAM kambalAbhyAM krIteti vigrahaH 'tena krItam' iti ThaJaH ,' adhyardha' iti luk, 'dvigo:' iti GIpi anena pratiSiddhe TAp / nanvatra 'na taddhitaluki' ityevAstu / tAvataiva paJcabhirazvaiH krItA paJcASeti siddheH 'aparimANa' iti mAstu / evaMca dvibistAdviyAcitA dvikambalyetyapi siddhe bistAdigrahaNamapi mAstvityata Aha- parimANAntAviti / 'guJjAH paJca tu mASaH syAtte suvarNastu SoDaza / palaM suvarNAzcatvAraH paJca vApi prakIrtitam // 364 paladvayaM tu prasRtaM dviguNaM kuDavaM matam / caturbhiH kuDavaiH prasthaH prasthAzcatvAra ADhakaH // ' iti smRtiH / dvAvADhako pacatIti vigrahe 'AThakA citapAtrAt kho'nyatarasyAm, dvigoSThaMzca' iti kaThorabhAve prAgvatIyaSThaJ / 'adhyardha' iti luk / 'dvigoH' iti GIp / chayAkIti rUpam / na taddhitaluki' ityetAvatyevokte atrApi DIpo niSedhaH syAt / - ato'parimANAnna taddhitalukIti vaktavyam / tAvatyukte dvibistetyAdau parimANasvAt GIniSedho na syAt / ato bistAdigrahaNamapIti bhAvaH / I kANDAntAt kSetre / 'dvigoH' iti, na taddhitalukIti cAnuvartate / tadAha-- kSetre ya ityAdi / dve kANDe iti / SoDazAratnyAyAmo daNDaH kANDamiti smRtiH / dve kANDe : pramANamasyAH iti vigrahe 'taddhitArtha' iti dvigusamAse dvikANDazabdasya kSetravartitve napuMsakatvazaGkAnyudAsAya kSetrabhaktiriti vizeSyopAdAnam / taddhitalukaM darzayitumAhapramANe dvayasajiti / naca kANDAdityasya prAtipadikavizeSaNatayA tadantalAbhAdantagrahaNaM vyarthamiti zaGkayam, asati hantagrahaNe kSetra ityetat kANDasyaiva vizeSaNaM syAt, zrutatvAt / kSetre yaH kANDazabdaH tadantAditi labhyeta / evaMca dvikANDA kSetrabhakti free fahrusastrva kSetravartitvAt kANDazabdasya pramANavAcitvAt GIni 5 Sedho na syAt / dvAbhyAM kANDAbhyAM kANDapramitakSetrAbhyAM krItA dvikANDI vaDavetyaDIniSedhaH syAt / ataH antagrahaNam / dvikANDI rajjuriti / pUrvavat mAtraco luki 'dvigo:' iti GIp / kSetravRttitvAbhAvAt na tanniSedha iti bhAvaH / nanu 'apa F For Private and Personal Use Only Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [strIpratyaya - 24 // pramANe yaH puruSastadantAdvigoDa/bvA syAttaddhitaluki / dvau puruSau pramANamasmAH sA dvipuruSo-dvipuruSA vA prikhaa| (483) Udhaso'naGa 5 / 4 / 131 // Udho'ntasya bahuvrIheranAdezaH yAt striyAm / ityanaki kRte DAbdInniSedhe rimANa' iti pUrvasUtre parimANazabdena kiM paricchedakamAtraM vivakSitam , uta 'UrdhvamAnaM kilonmAnaM parimANaM tu sarvataH / AyAmastu pramANaM syAt' iti vAtikAnusAreNa paritaH sarvataH ArohataH pariNAhatazca yena mIyate tat parimANamityADhakakuuvAdyeva AyAmavyAvRttaM vivakSitam ? nAdya, tathA sati dvau hastau pramANamasyA iti vigrahe dvihastA bhittirityatra pUrvavanmAtraco luki DIgniSadho na syAt / na dvitIyaH, tathA sati kANDazabdasyAyAmapramANaparatayA uktaparimANaparatvAbhAvena 'aparimANa ityanenaiva dvikANDA kSetrabhaktiH ityatrApi DIgniSedhasambhavena 'kANDAntAt kSetre iti sUtrArambhavaiyarthyAdityubhayataH pAzA rajjuriti cet, satyam-'aparimANa' iti pUrvasUtre pAribhASikameva parimANaM vivakSitaM, na tvAyAmo'pi tatazca dvihastA bhittirityatra 'aparimANa' iti DIniSedho nirbaadhH| kANDAntAditi sUtraM tu kANDAntAt kSetra eva DIgniSedhaH, nAnyatra dvikANDI rjjurityaadaaviti| niyamArthamityanyatra vistrH| puruSAt / dvigoriti taddhitalukIti DIbiti caanuvrtte| tadAha-pramANe ya ityaadinaa| pramANamAyAmaH, 'AyAmastu praNANaM syAt' iti vcnaat| dvau puruSAviti / paJcahastAyAmaH puruSa ityucyate, 'paJcAratniH puruSaH' iti zulbasUtrAt / dvau puruSo pramANamasyA iti vigrahe 'taddhitArtha iti dvigusamAsaH / 'pramANe dvayasajdannamAtra" iti vihitasya mAtraca: 'pramANe laH, 'dvigonityam' iti luk / atra uktarItyA purupapramANasya AyAmAtmakasya 'aparimANa' iti nityaM DIgniSedhe prApte vikalpArthamidaM vacanam / 'anye tu tadasya parimANam' iti ThakaH Thajo vA 'adhyardha' iti luk / tatra hi uttarasUtrAnurodhAt parimANazabdena paricchedakamAtraM gRhyate ityAhurityAstAM tAvat / dipuruSI dvipuruSA vA prikheti| tiryak dvipuruSAyatetyarthaH / durga paritaH tatsaMrakSaNArtho jalAzayaH prikhaa| ___ atha kuNDamiva Udho yasyA iti bahuvrIhau kunnddodhsshbdH| tatra vizeSamAhaUdhaso'naG / 'bahuvrIhau sakthyakSNoH' ityato bahuvIhAvityanuvRttaM SaSTyA vipariNamyate, adhasaH ityanena vizeSyate, tadantavidhiH / tadAha-Udho'ntasyeti / samAsAntaprakaragasthatve'pi GittvAdasyAdezatvaM bodhyam / ityanaGi kRte iti / anaki DakAra it , akAra uccAraNArthaH, Dicca' ityantyasya sakArasya an , pararUpam , kuNDodhan iti sthite satItyarthaH / DAmDIvinaSedheSviti / 'DAbubhAbhyAm' iti vaikalpike DApi, For Private and Personal Use Only Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / 371 dhu prApteSu / (484) bahuvrIharudhaso GIS 41 // 25 // Udho'ntAnahuvrIheS isyAstriyAm / kunnddonii| striyAm kim kuNDodho dhenukam / ihAnavapi na / tadvidhau 'striyAm' (vA 3365) ityupasaGkhyAnAt / (485) sa. khyAvyayAdemapza 26 // choSo'pavAdaH / dvathUnI / atyuunii| bahuvrIhe. rityeva / Udho'tikAntA atyUdhAH / (486) dAmahAyanAntAcca 4 / 1 // 27 // salyAdevahuvrIherdAmAntAddhAyanAntAca DIpsyAt / dAmAnte DAppratiSedhayoH prApta 'mana upadhAlopinaH' iti vaikalpike DIpi, tadubhayAbhAve 'RnnebhyaH' iti prAptasyA DIpaH 'ano bahuvrIhaH iti niSedhe ca prApte ityarthaH / bhupriiheH| Udhasa iti bahuvrI. hevizeSaNam , tadantavidhiH, striyAmityadhikRtam / tdaah-uudho'ntaaditi| kuNDo. dhniiti| anaDi kRte DISi 'allopo'naH' iti bhAvaH / 'adhastu kliibmaapiinm| itya. maraH / jIvidhestu svare vizeSaH phalam / striyAM kimiti / DIvidhau striyAmityanuvRtti: kimartheti praznaH / kuNDodho dhainukamiti / kuNDamiva Udho yasyeti vigrahaH / napuM. sakatvasphoraNAya dhenukamiti vizeSyam, dhenUnAM samUha ityarthaH / 'acittahastidhenoSTaka isusuktAntAtka: AdivRddhiH, klIvatvaM lokAt / atra strItvAbhAvAna DISi. tyrthH| nanu mAstu lISu , ana tu kuto na syAt, samAsAntaprakaraNasthe Udhaso'naGavidhau 'striyAm' ityabhAvAdityata Aha-tadvidhAviti / Udhaso'navidhau 'stri. yAm' ityupasaGkhyAnAdityarthaH / bahuprIheH kim / adhaH prApteti vigrahe 'prAptApanne ca dvitIyayA' iti samAse praaptodhaaH| ___ saGkhyAvyayAdeDIe / saMkhyAvyayAdekhdho'ntAt striyAM DIpa syaadityrthH| GISo'pa. vAda iti / 'bahuvrIherUdhaso GIS ityalyApavAda ityarthaH / svare vizeSaH / saGkhyAde. rudAharati-vyUnIti / dve UdhasI yasyAH iti vigrahaH / anaki DIpi allopa iti bhAvaH / avyayAdekhdAharati-pratyUnIti / atizayitamUdho yasyAH iti vigrahaH / bahuvrIherityeveti / bahuvrIherityanuvartate evetyarthaH / Udho'tikrAnteti / 'atyAdayaH krAntA. dharthe dvitIyayA' iti samAsasya abahuvrIhitvAnna kii| ata eva nAnaka, nApi ddiie| dAmahAyanAntAcca / saGkhyAdeH jIpa iti cAnuvartate tdaah-sngkhyaaderiti| avya. yagrahaNaM tu nAnuvartate asvaritatvAditi bhAvaH / bahuvrIhivizeSaNatvAdeva siddhe anta. grahaNaM spaSTArtham / dAmAnte iti / dvidAmanzabde dAmAnte 'DAbubhAbhyAm' iti DApi 'ana upadhAlopinaH iti DIpi, ano bahuprIheH' iti DIppratiSedhe ca prApte, dvihApanItyatrApi hAyanAnte adantatvAdApi prApte 'dAmahAyanAntAcca' iti vacana For Private and Personal Use Only Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 372 siddhAntakaumudI [strIpratyaya - yorhAyanAnte TApi prApte vacanam / dvidAmnI / avyaya prahaNAnanuttaradAmA vaDa. vetyatra ganiSedhAvapi pakSe stH| dvihAyanI bAlA / 'tricatubhyAM hAyanasya NatvaM vAcyam' (vA 5038) / 'vayovAcakasyaiva hAyanasya gebNatvaM ceSyate' (vA 2441) trihAyaNI / caturhAyaNI / vayaso'nyatra dvihAyanA, trihAyanA, caturhAyanA zAlA / (47) nityaM sajJAchandasoH 4 / 1 / 26 // annantAbahuvrIherupadhA. lopino ddiipsyaatsmjnyaachndsoH| surAjJI nAma ngrii| anyatra pUrveNa vikalpa eva / vede tu zatamUrnI // (488) kevalamAmakabhAgadheyapApAparasamAnAyakRtasu. maGgalabheSajAcca 4 / 1 / 30 // ebhyo navabhyo nityaM lIpsyAsamjJA chandasoH / 'atho ta indraH kevalorvizaH 'mAmakI tanU' / bhAgadheyI / pApI / aprii| samAmityarthaH / dvidAmnIti / dve dAmanI yasyAH iti vigrhH| DIpi 'allopo'naH' iti bhAvaH / nanu bhavyayagrahaNAnuvRttau ki bAdhakamityata Aha-avyayagrahaNeti / uddAmeti / utkrAntaM dAma yasyA iti vigrhH| DAgniSedhAvapIIta / apinA 'ana upadhA' iti kI gRhyate, angrahaNe anarthakasyApi grahaNAt / atha hAyanAntasya udAharatidvihAyanI bAleti / dvau hAyano yasyA iti vigrahaH / atha trihAyaNItyatra bhinnapadatvAt NatvaprAptAvAha-tricaturSyAmiti / nanvevamapi dvihAyanA zAlA ityatrApi DIpa syAt , trihAyanA zAletyatra tu DIpa NatvaM ca syAtAmityata Aha-vayovAcakasyeti / iSyate iti / bhASyakRteti zeSaH / kevalamAmaka / 'nityaM sajJAcchandasoH' iti pUrvasUtramanuvartate / evaM ca 'ana upa. dhAlopino'nyatarasyAm' iti anyatarasyAM grahaNaM nivRttam / 'saMkhyAvyayAdemap' ityato DIbityanuvartate / tadAha-ebhya iti / kevala, mAmaka, bhAgadheya, pApa, apara, samAna, AyakRta, sumaGgala, bheSaja ityetebhyo navabhya ityarthaH / chandasyudAharati-athota indra kevliiriiti| mAmakI tanU iti / madIyAyAmityarthaH / 'yuSmadasmadoranyatarasyAM khaJ ca' ityaNi 'tavakamamakAvekavacane' iti prakRtermamakAdezaH, GIp, 'supAM sulu' iti saptamyA luk / 'mitrAvaruNayorbhAgadheyI sth'| 'bhAgarUpanAmabhyo dheyaH' iti svArthiko dheya. pratyayaH / bhAgazabdasya puMliGgatve'pi svaarthikaaH| prakRteH kvacilliGgavacanAnyativarta. nte' iti strItvam , DIp / 'tanvaH santu paapiiH|' pApamasyAstItyarthe arza AdyajantAt strItve DIe / 'uta vAparIbhyo maghavA vijigye / aparazabdaH pavargamadhyaH / 'samAnIva aakuutiH| AyakRtIti kvacit vede anveSaNIyam / evaM samayalIti ca / 'sumaGgalIriyaM vadhUH' ityatra 'chandasIvanipau ca iti matvarthe IpratyayaH / 'zivA. . basya bhessjii|' bheSajazabdaH roganivartake auSadhe prasiddhaH / ata eva sUtrAt strI For Private and Personal Use Only Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 373 - nii| AryakRtI / sumAlI / bhessjii| anyatra kevalA ityAdi / mAmakagrahaNaM ni. yamArtham / aNNantatvAdeva siddhaH / tena loke'saMjJAyAM mAmikA / (48) anta tpativatAnuka 421132 // etayoH striyAM nu syAt / 'Rnnebhyo DIpa' (sU 306) / garbhiNyA jIvadbhartRkAyAM ca prakRtibhAgI nipaatyete| tatrAntarastyasyA garbha iti vigrahe antazzabdasyAdhikaraNazaktipradhAnatayAstisAmAnAdhikaraNyAbhAvAdaprApto matunnipAtyate / pativatnI' ityatra tu vatvaM nipAtyate / antaryalI / pativalI / pratyudAharaNaM tu antarastyasyAM zAlAyAM ghaTaH / patimatI pRthivI / (880) patyunoM yajJasaMyoge 411 // 33 // patizabdasya nakArAdezaH syAdyajJena sambandhe / tvamapi / yadvA bhiSajaH iyamityarthe aNi ikArasya ekAraH, ata eva nipAtanAt / sajJAyAmapyevameva sarvatra DIbudAhAryaH / sajJAcchandobhyAmanyatra tu kevalA mAmikA ityAdi / nanvaSNantatvAdeva 'TiDDhANam' iti chopi siddha mAmakagrahaNaM vyarthamityata Aha-mAmakagrahaNamiti / lAke asaJjJAyAM ca DInivRttyarthamiti bhAvaH / evaM bheSa. jazabdasya aNNantatve'pi jJeyam / etadarthameva vaidikaprakriyAyAm idaM nopanyastam / antarvatpativatornu / etayoH striyAM nugiti| kittvasAmarthyAt ayamAgamaH, natu pratyaya iti bhAvaH / kittvAdantAvayavaH, antarvat na, pativat na iti sthite AhaRnnebhyo DIbiti / garbhiNyAmiti / garbhiNyAM jIvadbhakAyAM ca striyAm antarvat pativat iti prakRtibhAgau nuksanniyogena nipAtyete ityarthaH / vArtikametat / katarasmin kiM nipAtyata ityata Aha-tatreti / tayormadhya ityarthaH / antarastyasyAM garbha iti vigrahe aprApto matupa nipAtyata ityanvayaH / kathamaprAptirmatupa ityata Aha-amtazza. bdasyetyAdi abhAvAdityantam / 'tadasyAstyasminniti matup' iti sUtreNa astisamA. nAdhikaraNAt kartRkArakapradhAnaprathamAntAt matuppratyayo vihitH| yathA gaurasyAstIti gomAnityAdau / prakRte tu prathamAntaH kartRkArakapradhAno garbhazabda evAstisamAnAdhikaraNaH, natu antazzabdaH, tasyAdhikaraNakArakapradhAnatayA astisAmAnAdhi. karaNyAsambhavAt / ato'tra aprApto matugnipAtyata ityrthH| tatazca 'mAdupadhAyAzca matoH' iti makArasya vatve antarvat iti prakRtibhAgaH sampadyata iti bhAvaH / vatvamiti / patirasyA astIti vigrahe 'tadasyAstyasmin' iti matupo makArasya mAdupadhAt paratvAbhAvena 'mAdupadhAyAH iti vatvamaprAptaM nipAtyata ityarthaH / pratyudAharaNaM tviti / gabhiNyAmeva matunnipAtanAdantarastyasyAM zAlAyAM ghaTa iti vigrahaH vAkyameva, natu mtubityrthH| patimatI pRthivIti / jIvadartRkAyAmeva vatvanipAtanAdiha vatvAbhAva iti bhAvaH / patyunoM / patyuriti sssstthii| na ityakAra uccaarnnaarthH| stri. For Private and Personal Use Only Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 374 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ strIpratyaya vasiSThasya patnI / tatkartRkasya yajJasya phalabhoktrItyarthaH / dampatyoH sahAdhikArAt / (42) vibhASA sapUrvasya 4 | 3 | 34 // patizabdAntasya sapUrvasya prAtipadikasyano vA syAt / gRhasya patiH gRhapatiH - gRhapatnI / 'anupasarjanasya' itIhottarAmanuttamapi na patyurvizeSaNaM, kintu tadantasya / tena bahuvrIhAvapi / dRDhapatnI, dRDhapatiH / vRSalapatnI - vRSalapatiH / atha 'vRSalasya patnI' iti vyaste kathamiti -yAmityadhikRtam / tadAha - patizabdasyeti / yajJe naiti / yajJasambandhaH yajJena saha svAmitayA sambandhaH, yajJaphalabhoktRtvamiti yAvat / tadAha - tatkartRkasyeti / vasiSThakaMkasyetyarthaH / nanu vasiSThakartRkayajJasya vasiSTha eva phalabhoktetyucitaM, natu tattrayapi, "svargakAmaH' ityAdipuMliGgazabdaiH puMsa evAdhikArAvagamAt ityata Aha- dampatyoH sahAdhikArAditi / etacca prakRtasUtre bhASye spaSTam / ata eva pUrvamImAMsAyAM SaSThasya prathamapAde 'liGgavizeSanirdezAt puMyuktamaitizAyanaH' ityadhikaraNe 'svavatostu vacanA'daikakarmyaM syAt' ityadhikaraNe ca dampatyoH sahAdhikAraH siddhAntitaH / prapaJcitaM caitadasmAbhiradhvaramImAMsA kutUhalavRttau / vibhASA sapUrvasya / patyurna ityanuvartate / prAtipadikAdityanuvRttaM SaSTyA vipariNataM patyurityanena vizeSyate, tadantavidhiH / sapUrvasyetyetat patizabdAntaprAtipadike anveti / pUrvAvayavasahitasyetyarthaH / tadAha - patizabdAntasyetyAdinA / yajJasaMyogAbhAve'pi aprAptavibhASeyam / gRhapatiH -- gRhapatnIti / natvapakSe 'Rnnebhya' iti GIp / 'atra gRhapatizabdaH patizabdAntaH gRhazabdAtmakapUrvAvayava sahitazceti bhAvaH / naca 'grahaNavatA prAtipadikena' iti niSedhaH zaGkhayaH, 'zUdrA cAmahatpUrvA' iti liGgena tasya striyAmityadhikAre apravRtteruktatvAt / nanu dRDhaH patiH yasyA iti bahuvrIhau dRDhapatiH patnIta natvavikalpa iSyate sa tu na sambhavati, 'anupasarjanA' dityadhikArAt patizabdasyAtropasarjanatvAt / naca anupasarjanAt iti nAtra sambadhyate iti vAcyam, uttaratrAnuvRttaye ihApi tadanuvRtterAvazyakatvAdityata Aha- anupasarjanasyetyAdi / kiM tu tadantasyeti / sapUrvasyeti patyantasya zrutatvena tadvizeSaNatAyA eva nyAyyatvAt / avAntaravAkyArthabodhottarameva anupasarjanatva vizeSaNapravRttyA tatkAle sapUrvasya zrutatvena tenaiva sambandhe jAte sati pazcAt patizabde'pi punarvyApAre mAnAbhAvAditi bhAvaH / teneti / anupasarjanatvasya patyantavizeSaNatvenetyarthaH / yajJasaMyogagrahaNamanuvartya prAptavibhASA kuto na syAdityata Aha- vRSalapatnIti / pAti rakSatIti patiH vRSapatiH strI iti vigrahaH / apazUdrAdhikaraNe zUdrANAM yajJAdhikAranirAkaraNAdiha - yajJasaMyogAbhAvAdaprAptameva natvaM vibhASyata iti bhAvaH / AkSipati - pratheti / AkSepArambhadyotako'thazabdaH, praznadyotako vA / 'maGgalA For Private and Personal Use Only Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 375 cena / patnIva patnItyupacArAt / yadvA / AcArakkibantAtkartari kvip / asmizca pakSe, patniyo, pasniyaH itIyaviSaye vizeSaH / sapUrvasya kim / gavA patiH strii| (442) nityaM sapalyAdiSu 431 // 35 // pUrvavikalpApavAdaH / samAnasya sabhA. vo'pi nipAtyate / samAnaH patiryasyAH sA sapatnI / ekapatnI / viirptnii| (463) nantarArambhapraznakAtsnyeSvatho atha / ' ityamaraH / vyaste iti / vigrahavAkye ityrthH| tatazca sapUrvetvAbhAvAt na prakRtasUtreNa natvavikalpaH / yajJasaMyogAbhAvAcca na pUrva. sUtreNa / ato vRSalasya patnItyanupapatramityAkSepaH / iti cennaiti / ityAkSipasi cet tayukamityarthaH / patnIveti / yajJasaMyuktAyAM dvijabhAryAyAM yaH patnIzabdo vyutpAditaH tasmaiva zUdastriyAmapi ayazasaMyuktAyAM pANigrahaNAdidharmapuraskAreNa goNyA vRttyA prayogaH / yathA gamAyAmiti strIliGgasya tIre pryogH| uktaM ca bhASye-'tuSajakasya ptniityupmaanaatsiddhm| iti / yadveti / prauDhivAdamAtramidam , striyAmAcAravibanta. prakRtikakkibantazabdAH na santIti 'anupasarjanAt' ityatroktatvAt / sapUrvasyeti kimiti / prAtipadikavizeSaNatayA patizabdasya tadantalAbhe sati patizabdAntasya sapUrvatvAvyabhicArAt sapUrvasyeti kimarthamiti prshnH| gavAM patiH strIti / svAminI rakSitrI vetyarthaH / asamastatvAt gavAmityasya na pUrvAvayavatvamiti bhaavH| yadyapi 'yatra sabyAte pUrvo bhAgaH padaM tatra cet prAtipadikasajJA bhavati tarhi samAsasyaiva' iti niyamena gavAM patiH iti samudAyasya patyantatve'pi prAtipadikatvAbhAvAdevAtra natvavikalpo na bhvti| tathApi gavAM patirityatra patizabdasyaiva vyapadezivatvena tadantatayA natvavikalpaprAptau tannivRttyartha sapUrvasyeti vacanamiti bhAvaH / vastutastu 'vyapadezivadbhAvo'prAtipadikena' iti niSedhAdiha kevalapatizabdasya patizabdAnta. tvAbhAvAdeva natvavikalpanivRttisiddheH sapUrvasyeti spssttaarthmityaahuH| nityaM sapatnyAdiSu / vissysptmyessaa| sapatnyAdiviSaye tatsiddhayarthe nityaM natvamityarthaH / pUrvavikalpaiti / 'vibhASA sapUrvasya' iti vikalpasyApavAda ityarthaH / Ara. mbhasAmarthyAdeva nityatve siddhe nityagrahaNaM spaSTArtham / nanu samAnaH patiryasyAH sA sapatnIti vakSyati / tatra samAnazabdasya sabhAvo'nupapannaH, ataH sadRzaparyAyeNa sahazabdenaiva bahuvrIhirAzrayaNIyaH / evaM ca 'vopasarjanasya' iti vaikalpikaH sabhAva ityata Aha-samAnasyeti / iha gaNe samAna, eka, vIra, bhrAtR, putra iti samAnAdayaH ptthitaaH| ataH samAnazabdenaiva bhuvriihirucitH| tasya ca nipAtanAdeva nityaM sabhAva iti bhAvaH / samAnaH patiriti / atra samAnazabda ekaparyAyaH, patizabdastu vivAhanibandhana. bhartRzabdaparyAyaH / vIrapatnIti / vIsa patiryasyAHiti vigrahaH / sapatnyAditvAtratvam / For Private and Personal Use Only Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [strIpratyaya pUtakatArai ca 4 // 1 // 36 // asya striyAmai Adezo kIca / 'iyaM trisUtrI puMyoga eveSyate' (vA 2449) / pUtakatoH strI puutkrtaayii| 'yayA tu tavaH pUtAH syAtpUtakratureva sA' / (464) vRssaakpygnikusitkusidaanaamudaattH4|1 37 // eSAmudAtta ai AdezaH syAnDIca / vRSAkapeH strI vRSAkapAyo / 'haraviSNU vRSAkapI' ityamaraH / 'vRSAkapAyI zrIgauryoH' iti ca / bhanmAyo / kusitaayii-kukhidaayii| kusidazabdo hrasvamadhyo na tu diirghmdhyH| (45) manorau vA __ pUtakratorai ca / ai iti luptaprathamAkam / pUtakratuzabdAt striyAM DIpsyAt , prakRteraikAro'ntAdezazcetyarthaH / iyaM trisUtrIti / vArtikamidam / pUtakratorityAdisUtratrayaM puMyogAt striyAM vRttaavevetyrthH| pUtakratAyIti / pUtaH kratuH yena saH pUtakratuH, tasya strItyarthe DIpa , takArAdukArasya aikAraH, tasya AyAdeza iti bhaavH| puyoga itya. sya prayojanamAha-yayeti / vRSAkapyagni / ai cetyanuvartate / tadAha-eSAmiti / vRSAkapAyoti / DIpa , prakRterudAttaH aikAro'ntAdezaH, tasya AyAdezaH, tasya ekArasthAnikatvAt tadAkAro'pyudAtta: 'anudAttaM padamekavarjam' iti avaziSTAnAmacAmanudAtta. tvam / udAtta iti kim / 'laghAvante dvayozca bahvaSo guruH' iti vRSAkapizabdo madhyo. dAtta:-'nAhamindrANi rAraNa sakhyurvRSAkapeH' iti ythaa| ante ekasmin ladhau sati dvayorvA laghvoH satoH pUrvaH bahvackasya guruH udAttaH syAditi tadarthaH / tatazca SakArAdAkArasya udAttatve 'anudAttaM padamekavarjam' ityavaziSTAnAmacAmanudAttatva. miti sthitiH / tathA ca pakArAdikArasyAnudAttatvAt tatsthAne aikAraH anudAtta: syAt / tatazca tadAdezabhUtAyAdezAkArasyApyanudAttatvaM syAt / ato'nna udAttatva. vidhiH / agnAyIti / 'agnirpardhA' ityAdau agnizabdaH antodAttaH, tato DIp , prakRteraikAro'ntAdezaH, sa ca bhavannAntaryAdudAtta eva bhavati / atastadAdezAyAdezAkArasya udAttatvasiddharudAtta ityetadagnizabde anvayaM na labhate, prayojanAbhAvAt / kusitAyI kusidAyIti / kusitakuside avyutpannaprAtipadike devatAvizeSasya nAmadheye, phiTasvareNAntodAtte / tato DIpa aikArazcAntAdezaH, saca bhavannAntaryAdudAtta eveti kusitakusidazabdayorapi udAtta ityasya nAnvaya iti vRttyAdigrantheSu sthitam / ataevAha-kusidazabdo hasvamadhyo na tu dIrghamadhya iti / dIrghamadhyatve hi 'laghAvante' iti madhyodAttatayA ziSTasvareNa dakArAdakArasyAnudAttatayA tatsthAne aikArasyAnudAttatayA tatsthAne tatsthAne AyAkArasyAnudAttatvApattyA tannivRttyarthaM tatrA. pyudAttagrahaNasyAvazyakatvAdudAhRtavRttyAdigranthavirodhaH spaSTa eveti bhAvaH For Private and Personal Use Only Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] baalmnormaashitaa| 41138 // manuzabdasyaukArAdezaH syAdudAttaikArazca vaa| tAbhyAM sanniyogaziSTo DIca / manoH strI manAyI-manAvI-manuH / (885) varNAdanudAttAtopadhA. to naH 4 / 1136 // varNavAcI yo'nudAttAntastopadhastadantAdanupasarjanAtprAtipadikAdvA DIpsyAt takArasya nakArAdezazca / enI-etA rohiNI-rohitA / 'varNAnAM manorau vA / ai ceti, udAtta iti, DIbiti cAnuvartate / tadAha-manuzamdasyeti / udA. staikArazca veti / aukAra:, udAtta aikArazca vA syAdityarthaH / udAttaikAra iti samAsa: nirdezAdudAtta ityaukAreNa na sambadhyata iti sUcitam, etacca vRttipadamAryoH spa: Tam / cakArAt DIpa aikAraukArAbhyAM samuccIyate / tadAha-tAbhyAmiti / aikAraukArAbhyAM samuccayenaiva vihit ityarthaH / tatazca tadubhayAbhAvapakSe DIbapi neti labhya. te, 'sanniyogaziSTAnAM saha vA pravRttiH saha vA nivRttiH iti paribhASAvazAditi bhAvaH / iyaM tu paribhASA 'pUtakratora ca' iti sUtrabhASye sthitaa| manAyIti / 'yadai kiM ca manuravadat' ityAdau manuzabdaH 'nityAdinityam' ityAyudAttaH / 'dhAnye nit' ityato nidityanuvRttau 'zRsvRsnih' ityAdinA mneruprtyyvidheH| tatazca ziSTasvareNa nakArAdukAraH anudAttaH / tasya sthAne udAtta aikAraH, tasyAyAdezaH DIpa ceti bhAvaH / manAvIti / atraukAro'nudAtta eva / manuriti / aikArasya aukArasya cAbhAve tatsanniyogaziSTo DIbapi netyuktameva / varNAdanu / veti DIbiti cAnuvartate / anudAttAditi varNAdityasya vizeSaNam , tadantavidhiH / topadhAdityapi varNAdityatrAnveti, takAraH upadhA yasyeti vigrahaH / takArAdakAra uccAraNArthaH / varNAdityasya 'svaM rUpaM zabdasya' iti varNazabdAditi nArthaH, topadhatvAsambhavAt / ki tu varNavAcinaH zabdAdityartho vivkssitH| varNAdityetatprAtipadikAdityasya vizeSaNam , tdntvidhiH| ta iti SaSThI, takArasyetyarthaH / na ityatra nakArAdakAra uccAraNArthaH, nakAra ityrthH| tadAha-varNavAcItyA. dinaa| tadantAdanupasarjanAditi / anupasarjanAdityanuvRttIvarNAnte anveti, natu varNAdi. tyatreti bhAvaH / enI eteti / zvetetyarthaH / etazabdAt kI , takArasya nakArazca / DIbabhAve TAbeva / natvaM tu na bhavati, DIpA sNniyogshisstttvaat| etazabdaH zvetaparyAya iti kalpasUtravyAkhyAtAro dhUrtasvAmibhavasvAmirudradattaprabhRtayo yAjJikAH / rohiNI-rohiteti / rohitazabdo rktvrnnpryaayH| DIpi Natve rohiNIti / tadabhAve TAp / anudAttAntatvaM gamayitumAha--varNAnAmiti / tAntetyatra takArAdakAra uccAraNArthaH / ta, Na, ti, ni, t ityantAnAM AdirudAtta ityarthaH / etaH zoNaH, zitiH, pRzniH, pRSat iti krameNodAharaNAni / prakRte etazabde ekArasya, rohitazabde okA For Private and Personal Use Only Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 378 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya taNati nitAntAnAm' (phi 33) iti phiTsUtreNAyudAttaH / ' yeNyA zalalyA' iti gRhyasUtram | trINyetAnyasyA iti bahuvrIhiH / anudAttAt kim / zvetA / 'ghRtAdInAM va' (phi. 21) ityantodAtto'yam / ata ityeva / zitiH strI / 'pizaGgAdupasaGkhyAnam' ( vA 2455) / pizaGgI - pizaGgA / 'asitapalitayorna' ( vA 2453) / akSitA / palitA / 'chandasi vanameke ( vA 2454) asiknI / paliknI / avadAtazabdastu 1 rasma codAttatve 'anudAttaM padamekavarjam' iti ziSTasvareNa avaziSTAnAmanudAttatvAdasAnudAttatvamityarthaH / I nanu 'anupasarjanAt' ityanuvRttasya zrutavarNavizeSaNatvameva yuktam natu tadantavivilabhyavarNAntavizeSaNatvamityata Aha- tryeNyeti / zrINi etAni zvetAni avayavasaMsthAnAni yayA iti bahuvrIhau tryetazabdaH / tatra etazabdasya varNavAcinaH upasarjanatvAt GInatve na syAtAm / anupasarjanAdityasya varNAntavizeSaNatve tu tryetazabdasyAnupasarjanatvAnna doSa iti bhAvaH / zalalyeti / zalyakAkhyamRgavizeSasya aGgaruhA sUcI zalalIti yAjJikaprasiddhiH / gRhyamiti / gRhyante saMgRhyante aupAsanAgnisAsyakarmANyatreti vyutpattyA ApastambAzvalAyanAdipraNIta kalpasUtra vizeSa ucyate / tryeNyeti NatvamArSam / yajurvede tu 'tri eNyA zalalyA nivartayeta' iti paThitam / tatra zrINi etAni zvetAni yasyA iti vigrahaH / yaNabhAvo NatvaM ca ArSamiti vedabhASye bhaTTabhAskaraH / nanu 'varNAnAM taNati' iti zvetazabdasyAdyudAttatvAt ziSTasvareNAnudAsAntatvamevetyata Aha - ghRtAdInAmiti / zrata ityeveti / 'ajAdyataSTAp' ityasmAdata ityanuvartata evetyarthaH / zitiH strIti / 'zitI dhavalamecakau' ityamaraH / pizaGgIti / 'ghAvAnte' iti pizaGgazabdasya madhyodAttatayA ziSTasvareNAnudAsAntatve'pi topadhatvAbhAvAt aprApto GIbupasaGkhyAyate / 'anyato GIS iti vakSyamANaGISo'pavAdaH / svare vizeSaH / asiteti / vArtikametat / asitazabdasya kRSNavAcakatayA palitazabdasya zvetavAcakatayA ca 'varNAdanudAttAt' iti prApte GIbnatve niSidhyete / chandasi knameke iti / idamapi vArtikam / asitapalitayostakArasya DIpsanniyogena kanAdezam / anye AcAryA icchantItyarthaH / asiknoti / asitazabdAt GIp, takArasya knAdeze pararUpe 'yasyeti ca' ityakAralopaH / knU iti nakArAnta evAdeza ityanye / evaM paliknItyapi / 'palitaM jarasA zaukyam' ityamaraH / nanu 'avadAtaH sito gauraH' iti kozAdavadAtazabdasya varNavAcitvAt 'laghAvante' iti madhyodAtatayA anudAttAntatvAttopadhatvAcca 'varNAdanudAttAt iti GInnatve syAtAmityata bhAI - zravadAtazabdastviti / 'avadAtaH site pIte zuddhe' iti kozAt 'daip zodhane' For Private and Personal Use Only Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / na varNavAcI, kiMtu vizuddhavAcI / tena avadAtA ityeva / ( 467) zranyato GISU 4|1|40 // topadhabhinnAdvarNavAcino'nudAttAntAtprAtipadikAsstriyAM syAt / kalmASI / sAraGgI / 'laghAvante dvayozca bahvaSo guruH' (phi 42 ) iti madhyodAttAvetau / anudAttAntAt kim / kRSNA / kapilA / ( 468) bigaurAdibhyazva 4|1|41 // vidUbhyo gaurAdibhyazca GISsyAt / nartakI / gaurI / 'AmanaDuhaH striyAM vA' (vA 4378 ) / anaDuhI-anaDvAhI / pippalyA'dayazca' ( ga 47 ) | AkRtigaNo'yam / (466) sUryatiSyAgastyamatsyAnAM 1 376 For Private and Personal Use Only * ityasmAt tapratyaye avadAtazabdasya vyutpattezceti bhAvaH / etacca 'dhuMyogAdAkhyAyAm' iti sUtre bhASye spaSTam || 'avadAtaH sito gauraH' iti kozastu zuddhasvasAdharmyAt bodhyaH 1 1 anyato GIS / paJcamyAstasiH / varNAditi, anudAttAditi topadhAditi cAnuvartate / tatra kasmAdanyataH ityapekSAyAM topadhAditi pratiyogitvenAnveti - topadhApekSayA anyata iti / tadAha - topa bhinnAditi / kalmASIti / citravarNetyarthaH / 'citraM kirmIrakalmASazacalaitAzca karbure' ityamaraH / sAraGgIti / 'sAraGgaH zabale triSu' ityamaraH / 'phiSo'nta udAttaH' ityantodAttatvazaGkAM vyudasyati - laghAviti / etatsUtraM 'vRSAkapI' ti sUtravyAkhyAvasare vyAkhyAtam / kRSNA kapileti / phiTsvareNAntodAttAvimAviti bhAvaH / pigaurAdibhyazca / S it yeSAM te SitaH, gauraH AdiH yeSAM te gaurAdayaH, Sitazca gaurAda 1 1 ceti dvandvaH / nartakIti / 'nRtI gAtravikSepe' zilpini vun' 'SaH pratyayasya' iti cakAra it, 'halantyam' iti nakArazca it, 'yuvoranAkau' iti akAdezaH, laghUpadhaguNaH, raparatvam / nartakazabdAt chIS, TApo'pavAdaH, 'yasyeti ca' ityakAralopa iti bhAvaH / gaurIti / zvetetyarthaH / phiTsvareNa antodAttatvAt 'anyato GISa' ityaprApteriha vidhiriti bhAvaH / saMjJAzabdo vAyam / 'umA kAtyAyanI gaurI' ityamaraH / 'da'zavarSA bhaved gaurI' iti smRtiH / anuduhI - anuDvAhIti / anaDuhaH strItyarthaH / aat vahatIti yaugiko vA / gaurAdigaNe nipAtanAdeva GISi AmvikalpaH / evaM ca 'anuDuhaH striyAm Am veti vaktavyam' iti vArtikaM na kartavyamiti bhAvaH / pippalyAdayazceti / atra gaura, matsya, manuSya, zRGga, gavaya, haya, mukaya, gautama, DvAhI, anuduhI, taruNa, taluna zvan iti paThitvA 'pippalyAdayazca' ityuktvA pippalI, harItakI, kozAtakI, pRthivI, mAtAmahI ityAdi paThitam / tatra pippalIzabdasya jAtivAcitve'pi niyatastrIliGgatvAt GISo'prApteriha pAThaH / zvan zabdasya tu 'RnnebhyaH' iti DIpi prApte GISartha iha pAThaH / svare vizeSaH / zrAkRtigaNo'yamiti / gau ana 1 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 380 siddhAntakaumudI [strIpratyaya - ya upadhAyAH 64 / 146 // aGgasyopadhAyAH yasya lopaH syAtsa cedyaH sUryAdyavayavaH / 'matsyasya yAm' (vA 4198) / sUryAgastyayozche ca yo ca' (vA 4199) / tiSyapuSyayornakSatrANi yalopa iti vAcyam' (vA 4200) / matsI / 'mAtari Sicca' (vA 2710) iti SittvAdeva siddhe gaurAdiSu mAtAmahIzabdapAThA. danityaH pitA kI / daMSTrA / (500) jAnapadakuNDagoNasthalabhAjanAga. kaalniilkushkaamukkbraavRttymtraavpnaakRtrimaashraannaasthaulyvrnnaanaacchaadnaayovikaarmaithunecchaakeshveshessu4|1|42|| ebhya ekAdazabhyaH prAti. rAdirityarthaH / 'pippalyAderavAntaragaNatve prayojanaM cintyam / __ matsyazabdAt gaurAditvAt DIpi vizeSa darzayitumAha-sUryatiSyAgastya / he lopo'kadra vAH' ityato lopa ityanuvartate / ya iti SaSThI aGgasyetyadhikRtamavayavaSaSTyantam , tacca upadhAyAmanveti / aGgasya upadhAbhUto yo yakAraH tasya lopaH syAditi labhyate / sUryatiSyAgastyamatsyAnAmityapyavayavaSaSTayantaM yakAre'nveti, na tvaGgavizeSaNam / tadAha -aGgasyetyAdinA / matsyasya DyAmiti / teneha na, matsyasyedaM mAtsyam / / sUryAgastyayozche ca GayAM ceti sUrIyaH / sUrI / agastIyaH / agastI / neha, sauryam / Agastyam / tiSyeti / 'nakSatreNa yuktaH kAla:', 'sandhivelAyatunakSatre'bhyo'Na' iti ca vihite nakSatrasambandhini aNi parataH tiSyapuSyayoryalopa ityrthH| tatra tiSyasya yalopo niyamyate / puSyasya tvaprApto vidhIyate / tiSyeNa yuktaH pUrNamAsaH, tiSye bhavo vA taiSaH / evaM poSaH / neha-tiSyasya puSyasya vA'yaM taiSyaH, / paussyH| matsIti / masyazabdAt gArAdiGISi yalopaH, 'yasyeti ca' itykaarlopH| manu 'pitRvyamAtu. lamAtAmahapitAmahAH' iti sUtre mAtuH pitA pituH piteti vigrahe mAtRpitabhyAM DAmahaci Tilope mAtAmahapitAmahazabdau nipaatitau| tatra mAturmAtA piturmAteti vigrahe DAmahacaH pitvaM vihitam-'mAtari Sicca' iti / tatazca SittvavidhAnAdeva DIsiddheH gaurAdiSu mAtAmahIzabdapATho na kartavyaH / naca 'mAtari Sicca' iti na kriyatAmiti vAcyam , pitAmahItyatra DISartha tasyAvazyakatvAdityata Aha-mAtarIti / daM Treti / daMzeH 'dAmnIzasa' iti karaNe STran / atra Sittve satyapi na chISiti bhAvaH / sUryAdInAmaGgAnAmupadhAbhUtasya yakArasya lopa iti tu na vyAkhyAtam / tathA sati saurI balAketi na sidhyet / sUryeNaikadik ityarthe 'tenaikadik' ityaNi tadantAt hIpi aNantamaGgam , natu sUryazabda iti tadasiddhiH / vacanaM tu sUrI kuntItyatra caritArthamityanyatra vistrH|| jAnapada / jAnapadetyAdi kabarAdityantamekaM padam / samAhAradvandvAt pazcamI / For Private and Personal Use Only Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 381 padikebhyaH kramAvRttyAdiSvartheSu DoSsyAt / jAnapadI vRttizcet , anyA tu jAnapadI / utsAditvAdaantatvena 'TiDDha--' (sU 470) iti ddiipyaayudaattH| ku. NDI amatraM cet , kuNDAnyA / 'kuDi dAhe' / 'gurozca halaH' (sU 3280) ityapra. tyyH| yastu 'amRte jArajaH kuNDaH' iti manuSya jAtivacanastato jAtilakSaNo chIS bhavatyeva / amatre hi strIviSayatvAdaprApto nISa vidhIyate, na tu niymyte| goNI AvapanaM cet , gonnaanyaa| sthalI akRtrimA cet , sthlaa'nyaa| bhAjI zrANA cet , mAjAnyA / nAgI sthUlA cet , naagaa'nyaa| gajavAcI nAgazabdaH jAnapadIti / janapade bhavetyarthaH / vRttizcediti / jIvikA gamyA cedityrthH| nanu utsAditvAdani DIpaka siddhe kI vidhiya'rtha ityata Aha-utsAditvAditi / 'anudAttau suppitau' iti DIpyAgudAttatvam / DISi tu pratyayasvareNAntodAttatvamiti bheda ityarthaH / kuNDIti / 'piTharaM sthAlyukhA kuNDam' ityamaraH / 'pAtrA'matre ca bhAjanam' iti ca / kuNDazabdasya strItvamapi DIvidhisAmarthyAt / 'piThare tu na nA kuNDam' iti vizvaH / kuNDA'nyeti / dhniiyetyrthH| tadeva vizadayati-kuDi dAhe iti / gurozceti / gurumato halantAddhAtoH apratyayaH syAt bhAvakarmaNoH striyAmiti tada. rthaH / nanu 'amRte jArajaH kuNDo mRte bhartari golakaH / ' iti manuSyajAtivizeSavAcI kuNDazabdo'pi pratyudAharaNaM kiM na syAdityata Aha-yasviti / jAtilakSaNa iti / 'jAterastrIviSayAt' iti jAtinimittaka ityarthaH / nanu amatre'pi vAcye kuNDaza. bdAt jAtilakSaNaDoSi siddhe tadvacanaM vyartham / naca amatra eva lISiti niyamArtha taditi vAcyam , evaM sati manuSyajAtivizeSavAcitve DISo'nutpatterityata Ahaamatre hi strIviSayatvAditi / 'jAterastrIviSayAt' ityanityastrIliGgAt GISa vihi. taH / amatre kuNDazabdo nityastrIliGgaH, 'padAntaraM vinA striyAM vartamAnatvaM nityastrItvam' iti svIkArAt / 'kuNDI kamaNDalau jArAt patipatnIsute pumAn / ' iti medinIkozAcca / tathAca kuNDazabdAt jAtilakSaNaGISaprApta eva vidhIyate, natu niyamyate / ato manuSyajAtivAcitve'pi DoSa nirvAdha iti bhaavH|| ___ AvapanaM cediti / opyte|nikssipyte asminnityarthe ApUrvAdvapeyuT / goNA'. nyeti / kasyAzcididaM nAma / akRtrimA cediti| idAnIntanapuruSapariSkRtA bhUmiH kR. trimA, tadbhinnetyarthaH / sthalA'nyeti / kRtrimetyrthH| 'sthalayodakaM parigRhNanti' iti yajuveMde / bhAjIti / bhajyate sevyate iti karmaNi ghny| 'ghajajabantAH puMsi' iti tu prAyikam / zrANA cediti / 'yavAgUruSNikA zrANA' ityamaraH / bhAjA'nyeti / azrANetyarthaH / 'zrA pAke' ktaH / 'saMyogAderAto dhAtoryaNvataH' iti niSThAnatvam , NatvaM ca, For Private and Personal Use Only Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 32 siddhAntakaumudI [strIpratyaya sthaulya guNayogAdanyatra pratyukta udaahrnnm| savAcI tu dairdhyaguNayogAdanyatra prayuktaH pratyudAharaNam / kAlI varNazcet , kAlAnyA / nIlI anAcchAdanaM cet , nIlAnyA, nolyA rakA zATItyarthaH / 'nIlyA anvaktavyaH' (vA 2680) ityan / anAcchAdane'pi na sarvatra, kiM tu 'nolAdoSadhau' (vA 2456 ) / nolI / 'prANini ca' (vA 2458 ) / nIlI gauH / 'saMjJAyAM vA' (vA 2455) / niilii-niilaa| kuzI ayo. vikArazcet , kuzA'nyA / kAmukI maithunecch| cet , kAmukA'nyA / kavarI kezAnA sanivezazcet , kabarA'nyA / citretyrthH| (501) zoNAtprAcAm 4 / 1143 // pakvetyarthaH / nAgazabdasya sthaulye kApyaprasiddherAha-gajavAcIti / varNazcediti / varNaH pravRttinimittaM cedityrthH| varNaviziSTA cediti yAvat / anyathA kAlazabdasya 'guNe zuklAdayaH puMsi' iti puMstvApAtAt / sUtre varNA iti cchedaH / arzaAdyajantAhAe / kAlA'nyeti / kroryayuktetyarthaH / saMjJAzabdo vaa| anAcchAdanaM cediti / vastrabhinna gavAdikamityarthaH / nIlA'nyeti / nanvatrAcchAdanasya vizeSyatve strItvAnupapattiH / paTI. tyasya vizeSyatve'pi nIlavarNavatI paTItyarthe GISaH aprasaktireva, nIlAdoSadhau, prANi. ni ca' iti niyamasya vakSyamANatvAdityata Aha-nIlyA rakteti / nIlyA oSadhyA rAgavizeSa prAptetyarthaH / nanu kathamayamartho labhyata ityata Aha-nIlyA aniti / 'tena raktaM rAgAt' ityatra idaM vArtikam / nIlIzabdAdanpratyaye sati 'yasyeti ca' iti lope nIlazabdA, tasya nIlIraktavAcakasya vizeSaNAMze oSadhivAcakatvasattvAt 'nIlA. doSadhau prANini ca iti niyame satyapi GISaH prAptestanivRttyarthamanAcchAdanagrahaNa. mitibhAvaH / nanu nIlA kuNDItyatrApianAcchAdanatvAt GIS syAdityAzaDya AhaanAcchAdane'pIti / 'nIlAdoSadhau, prANini ca' iti vArtikametat / nIlAt anA. cchAdane'pi bhavan GIS oSadhau prANini caiva syAt , na tvanyatretyarthaH / evaJca nIlA kuNDItyAdau na DISiti bhAvaH / 'saMjJAyAM vA' ityapi vArtikam / saMjJAyAmuktaviSaye tadanyatrApi GIS vA syAdityarthaH / ayovikArazcediti / phAlA iti prasiddhaH / kuzA'. nyeti / chandogasUtre 'prastotA tu kuzAH kArayedyajJiyasya vRkSasya khadirasya dIrghasatrebveke prAdezamAtrIH kuzapRSThAtsvaktassamAmajjate' iti prasiddhA / kAmukIti / kAmayituM zIlamasyA iti vigrahe 'laSapata' ityAdinA kamerukan / maithunecchAvatI cedityarthaH / aAidyajantAhAp / kAmukA'nyeti / dhanAdIcchAvatItyarthaH / zoNAt prAcAm / 'rohito lohito raktaH zoNaH kokanadacchaviH / ityamaraH / 'varNAnAM tnntinitaantaanaam| iti zoNazabdaH AdhudAttaH anudaattaantH| 'anyato GIS iti nityaM DISi prApte viklpaarthmidm| For Private and Personal Use Only Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 3-3 - - zoNI-zoNA / (502) vAto guNavacanAt 4 // 1 // 44 // udantAdguNavAcino vA chIp syAt / mRdvI-mRduH / utaH kim / zuciH / guNa iti kim / AkhuH / voto guNavacanAt / prAtipadikAdityanuvRttam / vA ut iti cchedaH / utA guNavacanasya prAtipadikasya vizeSaNAt tadantavidhiH / tdaah-udntaaditi| vA DIbiti / bISiti nAtrAnuvartate / 'guNavacanAt DIbAyudAttArthaH' iti vArtikAditi bhAvaH / mRdvIti / mRduzabdAt DIpi yaN / atra 'sattve nivizate'paiti pRthagjAtiSu dRzyate / AdheyazcAkriyAjazca so'sattvaprakRtirguNaH // ' iti bhASye guNalakSaNamuktam / sattvaM dravyAMsamavAyikAraNaM tatraiva nivizate sama. vaiti yaH sa guNa ityanvayaH / dravyamAnasamaveta iti yAvat / mAtrapadAt sattAjAtiyaM. vacchidyate, tasyAH dravyaguNakriyAvRttitvAt / atha dravyatve ativyAptivAraNAya Aha-apaitIti / ktipydrvyebhyo'pgcchtiityrthH| dravyatvasya sarvadravyavRttitvAnAtivyAptiriti bhAvaH / evamapi gotve ativyAptivAraNAya Aha-pRthagjAtiSu dRzyate iti / pRthak bhinnAH jAtayaH yeSAM te pRthagjAtayaH / bhinnajAtIyavyavRttiriti yAvat / gotvasya gojAtIyeSveva sattvAt bhinnajAtIyeSu azvAdiSvasattvAnAtivyAsiriti bhAvaH / evamapi kriyAyAmativyAptivAraNAya Aha-AdheyazcAkriyAjAce. ti / AdhIyate utpAdyate ityAdheyaH utpAdyaH akriyAjaH anutpAdyaH / utpAdyatvAnuH tyAdhatvAbhyAM dvividha iti yAvat / guNo nityAnityabhedena dvividho bhavati / nitya. gatAnAM guNAnAM nityatvAt , anityagatAnAmanityatvAt / kriyAyAstu sarvasyA a. pyutpAdyatvAnAtivyAptiriti bhAvaH / evamapi dravye ativyAptiH, tasya avayavadravyasamavetatvAt asamavAyikAraNasaMyoganAze tato'pAyAt vijAtIyapArthivAdyavayaveSu sattvAt , nityAnityabhedasattvAcca / ata Aha-asattvaprakRtiriti / adravyasvabhAva ityarthaH / dravyabhinna iti yAvat / atra mAtrapadena sattAjAteH, apaitItyanena dravyatvasya, pRthagjAtiSu dRzyate ityanena gotvAdijAtezca nirAsAt tadbhinnatvamiti labdham / 'AdheyazcAkriyAjazca' ityanena kriyAnirAsAt kriyAbhinnatvaM labdham / asattvaprakRtiH ityanena dravyasya nirAsAt dravyabhinnatvaM labdham / tathAca jAtibhinnatve sati kriyA. bhinnatve sati dravyabhinnatve sati samavetatvaM guNalakSaNaM niSkRSTaM gheditavyam / samaveta. vaabhaavaadbhaavniraasH| atra 'nityadravyavRttayo vizeSAstvanantA' eva iti tArkikAbhimatavizeSapadArthAGgIkAre tabhinnatvamapi nivezyam / 'AkaDArAdekA saMjJA' iti satrabhASye tu 'samAsakRdantataddhitAntAvyayasarvanAmajAtisaMkhyAsaMjJAzabdavyatiriktamarthavacchabdarUpaM guNavacanasaMjJaM bhavati' ityuktam / tadidaM prakRtasUtrabhASyasthalakSaNasyA. For Private and Personal Use Only Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - 'kharusaMyogopadhAnna' (vA 2460) / 'kharuH, pativarA kanyA' / pANDuH / (503) bahvAdibhyazca 4145ebhyo vA DIsyAt / bahvI-bahuH / 'kRdikArAdaktinaH' (ga 50) / raatriH-raatrii| 'sarvato'ktinAdityeke (ga 51) zakaTi:-zakaTI / aktinnarthAt kim / ajananiH / kinnantatvAdaprApte vidhyartha syoktasya prapaJcanapara veditavyam / parantu AkaDArasUtrabhASye saMkhyAzabdabhinnatvamapyu. pAttam / tadapyuktalakSaNe nivezyam / na caivamapi mRdupaTavAdizabdAnAM guNaviziSTadavyavAcitvAt guNavacanatvAbhAva iti vAcyam / guNavacanetyanvarthasaMjJayA guNopasarjanadra. vyavAcitvasyaiva vivkssittvaat| evaJca rUpazabdasya na guNavacanatA, tasya prAdhAnyena rUpavAcitayA rUpavati prayogAbhAvAt / rUpAdizabdasyApi guNavacanazabdena grahaNe 'gu. Navacanebhyo matupo lugiSTaH, ityatrApi rUpAdizabdAnAM grahaNApattau rUpo ghaTaH ityAdi. prayogApatteH / prapaJcitaM caitadaruNAdhikaraNe'smAbhiradhvarabhImAMsAkutUhalavRttau / - zuciriti / zukletyarthaH / 'shuklshubhrshucishvetvishdshyetpaannddraaH|' ityamaraH / naca zucidhAtoH 'igupadhAt kit' ityauNAdike ipratyaye utpannasya zucizabdasya A. kaDArasUtre bhASye kRdantasya guNavacanatvaparyudAsAdevAtra GIS na bhaviSyatIti vAcyam , uNAdInAm avyutpattipakSAzrayaNAt / pAkhuriti / mUSiketyarthaH / Akhostu jAtivi. ziSTavyavacanatvAduktaguNavacanatvAbhAvAnna GIe / 'kharusaMyogopadhAnna' iti vArtikam / kharuzca saMyogopadhazceti smaahaardvndvH| kharuzabdAt saMyogopadhAcca 'voto guNavaca. nAt' iti DIpa netyarthaH / kharuzabdamaprasiddhRtvAt vyAvaSTe / pativarA kanyeti / pati. lAmotkaNThAvatItyarthaH / autkaNThyalakSaNaguNopasarjanadravyavAcitayA guNavAcitvAt prAptiH / pANDuriti / zvetetyarthaH / saMyogopadhatvAt na chIp / bahvAdibhyazca / guNavacana. tvAdeva siddhe bahugrahaNaM vyarthameveti prAJcaH / vastutastu anupadodAhRtAkaDArasUtrabhASya. rItyA saGkhyAzabdAnAM guNavacanatvAbhAvAt aprAptasya GISo vidhAnArtha bhugrhnnmityaahuH| bahvI bhuriti| vaipulyavAcI bhushbdo'ym| tritvAdisamaniyatasaGkhyAvizeSa. vAcitve tu ekavacanAnupapatteH / vaipulyavAcitve'pi 'bahugaNavatuDati saGkhyA' iti sa. khyAzabdatvAt na guNavacanatvamiti na vaiyarthya miti bhAvaH / 'kRdikArAdaktinaH' iti bahnAdyantargaNasUtram / kRto ya ikArastadantAt prAtipadikAt khIS vA syAt , na tu ktinantAdityarthaH / rAtriH gatIti / 'rAzadibhyAM tripa' iti raadhaatoronnaadikstrim| guNavacanatvAbhAvAt udantatvAbhAvAccAprApte vacanam / 'sarvato'ktinnAdityeke' / ityapi bahvAdhantargaNasUtrameva / kRdikArAntAdakRdikArAntAdapi nISa vA syAt , natu 'kinnarthakapratyayAntAdityarthaH / zakaTiH shkttiiti| zakaTizabdasya avyutpannaprAtipadika. svAt kRdantatvAbhAvAt sarvata iti vacanam / avyutpatipakSe rAtrizabdo'pyudAharaNaM For Private and Personal Use Only Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / paddhatizabdo gaNe paThyate / himakASihatiSu ca' (sU 192 ) iti padbhAvaH / paddhati:paddhatI / (504) puMyogAdAkhyAyAm 4|1|48 // yA pumAkhyA puMyogAttriyAM vartate tato GIS syAt / gopasya strI gopI / ' pAlakAntAna' ( vA 2461 ) 385 bodhyam / jananiriti / 'striyAM ktina' ityadhikAre 'Akroze naJyaniH' iti naji upapade janeranipratyayaH, aktina ityuktau atra niSedho na syAt / ataH aktinnarthAdityuktiriti bhAvaH / nanu hanadhAtoH striyAM karmaNi tini 'anudAttopadeza' ityAdinA nalope hatizabdaH, tasya ktinnantatvAt kathaM paddhatizabdAt GoSityata Aha- ktinnantatvAditi / gaNe iti / bahvAdigaNa ityarthaH / nanu pAdAbhyAM hatiriti vigrahe 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti tRtIyAsamAse subluki pAda iti iti sthite kathaM padAdeza:, 'pAda: pat' ityatra kRtasamAsAntalopasyaiva pAdazabdasya grahaNAt bhatvAbhAvAcca / pAdasya padAjyAtigopahateSu' ityapi na sambhavati, tasya AjyAdi. veva pareSu pravRtterityata Aha- himakASIti / himAdiSu pareSu pAdazabdasya padAdezaH syAditi tadarthaH / puMyogAt / puMyogAditi hetau paJcamo / AkhyAyAmiti paJcamyAH saptamyAdezaH, 'supAM sthAne supo bhavantIti vaktavyam' ityukteH / mAkhyetyanena vAcakaH zabdo vivakSitaH, kasya vAcakaH ityapekSAyAM puMyogAdityupasthitatvAt puMsa iti labhyate / tathA ca AkhyAyAmityanena puMsi prasiddhAt zabdAditi labhyate / puMyogAditi striyAmityatrAnveti / tathAca puMyogamAzritya lakSaNayA striyAM vartamAnAditi labhyate / tadAhayA pumAkhyetyAdinA / GoSiti / 'anyato GIS' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / 'voto guNavacanAt' iti pUrvasUtre tu 'guNavacanAt GIbAdyudAttArthaH" iti vArtikAt GIp labdha iti na tatrAsyAnuvRttiH / gopasya strIti / gAH pAtIti gopaH 'Ato'nupasarge kaH' / tajjAyAyAM tu gorakSaNAbhAve'pi tadbhAryAtvAt tadvayapadezaH / tatazca puMyogamAzritya lakSaNayA striyAM vartamAnatvAt GISi 'yasyeti ca' ityakAralopa iti bhAvaH / hareH strI, zambhoH strI ityAdau na GIS strIpratyayavidhiprakaraNe ata ityanuvRtteH / yA tu svayameva gAH pAti, natu gopasya strI, sA tu gopA, tatra gopazabdasya svata eva striyAM vRttyA puMyogAdavRtteH / naca gopasya mAtA zvazrUH mAtulAnI vA gopIti sthAditi vAcyam, 'akurvatI pApaM bhartRkRtAn vadhabandhAdIn yathA labhate evaM tacchandamapi iti bhASyasvArasyena jAyApatyAtmakasyaiva puMyogasya vivakSitatvAt / duhitari kekayI devakI ityAdayastu | gaurAdau pAThyA iti zabdenduzekhare sthitam / AkhyAgrahaNaM kimprasUtA / ayaM hi zabdo jAtaprasavAmAha / sa ca prasavaH puMyoganimittakaH, tannimittA svAsya striyAM vRttiH, na tvayaM puMsi prasiddhaH, ato na GIS / * 25 bA0 For Private and Personal Use Only Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 386 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya gopAlikA / azvapAlikA | 'sUryAddevatAyAM cAbvAcyaH' ( vA 2471) / sUryasya strI devatA sUryA / devatAyAm kim / sUrI kuntI / mAnuSIyam / ( 505 ) indravaruNabhavazarva rudramRDa hamAraNyayavayavanamAtulAcAryANAmAnukU | 4|1|46 // eSAmAnugAgamaH syAnGISva / indrAdInAM SaNNAM mAtulA cAryayozca puMyoga eveSyate / atra 'gopAlakAdInAM pratiSedhaH' iti vArtikam / atra Adipadena azvapAlikesyAdayaH pAlakAntA evaM gRhyante, bhASye teSAmevodAharaNAt / tadAha - pAlakAntAnaiti / puMyogalakSaNaGISiti zeSaH / gopAliketi / gopAlakasya strItyarthaH / nanu pAlayatIti pAlakaH kartari Nvul, 'yuvoranAkau' ityakAdezaH / 'NeraniTi ' iti NilopaH / rai pAlaka iti vigrahe SaSThIsamAse supo luki gopAlakazabdaH / tatra kiM zeSe SaSThI, uta 'kartRkarmaNoH kRti' iti karmaNi SaSThI / na tAvadAdyaH pratyayalakSaNamAzritya TApaH samAsAvayavAt pAlakazabdAt utpannapaH paratvena asupa iti niSedhAt 'pratyayasthAt iti ittvAnupapatteH / nacAstu karmaNi SaSThIti dvitIyaH pakSaH / ' gatikArakopapadAnAM kRdbhiH saha samAsavacanaM prAksubutpatteH' iti vacanena subutpatteH prAgeva pAlakazabdena prAtipadikena gavAmiti SaSThyAH samAse sati samAsAt utpannasya TApaH supaH paratvAbhAvena ittvasya nirbAdhatvAditi vAcyam, 'tRjakAbhyAM kartari' iti kArakaSaSThyAH samAsaniSedhAditi cet, maivam - gAH pAlayatIti gopAlaH / karmaNyaN / upapadasamAsaH / gopAla eva gopAlakaH, svArthikaH kaH / taddhitAvayavattvAt subluk / gopAlakasya strI gopAliketi vyutpattyAzrayaNAt / nAtra TApU supaH paraH, kena vyavadhAnAt / astu vA zeSaSaSTyA samAsaH / evamapi na TAp supaH paraH, zeSatvavivakSAyAmapi vastutaH kArakatayA subutpatteH prAgeva zeSaSaSTyA samAsapravRtteH / ata eva prakRtasUtre 'upapadamati' iti sUtre ca bhASye kumbhakArapade subutpatteH prAgeva kumbhasyeti zeSaSaSTyA samAsa upanyastaH saGgacchata iti zabdenduzekhare prapaJcitam / sUryAdevatAyAmiti / devatAbhUtAyAM striyAM puMyogAdvarttamAnAt sUryazabdAt cApa vaktavya ityarthaH / 'puMyogAt' iti GISo'pavAdaH / capAvitau / sUryeti / cApi savarNadIrghaH / devatAyAM kimiti / sUryastriyAM devatAtvAvyabhicArAt praznaH | sUrI kuntIti / GISi 'sUrya tiSya' iti / yakAralopaH, 'yasyeti ca' ityakAralopaH / mAnuSIyamiti / iyaM kuntI mAnuSI, na tu devatetyarthaH / etacca mahAbhAratAdau spaSTam / naca 'sUryAddevatAyAM na ityeyocyatAm, GISi niSiddhe TApaiva sUryeti siddheriti vAcyam, TApi hi sati pizvAdanudAsatvam 'anudAttau suppittau ityukteH / cApi tu 'citaH' ityantodAtta. tvamiti bhedaH / 1 indravaruNa / zrAnugAgama iti / kittvAdAgamaliGgAditi bhAvaH / GIS ceti / 'anyato 1 For Private and Personal Use Only Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 37 tatra kISi siddha AnugAgamamAtra vidhIyate / itareSAM caturNAmubhayam / indrANI / himAraNyayomahatve (vA 2472) / mahaddhimaM himaanii| mahadaraNyam araNyAnI / 'yavAdoSe (vaa2473)| duSTo yavo yvaanii| 'yavanAllipyAm' (2474) / yava. nAnA lipiryvnaanii| mAtulopAdhyAyayorAnugvA / mAtulAnI-mAtulI / upAdhyAyAnI upAdhyAyo / 'yA tu svayamevANyApikA tatra vA SvAcyaH / upaadhyaayiiupaadhyaayaa| 'AcAryAdaNatvaM ca' (vA 2477 ) / AcAryasya strI AcA hI' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / puMyoga eveSyate iti / puMyogAdityanuvRttaH, teSAM strItve puMyogaM vinA apravRttezceti bhAvaH / nanvevaM yogAdityeva sidhe lIvidhirvyartha ityata Aha -tatreti / taba indrAdiSu SaTsu mAtulAcAryayozca puMyogAdityeka Dopi siddha tatsanniyogena AnugAgamamAnaM vidhIyata ityrthH| itareSAmiti / himA. raNyayavayavanAnAM tu Anuka kI cetyubhayaM vidhIyate, tatra puMyogasyAsambhavAditi bhAvaH / indrANIti / bhAnuki kakAra it , ukAra uccAraNArthaH, kittvAdantAvayavaH, savarNadIrghaH, Natvamiti bhaavH| varuNAnI, bhavAnI, zarvANI, rudrANI, mRDAnI ityudAharaNAni. sugamatvAdupekSitAni / dIrghoccAraNaM vinA anugvidhau tu pararUpApatti, akAroccAraNasya allopanivRttyA caritArthatvAt / nugvidhau tu allopApattiri. syanyatra vistaraH / himAraNyormahatve / iti vArtikam / mahattvaviziSTe hime araNye ca vrtmaanyoraanuddiipaavityrthH| mahaddhimaM himAnIti / mahattvayoge strItvamata eka jJeyam / araNyAnIti / mahadaraNyamityarthaH / yavAdoSe / iti vArtikam / AnuDDISAviti zeSaH / duSTayave vRttaustrItvamata eva jJeyam / yavanAllipyAm / ityapi vaatikm| lipirakSaravinyAsaH / tatra lakSaNayA vRttau AnuGakoSAvityarthaH / mAtulopAdhyAyayorAnugveti / idamapi vAtikam / atra puMyogAditi sambadhyate, himAdiSvivAna asambhavAbhAvAt / atra Anugeva tu vikalapyate, AnugabhAve'pi pakSe DISu bhavatyeva / mAtulAnnityaM prApte upAdhyAyAdaprApte vibhASeyam / mAtulAnI mAtuloti / mAtulasya strI. tyarthaH / upAdhyAyAnI upAdhyAyIti / upAdhyAyasya strItyarthaH / yA tu svayameveti / idaM tu vArtikaM tRtIyasya tRtiiye| isa' iti sUtre paThitam / yA svayamevAdhyApayati na tUpA. dhyAyasya strI, tatra puMyogAbhAve'pi kevalaDIvikalpo vAcya ityarthaH / 'yugAntare brahmavAdinyaH striyaH snti| tadviSayamidam , 'purA yugeSu nArINAM maujIbandhanamiSyate / adhyApanaM ca vedAnAM sAvitrIvacanaM tathA // ' - iti smaraNAt / AcAryAdaNasvaM ca / ityapi vArtikam / cakAraH AnuG For Private and Personal Use Only Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 355 siddhAntakaumudI [strIpratyaya ryAnI / puMyoga ityeva / AcAryA, svayaM vyAkhyAtrI / 'aryakSastriyAbhyAM vA svArtha (vA 2478) / aryANI -aryA / svAminI vaizyA vetyarthaH / kSastriyANI-zastriyA / yoge tu, bhayo / ksstriyii| kathaM 'brahmANI' iti / brahmANamAnayati jIvayatIti 'karmaNyaNa' ( sU 2913) / (506) kotAtkaraNapUrvAt 4150 // DoSoH samuccayArthaH / AcAryAnIti / AcAryasya strItyarthaH / 'aT kupvAi' iti 'NatvaM na bhavati / 'upanIya tuyaH ziSyaM vedmdhyaapyedvijH|| sakalpaM sarahasyaM ca tamAcArya pracakSate // " 'ekadezamupAdhyAyaH' iti smRtiH| puMyoga ityeveti| puMyogagrahaNamanuvartata eve. tyarthaH / tatprayojanamAha-prAcAryeti / atra puMyogAbhAvaM vizadayati-sAyaM vyAkhyAtrIti / dhrmopdessttriityrthH| 'yasmAddharmAnAcinoti saAcAryaH iti smaraNAditi bhaavH| arykssstriyaabhyaaNdhaa| iti vArtikam / AnuDhISAviti shessH| svArtha iti vyaakhyaanlbhym| tena puyogniraasH| ata eva bhASye 'aryANI aryA' ityevoktam / puMyoga eva pravRttau tu upAdhyAtrItivat aryAti GISamevodAharet / aryazabdaM vyAcaSTe--svAminI vaizyA vetyartha iti / 'aryaH svAmivaizyayoH' iti nipAtanAditi bhaavH| kSattriyANI, kSatriyeti / kSatriyAt kSatriyAyAM bhaaryaayaamutpnnetyrthH| 'savaNebhyaH savarNAlu jAyante hi sajAtayaH / ityupakramya 'vinnAsveSa vidhiH smRtaH iti smrnnaat| vinnAsvi. tyasya uDhAsvityarthaH / puyoge tu ayoM kSatriyIti / aryasya strI arthI, kSatriyasya strI kSatriyI, vaizyA zUdrA vetyarthaH / kathamiti / 'indravaruNa' ityAdisUtre brahmanza. bdasya agrahaNAt brahmaNaH strItyarthe brahmANItyAnulchISau kathamiti praznaH, uttaramAhabrahmANamiti / AnayatItyasya vyAkhyAnaM jIvayatIti / 'ana prANane' prANanaM jIvanam / asmAddhAtoheMtumaNNici upadhAvRddhau tipi zapi guNAyAdezo AnayatIti rUpam / bhartRjIvanasya jAyAsaumaGgalyAyattatvAt tatazca brahmANamAnayatIti vigrahe ani iti NyantAt 'karmaNyaNa' ityaNi 'NeraniTi' iti Nilope Anazabdena brahmANamityasya upapadasamAse subluki nalope savarNadIce brahmAnazabdAt 'TiDDhANam' iti chIpi 'yasyeti ca' ityakAralope 'pUrvapadAt saMjJAyAm' iti gatve brahmANIti rUpamiti bhAvaH / 'ekAjuttarapade' iti tu na, aNi sati prAtipadikasya dvayakatvAt lupte' pyaNi lopasya sthaanivttvaat| 'pUrvatrAsiddhIye na sthAnivat' iti tu na, 'tasya doSaH' ityukteH / krItAtkaraNapUrvAt / prAtipadikAdityanuvRttam ata ityanuvRttena krItAdityanena ca For Private and Personal Use Only Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] bAlamanoramAsahitA / 34 kItAntAdadantaskaraNAdeH striyAM kI'syAt / vastrakrItI / kvacinna / dhnkiitaa| (507) ktAdalpAkhyAyAm 4151 // karaNAdeH ktAntAdadantAstriyAM DI. syAdapatve dyotye / abhraliptI dyauH| alpAkhyAyAm / kim / candanaliptA anggnaa| (508) bahuvrIhazcAntodAttAt 4152 // bahuvrIheH kAntAdantodAttAdadantAstriyAM lISsyAt / 'jAtipUrvAditi vaktavyam' (vA 2484 ) / tena 'bahuna vizeSyate, tadantavidhiH / tadAha-krItAntAdityAdinA / karaNamAdiryasyeti vigrahaH / prAtipadikazabdo vizeSyam , tena karaNAderiti puMstvamupapannam / vastrakrItIti / nanu vastreNa krIteti TAbantena vigrahe 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti samAsAtmakaM prAtipa. dikamAdantameva, na tvadantamiti kathamantra kISiti cet , satyam-samAsasya tAvadalaukikavigrahavAkyaM prakRtiH / vastra bhis krIta iti sthite 'gatikArakopapadAnAM kRtiH saha samAsavacanaM prAk subutpattoH' iti paribhASayA subutpatteH prAgeva krItazabdena samAse 'supo dhAtu' iti subluki vastrakrIteti prAtipadikasya adantatvaM nirbAdhamiti bhAvaH / etacca 'puyogAdAkhyAyAm' iti sUtre bhASye spaSTam / tahi dhanakrItetya. trApi kISa syAdityata Aha-kacinnati / 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti bahulagraha. Nena 'gatikArakopapadAnAm ityasya kacidapravRttyavagamAdiha subantena smaasH| tatra ca supaH prAgevAntaraGgatvAt TApi sati tataH supi TAbantaprakRtikasubantena samAse subluki dhanakrItAzabdasya adantasvAbhAvAnna DISityarthaH / evaM ca ata ityanuvR. teretatprayojanamityuktaM bhavati / etacca 'upapadamati' ityatra kaiyaTe spaSTam / karaNapUrvAt kim / sukrItA / nacaivamapi vastreNa krIteti vAkyAt ngiissprsnggH| krIteti prAtipadikasya karaNapUrvatvAt adantatvAcceti vAcyam , karaNapUrvAditi hi krItA. ntasya prAtipadikasya vizeSaNam / natu krItazabdasya / karaNaM pUrva yasmin iti bahu. vrIhiH / karaNazabdAtmakapUrvAvayavAt krItAntasamAsaprAtipadikAdityarthaH / etadarthameva pUrvagrahaNam / anyathA krItAtkaraNAdityevAvakSyadityalam / ktAdalpAkhyAyAm / karaNAderiti / karaNapUrvAdityanuvRtteriti bhAvaH / ktAntAditi / kAntAntAdityarthaH, pratyayagrahaNaparibhASAlabdhaktAntena prAtipadikasya vizeSaNAt / adantAditi / ata ityanuvRtteriti bhAvaH / alpatve thotye iti / alpAkhyAyAmiti samudAyopAdhiH / alpatvaM karaNagataM kriyAgataM vaa| abhraliptI dyauriti / abhairalpairAcchannetyarthaH / anarISadAcchanneti vA / bahuvrIhezca / kAditi ata iti cAnuvartate / tdaah-bhuvriiheriti| ktAntAditi / kAntAntAdityarthaH / tenaiti / jAtipUrvAditiH vizeSa. mena bahvAdipUrvAnna kISityarthaH / 'sukhAdibhyaH kartRvedanAyAm' ityatra sukhAdigaNaH For Private and Personal Use Only Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 360 faranaumudI [ strIpratyaya =sukAlasukhAdipUrvAnna' UrubhinnI / neha bahukotA / 'jAtAntAnna' ( vA 2479) / dntjaataa| 'pANigRhItI bhAryAyAm' ( vA 2480 ) / pANigRhItA anyA / (50) zrasvAGgapUrvapadAdvA 4|1|53 // pUrveNa nitye prApte vikalpo'yam / surApItI - surApItA / 'antodAttAt kim vastracchannA / 'anAcchAdanAt' ityu. paThitaH / ' jAtikAla sukhAdibhyo'nAcchAdanAt kto'kRtamitapratipannAH' iti 'nasumyAm' iti 'bahornaSvaduttarapadabhUmni' iti ca kAntabahuvIhAvantodAttavidhAyakAni / atra jAtipUrvAdityukterbahvAdipUrvaM syAntodAttattre'pyarthAt paryudAsa iti bhAvaH / karubhinnIti / UrU bhinnau asaMyuktau yasyA iti vigraha: / 'niSThA' iti bhinnazabdasya pUrvanipAtastu na bhavati, jAtikAlasukhAdibhyaH parA niSThA vAcyA' iti vArtikAt / 'jAtikAlasukhAdibhyaH' ityAdisUtreNAntodAttamidam / jAtilakSaNaM tu 'jAterastrI'viSayAta' ityatra vakSyate / bahukoteti / bahavaH krItAH yayeti vigrahaH / akRtA, sukRtA, mAsayAtA, sukhayAtA, duHkhayAtA iti ca bhASye pratyudAhRtam / jAtAntAnna / iti 'vArtikam | 'bahuvrIhezca' ityukto GIS netyarthaH / dantajAteti / dantAH jAtAH yasyA iti vigrahaH / UrubhinnItivat paranipAtaH / pANigRhItI bhAryAyAmiti / idamapi vArtikam / vidhivadRDhA bhAryA tasyAM vidyamAnAdeva pANigRhItazabdAt GISityarthaH / 'vivAhakA vidhivat pANiH gRhIto yasyA iti vigrahaH / pANigRhItA'nyeti / dAsyAdirityarthaH / asvAGgapUrnapadAdvA / svAGgalakSaNamuttarasUtre vakSyate / asvAGgaM yat pUrvapadaM tasmAs paraM yat ktAntaM tadantAt bahuvrIherDIS vA syAditi sUtrArthaH / yadyapi asvAGga pUrvapadaM yasya tasmAt ktAntabahuvIherityapi vyAkhyAtuM zakyam / tathApi uttarasUtre asvAGgapUrvapadAdityanuvRttasya karmadhArayasamAsAzrayaNAdihApi tathA vyAkhyAnamucitam / nanu bahukRtA, akRtA ityAdAvapi asvAGgapUrvapadantAntabahubIhi-tvAt TIvikalpaH syAdityAzaGkayAha-pUrverNeti / 'bahuvIhezvAntodAttAt' iti pUrvasUtreNa nityaM GISi prApte tadvikalpo'tra vidhIyata ityarthaH / evaM ca jAtipUrvAdityasya antodAttAdityasya ca ihApi sambandhAt bahukutA ityAdI nAtiprasaGga iti bhAvaH / surApIti / surApIteti / surA pItA yayeti vigrahaH / UrubhinnItivat pUrvanipAtaH / antodAttAt kimiti / 'bahuvrIhezva' ityatra zrutam 'asvAGgapUrvapadAdvA' ityatrAnuvRttamapi antodAttAdityetat kimarthamiti praznaH / vastracchanneti / UrubhinnItivat pUrvanipAtaH / atha vastracchannetyatra 'jAtikAlasukhAdibhyaH' ityantodAttatvamAzaGkaya niraspati -- anAcchAdanAditi / tathAca bahuvIhitvAt pUrvapadaprakRtisvare zeSanidhAte For Private and Personal Use Only * Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 361 dAttaniSedhaH / ata eva pUrveNApi na ddiie| (510) svAhAccopasarjanAdasaMyogopadhAt 4154 // asaMyogopadhamupasarjanaM yatsvAGgaM tadantAdadantAtprAti. padikAdvA DoS / kezAnatikAntA atikeshii-atikeshaa| candramukhI-candramukhA / saMyogopadhAtu sugulphA / upasarjanAt kim / zikhA / svAGgaM tridhA / ____ 'bhadravaM mUrtimatsvA prANisthamavikArajam / anudAttAntametaditi bhAvaH / ata eneti / 'asvAGgapUrvapadAt' ityanena 'bahuvIhezca' iti pUrvasUtreNa ca vastracchannetyatra vaikalpiko nityazca hoSa netyrthH| antodAttatva evobhayoH pravRttiriti bhaavH| __ svAnAca / upasarjanAditi asaMyogopadhAditi ca svAGgAdityatrAnveti / svA. GgAdityetat ata ityanuvRttaM ca prAtipadikAdityanuvRttasya vizeSaNam , tadantavidhiH / tdaah-sNyogopdhmityaadinaa| vA GISiti / 'asvAGgapUrvapadAdvA' ityataH veti 'anyato DIe' ityataH DISityasya cAnuvRtteriti bhAvaH / bahuvrIherityanuvartamAne upa. sarjanagrahaNaM kimarthamityAzaGkaya pariharati-kezAnatikrAnteti / 'atyAdayaH krAntAdyarthe iti samAsastatpuruSaH / atra bahuvrIhitvAbhAve'pi prAptyarthamupasarjanagrahaNamiti bhaavH| 'ekavibhakti cApUrvanipAte' iti kezazabdasya upasarjanatvam / candramukhI candramukheti / candra iva mukhaM yasyA iti vigrahaH / sugulpheti / su zobhanau gulpho yasyA iti vigrahaH / 'padaghrizcaraNo'striyAm / 'tadgrantho ghuTike gulphau' ityamaraH / upasarjanAt kimiti / kevalakezAdizabdAnAM anupasarjanAnAM strItvavirahAdevAprAptaH praznaH / zikheti / atra svAGgAntatvAt kevalazikhAzabdAt DInivRttyarthamupasarjanagrahaNamityuktam / anyathA TApaM bAdhitvA po GISa syAditi bhaavH| zobhanA zikhA suzikheti kvacit pustakeSu dRSTam tat prakSiptaM veditavyam / TAbantena samAse anadantatvAdeva prAptivirahAt / ___ nanu svasya avayavIbhUtasya aGgaM svAGgam / tathA ca sumukhA zAletyAdAvativyAtiH, tatra mukhazabdArthasya prathamabhAgasya avayavIbhUtazAlAGgatvAt / kiJca sukezI rathyetyatrAvyAptiH, tatra kezAnAM rathyAGgatvAbhAvAdityata Ata-svAGga vidheti / 'adra. vaM mUrtimat svAGga prANisthamavikArajam / atasthaM tatra dRSTaM ca, tena cettattathAyutam / ' iti bhASye tridhA niruktaM pAribhASikaM svAGgAmiha vivkssitmityrthH| tatra prathamArdha prathama svAGgalakSaNamityabhipratya vicchidya paThati-padravamiti / na vidyate dravaH yasya tat adbhavam / mUrtiH avayavasaMyogaH asyAstIti mUrtimat , avayavasaMyogasamavAyi. kAraNaM dravyamiti yAvat / prANini prANavati jantau vidyamAnaM prANistham / avikA. raja rogAdivikArAjanyaM ca yat tat prathamaM svaanggmityrthH| adravamityasya prayojana. For Private and Personal Use Only Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 362 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya susvedA, dravasvAt / sujJAnA, amUrtasvAt / sumukhA zAlA, aprANisthatvAt / suzophA, vikArajazvAt / atarasthaM tatra dRSTaM ca-sukezI- sukezA vA rathyA / atrAsthisyApi prANini dRSTatvAt / tena cettattathAyutam / sustanI - sustanA vA pratimA / prANivatprANisadRze sthitatvAt / ( 521 ) nAsikodarauSThajaGghAdantamAha -- susvedeti / suzobhanaH svedaH dharmajaH udakaprasravaH yasyA iti vigrahaH / svedasya zobhanatvaM tu durgandhAbhAvaH / dravatvAditi / na svAGgatvamiti zeSaH / ato na GISityarthaH / mUrtimadityasya prayojanamAha - sujJAnaiti / su zobhanaM jJAnaM yasyA iti vigrahaH / amUrtatvAditi / na svAGgatvamiti zeSaH / prANisthamityasya prayojanamAha - sumukhA zAleti / su zobhanaM mukhaM prathamabhAgaH yasyA iti vigrahaH / zraprANisthatvAditi / na svA. Ggatvamiti zeSaH / avikArajamityasya prayojanamAha -- suzopheti / su adhikaH zophaH zvayathuH yasyA iti vigrahaH / ' zophastu zvayathuH' ityamaraH / vikArajatvAditi / rogajatvAdityarthaH / na svAGgatvamiti zeSaH / atatsthaM tatra dRSTaM ceti / dvitIyaM svAGgalakSaNam / tacchabdena prANI parAmRzyate / atatstham aprANisthaM tatra prANini dRSTaM yat tadapi svAGgamityarthaH / rathyeti / rathyAsthAnAM kezAnAM prANisthatvAbhAvAt pUrvalakSaNena svAGgatvA'siddherlakSaNAntaramiti bhAvaH / uktalakSaNamudAharaNe yojayati - zraprANisthasyApIti / idAnIM prANisthatvAbhAaspi kadAcit prANisthatvAdapi svAGgatvamityarthaH / tena cettattathAyutamiti / tRtIyaM svAGgalakSaNam / atra bhASye 'svAGgamaprANino'pi iti zeSaH pUritaH / cediti yadyarthe / tena prANisthena stanAdyaGgAkRtikAvayava vizeSeNa tat aprANidravyaM pratimAdi tathA prANidravyavat yutaM sambaddhaM yadi, tadA tat stanAdhAkRtikaM aprANino'pi svAGgamityarthaH / sustanI sustanA vA pratimeti / zobhanau stanau stanAkRtI avayavau yasyA iti vigrahaH / pratimAgatayoH stanAkRtikAvayavayoH kadAcidapi prANisthatvAbhAvAt prANyantare adRSTatvAcca pUrvalakSaNadvayasyApyapravRtterlakSaNAntaramidam / athodAharaNe lakSaNaM yojayati - prANivaditi / saptamyantAdvatiH / prANivat prANisadRze pratimAdidravye sthitatvAt svAGgamityarthaH / naca kalyANapANipAdeti bahuvrIhAvapi Dip syAditi vAcyam / ' asvAGgapUrvapadAdvA' ityanuvRtteH / atra hi pANipAdeti samudAyo na svAGgam, kintu svAGgasamudAya eva / yatu svAGgaM pAdeti na tu tat asvAGgAt pUrvapadAt param pANipadena vyavadhAnAt / tathA ca svAGgasya pAdasya asvAGgAt pUrvapadAt kalyANazabdAta paratvAbhAvAtra kISiti bhASye spaSTam / . " nAsikaudaroSThajaGghAdantakarNazRGgAcca / 'asvAGgapUrvapadAdvA' ityato veti 'anyato For Private and Personal Use Only Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15 ] baalmnormaashitaa| - karNazRGgAcca 4 / 1155 // ebhyo vA DoS syAt , AyayorbahvajlakSaNo niSedho bAbhyate, purastAdapavAdanyAyAt / oSThAdInAM paJcAnAM tu 'asaMyogopadhAt' iti paryudAse prApte vacanaM madhye'pavAdanyAyAt / sahanablakSaNastu pratiSedhaH paratvAdasya bAdhakaH / tuGganAsikI-tujanAsiketyAdi / neha / shnaasikaa| anAsikA / atra vRttiH / 'ajagAtrakaNThebhyo vaktavyam / svajI-svajetyAdi / etaccAnuktasamu. DIe' ityato kISiti cAnuvartate / tadAha-ebhya iti / upasarjanabhUtanAsikAdizabdAntebhya ityarthaH, puurvsuutraadupsrjnaaditynuvRttH| nanu 'svAGgAcca' iti pUrvasUtreNaiva siddhe kimarthamidamityata Aha-pAyayoriti / nAsikodarazabdayorviSaye na kroDAdibadvacaH' iti niSeSaH prAptaH, saH anena lISvikalpavidhinA bAdhyata ityarthaH / bahvajlakSaNaniSedhastu sujaghanetyAdau sAvakAza iti bhAvaH / nanu sahanAsikA, anAsikA, sahodarA, anudarA ityatra 'sahanazvidhamAnapUrvAcca' iti niSedho'pyanena bAdhyatAm / 'sahanAH ityasya sakezA akezA ityAdau sAvakAzatvAdityata Aha-purastAditi / 'purastAdapavAdA anantarAna vidhIn bAdhante nottarAn' iti nyaayaadityrthH| tatazca 'sahanam' iti niSedho 'na kroDAdi' sUtreNa vyavahitatvAt 'nAsikodara' ityanena bAdhaM nAhatItyarthaH / oSThAdipaJcakasya prayojanamAha-oSThAdInAmiti / sugulphetyAdau asaMyogopadhAdityasya sAvakAzatvAditi bhAvaH / nanu sahoSThA anoSThA ityAdau 'shnn| iti niSedho'pyanena bAdhyatAmityata aah-mdhye'pvaadeti| madhye'pavAdAH pUrvAn vidhIn bAdhante nottarAn' iti nyAyAdityarthaH / nanu 'nAsikodara' iti DIvikalpastuGgAnAsikI ityAdau sAvakAzaH / 'sahanam' iti niSedhastu sahakezetyAdau sAvakAzaH, saha. nAsiketyAdau tu ubhayaprAptI katarasya bAdha ityata Aha-sahanalakSaNastviti / asye. ti / 'nAsikodara' iti DIvikalpavidherityarthaH / tunggnaasikii| tuGganAsiketi / 'na kroDAdibahvacaH' iti bahvajlakSaNaDIniSedhaM bAdhitvA 'nAsikodara' iti vikalpaH / ityaadiiti| kumbhodarI-kumbhodarA / atra bahvajalakSaNaDIniSedhaM bAdhitvA bISvi. kalpaH / bimboSThI-bimboSThA / sujdddhii-sujddyaa| zubhradantI-zubhradantA / sukarNIsukarNA / sushRnggii-sunggaa| oSThAdiSu saMyogopadhatve'pi ddiiviklpH| neha sahanAsiketi / sahazabdo vidyamAnavacanaH, saha nAsikA yasyA iti vigrhH| avidyamAnA nAsikA yasyA iti ca vigrahaH / iha ubhayatrApi sahanazvidyamAna' iti kI niSedhAH, natu 'nAsikodara' iti DIvikalpa ityarthaH / vaktavyamiti / vA DISiti iti zeSaH / saMyogopadhatvAdvacanam / svaGgIti / su zo. bhanAni aGgAni yasyA iti vigrahaH / sugAtrI-sugAtrA / suknntthii-suknntthaa| vRttina For Private and Personal Use Only Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - 314 siddhAntakaumudI [strIpratyaya aaaaaaa ccayArthena cakAreNa saGgrAhyamiti kecit / 'bhASyAyanuktasvAdapramANam' iti prAmA. NikAH / atra vArtikAni / 'pucchAcca' (vA 2489) / supucchI-supucchA / 'kara. ramaNiviSazarebhyo nityam' (vA 2490 ) / kabaraM citraM pucchaM yasyAH sA kabarapucchI mayUrItyAdi / 'upamAnAtpakSAcca pucchAcca' (vA 2491) / nityamityeva / ulUkapakSI zAlA / ulUkapucchI senA / (512) na phoDAdiSahacaH 4 // 56 // kroDAdehacazva svAjAnna choe / kalyANakroDA / azvAnAmuraH kroDA / AkRti gaNo'yam / sujaghanA / (513) sahanazvidyamAnapUrvAcca 4157 // sahe. tyAditrikapUrvAna DoS / sakezA / akezA / vidyamAnanAsikA / (114) nthasya mUlaM darzayati- etacceti / prAmANikA iti / evaM ca tanvaGgI, sugAtrI, kalakaNThI ityapabhraMzA eveti bhAvaH / pucchAcceti / saMyogopadhatve'pi pucchazabdAntAt DIveti vaktavyamityarthaH / kabaramaNIti / kabarAdibhyaH paro yaH pucchazabdaH tadantAt nityaM DI. piti vaktavyamityarthaH / pucchAccetyuktavikalpApavAdaH / kavaramityasya vyAkhyAnaM citrmiti| ityaadiiti| mnnipucchii| vRzcikI visspucchii| zarapucchI pkssijaativishessH| upmaanaaditi| upamAnAt parau yo pakSapucchazabdau tadantAdapi ddiissityrthH| nityami. tyeveti / nityamityanuvartata evetyrthH| vikalpApavAdaH / ulUkapakSI zAleti / ulUkaH pakSavizeSaH, ulUkapakSAviva pakSau pArve yasyA iti vigrahaH / 'saptamyupamAnapUrvapadasya bahuvrIhirvAcyA uttarapadalopazca' iti samAsaH / saMyogopadhatvAdaprApte vidhiH / ulUkapucchI seneti / ulUkapucchamiva pucchaM pazcimAntaH yasyA iti vigrahaH / pUrvavadeva bahuvrIhiH / 'pucchAcca' iti vikalpasyApavAdaH / ___ na kroDAdibahvacaH / kroDA Adiryasyeti, bahavaH acaH yasyeti ca vigrahaH / kroDA. dizca bahvac ca iti smaahaardvndvH| kroDAderiti / kroDAdirgaNaH, bahvac ca yat svAGga tadantAt GISa netyrthH| kalyANakroDeti / kalyANI kroDA yasyA iti vigrahaH / 'striyAH puMvat' iti kalyANazabdasya puMvattvam / azvAnAmiti / haradattAdimate kroDA. zabdo nitystriilinggH| upasarjanahasvatve adantatayA 'svAGgAccopasarjanAt' iti prApto GIS niSidhyate / amarastu 'na nA kroDa bhujAntaram' iti strItvaM napuMsakatvaM cAha / kvacit koze puMstvamapi dRzyate / kroDAdigaNe kroDeti prAtipadikaM paThyate / evaM ca liGgAtraye'pi udAharaNaM nirbAdham / AkRtigaNo'yamiti / kroDAdiriti zeSaH / sujaghaneti / bahvaca udAharaNam / suzobhanaM jaghanaM yasyA iti vigrahaH / sahanaJ / trika. pUrvAditi / svAGgAditi zeSaH / sakezeti / saha kezA yasyA iti bahuvrIhiH / sahazabdo vidyamAmavacanaH / 'vopasarjanasyaH iti sbhaavviklpH| 'svAGgAcca' iti prAptasya For Private and Personal Use Only Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 365 nakhamukhAtsaMjJAyAm 4 / 158 // DIna syAt / zUrpaNakhA / gauramukhA / saMjJA. yAm kim / tAmramukhI knyaa| (515) dikpUrvapadAnDIpa 41160 // di. kpUrvapadAtsvAnAntAtprAtipadikAtparasya DISA kobAdezaH syAt / prAGmukhI / Adhu. dAttaM padam / (516) vAhaH 4161 // vAhantAtprAtipadikAnchISsyAt / koSe. cAnuvartate na chop / 'dityavAT ca me dityauhI ca me'| (517) sakhyazizvI. niSedhaH / 'nAsikodara' iti DIvikalpo'pyanena bAdhyata ityuktaM smArayitumudAha. rati / vidyamAnanAsiketi / vidyamAnA nAsikA yasyA iti bahabrIhiH / nakhamukhAt sanzAyAm / nakhamukhAditi smaahaardvndvH| zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-GoSa neti / 'svAGgAcca' iti prAptasya niSedho'yam / zUrpaNakheti / rAkSasIvizeSasya nAma / zurpANIva kararuhAH yasyA ityasvapadavigrahaH, sajJAtvena nityasamAsatvAt / 'pUrvapadAt sajJAyAm' iti Natvam / kevalayaugikatve tu GIS bhavatyeva / NatvaM tu na / gauramukheti / kasyAzcinnAma / zvetaM mukhaM yasyA ityasvapadavigrahaH / tAmramukhoti / yaugi. ko'yam / tAnaM mukhaM yasyA iti vigrahaH / dikpUrvapadAnDIp / dik pUrvapadaM yasyeti vigrahaH / svAGgAdityanuvartate / prAtipadikAditi ca / 'bhanyato DIpa' ityato DISityanuvRttaM SaSThayA vipariNamyate / tadAhadikpUrvetyAdinA / prAGamukhIti / prAk mukhaM yasyA iti vigrahaH / DoSo DIvidheH phalamAha-pAyudAttaM pdmiti| DIpaH pittvAdanudAttatve bahuvrIhiprakRtisvareNAdyudAtta. tvam / DISi tu pratyayasvareNAntodAttatvaM syAdityarthaH / naca svatantro DIbeva vidhIyatAmiti vAcyam , tathA sati prAggulphetyAdAvapi 'asaMyogopadhAt' iti niSedhaM bAdhitvA DIpprasaGgAt / DIpo GIbAdezavidhau tu 'svAGgAccopasarjanAdasaMyogopadhAt' iti vihitaDISo DIvidhAnAnna dossH| 'asaMyogopadhAt' ityasyAnuvRtyaGgIkAre tu pratipattigauravamiti bhAvaH / vAhaH / vAha iti paJcamyantaM prAtipadikAdityanuvRttasya vizeSaNam , tdntvidhiH| tadAha-vAhantAditi / GISevAnuvartata. iti / 'anyato DoSa' ityata iti zeSaH / na Gobiti / 'dikpUrvapadAt' iti pUrvasUtre sannihi. tamapi kI grahaNamihAnAnuvartate, asvaritatvAdityarthaH / svare vizeSaH / dityauhIti / gavAM tAvat SaNmAsAtmakamekaikaM vyH| 'garbhAzca me vatsAzca me ityanuvAke anu. krAntAni vayAMsi / tatra tRtIyaM vayo dityazabdenocyate iti yajuveMdabhASye bhavasvA. midhUrtasvAmyAdikRtakalpabhASyeSu ca rUpaSTam / dityaM vahatIti vigrahe 'cchandasi sahaH' 'vahazca' iti NviH, upadhAvRddhiH, uppdsmaasH| dityavAha zabdAt DIe, 'vAha a 'etyedhatyUThasu' iti vRddhiH, dityauhIti rUpam / Nvipratyayasya chandomAtraviSa. For Private and Personal Use Only Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 366 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya ti bhASAyAm 4|1| 62 // itizabdaH prakAre bhASAyAm ityasyAnantaraM draSTavyaH / tena chandasyapi kacit / sakhI / azizvI / ' A dhenavo dhunayantAmazizvIH / " (518) jAterastrIviSayAdayopadhAt 4|1|63 || jAtivAci yanna ca striyAM niyatamayopadhaM tataH striyAM GIS syAt / 'AkRtigrahaNA jAtiH yatvAdvedavAkyamudAhRtam / loke tu vAhayateH kvipi, vAhazabdAt GISi, dityauhIti rUpamasti / vaidikaprakriyAyAmupanyasanIyamapyetat sUtrametadarthamihopanyastam / 1 sakhyazizvI / sakhizabdAt azizuzabdAcca striyAM GISu nipAtyate bhASAyAm / laukika prayogo bhASA / tarhi vede naiva syAdityata Aha- iti zabda iti / prakAre ityanantaraM / vartate iti zeSaH / prakAraH sajAtIyatA / bhASAyAmityasyeti / saca iti zabdaH bhASAyAmityasyAnantaraM sannivezyate ityarthaH / tatazca bhASAyAM vede ceti phalitam / nanvevaM sati bhASAyAmiti vyarthamityata Aha-teneti / bhASAgrahaNena bhASAyAM sarvatra bhavati, ghede tu kvaciditi labhyata ityarthaH / sakhIti / sakhizabdAt Si 'yasyeti ca' iti khakArAdikArasya lopaH / bhASAyAM kim / 'sakhA saptapadA bhava' / zraziravIti / na vidyate zizuryasyA iti vigrahaH / azizuzabdAt GISi ukArasya yaN / 'azizvI zizunA vinA' ityamaraH / chandasyapi kacidityasyodAharaNamAhadhenavo dhunayantAmaziravIriti / azizvIra bdAt jasi 'dIrghAjjasi ca' iti pUrvasavadIrghaniSedhAbhAvazchAndasaH ! jAterastrI | arthe kAryAsambhavAcchande kArye vijJAyata ityAha- jAtivAcIti / na ca striyA~ niyatamiti / strI viSayaH niyamena vAcyA yasyAH iti bahuvrIhiNA strIviSa yazabdo niyatastrIliGgaparaH / tathAca astrIviSayAdityanena aniyatastrIliGgAditi vivakSitam, naiyatyalAbhAyaiva viSayagrahaNam / anyathA astriyA ityevAvakSyaditi bhAvaH / nanu yadi 'nityamekamanekAnugataM sAmAnyam' iti tArkikoktA jAtiH, tarhi zuklAdiguNasya nityatvaikatvapakSe zuklesyAdAvativyAptiH, aupagavI kaThI ityAdAvavyAptizca | 'savarNebhyaH savarNAsu jayante hi sajAtayaH / ityAdismRtyA jananena yat prApyate brAhmaNatvAdi sA jAtizcedyavatvAdAvavyAptiH / tathA ca yuvatitaretyatra 'jAtezva' iti puMvattvaniSedho na syAt iti cet, na-AkRtigrahaNA jAti, liGgAnAM ca na sarvabhAk / sakRdAkhyAtanirgrAhyA, gotraM ca caraNaiH saha // " iti bhASyoktatrivi - dhajAtervivakSitatvAt ityabhipretya bhASyoktavaividhyaM prapaJcayati-AkRtigrahaNA jAtiriti / prathameti zeSaH / AkRtiH avayavasannivezavizeSaH / gRhyate aneneti grahaNaM vyaakama karaNe lyuT, sAmAnye napuMsakam, AkRtiH grahaNaM yasyA iti vigrahaH / upa " For Private and Personal Use Only Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 367 anugatasaMsthAnavyaGgayetyarthaH / tttii| -liGgAnAM ca na sarvabhAk / sakRdAkhyAtanirgrAhyA'asarvaliGgatve satya kasyA vyaktI kathanAThyaktyantare kathanaM vinApi sugrahA jAtiH' iti lakSaNAntaram / vRSalI / satyantam kim / zuklA / sakRt-ityAdi kim / devdttaa| -'gotraM ca caraNaiH saha / / apatyapratyayAntaH zAkhAdhyetRvAcI ca sarjanatvAt 'TiDDhANam' iti DIbna / phalitamAha-anugateti / sarvAsu ghaTAditatta. dvayaktiSu ekarUpatattadAkAravyaGgAyati yAvat / gRhyata iti karmaNi lyuT , AkRtyA grahaNA AkRtigrahaNeti tu na vyAkhyeyam , 'TiDDhANaJ' iti DIpprasaGgAt / taTIti / 'taTaM triSu' itymrH| jalasamIpapradezaH AkRtivizeSaviziSTastaTaH, atastaTatvamAkR. tivyaGgayatvAjjAtiH, atastaTazabdasya jAtivAcitvAdaniyatastrIliGgatvAdayopadhatvAca lISiti bhAvaH / yuvatvAdikamapyAkRtivyaGgayatvAt jAtireva / anena prathamalakSaNena anugatAkArapratyayasiddhA ttttvaadijaatiruktaa| ___ nanvevaM sati vRSalatvAdInAM jAtitvaM na syAt , tadavayavasannivezasya brAhmaNAdisAdhAraNatvena vRSalatvAdInAM tadvayaGgayatvAbhAvAdityAzaGkayAha-liGgAnAM ca na sarvamAk / sakRdAkhyAtanihyeti / anyA jAtiriti zeSaH / liGgAnAmiti karmaNi SaSThI / sarvANi liyAni na bhajate ityrthH| asamarthasamAsa ArSaH / sadityataH pUrvam ekasyAM jyakAviti zeSaH / AkhyAteti bhAve ktaH, upadeza ityarthaH / nirmAtyasya vyaktya. ntare upadezAvinApisugametyarthaH, nirityupasargavazAt / nirNAjhetyanantaramanyA jAti. riti zeSaH / phalitamAha-asarveti / ekasyAmiti / ekasyAM vyaktau vRSala ityupadezAt vyaktyantare tadupadezaM vinApi sugameti yAvat / lakSaNAntaramiti / jAtyantara. mityarthaH / anyathA uktataTatvAdijAtereva 'AkRtigrahaNA jAtiH' ityuktalakSaNAdanyadidaM lakSaNamiti syAt , nahIdaM yujyate, taTasya sarvaliGgatvAt / vRSalIti / vRSalatvaM hyasarvaliGgaM napuMsakatvAbhAvAt , ekasyAM vyaktau vRSalatve upadiSTe sati tadapatya. sahodarAdiSu tadupadezaM vinA tasya sugrahatvAt sakRdAkhyAtaniryAcaM ceti bhAvaH / brAhmaNatvaM tu putrapautrAdau yadyapi na sugamam , brAhmaNAt kSatriyAyAmutpannasya brAhmaNatvAbhAvAt / tathApi pitrAdau sugamameva / evaM kSatriyatvaM vaizyatvaM ca tatpitrAdA. veva sugraham / satyantaM kimiti / asarvaliGgatve satIti kimarthamityarthaH / zukleti / balAketi zeSaH / 'guNe zuklAdayaH puMsi guNiliGgAstu tadvati / ' iti kozAt vize. pyanighnatayA triliGgatvAdasarvaliGgatvAbhAvAt zuklatvaM na jaatiH| avayavasaMsthA. navyajyatvAbhAvAnna pUrvalakSaNamapi / devadatteti / saMjJAtvena napuMsakaliGgahonatayA For Private and Personal Use Only Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 39% siddhAntakaumudI [strIpratyaya - zabdo jAtikArya labhata ityarthaH / aupagavI / ktthii| kalApI / bcii| brAhmagItyatra tu zArivAdipAThAnchInA bobAdhyate / jAteH kim / munnddaa| astrIviSa. asarvaliGgatve'pi na sakRdAkhyAtanirgrAhyatvamiti bhaavH| anena dvitIyalakSaNena janananimittakabrAhmaNatvAdijAtisaGgrahaH / / nanvevamapi aupagavI kaThItyAdyasaGgrahaH, aupagavasvAderanugatasaMsthAnavyAyatvA. bhAvAt , sarvaliGgatvAccetyata Aha-gotraM ca caraNaH saheti / jaatiritynussjyte| gotrazabdena apatyaM vivakSitam , natu pautraprabhRtIti pAribhASikam , vyAkhyAnAt / ata evAnantarApatyapratyayAnte avantItyatra jAtiprayukto DISiti 'anupasarjanAta iti sUtrasthabhASyaM saGgacchate / zabdenduzekhare tu pAribhASikameva gotramiha vivakSita. miti prapaJcitam / caraNazabdastu zAkhAdhyetari prasiddhaH / caraNaiH saha gotraM jAtiriti labhyate / gonaM caraNAzca jAtiriti yAvat / yadyapi anugatAkArapratyayavedyA jananavi. zeSaprayuktA ceti dvividhaiva jaatiloke prsiddhaa| tatra gotracaraNA nAntarbhavanti / tathApi 'atasmin tacchabdastadvAciSu zabdeSu tatkAryArtha' ityabhipretya vyAcaSTeapatyapratyayAnta ityAdinA / gotramudAharati-aupagavIti / upagorapatyaM strI ityarthe 'tasyApatyam' ityaNi 'TiDDhANaj' iti DIpaM bAdhitvA paratvAdanena GIS / svare bhedaH / caraNamudAharati - kaThoti / kaThena proktamadhIyAnetyarthaH / kalApIti / vaizampA. yanAntevAsitvanibandhano NiniH / 'kaThacarakAlluk' iti tasya luk / tataH 'tadadhIte' ityaNaH 'proktAlluk' iti luk , tato GIS / caraNaviSaye udAharaNAntaramAhabacIti / bahavaH RcaH adhyeyAH yasyA iti vigrahaH / 'RkpUrabdhaH pathAmAnakSe' ana cabacAvadhyetayeva' ityakAraH samAsAntaH, tato ddiie| 'purA kalpe tu nArINAM maujI. bandhanamiSyate / adhyApanaM ca vedAnAM sAvitrIvacanaM tathA / / iti ymaadismRtiH| nanu 'lir3AnAM ca na sarvabhAka' iti 'gotraMca caraNaH saha' iti ca jAtilakSaNe brAhma. NIti parityajya vRSalI aupagavI ityevaM kuta udAhRtamityata Aha-brAhmaNItyatreti / brahmaNaH apatyamityarthe 'tasyApatyam' ityaNi brAhmo'jAto' iti TilopAbhAve AdivRddhau brAhmaNazabdaH / striyAM tu jAtilakSaNaM DIpa bAdhitvA'zArivAyatro jIn' iti DIn , zArivAdigaNe tatpAThasya niravakAzatvAditi bhaavH| tadevaM jAtisvarUpamuktvA DIvidhau tadgrahaNasya prayojanaM pRcchati -jAteH kimiti / muNDeti / muNDatvaM nAma viluptasarvakezatvam / tattu nAkRtivyaGgyam . kezada. mAyAmapi tadAkRteH sttvaat| nApi 'liGgAnAM ca iti lakSaNalakSitam , sarvaliGgasvAt / nApi gotracaraNAntarbhUtam / ato na jAtiriti bhAvaH / anIviSayAt kimiti| For Private and Personal Use Only Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 366 yAt kim / balAkA / ayopadhAt kim / ksstriyaa| 'yopadhapratiSedhe hayagavayamukayamanuSyamatsyAnAmapratiSedhaH' (vA 2495) / hayI / gavayI / mukayo / 'halastadvitasya' (sU 472) iti yalopaH / [ 'manorjAtAvabhyato ghujhca' (sU 1185)] / manuSI / 'matsyasya cyAm' (vA 4198) matsI / (519) pAkakarNaparNapuSpaphalamUlavAlottarapadAcca 4164 // pAkAdyuttarapadAjjAtivAcinaH strIviSayAdapi DIsyAt / modanapAkI / zaGkukarNI / zAlaparNI / zaGkhapuSpI / dAsIphalI / darmamUlI / govAlI / oSaSivizeSa rUDhA ete| (520) ito manuSyajAteH / sh65|| ISsyAt / dAkSI / yopadhAdapi / udameyasyApatyaM strI audameyI / viSayagrahaNalabhyaM niyatatvaM pravezya aniyatastrIliGgAditi kimarthamityarthaH / balAketi / pakSivageM 'balAkA bisakaNThikA' ityamaraH / balAkAtvasya AkRtivyaGgyatayA jAtitve'pi niyatastrIliGgatvAnna DoSityarthaH / yadyapi balAM kAyatIti yaugikatve trili. gatvamasti, tathApi pravRttinimittaikye strIliGgAnyaliGgarahitabhinnAdityartho vivakSita iti na doSaH, jAtivizeSe niyatastrIliGga-tvAt / bhASye tu aniyatastrIliDA. tvamaGgIkRtya ajAditvATTAbiti samAhitam / kSatriyeti / 'liGgAnAM ca na sarvabhAk iti jAtilakSaNasatve'piAyopadhatvAnna DISiti bhaavH| yopadhapratiSedhe hayagavayeti / vArtikamidam / hayAdInAM yopadhatve'pi DIS vAcya ityarthaH / iyIti / azvA prasiddhA / gavayoti / gosadRzazcatuSpAjjAtivizeSaH / mukayoti / catuSpAjjAtivizeSaH / hala iti / manuSyazabdAt striyAM DISi manuSya I iti sthite 'halastaddhitasya' iti yakArasya lope 'yasyeti ca' ityakAralope manuSIti rUpamityarthaH / 'halastaddhitasya' iti lopapravRttaye yakArasya taddhitAvayavatvaM darzayitu. mAha-manorjAtAviti / taddhitAdhikAre apatyAdhikArasthamidaM sUtram / manuzabdAdapatye abhyato pratyayau staH prakRteH Sukca, prakRtipratyayasamudAyena jAtau gamyAyAmiti tada. rthaH / matsyazabdAt DISi yakArasya taddhitAvayavatvAbhAvAdaprApte lApe Aha-matsyasya DyAmiti / 'sUryatiSyaH iti sUtre vAtikamidam / matsyasyAvayavasya yakArasya lopaH syAt DyAmevetiAniyamArthamidam / matsIti / DoSi yakAralope 'yasyeti ca' iti lopa iti bhAvaH / jyAM kim / maatsyo'vtaarH| . ___pAkakarNa / 'jAterastrIviSayAt' iti pUrvasUtreNaiva siddhe kimarthamidamityata AhastrIviSayAdapIti / niyatastrIliGgAdapItyarthaH / niyatastrIliGgatvAt pUrveNAprApti - jAtivAcitvaM darzayitumAha-zraoSadhivizeSa rUDhA iti / avayavavyutpatti. rahitA ityarthaH / ito manuSyajAteH / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-GIS syAditi / idantA For Private and Personal Use Only Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 400 siddhAntakaumudI [strIpratyaya manuSya-iti kim / tittiriH / (521) UDutaH 4 / 066 // ukArAntAdayopa dhAnmanuSyajAtivAcinaH striyAmUGa syAt / kurUH / 'kurunAdibhyo NyaH (sU 1190 ) / tasya 'striyAmavanti--- (sU 1195) ityAdinA luk / ayopaghAt kim / adhvryuH| 'bhpraannijaateshcaarjjvaadiinaamupsngkhyaanm| (vA 2502) rajjvA. diparyu dAsAduvarNAntebhya eva / alAbvA / karkandhvA / anayordI|ntatve'pi 'no. nmanuSyajAtivAcinaH striyAM DIsyAdityarthaH / strIpratyayavidhiSu ata ityanuvRtteri. dantAt 'jAterastrIviSayAt' ityaprAptau vacanam / dAkSIti / dakSasyApatyaM strI ityaya ata iji, allopaH, AdivRddhiH, GIS , 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / 'gotraM ca caraNaiH saha' iti jAtivAcitvam / dakSaH prjaaptivishessH| yopadhAdapIti / ayaM DISiti zeSaH / punarjAtigrahaNena yopadhagrahaNasya anuvRttyabhAvabodhanAditi bhAvaH / audameyIti / udameyo nAma kazcit , talyApatyaM strI ityatheM ata iJ , 'yasyeti ca' ityallopaH, AdivRddhiH, audameyizabdAt DI, 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / tittiririti / tittiriH pakSijAtivizeSaH / striyAM GISa na, amanuSyajAtivAcitvA. diti bhaavH| 'strIpuMsayorapatyAntadvicatuSSaTpadoragAH / ' ityamarakozAdayaM striyAmapi bhavati / dvipAttvAt / / ___akutaH / 'ayopadhAditi 'manuSyajAteriti cAnuvartate, uta iti tadvizeSaNam , tadantavidhiH / tadAha-ukArAntAdityAdinA / kuruuriti| kurukSetrasya rAjA kuruH, tasyApatyaM strItyarthaH / 'gotraM ca caraNaiH saha' iti jAtitvam / kuruzabdAt aGi savarNadIghaH / aGi dA?ccAraNasya prayojana bhASye spaSTam / 'tasyApatyam ityaNamAzaGkayAhakurunAdibhyo Nya iti / apatyAdhikArasthamidaM sUtram / anena sUtreNa aNapavAdo Nyapra. tyaya ityarthaH / tarhi sa yetetyata Aha-tasyeti / adhvryuriti| adhvayuzAkhAdhyAyinItyarthaH / caraNatvAt jAtitvam / 'purA yugeSu nArINAM maujIbandhanamiSyate / adhyA. panaM ca vedAnAM sAvitrIvacanaM tathA / iti yamAdismRtiH / aprANijAtezceti / vAca. kAnAmiti zeSaH / rajjvAdibhinnAnAmaprANijAtivAcakAnAmapi uGa upasakhyAna. mityarthaH / nanvatra uta iti sambadhyate vA, na vA, nAdyaH, alAbUriti bhASyodAharaNavirodhAt alAbUzabdasyAUdantatvAt / na dvitIyaH, adantAdapi aprANijAtivAci. naH uGApatterityata Aha-rajjvAdiparyudAsAditi / uta iti na sambadhyate / adanteSu nAtiprasaGgaH 'najivayuktamanyasadRzAdhikaraNe tathA hyarthagatiH' iti nyAyena rajjvA. -disadRzAnAmuvarNAntAnAmeva grahaNAditi bhAvaH / alAbveti / alAbUzabdAdUDi savarNadIrgha alAbUzabdAt uGantAt subutpAttaH / TAyAM yaNAdeze alabvA iti rUpam / evaM karkandhUzabdAdUntAt TAyAM karkandhvA iti rUpam / 'karkandhUrbadarI' ityamaraH, For Private and Personal Use Only Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] baalmnormaashitaa| 401 - dhAtvoH' (sU 3721) iti vibhaktyudAttattvapratiSedha UH phalam / prANijAtestu kRkavAkuH / rajjvAdestu rajjuH, hanuH / (522) bAntAtsAyAm 4 / 1 / 67 // striyAmUG syAt / bhadrabAhUH / saMjJAyAm kim / vRttbaahuH| (523) paGgozva 4168 // paGgaH / 'zvazurasyokArAkAralopazca' (vA 5039) / cAdU / puMyogalakSaNasya lISo'pavAdaH / liGgaviziSTaparibhASayA svAdayaH / zvazrUH (524) UruttarapadAdaupamye 4 // upamAnavAcipUrvapadamUrUttarapadaM - - 'tumbyalAbUrubhe same' iti c| nanu udantatvAdanayoruvidhiya'rtha ityata Ahaanayoriti / kRkavAkuriti / pakSijAtivizeSaH / atra manuSyajAtitvAbhAvAt pUrveNApi mlii| ___ bAhantAtsAyAm / 'ukutaH' ityataH aGityanurvate, striyAmityadhikRtam , prAtipadikAditi ca / tadAha-striyAmUGa syAditi / bhadrabAhUriti / kasyAzcitsajJA / sanzAyAM kimiti / sajJAyAmityetat kimarthamiti praznaH / vRttabADuriti / vRttau bAhU yasyA iti vigrahaH / striyAmapi noGa / paGgozca / aGiti suutrshessH| bhagnapAdatvaM paDatvaM na jAtiH, AsIne zayAne ca AkRtyA durgrahatvAt , ekasyAM vyaktau vikalapAdo'yaM paGguriti paGgutvasyopadeze'pi vyaktyantareSu AsanazayanAdyavastheSu tasya durghahatvAt , gotracaraNAnantarbhAvAcca / tatazca 'ahuta:' ityaprAptau vacanamidam / svazura* syeti / vRttyAdau paThitamidam / cakArAt UGanukRSyate / zvazurasya strI ityarthe puMyogalakSaNe DISi prApte tadapavAda uGa, tatsaniyogena rephAdakArasya ukArasya lopazcetyarthaH / naca vakArAdakArasya lopaH zayaH, 'antyabAdhe'ntyasadezasya' iti vacanAt / 'yasyeti ca' iti tu nAtra bhavati IkAre taddhite ca tadvidhAnAt / nanu bhUrityatra kathaM svAdayaH, 'DyASprAtipadikAt' ityadhikRtya tadvidheH, asya ca DyAbantatvAbhAvAt , uDantasya ca pratyayAntatvena prAtipadikatvAbhAvAdityata AhaliGgaviziSTeti / 'prAtipadikagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNam' iti paribhASayetyarthaH / vastutastu zvazurasyeti vacanamamUlakameva, bhASye adRSTatvAt 'yApprAtipadikAt' iti sUtrasthabhASyavirodhAcca / tatra hi 'DyApprAtipadikAt' ityatra UGo'pi grahaNaM kartavyamityAkSipya uvarNAntAduG vidhiiyte| tatra savarNadIrghe ekAdeze kRte pUrvAntatvena prAtipadikatvalAbhAdeva siddhamityuktam / yadi hayuktarItyA zvazrUzabdo vyutpAdyate tarhi rephAdakArasya lusatvena ekAdezAprasaktestadasaGgatiH spaSTaiva / tathAca zvabhU. rityavyutpanna prAtipadikamiti zabdenduzekhare spaSTam / UrUttara / UruH uttarapadaM yasyeti bahuvrIhiH / prAtipadikAdityanuvartate / uttara. 26 bA0 For Private and Personal Use Only Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 402 siddhAntakaumudI [ strIpratyaya yatprAtipadikaM tasmAdUG syAt / karabhorUH / ( 525) saMhitazaphalakSaNavAmAdezva 4|1|70 // anaupamyArthaM sUtram | saMhitorUH / saiva zaphorUH / zaphI khurau tAviva saMzliSTatvAdupacArAt / lakSaNazabdAdarzaAvac / lakSaNorUH / vAmorUH / 'sahitasaddAbhyAM ceti vaktavyam' ( vA 2503 ) / hitena saha sahitau I 1 padetyanena pUrvapadamAkSiptam, aupamye iti tatrAnveti upamIyate anayetyupamA upamAnam, upamaiva aupamyaM svArthe SyaJ / tadAha - upamAnavAcIti / karabhorUriti / karabhAviva UrU yasyA iti vigraha: / 'maNibandhAdAkaniSThaM karasya karabho bahiH / ityamaraH / karabhorutvasyAjAtitvAdaprAptau vacanam, UrvAkRteH karabhasadRzapuruSorusAdhAraNatvena karabhasAdRzyaghaTitakarabhorutvasya AkRtigrAhyatvAbhAvAt asarvaliGgatvAdyabhAvAcca / upamAnavAcIti kim - vRttoruH karabhopamorurityAdau noD, karabhazabdasya karabhasadRze avRttyA upamAnavAcitvAbhAvAt / saMhitazapha saMhita zapha lakSaNa vAma etatpUrvapadAdapyUrUttarapadAdUG syAdityarthaH / pUrveNaiva siddhe kimarthamityata Aha--anaupamyArthamiti / saMhitorUriti / saMhitau saMzliSTau UrU yasyA iti vigraha: saiva zaphorUriti / saMhitorureva zaphorUrityanenocyata ityarthaH / zaphazabdaM vivRgoti-- zaphau khurAviti / yadyapi 'zarpha klIbe khuraH pumAn' ityamaraH / tathApi 'zapha khure gavAdInAm' iti candrakozAt puMstvamiti bhAvaH / nanu zaphatvamUrvoH pratyakSaviruddhamityata Aha-tAviveti / yataH zaphAviva, ata UrU zaphazabdenocyete ityarthaH / kutastatsAdRzyamityata Aha - saMzliSTatvAditi / taryupamAnavAci pUrva padatvAdeva siddhamityata Aha- upacArAditi / zaphavat vAstavaM saMzliSTatvamavalambya zaphatvasya AropAdityarthaH / evaM ca zaphazabdAt tatsAdRzyApratIternoktardoSa iti bhAvaH / lakSaNorUriti / lakSaNau UrU yasyA iti vigrahaH / nanu mArdavAdiguNaparyAyasya lakSaNazabdasya kathamUruzabdasAmAnAdhikaraNyamityata Aha- lakSaNazabdAditi / lakSaNamanayorastIti vigrahe lakSaNazabdAt 'arzaAdibhyo'c' ityacpratyaya ityarthaH / tathAca lakSaNayuktau ityarthalAbhAdiha noktadoSa iti bhAvaH / vAmorUriti / vAmau sundarau UrU yasyA iti vigrahaH / 'vAmau valgupratIpau dvau' ityamaraH / sahiteti / sahita saha AbhyAM paraH yaH UruzabdaH tasmAdapi UG syAditi vaktavyamityarthaH / nanu saMhitagrahaNenaiva ekadezavikRtanyAyena sikhe punaH saMhitagrahaNaM vyarthamityata Aha-hiteneti / hitena saheti vigrahe 'tena saha' iti bahuvrIhau 'vopasarjanasya' iti sabhAve sahitazabda ityarthaH / nanu sahazabdasya vidyamAnavacanatve sahorU For Private and Personal Use Only Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 403 UrU yasyAH sA shitoruuH| mahete iti sahI UrU yasyAH sA sahorUH / yadvA vidyamAnavacanasya sahazabdasya UrvatizayapratipAdanAya prayogaH / (526) saMjJA. yAm 4 / 1 / 72 // kadrukamaNDalyoH saMjJAyAM striyAmU syAt / kadruH / kamaNDalaH / saMjJAyAm kim / kadruH / kamaNDaluH / acchando'rtha vacanam / (527) zAravAyatro DIn 4 / 1173 // zAravAderamo yo'kArastadantAcca jAtivA. cino kInsyAt / shaahrvii| baidI / 'jAteH' ityanuvRtteH puMyoge DoSeva / nRnarayovRddhizva' (ga 54 ) iti gaNasUtram / naarii| (528) yaGazvApa 4174 // rityatra sahazabdaprayogo vyartha ityata Aha-sahete iti / ratikAlikamardanamiti zeSaH / vidyamAnavacanatve'pi sahabhabdasya na vaiyarthyamityAha-yadveti / atizayena vidyamAnatvaM vivakSitamiti na vaiyarthyamiti bhaavH| sajJAyAm / kadrukamaNDalvoH iti, UNiti cAnuvartate, striyAmityadhikRtam / tadAha-kadrukamaNDalvoH sanzAyAM striyA. mUGa syAditi / acchando'rthamiti / pUrvasUtre chandasItyuktatvAt loke sajJAyAmaprAptau ayamArambhaH / kariti nAgAnAM mAtuH sajJA / etacca mahAbhAratAdau spaSTam / / kamaNDalUriti kasyacinmRgasya sjnyaa| ata eva 'catuSpAdayo DhaJ' ityatra kAma NDaleya ityudAhariSyate / pAtraparyAyastu nodAharaNam , tasya strIliGgatvAbhAvAt / zAgaravAdyaJo ngiin| zAGgaravAdIti luptapaJcamIkam / aJa iti sssstthii| ata ityanuvRttaM paJcamyante anveti / jAterityanuvRttamatA vizeSyate / tadantavidhiH / tadAha-zArivAderityAdinA / zAharavIti / zRGgarorapatyaM strItyarthe aNa, AdivRddhiH, raparatvam , orguNaH 'gotraM ca caraNaiH saha' iti jAtitvAt DISi prApte DIn / svare vizeSaH / baidIti / bidalyApatyaM strItyarthaH / 'anuSyAnantaye bidaadibhyo'| gotra. tvena jAtitvAt DISi prApte DIn / aSA akArasya vizeSaNAnneha-zUrasenI / 'janapadazabdAt' ityapatye an / 'atazca' iti tasya luk / atra jAtilakSaNISeva na tu kIn / aJo luptatvena nakArAdakArasya azo'vayavatvAbhAvAt / nRnarayovRddhi. zceti / cakArAt DIn / nArIti / nRnarazabdayorudAharaNam / tatra nRzabdAt 'RnnebhyaH iti DIpi prApte DIn , RkArasya vRddhiH, raparatvam / jAtilakSaNISastu nRzabdAnna prasaktiH, tatra ata itynuvRttH| narazabdAttu DIni nakArAdakArasya vRddhiH| nanu para. mapi 'yasyeti ca' iti lopaM bAdhitvA antaraGgatvAdalo'ntyaparibhASayA rephAdakA. rasya vRddhiH syAt / na ca kRtAyAmapi vRddhau 'yasyeti ca' ityakAralopaH syAditi vAcyam , vRddhividhisAmarthyAdeva tasya lopAbhAvasidheriti ceducyate-nRnarayorispatra nara, iti rephAntasya luptAkArasyAnukaraNam / naraH aH naraH, nA ca narazca nRnarau, For Private and Personal Use Only Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 404 siddhAntakaumudI [strIpratyaya - yaGantAstriyAM cApsyAt / yaditi vyaGgyoH sAmAnyagrahaNam / AmbaSThayA / kArISagandhyA / 'pAyaJazcAbvAcyaH' (vA 2505) / shaarkraakssyaa| pautimaassyaa| (526) AvaTyAzca 4 / 1 / 75 // asmAccApsyAt / 'yajJazca' (sU471) iti DIpo'pavAdaH / avaTazabdo grgaadiH| aavttyaa| (530) taddhitAH 4176 ApaJcamasamApteradhikAro'yam / (531) yUnastiH 4 / 1177 // yuvanzabdAtti. tayoriti vigrhH| nacaivamapi vAnarIzabde atiprasaGga iti vAcyam , arthavata eva grhnnaat| na ca nRzabdAt DIni vRddhau nArIti sidhenaragrahaNaM vyarthamiti vAcyam , naratvajAtivAcinaH narazabdAt striyAM jAtilakSaNaDISi narIti vyAvRttyarthatvAt / vastutastu 'nRnarayovRddhizca' iti gaNasUtraM nArabdhavyameva / 'tadasya dharmyam' ityanuvRttau 'Rto'ja' iti sUtreNa 'narasya ceti vaktavyam' iti vArtikena ca nurdhA narasya dhamyatyarthe nRzabdAnarazabdAcca aJi, tataH 'TiDDhANaja! iti DIpi nArIti siddheH| 'nityAdinityam' iti prakRterAdyudAttatve DIpaH pittvAdanudAttatvam / GIyapi nitsvareNa prakRterudAttatvamiti svare vizeSAbhAvAt / nacaivaM sati manuSyadharmyatvenava bodhaH syAt , na tu naratveneti vAcyam , yogyatayA hi taddhAnaratvajAtiviziSTaiva budhyate / ata eva vAstuni bhavo vAstavya iti rUpasya 'digAdibhyo yat' iti bhavArthakatayA siddhatvAt 'vasestavya. tkartari gicca' iti vacanaM na kartavyamiti bhASyaM saGgacchate / rUDhAnAM yathAkathaMci. danvAkhyAnamiti kaiyaTa iti zabdenduzekhare sthitam / / ___ yaGazcAp / pakArI 'halyAbbhyaH ' ityatra grhnnaarthH| cakAraH 'citaH' ityantodA. ttArthaH / sAmAnyeti / yarUpasya ubhayatrApi sattvAditi bhAvaH / jyaGamudAharatiAmbaSThatheti / ambaSThasyApatyaM strItyarthaH / 'vRddhatkosala' iti jyaG / AmbaSThayazabdA. ccAp / vyaGamudAharati-kArISagandhyeti / karISaM gavAdipazupurISaM, tasyeva gandho yasya saH karISagandhiH / 'upamAnAcca' iti gandhasya ikAro'ntAdezaH / karISagandheH gotrApatyaM strI ityarthe aNpratyayaH / 'aNijoranArSayoH' iti tasya dhyAdezaH / SAdyana iti / SakArAt paro yo yaj tadantAdapi cAbityarthaH / zArkarAkSyeti / zarkarAkSasyApatyaM strItyarthaH / pautimASyeti / pUtimASasyApatyaM strItyarthaH / 'gargAdibhyo yaj' ityubhayantra yaja / AvaTyAcca / nanu kathamavaTazabdasyApatyamityarthe yajantatvamityata Aha-pravaTazabda iti / aavttyeti| avaTasyApatyaM striityrthH| gargAdiyani yasyeti ca' ityakA. ralope AdivRddhau avaTyazabdAt cAe / ___ taddhitAH / vakSyamANAH pratyayAH taddhitasaMjJakAH pratyetavyA ityarthaH / adhikArasUtrametat / uttarAvadhimAha-ApaJcameti / yUnastiH / taddhitA ityanuvRttamekavacanena vipari* For Private and Personal Use Only Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 15] bAlamanoramAsahitA / 405 pratyayaH syAt , sa ca taddhitaH / liviziSTaparibhASayA siddha taddhitAdhikAra uttarArthaH / yuvtiH| anupasarjanAdityeva / bahavo yuvAno yasyAM sA bahuyuvA / yuvatIti tu yauteH zatrantAnlIpi bodhyam / iti strIpratyayaprakaraNam // atha kArakaprakaraNam // 16 // (532) prAtipadikArthaliGgaparimANavacanamAtre prathamA 2346 // - gamyate / tadAha-yuvanzabdAt tipratyayaH syAt sa ca taddhita iti / striyAmiti zeSaH / 'samarthAnAm' ityataH prAk tadadhikArasyoktatvAditi bhaavH| nAntalakSaNIpo'pavAdaH / nanvatra taddhitagrahaNAnuvRttiyA / naca 'kRttaddhita' iti prAtipadikatvArthe tadanuvRttiriti vAcyam , prAtipadikatvAbhAve'pi liGgaviziSTaparibhASayA tipratyayAntAt sunutpattisiddherityata Aha-liGgaviziSTasyeti yuvtiriti| svAdiSviti padatvAt 'na lopa' iti nakAralopaH / anupasarjanAdityeveti / anuvartata evetyarthaH / bahuyuveti / upa. sarjanatvAttipratyayAbhAve nAntalakSaNaDIpaH 'ano bahuvIheH' iti niSedhe 'DAbubhAbhyA. m| iti DApi ca rUpam / nanu yuvatIbhiH parivRta ityAdau kathaM yuvatIzabda IkArAntaH ityata Aha - yuvatIti sviti / 'yu mizraNe ityasmAllaTaH zatari, zapo luki, uva. Di, ugittvAnDIpi yuvatIzabdo vyutpanno bodhya ityrthH| patiM sukhena mizrayantI yoSiducyate / anye tu yudhaatoronnaadike|baahulkaat katipratyaye kittvAt guNAbhAve uvaGi ugittvAt DIpi yuvatIzabdaH sidhyatItyAhuH / iti zrImadvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAkhyAyAM strIpratyayanirUpaNaM samAptam // atha kaarkprkrnnpraarmbhH| tadevam 'DyAprAtipadikAt' ityadhikRtya vihitAH svA. dipratyayAH saprayaJcam nirUpitAH / tatra prathamAdisaptamyantasaptavibhaktinAmarthavizeSa. vyavasthA darzayitamupakramate-prAtipadikArtha / nanu pravRttinimittaM vyaktizceti dvika prAtipadikArthaH pravRttinimittaM vyaktiH liGga ceti trikaM prAtipadikArthaH, pravRttinimitta vyaktiH liGga saMkhyA ceti catuSkaM prAtipadikArthaH, pravRttinimittaM vyaktiH liGga saMkhyA kArakaM ceti paJcakaM ceti paJcakaM prAtipadikArthaH, ityete pakSAH 'sarUpANAmekazeSa eka For Private and Personal Use Only Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 406 siddhAntakaumudI [ kAraka niyatopasthitikaH prAtipadikArthaH / mAtrazabdasya pratyekaM yogaH / prAtipadikArthamA tre liGgamAtrAdyAdhikye saGkhyAmAtre ca prathamA syAt / uccaiH / nIcaiH / kRSNaH / zrIH / jJAnam / aliGgA niyataliGgAzca prAtipadikArthamAtra ityasyodAharaNam / 1 / 'vibhaktau' 'striyAm' ityAdisUtreSu bhASye sthitAH, maJjUSAyAM prapaJcitAzca / tatra trikAdipakSeSu liGgasyApi prAtipadikArthatvAt pRthaggrahaNaM vyarthamityata mAha - niya teti / niyatA upasthitiryasyeti vigrahaH / yasmin prAtipadike uccArite yasyArthasya 'niyamenopasthitiH sa tadarthaM ityarthaH / evaJca taTaH taTI taTam ityAdyaniyata liGgeSu ni. yamena kasyApi liGgasyopasthityabhAvAt prAtipadikArtha zabdenAgrahaNAt pRthak liGgagra haNamAvazyakamiti bhAvaH / mAtrazabdasya vacanazabdenaivAnvayabhramaM vArayati - mAtraza bdasyeti / prAtipadikArthazca liGgaM ca parimANaM ca vacanaM ceti dvandvaH / prAtipadikArthaliparimANavacanAnyeva prAtipadikArthaliGgaparimANavacanamAtramityasvapadavigrahaH / mAtra zabdo'vadhAraNe / 'mAtraM kAtsnyeM'vadhAraNe' ityamaraH / 'mayUravyaMsakAdayazca' iti nityasamAsaH / mAtrazabdasya dvandvAnte zrUyamANatvAt prAtipadikArthe, liGga, parimANe vacane ca pratyekamanvaya ityarthaH / vacanaM saMkhyeti vakSyati / nanu prAtipadikArthamA liGgamAtre parimANamAtre saGkhyAmAtre ca prthmetynuppnnm| liGgAdInAM kevalAnAM prAtipadikArthaM vinA kvApyanupasthiterityAzaGkaya ata eva bAdhakAt liGgamA adhike iti vivakSitamityabhipretya vyAcaSTe - litamAtrAdyAdhikya iti / liGgamAtrAdhikye parimANamAtrAdhikye cetyarthaH / prAtipadikArthamAtra ityasyodAharatiuccairityAdi / nanvavyayeSu 'sAmAnye napuMsakam' iti napuMsakatvasya ca kRSNazabde puMstvasya ca zrIzabde strItvasya ca jJAnazabde napuMsakatvasya ca bhAnAt kathaM prAtipadikAsyodAharaNAnyetAnItyata Aha-praliGgA ityAdi / 'avyayAdAplupaH' iti sUtre 'AbgrahaNaM vyathaMma liGgatvAt' iti bhASyoktarItyA avyaye kasyApi liGgasyAnupasthitiriti prAtipadikArthamAtre ityasya bhavatyavyayamudAharaNam / kRSNazabde puMstvasya zrIzabde strItvasya jJAnazabde napuMsakatvasya ca niyamena bhAnamasti teSAM niyataliGgatvAt / atasteSu liGgAnAmapi prAtipadikArthAntarbhAvAt teSAmapi prAtipadikArthamAityudAharaNatvaM nirbAdhamiti bhAvaH / yadyapi kRSNaH paTaH, kRSNA paTI, kRSNaM vastram ityAdau kRSNazabdastriliGgaH, tathApi bhagavatpara evAtra kRSNazabdo vivakSita iti bhAvaH / naca prAtipadikoktArthe kiM prathamayeti vAcyam ekatvAdisaGkhyAbodhArthasvAt / nacAvyayAt prathamotpatteH phalAbhAvaH 'avyayAdApsupaH' iti luko'vazyaM pravRseriti vAcyam, padatvArthaM sunutpatterAvazyakatvAt / tena uccairityAdau rutvavisargI " For Private and Personal Use Only - Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] bAlamanoramAsahitA / aniyataliGgAstu liGgamAtrAdhikyasya / taTaH- taTI - taTam / parimANamAtre droNo vrIhiH / droNarUpaM yatparimANaM tatparicchinno vrIhirityarthaH / pratyayArthe parimANe prakRtyartho'bhedena saMsargeNa vizeSaNam, pratyayArthastu pariccheyaparicchedakabhAvena vrIhau vi'uccaiste samyaguccAraNam' ityAdau temayAdisiddhizca bhavati / zraniyateti / aniyataliGgAstu taTAdizabdAH liGgamAtrAdhikyasyodAharaNam / tatra liGgAnAmaniyatopasthitikatayA prAtipadikAnantarbhAvAdityarthaH / taTaH taTI taTamiti / 'taTaM triSu' ityamaraH / parimANamAtre iti / udAharaNaM vakSyate ityarthaH / droNo brIhiriti / droNa: parimAvizeSaH / / 'jAlasUrya marIcisthaM trasareNuriti smRtam / dset fear tu tAstisro rAjasarSapa ucyate // gaurastu te trayaSTa te yavo madhyastu te trayaH / kRSNalaH paJca te mASaH te suvarNastu SoDaza / palaM suvarNAzcatvAraH paJca vApi prakIrtitam / padvayaM tu prasRtaM dviguNaM kuDha matam / caturbhiH kuDavaiH prasthA prasthAzcatvAra ADhakaH / ADhakataizcaturbhistu droNa ityabhidhIyate // 407 kumbho droNadvayaM zUrpaH khArI droNAstu SoDaza // iti smaraNAt // brIhiriti / jAtAvekavacanam 'jAtyAkhyAyAmekasmin bahuvacanamanyatarasyAm' iti vacanAt / vrIhirAziriti yAvat / nahyekasyAH vrIhivyakteH droNaparimANaM sambhavati / nanu droNAkhyaparimANavizeSasya vIhivyaktezca kathamabhedAnvayaH dharmaMdhamiNorbhedAdityata Aha - droNarUpamiti / tathAcAbhedAnvayasya bAdhAdeva droNaparimANasya vrIhivyaktezca paricchedyaparicchedakabhAvenAnvayAbhyupagamAntroktadoSa iti bhAvaH / nanu droNazabdasya parimANavizeSavAcino niyata puMliGgatve prAtipadikArthamAtre ityeva siddham / yadi tu 'astriyAmADhakadroNau' iti dviliGgatA, tarhi liGgamAtrAdhikye ityeva siddham / tat kiM parimANagrahaNeneti cettatrAha - pratyayArthe parimANe iti / na hi droNatvena rUpeNa parimANavizeSavAcidroNazabdAt svAyeM prathamAvibhaktiriSyate, yena prAtipadikArthamAtre ityanena gatArthatA syAt / kiM tu droNatvena parimANavAcino droNazabdAt parimANatvasAmAnyarUpeNa droNaparimANe vivakSite prathamA vibhaktirvidhIyate / tatazca pratyayArthe parimANasAmAnye droNazabdArthAtmakaprakRtyarthaH parimANavizeSaH sAmAnyavizeSAtmakA bhedasaMsargeNAnveti / parimANasAmAnyAtmakapratyayArthastu paricche paricchedakabhAvena vrIhAvanveti / tathAca droNAkhyaparimANavizeSAtmakaM yat For Private and Personal Use Only Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 400 siddhAntakaumudI [kAraka zeSaNamiti vivekaH / vacanaM saGkhyA / ekH| dvau| bhvH| ihoktArthatvAdvimakteraprAptau vacanam / (533) sambodhane ca // 3 // 47 // iha prathamA syAt / he rAma / (534) kArake 14 // 23 // ityadhikRta / (535) karturIpsitatamaM sAmAnyaparimANaM tatparicchinno vrIhiriti bodhaH phalati / anyathA droNAkhyapa. rimANavizeSaparicchinno vrIhiriti bodhaH syAt / parimANasAmAnyaM na pratIyeta / tadarthamiha parimANagrahaNamityarthaH / ____vacanaM skhyeti| pUrvAcAryestathA saMjJAkaraNAditi bhaavH| tathAca saGkhyAmAtre prathameti labhyate / naca liGgamAtrAdhikye parimANamAtrAdhikye itivat saGkhyAmAtrAdhikye iti kuto na vyAkhyAtamiti vAcyam . kevalaliGgaparimANayoH kvApyupasthitya. bhAvena tathA vyAkhyAne'pi ekadvibahuzabdeSvekatvadvibahutvAnAM kevalAnAM niyatopa. sthitisattvena saGkhyAmAtre ityeva vyAkhyAtumucitatvAt / ata eva bhASye vacanagrahaNAMze ekaH dvau bahavaH ityudAhRtam / nanu ekaH dvau bahavaH ityatra ekatvadvitvabahutvAnAM niyamenopasthityA 'praatipdikaarthe| ityeva siddhe vacanagrahaNaM vyarthamityata Ahaiheti / prakRtibhirevaikatvAdInAmuktatvAt 'uktArthAnAmaprayogaH' iti nyAyena prathamA. vibhaktaraprAptau tadartha vcngrhnnmityrthH| tathAca vibhaktirihAnuvAdikA zabdasAdhutvArtha prayojyA, 'na kevalA prakRtiH prayoktavyA' nApi pratyayaH iti anabhihitasUtra. bhASyasiddhanyAyAditi bhAvaH / idamevAbhipretyoktaM bhASye-'ukteSvapyekatvAdiSu prathamA' iti / mAtragrahaNAt kArakAdyAdhikye prathamA na bhavati / atra 'atheM prathamA' ityeva sUtrayitumucitamiti prauDhamanoramAdau prapaJcitam / ___sambodhane ca / iheti / sambodhane adhike gamye'pi prathamA syaadityrthH| sambodhanamabhimukhIkRtya jJApanam / he rAmeti / mAM pAhIti zeSaH / iha rAma prati madrakSaNaM jJApyam / na ca he rAjan sArvabhaumo bhava' ityatra sArvabhaumazabdAdapi sambodhanaprathamA syAditi vAcyam , samyak bodhanameva hi sambodhanam samityupasargabalAt / zrotari viziSya rAjatvAdinA jJAte satyeva taM prati kazcidartho jJApayituM zakyaH, nAnyathA / tatazca sambodhanavibhaktiriyamanuvAdyaviSayaiveti labhyate / na tu vidheyaviSayA / tathAca sArvabhaumatvasya vidheyasya idAnImasiddhatvena anuvAdyatvAbhAvAnna sArvabhaumazabdAt sambodhanavibhaktiriti maJjUSAyAM vistaraH / iti prathamA vibhktiH| atha dvitIyA vibhaktiH / kArake / ityadhikRtyeti / saMjJA vakSyante iti shessH| kriyA. janakaM kArakam , karoti-kriyAM nivartayatIti bhASye vyutpattidarzanAt / brAhmaNasya putraM pazyatItyatra brAhmaNasyAnyathAsiddhatvAnna kArakatvam / karturIpsita / kArake itya. nuvartate prathamayA viprinnmyte| aaptumissymaannmiipsitm| Apla vyAptI, asmAta For Private and Personal Use Only Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] baalmnormaashitaa| 408 karma 1 / 4 / 46 // kartuH kriyayA AptumiSTatama kAraka karmasamjhaM syAt / kartuH kim / mASeSvazvaM badhnAti / karmaNa IpsitA mASAH, na tu kartuH / tamanprahaNaM kim / payasA odanaM bhuGkte / 'karma' ityanuvRttau punaH karmagrahaNamAdhAranivRttyartham / anya sannantAt 'matibuddhipUjArthebhyazca' iti.vartamAne ktH| matiricchA, buddheH pRthaggrahaNAt / 'kasya ca vartamAne' iti kartari sssstthii| atizayenepsitamoksitatamam / dhAvapA. tavyApArAzrayaH kartA / kenAptumityAkAlAyAM kartRvizeSaNIbhUtavyApAreNetyAllabhyate, tat phalitamAha-kartuH kriyyetyaadinaa| ktapratyayopAttaM vartamAnatvaM tu na vivakSitam / tena kaTaM karoti, kRtavAn ityAdau naavyaaptiH| AptiH sambandhaH / evaM ca kartA svaniSThavyApAraprayojyaphalena sambandhumiSyamANamityarthaH / yathA taNDulAn pacati ityatra viklittyanukUlavyApAraH pcerrthH| taptodakaprasvedanakRtaprazithilAvayavakatvA. tmakaM mRduvizadatvaM viklittiH, tadanukUlavyApAraH adhizrayaNodakAsecanadhopakarSaNaprajvalanAdirUpa iti 'kArake' ityAdisUtrabhASye spaSTam / ata eva 'phalavyApArayo. rdhAtuH' iti siddhAntaH / tathAca taNDulAnadhizrayaNAdivyApAreNa vikledayatItyarthaH / adhizrayaNAdirUpakartRvyApAraprayojyaviklittirUpaphalAzrayatvAt taNDulAnAM karmatvam / nanu kartRgrahaNaM vyartham / naca vyApAralAbhAya taditi vAcyam , kenAptumityAkAsAyAM kArakAdhikArAdeva tallAbhAditi pRcchati-kartuH kimiti / mASezvazvaM badhnAtIti / mASeSu bhakSaNAya pravRttyunmukhamudaravyathAbhayAttadakSaNAnnivartayitumanyatra badhnAtItyaH rthaH / atra mASANAM karmatvanivRttyartha kartRgrahaNamiti bhAvaH / kartRgrahaNe kRte tu noktadoSa ityAha-karmaNa IpsitA mASAH, na tu karturiti / bandhanakarmIbhUtasyAzvasyaivAtra mASA IpsitAH, natu bandhanakartuH, azvarakSaNasyaiva tdpekssittvaadityrthH|| tamangrahaNaM kimiti / tamabantamIpsitatamamityetat kimarthaM 'karturuddezyaM karma' itye. vAstviti praznaH / payasA odanaM bhukte iti / payasA mizramityarthaH / yadyapyatra bhoktu. rodana eva payasA mizraH uddezyaH, natu kevalaM payaH, nApi kevala odanaH / nAsau kevalapayaHpAnena tuSyati, nApi kevalaudanena / tathApi yadA bhuktavAneva payolipsayA punarodanabhojane pravartate tadedaM pratyudAharaNam / tatra yadyapi paya eva uddezya bhujikriyAM prati, tathApi bhujikriyAkarmIbhUtamodanaM prati mizraNasAdhanatayA guNatvenaiva taduddezya, natu bhojyatvena / atastatra payaso gugatvena odanasya tatsaMskAryatayA uddezyatvAdodanasyaiva Ipsitatamatvam , natu payaso'pi / tasyApyodana evAIpsitatamaH, guNeSvasya nAnurodha iti bhAvaH / naca tamabgrahaNaM kimartham , 'karturIpsitaM karma' ityevAstviti vAcyam , 'agnermANavakaM vArayati' ityatra mANavakasya 'vAraNArthAnAmIpsitaH' itya. For Private and Personal Use Only Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 410 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI thA gehUM pravizatItyatraiva syAt / ( 536) anabhihite 2|3|1|| ityadhikRtya / (537) karmaNi dvitIyA 2|3|2|| anukte karmaNi dvitIyA syAt / hariM bhajati / abhihite tu karmaNi 'prAtipadikArthamAtre' iti prathameva / abhidhAnaM ca prAyeNa tikRttaddhitasamAsaiH / tiG, hariH sevyate / kRt, lakSmyA sevitaH / 1 [ kAraka pAdAnatvanivRttyarthatvAditi prakRtasUtrabhASye sthitam / tadetadvAraNArthAnAmiti sUtravyAkhyAvasare sphuTIbhaviSyati / prAcInastu kaizcit 'tamabgrahaNaM kim, payasA odanaM bhuGkte' iti granthaH kevalata mabgrahaNaprayojanaparatayA vyAkhyAtaH / te bhASyaviruddhatvAdupekSyAH / nanu 'adhizIGsthAsAM karma' ityato'nuvRtteraha karmagrahaNaM vyarthamityata Aha - karmagrahaNamAdhAreti / adhizIGityatra hi AdhAraH ityanuvartate / ihApi tadanuvRttirmAbhUditi karmagrahaNamityarthaH / nanu hari bhajatItyAdAvasambhavAdeva tadanuvRttirna bhaviSyatItyata Aha- anyathA gehaM pravizatItyatraiva syAditi / hariM bhajatItyAdau na syAdityevakArArthaH / 1 1 anabhihite / ityadhikRtyeti / dvitIyAdi vakSyata ityarthaH / karmaNi dvitIyA / 'anabhi hite' ityanuvRttaM vyAcaSTe - zranukte iti / hariM bhajatIti / tuSTayanukUlaparicaraNAtmakavyApAro bhajerathaH, pUjAdivyApAreNa hariM toSayatItyarthaH / kartRniSThapUjanAdivyApAra. prayojyatuSTirUpaphalAzrayatvAddhariH karma / hariniSTatuSTayanukUla ekadevadattaniSTho vartamAno vyApAra iti bodhaH, 'bhAvapradhAnamAkhyAtam' iti niruktakArayAskavacanAt / kriyApradhAnaM tiGantamiti tadarthaH / evaM ca hariniSTatuSTayanukUlavyApArAzrayo devadatta iti prathamAntavizeSyakabodhastArkikasammato nAdartavya iti manjUSAdau prapaJcitam / abhifear | hariH sevyate ityAdAviti zeSaH / prathamaiveti / tadvidhAvanabhihitAdhikArAbhAvAt 'abhihite prathamA' iti vArtikAcceti bhAvaH / atra bhASye kaTaM karoti bhIdhamamudAraM darzanIyaM zobhanamityatra kaTazabdAdutpAdyamAnayA dvitIyayA karmaNo'bhihitatvAt bhISmAdibhyo dvitIyA na prApnotItyAzaGkaya 'tikRttaddhitasamAsairabhidhAnam' iti parigaNitam / tatra prAyeNetyadhyAhRtyAha - abhidhAnaM ceti / samAsairityanantaraM vivakSitamiti zeSaH / tiGiti / avibhaktikanirdezo'yaM tiGabhidhAnapradarzanAya / hariH sevyata iti / 'laH karmaNi' iti karmaNi lakAraH / 'bhAvakarmaNoH' ityAtmanepadam / tiGantena abhihitatvAddhareH karmaNo na dvitIyeti bhAvaH / hariM bhajatIti vAkyArthaH / kartRkarma lakArayorekarUpa eva vAkyArthabodha iti vaiyAkaraNasamayaH / kRditi / tiGitiSadayamapyavibhaktikanirdezastadudAharaNasUcanAya / lakSmyA sevita iti / haririti zeSaH / bhUte karmaNi ktaH kartari tRtIyA / lakSmIniSThaparicaraNajanitatuSTayAzrayo haririti bo For Private and Personal Use Only Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| taddhita, zatena krItaH shtyH| samAsa, prAptaH Anando yaM sa prAptAnandaH / kaci. nipAtenAbhidhAnam , yathA-'viSavRkSo'pi saMvardhya svayaM chettumasAmpratam / ' sAmprata. mityasya hi yujyata ityarthaH / (538) tathAyuktaM cAnIpsitam 10 // dhaH / 'sattvapradhAnAni nAmAni' iti yAskasmRtimanurudhya prAtipadikeSu prathamAntopAttavizeSyakabodhasyaiva sarvasammatatvAt / atra sevitahareH karmaNaH kRtA abhihita. tvAnna dvitIyA / taddhiteti / ayamapyavibhaktikanirdezastadudAharaNasUcanAya / zatena krItaH zatya iti / paTAdiriti zeSaH 'zatAcca ThanyatAvazate' iti ytprtyystddhitH| ana karmaNastaddhitenoktatvAnna dvitiiyaa| samAseti / ayamapyavibhaktikanirdezastadudAharaNasUcanAya / prAptAnanda iti / devadattAdiriti zeSaH / 'gatyarthAkarmaka' ityAdinA prApteti kartari ktaH / anyapadArthakarmaNo bahuvrIhisamAsenAbhihitatvAnna dvitIyeti bhAvaH / AnandakartRkaprAsikarmIbhUta iti bodhaH / prAyeNetyasya phalaM darzayati-kaciditi / viSavRkSo'pIti asAmpratamityatrA. nveti / saMvadhyetyatra chesumityatra cAnvaye dvitIyApatteH / tatra tvadviSavRkSamiti gamyate / na sAmpratamiti vigrahe nnttpurussH| yujyata itthartha iti / yajiyoge karmaNi lakAraH / aucityA na yujyate / aucityayukto na bhavatIti yAvat / 'yukte ve sA. mprataM sthAne' ityamaraH / atra vRkSasya karmaNo nipAtenAbhihitatvAnna dvitIyetibhAvaH / vstutstu|chettumiti tumunnatra durlabhaH / kRSNaM draSTuM yAtItyatreva kriyArthakriyopapadatvAbhAvena 'tumunNvulau kriyAyAM kriyArthAyAm' ityasyApravRtteH / 'zakaeSa' ityAdinApi tumunna, zakAdiyogAbhAvAt / kintu 'icchArtheSu' ityanuvRttau 'samAnakartRkeSu tumun| iti tumun, akriyArthopapadatve'pi tasya prvRttH| yathA icchati bhoktumityaadi| evaM ca tumunassAdhutvAya iSyata ityadhyAhAryam / viSavRkSo'pi saMvadhya chettamiSyata iti yat tadasAmpratam-ayuktamityarthaH / evaM cAtrApi tiDAbhihitatvAdeva dvitoyA. nivAraNAt tiGkRttaddhitasamAsairabhidhAnam iti parigaNanavArtike prAyeNetyadhyAhAro viphala iti zabdenduzekhare sthitam / pavamodanaM bhuGkta ityatra tu pacibhuji. kriyAnirUpite dve krmtvshktii| tatra guNabhUtapacinirUpitakarmatvazakteH ktapratyayA. bhihitatve'pi pradhAnabhUtabhujikriyAnirUpitAmanabhihitAM karmatvazaktimAdAya dvitIyA nirbAdheti bhASye spaSTam / nanu yathA bahupaTurityAdau taddhitena bahucpratyayena uktatvAt kalpavAdayo na bhavanti, tayA kriyate kaTaH ityAdAvapi tiDAdibhiruktatvAt dvitIyAdayo na bhavi. pyanti, 'uktArthAnAmaprayogaH' iti nyAyAt / kiMca kaTaM karotItyAdau sAvakAzA dvitIyA kRtaH phaTaH ityAdau na bhavatyeva, anavakAzayA prathamayA bAdhAt / naca vRkSaH For Private and Personal Use Only Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 412 siddhAntakaumudI [kAraka - IpsitatamavatkriyayA yuktamanIpsitamapi kAraka karmasaMjJaM syAt / prAmaM gacchaMstRNaM spRzati / virSa bhukte| plakSaH ityAdiH prathamAyA avakAza iti vAcyam , tatra gamyAmastikriyAM prati kartRtvena tRtIyAprasaGgAt / astu vA tatra prathamAyA avkaashH| tathApyubhayoH sAvakAzatve paratvAt prathamaiva syAt / evaM cAnabhihitAdhikAro vyartha iti cet , maivam'karmaNi dvitIyA' ityAdInAM 'dvayekayodvivacanaikavacane' 'bahuSu bahuvacanam ityanayozca ekavAkyatayA karmaNi yadekatvaM dvitvaM bahutvaM vA tatra ekadvibahuvacanAnIti labhyate / tantra 'anabhihite' ityArambhe anabhihite karmaNi yadekatvaM tatra dvitIyetyevamarthaH syAt / 'anabhihite' ityabhAve tu karmaNi yadekatvaM tatra dvitIyaikavacanamityeva paryavasyet / tathA sati kRtaH kaTa ityAdau ktena karmamAtroktAvapi tadekatvasyAnuktatayA dvitIyaikavacanaM durvAraM syAt / naca prathamAyA niravakAzatvaM zaGyam , nIlamidaM natu raktamityAdau vizeSaNAntaranivRttitAtparyake astikriyAyA anAvazyakatvena tatra prathamAyAH sAva. kAzatvAt / nApi tatra paratvAt prathamaiva bhaviSyatIti vAcyam , kartavyaH kaTa ityAdau tato'pi paratvena kRdyogalakSaNaSaSThIprasaGgAt / evaM ca saMkhyA vibhaktyarthaM iti pakSe. 'anabhihite' ityArabdhavyam / yadi tu paJcakaM prAtipadikArthaH ityanAzritya kAraka vibhaktyartha ityAzrIyate, tadA kArakasya ktapratyayAdinottatvAnna dvitIyAdivibhakti. prsktiH| ekatvAdisaGkhyAbodhazca prAtipadikArthamAtre pravRttayA prathamayaiva sambhavati / ataH 'anabhihite' iti nArabdhavyamiti bhASyakaiyaTakaustubhAdiSu spaSTam / ativi. starastu mnyjuussaayaamnusndheyH| tathAyuktaM cAnIpsitam / tathAzabdasya sAdRzyavAcakasya pratiyogisApekSatvAdAhaIpsitatamavaditi / pUrvasUtre sannihitatvAdIpsitatamameva sAdRzyapratiyogIti bhAvaH / kriyayeti / kriyAjanyaphalayuktamityarthaH / pUrvasUtre Ipsitatamasya karmatvamuktam / dveSyopekSyasaGgrahArthamidaM vacanam / tatra upekSyamudAharati-grAmaM gacchaMstRNaM spRzatIti / saMyogAnukUlavyApAraH spRzerathaH / atra spRzyamAnasya tRNasya IpsitatamatvAbhAve'pi gaGgAM spRzatItyAdau spRzyamAnasyepsitatamasya gaGgAdekhi kriyAjanyasaMyogAtmakaphalA. zrayatvAtkarmatvamiti bhAvaH / dveSyamudAharati-viSaM bhuGakta iti / yadA kazcidalavatA vairiNA nigRhyamANo viSaM bhuGkte tadedamudAharaNam / bhujehi mukhe prakSitasya galavi. varapravezAnukUlaH hnuclnaadivyaapaaro'rthH| viSasya deSyatayA IpsitatamatvAbhAve. api odanaM bhukta ityAdau bhujyamAnasya Ipsitatamasya odanAderiva kriyAjanyagala. vivarapravezAtmakaphalAzrayatvAt karmatvamiti bhAvaH / naca 'dhAtUpasthApyaphalazAli karma' ityevAstu, kimIpsitAnIpsitayoH pRthak grahaNeneti vAcyam , agnermANavaka For Private and Personal Use Only Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / ( 536 ) akathitaM ca 1 / 4 / 51 // apAdAnAdivizeSairavivakSitaM kArakaM karmasaMjJaM syAt / 413 duhyAcapacadaNDrudhipracchicibrUzAsujimadhamuSAm / karmayuk syAdakathitaM tathA syAnIhRkRSvaddAm // 'duhAdInAM dvAdazAnAM tathA nIprabhRtInAM caturNAM karmaNA yadyujyate tadevAkathitaM karma' iti parigaNanaM kartavyamityarthaH / gAM dogdhi payaH / baliM yAcate vasudhAm / cArayatItyatra hi 'vAraNArthAnAmIpsitaH' iti mANavakasyApAdAnatvaM prAptaM tannivRsvarthaM 'karturIpsitatamam' iti vaktavyameva / evaMca dveSyodAsInasaGgrahArthaM ' tathAyuktaM ca' iti sUtramAvazyakamityastAM tAvat / " akathitaM ca / akathitazabdaM vyAcaSTe - apAdAnAdivizeSairiti / apAdAnaM sampradAnam adhikaraNaM karma karaNaM kartA hetuH iti kArakasaptakam / tadetadyadA apAdAnatvAdivizeSAtmanA na vivakSitaM, kintu sambandhasAmAnyAtmanaiva tadA tatkarmasaMjJakamityarthaH / nanu naTasya zRNoti ityatra naTasambandhi zravaNamityarthake naTasyApi karmatvaM syAt / tasya kriyAnvayitvena kArakatvAt vastutaH apAdAnasya sambandhitvena vivakSitatvAccetyAzaGkaya parigaNayati - duhyAjiti / vArtikArthaM saGgrahazloko'yam / ato vyAcaSTe - duhAdInAmiti / duha prapUraNe, Tu yAca yAcJAyAm, DupacaS pAke / daNDa daNDanipAtane curAdiH / nigraha ityarthaH, iha grahaNArthakaH / rudhira AvaraNe, praccha jJIpsAyAm / zloke pracchItyatrekAra uccAraNArthaH / ikA | nirdeze tu 'grahijyA' iti -samprasAraNaprasaGgAt / ciJ cayane, brUn vyaktAyAM vAci, zAsu anuziSTau, ji abhibhave, mantha viloDane, muSa steye iti dvAdazAnAmityarthaH / caturNAmiti / NIJ pApaNe, hRJ haraNe, kRSa vilekhane, vaha prApaNe / iti caturNAmityarthaH / karmaNA yadyujyate iti / karmayumityasya vyAkhyAnamidam / karaNe upapade karmaNi vAcye 'satsUdviSa' ityAdinA viviti bhAvaH / yadyapi I 'duhiyA cirucipracchibhikSiciNAmupayoga nimittamapUrvavidhau / bruvizAsiguNena ca yatsacate tadakIrtitamAcaritaM kavinA / iti prakRtasUtrastha lokavArtike pacimathimuSyAdayo na paThitAH / tathApi cakAreNa dspi saGgrAhyA iti kaiyaTaH / gAM dogdhi paya iti / kSaraNAnukUlavyApAraH kSAraNaparyAyo duherarthaH / kSAraNAtmakavyApAra prayojyakSaraNAtmakaphalAzrayatvAtpayaH karma / gaustu kSaraNe apAdAnam / tadapAdAnatvamupekSya sambandhitvAtmanA gorvivakSAyAM karmatvamanena bhavati / tatazca zeSa For Private and Personal Use Only Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 414 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ kAraka avinItaM vinayaM yAcate / taNDulAnodanaM pacati / gargASchataM daNDayati / vrajamava 1 SaSThInirAse dvitIyA bhavati / tadidamuktaM prauDhamanoramAyAm - gosambandhi payaHkarmakaM dohanamathaM iti / tathAca na mASANAmaznIyAdityatreva zeSatvavivakSAyAM prAptAM paSThIM bAdhitumidaM sUtram / gorapAdAnatvavivakSAyAM tu paJcamyeva - goH payo dogdhIti / gosakAzAt payaH kSArayatItyarthaH / yadi tu gauH payovizeSaNaM tadA SaSThayeva / gosa mbandhi yatpayaH tat kSArayatItyarthaH / evamagre'pyUhyamiti prAcInamatAnusArI panthAH / vastutastu apAdAnatvAdivizeSarUpeNAvivakSitaM kintu karmatvenaiva vivakSitam akathitam / tAdRzamapAdAnAdi karmasaMjJakaM syAdityarthaH, kArakatvavyApyasaMjJAnAM svabodhye karmatvAdizaktimattvabodhakatvAt bodho'pi tathaiva / evaM ca gAM dogdhi payaH ityatra gokarmakaM payaHkarmakaM ca dohanamityeva bodhaH / avadheH sakAzAdravadravyavibhAgo hi kSaraNam / tacca gopaniSTavyApAra prayojyam / evaJca kartRvyApAraprayojyakSaraNAtmakavibhAgavizeSAzrayatvAt goH payasazca pUrvasUtrAbhyAM karmatvamastyeva / ataH ubhayakarmakabodha eva yuktaH, natu saMbandhitvena gorbodhaH / ata eva prakRtasUtrabhASye 'akathitam' ityanenaiva siddhatvAt pUrvasUtradvayasya vaiyarthyamAzaGkaya IpsitamAtrasyApyanena karmasaMjJAyAM 'vAraNArthAnAm' ityasyAnavakAzatayA agnermANavakaM vArayatItyatra mANavakasyApyapAdAnasaMjJAyAM prAptAyAM 'karturIpsitatamaM karma' ityArabdhavyam / tatazca dveSyopekSya saGgrahAya ' tathAyuktaM cAnIpsitam' ityArabdhavyamiti samAhitam - 'etena karmasaMjJA sarvA siddhA bhavatyakathitena / tatrepsitasya kiM syAt prayojanaM karmasaMjJAyAH // yanta kathitaM purastAdIpsitayuktaM ca tasya siddhyartham / Ipsitameva tu yatsyAttasya bhaviSyatyakathitena' // iti zlokadvayeneti zabdenduzekhare sthitam / 'etena karmetyAdibhASyArthastu kaiya bhASyapradIpoyote ca spaSTa ityAstAM tAvat / 1 valaM yAcate vasudhAmiti / haririti zeSaH / balirnAmAsuravizeSaH / mahyaM dehIti prArthanA yAcerarthaH / dAnAnukUlo mahyaM dehIti zabdaprayogarUpavyApAra iti yAvat / balikartRkaM vasudhAkarmakaM dAnaM prArthayata ityarthaH / kartuH karmatvavivakSAyAM dvitIyeti navyAH / prArthanA rUpavyApArajanyadAne janakatayA AzrayatvAt / balisambandhi yadvasudhAkarmakaM dAnaM tat prArthayata ityartha iti tu prAcInAH / avinItaM vinayaM yAcata iti / abhyupagamaprArthanA yAcerarthaH / yadA kazcidbalavAn avinItaH durbalaM kaJcidrabAdhate tadA durbalamadhikRtyedaM vAkyaM pravRttam | avinItakartRkaM vinayakarma kamabhyupagamaM prArthamata ityarthaH / kartuH karmatvavivakSAyAM dvitIyeti navInAH / avinItasambandhinamabhyu For Private and Personal Use Only Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 415 - ruNaddhi gAm / mANavakaM panthAnaM pRcchati / vRkSamavacinotu phalAni / mANavarka pagamamiti tu prAcInAH / taNDulAnodanaM pctiiti| viklittyanukUlavyApAraH pacerarthaH / taptodakaprasvedanajanitaprazithilAvayavakatvAtmakaM mRvizadatvaM viklittiH / tayA modanAkhyadravyAntaraM prakRtibhUteSu taNDuleSu samavetaM niSpadyata iti sthitiH / tatra zithilAvayavasaMyogavizeSAtmikA viklittiH samavAyasambandhena taNDuleSu vartate / odane tu janyajanakabhAvena vartate / taNDulaiH prakRtibhUtaiH odanaM karotItyarthaH / taNDula. samavAyikAraNikAM tatsamavetAmodanajanikAM viklittiM nirvatayatItyarthaH / tatra vyApAraphalaM vikliti prati janyatayA AzrayatvAt odanaH pradhAnaM karma / tAhazaudanajanikAM viklittiM prati smvaayitvenaadhaartvaat| taNDulAnAM guNakarmatvamiti tadvivakSAyAM dvitiiyaa| taNDusambandhinImodanajanikAM viklitti nirvatayavI ta tu praaciinaaH| gargAn zataM daNDayatIti / daNDadhAtuH grahaNAnukUlavyApArArthakaH / tADanAdinA grg| bhyaH suvarNazataM gRhnnaatiityrthH| tADanAdivyApAraprayojyagrahaNaviSayatvAt zataM pradhAna karma / gargANAM tu tadgrahaNAvadhitvAt guNakarmatvam / grahaNaM hi parakIyadravyasya parasvatvAnivRttipUrvaka svIkaraNam / tatra svatvavizleSe gargANAmavadhitvAdapAdAnatvam , grahaNaghaTakatAdRzavizleSapratiyogibhUtasvatvAzrayatvAt karmatvaM ca / tatrApAdAnatvamA nAdRtya karmatvavivakSAryA dvitiiyaa| gargasambandhikamiti tu praayH| vrajamavaruNaddhi gAmiti / nirgamapratibandhapUrvakayaskiJcidadhikaraNakacirasthityanukUlabandhanadvArakapidhAnAdivyApAro rudherrthH| gAM nirgamapratibandhapUrvaka baje cirasthitikA karotItyarthaH / ana cirasthiti prati ghajasyAdhikaraNatvamupekSya godvArA tasthityAzrayatayA karmatva. vivakSAyAM dvitIyA / vrajasambandhinaM gokarmaka cirasthityanukUlavyApAraM karotItyartha iti prAcInAH / mANavakaM panthAnaM pRcchatIti / jijJAsitavyArthajJAnAnukUlaH kena pathA gantavyamityabhilASAdirUpavyApAraH pRcchrrthH| tatra viSayatayA jJAnarUpaphalAzrayatvAt panthAH pradhAnakarma / tajjJAnaM prati janakatayA AzrayatvAt mANavako guNakarma / mANava. kena panthAnaM jJAtumicchatItyarthaH / atra mANavake karaNatva mupekSya karmatvavivakSAyAM dvitiiyaa| pathiviSayaka mANavakasambandhi jJAnamicchatItyartha iti praanycH| vRkSamavacinoti phalAnIti / vRkSAt pracyAvya phalAnyAdatta ityrthH| pracyAvyAdAnAnukUlavyApAro lo. TaprahArAdirUpaH avpuurvkcimdhaatorrthH| tatra pracyAvyAdAnaviSayatvAt phalAni pradhA. nakarma pracyavAvadhitvAvRkSo'pAdAnam / tasyApAdAnatvamupekSya karmatvavivakSAyAM dvitIyA, vRkSasya phalapracyavAzrayatvena karmatvAt pracyavasya vibhAgasya dviniSThatvAt / vRkSasambandhi yat pracyutaphalAdAnaM tat karotItyartha iti praaciinaaH| mANavakaM dharma For Private and Personal Use Only Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 416 siddhAntakaumudI [ kAraka dharma brUte - zAsti vA / zataM jayati devadattam / sudhAM kSIranidhi mathnAti / devadattaM zataM muSNAti / prAmamajAM nayati - harati- karSati - vahati vA / arthanibandhaneyaM te zAsti neti / bodhanAnukUlavyApAraH 'codanAlakSaNo'rtho dharma' ityAdizabdaprayogAmako brUnosrthaH / mANavakAya dharma bodhayatItyarthaH / vyApAraprayojyabodhaviSayatvArmaH pradhAnakarma / bodhaviSayeNa karmaNA'bhipreyamANatvAnmANavakaH sampradAnam / tasya sampradAnatvamupekSya dharmadvArA bodhAzrayatvAt karmatvavivakSAyAM dvitIyA / dharmaviSayaka 'mANasambandhinaM bodhaM janayatItyarthaM iti tu prAJcaH / zAsestu dharma kurvityAdividhighaTitazabdaprayogarUpo, bodhanAnukUlavyApAro'rthaH / itarat prAgvat / `zata jayati devadattamiti / ji abhibhave / grahaNAnukUlatADanAdivyApAro jayaterathaH / gargAn zataM daNDayatItivadvyAkhyeyam / sudhAM kSIranidhi madhnAtIti / manya viloDane / dravadravyagatasArodbhavanAnukUlaH manthAnadaNDabhramajanitasaGkSobhAtmaka AlphAlanaparyAyo vyApAro mantherarthaH / kSIrodadheH sakAzAt sudhAM manthAnadaNDabhramaNenodvAvayatItyarthaH / vyApAraprayojyodbhavAzrayatvAt sudhA pradhAnakarma / kSIrodadhistu udbhavaM pratyapAdAnam / tasyApAdatvamupekSya sudhAdvArA udbhavAzrayatvAt karmatvavivakSAyAM dvitIyA / sudhAzrayaM kSIrodadhisambandhinam udbhavaM karotItyartha iti tu prAcInAH / devadattaM zataM muSNAtIti / apazyati devadatte tadIyaM suvarNazataM tasmAdapanIyAdatta ityarthaH / parasvAmikadravyasya svAminaH sakAzAdapanIyAdAnAnukUlaH svAmyajJAto nizAsaJcArabhitticchidrakaraNAdirUpavyApAro muSerarthaH / vyApAraprayojyApanayanapUrva kAdAnAzraya. tvAcchataM pradhAnakarma / apanayanAvadhitvAddevadatto'pAdAnam / apAdAnatvamanAhatyApanIyAdeyadravyasvAmitayA devadattasyApanIyAdAnAzrayatvAt karmatvavivakSAyAM dvitIyA / zatakarmakaM devadattasambandhyapanIyAdAnaM karotItyartha iti tu prAJcaH / grAmamajAM nayatIti / grAme ajAM prApayatItyarthaH / NIJ prApaNe / dezAntarasaMyogAnukUlazcalanagamaparyAyo vyApAraH prAptiH / natu dezAntarasaMyogamAtram / grAmaM prati calanadazAyAmeva . prApnoti gacchatIti prayogadarzanAt / calanena saMyoge jAte ajA grAmaM gatA prApte. tyeva darzanAt / tAdRzaprAptyanukUlo daNDodyamanamArgAntaragatipratibandhapUrvakayogyamAsaMyojanAdirUpavyApAro nIdhAtorarthaH / etAdRzavyApAra prayojyagrAmasaMyogatadanukUlagamanobhayAzrayatvAdajA pradhAnakarma / tAdRzAjAdhAratvAt grAmo'dhikaraNam / adhikaraNatvamanAdRtya grAmasyApi tathAvidhasaMyogAzrayatvAt karmatvavivakSAyAM dvitIyA / ajAkarmakaM grAmasambandhi nayanamityarthaM iti tu prAcInAH / evameva grAmam ajAM harati karSati vahatItyapi vyAkhyeyam / tatra dezAntarasaMyogAnukUlam ajAcalanaM vAhakadvArakaM, tAdRzacalanAnukUlavyApAraH skandhagrahaNAdirUpo haraterarthaH / rajjubandhanAdinA / For Private and Personal Use Only " Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] baalmnormaashitaa| 417 saMjJA / baliM bhikSate vasudhAm / mANavakaM dharmabhASate-abhidhatte-vakItyAdi / kAra. ke kim / mANavakasya pitaraM panthAnaM pRcchati / 'akarmadhAtubhiyoge dezaH kAlo bhAvo gantavyo'dhvA ca karmasaMjJaka iti vAcyam' (vA 1103-1104) / kurUn svapiti / mAsamAste / godohmaaste| krozamAste // balAcAlanaM kRSerarthaH / zakaTAyAropaNAdirUpadezAntarasaMyogAnukUlaprAptyanukUlo vaherartha iti vishessH| - arthanibandhaneyaM saMzeti / kaiyaTAdibhistathA vyAkhyAtatvAditi bhaavH| tathA ca etadarthakadhAtvantarasaMyoge'pi dvikarmakatvaM labhyate / vastutastu bhASye yAvirudhItyAdhu. dAhatazlokadvayaparigaNitAH duhiyAcirudhipracchimikSicivamazAsaya ityaSTAveva dhA. tavo dvikrmkaaH| na tu pacidaNDijiprabhRtayastadabahirbhUtA api / arthanibandhaneyaM sazetyapi na yuktam , bhASye adarzanAt , bhASye yAcigrahaNenaiva siddha mikSigrahaNavai. yarthyAcca / nanveSa sati ahamapIdamacoya coye iti tadvAjasya bahuSu' iti sUtrasthabhASyavirodhaH / tatrAhi cudadhAtuH caurAdikaH pracchiparyAyaH, karmaNi laT , uttamapuruSaikavacanam / apraSTavyamahaM pRcchaya ityarthaH / atra cuderdvikarmakatvadarzanAt arthanibandhaneyaM sajheti vijJAyata iti cet, na tAvatA cudadhAtorapi dvikarmakatvalAbhe'pi tadanyeSAM dvikarmakatve mAnAbhAvAt / ata eva 'karturIpsitatamam' iti sUtrabhASye, duvyarthaH paciH taNDulAnodanaM pacatIti taNDulAnvikledayannodanaM nivartayatIti gmyte| saNDalAnodanaM pacatIti taNDulavikAramodanaM nivartayatIti gamyate / odanaM pacatIti odanArthAn saNdusAn vikledayatIti gamyata ityudAhRtam / karturIpsitasamamityeva taNDulAnAmapi karmatvamiti paceretadudAharaNatvamanupapannameva / tasmAdbhA. dhyaparigaNitabahirbhUtadhAtUnAmanta vitaNyarthakatva eva dvikarmakatvamiti zabdenduzekhare sthitam / ___ nanu kurUnsvapiti devadattaH, mAsamAste ityAdau kurvAderanuddezyatvAt 'karturIpsi. tatamam iti karmatvaM na sambhavati / kartureva svApAdikriyAzrayatvAt / 'tthaayuktm| ityapi na karmatvamityata Aha-akarmakadhAtubhiriti / grAmasamUhAtmakakurupaJcAlAva. tyAdiparo'tra dezazabdaH, natu grAmAdirapi / tena grAme svapitItyatra na dvitiiyaa| atra ca 'adhizIsthAsAM karma' iti liGgam / anyathA adhizete adhitiSThati adhyA. ste vA vaikuNThaM hariH ityatrApyanenaiva karmatvasiddhastadvaiyarthya spaSTamevetyabhipretyodAharati-kurUn svapitIti / devadatta iti zeSaH / kuruSu nidrAM karotItyarthaH / devadattAttu na tRtIyA, tiGA abhihitatvAditi bhAvaH / kurvAdizabdAH janapadavizeSeSu svbhaavaannitybhvcnaantaaH| mAsamAste iti / mAsasyAdhikaraNasajJAM bAdhitvA karmatvam / 27 bA0 For Private and Personal Use Only Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 418 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ kAraka ( 540 ) gatibuddhipratyavasAnArthazabdakarmAkarmakANAmaNi kartA sa Nau 1|4|52 // syAdyarthAnAM zabdakarmaNAmakarmakANAM cANau yaH kartA sa No kama syAt / godohamiti / dohanaM dohaH / bhAve ghaJ / bhAvo dhAtvarthaH / godohanakAlo'tra vivakSitaH / naceha kAlatvAdeva siddhiH zaGkayA, ahorAtrasamUhasya mAsAdereva tatra grahaNAt / gantavyatvenAdhvano vizeSitatvAt niyataparimANaH krozAdireva gRhyata ityabhipretyodAharati-krozamAste iti / gantavyatvavizeSaNAdadhvanyAste ityatra na bhavati / anatyantasaMyogArthamidaM vArtikam / atyantasaMyoge tu 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge' ityeva siddhamiti prAcInAnusArI panthAH / vastutastu 'akarmaka dhAtubhiryoge' ityAdivacanaM bhASye na dRzyate / kintu akarmakadhAtUnAM kathaM dvikarmakatvamityAzaGkAyAM 'kAlabhAvAdhvagantavyAH karmasaJjJA hyakarmaNAm / dezazca' ityuktam / hizabdaghaTitatvAdidaM na vidhAyakam, kintu anuvAdakameva / tathAhi 'kurUn svapiti' ityAdau svApAdikriyayAM kurvAdIn vyApnotItyarthaH, dhAtUnAmanekArthatayA kadAcit teSAM svApAdikaraNakavyApane'pi vRtteH / tatazca 'karturIpsitatamam' ityeva siddham / yadA tu svapAdidhAtUnAM svApAdAveva vRttiH, natu vyAptiparyante, tadA kuruSu svapiti, mAse Aste ityadhika raNatvameva / etacca 'akathitaM ca' ityatra 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge' ityatra ca bhASye spaSTam / ata eva 'mAM samAM vijAyate' iti sUtre samAyAM samAyAM vijAyate iti vigrahakathanaM bhASye saGgacchate / anyathA dvitIyAprasaGgAt / ata eva ca lakArArthaprakri yAyAm atyantApahnave liDvaktavyaH' ityatra 'kaliGgeSvavAtsIH nAhaM kaliGgAn jagAma iti mUlakadudAhRte vAkye kaliGgeSviti saptamI saGgacchate / uktaM ca hariNA - 'kAlabhAvAdhvadezAnAmantarbhUta kriyAntaraiH / sarvairakarmakairyoge karmatvamupajAyate // iti / iti zabdenduzekhare prapaJcitam / 1 gatibuddhi / gatizca buddhizva pratyavasAnaM ca tAnIti dvandvaH / pratyavasAnaM bhakSaNam gatibuddhipratyavasAnAni artho yeSAmiti vigrahaH / zabdaH karma yeSAM te zabdakarmANaH, teSAmiti bahuvrIhiH / avidyamAnaM karma yeSAM te akarmakAH / ubhayatrApi karmazabdaH kArakaparaH / gatibuddhipratyavasAnArthAzca zabdakarmANazca akarmakAzca teSAmiti indraH / art kartA aNikartA / yacchando'dhyAhAryaH / tadAha - gatyAdyarthAnAmityAdinA / Nau anutpanne sati zuddhadhAtuvAcyAM kriyAM prati yaH kartA saH NyantadhAtuvAcyAM prayojakavyApArAtmikAM kriyAM prati karmasaMjJakaH syAdityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 416 - zatrUnagamayatsvarga vedArtha svAna vedayat / AzayaccAmRtaM devAnvedamadhyApayadvidhim // mAsayatsalile pRthvI yaH sa me zrIharigatiH / gati- ityAdi kim / pAcayatyodanam devadattena / aNyantAnAm kim / gama. yati devadatto yajJadattaM, tamaparaH prayukte, gamayati devadattena yajJadattaM vissnnumitrH| krameNodAharati-zatrUniti / 'zatrUnagamayat svargam' iti gatyarthakasyodAharaNam / zatravo yuddhe mRtAH svargamagacchan , tAn yaH zastraghAtenAgamayat svarga sa zrIha. rimeM gatirityatrAnvayaH / atra gameraNyantAvasthAyAM zatravo gamanakriyAM prati kartAra, svargastu karma / NyantAvasthAyAM tu NijvAcyA prayojakavyApArAtmikAM zastraghAtakriyAM prati ghAtayitA hariH kartA / zatravastu karma / zastraghAtajanyA yA kriyA svargaprAptissadAzrayatvAt / evaJca hariH prayojakakartA, zatravastu prayojyakartAH / prayojakakartuharaH zAbdaM prAdhAnyam / anyAnadhInatvalakSaNaM cArthaprAdhAnyamasti / zatraNAM tu anyAdhInasvargaprAptikartRtvaM prayojakAdhInatvAt guNabhUtameva / zeSitvalakSaNamArthaprA. dhAnyaM tu prayojyazatrugatakartRtvasyaiva, prayojakavyApArasya prayojyasvargaprAptyarthatvAditi sthitiH / tatrAnyAnadhInatvalakSaNasyArthaprAdhAnyasya zAbdaprAdhAnyasya ca prayo. jakavyApAre sattvAt tadanurodhi zatrugataM karmatvaM 'karturIpsitatamam' ityeva siddham / ato niyamArthamidaM sUtram / NijathenApyamAnasya prayojyakatryadi karmatvaM bhavati, tahiM gatyarthAdInAmeveti / tena pAcayati devadattena ityAdau prayojyakartana karmatvam , kintu kartRtvameva / tadetat 'hetumati ca' iti sUtre bhASyakaiyaTayoH spaSTam / uktaM ca hariNA / "guNakriyAyAM svAtantryAt preSaNe karmatAM gtH| niyamAt karmasaMjJAyAH svadharmeNAbhidhIyate / " iti / svadharmaNeti tRtIyayetyarthaH / evaMca svargakarmakaM zatraniSTha yadgamanaM tadanukUlo yanniSTho vyApAraH sa zrIharimeM gatiriti vAkyArthaH / evamagre'pyU. yam / vedArtha svAnavedayaditi / buddhayarthadhAtorudAharaNam / svazabdaH AtmIyaparaH, sve svakIyAH vidhipramukhAH vedArthamaviduH, tAn hariH vedArthamavedayadityarthaH / atra sveSAM prayojyakartRNAM karmatvam / AzayaccAmRtaM devAniti / pratyavasAnArthasya udAharaNam / devA amRtamAznan , tAn harirAzayadityarthaH / vedamadhyApayadvidhimiti / zabdakarmaNaH udAharaNametat / vidhiH brahmA vedamadhItavAn , taM hariH adhyApayadityarthaH / atra prayojyakartuvidheH karmatvam / zrAsayatsalile pRthvImiti / akarmakasyodAharaNam / salile pRthvI Aste, tAM harirAsayadityarthaH / ana pRthivyAH prayojyakAH karmatvam / yaH same zrIharirgatiriti prativAkyamanvayaH / For Private and Personal Use Only Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 420 siddhAntakaumudI [ kAraka - - 'nauvahyona' (vA 1109) / nAyayati, vAhayati vA bhAra mRtyena / 'niyantRkartRkasya vaheraniSedhaH (vA 1110) / vAhayati rathaM vAhAnsUtaH / 'AdikhAyorna ( vA 1109) / Adayati, khAdayati vA annaM bttunaa| 'bhakSarahiMsArthasya nA ( vA 1111 ) bhakSayatyannaM bttunaa| ahiMsArthasya kim / bhakSayati balIvardA. nsasyam / 'jlptiprbhRtiinaamupsngkhyaanm| ( vA 1107) / jalpayati bhASayati nIvoneti / NIj prApaNe, vaha prApaNe ityanayoH NyantayoH prayojyakartaH gati. buddhi' ityuktaM neti vaktavyamityarthaH / nAyayati vAhayati vati / bhRtyo bhAra nayati vahati vA, taM prerayatItyarthaH / anna prayojyakartubhatyasya NicprakRtyartha nayana vahanaM ca prati kartuH prayojakavyApAra prati karmatve nivRtte NicprakRtyarthe prati kartRtvasyaiva nirapa. vAdatvenAvasthAnAt tRtIyA bodhyaa| yadyapi nIvahyoH prApaNamarthaH, tathApi gatyanukUlavyApArArthake prApaNe gatevizeSaNatvena praviSTatayA gatyarthatvAt prAptiriti bhAvaH / niyantRkartRkasya vaheraniSedha iti / evaJca tatra prayojyakartaruktasya 'nIvahyona' iti prati. SedhasyAbhAve sati prayojyasya karmatvaM vaktavyamiti phalitam / vAhayatIti / vAhAH azvAH vahanti, tAn sUtaH prerayatItyarthaH / 'niyantA prAjitA yantA sUtaH kSattA ca sArathiH / ityamaraH / 'vahanti balIvardAH yavAn , vAhayati balIvAna devadattaH iti bhASyodAharaNAt niyantA pazupreraka eva vivakSitaH / aadikhaadhoti| ada bhakSaNe, khAha bhakSaNe, anayoH prayojyakartuH karmatvaM neti vaktavyamityarthaH / pratyavasAnArthaka. tvAt prAptiH / Adayati khAdayati veti / atti khAdati vA annaM baTuH, taM prerayatI. tyarthaH / bhakSeriti / ahiMsArthakasya bhakSadhAtoH prayojyakartuH karmatvaM neti vaktavyamiH tyarthaH / nanu 'gatibuddhi' iti sUtre aNau kartuH Nau karmatvamuktam / bhakSadhAtustu curA. ditvAt nityaM svAthikaNyantaH / tasyANikartA nAstyeva / atastasya karmatvaniSe. dho'nupapannaH, aprasaktatvAditi cet , na-ata eva niSedhAliGgAt 'gatibuddhi' iti sUtre NigrahaNena hetumata eva vivakSitatvAt / evaJca hetumaNici anutpanne sati aNya. ntabhakSidhAtuvAcyA kriyAM prati kartuH hetumaNNyantavAcyA kriyAM prati karmatvamityarthaH paryavasyatIti na dossH| bhakSayatyannaM bttunaiti| curAdiNyantAt bhakSadhAtoheMtumaNici pUrvaNelope hetumaNNyantAttibAdau sati bhakSayatIti rUpam / evaJca bhakSayatyannaM baTuH, khaadtiityrthH| taM prerayatIti nnyntsyaarthH| bhakSayati balIvana sasyamiti / kSetre prarUDhamalUna satyamiha vivakSitam / tasya tadAnImantaH prajJajIvatvAt tadbhakSaNaM hiMse. veti bhaavH| jalpatiprabhRtInAmiti / eteSAmaNau yaH kartA sa No karma syAditi vktvymityrthH| jalpayati bhASayati neti / dharmamiti zeSaH / putro dharma jalpati bhASate, vA, taM devadattaH For Private and Personal Use Only Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / vA dharmaM putraM devadattaH / 'dRzezva' ( vA 1108 ) / darzayati hari bhaktAn / sUtre jJAnasAmAnyArthAnAmeva prahRNaM, na tu tadvizeSArthAnAmityanena jJApyate / tena smarati vighrati ityAdInAM na / smArayati ghrApayati vA devadattena / 'zabdAyaterna' ( vA 1105 ) / zabdAyayati devadattena / dhAtvarthasaGgRhIta karmasvenAkarmakatvAtprAptiH / 421 prerayatItyarthaH / gatyarthAdiSvamantarbhAvAdvacanam / naca zabdanakriyArthatvAdeva siddhe vacanamidaM vyarthamiti vAcyam, ata eva 'zabdakarmAkarmakANA' mityasya zabdaH karmakArakaM yeSAmityarthAt / anyathA vedamadhyApayadvidhimityasiddheH / vArtike AdinA vyAharativadatyAdInAM saMgrahaH / bhASye tu 'ke punarjalpatiprabhRtayaH, jalpati vilapati AbhASate' ityevoktam / parimaNanamityeke, udAharaNamAtrapradarzanamityanye / dRzezceti / 'dRzir prekSaNe' asyApyaNau yaH kartA sa Nau karma syAditi vaktavyamityarthaH / darzayatIti / hari bhaktAH pazyanti, tAn guruH prerayatItyarthaH / nanu dRzerbuddhivizeSAtmakatvAdeva siddhe kimarthamidaM vacanamityata Aha-sUtre iti / 'gatibuddhi' iti sUtre buddhigrahaNena jJAnasAmAnyavAcinAM 'vida jJAne, jJA avabodhane' ityAdInAmeva grahaNam, natu jJAnavizeSavAcinAmityetat 'zezva' ityanena vijJAyate / anyathA 'hazezva' ityasya vaiyarthyaprasaGgAt / tenaiti / jJApanenetyarthaH / smarati jighratItyAdInAmiti / AdinA prekSate ityAdInAM saMgrahaH / smArayatIti / smarati priyAM devadattaH, jighrati candanaM devadattaH, taM yajJadattaH prerayatItyarthaH / zabdAyaterneti / zabdaM karotItyarthe 'zabdavaira' ityAdinA kyaDi, 'akRtsArvadhAtukayoH' iti dIrghe, 'sanAdyantAH' iti dhAtutve vitapA nirdezo'yam / zabdAyeti tadhAtoH aNau kartA Nau karma neti vaktavyamityarthaH / zabdAyayati devadatte - neti / zabdAyate devadattaH taM yajJadattaH prerayatItyarthaH / devadattasya karmatvAbhAvAt prayojyakartRtvamAdAya tRtIyaiva / ana zabdakarmakatvAt prAptiriti bhramaM nirasyatidhAtvartheti / zabdakarmakamutpAdanaM zabdAyeti kyaGantasya dhAtorarthaH / evaM ca zabdAtmaka karma dhAtvarthaM antarbhUtam / ataH zabdAyeti kyaGantadhAturakarmakaH, 'dhAtvarthavahirbhUtakarmakatvameva sakarmakatvam' iti 'khupa AtmanaH' iti sUtre bhASye prapaJcitatvAt / tasmAdakarmakatvAdevAtra prAptirityarthaH / evaM ca ' zabdAyayati sainikai ripUna' iti karma prayuJjAnAH parAstAH / nanu mAsamAste devadattaH, taM prerayati mAsamAsayati devadattaM yajJadatta ityatra devadattasya prayojyakartuH karmatvaM na syAt / AsadhAtorgatyAdiSvanantarbhAvAt / na cAkarmakatvAttadantarbhAva iti vAcyam, 'akarmakadhAtubhiryoge' iti mAsasya karmatayA AserakarmakatvAsambhavAt / ki ca odanAdikarmaNaH avivakSAyAM For Private and Personal Use Only Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 422 siddhAntakaumudI [ kAraka yeSAM deza kAlAdiminnaM karma na sambhavati te'traakrmkaaH| na tvavivakSitakarmANo'pi / tena'mAsamAsayati devadattam ityAdau karmatvaM bhvti| 'devadattena pAcayati' ityAdau tu na / (541) hakroranyatarasyAm 11453 // hakroraNau yaH kartA sa go vA karmasaMjJaH syAt / hArayati kArayati vA bhRtyaM-bhRtyena vA kaTam / 'abhivAdidRzorAtmanepade vetivAcyam' (vA 1114 ) abhivAdayate darzayate devaM bhaktaM-bhaktena / caa| (542) adhizIsthA''sAGkarma 1 / 4 / 46 // adhipUrvANAmeSAmAMdhAraH karma syAt / adhizete-adhitiSThati -adhyAste vA vaikuNThaM hriH| (543) abhi. nivizazca 14.47 // abhinItyetatsaGghAtapUrvasya vizaterAdhAraH karma syAt / abhinivizate sanmArgam / parikrayaNe sampradAnam-' (sU 580) iti sUtrAdiha devadattaH pacati, pAcayati devadattena yajJadatta ityatra prayojyakartudevadattasya karmatvaM syAt , tadAnI pacerakarmakatvena gatyAdiSvantarbhAvAdityata Aha-yeSAmiti / idaM ca prakRtasUtre bhASyakaiyaTayoH spaSTam / __ hakro / hA ca kA ca hakarau tayoriti vigrahaH / hArayati kArayati veti / harati karoti vA kaTaM bhRtyaH, taM prerytiityrthH| anna prayojyakartu tyasya karmatvavikalpaH / hakrorgatyarthAdiSvanantarbhAvAdaprApte vibhASeyam / hakrorAntare tu prAptavibhASA / a. bhyavahArayati saindhavAna saindhavairvA, vikArayati saindhavAna saindhavairvA / atra abhyavaha rate kSaNArthatvAt vikArayaterakarmakatvAcca prAptiH / abhivAdIti / hetumaNNyantasyAbhipUrvakavadadhAto ziprakRtikaNyantasya cAtmanepadino'Nau kartA Nau karma vetyarthaH / abhivAdayate iti / abhivadati namaskaroti devaM bhaktaH, taM guruH prerayatItyarthaH / kartRgAmini phale 'Nicazva' ityAtmanepadam / atra bhaktasya prayojyakartuH karmatvavikalpaH / aprAptavibhASeyam / parasmaipade tu abhivAdayati devaM bhaktanetyeva / pazyati devaM bhaktaH, taM guruH prerayati / darzayate devaM bhaktaM bhaktena vaa| 'gatibuddhi' ityatra buddhigrahaNena jJAnasAmAnyavAcina eva grahaNamityuktam / tathApi 'dRzezva' iti nityaM prApte viklpH| ___ adhizIthAsAM karma / zIGa, sthA, As eSAM dvndvH| adhipUrvAH zIvasthAsaH iti vigrahe shaakpaarthivaaditvaaduttrpdlopH| tadAha-adhipUrvANAmiti / adhikaraNa. -saMjJApavAdo'yam / adhizete iti| adhizete vaikuNThaM hriH| adhitiSThati vaikuNThaM hariH, adhyAste vaikuNThaM harirityanvayaH / adhistu saptamyarthasyAdhArasya dyotakaH / vaikuNThe zete tiSThatyAste vetyarthaH / abhinibizazca / AdhAra iti kati cAnuvartate / abhinIti saMghAtagrahaNam / tadAha-abhinItyetatsaGghAtapUrvasyeti / abhinivizate sanmArgamiti / mApahavAnityarthaH / apratihatapravRttimAniti yaavt| nanvevaM sati pApe'bhinivezaH For Private and Personal Use Only Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] baalmnormaashitaa| 423 maNDUkaplutyA anyatarasyAM grahaNamanuvayaM vyavasthitavibhASAzrayaNAtvacinna / pApe. 'bhinivezaH / (544) upAnvadhyAvasaH 14 // 40 // upAdipUrvasya vasaterA. dhAraH karma syAt / upavasati-anuvasati-adhivasati-Avasati vA vaikuNThaM hariH / 'abhuktyarthasya na' ( vA 1087 ) / vane upavasati / 'ubhasavaMtasoH kAryA dhiguparyAdiSu triSu / dvitIyA''daiDitAnteSu tato'nyatrApi dRzyate // ' (vA 1444) ubhayataH kRSNaM gopAH / sarvataH kRSNam / dhik kRSNAbhaktam / uparyupari ityatrApi karmatvAt dvitIyA syAdityata Aha-parikrayaNe iti / / 'parikrayaNe' iti sUtrAdanyatarasyAM grahaNamanuvartya vyavasthitavibhASAzrayaNAt kacinnetyanvayaH / tahi abhinivizate sanmArgamityatrApi vikalpaH syAdityata Aha-vyavasthiteti / nanu 'parikrayaNe sampradAnamanyatarasyAm, AdhAro'dhikaraNam , adhizIsthAsAM karma, abhinivizazca' iti sUtrakramaH / tatra 'abhinivizazca' ityatra kathamanyatarasyAMgrahaNAnuvRttiH, 'aadhaaro'dhikrnnm| adhizIsthAsAM karma' ityatra ca tadanuvRtterabhAvAdityata Aha-maNDUkaplutyeti / tulyamiti zeSaH / maNDakAH yathA madhye padAni santatamaprakSipanta eva utplutya gacchanti tadvadanuvatyetyarthaH / 'eSvartheSvabhiniviSTAnAm' iti samarthasUtre bhASyaprayogo'tra mAnam / upaanvdhyaavsH| upa anu adhi AG ityeteSAM dvandvaH / upAnvadhyApUrvo vas iti vigrahe zAkapArthivAditvAt smaasH| tadAha-upAdipUrvasyeti / upavasatItyAdi / vaikuNThe vasatItyarthaH / upasargAH AdhAratva. ghotakAH / atra 'vaserazyarthasya pratiSedhaH' iti vArtikam / tatrArthazabdo nivRttiva. canaH / 'artho'bhidheyaraivastuprayojananivRttiSu / ' ityamaraH / bhojanasyArthaH nivRttiyaM. smAt pratIyate saH azyarthaH, bhojananivRttivAcakasya azerAdhArasya karmatvapratiSedha iti yAvat / tadetadarthataH sagRhNAti-abhuktyarthasya neti / ___ athoppdvibhktyH| ubhasarvatasoriti / vArtikam / ubhazabdasavazabdaprakRtikatasantayoH prayoge sati dvitIyA kAyeMtyarthaH / dhigiti / dhikzabdasya prayoge sati dvitIyA kAryA / 'prakRtivadanukaraNam' ityavyayatvAtsupo luk / uparyAdiSvityanena 'uparyadhyadhasassAmIpye' iti sUtropAttAnyavyayAni gRhyante / AmeDitAntasyeti / dviruktasya para. mAjheDitam , tadanteSu kRtadvivaMcaneSviti yAvat / tathAca kRtadvirvacaneSu uparyAdiSu triSu prayujyamAneSu dvitIyetyarthaH / tata iti / uktapradezebhyo'nyatrApi dvitIyA dRzyata ityrthH| ubhayataH kRSNa gopA iti / kRSNasya paarshvdvye'piityrthH| AdhAditvAt tasiH / 'ubhayo'nyatra' ityayac / SaSThayatheM dvitIyA / sarvataH kRSNaniti / kRSNasya sarveSu For Private and Personal Use Only Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 424 siddhAntakaumudI [kAraka lokaM hariH / adhyadhi lokam / adho'dho lokam / 'abhitaHparitaHsamayAnikaSAhApratiyoge'pi' (vA 1442-1443) / abhitaH kRSNam / paritaH kRSNam / prAmaM smyaa| nikaSA laGkAm / hA kRSNAbhaktam / tasya zocyate ityarthaH / 'bubhu. kSitaM na pratibhAti kiJcit / (545) mantarA'ntareNa yukte 2 / 3 / 4 // bhAbhyAM yoge dvitIyA tyAt / antarA tvAM mA hariH / antareNa hariM na sukham / pAzveMSu gopA ityarthaH / dhik kRSNAbhaktamiti / dhik nindAyAm / kRSNAbhaktasya nindetyarthaH / kecittu kRSNAbhakto nindya ityarthaH, prathamArthe dvitIyetyAhuH / dhiSmUH daityatra tu niSiddhAcaraNamityadhyAhAryam / uparyuparIti / 'uparyadhyadhasassAmIpye' iti dvivacanam / lokasya samIpe upari hrirstiityrthH| adhydhiiti| lokasya samIpadeze harirastItyarthaH / adho'dha iti / lokasya samIpe adho harirastItyarthaH / abhitaH parita iti| 'tato'nyatrApi dRzyate' ityasya prapaJco'yam / yoge'pItyanantaraM dvitIyeti zeSaH / abhitaH kRSNamiti / gopA iti shessH| kRSNasya pArzvadvaye'pItyarthaH / paritaH kRSNamiti / kRSNasya sarveSu pAzrveSu gopA ityarthaH / 'paryabhibhyAM ca' iti tasil / grAmaM samayA nikaSeti / samayA nikaSA iti ca AkArAnte avyye| grAmamityasya prtyekmnvyH| grAmasya samIpe ityarthaH / 'nikaSAntike' 'samayAntikamadhyayo" iti cAmaraH / 'vilaGghaya laGkAM nikaSA haniSyati' iti maaghH| hA kRSNAbhaktamiti / hA ityAkArAntamavyayaM khede / 'hA viSAdazugAti' ityamaraH / tadAha-tasya zocyatetyartha iti / kRSNAbhaktaH zocya ityartha ityanye / pratiyogamudAharati-bubhukSitamiti / kSudhArtasya kiJcidapi na sphuratItyarthaH / 'bhA dIptau' iha tu upasargabalAt sphuraNe vartate / tato lakSaNAdAvavRtteH praterna karmapravacanIyatvam / evaM ca 'karmapravacanIyayukte dvitIyA' ityanena gatArthatvaM na bhavati / antarAntareNa yukte / antarA ityAkArAntamavyayaM, nanu TAvantam / antareNetyapyavyayameva, natu tRtIyAntam , iti bhASye sthitam / antarAM tvAM mAM haririti / tava ca mama ca madhye harirityarthaH 'antarA madhye' ityamaraH / antareNa harimiti / harervarjane sukha nAstItyarthaH / 'pRthagvinAntareNate hirunAnA ca varjane / ' ityamaraH / kimanayoranta. reNa gatenetyatra tu antarazabdo vishessvaacii| anayorvizeSeNa jJAtenetyarthaH / atra antareNetyasya tRtIyAntatvAdavyayatvAbhAvAnna tadyoge dvitiiyaa| nacaivaM sati 'halo'ntaH saMyogaH' ityatra 'dvayozcaivAntarA kazcit' iti bhASyaprayogaH kathamiti zakyam , madhyatvanimittamavadhitvaM hi yayonirNItaM tatra dvitiiyaa| yayostu na tanni. yastana sambandhasAmAnye SaSTeyeva bhavati yuktagrahaNAditi kaiyaraH / For Private and Personal Use Only Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] bAlamanoramAsahitA / 425 (546) karma vacanIyAH 1243 // ityadhikRtya / (547) manulakSaNe 1144 // lakSaNe dyotye'nuruktasajJaH syAt / gatyupasargasajJApavAdaH / (54) karmavacanIyayukte dvitIyA 2 // 38 // etena yoge dvitIyA syAt / parjanyo japamanu prAvarSat / hetubhUtajapopalakSitaM varSaNamityarthaH / parApi hetau tRtIyA anena bAdhyate / 'lakSaNetyambhUta- (sU 552 ) ityAdinA siddha punaH saMjJAvi karmapravacanIyAH / ityadhikRtyeti / 'prAgrIzvarAnnipAtAH' iti paryantamiti bodhyam / anulakSaNe / lakSaNe dyotye iti / lakSyalakSaNabhAvasambandhe dyotye ityarthaH / uktasan iti / karmapravacanIyasamjJa ityarthaH / lakSyate jJAyate'neneti lakSaNam, tacca hetubhUtaM vivakSitam , natu vRkSaM prati vidyotate vidyuditivat cihnamAtram , tathA sati 'lkssnnetym| ityeva siddheriti vakSyate / matyupasargasamjhApavAda iti| anena kriyAyoge eva karmaprava. camIyasamzeti sUcitam / 'karmapravacanIyAH' iti mahAsammAkaraNasAmarthyAdanvarthatvam / kati kriyocyate, tAM proktavantaH karmapravacanIyAH, bhUte kartari bAhulakAdanIyaphratyayaH, tatazca kriyAmeva na dyotayanti kiM tu kriyAnirUpitasambandhavizeSa dhotayanti / evaM ca anupratyAdiSu kriyAnirUpitasambandhasya dhotyatvena anvayAt tatra gatyupasarga: sajJayoH praaptirbodhyaa| krmprvcniiy| yukte iti bhAve ktH| tadAha-etena yoge iti| parjanyo japamanviti / kadA parjanyo'varSaditi prazne uttaramidam / atra vRSTikAla upadezyA, saca durjJAnatvAt zAkhA prati dvikalacandra itivat prajJAnaM kiJcidavalambyaiva jJApyaH / japo'tra prajJAnam, tatra japakAle parjanyaH prAvarSaditi sambhavati / hetubhUtajapo chAtra lakSaNam / hetutvaM ca pUrvakAlavRttitvaghaTitam / evaM ca varSahetubhUtavaruNajapottarakAle parjanyaH prAvarSadityuttaraM paryavasyati / tatra lakSaNatvaM hetutvaM ceti dvayaM dvitIyArthaH / tadabhayamanunA dyotyte| lakSaNatvaM ca jJAnajanakajJAnaviSayatvam / japajJAnena taduttara. kAlaviziSTA vRssttiaapyte| tatazca japAtmakahetujJAnajanyajJAnaviSayo varSaNamiti bodhaH / tadAha-hetubhUteti / anabhihitAdhikArAnna parjanyAt tRtIyA, tasya tiGA abhihitatvAt / nanu hetutvAMzasya kathamiha lAbhaH, 'anurlakSaNe' ityatra tadanupAdA. naat| evaM ca hetutvAvivakSAyAM vRkSamanu vidyotate vidyudityatra 'anurlakSaNe' iti sAvakAzam / 'hetau' iti tRtIyA tu dhanena kulamityAdau saavkaashaa| parjanyo japamanu prAvarSadityatra tu tadubhayamapi prasaktam / tatra paratvAt hetutRtIyaiva syAdityata Aha-parApIti / 'anurlakSaNe' iti karmapravacanIyatvaprayuktadvitIyAvidhinetyarthaH / punaHsalzeti / vRkSamanu vidyotate vidyut ityatra hi 'anurlakSaNe' ityasya na prayojanam , For Private and Personal Use Only Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 426 siddhAntakaumudI [ kAraka - dhAnasAmarthyAt / (544) tRtIyArtha 2 / 45 // asmindhotye'nuruktasajJaH syAt / nadImanvavasitA senaa| nadyA saha sambaddhetyarthaH / 'SiJ bandhane' ktaH / (550) hIne sh46|| hone dyotye'nuH praagvt| anu hariM suraaH| harehIMnA ityrthH| (551) upo'dhike ca shhaa-7|| adhike hIne ca dyotye upetyavyayaM prAksajhaM syAt / adhike, sa mI vakSyate / hone, upa hariM surAH / (552) - 'lakSaNetyam' ityeva siddheH| tatazca 'anurlakSaNe' ityArambhasAmarthyAt hetubhUte lakSaNe anoH karmapravacanIyatvalabdhayA dvitIyayA hetau tRtIyA bAdhyata iti vijJAyate ityarthaH / tatazca hetutvamapi zAbdabodhe viSaya iti phalati / tRtIyArthe / anurityanuvartate / karmapravacanIyAH ityadhikRtam / asmin dyotye iti / 'sahayakte'pradhAne iti tRtIyAtheM sAhitye thotye ityrthH| atra 'tRtiiyaarthe| ityanena kartRkaraNe na gRhyete, rAmeNa zareNAnuhato vAlItyatra 'upapadavibhakteH kArakavibhaktilIyasI' iti nyAyena tRtIyAyA eva pravRttyA asyAH saMjJAyAH phalAbhAvAt / nApi 'yenAGgavikAraH' iti tRtIyArtho'tra vivakSitaH, 'anantarasya' iti nyAyena 'karmapravaca. nIyayukte dvitIyA' ityasya 'sahayukte'pradhAne ityasyaiva bAdhakatvAt / tadAhanadyA saha sambaddheti / sAhityaM dvitIyArthaH, anustadyotaka iti bhAvaH / nanu avasitazabdasya avapUrvAt 'So antakarmaNi' iti dhAtorutpannatvAtkathamuktArthalAbha ityata Aha-piJ vandhane kta iti / upasargabalena sambandhavRtterasmAta ktapratyaya ityarthaH / atra yadavazyaM punaH punarlakSyasya jJApakaM tadeva na lakSaNam / kintu sakRt jJApakamapi / yathA yaM kamaNDalunA bhavAn adrAkSIt , sa chAtra iti / sakRdeva hi kamaNDalupANiSTaH tasya kamaNDalurlakSaNamiti anurlakSaNe' ityatra bhASye spaSTam / tena vyApyAtmakali. mevAtra lakSaNamiti na bhramitavyam / hiine| hIne dyotye iti / nikarSe dhotye ityarthaH / hIna iti bhAve ktH| 'o hAk syAge' iti dhAtorodittvAt 'oditazca' iti niSThAnatvam / anuH prAgvaditi / karmapravacanIyasaMjJa ityrthH| anu hari surA iti / atra nikRSTabhAvo'nudyotyo dvitIyArthaH / tadAha-harehIMnA ityartha iti / hareriti SaSThI prati. yogitAyAm , haripratiyogikanikarSavanta ityrthH| upo'dhike c| cakArAt hIne iti samuccIyate / tadAha-adhike hIne ceti / Adhikye nikarSe cetyarthaH / prAksaMzamiti / prAguktakarmapravacanIyasaMjJakamityarthaH / adhike saMjJAvidhAnaM na dvitIyArthamityAhaadhike saptamI vakSyata iti / 'yasmAdadhikam' ityanena karmapravacanIyasaMjJAkArya saptamI vakSyata ityarthaH / hone iti / udAharaNaM vakSyata iti zeSaH / upa hariM surA iti / harehIMnA ityrthH| For Private and Personal Use Only Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - prakaraNam 16] baalmnormaashitaa| 427 aaaaaaaaar lakSaNetthambhUtAkhyAnabhAgavIpsAsu pratiparyanavaH // 4 // 6 // 'ezvartheSu viSayabhUteSu pratyAdaya uktasajJAH syuH / lakSaNe, vRkSaM prati-pari-anu vA vidyotate vidyut / itthambhUtAkhyAne, bhakto viSNuM prati-pari-anu vaa| bhAge, lakSmIhari pratipari-anu vaa| harerbhAga ityarthaH / vopsAyAm , vRkSaM vRkSaM prati-pari-anu vA siJcati / atropasargatvAbhAvAnna Satvam / eSu kim / pariSiJcati / (553) abhi. lakSaNetthaMbhUta / lakSaNaM jJApakam , ayaM prakAra itthaM, taM prAptaH itthaMbhUtaH, tasyAkhyAnamupapAdakamitthaMbhUtAkhyAnam , bhAgaH svIkAyo'zaH tatsvAmI vivakSitaH / vyAptu kAtsnyena sambadandhumicchA bIpsA / lakSaNaM ca itthambhUtAkhyAnaM ca bhAgazca vIpsA ceti dvandvAdviSayasaptamI / tadAha-egviti / eSvartheSu dyotyeSviti tu nAzri. tam / vyAptumicchAyAstarotyArthatvAbhAvAditi bhAvaH / lakSaNe iti / udAharaNa vakSyate iti zeSaH / vRkSaM pratIti / lakSyalakSaNabhAvasambandho dvitIyArthaH / sa ca pratyAdidyotyaH / vRkSeNa lakSyamANA vidyut vidyotate ityarthaH / utpannavinaSTA vidyut , tadu. tpAdito vRkSaprakAzo'pi utpannavinaSTa eva / tathAca vRkSaprakAzottaraM vidyuto'sattvena pratyakSAbhAvAdanumeyA saa| tatazca prakAzitena vRkSeNa vizudjJAnAt vRkSo lakSaNam / ityambhUtAkhyAna iti / udAharaNaM vakSyata iti shessH| bhakto viSNu pratIti / bhaja sevA. yaam| bhaktirastyasyeti bhaktaH, matvarthIyo'rzaAdhac , viSayatAsambandhaH pratyAdidyotyo dvitIyArthaH, tasya bhaktAvekadeze'nvayaH viSNuviSayakabhaktimAnityarthaH / atra mataH bhaktirUpaM prakAravizeSa prAptatvAt itthaMbhUtaH tasya viSNuviSayakatayA upapAthatvAdviSayatAsambandhastadupapAdakaH pratiyotya iti jJeyam / bhAge iti / udAharaNaM vakSyata iti shessH| lakSmIhari pratIti / svAmitvaM dvitiiyaarthH| pratyAdidyotyaH / tadAha-hare ga ityartha iti / hareH svabhUteti yAvat / ___ vIpsAyAmiti / udAharaNaM vakSyata iti shessH| vRkSaM vRkSaM pratIti / 'nityavIpsayoH' iti dvirvacanam / atra sanvAcyA icchA svarUpasatI vyAptireva tu vivakSitA, sA ca kAtsnyena sambandhAtmikA / tathAca prakRtyarthagatakAtsnameva vyAptiH, sA yadyapi dvirvacanadhotyA, tathApi pratiparyanuyoge tddyotytvmpi| tathAca kRtsnaM vRkSaM siJca. tItyarthaH / vyaktikAtsyamiha vivakSitam , natvavayavakAtsyamiti 'nityavIpsayo? ityatra bhASye spaSTam / nanu secane vRkSasya karmatvAdeva dvitIyAsiddhaH kimiha karmapra. vacanIyasaMjJayetyata Aha-atreti / gatyupasargasaMjJApavAdaH karmapravacanIyasaMjJetyuktam / ato'tra prateH karmapravacanIyasaMjJayA upasargasaMjJAyA bAdhAt 'upasargAt sunoti' iti SatvaM na bhavati / karmapravacanIyatvAbhAve tu praterupasargatvAttataH parasya siJcateH sasya patvaM syAdityarthaH / bhASye tu 'kimarthamidamucyate, karmatvAdeva dvitIyA sidhyati, For Private and Personal Use Only Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 428 siddhAntakaumudI [ kAraka rabhAge 1141||bhaagvrje lakSaNAdAvabhiruktasamjJaH syAt / harimabhi vartate / bhakto harimami / devaM devamabhi siJcati / abhAge kim / yadatra mamAbhiSyAttaddI. yatAm / (554) adhiparI manarthako 114 / 6 // uktasajJau stH| kuto. 'dhyAgacchati / kutaH paryAgacchati / gatisajJAbAdhAt 'gatirgatau' (sU 3977 ) upasargasaMjJAnivRttistu na prayojanam / kriyAyogAbhAve tadaprasaktarityAkSipya dvitIyArthamevaitat krmprvcniiysNjnyaavidhaanm| ityuktam / vRkSasya secane karmatve'pi tada. vivakSAyAM sambandhavivakSAyAM SaSThI bAdhitumidaM karmapravacanIyatvavidhAnam / kiM ca vRkSasya secane karmatve'pi prathamataH pratidyotyasambandhe anvayena antaraGgatvAttanimittaSaSThIbAdhanArthamidam / vRkSaM vRkSaM prati pakSiNa Asate ityAdau akarmakadhAtuyoge adhi. karaNAdisaMjJAnirAsArtha cedamiti bhASyAzaya iti zabdenduzekhare maJjUSAyAM ca rUpa. STam / eSu kimiti / lakSaNetthaMbhUtAkhyAnabhAgavIpvAsa' iti kimarthamityarthaH / parisivatIti / agnimityAdi zeSaH / atra lakSaNAdyabhAvAt karmapravacanIyatvAbhAve 'upasargA. tsunoti' iti Satvamiti bhAvaH / abhirbhaage| lakSaNAdAviti / AdinA itthambhUtAkhyAnavIpsayoH saGgrahaH / lakSaNe udAharati-harimabhi vartata iti / jayaH kveti prazne idamuttaram / lakSyabhAvaH abhidyotyo dvitIyArthaH / harilakSyo jaya ityarthaH / bhakto harimabhIti / itthaMbhUtAkhyAne udAharaNamidam / viSayatAsambandhaH abhiyotyo dvitI. yArthaH / hariviSayakabhaktimAnityarthaH / vIpsAyAmudAharati-devaM devamabhisincatIti / kAtsyasambandhAtmikA vyAptidvitIyArthaH, abhidyotyazca / kRtsnaM devamabhi siJca. tItyarthaH / SatvAbhAvAdi pUrvavat / yadatreti / bahUnAM dravyaM taNDulAdi yatra saMsRSTaM tatredaM vAkyam / svasvAmibhAvaH SaSThayarthaH / abhistayotakaH / atra saMsRSTadravye yat vastu mama svabhUtaM syAt , tat mahyaM dIyatAmityarthaH / syAdityasteliGi rUpam / atra mama bhAga ityarthataH paryavasAnAdabhAga iti karmapravacanIyatvaparyudAsAt upasargatvasya nirvA dhatvAt 'upasargaprAdurdhyAmastiryacparaH' iti Satvam / adhiparI anarthako / uktasaMjJau sta iti / krmprvcniiysNjnykaavityrthH| kuto'dhyAgacchati, kutaH paryAgacchatIti / atra kuta ityapAdAnApaJcamyAstasila / kasmAt pradezA. dAgacchatItyarthaH / nanvatra adhiporanarthakatayA sambandhasya tadyotyatvAbhAvena dyotyasambandhapratiyogitvarUpakarmapravacanIyayuktatvasyAbhAvAnna dvitIyAprasaktirityata AhagatisaMjJAbAdhAditi / atra 'gatigato' ityatra padAdityadhikArAt padAtparatvasampattaye kuta ityupAttamiti bhaavH| atra prabhavati parAbhavati anubhavatItyAdau prAderivArthAntaraghotakatvAbhAve'pi dhAtvarthayotakatvamastyeva / arthAntaraghotakatvAbhAvena anartha For Private and Personal Use Only Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 428 iti nighAto na (555) suH pUjAyAm 1 / 4 / 64 // su sikam , su stutam / anupasargatvAnna ssH| pUjAyAm kim / suSitaM kiM syAt tavAtra / kSepo'yam / (156) matiratikrameNa ca 145 // atikramaNe pUjAyAM ca atiH kamapravacanIyasamjJaH syAt / ati devAnkRSNaH / (557) mapiH padArthasambhAvanA. 'nvavasargagardAsamuccayeSu 1 / 4 / 66 // eSu ghotyeSvapiruktasaJaH syAt / sarpiSo'pi syAt / anupasargatvAnna SaH / sambhAvanAyo liG / tasya eva viSayabhUte - katvavyavahAraH / uktaM ca bhASye-anarthAntaravAcinau dhAtunoktakriyAmevAhatuH" iti / evaMca kriyAyogAbhAvAt gatitvasyApi na prasaktiriti zaGkA nirastA / suH pUjAyAm / karmapravacanIya iti zeSaH / su siktaM su stutamiti / atra soH karmapravacanIyatve prayojanamAha-anupasargasvAnna pa iti / 'upasargAt sunoti' ityaneneti zeSaH / pUjAyAM kimiti / sunA pUjAyAH nityaM pratIteH praznaH / suSiktaM kiM syAt tavAsi / tvayA samyaka siktaM, kintu atrAsmin suseke kRte sati sektustava kiM, na kiJcidapItyarthaH / kSepo'yamiti / nindAtra gamyata ityarthaH / sekakriyAkartuH pUjyatve gamya evAtra karma. pravacanIyatvam / tadabhAvAt 'upasargAt sunoti' iti Satvamiti bhAvaH / atiratikrameNa ca / cakArAt pUjAyAmiti samuccIyata ityAha-pUjAyAM ceti / atikramaNamu. citAdAdhikyam / ati devAn kRSNaH iti / prapaJcasaMrakSaNaviSaye devebhyo'dhikaH kRSNa ityarthaH / devAnAM pUjya iti vA / Adye'rthe 'kugatiprAdayaH' iti samAso na / 'svatI puujaayaam| iti niymaat| dvitIye tvnbhidhaanaannetyaahuH|| apiH padArtha / padArthazca sambhAvanaJca anvavasargazca gahare ca samuccayazceti dvndvH| eSu dyotakatayA vidyamAnaH apiH karmapravacanIya ityarthaH / tadAha-eSviti / aprayujya. mAnasya padAntarasyArthaH padArthaH, tadyotakamapimudAharati-sarpiSo'pi syAditi / yatrAtidolabhyAdatyalpamAjyaM bhunAnebhyo dIyate tadupahAsArthamidaM vAkyam / atrA. peH karmapravacanIyatve prayojanamAha-anupasargatvAnna Sa iti / 'upasargaprAdurdhyAm' ityaneneti zeSaH / apidyotyaM padArtha vizadayitumAha-sambhAvanAyAM liGiti / 'upasaMvAdA. zaGkayozca' iti sUtre 'upsNvaadaashngkyoling| iti paThitavacaneneti zeSaH / tatra AzaGkA utkaTAnyatarakoTikA zaGkA, sambhAvanaiveti bhAvaH / sA ca prakRtyarthagatA bhavati, pratyayAnAM prkRtyaanvitsvaarthbodhktvvyutptteH| asdhAtozca bhavanamarthaH, 'asa bhuvi' ityukteH / bhavanaM ca sattA, 'bhU sattAyAm' ityukteH| tatazca sambhAvanA. viSayIbhUtabhavanArthakAdasdhAtoH kartari liGi inasoralope yAsuDAgamAdau syAditi rUpam / tena ca sambhAvanAviSayabhavanAzrayaH kartA avagataH, saca kartA ka ityakAsAyAM For Private and Personal Use Only Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 430 siddhAntakaumudI [kAraka bhavane kartRdolabhyaprayuktaM daulabhyaM dyotayannapizabdaH syAdityanena sambadhyate / sarpiSaH iti SaSThI tvapizabdabalena gamyamAnasya bindoravayavAvayavibhAvasambandhe / iyameva hyapizabdasya padArthadyotakatA nAma / dvitIyA tu neha pravartate / sarpiSo bindunA yogo na tvapinetyuktatvAt / api stuyAdviSNum , sambhAvanaM shktyutkrssmaavisskrtumtyuktiH| api stuhi, anvavasargaH kAmacArAnujJA / dhigdevadattam api stuyAvRSalam , prakaraNAt aucityAt sarpiSa ityavayavaSaSThAbalAcca binduriti gamyate, tamevApizabdo yotayati, saca bindurapizabdadyotyaH kartA prakRtyarthe sambhAvanAviSaye bhavane svasya bindordorlabhyAt tadeva daurlabhyaM puraskRtyAnveti, sambhAvanAviSayatvabodhe daurlabhyasyApi sambhAvanAviSayatayA anubhavasiddhatvAt / tadidaM daurlabhyamapi apizabdo yotayati / evaM ca bindoH kartRvizeSarUpeNa dyotyoktadaurlabhyasambandhena ca syAdityatrA. nvayaH / tadAha--tasyA eveti / sambhAvanAyA evetyarthaH / kartubindordorlabhyAt bhavana. kriyAyAM yat daurlabhyaM tadyotayan apizabdaH syAdityanena sambadhyata ityarthaH / nanu sapireva kartRtvenAnvetu ityata Aha-sarpiSaH iti / sambandha ityanantaraM vartata iti zeSaH / evaMca sapiravayavabindudaurlabhyaprayuktadaurlabhyavatI bindukartRkA sambhAvanAviSa. yIbhUtA satteti bodhaH / iyameveti / bindudaurlabhyaprayuktadaurlabhyadyotakataivetyarthaH / nanu karmapravacanIyenApinA anvayasattvAt sapiSo dvitIyA syAdityata Aha-dvitIyA tu neti / kuta ityata Aha-sarpiSa iti / sarpiSaH bindunaiva yogaH, na tvapinetyevaM sapika iti SaSThI svityAdisandarbhaNa ukttvaadityrthH| karmapravacanIyadyotyasambandhapratiyogitvameva karmapravacanIyayuktatvam , prakRte ca apidyotyasya uktasambandhasya bindureva pratiyogI natu sapiriti bhAvaH / tadevaM padArthadyotakamapimudAhRtya sambhAvanA dyotakamapimudAharati-api stuyAdviSNumiti / 'sambhAvane'lamiti cet siddhAprayoge' iti ling| sambhAvanapadaM vyaacsstte-smbhaavnmityaadinaa| avAGmanasagocaraM viSNumapi stu. yAt / stotuM zakta ityrthH| atyuktiriyam avAGmanasagocarasya viSNoH kenApi stotumazakyatvAt / tatra karmapravacanIyatve upasargatvabAdhAt 'upasargAt sunoti' iti SatvaM na / anvavasargadyotakamapimudAharati-api stuhIti / stuhi vA, navA,. yatheSTaM kuvityarthaH / anvavasargapadaM vyAcaSTe-anvavasargaH kAmacArAnuzeti / "preSAtisarga' iti loT / garhAdyotakamapimudAharati-api stuyAd vRSalamiti / 'gIyAM laDa. pijAtvoH' iti laTaM bAdhitvA paratvAdantaraGgatvAcca sambhAnAyAM ling| atra vRSalasya nindyatvAt tatstutenindyatvaM gamyamAnamapizabdo dyotayati / dhigdevadatta For Private and Personal Use Only Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / gare / api siJca, api stuhi, samuccaye / (558) kAlAdhvanoratyantasaMyo. ge|3|5|| iha dvitIyA syAt / mAsaM kalyANI / mAsamadhIte / mAsaM gudddhaanaaH| kozaM kuTilA ndii| krozamadhIte / kroza giriH / atyantasaMyoge kim / mAsasya dviradhIte / krozasyaikadeze parvataH / () svatantraH kartA 11454 // kriyAyAM svAtantryeNa vivakSito. arthaH kartA syAt / (560) sAdhakatamaM karaNam // 4 // 42 // kriyAsiddhau miti tadanuvAdaH / samuccayadyotakamapimudAharati-api siJca api stuhIti / api. dvayena militena samuccayadyotanAt pratyekaM karmapravacanIyatvAdubhayatrApi SatvAbhAvaH / siJca, stuhi cetyrthH| ___ kAlAvanoH / iheti / kAlAdhvanoratyantasaMyoge ityrthH| nirantasaMyogaH atya. ntsNyogH| antaH vicchedaH tamatikrAntaH atyantaH sa cAso saMyogazceti vigrhH| guNakriyAdravyarityaucityAt gamyate / guNakriyAdravyaiH kAlAdhvanoravicchinnasaMyoge gamye dvitIyA syAdityarthaH / sA ca kAlAdhvabhyAmeva bhavati, zrutatvAt / tatra NAtyantasaMyoge udAharati-mAsaM kalyANIti / bhavatIti shessH| triMzaddinAtmako maasH| tasminnavicchinnamaGgalavAnityarthaH / kriyAtyantasaMyoge udAharati-mAsama. dhIte iti / triMzadinAtmake pratidinamucitakAle nirantaramadhIta ityarthaH / dravyAtyanta. saMyoge udAharati-mAsaM guDadhAnA iti / mAse pratidinaM nirantaraM guNadhAnAH santI. tyrthH| kAlAtyantasaMyogamudAhRtya madhvAtyantasaMyoge udAharati-krozaM kuTilA nadItyAdi / mAsasya dviriti / mAse nizadinAtmake dvayordinayoH pratidinamekavArami. tyevaM dviradhIta ityarthaH / dvitricaturvyaH suc' iti dvizabdAt kRtvo'the suc 'kRtvo'rthaprayoge kAle'dhikaraNe' iti sssstthii| zeSaSaSThIti kecit / 'zivarAtrau jAgRyAta! ityatra tu adhikaraNatvasya vivakSitatvAt sptmiityaahuH| upapadavibhaktInAM zeSatvavivakSAyAmeva pravRtteriti tadAzayaH / iti dvitIyA vibhktiH|| __atha tRtIyA vibhaktiH / svatantraH kartA / kArakAdhikArAt kriyAjanane svAtantryamiha vivakSitamityAha-kriyAyAmiti / svAtantryamiha prAdhAnyamiti bhASye spaSTam / manu sthAlI pacatItyAdau kathaM sthAlyAdInAM kartRtvaM, svAtantryAbhAvAdityata AhavivakSito'rtha iti / 'vivakSAtaH kArakANi bhavanti' iti bhASyAditi bhAvaH / svAta. trayaM ca dhAtvarthavyApArAzrayatvam / phalAnukUlavyApAro dhAtvarthaH / tatra pacatItyatra viklittirUpaphalAzraye taNDule'tivyAptivAraNAya vyApAreti / uktaM ca hariNA'dhAtunoktakriye nitya kArake kartRteSyate / iti / dhAtUpAttavyApAravatItyarthaH / sAdha For Private and Personal Use Only Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 432 www.kobatirth.org siddhAntakaumudI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ kAraka 1 prakRSTopakArakaM kArakaM karaNasajJaM syAt / tamabgrahaNaM kim / gaGgAyAM ghoSaH / ( 561 ) kartRkaraNayostRtIyA 2|3 | 18 || anabhihite kartari karaNe va tRtIyA syAt / rAmeNa bANena hato vAlI / ' prakRtyAdibhya upasaMkhyAnam' ( bA 1466) / prakRtyA cAruH / prAyeNa yAjJikaH / gotreNa gArgyaH / samenaiti / viSameNeti / dvidroNena dhAnyaM krI. katamaM karaNam / kriyAsiddhAviti / kriyotpattAvityarthaH / kArakAdhikAralabhyamidam / prakRSTopakArakamiti / kartrA kriyAyAM janayitavyAyAM yat sahAyabhUtaM tadupakArakamityucyate / sAdhakatamamityasya vyAkhyAnametat / sAdhakazabdAt 'atizAyane tamap' iti tamaN / atizayitaM sAdhakaM sAdhakatamamiti bhAvaH / yadvayApArAnantaraM kriyAniSpattiH tat prakRSTam / kartRvyApArAdhInayadvyApArAvyavahitA kriyAniSpattiH tattasyAM karaNamiti yAvat / tamagrahaNaM kimiti / sAdhakamityevocyatAm / kArakAdhikArAdeva siddhe punaH sAdhakagrahaNAdeva prakRSTaM sAdhakamiti vijJAyata iti praznaH / gaGgAyAM ghoSa iti / ayamAzayaH- kArakaprakaraNe gauNamukhyanyAyaH etatsUtrAdanyatra na pravartate iti jJApanArtha tamabgrahaNam / anyathA 'AdhAro'dhikaraNam' ityatra anvarthamahAsaMjJAbalA - devAdhAralAbhe punastadgrahaNasAmarthyAt sarvAvayavavyAptyA ya AdhAraH so'dhikaraNamityarthaH syAt / evaM ca tileSu tailaM dani sarpirityAdAveva syAt / gaGgAyAM ghoSaH, kRpe garga kulamityAdau na syAt / atastamabgrahaNamiti bhASye spaSTam / atra yadvaktavyaM tat 'AdhAro'dhikaraNam' 'saptamyadhikaraNe ca' ityatra vakSyate / 'kartRkaraNayostRtIyA / 'anabhihite' ityAdhikArAdAha - anabhihita iti / rAmeNeti / rAmakartRkabANakaraNaka hiMsA kriyAviSayo vAlItyarthaH / prakRtyAdibhya upasaGkhyAnamiti / tRtIyAyA iti zeSaH / upapadavibhaktiriyam / yathAyogaM sarvavibhaktyapavAdaH / prakRtyA cAruriti / sambandhastRtIyArthaH / prakRtiH svabhAvaH, tatsambandhicArutvavAnityarthaH / yadA tu svabhAvenaivAyamabhirUpaH na tvalaGkArAdineti karaNAntaravyudAsAya prakRteH karaNatvaM vivakSyate, tadA 'kartRkaraNayoH' ityeva siddhamiti bhASyam / prAyeNa yAjJika iti / prAyazabdo bahulavAcA / bahulAcArasambandhiyAjJikatvavAnityarthaH / sambandhazca jJApyajJApakabhAvaH / bahulena AcAreNa hetunA jJApyayAjJikatvavAnityarthe tu 'itthambhUtalakSaNe' ityeva siddham | bahulena AcAreNa sampannayAjJikatvavAnityarthe tu karaNatvAdeva siddhamiti bhASyam / gotreNa gArgya iti / gotramasya gArgya ityarthaH / atra prathamA prAptA / gotreNa hetunA jJApyagArgyatvavAnityarthe tu ' itthambhUtalakSaNe' ityeva siddham iti bhASyam / samenaiti, viSametIti / kriyAvizeSaNametat / samaM viSamaM ca gamanaM karotItyarthaH / karmaNi dvitIyA prAptA / samena viSameNa vA pathA etItyarthe tu karaNatvAdeva siddham iti bhASyam / dvidroNena dhAnyaM krINAtIti / dvayordroNayoH samAhAraH 1 For Private and Personal Use Only Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 433 gAti / sukhena duHkhena vA yAtItyAdi (562) divaH karma ca 14443 // diSaH sAdhakatamaM kAraka karmasajhaM , syAt , cAkaraNasamjham / akSarakSAnvA dIvyati / (563) apavarge tRtIyA 2 // 36 // apavargaH phalaprAptiH, tasyAM yotyAyAM kAlAdhvanoratyantasaMyoge tRtIyA syAt / ahnA krozena vA anuvAko'dhItaH / apavarga kim / mAsamadhIto naayaatH| (564) sAhayukte. 'pradhAne 2 / 3 / 16 // sahAyana yukte'pradhAne tRtIyA syAt / putreNa, sahA. gataH pitA / evaM sAkaMsAsamaMyoge'pi / vinApi tadyogaM tRtiiyaa| 'vRddho yUnA(sU 931) ityAdinirdezAt / (565) yenAvikAraH 23 // 20 // yenAna dvidroNam / pAtrAditvAnna bItvam / dvidroNasambandhi dhAnyamityarthaH / SaSThI praaptaa| dvidroNaparimitadhAnyamUlyaM hiraNyaM dvidroNaM, tena krINAtItyarthe tu karaNatvAdeva siddham iti bhASyam / sukheneti / sukhajanaka yAnaM krotiityrthH| kriyAvizeSaNam / dvitIyA prAptA / ityAdIti / nAmnA sutIkSNaH / nAmasambandhisRtIkSNatvavAnityarthaH / nAmajJApyasutIkSNatvavAnityarthe tu 'itthambhUtalakSaNe ityeva siddham / dhAnyena dhanavAnityatra tu abhedastRtIyArthaH / dhAnyAbhinadhanavAnityarthaH / vatitvena vahiM jAnAmItyatra tu pra. kAratvaM tRtIyArthaH / var3itvaprakArakavakijJAnavAnasmItyartha ityAgruhyam / divaH karma ca / sAdhakatamamityanuvartate / tadAha-divaH sAdhakatamamiti / divudhAtvartha prati sAdhakatamamityarthaH / cAditi / cakArAt karaNasaMjJakamityapi labhyata ityrthH| apavarge tRtiiyaa| apavargaH samAptiH, 'karmApavageM laukikA agnayaH' ityAdau darzanAt / iha tu phalaprAptirvivakSitA / phalaprAptiparyantatvAt prAyeNa kriyaayaaH| tadAhaapavargaH phalaprAptiriti / kAlAvanoriti / anena 'kAlAdhvano iti dvitIyAyA ayamapavAda iti sUcitam / bhaheti / ahi kroze vA nirantaram anuvAko'dhyayanena gRhIta ityrthH| nAyAta iti / na gRhIta ityrthH| sahayukte / 'pRthagvinAnAnAmiA itivat sahenetyeva siddhe yuktagrahaNaM sahArthakazabdAnAM sAkamityAdInAmapi grahaNArthamityAha-sahArtheneti / putreNeti / piturantrAgamanakriyAsambandhaH zAbdaH / putrasya tu tatsAhityagamya Arthika iti tasyAprAdhAnyam / yadyapyAgamanakriyAkartRtvAdeva pu. vAt tRtIyA siddhA / tathApi putreNa saha sthUla ityAdyevAsya mukhyodAharaNam iti. bhASye spaSTam / arthagrahaNasya prayojanamAha-evaM sAkamiti / nanu 'putreNAgataH pitA' ityanna sahAdizabdAbhAvAt kathaM tRtIyetyata Aha-vinApIti / 'vRddho yUnA tallakSa. gAcet' iti sUtre sahAdizabdAbhAve'pi tadarthAvagame'pi tRtiiyaanirdeshdrshnaadityrthH| yenaanggvikaarH| aGgAnyasya santItyaGga zarIram / arzaAyac / tasya vikAra iti bA0 20 For Private and Personal Use Only Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 434 siddhAntakaumudI [ kAraka vikRtenAGgino vikAro lakSyate tataH tRtIyA syAt / akSNA kANaH / akSisamba ndhikANatvaviziSTa ityarthaH / aGgavikAraH kim / akSi kANamasya / (566 ) itthaMbhUtalakSaNe 2|3|21|| kaJcitprakAraM prAptasya lakSaNe tRtIyA syAt / jaTAbhistApasaH / jaTAjJApyatApasatvaviziSTa ityarthaH / ( 567) samzo'nyatarasyAM karmaNi 2|3|22|| sampUrvasya jAnAteH karmaNi tRtIyA vA syAt / pitrA pitaraM vA sajAnIte / (566) hetau 2 / 3 / 23 // hetvarthe tRtIyA syAt / dravyAdisAdhAraNaM nirvyApArasAdhAraNaM ca hetutvam / karaNatvaM tu kriyAmAtraviSayaM vyApAraniyataM ca / vigrahaH / yenetyanena prakRtyarthabhUtamaGgaM parAmRzyate / nahyavikRtena aGgena aGgino vikAraH sambhavati / tadAha - yenAGgenetyAdinA / akSNA kANa iti / kANazabdaH kANatvavati vartate / sambandhastRtIyArthaH / sa ca kANatve'nveti / tadAha - prakSisambandhIti / sambandhazca vikAraprayuktatvarUpaH / akSivikAraprayuktakANatvavAniti yAvat / yadyapi ekamakSi vikalaM kANamityucyate / tathApyavayavadharmasya zarIre tadavacchinnAtmani vyavahArA nirUDhaH / dvau viprAvitivat akSNeti padasya prayogaH samarthyaH / itthambhUtalakSaNe / ayaM prakAraH itthaM, taM bhUtaH prAptaH itthaMbhUtaH 'bhU prAptau' iti caurAdikAta 'ASTaSAdvA' iti NijabhAve gatyarthAkarmaka' ityAdinA kartari ktaH / lakSaNaM jJApakam / prakAravizeSaM prAptasya jJApake ( sambandhe dyotye ) ityarthaH / tadAha - kaJcitprakAramiti / jaTAbhistApasa iti / tapaH asyAstIti tApasaH / 'tapassahasrAbhyAM vinInI' 'aNca' iti matvarthIyaH aNpratyayaH / tApasatvavati vartate / lakSyalakSaNabhAvastRtIyArthaH / tadAha - jaTAjJAyeti / naca jJAne karaNatvAdeva tRtIyA siddheti vAcyam, karaNatvAvivakSAyAM lakSyalakSaNabhAvamAtravivakSAyAM tRtIyArthatvAt / saMjJo'nyatarasyAM karmaNi / sampUrvasya jJAdhAtoranukaraNAt SaSThayekavacanaM 'saMjJa' iti tadAha - sampUrvasya jAnAteriti / dvitIyApavAdo'yaM tRtIyAvikalpaH / sanjAtIte iti / samyak jAnIte ityarthaH / 'sampratibhyAmanAdhyAne' ityAtmanepadam / 1 , to / varthe iti / heturiha kAraNaparyAyo laukika evaM vivakSitaH, natu 'tatprayojako hetuzca' iti kRtrimaH, tasya cakAreNa kartRsaMjJAyA api satvena kartRtRtIyayaiva siddheH / nanu hetorapi karaNatvAdeva tRtIyA siddhetyAzaGkaya hetutvakaraNatvayorbhedamAha - dravyAdi - sAdhAraNamiti / AdinA guNakriyAsaGgrahaH / dravyaM guNaM kriyAM ca prati yajjanakaM tatra sarvatra vidyamAnamityarthaH / nirvyApArasAdhAraNaM ceti / dvArIbhUtavyApAravati tadrahite ca vidyamAnaM cetyarthaH / evaM ca dravyaguNakriyAtmakakAryatrayanirUpitaM nirvyApArasavyApAravRtti ca yat taddhetutvamiti phalati / karaNatvaM tviti / kriyAjanakamAtravRtti vyApArava For Private and Personal Use Only Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA | daNDena ghaTaH / puNyena dRSTo hariH / phalamapIha hetuH / adhyayanena vasati / 'gamyamAnA'pi kriyA kArakavibhaktau prayojikA' / alaM zrameNa / zrameNa sAdhyaM nAstItyarthaH / iha sAdhanakriyAM prati zramaH karaNam / zatena zatena vatsAn pAyayati 1 435 vRtti ca yat tadeva karaNatvamityarthaH / evaM ca hetutvakaraNatvayoH bhedAdanyatareNa anyatarasya nAnyathAsiddhiriti bhAvaH / tatra dravyaM prati hetumudAharati-- daNDena ghaTa iti / daNDahetuko ghaTa ityarthaH / daNDe vyApArasattve'pi kriyAjanakatvAbhAvAnna karaNatvamiti bhAvaH / kriyAM prati hetumudAharati- puNyena dRSTo haririti / yAgAdinA svargAdiphale janamIye yadavAntaravyApArabhUtamapUrvaM tat puNyamityucyate / tasya haridarzanajanakatve'pi nirvyApAratvAnna karaNatvamiti bhAvaH / guNaM prati hatutve tu puNyena brahmavarcasamityA dAhAryam / nanu adhyayanena vasatItyatra kathaM tRtIyA / adhyayanasya gurukulavAsaM prati hetutvAbhAvAt pratyuta adhyayanasya vAsasAdhyatvAdityata Aha-phalamapIha heturiti / adhyayanaM yadyapi vAsaphalaM tathApi vAlaM prati heturapi bhavati / iSTasAdhanatAjJAnasya pravRttihetutayA adhyayanasya phalasya svajJAnadvArA vAsajanakatvAt / yadA tvadhyayane phale etAdRzaM hetutvamavivakSitvA adhyayanArthameva vAso vivakSyate, tadA catuthyaiva bhavati - adhyayanAya vasatIti / etacca prakRtasUtre kaithaTe spaSTam / nanu alaM zrameNa ityatra kAryasya kasyacidapyazravaNAt karaNatvahetutvayAre sambhavAt kathaM tRtIyetyata Aha-- gamyamAnA'pIti / na kevalaM zrUyamANaiva kriyA vibhaktau prayojikA, kiMtu gamyamAnApItyarthaH / karaNatRtIyaiveyamityabhipretyAha alaM zrameNeti / USarakSetraM pariSkurvANaM prati idaM vAkyaM pravRttam / atra alamiti naJarthe niSedhe vartate / 'alaM bhUSaNaparyAptizaktivAraNavAcakam / ityamaraH sAdhyamityadhyAhAralabhyam / tadAha- zrameNa sAdhyaM nAstItyarthaM iti / sadyaH khedAdhAyakatvAt sAdhane vyApRtireva zrama ityupacaryate / nanvevamapi sAdhanIyasya vrIhyAdiphalasya kriyArUpatvAbhAvAt kathaM zramasya tatra karaNatvamityata Aha- iheti / sAdhyamityatra prakRtibhUto yo dhAtustadarthaH sAdhanakriyA utpattyAtmikA tAM pratItyarthaH / etena zramasya sAdhanakriyAyAzcAbheda iti nirastam, zramazabdena vrIhyAdyutpatsyanukUlakarSaNAdivyApArasya sAdhanakriyAM pratItyanena bIhyAdyutpattezca vivakSitatvAt / 'gamyamAnApi kriyA vibhaktau prayojikA' ityatra udAharaNAntaramAha - zatenaiti / vIpsAyAM dvirvacanam / ekaikena zatena saGkhyayA vatsAn pAyayatIti pratIyamAnArthaH / tana vatsaniSTazatasaGkhyAyAH pAyane karaNatvAbhAvAt paricchidyeti gamyate / ekaikazatasakhyayA vatsAn paricchidya tadadhikavatsebhyo vyAvartya pAyayatItyarthaH / tathAca For Private and Personal Use Only Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . siddhAntakaumudI [kAraka - payaH / zatena paricchiyetyarthaH / 'aziSTavyavahAre dANaH prayoge caturthyarthe tRtIyA' (vA 5040) / dAsyA saMyacchate kAmukaH / dharye tu bhAryAya saMyacchati / ... (569) karmaNA yamabhipreti sa sampradAnam 1 / 4 / 32 // dAnasya kamaNA yamabhipreti sa sampradAnasajJaH syAt / (570) caturthI sampradAne 2 / 3 / 13 // viprAya gAM dadAti / anabhihita ityeva / dIyate'smai dAnIyo vipraH / 'kriyayA yamabhiti so'pi sampradAnam' (vA 1085) / patye shete| yajeH 'karmaNaH karaNasamjJA zatasaGkhyayAH paricchedaM prati karaNatvamiti bhAvaH / aziSTeti / idaca dANazca sA ceccaturthyatha' ityanena jJApyata iti padavyavasthAyAM vakSyate / vaidikamArgAnuyAyinaH ziSTAH, vedamArgAdapetAH aziSTAH, teSAM vyavahAraH AcAraH, tasmin viSaye dAgdhAtoH prayoge sati caturthyathaM sampradAne tRtIyA vAcyetyarthaH / dAsyA saMyacchate kAmuka iti / dAsyai kAmukaH prayacchatItyarthaH / kAmuka ityanena ratyarthamiti gamyate / dAsyAM ratiH dharmazAstraniSiddhatvAdaziSTavyavahAra iti bhaavH| aziSTapadaprayojanamAha-dharme biti / dharmAdanapeta ityarthaH / na tRtIyeti zeSaH / 'dharmapathyarthanyAyAdanapete' iti yaditi ratnAkaraH / dharma sviti pAThastu sugama eva / iti tRtIyA vibhaktiH / atha caturthI vibhaktiH / karmaNA yamabhi / karmasaMjJakena gavAdidravyeNa yamabhipraiti zeSi. tvenAdhyavasyati sa sampradAnamityarthaH / zeSitvaM bhoktRtvam / sampradIyate yasmai tat sampradAnamityanvarthasaMjJaiSA / tatazca kasyAH kriyAyAH karmaNesthAkAGkSAyAM dAnasyeti gamyate / tdaah-daansyetyaadinaa| deyadravyoddezyaM sampradAnamiti phlitm| dAnasyeti kim / payo nayati devadattasya / atra devadattasya / payonayanoddezyatve'pi na sampradA. natvam , payaso dAnakarmatvAbhAvAt / caturthI sampradAne / viprAyeti / vipramuddizya gAM da. dAtItyarthaH / anabhihita ityeveti / anuvartata evetyarthaH / dAnIyo vipra iti / dAnohezya ityarthaH / 'kRtyalyuTo bahulam' iti bahulagrahaNAt sampradAne anIyar / tena kRtA sampradAnasya viprasyAbhihitatvAnna caturthIti bhAvaH / nanu dAnakriyAkarmoddezyasyaiva sampradAnatve patye zete ityatra akarmakazayanakriyoddezyasya patyuH kathaM sampradAnatvamityAzaGkAyAM 'kriyAgrahaNamapi kartavyam' iti vArtikaM pravRttam / tadetadarthataH saGgrahAtikriyayA yamiti / kriyodezyamapi sampradAnamiti yAvat / patye zete iti / patimurizya zete ityarthaH / nanvevamapi odanaM pacatItyAdAvapi sampradAnatvaprasaGgaH / na ca karmasaM. jJAvidhivaiyarthya zaGkayam , ata eva tatra karmatvasampradAnatvayovikalpopapatteriti cet, na-patye zete ityakarmakasthale sAvakAzAyAH sampradAnasaMjJAyAH sakarmakasthale karmasaM. jJayA bAdhAt / tathAca akarmakakriyoddezyamapi sampradAnamiti phalatIti bhaavH| karmaNaH For Private and Personal Use Only Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] baalmnormaashitaa| 437 sampradAnasya ca karmesajJA' (vA 1086)pazunA rudraM yajate / pazuM rudrAya dadAtI. tyarthaH / (571) rucyarthAnAM prIyamANaH 14 // 33 // rucyarthAnAM dhAtUna prayoge prIyamANo'rthaH sampradAnaM syAt / haraye rocate bhaktiH / anyakartRko'bhilASo ruciH| hariniSThaprItebhaktiH kii| priyamANaH kim / devadattAya rocate modakaH pthi| (572) zlAghahasthAzapAM zIpsyamAnaH 124 // 34 // eSA prayoge karaNasaMzA sampradAnasya ca karmasaMzeti / vArtikamidam / ekasmin vAkye karmaNaH sampradAnasya ca samavAye satIti shessH| yajadhAtuviSayamevedamityabhipratyodAharatipazunA rudra yajata iti / atra yajadhAtudInArthaka ityabhipretyAha-pazuM rudrAya dadAtItyartha iti / idaM vArtikaM chAndasameveti kaiyttH| rucyarthAnAm / rucyAMnAM dhAtUnAmiti / 'ruca dIptAvaniprItI c| dIptiriha na rucyarthaH, prIyamANa iti virodhAt / tathAca prItijananArthAnAmityarthaH / prIyamANa iti| samavAyena protyAzraya ityarthaH / haraye rocate bhaktiriti / bhaktiH svaviSayAM prIti harau janayatItyarthaH / bhaktigatavyApAraprayojyaprItyAzrayatvAddhareH karmatvaM prAptam , tadapavAdo'yam / nanvevaM sati haribhaktimabhilapatItyatrApi bhakteH prItiviSayatvAt sampradAnatvaM syAdityata Aha-anyakartRko'bhilASo ruciriti / samavAyena prAtyAna yApekSayA yadanyat tatkartRkAbhilASaH rucadhAtvarthaH / prItyAzrayakartRkaH kiJcidviSayaka icchaavishesso'bhilaassH| tathA ca abhilaSateH rucyarthakatvAbhAvAnna tayoge smprdaantvm| prakRte ca prItyAzrayo hariH, tadapekSayA yat anyat bhaktiH, tatkatRkaiva prItiriti rucyrthyogH| nanviha bhakteH sampradAnatvaM kuto na syAt / viSa. yatAsambandhena bhakterapi prItyAzrayatvAdityata mAha-hariniSThaprItebhaktiH ktriiti| harereva samavAyasambandhena prItyAzrayatayA prIyamANatvAt bhakta kA uktarItyA prIyamANatvAbhAvAcca na sampradAnatvamiti bhaavH| bhaktihari prINAti prINayatItyAdau tuna bhaktaH sampradAnatvaprasaktiH, tiGA abhihitatvAt samavAyena prItyAzrayatvAbhAvAcca / nApi hareH, prIyamANa iti karmaNi zAnacprayogabalena prIdhAtuyoge rucyarthAnAmitya. syAprasaktavijJAnAt anyathA prIdhAtukarmaNaH sampradAnatve karmaNi zAnaco daurlabhyAt / modakaH pathIti / atra pathaH prIyamANatvAbhAvAna sampradAnatvamiti bhAvaH / zlAghatG / 'lA katthane 'hanucha apanayane 'TA gatinivRttI' 'zapa upAlambhe' eSAM dvandvaH / zapAmityanantaraM prayoge ityadhyAhAryam / zlAghAdInAM stutyAdinA bodhanamarthaH, zIpyamAna iti liGgAt / jJApanavAcino jJapeH 'sannantAt karmaNi zAna tadAha For Private and Personal Use Only Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [kAraka bodhayitumiSTaH sampradAnaM syAt / gopI smarAtkRSNAya zlAghate hute tiSThate zapate vaa| jJIpsyamAnaH kim / devadattAya 3lAghate pathi / (573) dhAraruttama: 114 / 35 // dhArayateH prayoge uttamaNaM uktasajJaH syAt / bhaktAya dhArayati mokSaM hariH uttamarNaH kim / devadattAya zataM dhArayati prAme / (174) spRheriipsitH| 24 // 36 // spRhayateH prayoge iSTaH sampradAnaM syAt / puSpebhyaH spRhayati / IpsitaH kim / puSpebhyo vane spRhayati / IpsitamAtre iyaM sajJA / prakarSavivakSAyAM tu para. eSAM prayoge ityAdinA / gopI smarAditi / manmathamapIDAvazAt gopI AtmastutyA vira. havedanAM kRSNaM bodhayatItyarthaH / kRSNasyaiva stutyatve tu dvitIyaivetyAhuH / hanute iti / sapatnyapanayanena svAzayaM kRSNa bodhayatItyarthaH / tiSThate iti / gantavyamityukta'pi sthityA svAzayaM kRSNaM bodhayatItyarthaH / 'prakAzanastheyAkhyayozca' ityAtmanepadam / zapate iti / upAlambhena svAzayaM kRSNaM bodhayatItyarthaH / dhAreruttamarNaH / dhArerityanantaraM prayoge ityadhyAhAryam / 'eG avasthAne ityasya hetumaNNyantasya dhAreriti nirdezaH / tdaah-dhaaryterisyaadinaa| anyasvAmika dravya niyatakAle punararpaNabuddhayA gRhItam RNamityucyate / tatra RNasya grahItA adhamaNaH, RNasyArpayitA dhanasvAmI uttamarNaH / pratimAsamazItibhAgAdivRddhyA / uttamam adhikatAM prAptam RNaM yasyeti vigrahaH / bhaktAyeti / bhaktasambandhI yo mokSaH apari. mitanityasukhavizeSaH taM dhaarytiityrthH| dharate mokSaH, avatiSThate ityarthaH / taM prera. yati, dhArayati, avasthApayatIti yAvat / pUjayan hi bhaktaH tulasIdalAdidravyaM prayacchati, tacca gRhNan tuSTo hariH tatprattadravyaM mokSadAnena niSkrINAti / tadAhuH paurANikA:'toyaM vA patraM vA yadvA kiJcit samarpitaM bhktyaa| tahaNaM matvA devo niHzreyasameva niSkraya manute / " ityaadi| tathAcAtra bhaktasya RNadAtRtvena uttamarNatvAt sampradAnatvaM smbndhsssstthypvaadH| spRherIpsitaH / 'spRha iipsaayaam| curaadaavdntH| tataH svAtheM Nici allopasya sthAnivattvAt laghUpadhaguNAbhAve spRhizabdAt SaSThyekavacanam / prayoga ityadhyAhA. ryam / tdaah-spRhyterityaadinaa| nanu puSpebhyaH spRhayatItyeva syAt , natu puSpANi shayatItyapi / ubhayaM tviSyate / tadAha-IpsitamAtra iti / yadA tvIpsitatvasyApi na vivakSA, kiM tu viSayatAmAtravivakSA, tadA puSpANAM spRhayatIti sAdhu / 'kumArya iva kAntasya trasyanti spRhayanti ca / ityAdi-darzanAt / vAkyadIye tu spRhayatiyoge karmasaMjJAyAH zeSaSaSTayAzcAyamapavAda iti sthitam / helArAjo'pyevam / tanmate puSpANi spRhayati puSpANAM spRhayatItyAyasAdhvevetyanyatra vistrH| For Private and Personal Use Only Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 436 svAtkarmasajJA, puSpANi spRhayati / (575) krudhaduheAsUyArthAnAM yaM prati kApaH 1 / 4 / 37 // krudhAdyarthAnAM prayoge yaM prati kopaH sa uktasamjJaH syAt / haraye krudhyati, druhyati, Iya'ti, asUyati vA / yaM prati kopaH kim / bhAryAmAgrati / mainAmanyo'drAkSIditi / krodho'mrssH| droho'pkaarH| IrSyA bhakSamA / asUyA guNeSu doSAviSkaraNam / drohAdayo'pi kopaprabhavA evaM gRhyante / ato vizeSaNaM sAmAnyena 'yaM prati kopaH' iti / (576) krudhanuhorupasRSTayokarma 1438 sopasargayoranayoryoga yaM prati kopaH tatkAraka karmasajhaM syAt / krUramabhikrudhyati-bhabhihasyati / (577) rAdhIkSyoryasya vipraznaH 123 // etayoH kArakaM sampradAna syAt , yadIgo vividhaH praznaH kriyate / kRSNAya rAdhyati-IkSate vA / pRSTo gargaH zubhAzubhaM paryAlocayatItyarthaH / (178) pratyAbhyAM zruvaH krudhaguha / krudhAtharthAnAmiti / 'krudha krodhe, 'duha drohe' zyanvikaraNau / naya IrSyAyAH zadhikaraNaH / asUna upatApe kaNDavAdiH / eSAmarthA evArthA yeSAmiti vigrahaH / haraye krudhyatIti / rAvaNAdiriti shessH| hariviSayakaM kopaM krotiityrthH| ghAtecchA. samaniyatazcittavRttivizeSaH kopH| akarmakatvAt SaSThI prAsA / druhyatIti / kopAt hariviSayakamapakAraM karotItyarthaH / akarmakatvAt SaSThI prAsA / apakAro duHkhajanikA kiyaa| dhAtvarthopasaGgrahAdakarmakaH / iissytiiti| IrSyA asahanam / hari kopAna sahata ityarthaH / karmaNi dvitIyA prAptA / asUyati veti / asUyA guNeSu dossaaropH| yathAvi. hitakarmAcAre dambhAdikRtatvAropaNam / iha kopAt hariM durguNaM manyata ityarthaH / mainAmiti / enAM bhAryAmanyo na pazyet ityetadartha bhAryAguNeSu doSAropaNaM karotI. tyarthaH / nAtra bhAryo prati kopaH, kintu pareNa dRzyamAnAM tAM na sahata ityeva vivakSita. miti bodhyam / evaJca krodhadroheAsUyAnAM kopamUlakatva evedamiti bhASye sthi. tam / tathAca kupyati kasmaicidityAyasAdhveva, kopasya kopamUlakatvAbhAvAt krudhArthakatvAbhAvAca / prarUDhakopa eva hi krodhaH, 'nAkupitaH krudhyati' iti bhASyAt / ___ kudhdruhoH| upasRSTayorityetat vyAcaSTe-sopasargayoriti / pUrvasUtrApavAdo'yam / hareH krodhadrohoddezyatvAbhAvAt 'kriyayA yamabhipraiti' iti sampradAnatvasya na prasa. ktiH / nApi tAdarthyacaturthyAH / anuhorakarmakatvAt na hareH karmatvam / ataH zeSaSaSThayAM prAptAyAM vAvanikaM karmatvam / rAdhIkSyoH / yadIya iti / yadviSayaka ityarthaH / viprazna ityetadvathAcaSTe-vividhaH prazna iti / kRSNAya rAdhyati IkSate vaa| pRSTo garga iti / margo nAma jyotikazAstravit RSivizeSaH, sa kRSNAya rAdhyati IkSate vetyanvayaH / 'rAdha saMsiddhau IkSa darzane' / iha tu praznaviSayazubhAzubhaparyAlocanamarthaH, yasya viprazna For Private and Personal Use Only Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 440 siddhAntakaumudI [kAraka - pUrvasya kartA 140 // mAbhyAM parasya zRNoteoMge pUrvasya pravartanArUpasya vyApArasya kartA sampradAna syAt / viprAya go pratizRNoti AzRNoti vA / vi. preNa mahyaM dehIti pravartitastatpratijAnIte ityarthaH / (574) manupratigRNadha 1441 // bhAbhyAM gRNAteH kAraka pUrvavyApArasya kartRbhUtamuktasamjhaM syAt / hotre'nugRNAti pratigRNAti vA / hotA prathamaM zaMsati, tamadhvaryuH protsAhayatItyarthaH / - iti liGgAt / tadAha-zubhAzubhaM paryAlocayatItyartha iti / atra zumasyAzubhasya ca praznaviSayasya dhaatvrthaaplbgrhaadkrmkaaveto| ata eva rAdhyatIti shynnuppdyte| anyathA 'raadho'krmkaat| iti niyamAt zyan na syAt / evaJca ki kRSNasya zubhamazubha veti pRSTo gargaH kRSNaviSayakaM zubhAzubha paryAlocayatItyarthaH / kRSNasya sampra. dAnatvaM sssstthypvaadH| pratyAbhyAm / pratyAbhyAmiti digyoge paJcamI / parasyetyadhyAhArya zruva ityasya vizeSaNam / 'zru shrvnne| iha tu preraNApUrvakAbhyupagame vartate / pUrvazabdaH preraNAtmakavyApAra parAmRzati / tdaah-aabhyaamityaadinaa| pUrvasyetyasya vyAkhyAnam-pravarta nArUpasyeti / preraNArUpasyetyarthaH / pratyAbhyAmityanena samuditAbhyAM parasyeti nArtho vivakSitaH, kintu pratyekameva tayonimittatvam , anyathA 'abhinivizazca' itivat'pratyAk zruvaH' ityeva brUyAdityabhipretyodAharati-viprAya gAM pratizRNoti bhAzaNoti veti / atra pratipUrvaka ApUrvakazca zrudhAtuH preraNApUrvakAbhyupagame vartate, tatazca prava. titaH pratijAnIte iti labhyate / kena pravartita ityAkAkSAyAM vipraH krttvenaanveti| tatra viprasya preraNAkartRtvAt sampradAnatvaM kartRtRtIyApavAda ityabhipretyAha-vipreNeti / mahyaM gavAdidravyaM dehIti vipreNa pRSTaH san devadattaH tubhyaM dadAmItyabhyupagacchatIti yojanA / anupratigRNazca / pUrvasya kataMtyanuvartate / 'gR zabde' ityasya znAntasya anu. karaNazabdAt gRNa iti SaSThI / atra gRdhAtuH zaMsitakarmake zaMsanaviSayakaprotsAhane vatate / tatra pUrvavyApArasya zaMsanasya kartA sampradAnamityarthaH / tadAha-AbhyAmiti / pUrvasUtre pratyAbhyAmiti dvivacananirdezabalAt pratyekameva dhAtusambandhAvadhAraNAt tatsAhacaryAt ihApi pratyekameva dhAtusambandha ityabhipretyodAharanti-hotre anugRNAti pratigRNAti veti / hotA prathamamiti / zaMsitAraM hotAraM uttarAttarazaMsanaviSaye protsA. hayatIti yAvat / 'mo'tha modai va' iti pratigaramantraH / o iti sambodhane, modai iti loDasamapuruSaikavacanam / va itvevakArAtheM / he hotaH atha tvadIyazaMsanAnantaraM suSyAmyeveti tadarthaH / protsAhane hotuH karmatvaM prAptam , pUrvavyApAra zaMsanaM prati kartR. svAdotA sampradAnatvam / For Private and Personal Use Only Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] baalmnormaashitaa| - (580) parikrayaNe sampradAnamanyatarasyAm // 44 // niyatakAlaM bhUtyA svIkaraNaM parikrayaNam tasminsAdhakatamaM kArakaM sampradAnaso vA syAt / zatenazatAya vA parikItaH / 'tAdayeM caturthI vAcyA' (vA 1458 ) / muktaye hari bhajati / 'klapi sampadyamAne ca' (vA 1459) / bhaktirjJAnAya karUpate-sampayatejAyate ityAdi / 'utpAtena jJApite ca' (vA 146. ) vAtAya kapilA vidyuta / 'hitayoge ca. (vA 1461) / brAhmaNAya hitam / (581) kriyArthopapadasyaca parikrayaNe / niyatakAlamiti / tubhyametAvadvatanaM dIyate, tat gRhan etAvanta kAla tvaM mama karmakaro mava ityevaM parimitakAla bhRtyA svIkaraNa parikrayaNamityarthaH / sAdhakatamamityanuvartate / tadAha-tasmin sAdhakatamamiti / sampradAnatvAbhAve karaNa. saMjJA / zateneti / suvarNAdiyatkiJcidvyazatenetyarthaH / tAdarthe caturthI vAcyeti / 'catu. thIM sampradAne' iti sUtrabhASye paThitametat / tasmai idaM tadartham / athena nityasamAsaH / tadarthasya bhAvaH tAdarthyam / brAhmaNAditvAt Syam / tena ca upakAryopakAra. kabhAvasambandhI vivakSitaH / tatra upakAryAdeva caturthI, bhASye yUpAya dAru, kuNDalAya hiraNyam , ityudAhRtatvAdityabhipretyodAharati-muktaye iti muktyarthamityartha : upakAryatvaM ca bahuvidhaM janyatvAdi / yathA muktaye hariM bhajatIti, muktirjanyeti gamyate prApyatvaM vA, brAhmaNAya dadhIti brAhmaNasyopakAryatvaM gamyate ityAdi / nacaivamapi ane. naiva siddhe 'caturthI sampradAne' iti sUtraM sampradAnasaMjJAvidhAnaM ca vyarthamiti vAcyam , 'haraye rocate bhaktiH' ityAdau 'rucyarthAnAM prIyamANaH' ityArthaM tadAvazyakatvAditi bhASye spaSTam / klapi sampadyamAne cetiAklapIti saptamI, sampattiH vikArAtmanA utpattiH pariNAma iti yAvat / klapidhAtau prayujyamAne sati sampadyamAne'theM vartamAnAt caturthI vAcyetyathaH / bhaktiriti / jJAnAtmanA pariNamate ityrthH| klapItyarthagrahaNamityabhi. pratyodAharati--sampadyate, jAyate ityaadiiti| AdinA pariNamate ityAdisaMgrahaH / pariNAmasvaprakArakabodhArthamidaM vacanam / anyathA tAdarthyacaturTIva siddhamityAhuH / utpAtena zApite ceti / azubhasUcakaH AkasmikaH bhUtavikAraH utpAtaH, tena sUcite'theM vidyamAnAt caturthI vAcyetyarthaH / vAtAyeti / mahAvAtasya sUciketyarthaH / hitayoge ceti / caturthI vAcyeti zeSaH / brAhmaNAya hitamiti / brAhmaNasya sukhakRdityarthaH / yAjanAdIti shessH| kriyArtha / kriyA arthaH prayojanaM yasyAH sA kriyArthA / kriyeti vizeSyamadhyAhAryam / kriyAphalakakriyAvAcakamiti yAvat / kriyArthA kriyA upapadaM yasyeti vigrahaH / tumuno vizeSaNametat / upoccaritaM padam upapadam / sthAnina ityapi tadvi For Private and Personal Use Only Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 442 siddhAntakaumudI [kAraka karmaNi sthAninaH 2 / 3 / 14 // kriyArthA kriyA upapadaM yasya tasya sthAnino'pra. yujyamAnasya tumunaH karmaNi caturthI syAt / phalebhyo yAti / phalAnyAhatuM yAtI. tyarthaH / namaskurmI nRsiMhAya / nRsiMhamanukUlayitumityarthaH / evaM 'svayambhuve namaskRtya' ityAdAvapi / (582) tumarthAcca bhAvavacanAt 2 / 3 / 15 // 'bhAvavacanA. zva' (sU 3180) iti sUtreNa yo vihitastadantAccaturthI syAt / yAgAya yAti yaSTuM yaatiityrthH| zeSaNam / sthAnaM prasacirasyAstIti sthAnI, tasyeti vigrahaH / aprayujyamAnasyeti yAvat / tAdRzasya tumunnantasya karmaNi caturthIti phalitam / 'tumunNvulau. kriyAyAM kriyaarthaayaam| iti tumunvidhimahimnA kriyAphalakamupapadaM kriyAvAcyeva labhyate / tadAha-kriyA kriyeti / sthAnina ityasya vyAkhyAnam-aprayujyamAnasyeti / phalebhyo yAtItyatra kasya tumunnantasya prasaktirityata Aha-phalAnyAhartumiti / iha phalAharaNakriyArthA yAnakriyA, tadvAcake upapade AhartumityadhyAhAralabhyatumunnantArthAharaNakriyAM prati phalAnAM karmatvAt caturthI dvitIyApavAdaH / naca tAdathyaM caturthAM gatArthatA zaGkayA, nahi yAnakriyA phalArthA, kintu phalakarmakAharaNakriyArthava, ato na phalebhyaH stAdarthyacaturthIprasaktiH / evaM ca phalakarmakAharaNakriyAryA yAnakriyeti bodhaH / udA. haraNAntaramAha-namaskurma iti| tumunnantArthAdhyAhAraM darzayati-nRsiMhamanukUlIyatu. miti / nacAtra 'namAsvastiH ityeva caturthI siddheti vAcyam , upapadavibhakteH kAra. kavibhaktirbalIyasI' iti dvitIyApatteH / etatsUcanArthamevedamudAharaNAntaraM darzitam / tumarthAcca / 'tumunNvulau kriyAyAM kriyArthAyAm' iti sUtram / kriyArthAyAM kriyAyAmupapadabhUtAyAM bhaviSyati kAle tumunNvulo staH / bhoktuM vrajati, bhojako vrajati, bhaviSya jikriyArthI vrajatiratropapadam / asya tumunaH artha ivArtho yasya tasmAditi vigrahaH / bhAvaH kriyA, ucyate aneneti vacanaH, bhAvasya vacanaH bhAva. vacanaH, tasmAditi vigrahaH / kriyAvAcina iti yAvat / pratyayAditi zeSaH / tatra 'avyayakRto bhAve iti tumuno bhAva eva vihitatvena tumarthakasya pratyayasya bhAvava. canatve siddha punarbhAvavacanagrahaNaM sUtravizeSaparigrahaNArthamityAha-bhAvavacanAzceti / bhASe ityadhikRtya ye ghanAdipratyayA vihitAH te kriyArthakriyAyAmupapadabhUtAyAM bhaviSyati syuriti tadarthaH / yAgAya yAtItyAdhudAharaNam / evaM ca kriyaarthkriyo| papadatvalAbhArthaM tumaryAditi vizeSaNam / atra tAdarthyasya tumuneva ghamA ghotitatvAt 'ukAryAnAmaprayogaH' ini nyAyena tAdarthyacaturthyA aprAsau prathamAyAH prAsAvida vacanam / tumAditi kim / pAkaH tyAgaH ityAdau ghano bhAve ityadhikArasthatve'pi For Private and Personal Use Only Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] bAlamanoramAsahitA / (583) namaHsvastisvAhAsvadhA'laMvaSaDayogAcca 2|3|16 // ebhiryoge caturthI syAt / haraye namaH / ' upapadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyasI' ( pa 103 ) | namaskaroti devAn / prajAbhyaH svasti / agnaye svAhA / pitRbhyaH svadhA / 'alamiti paryAptyarthagrahaNam' ( vA 1462 ) / tena daityebhyo hariralaMprabhuH - samartha::- zakta ityAdi / prabhavAdiyoge SaSThayapi sAdhuH / ' tasmai prabhavati - ' 443 ' na caturthI / kriyArthaM kriyopapadatvAbhAvena tumarthakatvAbhAvAt / bhAvavacanAditi kim / pAcako vrajati / paktuM vrajatItyarthaH / 'tumunNvulau' iti Nvul / tasya tumarthakatvespi 'bhAve' ityadhikAre vidhyabhAvAnna caturthI / tAdarthyasya NvulaivoktatvAnna tAdarthya. caturthI, kintu prathameva / * namaH svasti / yujyata iti yogaH karmaNi ghaJ / namas ityAdibhiryuktAdityarthaH / phalitamAha - ebhiyeoge iti / na ca tAdarthyacaturthyA gatArthatvaM zaGkayam, tAdarthyasya zeSatvavivakSAyAM SaSThInivAraNArthasvAt / tAdarthyaM hi upakAryopakArakabhAvaH, tasya yadA sambandhatvena bhAnaM tadA SaSThI yathA 'guroridaM 'gurvartham' iti bhASye spaSTam / evaM ca namaH svastyAdiyoge tAdarthyasya zeSatvavivakSAyAmapi catudhyaivetyetadarthamidaM sUtram / nanu namaskaroti devAnityatrApi caturthI syAdityata Aha-upapadavibhakteriti / padAntarayoga nimittikA vibhaktiH upapadavibhaktiH, tadapekSayA kArakavibhaktirbalIyasItyarthaH / 'antarAntareNa' iti sUtre bhASye paThitamidaM vacanam / taca nyAyasiddham / kri. yAkArakayorhi sambandhaH antaraGgaH / upapadArthena tu yatkiJcitkriyAkArakabhAvamUlakaH sambandha iti tannimittA vibhaktirbahiraGgeti kaiyaTaH / anye tu upapadavibhaktyA sambandhasAmAnyamavagamyate, vizeSAvagamastu / prakaraNAdiparyAlocanayA labhyaH / kArakavibhaktyA tu karmatvAdisambandhavizeSo jhaTityevAgamyata iti sA balIyasItyAhuH / namaskaroti devAniti / karazirassaMyogAdinA toSayatItyarthaH / karazirassaMyogAdimAtrArthatve akarmakatvApAtAt / prajAbhyaH svastIti / prajAsambandhi kuzalamityarthaH / naye svAheti / agnyuddezyakaM dravyadAnamityarthaH / pitRbhyaH svadheti / pitraddezyakaM dravyadAnamityarthaH / 'svaM rUpaM zabdasya' iti alaMzabdasyaiva grahaNe kumArINAmalaGkAra ityatrAtivyAptiH / kiJca daityebhyo hariralamityatraiva syAt, daityebhyo hariH prabhurityAdA na syAdityata Aha-alamitIti / vArtikametat / alamityanena paryAptayarthakazabdAnAM grahaNamityarthaH / teneti / paryAptayarthagrahaNenetyarthaH / ityAdIti / AdinA kumArINAmalaGgAra ityatrAtivyAptinirAsasaGgrahaH / nanu 'prabhurbubhUSurbhuvanatrayasya' ityAdau kathaM / I For Private and Personal Use Only Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 444 siddhAntakaumudI [kAraka (sU 1765) 'sa eSAM grAmaNI: (sU 1878 ) iti nirdezAt / tena 'prabhu. beMbhUrbhuvanatrayasya' iti siddham / vaSaDindrAya / cakAraH punarvidhAnArthaH / tenAzIvivakSAyAM parAmapi 'caturthI cAziSi- (sU 631) iti SaSThIM bAdhitvA caturyeva bhavati / svasti gobhyo bhUyAt / - (184) manyakarmaNyanAdare vibhASA'prANiSu 2 // 317 // prANivarje manyateH karmaNi caturthI vA syAttiraskAre / na tvAM tRNaM manye NAya vA / iyanA nirdezAttAnAdikayoge na / na tvAM tRNaM manve / aprANivityapanIya naukAkAnnazukasagAlavarjeSviti vaacym| ( vA 1464 ) tena 'na tvA mAvaM manye' ityatrA SaSThItyata Aha-prabhvAdiyoge SaSThayapi sAdhuriti / kuta ityata Aha-sa eSAM grAmaNI. riti nirdezAditi / nanvevaM sati daityebhyaH prabhuriti caturthI na syAt / alaMzabdastu paryAptItarArthaka eva bhaviSyatItyata Aha-tasmai prabhavatIti / vaSaDindrAyeti / indrodUdezyaka havirdAnamityarthaH / nanu svasti gobhyo bhUyAt ityAzIrvAkye ctuthyevessyte| tatra 'caturthI cAziSyAyuSya ityAdinA paratvAt pakSe SaSThIprasaGga ityata AhacakAraH punarvidhAnArtha iti / teneti / punrvidhaansaamthyenetyrthH|| ___ manyakarmaNi / aprANijviti cchedaH / 'mana jJAne' divAdiH, zyanvikaraNaH, 'manu avabodhane tanAdiruvikaraNaH / tatra manyeti zyanA nirdezAt devAdikasya grahaNami. tyAha-manyateriti / krmnniiti| ato dvitIyAM bAdhitvA pakSe caturthIti sUcitam / tiraskAre iti / anAdara ityasya vyAkhyAnametat / 'manAdaraH paribhavaH parIbhAvastiraskriyA' ityamaraH / na tvAM tRNamiti / he devadatta tvAM tRNatvenApi manye ityarthaH / na . pAdAnAdayamoM lbhyte| tRNAdapyadhamatvapratItestiraskArAtizayaH phalitaH / tRNaM tvAM manye tRNAya vetyuktau tu tRNasAmyameva pratIyeta / na tu tato'pyapakRSTatvam / eta. devAbhipretya bhASye'pi napaattH| na ca manyakarmatvAvizeSAt tvAmiti yuSmaccha. bdAdapi caturthI zaGkayA, anAdaradyotake karmaNi ityarthasya vivakSitatvAt / tRNameva hyatrAnAdaradyotakam , na tu yuSmadarthaH / zyanaiti / tAnAdikamanudhAtukarmaNi dvitIyaiva, matu pakSe caturthIti bhAvaH / na tvAM tRNaM manve iti| manudhAtoruvikaraNasya laDuttamapuruSai. kavacanam / nanu na tvAM nAvamannaM manye' ityatrApi caturthIvikalpaH syAdityativyA. ptiH| na tvAM zune manye ityAdau tu prANitvAt caturthIvikalpo na syAdityavyA. tiH / karmaNaH prANitvAdityata Aha - aprANivityapanIyeti / na tvAM nAvaM manye iti / jINoM nAvaM prati vAkyametat / na tvAmannaM manye ityupyudAhAyam / kutsitamannaM prati vAkyametat / ubhayatrApyaprANitve'pi na caturthIvikalpaH, kintu dvitIyaiveti For Private and Personal Use Only Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / prANitve'pi caturthI na / 'na tvAM zune manye' ityatra prANitve'pi bhavatyeva / ( 585) gatyarthakarmaNi dvitIyAcaturthyAM ceSTAyAmanadhvani 2|3|12 // adhvabhinne gatyarthAnAM karmaNyete stazceSTAyAm / grAmaM prAmAya vA gacchati / ceSTAyAm kim / manasA hariM vrajati / anadhvani iti kim / panthAnaM gacchati / mantrA* 'dhiSThite'dhvanyevAyaM niSedhaH / yadA tUtpathAtpanthA evAkramitumiSyate tadA caturthI bhavatyeva / utpathena pathe gacchati / 445 (586) dhruvamapAye'pAdAnam 1|4|24|| apAyo vizleSaH tasminsAdhye madhibhUtaM kArakamapAdAnaM syAt / ( 567) mapAdAne paJcamI 23|28|| grAmAdAyAti / dhAvato'zvAtpatati / kArakam kim / vRkSasya parNa patati / 'jugu-' bhAvaH / na tvAM zune manye iti / he devadatta tvAM zvatvenApi na manye ityarthaH / na tvAM kAkaM manye, na tvAM zukaM manye, na tvAM sRgAlaM manye ityapyudAhAryam / eSu prANitvespi na caturthIvikalpa iti bhAvaH / I 1 gatyartha / zArIraparispandazceSTA | manaseti / atra zArIraceSTAyAH abhAvAnna dvitIcaturthyo, kintu dvitIyaveti bhAvaH / 'AsthitapratiSedho vaktavyaH' iti vArtikamarthataH saMgRhNAti -- mantrA'dhiSThite iti / mantrAkrAnte adhvanyeva anadhvanItyayaM niSedha ityarthaH / yathA - panthAnaM gacchatIti / panthAnaM prApnotItyarthaH / atra pathaH prAptyAzrayatvena mantrAdhiSThitatvAnniSedhaH / asya vArtikasya prayojanamAha - -yadA viti / utpathAditi / amArgAdityarthaH / tyablope paJcamI / ujjayinIM prAptuM prasthitaH mohAttanmArgAt pracyutaH mArgAntaraM praviSTaH / taM parityajya punarujjayinImArgaH AkramitumiSyate, tadA anadhvanIti niSedhAbhAvAccaturthyApi bhavatyevetyarthaH / tAdRzaM lakSyaM darzayati- utpathena pathe gacchatIti / utpathenetyanantaraM gantumazakta iti zeSaH / utpathena ujjayinIM prAptumazaktaH utpathaM parityajya ujjayinImArga praveSTuM tadIyaM mArgamanusaratItyarthaH / atra ujjayinImArgasya gantrAdhiSThitatvAbhAvAt anadhvanIti niSedho na bhavati, atazcaturthI bhavati, pakSe dvitIyA ceti bhAvaH / iti caturthIvibhaktiH / atha paJcamI vibhaktiH / dhruvamapAye / apAyapadaM vyAcaSTe - apAyo vizleSa iti / viyoga ityarthaH / dhruvapadaM vyAcaSTe - avadhibhUtamiti / dvayoH saMyuktayoranyatasya calanAdvizleSa iti sthitiH / tatra tAdRzacalanAnAzrayabhUtaM dhruvam / taccehArthAdavadhibhUtaM vivakSitamiti bhAvaH / apAdAne paJcamI / spaSTatvAnna vyAkhyAtam / grAmAdAyAtIti / AgacchatItyarthaH / kasmAdityAkAGkSAviSayatvAt grAmo'vadhiriti apAdAnatvAt paJcamI / mAdhurAH pATalIputrakebhyaH ADhyatarAH ityAdau buddhikalpitavizeSAvadhitvamAdAya For Private and Personal Use Only Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 446 siddhAntakaumudI [ kAraka psAvirAmapramAdArthAnAmupasaGkhyAnam' (vA 1079) / pApAjjugupsate, viramati / dharmAtpramAyati / (588) bhItrArthAnAM bhyhetuH14||25|| bhayArthAnAM trANArthAnAM ca prayoge bhayaheturapAdAnaM syAt / corAdvibheti corAstrAyate / bhayahetuH kim / araNye bibheti, trAyate vA / (478) parAjerasoDhaH shaa26|| parAjeH prayoge'sahyo'rtho'pAdAnaM syAt / adhyynaatpraajyte| glAyatItyarthaH / asoDhaH kim / zatrUnparAjayate / abhibhavatItyarthaH / (540) vAraNArthAnAmopsitaH / 14 // 27 // pravRttivighAto vAraNam , vAraNArthAnAM dhAtUnAM prayoge Ipsito'rtho. 'pAdAnaM syAt / yavebhyo ga vArayati / IpsitaH kim / yavebhyo gAM vArayati kSe. apAdAnatvamiti bhASye spaSTam / nanu vizleSAnukUlacalanAnAzrayabhUtaM yat tadeva dhruva. miti vyAkhyAyatAm / kimavadhitvavivakSayetyata Aha-dhAvato'zvAt patatIti / azvasya calanAzrayatve'pi patanakriyAM prati kasmAdityAkAGkSAviSayatvalakSaNamavadhitvaM na viruddhamiti bhAvaH / jugupseti / jugupsAdharthakadhAtubhiryoge jugupsAdiviSayasyApAdA. natvamityarthaH / pApAjjugupsata iti / pApaviSaye kutsitatvabuddhayA na ramate ityarthaH / viramatIti / pApAdityanuSajyate / pApaviSaye na pravartata ityarthaH / dharmAt pramAdyatIti / dharmaviSaye muhyatItyarthaH / vAstavasaMyogavizleSayorabhAvAt vacanamidam / yadA tu jugupsate ityAdejugupsAdibhinivartata ityartha AzrIyate, tadA buddhikRtavizleSAvadhitva. mAdAya apAdAnatvAdeva siddhamiti vAtikamidaM bhASye pratyAkhyAtam / ___ bhotrA / corAdibhetIti / coreNa hetunetyarthaH / hetutRtIyA prAptA / corAtrAyata iti / coraNa hetunA AtmAnaM tatkRtavadhabandhanAdinivRttyai rakSatItyarthaH / yadA tu corAt bibheti bhItyA nivartate, corAttrAyate AtmAnaM trAtuM nivartayatItyarthaH mAzrIyate, tadA buddhikalpitavizleSAvadhitvamAdAyApAdAnatvaM siddhamiti idaM sUtraM bhASye pratyAkhyAtam / parAjerasoDhaH / sahadhAtoH ktapratyaye dhatvaDhatvaSTutvaDhalopeSu kRteSu 'sahivaho. rodavarNasya' ityottve soDha isi rUpam / tatra tArtho bhUtakAlo na vivakSitaH / tadAhaasahyo'rtha iti / soDhumazakya ityrthH| hetutRtIyA'pavAdo'yam / glAyatItyartha iti / asahanAditi zeSaH / yadA tu asahanAnivartata ityartha AzrIyate, tadA dhruvamityapAdA. natvAdeva siddhamiti bhASyam / abhibhavatIti / tiraskarotItyarthaH / atra zatrUNAmami. bhavanIyatayA ashytvaannaapaadaantaa| vAraNArthAnAmIpsitaH / pravRttivimukhIkaraNaM vAraNam / yavebhya iti / yatheSu pravartitu. kAmAM gAM pravRttivimukhIkarotItyarthaH / saMyogapUrvakavizleSAbhAvAt 'dhruvamapAye' ityaprAmAvidaM vacanam / tatra yavAnAM svakIyatayA saMrakSaNIyatvena IpsitatvAdapAdAnatvaM, For Private and Personal Use Only Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / natu goH, tasyAH parakIyatvenAnIpsitatvAt , vAraNIyatayA IpsitatvavyAghAtAcca / tathAca 'tathAyuktaM ca iti goH karmatvAt dvitIyA / yadA tu yavAH parakIyAH, gaustu svakIyA, tadA vAraNamasambhAvitameva / vastutastu yavAnAM parakIyatve'pi tadvinAzAdadharmaH syAt / yavasvAmI gAmapahRtya badhnIyAt / gosvAminaM ca yavasvAmI daNDa. yet / ato yavAnAM rakSitumiSTatvAt IpsitattvAdapAdAnatvamastyeva / gostu svakIyatve'pi bAdhakanivRttyai vArayitumiSTatamatvAt karmatvam / naca gorIpsitatamatve'pi IpsitatvasyApi sattvAdapAdAnatvaM kiM na syAditi vAcyam , Ipsitatamatve 'vAraNA nAm' ityapAdAnatvaM bAdhitvA 'karturIpsitatamam' iti karmatvasyaiva paratvAt prA. seH / naca 'dhAraNArthAnAmIpsitaH' ityapAdAnatvasya 'karturIpsitatamam' iti karmatvA. pavAdatvaM zaGkayam , 'karturIpsitatamam' iti karmatvaM hi IpsitatamamAtraviSayam / vAraNArthAnAmityapAdAnatvaM tu IpsitaviSayam / tasya prakRte IpsiteSu yaveSu parakIyeSu sAvakAzatvAt na krturiipsittmm| iti karmatvApavAdatvam / ataH paratvAt goH svakIyAyAH parakIyayavApekSayA IpsitatamatvAt karmatvameva / naca agnermANavakaM vArayatItyatra agnerIpsitatvAbhAvAt kathamapAdAnatvamiti vAcyam , iSTatvabhramAdagnau viSaye sparzanaphalakapravRttyabhimukhaM mANavaka pravRttivimukhIkarotIti hi tadarthaH / tatrA. gnisparze mANavakasya dAhaprasaGgAt tadviSayapravRttivimukhIkaraNAtmakavAraNakriyayA AptumiSTatamatvena vArayiturIpsitatamatvAt mANavakasya karmatvam / agnestu vAra. NakriyepsitatamamANavakIyasparza kriyayA AptumiSTatamatve'pi vArayiturIpsitatvAt apAdAnatvam / etena kartuApArajanyaphalAzrayaH karmetyevAstu, 'karturIpsitatama karma' 'tathAyuktaM cAnIpsitam' iti kimIpsitatamAnIpsitayoH pRthagrahaNena / etAvataiva hari bhajati, grAmaM gacchan tRNaM spRzati, viSaM bhukta ityAdisarvalakSyasamahAditi nirastam / kartRvyApArajanyaphalAzrayaH karma ityuktau hi 'vAraNArthAnAm' iti sUtramalyApavAdaH syAt, vizeSavihitatvAt / tathAca mANavakasya karmatvaM na syAt / nacAnau 'vAraNArthAnAm' iti sAvakAzamiti vAcyam , vArayatetri sparzaphalakapravRttivighaTanamarthaH / taccAnyato nayanAdirUpam / tAdRzavyApAraprayojyaphalaM mANavakakartRkasparzaphalakapravR. ttivirahaH / tatra sparzAzo'gniniSThaH mANavakanichAdha, saMyogarUpasya sparzasya dviniSThatvAt / pravRttivirahazca viSayatayA agniniSThaH / AzrayatayA mANavakaniSThazca / tathA. ca kartRvyApAraprayojyaphalAzrayatvalakSaNakarmatvasya paratvAdubhayatrApi prAptau 'vAraNA nAm' ityapAdAnatvaM niravakAzatvAdapavAdaH syAditi mANavakAdapi paJcamI syAt, tadvAdhanArtha 'karturIpsitatamaM karma' ityArabdhavyam / evaMca IpsitamAtre agnau sAva. For Private and Personal Use Only Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir = siddhAntakaumudI / (561) antardhI yenAdarzanamicchati 1 4 28 // vyavadhAne sati yatka - syAtmano darzanasyAbhAvamicchati tadapAdAnaM syAt / mAturnilIyate kRSNaH / antardhau kim, caurAn na didRkSate / icchatigrahaNaM kim / adarzanecchAyAM satyAM satyapi darzane yathA syAt / ( devadattAdyajJadatto nilIyate) / (52) AkhyAtopayoge 94 26 // niyamapUrvaka vidyAsvIkAre vaktA prAkprajJaH syAt / upAdhyAyAdaSaute / upayoge kim / naTasya gAthAM zRNoti / (563) janikartuH prakRtiH / [ kAraka 500 * 'kAzasyApAdAnatvasya paratvAdIpsitatame mANavake bAdhaH sidhyati / 'karturIpsitatamamityArabdhe ca dveSyodAsInasaGgrahArthaM ' tathAyuktam' ityapyArabdhavyamityAstAM 'tAvat / bhASye tu buddhikalpitasaMyogavizleSakRtamapAdAnatvamAzritya pratyAkhyAta. midaM sUtram / 1 antardhau / antardhAvityetat vyAcaSTe - vyavadhAne satIti / vyavadhAneneti yAvat / yatkartRkasyeti / yeneti kartRtRtIyeti bhAvaH / zrAtmano darzanasyeti / Atmana iti darzana zabdayoge karmaNi SaSThI / Atmana ityadhyAhAralabhyam / ata eva yeneti kartari tRtIyA saGgacchate / anyathA kRdyogaSaSThIprasaGgAt / Atmana ityadhyAhAre tu ubhayaprAptau - karmaNyeveti niyamAnna kRdyogaSaSThI / Atmazabdena icchatikartA vivakSitaH / vyavadhAnena svaviSaye yatkartRkadarzanasya abhAvamicchatIti yAvat / mAturnilIyate kRSNa iti / 'lIDa zleSaNe' yantrikaraNaH / iha tUpasargavazAt vyavadhAnena parakartRkasvaviSayaka darzanavirahAnukUlavyApAre vartate / tatazca kRSNaH mAtRkartRkasvaviSayakadarzanavirahAya kuDyAdinA pracchanno bhavatItyarthaH / atra vyavadhAnamAzritya mAtRkartRkasvaviSayakadarzanavirahasya kRSNeneSyamANatayA mAturapAdAnatvAt paJcamI / kartRtRtIyApavAdo'yaM SaSThayapavAdo vA / bhASye tu buddhikRtamapAdAnatvamAzritya idamapi pratyAkhyAtam / AkhyAtopayoge / AkhyAtA upayoge iti chedaH / AkhyAteti tRjantAt prathamaikavacanam / upayoga padaM vyAcaSTe - niyamapUrvaketi / bhASye tathokteriti bhAvaH / AkhyAteti tRjantaM vyAcaSTe vakteti / adhyApayitetyarthaH / upAdhyAyAdadhIte iti / niyamavizeSapUrvakaM upAdhyAyasyoccAraNam anuccArayatItyarthaH / SaSThyapavAdo'yam / bhASye tu upAdhyAyAnnirgataM vedaM gRhaNAtItyarthamAzritya pratyAkhyAtamidam / For Private and Personal Use Only nikartuH prakRtiH / janirjananamutpattiH / 'janI prAdurbhAve' daivAdiko'karmakaH / ' ijAdibhyaH' iti bhAve iN / 'janivadhyozca' iti niSedhAnnopadhAvRddhiH / janeH karteti vigrahaH / zeSaSaSTyA samAsaH / 'tRjakAbhyAM kartari / iti niSedhastu kArakaSaSThayA 1 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 444 1 // 4 // 30 // jAyamAnasya heturapAdAnaM syAt / brahmaNaH prajAH prajAyante / (544) bhuvaH prabhavaH shaa32|| bhavanaM bhUH / bhUkartuH prbhvstthaa| himavato gaGgA prabha. vati / tatra prakAzate ityrthH|| _ 'syablope karmaNyadhikaraNe ca' ( vA 1474-1455) / prAsAdAtprekSate, AsanAtprekSate / prAsAdamAruhya, Asane upavizya, prekSate ityarthaH / zvazurAjji. heti / zvazuraM vIkSyetyarthaH / 'gamyamAnApi kriyA kArakavibhaktInAM nimittm| (vA 5041 ) kasmAttvam , nadyAH / 'yatazcAdhyakAlanimAnaM tataH paJcamI' ( vA eveti vakSyate / jAyamAnasyeti / janadhAtoH kartari laTarazAnac , zyan , jJAjanorjA 'Ane muk' utpttyaashrysyetyrthH| prakRtizabda vyAcaSTe-heturiti / brahmaNa iti / hiraNyagarbhAdityarthaH / ghaTAdiSu kulAlAdivat tasya prajotpattau nimittakAraNatvamiti bhAvaH / vRttikRnmatametadayuktam , saMyogavizleSasattvena 'dhruvamapAye' ityeva siddhatvAt / ato'tra mUle hetuzabdaH upAdAnakAraNapara eva / ata eva bhASyakaiyaTayoH 'gomayA. vRzcikA jAyante golomAvilomabhyo dUrvA jAyante' ityudAhatya pariNAmeSu prakRtivyAvayavAnusyUtisasve'pi buddhikRtavizleSasattvAt 'dhruvamapAye' ityeva siddhamiti pratyAkhyAnaM saGgacchate / evaJca 'brahmaNaH prajAH prajAyante' ityatra brahmazabdena mAyopahitamIzvaracaitanyameva vivakSitam / taddhi sarvakAryopAdAnamiti vedAntasiddhAntaH / bhuvaH prabhavaH / pUrvasUtre samAsanirdiSTamapi kartRgrahaNamekadeze svaritatvapratijJAbalAdihAnuvartate / tadAha-bhUkarturiti / bhavanaM bhUH sampadAditvAt klipa / bhuvaH kartA bhUkartA tasye. tyarthaH / prabhava iti / prabhavati prathama prakAzate'sminniti prabhavaH, prathamaprakAzasthAnami. tyarthaH / prabhavatItyasya utpadyate ityarthe tu asaGgatiH, gaGgAyAstatrAnutpatteH / tadAhaprakAzate ityartha iti / prathama prakAzate iti yAvat / ata eva himavati prakAzate ityatra na bhavati / etena janikarturityanena 'dhruvamapAye' ityanena ca gatArthatvaM nirastam / bhA. dhye tu apakrAmatItyarthamAzritya 'dhruvamapAye' ityanenaiva siddhamiti sthitam / . lyablope iti / lyabantasya lope adarzane aprayoge sati gamyamAnatadarthe prati kamaNi adhikaraNe ca paJcamI vAcyetyarthaH / jihetIti / lajjate ityrthH| nanvatra lyabantasya prayogAbhAvAt kathaM tadartha prati karmAdyavagatirityata Aha-gamyamAnApoti / prakaraNAdinetyarthaH / gamyamAnApItyasya prayojanAntaramAha-kasmAtvamiti / Agato. sIti gamyamAnakriyApekSamapAdAnatvamiti bhAvaH / nadyA ityuttaram / Agato'smIti gamyamAnakriyApekSamapAdAnatvamiti bhaavH| yatazceti / yata iti tRtIyArthe tsiH| yenAvadhinA adhvanaH kAlasya bA nimAnaM paricchedaH iyattA gamyate, tataH paJcamI vA. 24bA0 For Private and Personal Use Only Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pUrva siddhAntakaumudI [ kAraka 1477) / 'tadyuktAdadhvanaH prathamAsaptamyo' ( vA 1479 ) / ' kAlAtsaptamI 'ca vaktavyA' ( vA 1478 ) / vanAd grAmo yojanaM - yojane vA / kArtikyA AgrahAyaNI mAse | 1 (585) manyArAdita ra dikzabdAJcUttarapadAjAhiyukte 2|3|26|| etairyoge paJcamI syAt / anyetyarthagrahaNam / itaragrahaNaM prapavArtham / anyo bhinna itaro vA kRSNAt / ArAdvanAt / Rte kRSNAt / pUrvo prAmAt dizi dRSTaH cyetyekaM vAkyam / tatra paJcamIti pAThe'pyayamevArthaH / tadyuktAditi / tena paJcamyantena yuktAdanvitAt adhvavAcinaH prathamAsaptamyau vAcye iti dvitIyaM vAkyam / 'kAlAsaptamI ca vaktavyA' iti vAkyAntaram / tadyuktAdityanuSajyate / tena paJcamyantena anvitAt kAlavAcinaH saptamI vaktavyetyarthaH / vanAditi / atra yojanAtmakamadhvaparimANaM vanena pUrvAvadhinA paricchidyate, kasmAdArabhya yojanamityAkAGkSotthAnAt / yojane yojanamiti prathamAsaptamyorapi svottarAvyavahitadezavRttitvamarthaH / vanAtmaka - pUrvAvadhika yojanottaradeze grAma ityarthaH / avadhitvasattve'pi vizleSApratIterdhruvamityapAdAnatvAbhAvAdvacanam / kArtikyA iti / kArtikyAH mAse AgrahAyaNItyanvayaH / atra mAsAtmakaM kAlaparimANaM kArtikyA pUrvAvadhinA paricchidyate, kasmAdArabhya mAsa ityAkAGgotthAnAt / mAsa iti saptamyAstu svottarAvyavahitakAlavRtti tvamarthaH / kArtikapaurNamAsyAtmakapUrvAvadhikamAsottarakAle mArgazIrSa paurNamAsItyarthaH / anyAt / yukta iti bhAve kta ityAha- prabhiyoge iti / anya, ArAt, itara Rte, dikzabda, aJcUttarapada, Aca, Ahi etairaSTabhiryoge satItyarthaH / bhinnAdizabdayoge paJcama sAdhayitumAha- anyetyartha grahaNamiti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / anyArthaka zabdayoge paJcamIti phalitam / tahataragrahaNaM vyarthamanyArthakatvAdeva siddherityata Aha - itaragrahaNaM prapaccArthamiti / 'paci vistAre' | anyazabda. sya anyArthakazabdagrahaNopalakSaNArthatvakathanasya prayojanakathanArthamiti yAvat / zranyo bhinna itaro veti / bhedavAn vilakSaNa ityAdyupalakSaNamidam / kRSNapratiyogikabhedavAnityarthaH / SaSTayapavAdo'yam / anyAdizabdAnAmavadhiniyamasattve'pi saMyogavizleSAbhAvAdapAdAnatvasya na prasaktiH / evamagre'pi / ArAdvanAditi / vanasya dUraM samIpaM vetyarthaH / ' ArAddUrasamIpayo:' ityamaraH / Rte kRSNAditi / Rte ityekArAntamavyayam / 'Rte varjane ityamaraH / kRSNasya varjane sukhaM nAstItyarthaH / 'kva karmapradhvaMsaH phalati puruSArAdhanamRte' iti zivarahasyAntargatastutigataH prayogastvArSaH / ' tato'nyanApi dRzyate' iti vA dvitIyA / 'Rte dvitIyA ca' iti cAndraM sUtram / atha dikchabdayoge udAharati - pUrvI grAmAditi / grAmAvadhikapUrvadikvatI' grAma ityartha: : nanu For Private and Personal Use Only Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] bAlamanoramAsahitA / 151 zabdo dikzabdaH / tena samprati dezakAlavRttinA yoge'pi bhavati / caitrAtpUrvaH phA. sgunH| avayavavAciyoge tu na / 'tasya paramAneDitam' ( sa 83) iti nirdezAt / pUrva kAyasya / acUttarapadasya tu dikzabdatve'pi 'SaSTayatasartha-(sU 6.9) iti SaSThIM bAdhituM pRthagrahaNam / prAk-pratyagvA prAmAt / Abu dakSiNA prAmAt / Ahi, dakSiNAhi prAmAt / 'apAdAne paJcamI' (sU 587 ) iti sUtre 'kArtikyAH prabhRti' iti bhASyaprayogAtpramRtyarthayoge pnycmii| bhavAtpramRti-Arabhya - - caitrAt pUrvaH phAlguna ityatra pUrvazabdasya kAlavAcakatayA digvAcakatvAbhAvAt kathaM tadhoye SaJcamItyata Aha-dizi dRSTa iti / rUDhyA digvizeSavAcakAH pUrvAdaya eka gRhyante / natvendrIkakubAdayaH / smprtiiti| kadAcidigvAcakAnAmidAnI kAlavAcakAnAmapi yoge pazcamI bhavatItyarthaH / nanvevaM sati pUrva kAyasyetyatrApi syAdityata aah-avyvvaaciiti| tasya paramiti / tasyeti hi prakRtaM dviruktaM parAmazati / dviruktasya paraM parAvayavabhUtamADitamiti tadarthaH / pUrva kAyasyeti / zarIrasya pUrvA. vayava ityarthaH / ___ aJcudhAtuH uttarapadaM yasya saH aJcUttarapadaH prAgAdidikchabdaH, natu sadhrayaGi. tyAdizabdo'pi, dikzabdasAhacaryAt / tena sadhrayaG devadattenetyatra na paJcamI / nanu dikzabdatvAdeva siddhe aJcUttarapadagrahaNaM vyarthamityaMta Aha-aJcUttarapadasyeti / Sa. STyatasarthetyanantaraM paratvAt prAptAmiti zeSaH / prAk pratyagvA grAmAditi / grAmAvadhika ityarthaH / Ajiti / AnpratyayAntayoge udAharaNaM vakSyata iti sUcanamidam / dakSiNA grAmAditi / grAmAvadhikAyAM dakSiNasyAM dizItyarthaH / zrAhIti / AhipratyayAntayoge udAharaNasUcanamidam / dakSiNAhi grAmAditi / grAmAvadhikAyAM dakSiNasyAM dizi dara ityarthaH / 'Ahi ca dUre' ityAhipratyayaH / AjAhipratyayAntayodikzabdatve'pi 'Sadhyatasartha iti SaSTI bAdhituM pRthak grhnnm| nanvevamapi bhavAtprabhRtyArabhya vA sevyo hariH' ityAdau kathaM paJcamI / anyAdizabdayogAbhAvAdityata-Aha-apAdAne iti / prabhRtiyoga iti / prabhRtyarthakazabdayoge ityrthH| tathA hi-'apAdAne paJcamI' iti sUtre bhASye 'yatazcAdhvakAlanimAnam' iti vArtikaM paThitvA kArtikyAH AgrahAyaNI mAse ityudAhRtya 'idaM na vaktavyam' iti tadvArtikapratyAkhyAnamupakSipya ida. mantra prayoktavyaM sanna prayujyate, kAtikyAH prabhRtyAgrahAyaNI mAse' ityuktam / prabhR. tizabdAbhAve'pi tadarthasattayA paJcamI siddhetyrthH| evaM vadatA bhASyakRtA 'prabhRtyarthakazabdayoge paJcamIti vacanaM jJApyate / anyathA paJcamyartha vAtikasyAvazyakatvAtta. isaGgatiH spaSTaiva / evaJca prabhRtizabdaparyAyazabdayoge'pi paJcamI bhavati / ata eka For Private and Personal Use Only Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 452 siddhAntakaumudI [kAraka - vA sevyo hariH / 'apaparibahiH- ( sa 666) iti samAsavidhAnAt jJApa. kAdvAhiyoMge paJcamI / prAmAdvahiH / (566) mapaparI varjane 114 // etau varjane karmapravacanIyau stH| (567) prAGamaryAdAvacane // bhA. maryAdAyAmukkasamjJaH syAt / vacanaprahaNAdabhiviSAvapi / (48) paJcamyapAG: paribhiH 2 / 3 / 10 // etaiH karmapravacanIyoge paJcamI syAt / apa hareH, pari ca 'kArtikyAH prabhRti' iti bhASyavyAkhyAvasare tata Arabhyetyartha iti kaiyaTa Aha / tatra hi tata iti paJcamyAstasiH / etat sarvamabhipretyodAharati-bhavAt prabhRti, bhArabhya veti / bhavaH utpattiH, ArabhyetyasyAvadhi parigRhyetyarthaH / prabhRtItyavyamapyetadarthakameva / bhavamavadhiM parigRhya hariH sevya ityarthaH / utpattikSaNAtmakapUrvAvadhikottarakAle sarvadA AmaraNaM harisa sevya iti yAvat / atrArabhyeti kriyApekSayA karmatvavi. vakSAyAM dvitIyaiva, upapadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyasI' ityukteH / yathA 'sUryodayamArabhya AstamayAt japati' ityAdau / zeSatvavivakSAyAM tu SaSThI bAdhitvA bhavazabdAt paJcamI / prabhRtizabdayoge tu Arabhyetyarthe kadApi na dvitIyA, prabhRtizabdA. thasyAvadhi parigRhyetyalyAvadhyAdighaTitatvena kriyAtvAbhAvAt / apaparIti / bahi. zabdayoge paJcamI siddhavatkRtya 'apaparibahiraJcavaH paJcamyA' iti samAsavidhA. nAta bahizabdayoge paJcamI vijJAyate ityarthaH / idaca 'apapari iti sUtre bhASye spaSTam / 'karasya karabho bahiH' iti tvsaadhvev| 'jJApakasiddhaM na sarvatra' iti vA ka. thaJcitsamAdheyam / " apaparI varjane / karmapravacanIyau sta iti / karmapravacanIyAH ityadhikRtasya dvivacanena vipariNAma iti bhAvaH / varjane kim / pariSiJcati / sarvataH siJcatItyarthaH / matro. pasargatvAt 'upasargAtsunoti' iti Satvam / AmaryAdAvacane / uktasaMza iti / karmapra. vacanIyasaMjJaka ityarthaH / nanu 'ADmaryAdAyAm' ityeva siddha vacanagrahaNaM vyarthamityata Aha-vacanagrahaNAditi / tena vineti maryAdA, tena shetybhividhiH| maryAdAzabdo yatrocyate tanmaryAdAvacanam 'AimaryAdAbhividhyoH' iti sUtram / tatra ya A dRSTaH sa karmapravacanIyasaMjJaka: syAdityarthaH / tathAca maryAdAbhividhyorAG karmapravacanIya iti phalatIti bhAvaH / paJcamyapAGaparibhiH / etairiti / apa AG pari ityetairityarthaH / karmapravacanIyairiti / karmapravacanIyayukte ityatastadanuvRtteriti bhaavH| apa hareH pari hareH saMsAra iti / apahareH saMsAraH parihareH saMsAra ityanvayaH / hari varjayitvA janimRticakrAtmakaM saMsaraNamityarthaH / nanu 'vRkSaM prati vidyotate, bhakto hari prati' ityAdau 'lakSaNetyambhUta' iti karmapravacanIyatvAt 'karmapravacanIyayukte dvitIyA' iti dvitIyAM paratvAt apavAdatvAcca bAdhitvA 'paJcamyapAiparibhiH' iti paJcamI syAdityata For Private and Personal Use Only Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / 453 hareH sNsaarH| pariratra varjane / lakSaNAdau tu hari pari / A mukteH saMsAraH / A sakalAd brahma / (5) pratiH pratinidhipratidAnayoH 14 // 2 // eta. yorathayoH pratiraktasajJaH syAt / (600) pratinidhipratidAne ca yasmAt 2 / 3 / 11 // atra karmapravacanIyoMge paJcamI syAt / pradyumnaH kRSNAtprati / tilebhyaH pratiyacchati mASAn / (601) bhakartaryaNe paJcamI 2 // 3 // 24 // kartRvarjitaM yahaNaM hetubhUtaM tataH paJcamI syAt / zatAbaddhaH / akartari kim / zatena bandhitaH / (602) vibhASA guNe'striyAm 2 / 3 / 25 // guNe hetAvastrIliGge paJcamI vA syAt / jADayAt-jADayena vA baddhaH / guNe kim / dhanena kulam / astriyAm ki. Aha-pariratreti / 'paJcamyapAlparibhiH' ityatra varjanArthakenApena sAhacaryAt parirapi varjanAyaka evaM gRhyata ityarthaH / zrA muktariti / mukteH prAgiti yAvat / AsakalAditi / brahma sakalamabhivyApya vartata ityrthH| ___ pratiH pratinidhi / sadRzaH pratinidhiH, dattasya pratiniryAtanaM pratidAnam / uktasaMza iti / karmapravacanIyasaMjJaka ityarthaH / pratinidhi : atreti / sUtroktaviSaye ityarthaH / sUtre yasmAditi SaSTyarthe paJcamI asmAdeva nirdezAt / 'kRSNasya pratinidhiH' iti tu 'jJA. pakasiddhaM na sarvatra' iti samAdheyam / tathAca yatsambandhinI pratinidhipratidAne tasmAt karmapravacanIyayuktAtpaJcamItyarthaH phalati / pradyumnaH kRSNAtpratIti / yuddhAdau pradyu. mnaH kRSNanirUpitasAdRzyavAnityarthaH / paJcamyarthaH sAdRzyam / pratistu taddyotakaH / tilebhya iti / RNatvena gRhItAn tilAn svarUpeNa mUlyAdhAtmanA vA pratyarpayatI. tyarthaH / karmaNi paJcamI / akartaNe / hetau' iti sUtramanuvartate / akartari hetubhUte RNe vidyamAnAdityarthaH / phalitamAha-kavarjitamiti / kartRsaMjJArahitamityarthaH / zatAdvaddha iti / niyamitakAle pratyarpaNAbhAve sati suvarNAdizatena RNena hetunA adharmaNo baddha ityarthaH / hetutRtIyApavAdaH / zatena bandhita iti / adharmaNaH uttamaNeneti zeSaH / bandhe. hetumaNNyantAtkarmaNi ktaH / adhamarNaH uttamaNena baddha itynnyntsyaarthH| zatena RNena prayojakakA uttamaNena prayojyakA bandhana kAritaH adharmaNa iti NyantasyArthaH / atra zatamRrNa prayojakatvAt kartRsaMjJaM hetusaMjJaM ca, 'tatprayojako hetuzca' ityatra cakAreNa kartRsaMjJAyA api vidhAnAt / tatazca zatazabdAt kartari tRtIyAM bAdhitvA apa. vAdatvAt paJcamI syAt / ataH akartarItyuktamiti bhAvaH / zatasya hetutve'pi kartR. tvAnna tataH paJcamIti bhaavH| vibhASA / hetAvityanuvartate / tadAha-guNe hetAvastrIliGga iti / vidyamAnAdili zeSaH / jADyAditi / jaDasya bhAvo jADyam / 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca. For Private and Personal Use Only Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [kAraka - m / buddhayA muktaH / 'vibhASA' iti yogavibhAgAdaguNe striyAM ca kvacit / dhUmAda. gnimAn / nAsti ghaTo'nupalabdheH / (603) pRthagvinAnAnAbhistRtIyA'nyatarasyAm 2 / 3 / 32 // ebhiyoge tRtIyA syAt paJcamIdvitIye ca / anyatarasyAMnA haNaM samuccayArtham , paJcamIdvitIye caanuvrtete| pRthagrAmeNa-rAmAta-rAmaM vA / evaM vinA, nAnA / (604) karaNe ca stokAlpakRcchakatipayasyAsatvavacanasya 2 / 3 / 33 // ebhyo'dravyavacanebhyaH karaNe tRtIyApaJcamyo stH| stokena stoiti Syan / nanu dhUmAdagnimAnityAdau kathaM praJcamI, dhUmAdesguNatvAdityata AhayogavibhAgAditi / 'vibhASA' iti yogo vibhajyate / hetAvityanuvartate, paJcamIti ca / hetau paJcamI vA syaadityrthH| tatazca dhUmAdagnimAnityAdi siddham / tataH guNes. striyAmiti / tatra vibhASetyanuvartate paJcamIti ca / guNe hetAvastrIliGge paJcamI vA syAdityukto'rthaH / tatazca jADyAvaddha ityAdi siddham / nanu vibhASetyeva siddhe guNe'striyAmiti vyarthamityata Aha-aguNe striyAM ca kvciditi| yogavibhAgasya iSTasiddhayarthatvAditi bhAvaH / atrAguNe udAharati-dhUmAditi / agnimAnityanantaraM jJAyata iti zeSaH, dhUmasya agnijJAnahetutvAt atra dhUmasya aguNatve'pi hetutvAt tataH paJcamIti bhAvaH / striyAmudAharati-nAsti ghaTa iti / ghaTa ityanantaraM iti jJAyata iti zeSaH / anupalabdheriti / upalabdhiH jJAnam , tasyA abhAvaH anupalabdhiH / nanta. tpuruSaH / na cArthAbhAve'vyayIbhAvaH zaGkayA, arthAbhAve tyoviklpsyaavkssymaanntvaat| __pRthagvinA / paJcamI dvitIye ceti / tRtIyAbhAvapakSe iti zeSaH / 'apAdAne paJcamI' 'SaSThayatasarthapratyayena 'enapA dvitIyA' 'pRthagvinA' iti sUtrakramaH / tatra SaSThItyasvaritatvAnnAnuvartate, paJcamI dvitIyeti caanuvrtte| tathAca tRtIyAbhAvapakSe paJcamI dvitIyA ceti bhAvaH / nanu tRtIyAbhAvapane dvitIyaiva sannihitatvAt syAt , natu paJcamyapi, SaSThayatasarthatyatra tadanuvRtterabhAvAt / ato'tra paJcamyAH samAvezo'nupapanna ityata Aha-anyatarasyAGgrahaNamiti / tRtIyA cetyetAvataiva sannihitadvitIyAsamucca. yasiddharanyatarasyAmiti guruyatnakaraNaM vyavahitAyA api paJcamyAH samuccayArtham , avyayAnAmanekArthakatvAditi bhAvaH / nanu paJcamyAH SaSTayatasartha' ityatrAnanuvRttAyA ihAnuvRtterasambhavAt kathamiha tadupasthitirityata Aha-paJcamIdvitIye cAnuvartate / maNDUkaplutyeti zeSaH / pRthagrAmeNeti / rAmapratiyogikabhedavAnityarthaH / evaM vinA nA. neti / vinA rAmeNa, rAmAt, rAmam / nAnA rAmeNa, rAmAt , rAmaM vA / pRthagvinAnAnAstrayo'pi bhedArthakA iti kecit / 'pRthagvinAntareNata hiruinAnA ca varjane / ' ityamaraH / rAmasya varjane sukhkhaM nAstItyarthaH / karaNe ca / ebhya iti / stoka alpa For Private and Personal Use Only Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / kAdvA muktaH / dravye tu stokena viSeNa hataH / (605) dUrAntikArthabhyo dvitIyA ca 2|3|35|| ebhyo dvitIyA syAccAtpaJcamItRtIye ca / prAtipadikArthamAtre vidhirayam / grAmasya dUram - dUrAt- dUreNa vA antikam - antikAt - antikena vA / asatvavacanasya ityanuvRtterneha | dUraH panthAH / ( 606) SaSThI zeSe 23|50 // kArakaprAtipadikArthavyatiriktaH svasbAbhibhAvAdisambandhaH zeSaH / tatra SaSThI syAt / 455 kRcchra katipaya ebhyazcaturbhyaH ityarthaH asattvapadaM vyAcaSTe - pradravyeti / anyatarakhyA mityanuvartate, paJcamIti ca / tatazca karaNe paJcamI veti labhyate / tadabhAve tu tRtIyA siddhaiva / tadAha - tRtIyApaJcamyAviti / stokena stokAdvA mukta iti / laghunA AyAsena mukta ityarthaH / AyAso na dravyamiti bhAvaH / dravye sviti / dravye vRttau stokena viSeNa hata iti tRtIyaivetyarthaH / alpenAlpAdvA muktaH / kRcchreNa kRcchrAdvA muktaH / kaSTenetyarthaH / katipayena katipayAdvA muktaH / akRtsnena sAdhanenetyarthaH / dUrAntika / ebhya iti / dUrArthakebhyaH antikArthaM kebhyazcetyarthaH / cakAraH vyavahitayorapi paJcamItRtIyayoH samuccayArthaH / natu 'dUrAntikArthaH SaSThayanyatarasyAm' iti sannihitaSaSTyA api vyAkhyAnAt / tadAha - cArapancamItRtIye ceti / prAtipadikArthamAtre vidhirayamiti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / tathAca prathamApavAda iti phalitam / 'dUrAdAvasathAnmUtraM dUrAtpAdAvanejanam / " iti bhASyaprayogAt saptamyarthe'dhikaraNespyayaM vidhiH / nanu dUraH panthA ityatra kathaM na paJcamItyata Aha-asatvavacanasyeti / dUraH panthA ityatra panthAH dravyam / tadvizeSaNaM dUrazabdaH sattvavacana iti bhAvaH // iti paJcamI vibhaktiH // I atha SaSThI vibhaktiH / SaSThI zeSe / uktAdanyaH zeSaH / 'karmaNi dvitIyA' ityAdisUtreSu dvitIyAdividhiSu hi karmakartRkaraNasampradAnApAdAnAdhikaraNakAra kANyanukrAntAni / prathamAvidhau prAtipadikArtho'nukrAntaH / etebhyaH anyaH svasvAmibhAvAdisambandhaH zeSapadArtha ityarthaH / tatrAsati bAdhake sambandho vizeSarUpeNa sAmAnyarUpeNa ca bhAsate, 'na hi nirvizeSaM sAmAnyam' iti nyAyAt / sati tu bAdhake mAtuH smaratItyAdau sambandhatvenaiva bhAnam / karmatvAdivizeSarUpeNApi bhAne dvitIyAdiprasaGgAditi sthi tiH / rAjJaH puruSa ityatra svasvAmibhAvarUpavizeSAtmanA sambandhatvarUpa sAmAnyAtmanAca sambandhaH SaSThyarthaH / rAjAzritasvAmitvanirUpitasvatvAtmakasambandhAzrayaH puruSa iti bodhaH / AzrayatvAdi tu saMsargamaryAdayA bhAsate / tatra puruSo mukhyaM vizeSyam / sambandhastvAdheyatayA puruSavizeSaNam / rAjA tu AzrayatayA sambandhavizeSagam / sambandhastvAdheyatayA rAjAnaM prati vizeSyam, 'pradhAnapratyayArthavacanam' iti For Private and Personal Use Only Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ kAraka wammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm rAjJaH puruSaH / karmAdInAmapi sambandhamAtravivakSAyAM SaSThyeva / sato gatam / sarpiSo jAnIte / mAtuH smarati / edho dakasyopaskurute / bhaje zambhozcaraNayoH / phalAno tRptaH / (607) SaSThI hetuprayoge 2 / 3 / 26 // hetuzabdaprayoge hetau dyotye vacanana pratyayArthasya prakRtyartha prati praadhaanyaavgmaat| ata eva puruSazabdAdapi na SaSTI, rAjanirUpitasamvandhAzrayaH puruSa iti bodhe sambandhasya prakRtyarthapuruSaM prati vizeSaNatvena vizeSyatvena ca bhaanaanuppttH| yadA tu puruSagatasvatvanirUpitasvAmitvarU. pasambandhAzratho rAjeti bodhaH, tadA puruSasya rAjeti puruSazabdAt SaSThI bhavatyeve. tyanyatra vistrH| ___ satAM gatamityAdau kartRtRtIyAdikamAzaGyAha-karmAdInAmapIti / karmatvakartRtvA. dInAmapi sambandhatvasAmAnyAtmanA vivakSAyAM SaSThazeva, natu kArakavibhaktaya ityarthaH / tathAca 'ktasya ca vartamAne' iti sUtre bhASyam-'karmatvAdInAmavivakSA zeSaH' iti / satAM gatamiti / bhAve ktaH / satsambandhi gamanamityarthaH / kartRtvavivakSAyAM tu sadbhirgata. miti tRtIyA bhavatyeva / kRyogalakSaNA SaSThI tu na bhavati, 'na loka' iti niSedhAt / sarpiSo jAnIte iti / karaNatvavivakSAyAM sarpiSA upAyena pravartate ityarthaH / karaNatvasya sambandhatvavivakSAyAM tu SaSThI, kAzritA sarpissambandhinI pravRttiriti bodhaH / mAtuH smaratIti / karmatvavivakSAyAM mAtaraM smrtiityrthH| karmasvasya zeSatvavivakSAyAM tu devadattakartRkaM mAtRsambandhi smaraNamityarthaH / edho dakasyopaskurute iti / edhazabdaHakA. rAntaH puMliGgaH, 'kArake' iti sUtre "edhAH pakSyante" iti bhASyaprayogAt / edhAzca udakAni ceti dvandvAt sssstthii| 'jaatirpraanninaam| ityekavadbhAvaH / karmatvavivakSAyAm edhodakaM zoSaNagandhadravyAdhAnAdinA pariSkurute ityarthaH / karmatvasya zeSatvavivakSAyAM tu edhodakasambandhipariSkaraNamiti bodhaH / edhazzabdassAkArAnto'pyasti napuMsaka. liGgaH, 'kASThaM dAvindhanaM tvedha idhmamedhaH samit striyAm / ' iti kozAt 'yathaidhAMsi samiddho'gniH' ityAdidarzanAcca / tathA sati edhaH dakasyeti chedaH, udakazabdasamAveze edha udakasyetyApatteH / udakazabdaparyAyo dakazabdo'pyasti, 'bhuvanamamRtaM jIvana syAt dakaM ca' iti halAyudhakozAt / tathAca edhaH kartR udakaM pariSkurute ityarthaH / karmatvasya zeSatvavivakSAyAM tu SaSThI, nimbakarAdikASThavizeSaprajvalitAgnitaplodakasya guNavi. zeSo vaidyazAstraprasiddhaH / bhaje zambhozcaraNayoriti / atra caraNayoH karmasvasya zeSatvavivakSAyAM SaSThI / zambhucaraNasambandhi bhajanamityarthaH / phalAnAM tRpta iti / atrApi karaNa. tvasya zeSatvavivakSAyAM SaSThI / phalasambandhinI tRptiriti bodhH|| ___SaSThI hetuprayoge / hetAvityanuvartate / tadAha-hetau dhotye iti / hetutve dhotye ityarthaH / hetuvAcakAt SaSThIti phalitam / hetau' iti tRtIyAM bAdhitvA SaSThI / hetuprayoge For Private and Personal Use Only Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / SaSThI syAt / anyasya hetorvasati / ( 608 ) sarvanAmnastRtIyA ca 2|3|27|| sarvanAmno hetuzabdasya ca prayoge hetau dyotye tRtIyA syAt SaSTI ca / kena hetunA vasati / kasya hetoH / 'nimitta paryAyaprayoge sarvAsAM prAyadarzanam' ( vA 1473) kiM nimittaM vasati, kena nimittena, kasmai nimittAya ityAdi / evaM kiM kAraNam, ko hetuH, kiM prayojanam ityAdi / prAyaprahaNAdasarvanAmnaH prathamAdvitIye na staH / jJAnena nimittena hariH sevyaH / jJAnAya nimittAya ityAdi / ( 606 ) SaSTayatasarthapratyayena 2|3|30|| etayoge SaSThI syAt / ' - dikchanda -' ( sU 595 ) iti pacamyA apavAdaH / prAmasya dakSiNataH, puraH, purastAt, upari, upariSTAt / kim / annena vasati / hetau dyotye iti kim / annasya hetostubhyaM namaH / atra yuSmacchadAnna bhavati / sarvamAmnastRtIyA ca / sarvanAmna iti SaSThI / tadAha - sarvanAmno hetuzabdasya ceti / kasmAdbhavatItyapekSAyAM sannihitatvAt sarvanAmahetubhyAmiti gamyate ityabhipretyodAharati-kena hetunaiti / sarvanAmna iti yadi paJcamI syAt, tadA hetuzabdAt SaSThI na syAditi bodhyam / nimittaparyAyeti / nimittaparyAyANAM prayoge tebhyastatsamAnAdhikaraNebhyazca sarvAsAM vibhaktInAM prAyeNa prayogo bhavatItyarthaH / kiM nimittaM vasatIti / prathamAntaM dvitIyAntaM ca jJeyam / ityAdIti / kasmAt nimittAt, kasya nimittasya, kasminnimitte / paryAyagrahaNasya prayojanamAha -- evaM kiM kAraNamityAdi / prAyagrahaNasya prayojanamAha-- prAyagrahaNAditi / evaM ca ' SaSThI hetuprayoge' 'sarvanAmnastRtIyA ca' iti sUtradvayaM na kartavyaM bhavatIti bhAvaH / SaSThayatasartha / etadyoge iti / 'dikzabdebhyaH saptamIpaJcamIprathamAbhyo digdezakAleSvastAtiH' ityArabhya 'Ahi ca dUre' 'uttarAcca' ityantaiH sUtrairdigdezakAlavRttibhyaH zabdebhya' svAyeM pratyayA vihitAH tatra 'dakSiNottarAbhyAmatasuc' iti vihitaH yaH atasucpratyayaH tasyArthaH / digdezakAlarUpaH sa evArtho yasya saH atasarthapratyayaH tadyoge ityarthaH / yadyapyatasarthapratyayeSu astAtireva prathamaH / tathApi lAghavAdatasarthetyuktam, na svastAtyartheti, saMyuktAkSaraghaTitatvena gauravAt / dikzabdetIti / 'anyArAta' iti sUtre dikzabdetyanena yA paJcamI vihitA tadapavAda ityarthaH / dakSiNata iti / saptamIpaJcamIprathamAntAt svArthe digdezakAlavRtteH dakSiNazabdAt atasuc / dakSiNasyAM dakSiNasyAH, dakSiNA vA dimityarthaH / evaM deze kAle ca / puraH iti / pUrvAzabdAdastAtyarthe 'pUrvAdharAvarANAmasi puravazcaiSAm' ityasipratyayaH prakRteH purAdezazca / pUrvasyAM, pUrvasyAH pUrvA vetyarthaH / purastAditi / pUrvazabdAdastAtipratyaye sati 'astAti ca' iti prakRteH purAdezaH / purazzabdasamAnArthakamidam / uparIti / 'uparyupariSTAt' iti sUtreNa UrdhvazabdAt 1 For Private and Personal Use Only 457 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 458 siddhAntakaumudI [kAraka (610) enapA dvitIyA 2 / 3 / 31 // enabantena yoge dvitIyA syAt / 'enapA' iti yogavibhAgASaSThayapi / dakSiNena prAma-grAmasya vA / (611) dUrAntikArthaH SaSThayantarasyAm 2 // 3 // 34 // etaioMge SaSThI syAtpaJcamI ca / dUraM nikaTaM graamsy-praamaadvaa| (612) zo'vidarthasya karaNe 22351 // jAnAterajJAnArthasya karaNe zeSatvena vivakSite SaSThI syAt / sapiSoM jJAnam (613) adhIgarthadayezAM karmaNi 2352 // eSAM karmaNi zeSe SaSTI syAt / mAtuH smaraNam / sarpiSo daya rilpratyayaH riSTAtilpratyayaH prakRterupAdezazca nipaatitH| UrdhvAyAM dizi, UrvAyA dizaH, UrdhvA digiti vA arthaH / evaM deze kAle'pi / ___ enapA dvitIyA / SaSThyatasarthaH iti SaSTayAH nityaM bAdhe prApta Aha-yogavibhAgAditi / enapeti yogo vibhajyate / 'SaSThayatasartha' iti pUrvasUtrAt SaSTItyanuvartate / ena. bantena yoge SaSThI syAdityarthaH / dvitIyeti yogAntaram / enapetyanuvartate / enabantena yoge dvitIyA syAdityukto'rthaH / dakSiNeneti / 'enabanyatarasyAmadUre'paJcamyAH' itye. nap / evamuttareNeti / uttareNa grAmaM grAmasya vetyudAharaNamityarthaH / pUrveNa grAmaM grAmasya vetyAdyapi bodhyam , dikzabdebhya enamvidheH / bhASye tu 'SaSThayatasartha' iti sUtrAt prAk 'enapA dvitIyA' ityasya pATha iti 'pRthagvinA' iti sUtre uktam / ato'tra satyapi yogavibhAge SaSThIgrahaNAnuvRtterasambhavAdenapA yoge SaSThyasAdhureveti yuktam / dUrAntikAthaiH / etairiti / dUrArthakairantikArthakaizca zabdoMge ityarthaH / paJcamI ceti / Sa. TyabhAve 'apAdAne paJcamI' ityata anuvRttA paJcamIti bhAvaH / 'enapA dvitIyA' iti 'pRthagvinAnAnAbhistRtIyA' iti dvitIyAtRtIye sannihite api na samuccIyete vyaakhyaanaat| zo'vidarthasya / jJaH avidarthasyeti cchedaH / jJa iti jJAdhAtoranukaraNAt SaSTyekavacanam / vit jJAnaM arthaH yasya vidarthaH, sa na bhavatIti avidarthaH / jJAnArthakabhinnasyeti yAvat / tadAha-jAnAterajJAnArthasyeti / zeSatveneti / smbndhtvenetyrthH| zeSa ityanuvRtteriti bhAvaH / sarpiSo jJAnamiti / vastutaH karaNIbhUtaM yatsarpiH tatsambandhinI pravRttirityarthaH / avidarthasyeti liGgAdeva 'jJA avabodhane' iti dhAtoH pravRttau vRttiH / 'SaSThI zeSe' iti siddhe'pi 'pratipadavidhAnA SaSThI na samasyate' ityetadartha' vadhanam / adhIgartha / eSAmiti / 'ik smaraNe nityamadhipUrvaH, tasyArtha ivArtho yasya saH adhiigrthH| smaraNArthaka iti yAvat / zeSa hati / 'SaSThI zeSe' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / mAtuH 'smaraNamiti / vastutaH karmIbhUtasarpisambandhi smrnnmityrthH| sarpiSo dayanamiti / vastutaH For Private and Personal Use Only Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / nam, IzanaM vA (615) kRJaH pratiyatne 23 | 53 // pratiyatno guNAdhAnam | kRJaH karmaNi zeSe SaSThI syAdaguNAdhAne / edhodakasyopaskaraNam (215) rujArthAnAM bhAvavacanAnAmajvareH 223| 54 | bhAvakartRkANAM jvarivarjitAnA rujArthAnAM karmaNi zeSe SaSThI syAt / caurasya rogasya rujA / 'ajvarisantApyoriti vAcyam' ( vA 1507 ) rogasya caurajvaraH, caurasantApo vA / rogakartRkaM caurasa - 98 karmIbhUtasarpissambandhidayanamityarthaH / 'daya dAnagatirakSaNahiMsAdAneSu / dInAn dayate ityatra duHkhAdviyojayitumicchatItyarthaH / paraduHkhApaharaNecchA dayA / IzanaM veti / sarpiSa ityanuSajyate / vastutaH karmIbhUtasarvisambandhI yatheSTaviniyoga ityarthaH / idamapi samAsaniSedhArthameva / lokAnISTe ityatra tu yathAsvecchamAjJApayatItyarthaH / kRJaH prti| karmaNIti, zeSa iti cAnuvartate / pratiyatno guNAdhAnam / tadAhakRJaH karmaNIti / edhodakasyopaskaraNamiti / edhazabdassakArAnto napuMsakaliGgaH / dakazabda udakavAvI / eghazca dakaM ceti dvandvaH / yadvA edhazabdaH akArAntaH puMliGgaH / evazva udakaM ceti dvandva ityanupadamevoktam / vastutaH karmIbhUtaidhodakasambandhi pariSkaraNamityarthaH / 1 rujArthAnAm / rujA pIDA roga ityartho yeSAmiti vigrahaH / bhAvavacanAmityetadvAcaSTe - bhAvakartRkANAmiti / vaktIti vacanaH kartari lyuT / prakRtyartho na vivAkSataH / bhAvaH dhAtvarthaH vacanaH kartA yeSAmiti vigrahaH / bhAvakartRkANAmiti phalitamiti bhASye spaSTam / zeSa iti karmaNIti cAnuvartate / tadAha -karmaNi zeSa iti / idamapi samAsAbhAvArthameva / caurasya rogasya rujeti / atra rujeti vyAdhikRta santApAdipIDocyate / gauraM santApAdinA pIDayatIti paryavasanno'rthaH / rogakartRkA vastutaH karmIbhUtacauragatA santApAdipIDetyarthaH / atra bhAvaghajantena rogazabdena zArIrakSayAdivikAravizeSa vivakSitaH / saca rujAyAM kartA / tatkarmaNacaurasya zeSatvavivakSAyAM SaSThI / rogasya caurarujeti samAso na bhavatIti bodhyam / ajvarisantApyoriti / 'rujArthAnAM bhAvavacanAnAM jvarisantApivarjitAnAm' iti sUtraM vaktavyamityarthaH / rogasya caurajvara iti / atra caurajvarazabde zeSaSaSThyAH samAso bhavatyeva, zeSaSaSThyAH punarvidhyabhAvAt / evaM rogasya caurasantApa ityatrApi bodhyam / atrAjvarisantApyorityanuktau tu rujArthAnAM bhAvavacanAnAM karmaNi zeSe caurazabdAt SaSThI syAdityativyAptiM darzayitumAha - rogakartRkamiti / rogakartRkaH vastutaH karmIbhUtacaurasambandhI jvaraH santApo veti yAvat / evaJca jvarisantApyoH rujArthakatvAt rogAtmakabhAvakartRkatvAcca tatkarmaNavarasya zeSatvavivakSAyAM nAnena SaSThI, kintu kRdyoge SaSThI, 'SaSThI zeSe' ityeva SaSThI For Private and Personal Use Only Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [kAraka %32032 mbandhi jvarAdikamityarthaH / (616) AziSi nAthaH 2 / 2 / 15 // AzIrarthasya nAthateH zeSe karmaNi SaSThI syAt / sarpiSo nAthanam / AziSi iti kim / mANaghakanAthanam / tatsambandhinI yAJcetyarthaH / (617) jAsinigrahaNanATakAtha. piSAM hiMsAyAm // 3 // 56 // hiMsArthAnAmeSAM zeSe karmaNi SaSTho syAt / cau. rasyojjAsanam / niprau saMhato viparyasto vyastau vaa| caurasya nigrahaNanam-praNihananam-nihananam-prahaNanaM vA / 'naTa avaskandane curAdiH / caurasyonnATanam / caurasya kAthanam / vRSalasya peSaNam , hiMsAyAm kim / dhAnApeSaNam / (618) vyavahapaNoH samarthayoH 2357 // zeSe karmaNi SaSThI syAt / chUte krayavikra. vaa| ataH caurajvaraH caurasantApaH iti samAso bhavatyeveti bhAvaH / ___ AziSi nAthaH / zeSe, karmaNi ita caanuvrtte| tadAha-AzIrarthasyeti / idamapi samAsAbhAvArthameva / sarpiSo nAthanamiti / idaM me bhUyAditIcchA AzAsanam / tadevAzIH nAthaterathaH / vastutaH karmIbhUtasarpissambandhi AzAsanamityarthaH / jAsinipra / karmaNi zeSe ityanuvartate / tadAha-hiMsArthAnAmityAdinA / idamapi samAsAbhAvArthameva / caurasyojjAsanamiti / 'jasu tADane 'jasu 'hiMsAyAm' iti curAdau / vastutaH karmIbhUtacaurasambandhinI hiMsetyarthaH / 'jasu mokSaNe' iti devAdikasya tu na grahaNam , hisArthatvAbhAvAt jAsIti nirdezAcca / niprAviti / nigrahaNeti nipUrvasya hana. dhAtoH nirdezaH / tatra ni pra ityeto samasto gRhyate, pranItyevaM vyutkrameNa ca gRote, preti nIti ca pRthagapi gRhyete, vyAkhyAnAdityarthaH / samastAvudAharati-caurasya nipra. haNanamiti / vastutaH karmIbhUtacaurasambandhi hananamityarthaH / 'hanteratpUrvasyA iti Natvam / viparyastAvudAharati-praNihananamiti / 'negada' iti Natvam / hanternakArasya tu na Natvam , 'akupvAG' iti niyamAt ne kArasya tadanantarbhAvAt / vyastAvudA. harati-nihananaM prahaNanaM veti / nimittAbhAvAnihananamityatra 'hanteratpUrvasya iti NatvaM n| curAdiriti / 'naTa nRttau iti tu na gRhyate, nATeti dIrghoccAraNAditi bhaavH| caurasyonnATanamiti / upasargavazAnATehisAyAM vRttiriti bhAvaH / caurasya prAthanamiti / 'Rtha hiMsAyAm' iti ghaTAdau / 'ghaTAdayo mitaH' iti tasya mittve'pi 'mitAM hasvaH" iti na bhavati, iha dIrghanipAtanAt / vRSalasya peSaNamiti / hiMsetyarthaH / ___ vyvhRpnnoH| zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-zeSe karmaNi SaSThI syAditi / samau tulyo arthI yayoriti vigrahaH / zakandhvAditvAt pararUpam / ekArthakasya vyavapUrvakahadhA. to paNadhAtozca karmaNi zeSatvena vivakSite SaSThI syAdityarthaH / idamapi samAsani vRtyarthameva / nanu 'paNa vyavahAre stutau ca' iti paNadhAtuH stutAvapi vartate, natu vyava For Private and Personal Use Only Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / yavyavahAre cAnayostulyArthatA / zatasya vyavaharaNaM, paNanaM vA / samarthayoH kim / zalAkAvyavahAraH / gaNanetyarthaH / brAhmaNapaNanaM stutirityarthaH / ( 619 ) divasta - darthasya 2|3|58 // yUtArthasya krayavikrayarUpavyavahArArthasya ca divaH karmaNi SaSThI syAt / zatasya dIvyati / tadarthasya kim / brAhmaNaM dIvyati / stotItyarthaH / ( 620 ) vibhASopasarge 2|3|58 // pUrvayogApavAdaH / zatasya zataM vA pratidImyati / (621) preSyabruvorhaviSo devatAsampradAne 2|3|61 // devatAsampradAnake'rthe vartamAnayoH preSyabruvoH karmaNo haviSo vAcakAcchabdAtSaSThI syAt / agnaye chAga 461 hAra eva, tatkathamanayorekArthakatvamityata Aha-bUte iti / dyUte akSaiH krIDane kramavi krayaviSayakamUlyasaMvAde cAnayoH vyavahRpaNoH ekArthakatvamityarthaH / tathAca etAdRzavyavahArArthakayoriti phalatIti bhAvaH / zatasya vyavaharaNaM paNanaM veti / dyUtavyavahAreNa krayavikrayavyavahAreNa vA gRhNAtItyarthaH / kevalavyavahArArthakatve akarmakatvApAtAt / tathAca vastutaH karmIbhUtazatasambandhi akSakrIDanena grahaNaM, krayavikrayaviSayaka mUlyasaMvAdena grahaNaM vetyarthaH / samarthayoH kimiti / vyavahArArthakayoriti kimarthamityarthaH / zalAkAvyavahAra iti / pratyudAharaNe vyavaharaterna vyavahArArthakatvamityAha - gaNanetyartha iti / vastutaH karmIbhUtazalAkAsambandhigaNaneti phalitam / atra SaSThyAH punarvidhyabhAvAdastyeva samAsa iti bhAvaH / brAhmaNapaNanamiti / paNateH pratyudAharaNam / atra paNirna vyavahArArtha ityAha- stutirityarthaM iti / vastutaH karmIbhUtabrAhmaNasambandhinI stutirityarthaH / atrApi astyeva samAsa iti bhAvaH / 1 " divastadarthasya / pUrvasUtre nirdiSTavyavahRpaNau tacchabdena parAmRzyete / tayoH vyavahapaNoH artha evArtho yasyeti vigrahaH / tadAha- dyUtArthasyeti / dyUtamakSakrIDanena grahaNaM artho yasya vi iti vigrahaH / krayeti / krayavikrayaviSayaka mUlya saMvAdo'rthaH yasya diva iti bahuvrIhiH / karmaNi SaSThIti / iha zeSa iti nAnuvartate, vyAkhyAnAditi bhAvaH / tathAca karmaNaH zeSatvavivakSAbhAvAt 'SaSThI zeSe' ityaprAptau idaM vacanam natu kRdantayoge samAsa nivRttyartham / tat dhvanayannudAharati- zatasya dIvyatIti / zatamakSakrIDanena krayavikrayaviSayaka mUlyasaMvAdena vA gRhNAtItyarthaH / atra zeSa ityananuvRtteH karmatvaprakAraka eva bodhaH / ata eva 'dvitIyA brAhmaNe' ityuttarasUtre ' grAmasya tadahaH sabhAyAM dIvyeyuH' ityatra nityaSaSThIprAptau dvitIyArthamityuktaM bhASyakaiyaTayoH saGgacchata ityanyatra vistaraH / vibhASopasarge iti / upasarge sati vyavahRpaNArthasya divaH karmaNi SaSThI vA syAdityarthaH / preSyavaH / devatAsampradAnake iti / devatA sampradAnaM yasya tasminnityarthaH / preSya / For Private and Personal Use Only Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 412 siddhAntakaumudI [ kAraka sya hRviSo vapAyA medasaH preSya anubrUhi vA / (622) kRtvo'rthaprayoge kAle'dhikaraNe 2/3/64 // kRtvo'rthAnAM prayoge kAlavAcinyadhikaraNe zeSe SaSThI syAt / paJcakRtvosho bhojanam / dvirahno bhojanam / zeSe kim / dvirahanyadhyayanam / (623) kartRkarmaNoH kRti 223|65 // kRdyoge kartari karmaNi ca SaSThI syAt / kRSNasya kRtiH / jagataH kartA kRSNa: / 'guNakarmaNi veSyate ' ( vA 5042) / juvoriti / 'iSa gatau' divAdiH zyannantaH, upasargavazAt preraNe vartate / preSyazca brUva tayoriti vigrahaH / karmaNa iti / 'adhIgartha' ityataH karmaNItyanuvRttaM SaSThyA vipariNamyata iti bhAvaH / viSa iti / havizzabdaH na svarUpaparaH / kintu havirvizeSavAcaH kazabdaparaH, vyAkhyAnAt / tathAca devatAsampradAnakakriyAvAcinoH preSyabruvoH karmIbhUtaH yo havirvizeSaH tadvAcakAcchandAt SaSThIti phalitam / atrApi zeSa iti nAnuvartate, vyAkhyAnAt / tathAca dvitIyApavAdo'yam / agnaye dvAgasyeti / maitrAvaruNa prati adhvaryukartRko'yaM sampreSaH / he maitrAvaruNa, agnyuddezena pradAsyamAnaM chAgasambandhi yaddhaviH vapAkhyaM medorUpaM tat preSya / ' hotAyakSadagni chAgasya vapAyA medasa juSatAM havirhotaja' iti praSeNa prakAzayetyarthaH / atra yadyapi 'agnaye chAgasya vapAyA medasaH preSya' ityeva kalpasUtreSu dRzyate, natu haviSa ityapi / tathApi tathAvidhaH praiSA bhASyodAharaNAt / kacicchAkhAyAM jJeyaH / medazzabdena vakhakhaNDatulyo mAMsavizeSa ucyate / anubrUhi veti / agnaye chAgasya haviSo vapAyA medaso'nubrUhItyudAharaNam / he maitrAvaruNa, agnyuddezena pradAsyamAnaM chAgasambandhi yaddhaviH vapAkhya medorUpaM tatpuro'nuvAkyayA prakAzayetyarthaH / preSyabuvoH kim agnaye chAgasya havirvapAM medo juhudhi / haviSaH kim / agnaye gomayAni preSya / devatAsampradAne kim | mANavakAya puroDAzaM preSya / 'haviSaH prasthitatvavizeSaNe pratiSedho vaktavyaH' / indrAgnibhyAM chAgasya havirvapAM medaH prasthitaM preSya / prasthitamiti avyaktamityarthaH / " kRtvo'rtha / kRtvo'rthAnAmiti / kRtvasucpratyayasyArtha evArthaH yeSAM te kRtvo'rthAH, teSAM prayoga ityarthaH / zeSe SaSThIti / 'divastadarthasya' ityAdipUrvasUtre vicchinnamapi zeSagrahaNaM maNDUkaplutyA ihAnuvartate, vyAkhyAnAt / paJcakRtvo'hno bhojanamiti / paJcavAraM vastutaH adhikaraNIbhUtaM yadahaH tatsambandhi bhojanamityarthaH 'saGkhyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuc' / iha SaSThyAH zeSe punarvidhAnAnna samAsaH / dvirahanyadhyayanamiti / 'dvitricaturbhyaH suc' iti kRtvo'thaM suc / kSatra adhikaraNasya vivakSitatvAtsaptamyeva natu SaSThI / kartRkarmaNoH kRti / kRtpratyaye prayujyamAne satItyarthaH / phalitamAha- kRdyoga iti / satra kartaryudAharati - kRSNasya kRtiriti / bhAve striyAM ktin / kRSNakatRkA sRSTiri * For Private and Personal Use Only Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] baalmnormaashitaa| 463 - netA azvasya srughnasya srughnaM vA / kRti kim / taddhite mA bhUt / kRtapUrvI kaTam / tyarthaH / karmaNyudAharati-jagata iti / jagatkarmakasRSTayanukUlavyApAravAnityarthaH / guNakarmaNIti / kRdantadvikarmadhAtuyoge apradhAnakarmaNi SaSThIvikalpa iSyata ityarthaH / pradhAnakarmaNi tu nityaiva SaSThI / 'akathitaM ca' ityatra bhASye sthitametat / netA azvasyeti / 'akathitaM ca' ityatra 'grAmamajA nayati' ityudAharaNe ajA pradhAnaM karma, grAmastu guNakameti prapaJcitaM prAk / tadrItyA atra azvaH pradhAnakarma, judhnastu guNa. kati sheym| syAdetat-kRtIti vyartham / naca tivyAvRttyartha taditi vAcyam , odana pacatItyAdau 'na loka' iti lAdezayoge SaSThIniSedhAdeva sssstthybhaavsiddhH| zatena krItaH zatyo'zvaH ityAdau tu taddhitayatpratyayAbhihitatvAdeva acAdeH SaSThI na bhavipvati / na ca devadatta hirugisyAdau hirugAyavyayabodhyavarjanAdikriyAM prati karmatvAdanena SaSThI zaGkayA, 'na lokAvyaya' iti taniSedhAt zeSatvavivakSAyAM tu SaSThayatra iSyata eva / evaJca parizeSAt kRyoga eveyaM SaSThI paryavasyatIti ki kRdgrahaNeneti pRcchatikRti kimiti / uttaramAha-taddhite iti / taddhitayoge SaSThInivRttyarthamiti yAvat / kRtapUrvI kaTamiti / kaTaH pUrvaM kRtaH aneneti laukikavigrahaH / tatra pUrvamiti kriyAvizeSaNam / 'sumsupA' iti samAsaH / anenetyanuvRttau kRtapUrvazabdAt 'pUrvAdini 'sapUrvAJca' iti iniprtyystddhitH| tatra karotikriyApekSayA kaTasya karmatvAdanena SaSThIprAptau taddhitayogAna bhavati / nanu kRtaH kaTaH pUrvamaneneti vigrahe kRtazabdasya pUrvazabdena sa. mAso na sambhavati / kRtazabdasya kaTazabdApekSatvena sAmarthya virahAt / ata eva taddhi. taH inipratyayo'pi durlabhaH / kiJca kRta iti ktapratyayena kaTastha karmaNo'bhihitatvena tataH SaSThayAH prAptireva nAstIti kiM tannivRttyarthena kRdgrahaNena / ktapratyayena kRtA a. bhihitatvAdeva kaTAt dvitIyApi durlabheti cet , maivam , kRta am pUrva am ityalo. kikavigrahavAkye kaTasthAsannihitatayA karmatvenAnvayAsambhavena kRJdhAtostadAnImakarmakatayA karmaNi ktapratyayasyAsambhave sati napuMsake bhAve kaH' iti bhAve ktapratyaye kRte sati kRtazabdasya kaTazabdasApekSatvAbhAvAt samAsataddhitau nirbaadhau| tatazca kRtapUrvIti taddhitAntasya pUrva kRtavAnityarthaH paryavasyati / kiM kRtavAniAta karmajijJAjJAyAM kaTamityanveti,guNabhUtayApi kriyayA kArakasambandhasya kaTaM kRtavAnityAdau darzanAt / tacca karmatvaM na ktapratyayenAbhihitam , tasya bhAve vidhAnAt / nApInipratyayena, tasya kartari vidhAnAt / tathAca asati kRdgrahaNe SaSThI syAt / tannivRttyartha kUdagrahaNamiti bhASye spaSTam / na ca niSThAyoge niSedhAdevAtra SaSThI na bhaviSyatIti vAcyam , 'napuMsake kta bhAve For Private and Personal Use Only Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 464 siddhAntakaumudI . [ kAraka(624) ubhayaprAptau karmaNi 2 // 3 // 66 // ubhayoH prAptiyasminkRti tatra karmaNyeva SaSThI syAt / Azcaryo gavA doho'gopena / 'zrIpratyayayorakAkArayo yaM ni SaSTyA upsngkhyaanm| iti tasya ca vartamAne' iti sUtrasthavArtikena niSThAyoge Sa. SThIniSedhasyAtrAprasakteH / tathAca SaSThyabhAve uktarItyA anabhihitatvAt dvitIyA su. lamaiva / naca kRte'pi kRdgrahaNe SaSThI durA, kRteti tapratyayAtmakakRyogasya sattvAdi. ti vAcyam , kRgrahaNasAmarthyena bhASyodAharaNena ca vRttyantarbhAvAnApanakRyogasya vivakSitatvAt / prakRte ca kRtetyasya taddhitavRttyantarbhUtatvAnna tayogaH SaSThInimittam / na caivaM sati odanasya pAcakatamaH, odanasya pAcakagrahaNam ityAdau SaSThI na syAt , vRttyananta takRyogAbhAvAt / tathAca odanaM pAcakatamaH, odana pAcakagrahaNam iti dvitIyaiva syAditi vAcyam , iSTApatteH / ata eva matubadhikAre 'prajJAzraddhArcAbhyo NaH' ityatra 'prAjJo vyAkaraNam' ityudAhariSyate muulkRtaa| nacaivaM ghaTaH kriyata ityatrApi karmaNo vivakSAbhAvamAzritya bhAvalakAre sati anantaraM ghaTasya karmatvenAnvayasambhaH vAt anabhihitatvAt dvitIyA durvA reti vAcyam, vaissmyaat| kRtapUrvItyatra hi alau. kikavigrahadazAyAM kaTazabdasyAsannidhAnAt karmaNo vivakSA na sambhavatIti bhAve tapratyaya iti yuktamAzrayitum / kriyate ityatra tu na sambhavatyevAvivakSA, kRttaddhita. samAsaikazeSasanAdyantadhAturUpavRttipaJcakAnantarbhUtatvena vRttizUnyatayA vigrahAbhAvAt / tathAca vRttiviSaya evArya vyutpattiprakAra iti prAcInamatAnusArI panthAH / zabdenduzekhare tu odanaM pAcakatama ityAdau dvitIyA asAdhureva, SaSThyeva sAdhuriti prapaJcitam / vistarabhayAnneha tallikhyate / nanu bhAkAvye "dadaiduHkhasya mAgbhyo dhAyairAmodamusamam / limpairiva tanotizcetayaH syAt jvalo na kH||" iti zloko'sti / zrIrAmasya virahArtasya vAkyametat / atra duHkhasyeti tanoriti ca karmaNi sssstthii| mAigbhyo duHkhaM dadairdadaniH, puSpAdInAm AmodaM parimalaM dhAyaiHpoSakaiH, tanoH tanuM zarIraM limpaiH limpadbhiH kaH cetayaH prANI jvalaH jvalaciva na syaadityrthH| atrAmodasyottamasyeti karmaNi SaSThyA bhAvyam / dhAyazabdasya poSaNArthakadhAJdhAtoH 'dadAtidadhAtyoH' iti NapratyayAtmakakRdantatvAditi cet , na-uttamamAmodaM puSpAdInAM gRhItvA duHkhasya poSakairityevaM gRhItvetyadhyAhRtya tadhoge dvitIyAyA uppttH|| ubhayaprAptau karmaNi / pUrvasUtrAt kRtItyanuvartate / ubhayaprAsAviti bahuvrIhiH / anyapadArthaH kRt / tadAha-ubhayoH prAptiyasmin kRtIti / ekasmin kRti ubhayoH kartRkarmaNoH SaSThIprasaktau karmaNyeva SaSThI syAt , natu kartarIti yAvat / Azcarya For Private and Personal Use Only Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 465 yamaH' (vA 1513) / bhedikA vibhitsA vA rudrasya jagataH / 'zeSe vibhASA' (vA 1513) / strIpratyaye ityeke / vicitrA jagataH kRtihare:-hariNA vA / kecidavizeSeNa vibhASAmicchanti / zabdAnAmanuzAsanamAcAryeNa-AcAryasya vA / (625) ktasya ca vartamAne 2 / 3167 // vartamAnArthasya kasya yoge SaSThI syAt / 'na loka-- (sU 627 ) iti niSedhasyApavAdaH / rAjJA mato buddhaH pUjito vaa| (626) madhikaraNavAcinazca 2 / 3 / 68 // tasya yoge SaSThI syAt / idame. SAmAsitaM zayitaM gataM bhuktaM vA / iti / agopakartRkaH gokarmakaH yo dohaH saH adbhuta ityrthH| ubhayoH prAptAviti SaSThIsamAsAzrayaNe tu odanasya pAko brAhmaNAnAM ca prAdurbhAva ityatrApi karmaH nyeva SaSThI syAnna tu kartari / bahuvIyAzrayaNe tu ekasyaiva kRto nimittatvalAbhAt minnakriyAnirUpitakartRkarmaNoH SaSThIprAptau nAyaM niyama iti phalati / striiprtyyyoriti| vArtikametat / 'striyAM ktin' ityadhikAravihitayoH akAkArapratyayayoH kRtoH prayoge karmaNyevetyuktaniyamo nAstItyarthaH / kartaryapi SaSThI bhavatIti phalitam / bhediketi / dhAtvarthanirdeze Nvula / akAdezaH, TApa 'pratyayasthAt' itIttvam / bibhitseti / bhideH samantAt 'a pratyayAt' ityakArapratyayaH TAp / rudrakartakaM jagatkarmakaM bhedana, bhedanecchA betyrthH| zeSe vibhASeti / idamapi vAtikam / akAkArapratyayavyatiriktapratyayayoge 'ubhayaprAptI' iti niyamo vikalpyata ityarthaH / strIpratyaye ityeke iti / ukto vikalpaH strIpratyayayoge satyeva bhavatIti kecinmanyante ityarthaH / vicitreti / harikartakA jagakamikA kRtirityarthaH / kecidavizeSeNeti / akAkArabhinnastrIpratyaye astrIpratyaye ca kRti prayujyamAne uktavikalpa ityarthaH / zabdAnAmiti / AcAryakartakaM zabdakarmakamanuzAsanamityarthaH / anuzAsanamasAdhubhyo vivecanam / . . ktasya ca vartamAne / nanu 'kartRkarmaNoH kRti' ityeva siddhe kimarthamidamityata Ahana loketi / rAjJAM mato buddhaH pUjito veti / manudhAtoH budhadhAtoH pUjadhAtozca 'matibuddhipUjArthebhyazca' iti vartamAne ktapratyayaH / tatra matiricchA, buddhaH pRthaka grahaNAt / rAjakartRkavartamAnecchAviSayaH rAjakartRkavartamAnajJAnaviSayaH rAjakartakavartamAnapUjAzraya iti krameNArthaH / 'pUjito yaH surAsuraiH tvayA jJAto ghaTaH' ityatra tu bhUte ktapratyayo bodhyaH / naca 'matibuddhi' ityanena bhUtaktasya bAdhaH zayaH, 'tena' ityadhikAre upajJAte iti liGgAt tadabAdhajJApanAdityAhuH / adhikaraNavAcinazca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTektasya yoge SaSThIti / zayitamiti / zete'sminniti zayitam / 'zIG svapne 'to'dhikaraNe ca dhauvyA iti ktapratyayaH / tatra eSAmiti kartari sssstthii| 'na loka' iti niSe. bA030 For Private and Personal Use Only Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir daha siddhAntakaumudI [ kAraka (627) na lokAvyayaniSThAkhalarthatRnAm 2/366 // eSAM prayoge SaSThI na syAt / lAdeza:- kurvan kurvANo vA sRSTiM hariH / u-hariM didRkSuH- alaGkariSNurvA / uka - daityAndhAtuko hariH / 'kameraniSedhaH ' ( vA 1519 ) / lakSmyAH kA muko hariH / avyayam / jagatsRSTvA / sukhaM kartum / niSThA-viSNunA hatA daityAH / daityAnhatavAnviSNuH / khalartha:- ISatkaraH prapavo hariNA / tRn iti pratyAhAraH dhApavAdaH / 'bhujestu pratyavasAnArthakatvAt adhikaraNe ktapratyayaH / idameSAM bhuktamodanasya ityatra tu kartRkarmaNordvayorapi SaSTI / 'ubhayaprAptau ' iti niyamastu na pravartate, madhye'pavAdanyAyena 'kartRkarmaNoH kRti' iti SaSThyA eva tanniyamAbhyupagamAt / 1 na loka / eSAmiti / la, u, uka, avyaya, niSThA, khalartha, tRn eSAmityarthaH / u, uka ityatra savarNadIrghe sati Uketi bhavati / tataH la Uketyatra AdguNe lo bhavati / lAdezaiti / avibhaktikanirdezo'yaM lAdezodAharaNasUcanArthaH / la iti laDA - atri sAmAnyena grahaNam / teSAM ca sAkSAtprayogAbhAvAt tadAdezagrahaNamiti bhAvaH / kurvan kurvANo veti / laTaH zatRzAnacau / iha karmaNi SaSThIniSedhAt dvitIyA / u iti / tadudAharaNasUcanamidam / u ityanena kRto vizeSaNAttadantavidhiH / hariM didRkSuriti / dRzessannantAt 'sanAzaMsabhikSa uH' iti upratyayaH kRt / vyapadezivattvena ukArAntosf kRt / harikarmakadarzanecchAvAnityarthaH / zralaGkariSNurveti / harimityanuSajyate / 'arla kRn' ityAdinA tAcchIlyAdAviSNuc / uvarNasyaiva grahaNe tvatra niSedho na syAt / uka iti / idamapi tadudAharaNasUcanArtham / daityAn dhAtuko haririti / 'A kvescchIlataddharmatatsAdhukAriSu' ityadhikAre 'lapapatapadasthAbhUvRSahanakamagamazRbhya ukaJ' iti tacchIlAdiSu hanadhAtoH kartari sakaJpratyayaH, upadhAvRddhiH / 'ho hanteH' iti hasya ghatvam | 'hanato'ciNNaloH' iti nakArasya takAraH / ghAtanazIlaH ghAtanadharmA ghAtanasAdhukArI vetyarthaH / kameriti / vArtikamidam | ukAntakameryoge SaSThayA niSedho nAstItyarthaH / lakSmyAH kAmuka iti / 'laSapata' ityAdinA ukaJ / zravyayamiti / udAharaNasUcanamidam / jagatsRSTveti / harirAste iti zeSaH / 'samAnakartRkayoH" iti ktvApratyayaH / ' ktvAtosunkasunaH' iti avyayatvam / sukhaM kartumiti / bhaktalya hariH prabhavatIti zeSaH / 'tumunNvulau kriyAyAM kriyArthAyAm' iti tumun / 'kRnmejantaH' ityavyayatvam / iha kRdavyayameva gRhyata iti kecit / vastutastu avizeSAt akRdantamapIti tattvam / devadattaM hiruk / tatkarmakaM varjanamityarthaH / niSTheti / udAharaNa suucnmidm| 'taktavatU niSThA' / viSNunA hatA iti / atra bhUte iti karmaNi kaH / kari paSThIniSedhAttatIyA / daityAn hatavAniti / bhUte kartari ktavatuH / karmaNi SaSThI 1 1 For Private and Personal Use Only Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] baalmnormaashitaa| 467 'zatRzAnacau' iti tRzandAdArabhya tRno nakArAt / zAnan / somaM pvmaanH| cAnaz / AtmAnaM mnnddymaanH| shtR| vedamadhIyan / hun / kartA lokAn / dviSaH zatu. voH (vA 1522) / murasya-muraM vA dviSan / sarvo'yaM kArakaSaSThayAHpratiSedhaH / zeSe SaSThI tu syAdeva / brAhmaNasya kurvan / narakasya jiSNuH / (628) manovi - niSedhAt dvitiiyaa| khalA iti / udAharaNasUcanamidam / ISatkara iti / ISaddumsuSu kRcchrAkRcchrArtheSu khal' iti karmaNi khal / arthagrahaNAt 'Ato yuc' iti khalarthako yujapi gRhyate / ISatpAnaH somo bhavatA / nanu tRnnityanena yadi tRneva gRhyata, tarhi soma pavamAna ityAdau na syAdityata Aha-tRnniti pratyAhAra iti / kuta Aramya kimantAnAmityata Aha-zatRzAnacA. viti tRzamdAdArabhya tano nakArAditi / laTaH zatRzAnacAvityatra zatrAdezasya ekadezastRzabdA, tata Arabhya 'tRn' iti sUtrasthanakAraparyaMntAnAmityarthaH / 'laTaH zatRzA. nacAvaprathamAsamAnAdhikaraNe, sambodhane ca, to sat , pUDyajozzAnan , tAcchIlyavayovacanazaktiSu cAnaz , idhAryozzanakRcchriNi, dviSo'mitre, subho yajJasaMyoge, ahaH prazaMsAyAm , A kvestaccholataddharmatatsAdhukAriSu, tRn' iti sUtrakamaH / atra zAnannAditRnnantAnAM grahaNam , natu 'laTaH zatR' iti tRzabdasyApi zatrAdezaikadezasya, talya kApi pRthak prayogAnaItvAt / nApi zAnacaH, lAdezatvAdeva siddheH iti sthitiH / zAnaniti / udAharaNasUcanamidam / somaM pavamAna iti / 'pUDyajozAnan / AtmAnaM maNDayamAna iti / 'maDi bhuussaayaam| 'tAcchIlyavayovacana' iti cAnaz / zat iti / udAharaNasUcanamidam / vedamadhIyanniti / 'idhAryoH' iti zatRpratyayaH / tRnniti / udAharaNasUcanamidam / kartA lokAniti / tRnniti sUtreNa tacchIlAdiSu tanpratyayaH / zAnannAditRnnantAnAM lAdezatvAbhAvAt pratyAhArAzrayaNamiti bodhyam / dviSazzatuvaiti / zatrantadviSadhAtuyoge SaSThIniSedho vA vaktavya ityarthaH / murasya muraM vA dviSanniti / 'dviSo'mitre' iti zatRpratyayaH / tasya tRnpratyAhArapraviSTatvAnnityaniSedhe prApte vika. lpo'yam / sarvo'yamiti / 'anantarasya' iti nyAyAditi bhAvaH / zeSe SaSThI viti / zAbdabodhe prakAravailakSaNyaM phalamiti bhaavH| brAhmaNasya kurvanniti / haririti zeSaH / laTarazanAdezaH / mukhato brAhmaNasambandhisRSTayanukUlavyApAravAnityarthaH / karmatvaviva. kSAyAM tu dvitIyaiva / narakasya jiSNuriti / glAjisthazca pasnuH iti tacchIlAdiSu gsnupratyayaH / narakasambandhijayavAnityarthaH / karmatvavivakSAyAM tu dvitIyaiva / / akenobhaviSya / netyanuvartate / akazca in ca tayoriti vigrahaH / bhaviSyacca AdhamaNyaM ca tayAriti dvandvaH / yathAsaGkhyaM neSyate, bhASyAt / bhaviSyati AdhamaNye ke For Private and Personal Use Only Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ kAraka 'gyadAdhamaryayoH 2 / 3 / 70 // bhaviSyatyakasya bhaviSyadAdhamArthenazca yoge SaSThI na syAt / sataH pAlako'vatarati / vraja gAmI / zataM daayo| (626) kRtyAnAM kartari vA 2 / 3 / 71 // SaSTho vA syAt / mayA-mama vA sevyo hariH / kartari iti kim / geyo mANavakaH sAmnAm / 'bhavyageya- (sU 2894) iti kartari yadvidhA. nAdanabhihitaM kama / bhatra yogo vibhajyate / kRtyAnAm / ubhayaprAptau iti, na iti cAnuvartate / tena netacyA vraja gAvaH kRSNena / tataH kartari vaa| ukto'rthH| vartamAnayoH akenoH yoge SaSThI neti phlitm| tatra AdhamozaH akena nAnveti 'AvazyakAdhamaryayoNiniH' ityukteH / ataH bhaviSyadaMza evAke anveti / inestu bhvissydaadhmyeyorubhyorpynvyH, sambhavAt / tadAha-bhaviSyazyakasyeti / bhaviSyadAdhamArthenazceti / bhaviSyadarthakasya AdhamArthakasya cena ityrthH| sataH pAlaka iti / sajjanAn pAlayiSyan hariH prAdarbhavatItyarthaH / 'tumunNvulau kriyAyAM kriyA. rthAyAm' hAta bhaviSyati Nvula, tatra 'bhaviSyati gamyAdayaH' ityato bhaviSyatItyanuvR. tteH / odanasya pAcaka ityatra tu na SaSThIniSedhaH, 'NvultRcau' ityasya bhaviSyati vi. dhAnAbhAvAt / vrajaM gAmIti / 'gameriniH' ityauNAdika iniH / sa ca bhaviSyati vi. hitaH, 'bhaviSyati gamyAdayaH' ityukteH| goSThaM gmissynnityrthH| zataM dAyIti / RNatvena gRhItaM zataM pratyarpayatItyarthaH / 'AvazyakAdhamaya'yoNiniH ityAdhamaNya NiniH / tasya bhaviSyati vidhAnAbhAvAt bhaviSyadarthakatayA gatArthatvaM na zaGkayam / ____ kRtyAnAm / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-SaSThI vA syAditi / kRtyA ityadhikRtya vihitAH katipayakRtpratyayavizeSAH, tadyoge kartari SaSThI vA syAdityarthaH / 'kartRkamaNoH' iti nityaM prApte vikalpo'yam / mayA mama vA sevyo haririti / 'Se sevaayaam| 'Rhloyet' iti karmaNi NyatpratyayaH / asmacchabdArthasya kartuH anabhihitatvAt SaSThItRtIye / geya iti / nanviha sAmnaH karmatvasya 'aco yat' iti yatpratyayAbhihi. tatvAt kathaM SaSThIprasaktirityata Aha-bhavyeti / nanu 'netavyA vrajaM gAvaH kRSNena' ityatra kRtyasaJjakatavyapratyayayogAt / ubhayaprAptau' iti bAdhitvA kRSNAt SaSThIvi. kalpaH syAt, vrajAtu 'kartRkarmaNoH kRti' iti nityaM SaSThI syAdityata Ahaatra yogo vibhajyata iti| vibhAgaprakAraM darzayati-kRtyAnAmiti / anuvartata iti / tathAca kRtyayoge kartRkarmaNoH ubhayoH prasaktA SaSThI netyarthaH phalati / netavyA vrajamiti / 'gaNakarmaNi veSyate' iti vrajAdvikalpastu na bhvti| netA azvasya svaghnasya strughnaM veti ubhayaprAptirahite kRtyavyatirikte caritArthasya 'dogdhavyA gAvaH payaH kRSNana' ityAdau guNakarmaNaH uktatvena pradhAnakarmaNi caritArthanAnena paratvAt baadhaat| For Private and Personal Use Only Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA / Ta (630) tulyArthairatulopamAbhyAM tRtIyAnyatarasyAm 2/3 / 72 // tulyArthairyoge tRtIyA vA syAtpakSe SaSThI / tulyaH sadRzaH samo vA kRSNasya kRSNena vA | atulopamAbhyAM kim / tulA upamA vA kRSNasya nAsti / (631) caturthI. cAziSyAyuSyamadrabhadrakuzala sukhArthahitaiH 2|3|73 // etadartheyoMge caturthI vA syAtpakSe SaSThI / AziSi, AyuSyaM ciraJjIvitaM kRSNAya - kRSNasya vA bhUyAt / evaM madraM bhadraM kuzalaM nirAmayaM sukhaM zam arthaH prayojanaM hitaM pathyaM vA bhUyAt / AziSi kim / devadattasyAyuSyamasti / vyAkhyAnAtsarvatrArthagrahaNam / madrabhadrayoH paryAyasvAdanyataro na paThanIyaH / (132) mAdhAro'dhikaraNam 1445 // kartRkarmadvArA tanniSThakiyAyA AdhAraH kArakamadhikaraNasaMjJaH syAt / ( 633) saptamyadhikaraNe ca | 2|3| tataH kartari vaiti / ' kRtyAnAm' iti sUtrapraNayanAnantaraM kartari veti pRthak praNatavyamityarthaH / ukto'rtha iti / ' kRtyAnAm' ityanuvatyaM kRtyayoge kartari SaSThI vA syAditi vyAkhyeyamityarthaH / anubhayaprAptiviSaye mayA mama vA savyo harirityAdAvi - damavatiSThate / athopapadavibhaktayaH / tulyArthaiH / zeSaSaSThayAM nityaM prAptAyAM tRtIyAvikalpo'yam / tulyairiti bahuvacanAdeva paryAyagrahaNe siddha arthagrahaNaM padAntaranirapekSazcettulyArthasteSAM grahaNArtham / tena gauriva gavaya ityAdau netyAhuH | atulopamAbhyAmiti paryudAsAt anavyayayoga evedamityanye / caturthI ca / etadarthairiti / AyuSya, madra, bhadra, kuzala, sukha, artha, hita etadarthakairityarthaH / pakSe SaSThIti / cakAreNa tatsamuccayAvagamAditi bhAvaH / AyuSyaparyAyazciraJjIvitamiti / kuzalaM nirAmayamiti madrabhadraparyAyau zamiti sukhaparyAya: / prayojanamityartha paryAyaH / pathyamiti hitaparyAyaH / 'hitayoge ca iti nityacaturthI tu nAziSi jJeyA / nanu 'svaM rUpam' iti paribhASayA AyuSyAdizabdAnAmeva grahaNamucitamityata Aha- vyAkhyAnAditi / nanu madrabhadrayoH pRthaggrahaNAdetadartheriti vyAkhyAnamayuktamityata Aha-madrabhadrayoriti / iti SaSThI vibhaktiH / I 1 1 atha saptamI vibhaktiH / zrAdhAro'dhikaraNam / kArake ityadhikRtaM prathamAntatayA vipariNamyate tacca AdhArasya vizeSaNam, AdhAraH kArakamadhikaraNamiti labhyate / kriyAnvayi kArakam / evaJca kasyAdhAra ityAkAGkSAyAm upasthitatvAt kriyAyA iti labhyate / kriyA ca kartRkarmagatA vivakSitA / tadAdhAratvaM ca na sAkSAt, kintu kartRkarmadvAraiva, vyAkhyAnAt / tadAha - kartRkarmadvAreti / taniSTheti / kartRkarmaniSThetyarthaH 1 I For Private and Personal Use Only Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ kAraka 36 // adhikaraNe saptamI syAt , cakArAdrrAntikArthebhyaH / aupazleSiko vaiSayi. ko'bhivyAprakazcetyAdhArastridhA / kaTe Aste / sthAlyo pacati / moze icchAsti / sarvasminnAtmAsti / vanasya dUre antike vA / 'dUrAntikArthebhyaH-' (sU 605) iti vibhaktitrayeNa saha catasro'tra vibhaktayaH phlitaaH| 'ktasyenviSayasya karmaNyupa. saptamyadhikaraNe ca / cakArAdreti / 'dUrAntikArthebhyo dvitIyA ca' iti pUrvasUtrAt dUrAntikArthebhya ityasya cakAreNAnukarSaNAditi bhaavH| aupazleSika iti / 'upazleSaH saMyogAdisambandhaH / tatprayojya AdhAraH prathama ityarthaH / vaiSayika iti / viSayatA. sambandhakRta AdhAraH dvitIya ityarthaH / abhivyApaka iti| sakalAvayavavyAdhikRta AdhArastRtIya ityrthH| tatra aupazleSikaM kartadvArakamAdhAramudAharati-kaTe prAste iti / devadatta iti zeSaH / tatra sAkSAddevadattAtmakakartRgatAmAsanakriyAM prati kaTasya saMyogasambandhaM puraskRtya devadattadvArA tadAdhAratvAdadhikaraNatvam / atha karmadvArakamaupazleSikamAdhAramudAharati-sthAlyA pacatIti / taNDulAniti shessH| sAkSAttaNDulAtmakakarmagatAM pAkakriyAM prati sthAlyAH saMyogasambandhaM puraskRtya taNDuladvArA AdhAratvAdadhikaraNatvam / rUpe rUpatvamasti, zarIre ceSTAstItyAdau samavAyena aupazleSikamAdhAratvamityAdi jJeyam / atha vaiSayikamAdhAramudAharati-mokSa icchAstIti / anna kartRbhUtecchAgatAM sattAkriyAM prati mokSasya viSayatAsambandhapuraskAreNa icchA. dvArAdhAratvAdadhikaraNatvam / athAbhivyApakamAdhAramudAharati-sarvasminnAtmAstIti / atra AtmarUpakartRgatAM sattAkriyAM prati kRtsnavyAptiM puraskRtya AtmadvArA sattA. dhAratvAtsarvasyAdhikaraNatvam / atha cakArAnukRSTadUrAntikArthebhya udAharati-vanasya dUre antike veti / dUramanti. kamityarthaH / prAtipadikArthamAtre vidhirayam / vibhaktitrayeNeti / dvitIyApaJcamItRtIyAbhirityarthaH / vastutastu upa samIpe zleSaH sambandhaH tatkRtamaupazleSikamiti vyutpa. tyA sAmIpikamevAdhAratvamaupazleSikam / ata eva 'adhikaraNaM nAma triprakAramvyApakamaupazleSikaM vaiSayikamiti / zabdasya tu zabdena ko'nyo'bhisambandho bhavitu. mahati anyadata upazleSAt / 'iko yaNaci' acyupazliSTasyA iti 'sNhitaayaam| ityatra bhASya snggcchte| acyupazliSTasya acsamIpoccAritasyetyartha iti kaiyaTaH / ata eva mAse'tikrAnte dIyata ityatra mAsa aupazleSikamadhikaraNamiti 'tatra ca dIyate kArya bhavavat' ityatra bhASyaM snggcchte| ata eva ca tadasminnadhikamiti dazA. ntAH' ityatra ekAdaza mASA adhikA asmin kArSApaNazate ityatrAdhikAnAm ekAdazAnAM kathaM zatamadhikaraNamityAkSipya vyApakavaiSayikAdhikaraNAsambhavAt aupazle For Private and Personal Use Only Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA | sakhyAnam' (vA 1485 ) / adhItI vyAkaraNe / adhItamaneneti vigrahe 'iSTAdi * bhyazca' ( sU 1888 ) iti kartarIniH / 'sAdhvasAdhu prayoge ca' ( vA 1486 ) / sAdhuH kRSNo mAtari, asAdhurmAtule / 'nimittAtkarmayoge ' ( 1490 ) / nimittamiha phalam | yogaH saMyogasamavAyAtmakaH / 'carmaNi dvIpinaM hanti dantayorhanti kuJjaram / 471 kimadhikaraNaM vijJAyata iti bhASyaM saGgacchate / evaJca 'kaTe Aste' ityAdau aupalevikAdhArodAharaNaM mUloktamanupapannameva, uktabhASyavirodhAt / evaJca 'kaTe Aste ' ismAda ekadezavyAptyA gauNamabhivyApakAdhAratvam / sarvAvayavavyAptikRtAdhikaraNasvameSa mukhyam, vaiSayikamaupazleSikaM ca gauNamityarthasya bhASyasammatatvAt / ata eva 'svaritenAdhikAraH' iti sUtre 'sAdhakatamaM karaNam' iti sUtre ca bhASye 'adhikaraNamAcAryaH kiM manyate / yatra kRtsnamAdhArAtmA vyApto bhavati / tarhi ihaiva saptamI syAt - tileSu tailaM, dahina sarpiH iti / gaGgAyAM ghoSaH, kUpe gargakulam ityatra tu na syAt, mukhya eva kAryasampratyayAdityAzaGkaya svaritenAdhikaM kAryaM bhavatIti vacanAt tamagrahaNAcca na doSaH" iti samAhitam / evaJca 'kaTe Aste' gaGgAyAM ghoSa:' ityAdau gauNamavyadhikaraNaM saptamyarthaM eva / yadi tu 'gaGgAyAM ghoSaH' ityAdau sAmIpikamadhikaraNatvaM na vivakSyate tadA lakSaNeti bodhyam / vistarastu zabdenduzekhare draSTavyaH / I tasyenviSayasyeti / na ca 'kRtapUrvI kaTam' ityatrApi saptamI zayA, inpratyayAntaH yaH kapratyayAntaH tasya karmaNItyarthAbhyupagamAt / kartarIniriti / bhAvaktAntAt adhItazabdAt kartarInipratyaye kRte adhotyasyAdhItavAnityarthaH paryavasyati / kim adhItavAniti karmavizeSajijJAsAyAM vyAkaraNam adhyayane karmatvenAnveti / tacca vyAka* raNakarmatvaM na kenApyabhihitamiti kRtapUrvI kaTam itivat dvitIyAyAM prAptAyAmanena saptamIti bhAvaH / sAdhvasAdhuprayoge ceti / saptamI vaktavyeti zeSaH / sAdhuriti / hitakA zetyarthaH / zrasAdhuriti / ahitakArItyarthaH / ubhayatra zeSaSaSThyapavAdaH / 'sAdhunipuNAbhyAmacayAm' ityeva siddhe iha sAdhugrahaNamanarcArtham / yathA - sAdhurbhatyo rAjani / 1 tavakathane tAtparyam / sAdhunipuNAbhyAmityatra sAdhugrahaNasya prayojanaM vakSyate / nimittAditi / karmayoge hetuvAcakAcchabdAt saptamI : vAcyetyarthaH / nanu 'jADayena baddha' ityatrApi saptamI syAdityata Aha-nimittamiha phalamiti / phalamevetyarthaH / iSTasAdhatAjJAnasya pravartakatayA phalasyApi hetutvaM bodhyam / janyajanakatvAdisambandhaM vyAvartayitumAha-yogaH saMyogasamavAyAtmaka iti / ayuta siddhayoH sambandhaH samavAyaH / anyayostu saMyogaH / carmaNIti / carmArthaM vyAghraM hantItyarthaH / atra dvIpinA karmaNA 1 For Private and Personal Use Only Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cha72 siddhAntakaumudI [ kAraka kezeSu camarI hanti sImni puSkalako hataH // [ iti bhASyam ] hetau tRtIyAtra prAptA / sImA aNDakozaH / puSkalako gandhamRgaH / yogavizeSe kim / vetanena dhAnyaM lunAti / (634) yasya ca bhAvena bhAvalakSaNam 2 / 3 / 37 // yasya kriyayA kriyAntaraM lakSyate, tataH saptamI syAt / goSu duhyamAnAsu gataH / 'arhANAM kartRtve'narhANAmakartRtve tadvaiparItyai ca' (vA 1487-1488) satsu taratsu asanta Asate / asatsu tiSThatsu santastaranti / satsu tiSThatsu asacarmaNaH samavAya eva, avayavAvayavinorayutasiddhatvAt / dantayoriti / dantArthamityarthaH / matra kuJjareNa karmaNA dantayoH samavAya eva / kezeSviti / kezArthamityarthaH / camarI mRgavizeSaH / sImnIti / sImArthamityarthaH / hetutRtIyA prApteti / tAdarthyacaturthyapIti bodhyam / sImA aNDakoza iti / 'sImA ghaTTasthitikSetreSvaNDakozeSu ca striyAm / iti medinii| puSkalako gandhamRga iti / 'atha puSkalako gandhamRge kSepaNakIlayoH / / iti medinii| atrApi puSkalakena karmaNA sImnaH samavAya eva / haradattastu sImA prAmAdi. maryAdA / tasyAH jJAnArthe puSkalakaH zaGkarhataH nikhAta iti vyAcaSTa / atra puSkalakena' karmaNA sImnaH saMyogo bodhyH| vetaneneti / atra vetanaM bhRtidravyam , tadarthamityarthaH / anna vetanasya lUyamAnasya dhAnyasya ca tAdarthyameva sambandhaH, na tu saMyogA, nApi samavAya iti bhaavH| yasya ca / bhAvazabdau kriyAparyAyAvityabhipretya vyAcaSTe-yasya kriyayeti / kriyA ca kazriyA karmAzrayA ca / tatra karmAzrayAmudAharati-goSviti / devadattaH kadA gata iti prazne uttaramidam / atra lakSakatvasambandhe saptamI / zeSaSaSThyapavAdaH / vartamAna dohanaviziSTAbhigobhirjApyagamanavAnityarthaH / atra dohanakriyAyAH sAkSAllakSa.. ktaa| gavAM tu tdaashrytyaa| tatazca godohanadazAyAM gata ityuttaraM paryavasyati / dugdhAsu gata ityatra tu atItadohanaviziSTAbhiH gobhirjApyamAnagamanavAnityarthaH / godohottarakAle gata iti phalitam / kartRgatakriyAyAstu brAhmaNeSvadhIyAneSu gata ityudAhAryam / atra yadavazya punaH punarlakSyajJApakaM tadeva na lakSaNam / kintu sakRt jJApakamapi / yathA-yaM kamaNDalupANi bhavAnadrAkSIt sa chAtra iti / yadyapi sakRdasau kamaNDalupANirdaSTaH / tathApi tasya kamaNDalurlakSaNaM bhavatyeveti prakRtasUtre bhASye spa. STam / 'udite Aditye juhoti' ityatra tu sAmIpikamadhikaraNatvaM saptamyarthaH / udi. tAdityasamIpakAla ityarthaH / AdityodayottarasamIpakAla iti paryavasanno'rthaH / 'uparAge nAyAt' ityatra tu uparAgapadena uparAgAzrayakAlo lakSyata ityadhikaraNasasamyevetyanyatra vistrH| For Private and Personal Use Only Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA | 473 ntastaranti / asatsu taratsu santastiSThanti / ( 665) SaSThI cAnAdare 2|3| 34 // anAdarAdhikye bhAvalakSaNe SaSThIsaptamyau staH / rudati rudato vA prAtrAjIt / rudantaM putrAdikamanAdRtya sannyastavAnityartha: / (636) svAmIzvarAdhipatidAyAdasAkSipratibhUprasUtaizca 2/3/36 // etaiH saptabhiryoge SaSThI saptamyau staH / SaSThyAmeva prAptAyAM pAkSikasaptamyarthaM vacanam / garvA - goSu vA svAmI / gava-goSu vA prasUtaH / gA evAnubhavituM jAta ityarthaH / ( 637) AyuktakuzalAbhyAM cAsevAyAm 2|6|40 || AbhyAM yoge SaSThIsaptamyau stastAtparye'rthe / Ayukto vyApAritaH / AyuktaH kuzalo vA haripUjane - haripUjanasya vA / AsevAyAm kim / Ayukto gauH zakaTe / ISayukta ityarthaH / * I ' SaSThI cAnAdare / cAtsaptamItyanukRSyate / anAdare iti viSayasaptamI / yasya ceti pUrvasUtramanuvartate / anAdare gamyamAne sati yasya kriyayA kriyAntaraM lakSyeta tataH SaSThI saptamI cetyarthaH / phalitamAha - anAdarAdhike iti / anAdaraH adhiko yasmAditi vigrahaH / rudati rudata iti / kadA saMnyastavAniti prazne uttaramidam / atra lakSakatvaM SaSThI saptamyorarthaH / anAdara viziSTaM pravrajanaM dhAtvarthaH / SaSThIsaptamyau tAtparyagrAhike / anAdarazca lakSakakriyAzrayaputrAdiviSayaH / vartamAnarodana kriyAviziSTaputrAdijJApyam anAdara viziSTaM pravrajanamityarthaH / phalitamAha -- rudantaM putrAdikamiti / svAmIzvara / SaSThI saptamyAviti / cakAreNa tadubhayAnukarSaNAditi bhAvaH / nanu zeSaSaSTyaiva siddhe kimaffee SaSThIvidhAnamityata Aha - SaSThayAmeveti / gavAM goSu veti / gosambandhItyarthaH / gavAM goSu vA IzvaraH / gavAM goSu vA adhipatiH / gavAM goSu vA dAyAdaH / putrAdibhirgrahItuM yogyaH pitrAdyArjitadhanAMzo dAyaH / tamAdatta iti dAyAdaH | 'Ato'nupasarge' iti kavidhau anupasargagrahaNe satyapi ata eva nipAtanAt kaH / gosambandhidAyAda ityarthaH / gavAM ca dAye anvayaH / nityasAkAGkSatvAdavRttiH / gavAtmakasyAMzasya AdAteti phalito'rthaH / 'yasmAdadhikam' iti sUtrabhASye tu dAyAdazabdaH svAbhiparyAya iti sthitam / gavAM goSu vA prasUta iti / gosambandhItyarthaH / sambandhazca bhoktRtvarUpaH / tadAha-gA eveti / evazabdAt mahiSAdivyAvRttiH / zrayukta | Ase. vApadaM vyAcaSTe - tAtparye iti / autsukye ityarthaH / 'tatpare prasitasaktAviSTArthodyukta utsukaH / ' ityamaraH / AyuktapadaM vyAcaSTe - vyApArita iti / pravartita ityarthaH / zrayuktaH kuzalo veti / haripUjanaviSaye AyuktaH pravartita ityarthaH / atra vaiSayikAdhikaraNatvavivakSAyAM saptamyAmeva prAptAyAM, sambandhamAtravivakSAyAM tu SaSThyAmeva prAptAyAM vacanam / zrAyukto gauriti / AGISadarthe / 'yujiyoMge' / tadAha - ISayukta ityartha iti / For Private and Personal Use Only Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org kaSTa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ kAraka - (636) yatazca nirdhAraNam 2 / 3 / 41 // jAtiguNakriyAsaMjJAbhiH samudAyAdekadezasya pRthakkaraNaM nirdhAraNaM yatastataH SaSThIptamyau staH / nRNAM nRSu vA dvijaH zreSThaH / gava-goSu vA kRSNA bahukSIrA / gacchato- gacchatsu vA dhAvanchIghraH / chAtrANAM chAtreSu vA maitraH paTuH / (636) paJcamI vibhakte 2 / 3 / 42 // vibhAgo vibhaktam / nirdhAryamANasya yatra bheda eva tatra pazcamI syAt / mAthurAH pATaliputrakebhya ADhyatarAH / (640) sAdhunipuNAbhyAmarcAyAM saptamyaprateH 2 / 3 / 43 / AbhyAM yoge saptamI syAdarddhAyAm, na tu prateH prayoge / mAtari sAdhurnipuNo vA / 1 yatazca nirdhAraNam / jAtiguNeti / yata iti tata iti ca paJcamyarthe tasiH / yasmA. tsamudAyAt ekadezasya jAtiguNakriyAsaMjJAbhiH pRthakkaraNaM svetaravyAvRttadharmavizepavatvabodhanaM nirdhAraNazabdavAcyaM gamyate tasmAt SaSThIsaptamyAvityarthaH / atra svarAudena ekadeza ucyate / tatra jAtyA pRthakkaraNamudAharati-nRNAM nRSu veti / nRzabdo manuSyasamudAye vartate / udbhUtAvayavabhedavivakSAyAM bahuvacanam / dvija iti tu jAtyabhiprAyamekavacanam / SaSThIsaptamyoH avayavAvayavibhAvaH sambandho'rthaH / udAhRtani rdhAraNaviSayatvarUpazca / tatazca manuSyasamudAyaikadezabhUto dvijaH svetaravyAvRttacaiSThyarUpa - dharmaMka ityarthaH / guNena pRthakkaraNamudAharati gavAM goSu veti / gosamudAyaikadezabhUtA kRSNA gauH svetaravyAvRttabahukSIratvarUpadharmiketyarthaH / kriyayA pRthakkaraNamudAharatigacchatAM gacchatsu veti / gacchatsamudAyaikadezabhUto dhAvan svetaravyAvRttazaitrayadharmaka ityarthaH / saMjJayA pRthakkaraNamudAharati-chAtrANAmiti / chAtrasamudAyaikadezabhUto maitranAmA svetaravyAvRttapaTutvadharmaka ityarthaH / paJcamI vibhakte / vibhAgo vibhaktamiti / bhAve ktapratyayAzrayaNAditi bhAvaH / 'yatazca nirdhAraNam' ityanuvartate / nirdhAraNAvadhibhUtAnAM manuSyAdInAM nirdhAryamANAnAM dvijAna ca sAmAnyAtmanA abhedo vizeSAtmanA bhedazva sthitaH / evaJca nirdhAraNe sarvatra kathaJcidbhedasya sattvAt vibhakta ityanena bheda evetyartho vivakSitaH / tatazca yatra nirdhAraNAvadhernirdhAryamANasya ca bheda eva, na tu kenApyupAttarUpeNa abhedaH tatraivAsya pravRttirityabhipretyAha - nirdhAryamANasyeti / nirdhAraNAvadheriti zeSaH, 'yatazca nirdhAraNam' itvanuvRtteH / atrAvadhivyAvRttadharmavattvabodhanameva na tu samudAyAdekadezasyetyaMzo vivakSitaH, asambhavAdityabhipretyodAharati- mAthurA iti / avadhitvaM paJcamyarthaH / mathurAdezIyAH pATalIputradezIyApekSayA atizayenAvyA ityarthaH / atra mathurAdezIyatvapATalIputradezIyatvayoH gotvAzvatvavadvirodhAt kathaJcidapi tadrUpeNa nAbheda iti nirdhAraNAvadheH paJcamIti bhAvaH / sAdhunipuNAbhyAm / zeSaSaSTayapavAdaH / mAtari sAdhuriti / I For Private and Personal Use Only Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16 ] bAlamanoramAsahitA | 1 arcAyAm kim / nipuNo rAjJo mRtyaH / iha tattvakathane tAtparyam / 'apratyAdibhi* riti vaktavyam' ( vA 1493 ) / sAdhurnipuNo vA mAtaraM prati pari anu vA / (641) prasitotsukAbhyAM tRtIyA ca 2|3|44|| AbhyAM yoge tRtIyA syAt cAtsaptamI / prasita utsuko vA hariNA - harau vA / (642) nakSatre ca lupi 2|3|45 || nakSatre prakRtyarthe yo lupsaMjJayA lupyamAnasya pratyayasyArthastatra vartamAnAtRtIyA saptamyau sto'dhikaraNe / 'mUlenAvAhayeddevIM zravaNena visarjayet / mUle zravaNe iti vA / lupi kim / puSyai zaniH / ( 643 ) saptamIpaJcamyau kArakamadhye 2 / 3 / 7 // zaktidvayamadhye yau kAlAdhvAno tAbhyAmete staH / adya bhuktvAyaM vyahe - yAdvA bhoktA / kartRzaksyormadhye'yaM kAlaH / ihastho'yaM kroze - kozAdvA lakSyaM BSN hitakArItyarthaH / nipuNo veti / mAtari kuzala ityarthaH / zuzrUSAyAmiti zeSaH / nipuNo rAha iti / sAdhuzabdaprayoge tu arcI vinApi saptamI bhavatyeva, 'sAdhvasAdhuprayoge ca' ityukteH / iha sAdhugrahaNaM tu arghAyAM pratyAdiyoge saptamInivRttyartham / apratyAdibhiriti / prati, pari, anu etairyoge sati sAdhunipuNAbhyAM yoge'pi na saptamIti bhAvaH / prasitotsukAbhyAm | 'tatpare prasitAsaktAviSTArthodyukta utsukaH' ityamaraH / vaiSayikAdhikaraNatve saptamyAmetra prAptAyAmidaM vacanam / nakSatre ca lupa | nakSatra ityanantaraM prakRtyarthe satIti zeSaH / lupAbdena lupsaMjJayA luptapratyayArtho vivakSitaH / tadAha-nakSatre prakRtyarthe iti / zradhikaraNa iti / 'saptamyadhikaraNe ca' ityataH maNDUkaplutyA tadanuvRtteriti bhAvaH / mUlenaiti / mUlanakSatrayuktakAla ityartha: / 'nakSatreNa yuktaH kAlaH' ityaN / 'lubavizeSe' iti tasya lup / adhikaraNe kim / mUla pratIkSate / nakSatra iti kim / paJcAleSu tiSThati / iha 'janapade' iti lup / saptamIpaJcamyau / kArakazabdaH kartRtvAdizaktiparaH, na tu kartrAdiparaH, vyAkhyAnAt / madhyasyAvadhidvayasApekSatvAt kArakayormadhyamiti vigrahaH / tadAha-zaktidvayamadhye iti / 'kAlAdhvanoH" ityanuvRtteH paJcamyantatayA vipariNamyata ityAha - yau kAlAdhvAnAviti / zradya bhuktveti / sAmIpikAdhikaraNatve saptamyAmeva prAptAyAM vacanam / adya bhuktvA dvayahe atIte tatsamope tRtIye'hni bhoktetyarthaH / bhaviSyati luT / kartRzaktyoriti / adyatana bhujikriyAnirUpita kartRtvasya dvayahottaradinagatabhujikriyAnirUpitakartRtvasya cetyarthaH / kArakazabdasya kartrAdiparatve tviha na syAt, kvApratyayasya vidhAnAt / kartRzaktistu bhujikriyAbhedAt bhidyata eva / kArakadvayamadhye'pyudAharati - ihastho'yamiti / ihApi dezataH sAmIpikamadhikaraNatvaM paJcamIsaptamyorarthaH / iha tiSThannayamiSvAsaH iSuNA krozottarasamIpadeze lakSyaM vidhye For Private and Personal Use Only Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 476 siddhAntakaumudI [ kAraka vidhyet / kartRkarmazaktyormadhye'yaM dezaH / adhikazabdena yoge sptmiipnycmyaavissyete| 'tadasminnadhikam -' ( sU 1846 ) iti ' yasmAdadhikam - ( sU 645 ) iti ca sUtranirdezAt / loke - lokAdvA adhiko hariH / (644) adhirIzvare / 1467 // svasvAmisambandhe adhiH karmapravacanIyasaMjJaH syAt / (645) yasmAdadhikaM yasya cezvaravacanaM tatra saptamI | 2|3| 6 // atra karmapravacanIyayukta saptamI syAt / upa parArdhe harerguNAH / parArdhAdadhikA ityarthaH / aizvarye tu svasvAmibhyAM paryAyeNa saptamI / adhi bhuvi rAmaH / adhi rAme bhUH / 'saptamI zauNDaiH' ( sU 717 ) iti samAsapakSe tu rAmAdhInA / 'aSaDakSadityarthaH / kartRkamazaktyoriti / kartRtvakarmatvarUpa zaktyormadhya ityarthaH / kArakazabdasya karNAdiparatve tvihaiva syAt / adya bhuktvAyamityatra na syAditi sUcayitumidamapyudAhRtam / nanu loke lokAdvA adhiko harirityatra avadhitvasambandhe zeSaSaSThayevocitetyAzaGkayAha- zradhikazabdeneti / loke lokAdveti / avadhitvasambandha saptamIpaJcamyorarthaH / lokApekSA zreSTha ityarthaH / I 1 adheH karmapravacanIyakAryaM vakSyan karmapravacanIyasajJAmAha - adhirIzvare / Izvarazabdena IzvaratvaM svasvAmibhAvasambandhAtmakaM vivakSitam / 'karmapravacanIyAH' ityadhikRtamekavacanAntatayA vipariNamyate / tadAha - svasvAmIti / yasmAdadhikam / karmapravacanIyayukte ityanuvartate / tadAha - karmapravacanIyeti / zeSaSaSThyapavAdaH / upa parA iti / avadhitvaM saptamyarthaH / tadAha - parArdhAdadhikA ityarthaM iti / yasmAdadhikaM saGkhyAntaraM na vidyate tatparArdham / tadapekSayetyarthaH / 'upo'dhike ca' iti upetyasya karmapradacanIyatvasyedaM phalam / yasyezvaravacanamityasya yatsambandhI Izvara ucyate tata saptamItyeo'rthaH / iha yacchabdena svamucyate / evaJca svavAcakAtsaptamIti labhyate / Izvarazabdo bhAvapradhAna: yasyezvaratvamucyate tataH saptamItyanyo'rthaH / yanniSThamIcatvamucyate tataH saptamIti yAvat / evaJca svAmivAcakAtsaptamIti labhyate / tdaahR--eshvrthe tu svasvAmibhyAM praryAyeNa saptamIti / zradhi bhuvi rAma iti / adhirIzvara paryAyaH / sambandhaH saptamyarthaH / bhuvaH svAmI rAma ityarthaH / atra svavAcakAtsaptamI / zradhi rAme bhUriti / atra adhiH svazabdaparyAyaH / sambandhaH saptamyayaH / rAmasya svabhUtA bhUrityarthaH / atra svAmivAcakAtsaptamI / samAsapakSe tviti / zauNDAdigaNe adhizabdasya paThitatvena tenAdhizabdena rAme iti saptamyantasya samAse sati 'supo dhAtu' iti subluki rAmAdhizabdAt 'aSaDakSAzitaGgvalaGkarmAlampuruSAdhyuttarapadAt khaH iti khapratyaye 'AyaneyInIyiyaH' iti tasya InAdeze rAmAdhInA bhUriti sidhyati / For Private and Personal Use Only Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 16] bAlamanoramAsahitA / ( sU 2079 ) ityAdinA khaH / (646) vibhASA kRtri 124 / 68 // adhiH karotau prAksaMjJo vA syAdIzvare'rthe / yadatra mAmadhikariSyati / viniyokSyata ityarthaH / iha viniyokturIzvaratvaM gamyate / agatitvAt 'tithi codAttavati' ( sU 3978 ) iti nighAto na / // iti saptamI vibhaktiH // // iti kArakaprakaraNam // 1 rAmasvAmiketyarthaH / vibhaktyarthe avyayIbhAve tvadhirAmaM bhUH / rAmAdhikaraNikA bhUrityarthaH / khapratyayastu na / adhyuttarapadatvAbhAvAt / vibhASA kRmi / 'adhirIzvare' ityanuvartate / karmapravacanIyA ityadhikRtam / tadAha- adhiH karotAviti / kRJdhAtau pare adhiH karmapravacanIyo vA syAdIzvaratve iti yAvat / yadatra mAmadhikariSyatIti / asmiviSaye mAmadhikariSyatIti yattadyuktamityarthaH / atra karmapravacanIyayoge mAmiti dvitIyA / adhikariSyatItyetat vyAcaSTe - viniyokSyata ityartha iti / tarhi karmatvAdeva dvitIyAsiddheH kiM karmapravacanIyatvenetyata Aha- pragatitvAditi / tiGi ceti / udAviti tiGi pare gatirnihanyata iti tadarthaH / atra kariSyatIti tiGantamudAttavat, 'tiGGatiGa :' iti nighAtasya 'nipAtairyat' ityAdinA niSedhAt / tatazca adheratra gati - tvAnnighAta iha prAptaH / karmapravacanIyatve tu sa na bhavati, tena gatitvasya bAdhAt / ataH adhernivAtAbhAvArthamidaM sUtramiti siddham / iti zrImadvAsudevadIkSita viduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAkhyAyAM vibhaktyarthanirUpaNaM samAptam / 477 For Private and Personal Use Only Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prAptisthAnam - caukhambA saMskRta pustakAlaya, banArasa siTI / For Private and Personal Use Only Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir avyayIbhAvasamAsaprakaraNam / / 17 // (647) samarthaH padavidhiH shsh1|| padasambandho yo vidhiH sa samarthA atha smaasaaH| tadevaM vibhaktyarthaM nirUpya tadAzritasamAsAnirUpayiSyan tadupoddhAtatvenAha-samarthaH padavidhiH / vidhIyate iti vidhiH kAryam / padasya vidhiH padavidhiri. ti zeSaSaSTyA samAsaH / tadAha-padasambandhI yo vidhiriti / samarthAzrita iti / sUtre samarthazabdaH samarthAzrite lAkSaNika iti bhAvaH / sAmarthya dvi vidham-vyapekSAlakSaNam , ekA bhAvalakSaNaM ca / tatra svArthaparyavasAyinAM padAnAmAkAkSAdivazAyaH parasparAnvayaH tat vyapekSAbhidhaM sAmarthyam , viziSTA apekSA vyapekSeti vyutpase:, sambaddhArthaH samartha iti vyutpattezca / idaM ca rAjJaH puruSa ityAdivAkya eva bhavati / tantra ra ekaikasya zabdasya yo yaH sannihito yogyazca tena tenAnvayo bhavati / yathA rAjJaH puruSo'zvAceti, rAjJo devadattasya ca puruSa iti, Rkhulya rAjJaH puruSa iti ca / ekA bhAvalakSaNasAmayaM tu prakriyAdazAyAM pratyekamarthavatvena pRthak gRhItAnAM padAnAM samudAyazaktyA viziSTakArthapratipAdakatArUpam / saGgatArthaH samarthaH, saMsRSTArthaH samartha iti vyutpattaH / saGgatiH saMsargazca ekIbhAva eva / yathA-saGgataM ghRtaM taileneti ekI. bhUtamiti gamyate, yathA vA saMsRSTo'ptiriti ekIbhUta iti gamyata iti bhASyAcca / idaM ca sAmayaM rAjapuruSa ityAdivRttAveva / ata eva Rddhasya rAjapuruSa ityevaM rAjJi puruSavizeSaNe RddhatvavizeSaNaM nAnveti, viziSTasya ekapadArthatayA rAjJaH padAthakadezatvAt / devadattasya gurukulamityatra tu upasarjanasya nityasApekSatvAt samAsaH / yadvA guruvadevadatto'pi vizeSye pradhAne kula evAnveti, tatra guruNA kulasya utpAdyatvasambandhenAnvayaH / devadattena tu kulasya tadIyagurutpAdyatayA'nvayo gurugarbhaH / uktaM ca hariNA "sambandhizabdaH sApekSo nityaM sarvaH samasyate / vAkyavatsA vyapekSA hi vRttAvapi na hIyate // " iti / "samudAyena sambandho yeSAM gurukulaadinaa| saMspRzyAvayavAMste tu yujyante tadvatA saha // " iti ca / etena 'ayazzUla' iti sUtre bhASye 'zivasya bhagavato bhakta ityarthe zivabhAgavataH ityAdi vyAkhyAtam / ekArthIbhAvazcAyamalaukikavigrahavAkye kalpyate / yathA lAdezabhUtazatRkAnacoH aprathamAsAmAnAdhikaraNyaM kalapyate tadvat / ata eva 'lasya apra. thamAsamAnAdhikaraNenArthenAyogAdAdezAnupapattiH, tasya kApi prayogAmAvAdityAkSiNya Adeze sAmAnAdhikaraNyaM dRSTvA anumAnAt gantavyaM prakRterapi tadbhavati' iti 'khaTAzatRzAnacau' iti sUtrabhASye samAhitam / 'siddhAnAM zabdAnAmanyAkhyAnAt For Private and Personal Use Only Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 480 siddhAntakaumudI [ avyayIbhAva 1 zrito bodhyaH / (648) prAkkaDArAtsamAsaH | 2|1|3 // 'kaDAraH karmadhAraye ' ( sU 751 ) ityataH prAk samAsa ityadhikriyate / (646) saha supA 21 // 4 // 'saha' iti yogo vibhajyate / subantaM samarthena saha samasyate / yogavibhAgasyeSTapacantaM devadattaM pazyetyAdiprayogadarzanAt sthAnino'pi lakSya prakriyArthaM kalpitasya aprathamAsAmAnAdhikaraNyamanumIyate ' iti kaiyaTaH / atra prakriyArthaM kalpitasyetyuktyA anyasyApi prakriyArthaM kalpitasya bodhakatvakalpanA sUcitA / alaukikavigrahavAkye zrUyamANAnAM ca zabdAnAM klRptazaktityAge mAnAbhAvAt pratyekazaktisahakRtayA samudAyazaktyA viziSTopasthitiH / tatazca ayamekArthIbhAvaH ajahatsvArthI vRttiriSyate / vRttiviSaye padAnAM pratyekamanarthakatvamAzritya jahatsvArthA vRttistu nAzrayituM yuktA, mahAbAhuH, supanthAH ityAdau AsvAdyanApatteH, vRttau mahadAdizabdAnAmanarthakatvAt arthavadragrahaNasambhave anarthakasya 'AnmahataH' ityAdau grahaNAyogAt / taduktam'jahatsvArthA tu tatraiva yatra rUDhirvirodhinI / ' iti avayavArthaviruddho yatra samudAyArthastatraiva seti tadarthaH / yathA azvakarNa maNDapAdau / vistarastu zabdenduzekhare majjUSAyAM cAnusandheyaH / samarthaH kim / pazya kRSNaM zrito rAmamitram / atra kRSNazritayoH parasparAnvayAbhAvAdviziSTaikArthopasthityajana - katvAnna sAmarthyam | praakkddaaraat| 'AkaDArAta' ityeva prAgiti siddhe prAggrahaNamekasaJjJAdhikAre'pi avyayIbhAvAdisaJjJA samuccayArthamiti bhASye spaSTam / sampUrvakasya asyaterekIkaraNAtmakaH saMzleSo'rthaH / samasyate anekaM padamiti samAsaH / ' akartari ca kArake sajJAyAm' iti karmaNi ghaJ / ata eva mUle samasyate iti vakSyate / tathAca anvatheM thaM saJjJA / saha supA / 'subAmantrite' ityataH subityanuvartate / subantaM subantena sahoccAritaM samAsasaJjJaM bhavatIti phalati / evaM sati paryabhUSayadityAdau subantasya tiGantena samAso na syAt / tadAha-saheti yogo vibhajyata iti / samAsasaJjJAyA anvarthatvAdekasyAprasaGgAt supetyetAvataiva saheti siddhe tadgrahaNaM yogavibhAgArthamiti bhAvaH / sahetyatra 'subAmantrite' ityataH subityanuvartate / pratyayagrahaNaparibhASayA tadantagrahaNam / 'samarthaH padavidhiH' ityataH samarthagrahaNamanuvRttaM tRtIyayA vipariNamyate tadAha-- subantamityAdinA / samasyata iti / ekIkriyate prayoktRbhirityarthaH / samAsasaJjJAM labhata iti yAvat / kecittu subantaM kartR samarthena samasyate ekIbhavatItyarthaH / kartari laT / 'upasargAdasyatyUhyoH' ityAtmanepadam / samAsazabdo'pi kartari bAhulakAdUdhajanta eva, karmaNi ghaJanto vA / tathA sati samasyata iti kartari tiGantaM phalatArthakathanaparamityAhuH / nanu ghaTo bhavatotyatra samAse ghaTabhavatItyapi loke prayogaH 1 For Private and Personal Use Only Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17] bAlamanoramAsahitA / 401 siddhyarthatvAtkatipayatijantottarapado'yaM samAsaH / sa ca chandasyeva / paryabhUSayat / anuvyacalat / 'supaa'| supsupA saha samasyate / samAsatvAtprAtipadikatvam / (650) supo dhAtuprAtipadikayoH 2 / 4 71 // etayoravayavasya supo luksyAt / 'bhUtapUrva caraTa' (sU 1999) iti nirdezAd bhUtazabdasya pUrvanipAtaH / pUrva bhUto bhUtapUrvaH / 'ivena samAso vibhaktyalopazca' (vA 1236, 1341) / syAdityata Aha-yogavibhAgasyeti / katipayeti / katipayAni tiGantAni uttarapadAni yasyeti vigrahaH / prybhuussyditi| samAsAntodAttatve zeSanighAta iti 'kugati' iti sane kaiyaTaH / devo devAna kratunA paryabhUSayadityatra tu svaravyatyayo bodhyH| anuvyacaladiti / acaladityanena veH pUrva samAse sati tena anoH samAsaH / na tvanuvyoryugapatsamAsaH, subityekatvasya vivakSitatvAt / ata eva mahiSyA ajAyAzca kSIramityatra kSIrazabdena subantayorna samAsa iti kaiyttH| supA / 'subAmantrite' ityataH subityanuvartate / samAsa ityadhikRtam / tadAhasupsupeti / subantaM subantenetyarthaH / tatazca pUrva bhUta hAta vigrahe samAsasajJA sthitA / samAsatvAt prAtipadikasamzeti / 'kRttaddhitasamAsAzca' ityaneneti shessH| supo dhAtu / dhAtuprAtipadikayorityavayavaSaSThItyAha-etayoravayavasyeti / luk syAditi / NyakSatriyArSabhito yUni luk' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / na ca supa ityanena saptamIbahuva. canasyaiva grahaNaM kiM na syAditi vAcyam , 'paJcamyAH stokAdibhyaH' ityalugvidhAnAt suSpratyAhArasyaivAna grahaNamiti jJApanAt / nacaivamapi pUrva bhUta iti laukikavigrahavAkye pariniSThitasandhikAryayoH subantayoH samAse sati pUrvamityatra ami pUrvarUpasya ekAdezasya parAditvamAzritya amo luki samAsadazAyAM vakArAdakAro na zrUyeta / pUrvAntatve tu pariziSTasya makArasya suptvAbhAvAt kathaM lugiti vAcyam , 'supo dhAtu' iti lugviSaye 'antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo luk bAdhate' ityAzritya sandhikAryapravRtteH prAgevAlaukikavigrahavAkye samAsapravRttiriti 'pratyayottarapadayozca' iti sUtrabhASye sthitam / 'kRttaddhitasamAsAzca' ityatra prauDhamanoramAyAmapi pariSkRtamida. m / 'bhastraSA' iti sUtravyAkhyAvasare prapaJcitaM cAsmAbhiH / evaJca pUrva as bhUta s ityalaukikavigrahadazAyAmeva amo lukpravRtte!ktadoSaH / tathAca supo luki bhUtapUrveti sthitam / nanu 'subantaM subantena samasyate' iti samAsazAstre subantaM prathamAnirdiSTam / subantatvaM ca dvayorapyaviziSTam / tatazca 'prathamAnirdiSTaM samAsa upasarjanam' iti vakSyamANopasarjanatvasya dvayorapyaviziSTatvAt 'upasarjanaM pUrvam' ityanyatarasya pUrvanipAte vinigamanAviraha ityata Aha-bhUtapUrva caraDiti / pUrvaM bhUta iti| laukika 31 bA0 For Private and Personal Use Only Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 482 siddhAntakaumudI [adhyayIbhAva vvvvvvvvvvvv jImUtasyaiva / (651) avyayIbhAvaH // 15 // adhikAro'yam / (652) adhyayaM vibhaktisamIpasamRddhivya jhyarthAbhAvAtyayAsampratizabdaprAdurbhAvapazcAdyathAnupUya'yogapadhasAdRzyasampattisAkalyAntavacaneSu // 1 // 6 // 'avyayam' iti yogo vibhajyate / adhyayaM samarthana saha samasyate / so'vyayI. bhAvaH / (653) prathamAnirdiSTaM samAsa upasarjanam 1 // 2 // 43 // samAsazAstre vigraho'yam / pUrvamiti kriyAvizeSaNam / bhUtapUrva iti / samAsatvena prAtipadikatvAt samudAyAt punaryathAyathaM subutpattiriti bhAvaH / iveneti / ivetyavyayena subantasya smaasH| 'supo dhAtu' iti lugabhAvaH / pUrvapa. dasya prakRtisiddhasvarazca bhavati, na tu samAsasvara iti vaktavyamityarthaH / 'saha supA' iti siddha samAsavidhAnamivazabdasya pUrvanipAtanivRttyartham / anyathA atra ivaza. bdasyApi subantatvAvizeSAt samAsazAstre prathamAnirdiSTatvenopasarjanatvAt pUrvanipA. taH syAt / jImUtasyeveti / atra jImUtazabdasya pUrvapadasya phiTasvareNAntodAttatvameva, na tu samAsasyetyantodAttatvam / atra yathArthatvaprayukto'vyayIbhAvastu na, 'tatra tasye. va iti nirdezAt / kvAcitkazvAyaM samAsaH / ata eva baha vRcA eva padapAThe avagRha. nti / yAjuSAstu bhinne eva pade paThanti / 'udAhuriva vAmanaH' ityAdivyastapra. yogAzca saGgacchante / 'harItakI bhukSva rAjan mAteva hitakAriNIm / ityatra tu mAtaramiveti bhavitavyam / 'tiGsamAnAdhikaraNe prathamA 'abhihite prathamA' iti vA. tikasvArasyena prathamAyAH kArakavibhaktitvoktiparabhASyeNa ca kriyAyoga eva prathamA. yAH pravRttyA mAteti prathamAyAH mAtRsahazImityarthe asAdhutvAdityAstAM tAvat / avyyiibhaavH| adhikAro'yamiti / ekasajJAdhikAre'pi anayA sajJayA samAsasamjhA na bAdhyate iti 'prAkkaDArAta' ityatroktam / avyayaM vibhakti / vibhaktyarthAdyabhAve'pyapadizamityAdi sAdhayitumAha-adhyayamiti yogo vibhajyata iti / atra 'samarthaH padavidhiH' ityataH samarthagrahaNamanuvRttaM tRtIyA. ntatayA vipariNamyate / samAsa iti avyayIbhAva iti cAdhikRtam / tadAha-avyayaM samartheneti / so'vyayIbhAva iti / sa samAsaH avyayIbhAvasaMjJaH syAdityarthaH / tathAca dizayormadhyamityasvapadavigrahe madhyArthakasya apetyavyayasya dizayorityanena samAsa. saMjJA / tasya samAsasyAvyayIbhAvasaMjJA ca siddhA / tathAca samAsatvAt prAtipadi. katve 'supo dhAtu' iti subluki sati dizA apa iti sthitam / atra upasarjanakArya vakSyannupasarjanasaMjJAmAha-prathamAnirdiSTam / nanu samAse pratha. mAnirdiSTamupasarjanam iti vyAkhyAne asambhavaH, samAse sati 'supo dhAtu' iti pratha For Private and Personal Use Only Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17] baalmnormaashitaa| 483 - prathamAnirdiSTamupasarjanasaMjJaM syAt / (54)upasarjanaM pUrvam 2 / 2 / 30 // samAse upasarjanaM prAkprayojyam / (55) ekavibhakti cApUrvanipAte 1 / / 44 // vigrahe yanniyatavibhaktikaM tadupasarjanasaMjJaM syAt , na tu tasya pUrvanipAtaH / (656) gostriyorupasarjanasya shraa4|| upasarjanaM yo gozabdaH strIpratyayAntaM mAyA luptatvAt / samAse cikISite prathamAnirdiSTam iti vyAkhyAne tu kRSNaM zritaH kRSNazritaH ityatra vigrahe kRSNazabdasya dvitIyAnidiSTatvAdupasarjanatvaM na syAt / zritazabdasya prathamAnidiSTatvAdupasarjanatvaM syAt / ato vyAcaSTe-samAsazAstre iti / samAsapadaM samAsavidhAyakazAstraparamiti bhAvaH / evaJca 'dvitIyA zritaH iti samAsavidhAyakazAstre dvitIyAntasyaiva kRSNazabdasya dvitIyeti prathamAnirdiSTatvAdupasarjanatvam / evaJca 'avyayam' iti samAsavidhAvapetyasya prathamAnirdiSTatvA. dupasarjanatvaM sthitam / upasarjana pUrvam / 'prAkkaDArAt samAsaH' ityadhikRtam / samAsa iti prathamAntaM yogyatayA saptamyantaM vipariNamyate / tadAha-samAse upasarjane prAk prayojyamiti / pUrvamityasya pUrva prayojyamityartha iti bhAvaH / evaJca prakRte apetyasya pUrva prayoganiyamaH siddhH| apadizA iti sthitam / ___ atra dizAzabdasyApi upsrjntvmaah-ekvibhkti| 'prathamAnirdiSTaM samAsa upasarjanam' ityataH samAsa iti upasarjanamiti cAnuvartate / samAsa ityanena vigrahavAkyaM lakSyate / ekaiva vibhaktiryasya tadekavibhakti, niyatavibhaktikamiti yAvat / evaJca vigrahe yanniyatavibhaktikaM tatpUrvanipAtabhinna kArye kartavye upasarjana syAdi. tyarthaH / phalitamAha-vigrahe ynniyteti| niSkauzAmbizabda udAharaNam / tatra kozAmbyAH niSkrAntaH niSkrAntaM niSkrAntena niSkrAntAya niSkrAntAt niSkrAntasya niSkrAnte iti vigraheSu nirAdayaH krAntAdyarthe paJcamyA' iti samAse niSkauzAmbiH niSkauzAmbi niSkauzAmbinA ityAdi, iti sthitiH| atra kauzAmbIzabda eva vigrahe niyatavibhaktika iti tasyopasarjanatvamanena bhavati / samAsazAstre kauzAmbI. zabdasya paJcamInirdiSTatvameva, na tu prathamAnirdiSTatvamiti 'prathamAnirdiSTam' ityanenopasarjanatvA'prAptau vacanam / tatra kauzAmbIzabdasya anena upasarjanatve'pi na pUrvanipAtaH / tattadvibhaktayantareva samAsa ityatra idameva sUtraM pramANam / 'tulyArthaiH' iti sUtre bhASye spaSTamidam / prathamAntapadenaiva samAsa iti 'anekam' iti sUtre bhASye sthitam / prakRte ca dizayomadhyaH madhyaM madhyenetyAdivigrahavAkyeSu dizAzabdasya niyatavibhaktikatvAt samAsavidhau prathamAnirdiSTatvAbhAve'pi anenopasarjanatvaM bhvti| pUrvanipAtastu na bhavatIti sthitam / gostriyoH : 'hasvo napuMsake prAtipadikasya' ityataH hrasva iti prAtipadikasyeti For Private and Personal Use Only Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - siddhAntakaumudI ca tadantasya prAtipadikasya hrasvaH syAt / 'avyayIbhAvazca' (sU 451 ) ityavya - yatvam / (657) nAvyayIbhAvAdato'stvapaJcamyAH 2 / 4 / 83 // adantAdavyayIbhAvAtsupo na luk, tasya tu paJcamIM vinA amAdezazca syAt / dizayormadhye'padizam / 'klIbAvyayaM svapadizaM dizeormadhye vidik striyAm / ' ityamaraH / (65= ) tRtIyA saptamyorbahulam | 24|84 // adantAdavyayIbhAvAttRtIyA saptamyo bahulamambhAvaH syAt / apadizam - apadizena apadizam - apa [ avyayIbhAva cAnuvartate / upasarjanasyeti gostriyoviMzeSaNam / pratyekAbhiprAyamekavacanam / strIzadena strIpratyayo gRhyate / pratyayagrahaNaparibhASayA tadantavidhiH / upasarjanabhUtasya gozasdasya strIpratyayAntasya ceti labhyate / tadubhayaM prAtipadikasya vizeSaNam / tadantavidhiH / tadAha - upasarjanamityAdinA / atra ca zAstrIyamevopasarjanaM gRhyate, na tvapradhAnamAtram, kumArImicchan kumArIvAcaranvA brAhmaNaH kumArItyatrAtiprasaGgAt / avyayIbhAvazcetyavyayatvamiti / tathAca avyayIbhAvasamAsAdutpannAnAM supAm "avyayAdApsupaH' iti luk syAditi zaGkAyAmAha - nAvyayIbhAvAt / amU tu apaJcamyA iti chedaH / 'nAvyayIbhAvAdataH' ityekaM vAkyam / 'NyakSatriyArSa' ityato lumityanuvartate / 'avyayAdA supaH' ityataH supa iti ca / atA avyayIbhAvo vizeSyate / tadantavidhiH / tadAha- adantAdavyayIbhAvAt supo na lugiti / am tu apaJcamyAH iti vAkyAntaram / paJcamIbhinnasya tu supaH amAdezaH syAt / paJcamyAstu am na bhavatIti labhyate / tadAha--tasya paccamIM vinA zramAdeza iti / atrApaJcamyA iti pratiSedho'yam anantaratvAdama eva bhavati, na tu luniSedhasyApi / evaJcAdantAdavyayIbhAvAt parasya supo na luk, kintvamAdezaH / paJcamyAstu luk amAdezazca na bhavatIti sthitiH / sUtre etatsUcanArthameva tu zabdaH / 'avyayIbhAvAdato'stvapaJcamyAH' ityevoktau tu adantAdavyayIbhAvAt parasya paJcamIbhinnasya supaH luko'pavAdaH amAdezaH syAdityeva labhyeta / evaM sati paJcamyA amo'bhAve 'avyayAdApsupaH' iti luk syAt / ato luG niSidhyata ityAstAM tAvat / apadizamiti / paJcamIbhinnavibhaktInAmudAharaNam / paJcamyAstu apadizAdityudAhAryam / yadyapi napuMsaka hasvatvenApyetat sidhyati, 'avyayIbhAvazca' iti napuMsakatvasya vakSyamANatvAt / tathApi 'gostriyoH ' iti sUtraM citraguH atikhaTvaH ityAdyarthamAvazyakamiti ihApi nyAyyatvAdupanyastam / tadevamavyayamiti bhASyAdRSTenApi yogavibhAgena apadizamiti rUpasAdhanaM vRddhasaMma'tamityAha -klovAvyayamiti tRtIyA / 'nAvyayIbhAvAt' ityasmAt ata ityanuvartate, tadAha - dantAditi / amAdezAbhAve tu 'nAvyayIbhAvAt' ityluk| nanu veti siddhe For Private and Personal Use Only Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17 ] bAlamanoramAsahitA / dize bahulagrahaNAt sumadram unmattaGgam ityAdau saptamyAH nityamambhAvaH / 'vibhakti'ityAderayamarthaH / vibhaktyarthAdiSu vartamAnamavyayaM subantena saha samasyate, so'vyayobhAvaH / vibhaktau tAvat / irau ityadhihari / saptamyarthasyaivAtra dyotako'dhiH / hari fe adhi ityalaukikaM vigrahavAkyam / atra nipAtenAbhihite'pyadhikaraNe vaca 485 ki bahulagrahaNenetyata Aha-bahulagrahaNAditi / 1 tadevamavyayamiti yogaM vibhajya vyAkhyAya taduttarakhaNDaM vyAkhyAtumupakramatevibhaktItyAderayamartha iti / vibhaktItyanena vibhaktyartho vivakSitaH / ucyanta iti vacanAH / karmaNi lyuT / vibhakti, samIpa, samRddhi, vyaddhi, arthAbhAva, atyaya, asamprati, zabdaprAdurbhAva, pazcAt, yathA, AnupUrvyaM, yaugapadya, sAdRzya, sampatti, sAkalya, anta eteSAM SoDazAnAM dvandvaH / te ca te vacanAzca iti vigrahaH / vibhaktyarthA - diSu vAcyeSvityarthaH / avyayamityanuvartate / avyayIbhAvaH, samAsa iti cAdhikRtam / tadAha - vibhaktyarthAdiSviti / vibhaktau tAvaditi / vibhaktyarthaM prathamamudAhiyata ityarthaH / harau ityadhiharIti / harau iti laukikavigrahaH / tena yAvadavagamyate tAvadevAdhiharIti samAsenApyucyata ityarthaH / adhizabdasya harAvityanena avyayIbhAvasamAse subluki samAsavidhAvavyayamiti prathamAnirdiSTatvAt adheH pUrvanipAte samAsAdutpannasya supaH 'avyayAdA supaH' iti lugiti bhAvaH / nanu laukikavigrahe samasyamAnaH adhizabdaH kuto nopAtta ityata Aha - saptamyarthasyaivAtra dyotako'dhiriti / tathAcAdhidyotyArthasya adhikaraNatvasya saptamyaiva uktatvAt adhizabdo na pRthagupAttaH, nityasamAsatayA vakSyamANatvena svapadavigrahAnaucityAditi bhAvaH / nanu harau iti pariniSThitasandhikAryasya samAse sati au ityasya supo luki samAse rephAdikAraH kutaH zrUyetetyataH Aha-- hari Gi iti / sandhikAryAt prAgalaukikavigrahavAkya eva samAsapravRtteH 'pratyayottarapadayozca' iti bhASyasaMmatatvAditi bhAvaH / yathA caitat tathA bhUtapUrvaH ityatrA nupadamevoktam / nanvadhinA nipAtenAdhikaraNatvasyoktatvAt kathaM harAviti saptamItyata Aha-- atra nipAteneti / vacaneti / supetyanuvartya subantenAtra samAsavidhisAmarthyAt saptamIsyAdeveti bhAvaH / vastutastu anabhihitasUtrabhASye tiGkRttaddhitasamAsairityeva parigaNanaM dRSTam / ato nipAtenAdhinA abhihite'pyadhikaraNatve saptamI nirbAdhA / 'viSavRkSo'pi saMbardhya svayaM chettumasAmpratam' ityatra tu eSTavya ityadhyAhAryam / kRtA'bhidhAnAt viSavRkSAt dvitIyA na bhavati / naca kRttaddhitasamAsairiti parigaNanaM bhASye pratyAkhyAtamiti vAcyam, kaTaM karoti bhISmamudAraM darzanIyam ityatra pari For Private and Personal Use Only Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 486 siddhAntakaumudI nasAmarthyAtsaptamI / ( 656) avyayIbhAvazca 2 / 4 / 18 // ayaM napuMsaka syAt / 'hrasvo napuMsake prAtipadikasya' ( sU 318 ) / gopAyatIti gAH pAtIti vA gopAH, tasminnityadhigopam / samIpe kRSNasya samIpamupakRSNam / samayA prAmam, nikaSA laGkAm, ArAdvanAdityatra tu nAvyayIbhAvaH, : 'abhitaH paritaH( vA 1442 ) 'anyAzat - ( sU 595 ) iti dvitIyApaJcamyo vidhAnasAmarthyAt / [ avyayIbhAva - gaNanaphalasyAnyathAsiddhereva tatroktatvAdityAstAM tAvat / avyayIbhAvazca / zrayaM napuMsakaM syAditi / 'sa napuMsakam' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / napuMsakatvasya phalamAha - hrasvo napuMsaka iti / gopAyatIti / rakSatItyarthaH / 'gupU rakSaNe' vic / ' AyAdAya ArdhadhAtuke vA' ityAyapratyayaH / 'lopo vyoH' iti yalopaH / 'verapRktasya' iti vakAra. lopaH / gopAzabdaH AkArAntaH / gAH pAtIti / pAtervici upapadasamAse gopAzabda iti bhAvaH / zradhigopamiti / vibhaktyarthe'vyayIbhAvasamAse subluki napuMsakatve hasvatve sati 'nAvyayIbhAvAt' ityami pUrvarUpamiti bhAvaH / 'gostriyoH' iti tu nAtra prasajyate, strIpratyayAntatvAbhAvAt / samIpe iti / samIpArtha kAvyayasya samAse udAharaNaM vakSyata ityarthaH / kRSNasya samIpamiti / laukikavigrahavAkyametat / atra samasyamAnasya upazabdasya sthAne samIpa - miti prayuktam | kRSNasya upa iti tu na vigrahaH, nityasamAsatvenAsvapadavigrahaucityAt / nanu samayA grAmaM, nikaSA laGkAm, ArAdvanAt ityatrApi samayAdyavyayAnAM samIpArthakatvAt avyayIbhAvaH syAt, tatazca 'grAmaM samayA, grAmaM nikaSA vanAdArAta' iti prayogo na syAt / avyayIbhAvasamAse avyayasya pUrvanipAtaniyamAdityata Aha-samayeti -- vidhAnasAmarthyAditi / samayA grAmaM nikaSA laGkAm, ArAdvanAt ityatra zeSaSaSThayAM satyAmapi avyayIbhAvasamAse sati prAtipadikAvayavatvAt upapadavibhaktyoH dvitIyApaJcamyoH SaSThayA vA luki samAsAt prAtipadikArthAdivivakSAyAM sarvAsu vibhaktiSu jAtAsu yathAyatham ambhAve tadvikalpe ca 'samayAgrAma, nikaSAlaGkAm, ArAdvanaM, samayAgrAmeNa nikaSAlaGkena, ArAdvanena' iti syAdeva tatazca dvitIyApaJcamyorvidhiH vyarthaH syAt / SaSTyaiva gatArthatvAt / naca samAsAt punarupapadavibhaktI dvitIyApaJcamyau zaGkaye, sakRtpravRttayoH punaH pravRttyayogAt / vastutastu madhyArtha kasama - > zabdayoge dvitIyAvidhAnasya dUrArthakArAcchabdayoge paJcamIvidhAnasya caritArtha - tvAt idamayuktam / nacaivaM sati 'samayA grAmam' ityAdau avyayIbhAvaH zaGkayaH, a- tyA vibhaktyarthaM samopAdimAtravRttyavyayasyaiva grahaNAt samayAnikaSA - ssrAcchandAnAM cAdhikaraNazaktipradhAnatayA samIpamAtravRttitvAbhAvAt / grAmasya For Private and Personal Use Only Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17 ] baalmnormaashitaa| 47 madrANAM samRddhiH saMmadram / yavanAnAM vyaddhiryavanam / vigatA RddhivyaddhiH / makSi. kANAmabhAvo nimakSikam / himasyAtyayo'tihimam / atyayo dhvaMsaH / nidrA'saM. prati na yujyate ityatinidram / harizabdasya prakAzaH itihari / viSNoH pazcAdanu. viSNu / pazcAcchabdasya tu nAyaM samAsaH / 'tataH pazcAtnasyate dhvaMsyate' iti bhASya. samIpe iti hi teSAmarthaH / upazabdastu tnmaatrvaacii| upakRSNaM bhaktA ityatra kRSNa. sAmINyavanta iti bodhAt / madrANAM samRddhiriti / samityavyayaparyAyaH samRddhizabdo vigrahavAkye jJeyaH / eta. sUtrAvihitasamAsasya nityatayA asvapadavigrahaH / evamagre'pi jJeyam / sammamiti / sarvatra sublugAdi pUrvavat jJeyam / samRddhA madrAH sammadrA ityAdau tu nAvyayIbhAvaH, vacanagrahaNasAmadhyenAvyayArthaprAdhAnya eva tatpravRseriti bhASye spaSTam / yavanAnAM vya. ddhiH duryavanamiti / durzabdArthako vyuddhizabdo vigrahe jJeyaH / vigateti / abhAvapratiyogi: nItyarthaH / RddharabhAvo vyaddhiriti yAvat / nacArthAbhAve'yamiti bhramitavyam , sama. syamAnapadArthAbhAvasyaiva satra vivakSitatvAt iha ca yavanAbhAvasyApratIteH / yavanIya. vRddhyabhAvasyaiva pratIteH / tat dhvanayana arthAbhAve udAharati-makSikANAmabhAvo nirmakSikamiti / vigrahe nirzabdasamAnArthakamabhAvapadamiti bhaavH| ghaTaH paTo netyatra tu nA. vyayIbhAvaH, arthagrahaNasAmadhyenAtyantAbhAvasyaiva vivakSitatvAt / himasyAtyayo'tihi. mamiti / atItyavyayaparyAyaH atyayazabdo vigrahe jnyeyH| arthAbhAvetyanena paunaruktyaM nirasyati-pratyayo dhvaMsa iti / arthAbhAvazabdenAtyantAbhAva eva vivkssitH| tena paTasya prAgabhAvaH niSpaTamiti na bhavatIti bhaavH| sutre asampratItyasya samprati na yujyate ityrthH| 'etahi smprtiidaaniim| ityamaraH / yujikriyAntarbhAveNa ekaarthiibhaavaansmaasH| tadAha-nidrA samprati na yujyate ityatinidramiti / atItyavyayasyA. sampratyarthakasya sthAne samprati na yujyate iti vigrahavAkyaM jJeyam / sUtre zabdaprAdu. rbhAva ityanena zabdasya prakAzanaM vivakSitam / tadAha-nidrA samprati na yujyate ityatinidramiti / atItyavyavasyAsampratyarthakasya sthAne samprati na yujyate iti vigrahavA. kyaM jJeyam / sUtre zabdaprAdurbhAva ityanena zabdasya prakAzanaM vivakSitam / tadAhaharizabdasya prakAzaH iti hari iti / itItyavyayaM zabdaprakAze vrtte| tasya harizabdena svarUpapareNa SaSTyantena samAsa iti bhAvaH / viSNoH pazcAdanuviSNu iti / anu ityavyayaM pazcAdatheM vartate ityarthaH / bhASyeti / 'acaH parasmin' iti sUtrabhASye ityarthaH / 'tataH pazrAt' ityatrAvya. thIbhAve tu pazcAcchabdasya pUrvanipAtaH syAditi bhaavH| etadbhASyaprayogAdeva etat sUtre tattadarthabodhakapadaghaTakatayA gRhItAvyayena tattadarthakenAyaM samAso neti vijJAya / For Private and Personal Use Only Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4ss siddhAntakaumudI [avyayIbhAva prayogAt / yogyatAvIpsApadArthAnati vRttisAdRzyAni yathArthAH / anurUpam , rUpasya yogyamityarthaH / arthamartha prati pratyartham / pratizabdasya cIpsAyAM karmapravacanIyasaM. jJAvidhAnasAmarthyAttadyoge dvitIyAgauM vAkyamapi / zaktimanatikramya yathAzakti / hareH sAdRzyaM sahari / vakSyamANena sahasya saH / jyesstthsyaanupuuryennetynujyesstthm| cakreNa yugapaditi vigrahe / (660) avyayIbhAve cAkAle 6 / 3 / 8 // sahasya saH syAdavyayIbhAve, na tu kaale| saca m| kAle tu sahapUrvAhnam / sadRzaH sakhyA sasakhi / - ata eva 'yathA'sAdRzye' iti sUtre sAdRzyasampattIti prApnotItyevoktaM bhaassye| ya. thAzabdena tu bhavatyeva samAsaH, uttarasUtrArammAt / sUtre yathAzabdena tadartho lakSyate / yathArtha vidyamAnamavyayaM samasyate iti labhyata ityabhipretyAha-yogyateti / anarUpamiti / atrAnu ityavyayaM yogyatAyAm , ato yathArthaM vartata iti bhAvaH / arthamartha pratI. ti / laukikavigrahavAkyam / atra vIpsAyAM dvirvacanam / 'lakSaNesthambhUtAkhyAna' iti vIpsAyAM dhotyAyAM prateH karmapravacanIyatvAt tadyoge dvitiiyaa| samAse tu dvivacanaM na, samAsena vIpsAyAH dyotitatvAt iti 'hayavasTa' iti sUtre kaiyaTaH / pratinA tasyoktatvAditi tu tattvam / nanvarthamartha pratIti laukikavigrahapradarzanaM na smbhvti| nitya. samAsatvAdityata Aha-pratizabdarayeti / sAmarthyAditi / avyayIbhAvasamAsasya ni. tyatve tu zeSaSaSTyAmapi avyayIbhAve subluki samAsAt sarvavibhaktInAmambhAve tadvi. kalpe ca pratyartha pratyarthenetyAdisiddha dvitIyAphalakaM prateH karmapravacanIyatvavidhAnamana. rthaka syAditi bhAvaH / vastutastu pratisthAnamityAdau 'upasargAtsunoti' iti SatvAbhAvasampAdanena karmapravacanIyatvaM caritArthameva / 'arthamarthe prati pratyartham' iti tttvm| zaktimanatikramya yathAzaktIti / 'parAvarayoge ca' iti ktvApratyayaH / parAvaratvaM ca bau. khum / atra yathetyavyayaM padArthAnatikrame vartata ityarthaH / hareH sAdRzyaM saharIti / atra sahetyavyayaM sAdRzye vartata iti bhAvaH / vakSyamANeneti / 'avyayIbhAve cAkAle' ityanenetyarthaH / jyeSThasyAnupUvryeNetyanujyeSThamiti / kAryakRtamiti zeSaH / tattadvibhaktyA vigraha iti pakSAbhiprAyeNedam / pUrvasya krameNa ityanupUrvam tataH svAtheM vyaj / etatsUtragRhItAvyayena samAso netyanupadamevoktam / tathApi sUtragRhItAnunApyanujyeSThamiti samA. saH, anupUrveti nirdezAt / sUtre yugapacchabdAt svAtheM vyaJ yogapadyazabdaH / tat dhva. nayannAha-cakreNa yugapaditi / yugapatparyAyasya sahazabdasya cakreNa ityanena samAse kRte satItyarthaH / yugapacchabdena tu na samAsaH / sUtre gRhItatvAditi bhAvaH / avyayIbhAve / sahasya saH syAditi / 'sahasya saH sajJAyAm' ityataH tadanuvRtteriti bhaassH| na tu kAle iti / kAlavAcake pare sahasya so netyarthaH / sacakramiti / cakreNa For Private and Personal Use Only Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17 ] bAlamanoramAsahitA / 48 yathArthatvenaiva siddhe punaH sAdRzyagrahaNaM guNabhUte'pi sAdRzye yathA syAdityevamartham / kSatrANAM saMpattiH sakSatram / RddharAdhikyaM samRddhiH, anurUpa AtmabhAvaH saMpattiriti bhedaH / tRNamapyaparityajya satRNamatti / sAkalyenetyarthaH / na tvatra tRNabhakSaNe tAtpa. yam / ante, agnigranthaparyantamadhIte sAgni / (661) yathA'sAdRzye 2 / 17 / asAdRzya eva yathAzabdaH smsyte| teneha na / yathA haristathA haraH / harerupamAnatvaM yathAzabdo dyotayati / tena 'sAdRzya' iti vA 'yathArtha' iti vA prApta yugapatprayuktamityarthaH / sahapUrvAhnamiti / samIpAdau avyayIbhAvaH / sUtre sAdRzyeti svArthe vyaJ / tadhvanayannAha-sadRzaH sakhyA sasakhIti / sahetyavyayaM sadRzArthakamiti bhAvaH / guNabhUte'pIti / vacanagrahaNasAmarthenAvyayArthaprAdhAnya eva samAsapravRtteH guNI. bhUtasAdRzye aprAptyA tagrahaNamiti bhAvaH / kSatrANAM sampattiH sksstrmiti| kSatriyA. NAmanurUpaM karmatyarthaH / sahetyavyayamatra sampattau vartata iti bhAvaH / sampattisamRddhizabdayoH paunaruktyaM pariharati-Rddheriti / dhanadhAnyAderityarthaH / anurUpa iti / anurUpaH yogyaH AtmabhAvaH svabhAvaH, svocitaM kameMti yAvat / tRNamapyaparityajya satRNamattIti / 'parAvarayoge ca' iti ktvA / parAvaratvaM bauddhameva / sahazabdo'trAparivarjane vartate / na tu tRNasahabhAve'pIti bhAvaH / nanvevaM sati sAkalye kathamidamudAharaNaM syAdityata A. ha-sAkalyenetyartha iti / pAtre pariviSTaM sakalaM bhakSayatIti yAvat / na tvatreti / tRNabha. kSaNalyAprasakteriti bhAvaH / ante iti udAharaNaM vakSyata iti zeSaH / sUtre antaza. bdena antAvayavasAhityaM vivakSitamityabhipretyodAharati-agnigranthaparyantamadhIte sAprIti / agnizabdena agnicayanapratipAdako grantho vivakSitaH / tenAntAvayavena sahita granthamiti vigrahaH / agnigranthaparyantamiti bahunIhiH / granthamiti anyapadArthAdhyA. hAraH / adhIta iti tu na samAsapraviSTam / antAvayavena agnigranthena sahitaM vedakalpasUtrAdibhAgamadhIte ityarthaH / atra kRtsnasyAnadhyetavyatvAt agnigranthaparyantAdhya. yane tatkAtsAnavagamAt sAkalyAtpRthaguktiH / ___ yathA'sAdRzye / asAdRzye iti chedaH / vyAkhyAnAt / asAdRzye yogyatAvIpsA. padArthAnativRttirUpe vartamAnaM yathetyavyayaM samasyate ityarthasyA yathArthatvAdeva siddheH niyamArthamidamityAha-asAdRzye eveti / nanu 'prakAravacane thAl' iti vihitathAlpratya. yAntasya kathaM sAdRzye vRttirityata Aha-hareriti / sAmAnyasya bhedako yo vizeSaH sa prakAraH, tasmin prakAre thAliti 'prakAravacane thAl' ityasyArthaH / tatazca yadvizeSadharmavAn hariH tadvizeSadharmavAn hara iti bodhe sati yattacchabdAbhyAM tayoH prakArayoH abhe. dAvagamAt upamAnatvapratItiriti bhAvaH / teneti / praaymitytraanvyH| sAzyA. For Private and Personal Use Only Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 440 siddhAntakaumudI [avyayIbhAva niSidhyate / (662) yAvadavadhAraNe / 2 / 1 // yAvantaH zlokAstAva. nto'cyutapragAmAH yAvacchlokam / (663) suSpratinA mAtrArtha 21 // zAkasya lezaH zAkaprati / mAtrAtheM kim / vRkSaM prati vidyotate vidyut / (664) makSazalAkAsaMkhyAH pariNA / 2 / 1 / 10 / yUtavyavahAre parAjaya evAyaM smaasH| akSaNa viparItaM vRttamakSapari / shlaakaapri| ekapari / (665)vibhASA / 2 / 1 / 11 // thakatvenetyarthaH / sAdRzya iti veti / 'avyayaM vibhakti' iti sUtragatena sAdRzye varta. mAnavyayaM samasyata ityaMzena vA yathAtheM vidyamAnamavyayaM samasyata ityaMzena vA prApta mavyayIbhAvasamAsakArya niSidhyata iti bhAvaH / bhASye tu prakAravacane yathAzabdayoge sAdRzyetyanenaiva prAptiruktA, na tu yathArthatvena praaptiruktaa| yathAzabdasya sUtragRhItvena tadyoge yathAtheMtyapravRttariti tadAzaya iti zabdenduzekhare vistaraH / yAvadavadhAraNe / iyattAparicchede gamye yAvadityavyayaM samasyate / so'vyayIbhAva ityarthaH / yAvanta iti / yat parimANaM yeSAmiti vigrahe 'yattadetebhyaH parimANe vatupa' iti vatuSpratyayaH / yAvadityavyayameva samasyate, vigrahastu taddhitAntenaiva, nityasamAsatvena asvapadavi. grahAcityAt / avadhAraNe kim / yAvadattaM tAvadbhuktam / iyat bhuktamiti nAva. dhArayatItyarthaH / suSpratinA mAtrArthe / subiti chedaH / mAtrA lezaH / tasminatheM vidyamAnena pratinA subantaM samasyata ityarthaH / subityanuvartamAne punaH sugrahaNaM sannihitasyAvyayamitya. syAnanuvRttyartham / tat dhvanayannudAharati-zAkasya lezaH zAkapratIti / atra pratItya. vyayaM mAnArthakam / atastena zAkasyeti subantasya samAsaH / samAsavidhau subantasya prathamAnidiSTatvena upasarjanatvAtpUrvanipAtaH, na tu prateH, tasya samAsavidhau tRtIyAnirdiSTatvAt / vRkSaM pratIti / atra prateH mAtrArthakatvAbhAvAt / na tena samAsaH / na ca 'lakSaNetthamH, iti karmapravacanIyatvavidhAnasAmarthyAMdevAtra samAso na bhaviSyati, sati samAse dvitIyAyAH SaSThayA vA luki avizeSAt , sakRtpravRttatayA samAsAttadvibhaktyanutpatteriti vAcyam , vRkSaM prati siJcati ityAdau 'upasargAt sunoti' iti SatvanivRttyA karmapravacanIyatvasya caritArthatvAdityanyatra vistaraH / akSazalAkA / samasyante so'vyayIbhAva iti zeSaH / dyUtavyavahAre iti / vArtikamidam / idaM ghUtaM tAvat paJcabhiH akSaiH zalAkAbhirvA bhavati / yadi akSAH zalAkA vA kRtsnAH / uttAnA avAJco vA patanti, tadA pAtayitA jayanti / anyathA parAjayata iti sthitiH / akSeNeti / katari tRtiiyaa| viparItaM vRttamityatra vRterbhAve kaH / viparItamiti kriyAvizeSa. Nam / jaye yathA parivartitavyaM na tathA privRttmityrthH| zalAkAparIti / zalAkayA For Private and Personal Use Only Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17 ] bAlamanoramAsahitA / adhikaaro'ym| etatsAmarthyAdeva prAcInAnAM nityasamAsatvam / 'supsupA' iti tu na nityasamAsaH / "avyayam" ityAdisamAsa vidhAnAjjJApakAt / ( 666 ) apapariviparItaM vRttamiti bhAvaH / ekaparIti / ekena viparItaM vRttamityarthaH / evaM dvipari tripari ityAdi / vibhASA / adhikAro'yamiti / tatazca uttaratra samAsavidhiSu etadanuvartate iti labhyate / nanu 'prAkkaDArAt samAsaH' ityata UrdhvaM 'saha supA' ityataH prAgeva kuto vibhASAdhikArona ghRtaM ityata Aha-- etatsAmarthyAditi / madhye vibhASAdhikArapAThasAmarthyAdevetaH prAcInAnAM nityasamAsatvaM gamyata ityarthaH / yadyapItaH prAcInAnAM vikalpe pramANAbhAvAdeva nityatvaM siddham / tathApi tasyaiva liGgena dRDhIkaraNamiti bodhyam / nanvevaM sati 'susupA' ityapi nityasamAsaH syAt / tatazca pUrva bhUtaH iti laukikavigrahavAkyamanupapannaM syAt / 'supA' iti viSaye vispaSTaM paTuH vispaSTapaTuriti vigrahapradarzanaparam ' AkaDArAt' iti sUtrasthabhASyamapi virudhyetetyata Aha-supsupeti tu na nityasamAsa iti / kuta ityata Aha-avyayamityAdIti / 'AkaDArAt' ityeva siddhe 'prAkkaDArAt' iti prAggrahaNaM samAsasaJjJAyAH avyayIbhAvAdisaJjJAsamAvezArtham / anyathA ekAdhikArAt paryAyaH syAditi 'AkaDArAt' iti sUtre bhASye sthitam / tatra 'avyayaM vibhakti' ityAdyavyayIbhAvAdividhiSu 'supsupA' iti samAsamanUdya nAvyayIbhAvAdisaJjJA vidheyAH / 'upapadamatiG' 'kartRkaraNe kRtA bahulam' 'AkhyAtamAkhyAtena kriyAsAtatye' ityAdau subantasya subantena samAsasya uddezyasyAprasiddheH / atasteSu samAsavidhAnasyAvazyakatvAt arthAdhikArAnurodhAt sarvatra samAsa ityanuvRttaM vidheyasamarpaka mityA stheyam / tatra 'suppA' ityeva siddhe 'avyayaM vibhakti' ityAdyavyayIbhAvAdividhiSu samAsasaJjJAvidhAnaM vyartha sat tataH prAcInavidheH vaikalpikatvaM jJApayati / na cAvyayIbhAvAdividhiSu samAsavidhyabhAve avyayAdInAM samAsazAstre prathamAnirdiSTatvAbhAvena upasarjanatvAbhAvAt pUrvanipAtaniyamo na syAt / tadarthamavyayIbhAvAdividhiSu samAsavidhAnaM caritArthamiti vAcyam, 'prathamAnirdiTam' iti sUtre samAsa ityasya samAsatvavyApyAvyayIbhAvAdividhAyake zAstre ityarthAbhyupagamena avyayAdInAm upasajanatvasiddhervaktuM zakyatvAt / tasmAdavyayIbhAvAdividhiSu samAsavidhAnaM 'supsupA' iti samAsasya vaikalpikatvaM jJApayatIti sthitam / 'AkaDArAt' iti sUtre 'supsupA' iti samAsaviSaye vispaSTaM paTuH vispaSTapaTuH iti vigrahapradarzanapara bhASyaM ceha liGgamityalaM bahunA / evaM ca 'ivena samAsaH' ityAdi vaikalpikamiti siddham / yadyapi nityasamAsAdhikAre 'kugati' ityatrApi iveneti vArtikaM paThitam / tathApi 'supsupA' ityatra paThitameva tatrApi smAryata iti kaiyaTaH 1 For Private and Personal Use Only 461 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 462 siddhAntakaumudI [avyayIbhAva 'bahiraJcavaH paJcamyA / 2 / 1 / 12 // apaviSNu saMsAra:-apa vissnnoH| pariviSNupari viSNoH / bahirvanam-bahirvanAt / prAgvanam-prAgvanAt / (667) AGma ryAdA'bhividhyAH / / 1 / 13 / / etayorAG paJcamyantena vA samasyate so'vyayI. bhAvaH / Amukti saMsAra:-A muktaH / AbAlaM haribhaktiH-A baalebhyH| (668) lakSaNenAbhipratI Abhimukhya 2 / 1 / 14 // AbhimukhyadyotakAvabhipratI cihnavA. cinA saha prAgvat / abhyagni zalabhAH patanti, agnimabhi / pratyagni, agni prati (666) anuyatsamayA 21 // 15 // yaM padArtha samayA dyotyate tena lakSaNabhUtenAnuH samasyate so'vyayIbhAvaH / anuvanamazanirgataH / vanasya samIpaM gata appribhiH| samasyante so'vyayImAva iti zeSaH / apaviSNviti / atra apha ityavyayaM varjane / viSNu varjayitvA sNsrnnmityrthH| apaviSNoriti / laukikavina. havAkyam , samAsasya vaiklpiktvenaasvpdvigrhniymaabhaavaat| 'apaparI varjane' iti apetyavyayasya karmapravacanIyatvAt tadyoge 'paJcamyapAparibhiH' iti pnycmii| tadantena apetyasyAvyayIbhAvasamAsaH, subluk / apetyavyayasya prathamAnirdiSTatvAt puurvnipaatH| samAsAt subutpattiH / 'avyayAdApsupaH' iti luk / evaM yathAyatha. magre'pi jJeyam / : pariviSNviti / atrApi privrjne| paJcamyAdi pUrvavat / bahirvanam bahirvanAditi / asmAdeva jJApakAt bahiyoge paJcamI / itarat pUrvavat / adnttvaadmbhaavH| prAgvanam prAgvanAditi / aJcUttarapadayoge paJcamI / AmaryAdAbhividhyoH / etayoriti / maryAdAbhiviSyoH vidyamAnAdityarthaH / maryAdAyAmudAharati- prAmuktIti / muktaH prAgityarthaH / abhividhaavudaahrti-aabaalmiti| bAlAnArabhya ityarthaH / 'AGmaryAdAvacane' ityubhayatrApi karmapravacanIyatvAt 'paJcamyapAiparibhiH' iti paJca. mii| lakSaNenAbhi / lakSaNenetyetadvayAcaSTe-cihnavAcineti / prAgvaditi / samasyete so'vyayIbhAva ityarthaH / abhyagni zalabhAH patantIti / zalabhAH kSudrajantuvizeSAH sthUla. makSikAH / agnimabhIti / vigraho'yam / 'abhirabhAge' iti 'lakSaNettham' iti cAbhipratyoH karmapravacanIyatvam , agnijJApyaM tadabhimukhaM ca zalabhapatanamityarthaH / / anurytsmyaa-lkssnnenetynuvrtte| yaditi samayAyoge 'abhitaH paritaH' iti dvitIyAntam / sAmAnye napuMsakam / tadAha-yaM padArthamiti anuvanamiti / vanazabdaHatra vanasamIpadeze lAkSaNikaH / vanasamIpasya lakSaNatvaM vastusadeva nimittam / tadAha-vanasya samIpaM gata ityartha iti / vastuto lakSaNIbhUtasya vanasya samIpaM gata iti yAvat / 'avya. yaM vibhakti' ityAdinA siddha vibhASArthamidaM suutrm| tatazca vanasyAnu iti laukikavigrahavAkyamudAhAryam / nAtra karmapravacanIyasaMjJA zaGkayA, vastusata evAtra lakSaNa For Private and Personal Use Only Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17 ] bAlamanoramAsahitA / ityarthaH / (670) yasya cAyAmaH 2|1|16|| yasya dairghyamanunA dyotyate tena lakSaNabhUtenAnuH samasyate / anugaGgaM vArANasI / gaGgAyA anu / gaGgAdairghyasadRzadedhyapalakSitetyarthaH / ( 671) tiSThadguprabhRtIni ca 2 / 1 / 17 // etAni nipAtyate / tiSThanti gAvo yasmin kAle sa tiSThadgu dohanakAlaH / AyatIgavam / iha zatrAdezaH puMvadbhAvavirahaH samAsAntazca nipAtyate / khaleyavam / ityaadi| (672) pAre madhye SaSThayA vA | 2|1|18|| pAramadhyazabdau SaSThayantena saha vA sama 413 tvasya nimittatvAzrayaNAt / lakSaNatvasya jJAtasya nimittatve tu vanamanu ityeva vAkyamudAhAryam / yasya cAyAmaH / lakSaNenetyanuvartate / anurityanuvartya Avartya tRtIyayA vipariNamyate / tatra eka lakSaNenetyatra sambadhyate / dvitIyaM tu anunetyetat 'yasya cAyAmaH' ityanantaraM sambadhyate / dhotyata iti zeSaH / ayAmo dairghyam / tadAha-yasya dairghyamiti / yaddairghya sadRzaM dairghyamityarthaH / samasyate iti / so'vyayIbhAva ityapi boyam / anugaGgamiti samAsaH / laukikavigrahaM darzayati- gaGgAyA zranviti / ihApi lakSaNatvaM vastusadeva nimittam, na tvanudyotyam / ato na karmapravacanIyatvam / dyotyatvenAnvaye tu gaGgAmanviti yuktam / anugaGgamityatra gaGgAzabdena gaGgAdairghyasadRzaM daiye lakSyate / tadevAnudyotyam / tadAha - gaGgAderthyeti / I tiSThadguprabhRtIni ca / etAnIti / zabdarUpANItyarthaH / tiSThanti gAva iti / phlitaarthkthnm| tiSThantyo gAvo yasmin kAle sa tiSThadgu ityeva vaktavyam, 'supsupA' ityanuvRtta: / dohanakAla iti / tadA gavAM zayanopavezanayorabhAvAditi bhAvaH / zrAyatI. vamiti / Ayatyo gAvo yasmin kAle iti vigrahaH / iheti / udAharaNadvaye ityarthaH / zatrAdeza iti / tiSThantyo gAva iti Ayatyo gAva iti ca prathamAsamAnAdhikaraNatvAt 'laTazatRzAnacau' ityaprAptau tannipAtanamiti bhAvaH / puMvadbhAveti / tiSThantIzabdasyeva AyatIzabdasyApi 'striyAH puMvat' iti puMvattvasya prAptau tadabhAvo nipAtyate iti bhAvaH / samAsAntaiveti / AyatIgozabdasya Tac samAsAnto nipAtyate, tatpuruSa eva gozabdasya Tajvidheriti bhAvaH / samAsAntazceti cakArAt avyayIbhAvazca nipAtyate iti jJeyam / tathA ca tiSThadgozabdasya napuMsakahrasvatvam / avyayatvAt supo luk / AyatIgavazabdAttu 'nAvyayIbhAvAt' ityambhAva ityAdi phalati / ityAdIti / khaleyavaM khalebusam iti saptamyA aluk ityAdi grAhyam / 1 pAre madhye SaSThyA vA / pAre madhye iti na saptamyantayorgrahaNam / kiMtu pAramadhyazaudayorevetyAha-- pAramadhyazabdAviti / samasyete iti / avyayIbhAvasaMjJau cetyapi bodhya 1 For Private and Personal Use Only Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 464 siddhAntakaumudI syaite / edantatvaM cAnayonipAtyate / pakSe SaSThItatpuruSaH / pAregaGgAdAnaya- gaGgApArAt / madhyegaGgAt gaGgAmadhyAt / mahAvibhASayA vAkyamapi / gaGgAyAH pArAt / gaGgAyA madhyAt / (675) saGkhyA vaMzyena 2|1|16|| vaMzo dvidhA, vidyayA janmam / nanu pAramadhyazabdayorakArAntayoH grahaNe kathamekAranirdeza ityata Aha-padantatva ceti / nanu 'vibhASA' ityadhikArAdeva siddhe vAgrahaNaM kimarthamityata Aha-pakSe SaSThItatpuruSa iti / vAgrahaNAbhAve'yamavyayIbhAvasamAsaH vizeSavihitatvAt SaSThIsamAsa~ bAta / tadabAdhArthaM vAgrahaNamiti bhAvaH / pAregaGgAdAnayeti / gaGgAyAH pAgat iti vigrahe avyayIbhAvasamAse sati subluki pArazabdasya pUrvanipAte nipAtanAdetve napuMsahasvatve pAregaGgazabdAt samAsAt punaH paJcamyutpattiH / 'avyayAdAp' iti na luk, madantatayA 'nAvyayIbhAvAt' iti niSedhAt / apaJcamyA iti paryudAsAdambhA vazva neti bhAvaH / gaGgApArAditi / SaSThIsamAsapakSe jJeyam / madhyegaGgAditi / pAregaGgAditivadrUpam / gaGgAmadhyAditi / SaSThIsamAse jJeyam / pAre madhye iti saptamyante SaSTyA samasyete iti vyAkhyAne tu gaGgAyAH pAre madhye iti vigrahe samAse sati 'tatpuruSe kRti bahulam' iti bahulagrahaNAt saptamyoraluki napuMsakahasvatve samAsAt punarutpanAyAH saptamyAH ambhAve pAremadhyaM pAregaGgam iti siddheH ekAranirdezo vyarthaH syAt / ato yatra saptamyartho na sambhavati tadarthamekAranipAtanamiti bhASye spaSTam / etatsUcanAyaiva paJcamyantodAharaNamiti bodhyam / nanu yadi vAgrahaNamiha pakSe SaSThIsamAsaprAptyarthameva syAt, tarhi gaGgAyAH pArAt gaGgAyA madhyAditi vAkyaM na syAdityata Aha - mahAvibhASayeti / vibhASetyadhikRtA mahAvibhASA / sarveSu samAsavidhiSu prAyeNa tasyAnuvRtteH mahattvaM bodhyam / nanu avyayIbhAvasamAsasya SaSThIsamAsApavAdatve'pi tasya mahAvibhASayA vaikalpikatvAt tadabhAvapakSe utsargataH SaSThItatpuruSaH pravartata eva / tasyApi SaSThIsamAsasya vibhASAdhikArasthatvena vaikalpikatvAt tadabhAvapakSe vAkya. mapi sidhyatyeva / tasmAdiha sUtre vAgrahaNaM vyarthameveti cet, ucyate, 'yatra utsargAarat mahAvibhASayA vikalpitau tatrApavAdena mukte punarutsargo na pravartate' iti jJApanArthamiha vAgrahaNam / tena pUrvaM kAyasyetyatra ekadezisamAsena mukta SaSThIsamAso na bhavati / dakSasyApatyaM dAkSirityatra ata ijA mukte 'tasyApatyam' ityaN na bhavati / kiM tu vAkyameveti bhASye spaSTam / saGkhyA vaMzyena / vaMzo dvidheti / vaMzaH santatiH / 'santatirgotrajananakulAnyabhijanAnvayau / vaMzo'nvavAya: santAnaH' ityamaraH / vidyayA janmaneti / tatra janmanA vaMzaH putrAdiparampareti prasiddhameva vidyayA tu vaMzaH guruparamparA, 'yasmAjurmAnAcinoti sa AcAryaH / tasmai na duhyet kadAcana / sa hi vidyAtastaM janayati / For Private and Personal Use Only [ avyayIbhAva Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17 ] sam 1"] baalmnormaashitaa| 465 nA ca / tatra bhavo vNshyH| tadvAcinA saha sakhyA vA smsyte| dvau munI vaMzyau dvimuni / vyAkaraNasya trimuni / vidyAtadvatAmabhedavivakSAyAM trimuni vyAkaraNam / ekaviMzatibhAradvAjam / (674) nadIbhizca 2 // 1 // 20 // nadIbhiHsaha saGkhyA prAgvat / 'samAhAre cAyamibhyate' (vA 1246) / saptagAm / dviyamunam / (675) anyapadArthe ca jJAyAm 2 // 1 // 21 // anyapadArthe vidyamAnaM subantaM nadIbhiH saha nityaM samasyate saMjJAyAm / vibhASAdhikAre'pi vAkyena saMjJAnavagamA tacchRSThaM jnm| zarIrameva mAtApitarau janayataH' ityAdyApastambasmaraNAt / tatra bhavo vaMzya iti / digAditvAt yat / vA samasyate iti / so'vyayIbhAva ityapi bodhyam / dvau munI vaMzyAviti / vigraho'yam / munizabdo vidyAvazyavAcIti sUcanAya vaMzyAvi. tyuktam / dvimuni vyaakrnnsyeti| dvau ca to munI ceti vigrahe 'vizeSaNaM vizeSyeNa bahulam' iti karmadhAraya bAdhitvA avyayIbhAvaH / avyayatvAt subluk / vyAkaraNa. vidyAyAH pravartako dvau munI paanninikaatyaaynaavityrthH| trimunIti / trayo munayaH pANinikAtyAyanapataJjalaya iti vigrhH| nanvevaM trimuni vyAkaraNamiti sAmAnA. dhikaraNyAnupapattirityata Aha-vidyAtadvatAmiti / yadyapi bahuvrIhiNApyetat siddham / tathApi vibhaktyantareSu rUpabheda ityAhuH / atha janmanA vaMzyamudAharati-ekaviMzatibhAradvAjamiti / ekaviMzatiH bharadvAjA iti karmadhArayaM bAdhitvA avyayIbhAvaH / tatra vigrahavAkye bharadvAjazabdAt bidAditvAdaJ / 'yozca' iti luk / samAse tu 'upakAdibhyo'nyatarasyAmadvandve' iti lugabhAvaH / 'tRtIyAsaptamyorbahulam' iti sUtre 'ekaviMzatibhAradvAjam iti prayogadarzanena upakAdiSu bhAradvAjazabdasya paatthaanumaanaat| ___ nadIbhizca / praagvditi| nadIbhiH saGkhyA samasyate so'vyayIbhAva ityarthaH / samA. hAre ceti / vArtikam / cakAra evAtheM, bhASye cakAravihInasyaiva pAThAt / saptagAmiti / satAnAM gaGgAnAM samAhAra iti vigrahe 'taddhitArthottarapadasamAhAre ca' iti dvigusamAsa bAdhitvA avyayIbhAvasamAsaH / dviyamunamiti / dvayoryamunayoH samAhAra iti vigrahaH / anna nadIzabdena nadIzabdavizeSasya nadIvAcakAnAM ca grahaNam iti saGkhyAsaMjJAsUtre bhASye spaSTam / tena paJjanadaM saplagodAvaramityAdi sidhyati / anyapadArthe ca / saGkhye. ti nivRttam / nadIbhirityanuvartate / tadAha - subantaM nadobhiriti / samasyata iti / so. 'vyayIbhAva ityapi bodhyam / saMjJAnavagamAditi / samyak jJAyate iti saMjJA / 'Ata. zvopasarga' iti karmaNyaG / unmattA gaGgA yasminniti vAkyena dezavizeSasyAnavagamA. diha nityasamAsa ityrthH| tatazca nAsti laukikavigrahaH, asvapadavigraho veti phlti| vastutastu vibhASAdhikArAdayamapi samAso vaikalpika eva / ata eva 'dvitIyatRtIyaH For Private and Personal Use Only Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 466 siddhAntakaumudI [ avyayIbhAva diha nityasamAsaH / unmattagaGgaM nAma dezaH / lohitagaGgam / ( 676) samAlAntAH 5|4|68 // ityadhikRtya / ( 677 ) avyayIbhAve zaratprabhRtibhyaH / 5|4|107 || zaradAdibhyaSTacsyAtsamAsAnto 'vyayIbhAve | zaradaH samIpamupazaradam / prativipAzam / zarad / vipAz / anas / manas / upAnah / div / himavat / anaDuh / dizU / dRz / viz / cetas / catur | tyad / tad / yad / kiyata iti sUtre anyatarasyAGgrahaNena utsargApavAdayormahAvibhASAviSayatvAt apavAdAbhAve utsargasyApravRttiriti jJApite'rthaM unmattagaGgamityudAhRtam / 'avyayIbhAvena muke bahuvrIhirna' iti coktaM bhASye / asya samAsasya nityatve tu tadasaGgatiH spaSTeMva, kadApyavyayIbhAvamuktyasambhavAt / 1 smaasaantaaH| ityadhikRtyeti / ApAdaparisamApteriti bhAvaH / atra samAsapadam alaukikavigrahavAkyaparameva / ata eva bahukumArIka ityatra hrasvo na / 'gostriyoH " iti sUtre 'antaH' iti sUtre ca bhASye spaSTametat / evaM cAlaukikavigrahavAkye samAsasaMjJA samakAlameva samAsAntA iti siddhAntaH / antazabdazcaramAvayavavAcI / ata eva upazaradamityAdau 'nAvyayIbhAvAt' ityam / tatra racastadanavayavatve TajantasyAcyayIbhAvasamAsatvAbhAvAdam na syAt / tathA ca Tacastadanavayavatve 'avyayAnAM bhamAtre TilopaH' iti prasajyeta / Tacastadavayavatve tu tadantasyaivAvyayIbhAvasamAsatayA avyayatvAdupazarad ityasyAvyayatvAbhAvAnna TilopaH / samAsAntapratyayAzcAlaukikavigrahavAkye supaH parastAdeva bhavanti / ata eva 'pratyayasthAt' iti sUtrabhASye 'bahucarmikA' ityudAhRtaM saGgacchate / vistarastu zabdenduzekhare jJeyaH / avyayIbhAve / 'rAjAharU sakhibhyaSTaca' ityataH Tajityanuvartate / tadAha - zaradAdibhya iti / avyayIbhAve uttarapadaM yat zaradAdiprakRtikaM subantaM tadantAt Tac syAt / sa ca alaukikavigrahavAkyAntAvayava ityarthaH / upazaradamiti / 'avyayaM vibhakti' ityAdinA samIpArthakasya upetyavyayasya zarada iti SaSThyantenAvyayIbhAvaH / Tac / TacaH samAsAvayavatvena tadantasyAvyayIbhAvasamAsatvAt 'nAvyayIbhAvAt' ityam / upazarad ityasya avyayIbhAvasamAsatvAbhAvAt anavyayatvAt 'avyayAnAM bhamAtre TilopaH ' iti na bhavati / vipATzabdo nadIvizeSe vartate / 'vipAzA tu vipAT striyAm ityamaraH / 'lakSaNenAbhipratI' iti avyayIbhAvasamAsaH / zaradAdigaNaM paThatizaradityAdinA / atra jhayantAnAM 'jhayaH' iti vikalpe prApte nityArthaH pAThaH / 'jarAyA jarazca' iti zaradAdigaNasUtram / jarAzabdasya jarasAdezazcAsmin gaNe For Private and Personal Use Only Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 17 ] baalmnormaashitaa| 467 'jarAyA jaras ca (ga 147) / upajarasam / 'prtiprsmnubhyo'kssnnH|(g 148) 'yasyeti ca? (sU 311) / pratyakSam / akSNaH param iti vigrahe samAsAntavidhAnasAmarthyAMdavyayIbhAvaH / 'parokSe liTa' ( sa 2151) iti nipAtanAtparasyaukArAdezaH / parokSam / 'parokSA kriyA' ityAdi tu arshaadyci| samakSam / anvakSam / (67) anazca 5 / 4 / 10 // annantAdavyayIbhAvAcsyAt / (676) nasta. vAcya ityarthaH / upjrsmiti| jarAyAH smiipmityrthH| sAmIpye upetyavyayasya jarAyA iti SaSTyantenAvyayIbhAvasamAse kRte Taca , subluk , upetyasya pUrvanipAtaH / Tavo vibhaktitvAbhAvAt tasmin pare'prApte jarasiH anena jaras / TajantAdyathAyathaM supaH ambhAva iti bhAvaH / 'pratiparasam' ityapi gaNasUtram / etebhyaH parasyAkSizabdasya iha gaNe pATha ityarthaH / yasyeti ceti / TacastaddhitatvAttasmin pare ikArasya lopa iti bhaavH| . pratyakSamiti / akSiNI pratIti vigrahaH / akSNorabhimukhamityarthaH / 'lkssnnetthm| iti karmapravacanIyatvAt dvitiiyaa| 'lakSaNenAbhipratI' ityavyayIbhAvaH / Taca , subluk 'yasyeti ca' iti ikaarlopH| pratyakSazabdAt yathAyathaM subutpattiH, ambhAva iti bhAvaH / paramiti / vyvhitmityrthH| aviSaya iti yAvat / akSNaH paramiti vigrahe avyayIbhAva itynvyH| nanu parazabdasyAnavyayatvAt kathamihAvyayIbhAva ityata Aha-samAsAntavidhAnasAmarthyAditi / pratiparasamiti parazabdAt parasyAkSizabdasya Tajartha zaradAdigaNe pATho'vagataH / 'avyayIbhAve zaratprabhRtibhyaH' ityavyayIbhAve TavihitaH / tatsAmarthyAdanavyayasyApi parazabdasyAvyayIbhAva ityrthH| parokSamiti / akSNaH paramiti vigrahe paramityasya akSi ityanenAvyayIbhAvasamAsaH / Taca , subluk / parazabdasya okAro'ntAdezaH pararUpam / parokSAdyathAyathaM sup ambhAva iti bhAvaH / arzaprAdyacIti / parokSamasyAstItyarthaM parokSazabdAt dharmapradhAnAt 'arshaadibhyo'c| iti matvarthIye acpratyaye kRte 'yasyeti ca ityakAralope TApi ca kRte, parokSA kriyA ityAdi jnyeymityrthH| atra gaNasUtre paragrahaNaM prakSiptamiti yuktam , 'parokSe liTa! iti sUtrasthabhASyakaiyaTayoratra samAsAntasyApi nipAtanenaiva sAdhitatvAt / samakSamiti / akSaNoogyamityarthaH / yathArthe'vyayIbhAvaH / Taca , ikAralopa iti bhAvaH / anvakSamiti / akSaNoH pazcAdityarthaH / pazcAdatheM avyayIbhAvaH / zeSaM samakSavat / anazca / 'avyayIbhAve' ityanuvRttaM paJcamyA viprinnmyte| ana iti tadvizeSaNam / tadantavidhiH / tadAha-annantAditi / nastaddhite / na iti SaSTyantam / tena masyetyadhikRtaM vizeSyate, tadantavidhiH / Teriti sUtramanuvartate / 'allopo'naH' ityasmA bA0 32 For Private and Personal Use Only Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 41 siddhAntakaumudI [avyayIbhAva ddhite 6 / 4 / 14 // nAntasya bhasya TerlopaH syAttaddhite / uparAjam / adhyAtmam / (60) napuMsakAdanyatarasyAm paa4|106|| annantaM yatklo tadantAdavyayIbhAvATTajvA syAt / upacamam-upacarma / (61) nadIpaurNamAsyAgrahA. yaNIbhyaH 5 / 4 / 110 // vA TacasyAt / upndm-upndi| upapaurNamAsam-upapaurNamAsi / upaagrhaaynnm-upaanhaaynni| (62) bhayaH 54111 // jhayantAdavyayIbhAvATTajvA syAt / upasamidham-upasamit (683) girezca senaka. sya paa4|112|| giyantAdavyayIbhAvATa jvA syAt / senakAhaNaM pUjArtham / llopa iti ca / tadAha-nAntasyeti / uparAjamiti / rAjJaH smiipmityrthH| sAmIpye upetyasyAvyayIbhAvaH / 'anazca' iti Taca , subluk , TilopaH uparAjazabdAdyathAyathaM sup , ambhAvaH / TajantasyaivAvyayIbhAvasamAsatvAdRci pare avyayAnAM bhamAne Tilo. pApravRtteH 'nastaddhite' ityArambhaH / adhyAtmamiti / AtmanItyarthaH / vibhaktayarthe avya. yIbhAvaH / zeSaM pUrvavat / napuMsakAdanyatarasyAm / ana ityanuvRttaM napuMsakasya vishessnnm| tadantavidhiH anantAt klIbAditi labdham / tenAvyayIbhAve ityanuvRttaM paJcamyA vipariNataM vizeSyate, tadantavidhiH / tadAha-annantAditi / upacarmam upacarmeti / carmaNaH smiipmityrthH| sAmIpye upetyavyayasyAvyayIbhAvaH / Taci TilopaH ambhAvaH / TajamAve upacameti ruupm| nadIpaurNamAsI / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-vA ttjiti| anyatarasyAmiti Tajiti cAnuvartata iti bhAvaH / nadI paurNamAsI AgrahAyaNI etadantAdavyayIbhAvasamAsAhajvA syAditi yAvat / atra nadIsajJakasya na grahaNam , paurNamAsyAgrahAyaNIgrahaNA. liGgAt / upanadamiti / nadyAH samIpamityarthaH / sAmIpye upetyasyAvyayIbhAvasamAsaH / Tac 'yasyeti ca' itIkAralopaH / upanadazabdAt sup ambhAva iti bhAvaH / upanadIti / TajabhAve rUpam / napuMsakahasvaH / 'avyayAdApsupaH' iti luk / umapaurNamAsamiti / pau. NamAsyAH samIpamityarthaH / Taci upanadamitivadrUpam / upapaurNamAsIti / TajabhAve rU. pam / evam upAgrahAyaNam upAgrahAyaNIti jJeyam / agre hAyanamasyAH AgrahAyaNI mArgazIrSapaurNamAsI, ata UrdhvaM makarAyanapravRttyA udgynprvRtteH| udagayanAdireva hi saMvatsarasyAdiH, 'ayane dve gatirudagdakSiNArkasya vatsaraH / / iti prasiddhaH / jhayaH / jhayA avyayIbhAve ityanuvRttaM paJcamyA vipariNataM vizeSyate / tdntvidhiH| anya. tarasyAmiti Tajiti cAnuvartate / tadAha-jhayantAditi / girezca senakasya / senako naamaacaaryH| pUjArthamiti / anyatarasyAMgrahaNAnuvRttyava vikalpasiddheriti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 468 upagiram-upagiri // ityavyayIbhAvasamAsaprakaraNam // atha tatpuruSasamAsaprakaraNam // 18 // (684) tatpuruSaH 221 // 22 // adhikAro'yam / praarbhuvriiheH| (65) dviguzca 2023 // dvigurapi tatpuruSasaMjJaH syAt / idaM sUtraM tyaktuM zakyam / 'saGkhyApUrvo dviguzca' iti paThitvA cakArabalena saMjJAdvayasamAvezasya suvacatvAt / samAsAntaH prayojanam / paJcarAjam / (686) dvitIyA zritAtItapatitaga upagiramiti / gireH smiipmityrthH| raci yasyeti ca iti ikAralopaH) ambhAvaH / iha senakagrahaNAt 'nadIpaurNamAsI' ityatra 'jhayaH' ityatra cAnyatarasyAMgrahaNaM nAnuvartata iti kecit / iti zrImadvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAkhyAyAm avyyiibhaavsmaasprkrnnm|| atha tatpuruSasamAsanirUpaNam / ttpurussH| prAgiti // 'zeSo bahuvrIhiH' ityataH prAgi. tyarthaH / dviguzca / dvigurapIti / 'taddhitArthottarapadasamAhAre ca' iti vakSyamANasamAsasya 'saGkhyApUrvo dviguH iti dvigusaMjJA vidhaasyte| sa dvigusamAso'pi tatpuruSasaMjJaka iti yAvat / etatsUtrAbhAve ekasaMjJAdhikArAt dvigusaMjJayA tatpuruSasaMjJA bAdhyeteti bhaavH| idamiti / 'dviguzca' ityetadityarthaH / tahi dvigusaMjJayA tatpuruSasaMjJA bAdhyetetyata AhasaGkhyeti / 'saGkhyApUrvo dviguH' iti dvigusaMjJAvidhAyaka sUtram / tatra cakAraH ptthniiyH| tatazca saGkhyApUrvasamAsaH dvigusaMjJakastatpuruSasaMjJakazca syAditi labhyate / evaMca cakA. reNa laghunA tatpuruSasaMjJAsamuccayalAbhAt 'dviguzca' iti gurubhUtaM sUtraM na kartavyamityarthaH / nanu mAstu dvigostatpuruSatvamityata Aha-samAsAntaH prayojanamiti / tadudAhRtya darzayati-paJcarAjamiti / paJcAnAM rAjJAM samAhAra iti vigrahe 'taddhitArtha' iti dviguH / tasya tatpuruSatvAt 'rAjAhassakhibhyaSTac' iti Taca / 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvam / 'akArAntottarapado dviguH striyAm' iti tu na bhavati, samAsAntasya TacaH samudAyAvayavatvena uttarapadAvayavatvAbhAvAt / naca 'saGkhyApUrvo dviguzca' iti pAThe dvigutatpuruSasaMjJayoH paryAyeNa pravRttiH syAt / ataH 'samuccayArtha dviguzca' iti pRthaksUna. mastviti vAcyam , saGkhyApUrva iti dviguriti ca yogau vibhajya pUrveNa saGkhyApUrvasya For Private and Personal Use Only Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 500 siddhAntakaumudI tAtyastaprAptApannaiH 2 |1| 24 // dvitIyAntaM vitAdiprakRtikaiH subantaiH saha vA - samasyate sa tatpuruSaH / kRSNaM zritaH kRSNazritaH / duHkhamatIto duHkhAtItaH ityAdi / 'gamyAdInAmupasaGkhyAnam' ( vA 1247 ) grAmaM gamI prAmagamI annaM bubhukSuH annabubhukSuH / ( 687 ) svayaM tena 2 / 1 / 25 // dvitIyA' - ( sU0 686 ) iti na [ tatpuruSasamAsa tatpuruSasaMjJA vidhiH, dvigurityanena dvigusajJAvidhirityAzrayaNe sati cakAramantareNApi paryAyeNa pravRttisiddhayA cakArasya samuccayArthatvopapatteH / dvitIyA / dvitIyAntamiti / pratyayagrahaNaparibhASAlabhyastadantavidhiH / nanu supetyanuvRttaM bahuvacanAntatayA vipariNataM pratyayagrahaNaparibhASayA subantaparam / pratyayagrahaNaparibhASayA ca pratyayagrahaNe prakRtipratyayasamudAyagrahaNaM labhyate / tathAca subantairityasya, suptatprakRtisamudAyairityarthaH paryavasyati / zritAdizabdAstu ktapratyayAntA eva na tu subantAH teSAM subvaTitasamudAyAtmakatvAbhAvAdityata Aha- zritAdiprakR. tikaiH subantairiti / zritAdizabdAH zritAdiprakRtikeSu lAkSaNikA iti bhAva: / 'gatikArakopapadAnAM kRdbhiH saha samAsavacanaM prAksubutpatteH' ityasya tu nAyaM viSayaH, 'kartRkaraNe kRtA' 'sAdhanaM kRtA' itivat kArakavizeSAnupAdAnAditi prADhamanoramAyA~ sthitam / naca zritAdInAM samarthavizeSaNatvAttadantavidhau zritAntAdizabdaprakRtikairityarthalAbhAt kRSNaM paramazrita ityatrApi samAsaH syAditi vAcyam samAsapratya vidhau tadantavidhipratiSedhAt / kRSNaM zrita iti / zrayatergativizeSArthakatvAt 'gatyakarmaka' iti kartari kaH / 'na loka' iti kRdyogaSaSThIniSedhAt karmaNi dvitIyA / samAsavidhau dvitIyeti prathamAnirdiSTatvAt kRSNazabdasya pUrvanipAtaH / duHkhAtIta iti / duHkhamatIta iti vigrahaH / 'iN gatau' / atipUrvAt kartatiktaH / ityAdIti / garte patito gartapatitaH / 'patla gatau' kartari ktaH tanipatidaridrAtibhyaH sano veTkatvena 'yasya vibhASA' iti iNniSedhaprAptAvapi ata eta nipAtanAdiT / grAmaM gataH grAmagataH grAmamatyastaH atikrAntaH grAmAtyastaH grAmaM prAptaH grAmaprAptaH / saMzayamApannaH saMzayApannaH / 1 For Private and Personal Use Only 9 gamyAdInAmiti / gamyAdiprakRtikaiH subantarapi dvitIyAntaM samasyate sa tatpuruSa iti yAvat / grAmaM gamIti / 'gameriniH' iti auNAdika inipratyayaH, sa ca 'bhavi Syati gamyAdayaH' iti vacanAt bhaviSyati kAle bhavati / 'akenoH' iti kRdyogaSaSThIniSedhAt karmaNi dvitIyA / grAmaM gamiSyannityarthaH / zrannaM bubhukSuriti / bhujeH san / 'sanAzaMsabhikSa u:' 'na loka' iti kRdyogaSaSThIniSedhAt karmaNi dvitIyA / bubhukSuzabdo gamyAdau paThita iti bhAvaH / svayaM tena / ktapratyayAnta prakRtikasubantena svaya 1 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 501 - sambadhyate, ayogyatvAt / svayakRtasyApatyaM svaaykRtiH| (688) khaTvA kSepe. 2 / 1 / 26 // khaTvAprakRtikaM dvitIyAntaM ktAntaprakRti kena subantena samasyate nindA yAm / khaTvArUDho jAlmaH / nityasamAso'yam / nahi vAkyena nindA'vagamyate / (68) sAmi 21 // 27 // sAmikRtam / (640) kAlAH shaa|| 'kena' ityeva / anatyantasaMyogArtha vacanam / mAsapramitaH pratipaccandraH / mAsaM paricchettumA. mityavyayaM samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / ayogyatvAditi / svayamityavyayasya Atmanetyarthakasya kartRzaktipradhAnatayA tRtI. yAyA evocitatvAditi bhaavH| svayamityavyayasya samAse asamAse'pi ko bhedaH / asamAse'pi 'avyayAdApsupaH' iti lukaH pravRtterityata Aha- svayaM kRtasyApatyaM svAyaMkRtiriti / svayaMkRtasyApatyamityarthe 'mata iJ' iti svayaMkRtazabdAt SaSThyantAdimi taddhitAntaprAtipadikAvayavatvAt subluki 'yasyetica' ityakAralope AdivRddhau svA. yaMkRtizabdaH / samAsAbhAve tu kRtazabdasyaiva SaSThyantatvAttata iji RkArasyAdi. vRddhau raparatve svayaMkArtiH ityeva syAditi bhAvaH / vastutastu asAmAdiha na taddhitaH / svayaMkRtazabdasya samAsasvaraH prayojanam / khaTa vA kSepe / ktenetyanuvartate / pratyayagrahaNAttadantavidhiH / kSepo nindaa| dvitIyeti supeti cAnuvartate / tadubhayamapi pratyayagrahaNaparibhASayA tadantaparaM sat prakRtipratyayasamudAyaparam / khaTvAzabdasya ca subghaTitasamudAyAtmakatvAsambhavAt atra khaTvAzabdaH ktapratyayAntazabdazca tatprakRtike lAkSaNika ityAha--khaTa vaaprkRtikmiti| khaTvA rUDho jAlma iti / 'jAlmo'samIkSyakArI' ityamaraH / khaTvA mam ArUDha sa ityalo. kikavigrahaH / laukikavigrahastu nAstItyAha-nityasamAso'yamiti / tat kuta ityata mAha-na hi vAkyena nindA'vagamyata iti / vRttyarthabodhakaM vAkyaM laukikvigrhH| tatra khaTvAmArUDha iti vAkyaM hi gRhasthAzramiNi nindA na gamayati / khaTvArUDha iti samAsastu rUDhyA nindA gamayati / tathAca bhASyam 'adhItya snAtvA gurvanujJAtena khaTvA AroDhavyA / yastAvadanyathA karoti, sa khaTvArUDho'yaM jAlma ityucyate' iti / atra jAlma ityanena uvRtte ayaM zabdo rUDhaH, avayavArthe tu nAbhiniveSTavyam iti sUcitam / sAmi / sAmityavyayamadhaM vartate / tat ktAntaprakRtikasubantena sama. syata ityarthaH / sAbhikRtamiti / samAsAbhAve tu taddhitavRttau sAmikAtiriti syAditi bhAvaH / kAlAH / ktenetyeveti / ktenetyanuvartate evetyrthH| kAlavAciprakRtikadvitIyAntAH ktapratyayAntaprakRtikasubantena vA samasyanta ityarthaH / nanu 'atyantasaMyoge ca' ityuttarasUtreNaiva siddha kimarthamidamityata Aha-anatyanteti / mAsapramita iti / For Private and Personal Use Only Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 502 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa rbdhvaanityrthH| ( 691 ) atyantasaMyoge ca 2 / 1 / 26 // 'kAlA' ityeva / akkAntArtha vacanam / mUhUrta sukham muhUrtasukham / (642) tRtIyA tatkRtArthana guNavacanena 2 // 1 // 30 // 'tatkRta' iti luptatRtIyAkam / tRtIyAntaM tRtIyAntArthakRtaguNavacanenArthazabdena ca saha prAgvat / zaGkhalayA khaNDaH zaGkulAkhaNDaH / dhAnye. mAsaM pramita iti vigrahaH / prapUrvakAt mAdhAtoH 'AdikarmaNi ktaH kartari ca' iti katariktaH / tadAha-mAsaM pricchettumiti| iha pratipacandreNa mAsasya nAtyantasaMyoga iti bhAvaH / atyantasaMyoge c| kAlA ityeveti / tena atyantasaMyoge kAlavAcino dvitIyAntAH subantena saha vA samasyanta iti labhyata ityarthaH / nanu 'kAlAH' iti pUrvasUtreNaiva siddhe kimarthamidamityata Aha-aktAntArthamiti / atra kteneti nivRtta. miti bhaavH| muhUrta sukhamiti / atyantasaMyoge dvitIyA / muhUrtavyApi sukhamityarthaH / tRtIyA taskRta / tatkRtetyasyAvyavahitamapyartheneti parityajya guNavacanenetyatrAnvayaM vaktumAha-tatkRteti luptatRtIyAkamiti / tatra tRtIyetyanena tRtIyAntaM vivakSitam / tatkRteti luptatRtIyAkaM bhinnaM padam / tacchabdena tRtIyAntaparAmazinA tadarthoM lakSyate / tatkRtetyetacca guNadvArA guNavacane'nveti / tatazca tRtIyAntaM tRtIyAntArtha. kRto yo guNaH tadvAcinA samasyate, arthazabdena ca tRtIyAntaM samasyata iti vAkyadvayaM sampadyata iti bhASye sthitam / tdaah-tRtiiyaantmityaadinaa| guNetyasya tatkRtatvasApekSatve'pi sautraH samAsaH / idaM sUtraM kRtazabdArthadvAraka evaM sAmadhye pravartate / na tu sAkSAtparasparAnvaye iti bhASye spaSTam / naca ghRtena pAvamityatrAtiprasaGgaH zaGkayA, guNeneti siddhe vacanagrahaNAt guNopasarjanadravyavAcizabdo gRhyata iti vyAkhyAnAt / zaGkalayA khaNDaH zaGkalAkhaNDa iti / devadatta iti zeSaH / zaGkalAkhaNDo devadattaH ityeva bhASye udAhRtam / 'khaDi bhedane' bhAve ghaJ / khaNDanaM khaNDaH / matvarthIyaH arzaAdhac / zaGkulayeti karaNe tRtiiyaa| zaGkhalAkRtakhaNDanakriyAvAnityarthaH / yattu 'AkaDArAt' iti sUtrabhASye 'samAsakRdantataddhitAntAvyayasarvanAmajAtisaGkhyAsaMjJAzabdabhinnamarthavacchabdasvarUpaM guNavacanasaMjJaM bhavati' ityuktam / tadetat prakRte na pravartate / guNamuktavatA guNavacaneneti bhASyeNa yaugikatvAvagamAt / ato'tra guNazabdena dharmamAtraM vivakSitam / evaJca khaNDazabdasya kriyAvacanatve'pi na kSatiH / tattvabodhinyAM tu 'voto guNavacanAt' ityatra 'sattve nivizate'paiti' ityAdilakSaNalakSito guNo'tra gRhyata ityuktam / tadavyAkhyAvasare kriyAyA guNatvaM nAstItyapyuktam / iha tu khaNDa. zabdasya kriyAvAcino'pi guNavacanatvamAsthitam / tattu prakRtasUtrasthabhASyaviruddha tvAt pUrvottaraviruddhatvAccopekSyam / arthazabdena samAsamudAharati -dhAnyeneti / artha For Private and Personal Use Only Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / nArtho dhAnyArthaH / 'tatkRta' iti kim / akSNA kANa: / ( 663) pUrvasahazasamAnArthakalaha nipuNa mizralakSNaiH 2|1|31|| tRtIyAntametaiH prAbhavat / mAsapUrvaH / mAtRsadRzaH / pitRsamaH / UnArthe, mASonaM karSApaNam / mASavikalam / vAkkalahaH / AcAranipuNaH / guDamizraH / AcArazlakSNaH / mizraprahaNe sopasargasyApi grahaNam / 'mizraM cAnupasargamasandhI' ( sU 3888 ) / ityatrAnupasargaprahaNAt / 503 - 1 zabdo dhanaparaH / hetau tRtIyA / dhAnyahetukaM dhanamityarthaH / atra dhanasya dhAnyahetukatve'pi tatkaraNakatvAbhAvAdaprAptau pRthaguktiH / dhAnyeneti prakRtyAditvAttatIyA / dhAnyAbhinnaM dhanamityartha iti kecit / nanu zaGkulayA khaNDaH ityatra 'kartRkaraNe kRtA bahulam' ityeva siddhe tatkRteti vyarthamiti pRcchati tatkRta iti kimiti / guNavacanena cet tatkRtenaiveti niyamArthaM tatkRtagrahaNamityabhipretya pratyudAharati-bhadagA kANa iti / na hyakSNA kANatvaM, kRtaM kintu rogAdineti bhAvaH / guNavacaneneti kim / gobhicapAvAn / gosambandhikSIrAdibhojanena devadattasya vapAvattvamityasti tatkRtatvam / kintu na guNavacano'sau | 1 pUrvasadRza / etairiti / pUrva, sadRza, sama, UnArtha, kalaha, nipuNa, mizra, zlakSNa etairityarthaH / mAsapUrva iti / mAsena pUrva iti vigrahaH / mAsAt prAgutpanna ityarthaH / yadyavyavadhitvasambandhe 'anyArAditarateM' iti dikzabdayoge paJcamI prAptA, dizi dRSTaH zabdo dikzabda ityabhyupagamAt / tathApyata eva jJApakAt tRtIyA / hetau tRtIyetyanye / mAtRsadRza iti / mAtrA sadRza iti vigrahaH / pitRsama iti / pitrA sama iti vigrahaH / 'tulyArthaira tulopamAbhyAm' iti tRtIyA / 'tulyAyeM:' iti SaSThayAM SaSThIsamAsenaiva siddhamityAhuH / UnArtheti / udAharaNasUcanamidam / mASonamiti / mASAkhyaparimANavizeSeNa UnaM parimANamityarthaH / ata eva jJApakAdavadhitve tRtIyA, hetau vA / arthagrahaNaM ca Unenaiva sambadhyate, na tu pUrvAdibhirapi, samasadRzayoH pRthagupAdAnAt / arthagrahaNasya prayojanamAha - mASavikalamiti / mASeNa vikalamiti vigrahaH / hInamityarthaH / pUrvavat tRtIyA / vAkkalaha iti / vAcA kalaha iti vigrahaH / zrAcAranipuNa iti / AcAreNa nipuNa iti vigrahaH / AcArahetukanaipuNyavAnityarthaH / guDamizra iti / guDena mizra iti vigrahaH / zrAcArazlakSNa iti / AcAreNa zlakSNa iti vigrahaH / AcArahetukakuzalatvavAnityarthaH / nanu guDasaMmizrA ityatra kathaM samAsaH ? subantavizeSaNatve'pi samAsapratyayavidhau tadantavidhipratiSedhAt / tatrAha - mizragrahaNe sopasargasyApi grahaNamiti / kuta ityata Aha - mizraM ceti / asandhau mizratyuttarapadamupasargahInaM tRtIyAntAt paramantodAttamiti tadarthaH / atrAnupasargagrahaNAditaratra mizragrahaNe sopasarga For Private and Personal Use Only Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 504 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa 1 guDasammizrA dhAnAH 'avarasyopasakhyAnam' ( vA 1256 ) mAsenAvarI mAsAvaraH / (664) kartRkaraNe kRtA bahulam 2|1|32|| kartari karaNe ca tRtIyA kRdantena bahulaM prAgvat / hariNA trAto haritrAtaH / nakhairbhinno nakhabhinnaH / 'kRdgrahaNe gatikAraka pUrvasyApi grahaNam' ( pa 29 ) nakhanirbhinnaH / kartRkaraNe iti kim / bhikSAbhiruSitaH / tAveSA tRtIyA / bahulagrahaNaM sarvopAdhivyabhicArArtham / tena 'dAtreNa lUnavAn' ityAdau na / kRtA kim / kASThaiH pacatitarAm / ( 665) kRtyairadhikArthavacane 2|1|33 // stutinindAphalakamarthavAdavacanamadhikAthavacanam / tatra kartari karaNe ca tRtIyA kRtyaiH saha prAbhavat / vAtaccheyaM tRNam / kAkapeyA nadI / (666) annena vyaJjanam 2 | 2|34|| saMskArakadravyavAcakaM tRtIyAntamanena prAgvat / dadhnA odano dadhyodanaH / ihAntarbhUtopa sekakriyAdvArA sAmarthyam / grahaNaM vijJAyata ityarthaH / mAsenAvara iti / mAsena pUrva ityarthaH / nyUna ityatheM UnAthakatvAdeva siddham / 1 kartRkaraNe / kartA ca karaNaM ceti samAhAradvandvAt saptamI / tRtIyetyanuvartate / pratyayagrahaNaparibhASayA tadantagrahaNam / kRtetyapi tathaiva / tadAha - kartari karaNe ceti / prAgdaditi / samasyate sa tatpuruSa ityathaH / iha kRdgrahaNena ktapratyaya eva gRhyate, bahulagrahaNAditi bhASyam / ataH kAntamevodAharati- hariNA trAta iti / pAlita ityarthaH / nanu kRdantasya samarthavizeSaNatve'pi samAsapratyaya vidhau tadantavidhipratiSedhAnnakhanibhinna ityatra na syAdityata Aha- kRdgrahaNe iti / paribhASeyam ' gatiranantaraH' iti sUtre bhASye sthitA / pacatitarAmiti / atizayena pacatItyarthaH / 'atizAyane' 'tiGazca ' ityanuvRttau 'dvivacanavibhajya' iti tarap / 'kimettiGavyayaghAdAmbadravyaprakarSe' ityAm / atra taddhitAntena samAsanivRttyarthaM kRdgrahaNamiti bhAvaH / kRtyairadhikArthavacane / zrarthavAdavacanamiti / avidhAyako ktirityarthaH / vAtacchedyaM tRNamiti / vAtena chedyamiti vigrahaH / chettuM yogyamityarthaH / 'RhalorNyat' iti kRtyapratyayaH / komalatvena stutiH, durbalatvena nindA vA / kAkapeyeti / 'aco yat' iti yat 'Idyati' iti IttvaM guNaH / atra pUrNAmbhastvena stutiH, alpAmbhastvena nindA vA / annena vyaJjanam / vyaJjanazabda vyAcaSTe - saMskAreti / saMskriyate guNavizeSavattayA kriyate aneneti saMskAraH, upasekAdisAdhanaM dadhyAdi, tadvAcakamityarthaH / zraneneti / annam odanaH / tadvAcakazabdenetyarthaH / 'bhissA strI bhaktamandho'nnam' iti kozaH / dadhnA zrodano dadhyodana iti / nanviha daneti karaNatvasya upasiktapadApekSatvAt asAmarthyAt kathamiha samAsa ityata Aha- antarbhUteti / upasekakriyAM vinA dadhnaH annasaMskArakatvAnupapatyA danA / For Private and Personal Use Only Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 505 - - (667) bhakSyeNa mizrIkaraNam 2 // 1 // 35 // guDena dhAnAH guDadhAnAH / mizraNa. kriyAdvArA sAmarthyam / (880) caturthItadarthArthavalihitasukharakSitaiH 2 / 1 / 36 // caturthyantArthAya yattadvAcinA arthAdibhizca caturthyantaM vA prAgvat / tadarthena prakR. tivikRtibhAva eva gRhyate / balirakSitaprahaNAjjJApakAt / yUpAya dAru yUpadAru / neha / randhanAya sthAlI / azvaghAsAdayastu SaSThIsamAsAH / 'arthena nityasamAso vizeSya ityasya dadhikaraNakopaseke vRtte sAmarthya miti bhAvaH / taduktaM bhASye-'yuktArthasampratyayAca saamrthym| iti / bhakSyeNa mizrIkaraNam / mizrIkriyate khAdyaM dravyamaneneti mizrIkaraNaM guDAdi / tadvAcakaM tRtIyAntaM bhakSyavAcakena samasyata ityrthH| kaThina. dravyaM khAdyam / pRthukAdi bhakSya vivakSitam / guDena dhAnA guDadhAnA iti / 'dhAnA bhRSTayave striyaH' ityamaraH / guDena mizrA dhAnA ityarthaH / nanu guDakaraNatvasya mizrapadA. pekSatvAnna sAmarthyamityata Aha-mizraNeti / guDenetyasya guDakaraNakamizraNe vRtte sA. 'marthyamiti bhaavH| ___caturthI / pratyayagrahaNaparibhASayA caturthItyanena caturthyantaM gRhyate / tadartha, artha, bali, hita, sukha, rakSita eSAM dvandvaH / caturthyantam etaiH SaDbhiH samasyate, sa tatpuruSa iti phalitam / tadarthetyatra tacchabdena caturthyantArtho vivakSitaH / tasmai caturthyantArthAya idaM tadartham / 'arthena nityasamAsaH' iti vakSyamANaH samAsaH / caturthyantavAcyaprayojanakaM yat tat tadarthamiti paryavasyati / tdaah-cturthyaarthaayetyaadinaa| tadartheneti / tadarthena samAsa iti yaduktaM tatprakRtivikRtibhAva eva bhavati, na tvanyatretyarthaH / kuta ityata Aha-balirakSiteti / yadi tAdarthyamAtre ayaM samAsaH syAt , prakRtivikRti. bhAva eveti nocyeta, tarhi balirakSitagrahaNaM vyartha syAt / bhUtebhyo baliH, gobhyo rakSitaM tuNamityatrApi bale tArthatayA, rakSitatRNasya gavArthatayA ca tadathetyeva samAsasindveriti bhaavH| yUpAyeti / atra caturthyantavAcyayUpArtha dAru / ato dAruzabdena yUpAyetyasya samAsaH, yUpasya dAruvikRtitvAcca, takSAdinA aSTAzrIkRtavRkSasyaiva yUpazabdArthatvAt / atha prakRtivikRtibhAvagrahaNasya prayojanamAha-neheti / randhanAyeti / paakaayetyrthH| 'radha hiNsaayaam|| iha pAko vivkssitH| bhAve lyuTa , anAdezaH / 'radhijabhoraci' iti num / sthAlyAzcatuthyantavAcyapAkArthatve'pi prakRtivikRtibhAvavirahAnna samAsaH / nanu azvebhyo ghAsaH azvaghAsaH, dharmAya niyamaH dharmaniyayaH ityAdau kathaM tadarthena samAsaH, prakRtivikRtibhAvavirahAdityata Aha-azvaghAsAda. yastu SaSThIsamAsA iti / nacaivaM randhanAya sthAlItyatrApi SaSThIsamAsaH syAdeveti prakR. tivikRtibhAvaniyamo vyartha iti vAcyam , zAbdabodhe sambandhatvatAdarthyatvakRtavailakSaNyena uktaniyamasAphalyAt / evaJca randhanasya sthAlIti sambandhatvena bhAne SaSThI. For Private and Personal Use Only Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 506 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa liGgatA ceti vaktavyam' ( vA 1273 - 1274) / dvijAyAyaM dvijArthaH sUpaH / dvijArthA yavAgUH / dvijArthaM payaH / bhUtabaliH / gohitam / gosukham / gorakSitam / ( 666) paJcamI bhayena 2 / 1 / 37 // corAdbhayaM corabhayam / bhayabhItabhItibhIbhiriti vAcyam' ( vA 1275) vRkamItaH ( 700 ) apetApoDhamukta patitA patrastaisamAsa iSTa eva / tAdarthyatvena bhAne caturthIsamAsavAraNAya tu prakRtivikRtibhAvaniyamAzrayaNamityastAM tAvat / tadevaM tadarthetyazaH prapaJcitaH / I 1 athedAnImarthazabdena caturthyantasya samAse vizeSamAha- artheneti / arthazabdena caturthyantasya nityasamAsa iti vaktavyam / anyathA vibhASAdhikArAdvikalpaH syAt / vizeSyasya pradhAnasya yalliGga talliGgamityapi vaktavyam / anyathA arthazabdasya nityaM puMliGgatvAt 'paravalliGgam' iti sarvatra puMlliGgataiva syAdityarthaH / arthazabdo'tra vastuparaH / 'artho'bhidheyaraivastu prayojana nivRttiSu' ityamaraH / iha upakArakaM vastu vivakSitamityabhipretyodAharati-dvijAyAyaM dvijArtha: sUpa iti / tatra dvijAyAyamityasvapadavigrahaH / tatra arthazabdasthAne ayamiti zabdaH, nityasamAsatvenAsvapadavigrahaucityAt / dvijAyeti tAdarthya caturthI / tadantasya arthazabdena samAsaH vizeSyasUpazabdasya pulliGgatvAt samAsasya puMlliGgatA ca / dvijasya upakArakaH sUpa ityarthaH / dvijArthA yavAgUriti / dvijAyeyamiti vigrahaH / arthazabdasya nityapuMliGgatve'pi 'paravalliGgam' iti puMliGga bAdhitvA anena vizeSyaliGgAnusAreNa strIliGgatA / dvijArthaM paya iti / dvijAyedamiti vigrahaH / atra vizeSyaliGgAnusArAnnapuMsakatvam / bhASye tu catuthyaiva tAdarthyAyoktatvAt 'uktArthAnAmaprayogaH' iti nyAyena arthazabdena vigrahAprasaktenityasamAsatvaM nyAyasiddhameva / guroridaM gurvarthamityAdAviva liGgamapi lokata eva siddhamiti vArtikamidaM pratyAkhyAtam / bhUtabaliriti / bhUtebhyo baliriti vigrahaH / tAdarthyacaturthyantasya balizabdena samAsaH / gohitamiti / gobhyo hitamiti vigrahaH / gavAmanukUlamityarthaH / 'hitayoge ca' iti zeSaSaSThayapavAdacaturthI / tadantasya hitazabdena samAsaH / gorakSitamiti / tRNAdikamiti zeSaH / gobhyo rakSitamiti vigrahaH / tAdarthyaM caturthyantasya rakSitazabdena samAsaH / 1 I paJcamI bhayena / paJcamyantaM bhayazabdena subantena samasyata ityarthaH / corAdbhayaM corabhayamiti / 'bhInnArthAnAM bhayahetuH' ityapAdAnatvAt paJcamI / bhayabhItabhItibhIbhiriti / sUtre bhayazabdasyaiva grahaNAt bhItAderaprApte samAse vacanam / vRkabhata iti / vRkabhItiH vRkabhIrityapyudAhAryam / atra bhASye apara AhetyuktvA 'bhayanirgatajugupsubhiriti vaktavyam' ityuktvA vRkabhayaM, grAmanirgataH, adharmajugupsuH ityudAhRtam / coratrastaH, bhogoparata ityAdau 'suppA' iti vA mayUravyaMsakAditvAdvA samAsaH / apetA roDha / For Private and Personal Use Only Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / ratpazaH 2 / 1 / 38 // etaiH sahAlpaM paJcamyantaM samasyate sa tatpuruSaH / sukhApetaH / kalpanApoDhaH / cakramuktaH / svargapatitaH / taraGgApatrastaH / alpazaH kim / prAsAdAtpatitaH / ( 701 ) stokAntikadUrArthakRcchrANi kena 2 / 2|36|| stokAnmuktaH / alpAnmuktaH / antikAdAgataH / abhyAzAdAgataH / dUrAdAgataH / viprakRSTAdAgataH / kRcchrAdAgataH! 'paJcamyAH stokAdibhyaH' ( sU 959) ityluk| (702 ) SaSThI za28 // rAjJaH puruSo rAjapuruSaH / ( 703) yAjakAdibhizca 2|2||| ebhiH SaSThadyantaM smsyte| 'tRjakAbhyAM kartari ' ( sU 709) ityasya pratiprasavo'yam / brAhmaNayAjakaH / devapUjakaH / 'guNAttareNa taralopazceti vaktavyam' (vA 3841) tarabantaM yadguNavAci tena saha samAsastaralopazca / 'na nirdhAraNe' ( sU 704 ) iti pUra 507 alpazaH iti svArthe zas, ata eva nipAtanAt / tadAha - alpaM paJcamyantamiti / 'bahulpArthAt' iti zastu na bhavati, bahvalpArthAnmaGgalavacanam' iti vakSyamANatvAt / stokAntika / stoka, antika, dUra etadarthakAni, kRcchra etAni paJcamyantAni ktapratyayAntena samasyanta ityarthaH / arthagrahaNaM stokAntikaddUreSu sambadhyate / alpAnmukta iti / stokaparyAyasyodAharaNam / abhyAzAdAgata iti / AntikaparyAyasyodAharaNam / viprakR STAdAgata iti / dUrazabdaparyAya udAhAryaH / ' karaNe ca stoka' iti paJcamI / dUrAdAgata ityatra tu 'dUrAntikArthebhyaH' iti paJcamI / atra 'supo dhAtu' iti lukamAzaGkayAha - paJcamyAH stokAdibhya ityalugiti / SaSThI / SaSThayantaM subantena samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / rAjapuruSa iti / rAjan as puruSa s ityalaukika vigrahavAkye samAse sati subluki antarvartinoM vibhakti pratyayalakSaNenAzritya nalopaH / na ca lukA luptatvAnna pratyayalakSaNamiti vAcyam, padatvasya subdhaTitasamudAyadharmatvena tasya aGgakAryatvAbhAvAditi bhAvaH / yAjakAdibhizca / nanu ' SaSThI' iti pUrvasUtreNaiva siddhe kimarthamidamityata Aha-tRjakAbhyAmiti / brAhmaNayAjaka iti / brAhmaNasya yAjaka iti vigrahaH / yajaterNyantAt kartari Nvul akAdezaH / 'kartRkarmaNoH kRti' iti karmaNi SaSTI / devapUjaka iti / devAnAM pUjaka iti vigrahaH / pUjakazabdo yAjakAdiriti bhAvaH / bhUbhatati tRjantasyodAhAryam, bhartRzaudaya yAjakAditvAt / guNAttareNeti / vArtikamidaM 'sarva guNa' iti sUtre bhASye sthitam / guNavAcakAt vihito yastaram tadantena SaSTho vA samasyate, tarapo lopaicesyarthaH / phalitamAha - tarabantaM yaditi / nanu ' SaSThI' iti sUtreNaiva siddhe kimarthamidamityata Aha-na nirdhAraNa iti / 'sarva guNa' iti sUtre bhASye tu 'pUraNaguNa ityasyApavAda 1 For Private and Personal Use Only Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 508 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa NaguNa'-(sU 705) iti ca niSedhasya pratiprasavo'yam / sarveSAM zvetataraH svshvetH| sarveSAM mahattaraH sarvamahAn / 'kRdyogA ca SaSThI samasyata iti vAcyam' (vA 1315) idhmasya pravrazcanaH idhmapravazvanaH / (704) na nirdhAraNa 2 / 2 / 10 // nirdhAraNe yA SaSThI sA na samasyate / nRNAM dvijaH zreSThaH / 'pratipadavidhAnA SaSThI na samasyata iti vAcyam' ( vA 1320) / sarpiSo jJAnam / (705) pUraNagu. NasuhitArthasavyayatavyasamAnAdhikaraNena 2 / 21 // pUraNAdyathaiH sadAdibhizca SaSThI na samasyate / pUraNe, satAM SaSThaH / guNe, kAkasya kArNyam / brAhma ityevoktam / sarvazabdAnuvRttaH sarvazabda, evedaM vAtikamityabhipratyodAharati-sarveSAM zvetataraH sarvazveta iti / bakAnAM guNa iti zeSaH / dravyAntaravRttizvetarUpApekSayA sarveSAM bakAnAM zvetaguNo'yamadhika ityrthH| dvivacanavibhajyA iti vibhaktavyopapade trp| ana sarveSAmiti SaSTyantasya zvetatarazabdena samAse tarapo lope sarvazveta iti rUpam / sarvamahAniti / Izvara iti zeSaH / pUrvavattarap / sarveSAM mahattaraH iti vigrahaH / itarasa. mbandhimahattvApekSayA Izvarasya mhttvmdhikmityrthH| kRyogeti / kRtA yogo yasyA iti vigrahaH / 'kartRkarmaNoH kRti' iti vihiteti bhASyam / idhmapravrazcana iti / kuThAra iti shessH| pravRzcayate'neneti pravazvanaH / karaNe lyuT / idhmAnAM pravacana iti vina. haH / karmaNi SaSThI / 'pratipadavidhAnA' iti vakSyamANaniSedhasyApavAdo'yam / ___ na nirdhAraNe / nRNAM dvijaH zreSTha iti / atra nRNAmiti SaSTayantasya dvijazabdena samAlo na bhavati / puruSANAmuttamaH puruSottama ityatra tu zeSaSaSTayeva, na tu nirdhaarnnsssstthii| yato nirdhAraNam yacca nirdhAryate, yazca nirdhAraNahetuH, etastritayasannidhAna eva tasyAH pravRtte. riti kaiyaTaH / guNena niSedhastvanitya iti tarapsUtre kaiyaTaH / kecittu 'uttamaH puruSa. stvanyaH prmaatmetyudaahRtH|' iti gItAvAkyAt karmadhAraya eva / uttamazabdasya vizeSaNatve'pi rAjadantAditvAt paranipAta ityAhuH / prtipdvidhaaneti| padaM padaM pratIti vIpsAyAmavyayIbhAvaH / pratipadaM vidhAnaM yasyAH sA pratipadavidhAnA / SaSTI zeSe' iti zeSalakSaNAM SaSThI varjayitvA sarvA SaSThI pratipadavidhAneti bhASyam / sarpi. So jJAnamiti / atra 'jJo'vidarthasya karaNe' iti vihitaSaSThayAH samAso na bhavati / 'na nirdhAraNe' iti pratyAkhyeyameveti bhASye spssttmitylm| . pUraNaguNa / pUraNaguNasuhitAni arthA yeSAM te pUraNaguNasuhitArthAH, te ca sacca avyayaM ca tavyAca samAnAdhikaraNaM ceti samAhAradvandvAt tRtiiyaa| tadAha-pUraNAdyarthai riti / / pUraNe iti / udAharaNaM vakSyata iti zeSaH / satAM SaSTha iti / SaNNAM pUraNa ityarthe 'tasya pUraNe DaT 'SaTkatikatipayacaturAM thuk' / naca kumbhapUraNamityatrApi sa niSedhaH syA For Private and Personal Use Only Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 506 Nasya zuklAH / yadA prakaraNAdinA dantA iti vizeSyaM jJAtaM tadedamudAhara* Nam / anityo'yaM guNena nissedhH| 'tadaziSyaM saMjJApramANatvAt' (sU 1295) ityAdinirdezAt / tena arthagauravam / buddhimAndyam ityAdi siddham / suhi. tArthAstRptyarthAH / phalAno suhitaH / tRtIyAsamAsastu syaadev| svare vishessH| diti vAcyam , 'so'ci lope cet pAdapUraNam' iti nirdezena pUraNArthakapratyayasyaiva grahaNAt / 'unchaSaSThAGkitasaikatAni' ityatra tu umchAtmakaH SaSTha iti vyAkhyeyam / guNe iti / udAharaNaM vakSyata ityarthaH / pradhAnatvena vA upasarjanatvena vA guNavAcI guNazabdaH, vyAkhyAnAt / tadAha-kAkasya kArNyam , brAhmaNasya zuklA iti / kRSNazabdAta 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH' iti bhAve Syan / zuklazabdAttu 'guNavacanebhyo matupo lu' iti luk / nanu dantA iti zeSapUraNena brAhmaNasya dantAH zuklA ityaya brAhmaNazabdasya dantazabdenaivAnvayAt zuklazabdenAnvayAbhAvAdasAmarthyAt kathamiha samAsapravRttirityata Aha-yadA prakaraNAdineti / prakaraNAdarthAvatyarthaH / dantAH saMyuktAH zubhAvahAH, na tu, viralA ityAdidantavarNane prakRte yadA brAhmaNasya zuklA ityucyate, tadA prakaraNAt dantA iti vishessyopsthitiH| yadA vA sarvavaNeSu dantavanabhUSaNeSu prakRteSu brAhmamasya zuklA ityucyate, tadA arthAt dantA iti vizeSyopasthitiH, tatra sAmayasattvAt samAse prApte niSedha ityarthaH / atra 'AkaDArAt' iti sUtroktaguNavaca. nasamjJAkAnAM 'tRtIyA tatkRta' iti sUtre prapaJcitAnAM guNAnAM na grahaNam , atra guNa. vacanazabdAbhAvAt / kintu 'voto guNavacanAt' iti sUtrabhASye prapaJcitAnAM 'satve nivizate'paiti' ityAdilakSaNalakSitaguNAnAmeva grahaNamiti bodhyam / etena 'AkaDArAt' iti sUtrabhASye taddhitAntasya guNavacanatvaparyudAsAt kathaM kAAdizabdAnAM guNavAcitvamiti nirastam / atha arthagauravamityAdau SaSThIsamAsaM sAdhayitumAha-anityo'pamiti / samjJApramANatvAditi / sajJAyAH pramANatvaM samjJApramANatvaM tasmAditi vigrahaH / atra pramANatvasya guNatvAt tena SaSThIsamAsaniSedhAtsamAsanirdezo'nupapannaH syAt / ato guNena samAsaniSedhaH anitya iti vijJAyata ityarthaH / ityAdIti / AdinA gunnkaatymityaadisnggrhH| ___ vastutastu anityo guNena niSedha ityayamoM bhASye nasyate / na ca kRSNai. katvamityAdau samAsAnupapattiriti vAcyam , 'paGktiviMzatiH iti sUtre viMzatyA. dizabdA bhAvavacanA bhavantItyuktvA gavAM viMzatirgavAM sahasramityarthe goviMzatirgo* sahasramityAdiprayogAt / arthagauravamityAdau tu arthagataM gauravamiti madhyamapadalopisamAso bodhya iti zabdenduzekhare prapaJcitam / suhitapadaM vyAcaSTe-muhitArthAH tRptyA iti / napuMsake bhAve ktaH iti bhAvaH / phalAnAM suhita iti / For Private and Personal Use Only Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 510 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI sat, dvijasya kurvan kurvANo vA / kiMkara ityarthaH / avyayam, brAhmaNasya kRtvA / pUrvotara sAhacaryAtkRdavyayameva gRhyate / tena tadupari ityAdi siddhamiti rakSitaH / tathyaH, brAhmaNasya kartavyam / tavyatA tu bhavatyeva, svakartavyam / svare bhedaH / samAnAdhikaraNena, takSakasya sarpasya / vizeSaNasamAsa stviha bahulagrahaNAnna / 'gordhenoH "*" karaNatvasyAvivakSAyAM sambandhavivakSAyAM SaSThI / arthagrahaNAt phalAnAM tRptirityAdAvapi na samAsaH / phalasuhitamiti kathaM samAsa ityata Aha- tRtIyAsamAsastu syAdeveti / karaNatvavivakSAyAM tRtIyA / 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti samAsa iti bhAvaH / tarhi suhitayoge SaSThIsamAsaniSedho vyartha ityata Ahasvare vizeSa iti / tRtIyAsamAse 'tRtIyA karmaNi' iti pUrvapapadaprakRtisvaraH / SaSThIsamAse tu samAsasyetyantodAttatvamiti phalabheda iti bhAvaH / sadati / sadyoge SaSThIsamAsaniSedha udAhiyata ityarthaH / ' tau sat' iti zatRzAnacoH saditi saJjJA vakSyate / nanu dvijasya kurvanniti na karmaNi SaSThI, 'na loka' iti niSedhAt / nApi dvijasya ghaTaM kurvanniti ghaTAdyapekSayA zeSaSaSThI, tarhi sApekSatvenAsAmarthyAt kurvannityanena samAsApravRtterityata Aha- kiGkara ityarthaM iti / dvijaM paricara - nityartha iti yAvat / kRJdhAturiti paricaraNe vartata iti phalitam / zravyayamiti / udAharaNaM vakSyata iti zeSaH / pUrvottareti / sattavyAbhyAM kRdbhyAmityarthaH / ' anekamanyapadArthe' iti sUtrabhASye sarvapazcAditi prayogazceha liGgam / tavya iti / udAharaNaM cakSyata ityrthH| brAhmaNasya kartavyamiti / ' ahaM kRtyatRcazca' 'tavyattavyAnIyaraH' iti kRtyastavyaH / ' kRtyAnAM kartari vA' iti SaSThI / tavyatA tu bhavatyeveti / SaSThIsamAsa iti zeSaH / takArAnubandharahitasyaiva tavyasya sUtre grahaNAttavyato na grahaNamiti bhAvaH / svakartavyamiti / svasya kartavyamiti vigrahaH / ' kRtyAnAM kartari vA' iti SaSThI / atra tavyatA yogAt samAsaniSedho neti bhAvaH / nanu tavyatpratyayamAzritya brAhmaNakartavyamiti samAsasambhavAt kiM tavyayoge tanniSedhenetyata Aha-svare bheda iti / vavyati kRte kRduttarapadaprakRtisvareNa prakRtisvaraH, tavye tu neti phalabheda iti bhAvaH / I samAnAdhikaraNa iti / samAnAdhikaraNena SaSThayantaM na samasyate ityatrodAharaNaM vakSyata ityarthaH / takSakasya sarpasyeti / atra samAse sati punaH samAsAt SaSThayutpattau takSakasarpasyeti na bhavatItyarthaH / nanu SaSThIsamAsasya niSedhe'pi 'vizeSaNaM vizeSyeNa bahulam' iti karmadhAraya samAso durvAraH / ataH kiM SaSThIsamAsaniSedhenetyata aahvishessnnsmaasstviti| nanu SaSThIsamAsaniSedhasAmarthyAdevAtra karmadhArayo na bhaviSyati / tat kimagatikagatyA bahulagrahaNAzrayaNena / na ca karmadhArayasvara eva yathA syAt na tu SaSThIsamAsasvara ityetadarthaH SaSThIsamAsaniSedha iti vAcyam, ubhayathApi 'samA For Private and Personal Use Only [ tatpuruSasamAsa Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra prakaraNam 18 bAlamanoramAsahitA / ityAdiSu 'poTAyuvati ' ( sU 744 ) ityAdInAM vibhaktyantare caritArthAnA paratvAdvAdhakaH SaSThIsamAsaH prAptaH / so'pyanena vAryate / (706) tena ca pUjAyAm 22|12|| ' matibuddhi' ( sU 3089 ) iti sUtreNa vihito yaH kastadantena SaSThI na samasyate / rAjJAM mato buddhaH pUjito vA / rAjapUjitaH ityAdI tu bhUte kAntena saha tRtIyAntasya samAsaH / ( 707) adhikaraNavAcinA ca www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ] 511 sasya' ityantodAttatvasyAviziSTatvAditi cet, maivam - karmadhAraye hi sati gamanasya zreyasa ityAdau 'jyAvamakanpApavatsu bhAve' iti pUrvapadaprakRtisvaraH / SaSThIsamAse tvantodAttatvaM syAt / tammAbhUdityetadarthaM SaSThIsamAsaniSedha Avazyaka iti samAsaniSedhasya caritArthatvAnna tasya vizeSaNasamAsanivRttisAmarthyamiti bahulagrahaNamAzritam / na caivamapi takSakasarpa iti prathamAntavigrahe karmadhAraye sati takSakasarpasyeti durnivAramiti vAcyam, niSedhasAmarthyAdeva prathamAntakarmadhArayamAzritya takSakasarpasyetyevaM jAtIyakaprayogAbhAbonnayanAt / atha samAnAdhikaraNena niSedhe udAharaNAntaramAha - gonoriti / gordhenorityAdiSu SaSThIsamAsaH prAptaH so'pyanena vAryata ityanvayaH / AdinA yUnaH khalaterityAdisaGgrahaH / nanu SaSThIsamAsa evAtra na prasajyate 'poTA yuvati', 'yuvA khalati' ityAdivizeSavihitakarmadhArayeNAtra parasyApi SaSThIsamAsasya bAdhitatvAdityata Aha- poTAyuvatItyAdInAM vibhaktyantare caritArthAnAM paratvAdubAdhaka iti / poTAyuvati, yuvA khalati ityAdividhayaH gaudhenuH, yuvA khalatirityAdiSu prathamAvibhaktyanteSu sAvakAzAH / SaSThIsamAsastu rAjJaH puruSaH ityAdAvasamAnAdhikaraNe sAvakAzaH / godhenoH, yUnaH khalaterityAdiSu ubhayaM prAptam / tatra poTAyuvati, yuvA khalati, ityAdividhIn bAdhitvA SaSThIsamAsaH prAptaH / so'pyanena samAnAdhikaraNeneti niSedhena vAryaMta ityarthaH / naca niSedhasAmarthyAdeva poTAyuvatItyAdisamAso'pi bAdhyatAmiti vAcyam, SaSThIsamAse godhenorityAdau anyatarasya pUrvanipAtaH / 'poTAyuvati' ityAdisamAse tu goyuvAdizabdasyaiveti phalabhedasya rUpaTatvAt / samAnAdhikaraNena niSedhazcAyaM kAcitka eva, anyasya padasyArtha ityarthaM anyapadArtha iti nirdezAt / tena nIlotpalasya gandha ityAdiH siddhaH / ktena ca pUjAyAm / atra pUjAgrahaNaM 'matibuddhipUjArthebhyazca' iti sUtropalakSaNam / tadAha - matibuddhIti sUtreNeti / rAjJAM mato buddhaH pUjito veti / rAjJA iSyamANaH jJAyamAnaH pUjyamAna iti krameNArtha: / ' matibuddhipUjArthebhyazca' iti vartamAne ktaH / 'kasya ca vartamAne' iti SaSThI / nanvevaM sati rAjapUjitaH rAjamataH rAjabuddha iti kathaM samAsa ityata Aha- rAjapUjita ityAdAviti / zradhikaraNavAcinA ca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe For Private and Personal Use Only Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 512 siddhAntakaumudI 2|2| 13 // kena SaSThI na samasyate / idameSAmAsitaM gataM bhuktaM vA / ( 708 ) karmaNi ca 2|2| 14 || ' ubhayaprAptau karmaNi' ( sU 624 ) iti yA SaSThI sA na samasyate / Azcaryo gavAM doho'gopena / ( 70 ) tujakAbhyAM kartari 22|15|| kartrarthatRjakAbhyAM SaSThyA na samAsaH / apAM sraSTA / vajrasya bhartA / odanasya pAcakaH / katari kim / ikSUNAM bhakSaNamikSubhakSikA / patyartha bhartRzabdasya tu yAjakAditvAtsamAsaH / bhUbhartA / kathaM tarhi ghaTAnAM nirmAtustribhuvana vidhAtuzva [ tatpuruSasamAsa kteneti / idameSAmAsitaM zayitaM gataM bhuktaM veti / 'kto'dhikaraNe ca dhauvyagatipratyavasA nArthebhyaH' ityadhikaraNe ktaH / 'adhikaraNavAcinazca' iti SaSThI / karmaNi ca / kteneti nivRttam / karmaNi yA SaSThI sA na samasyate ityarthe apAM sraSTetyAdAvapi niSedhasiddheH 'tRjakAbhyAM kartari' iti vyarthaM syAt / kiM tu cakAra itiparyAyaH / karmaNIti saptamyekavacanamuccArya yA SaSThI vihitA sA na samasyata ityarthaH / phalitamAha - ubhayetyAdinA AzcaryaM iti / yadyapyatra 'kartRkarmaNoH kRti' ityeva karmaNi SaSThI, na tu 'ubhayaprAptau karmaNi' iti sUtreNa, tasya sUtrasya kamaNyeva SaSThI, na tu kartarIti niyamaparatvAt / tathApi niyamasUtrANAM vidhirUpeNa niSedharUpeNa ca dvedhA pravRtteH svIkArAnna doSaH / zabdAnuzAsanamityatra tu vastutaH AcAryasya kartRtve'pi tasyAnupAdAnAdubhayaprAptAvityasyApravRtternAyaM niSedhaH, 'kRtvo'rthaprayoge' ityataH prayoge ityanuvRttyA kartRkarmaNorubhayoH prayoga eva tasya pravRtteH / yadvA zeSe vibhASA avizeSeNa vibhASetyAzritya ubhayaprAptAvityabhAvapakSe 'kartRkarmaNoH kRti' ityeva SaSThyAH prApternAyaM niSedha ityalam / 1 tRjakAbhyAM kartari / kartarIti tRjakayoreva vizeSaNam, zrutatvAt / natu SaSThyAH / tadAhakartrarthatRjakAbhyAmiti / apAM sraSTA, vajrasya bharteti / 'NvultRcau' iti kartari tRc / 'kartRkarmaNoH, iti karmaNi SaSThI / evamodanasya pAcaka iti paceH kartari Nvul / akAdeza iti vizeSaH I ikSubhakSiketi / 'striyAM ktin' ityadhikAre dhAtvarthenirdeze Nvul / karmaNi SaSThyAH samAsaH / 'karmaNi ca' iti niSedhastu na, kartuH prayoga eva tatpravRtteH / nanu bhuvo bhartA bhUbhartetyatyatrApi niSedhaH syAt / naca bhartRzabdasya yAjakAdau pAThAt bhavatyeva SaSThIsamAsaH / 'yAjakAdibhizva' ityasya pratiprasavArthatvAditi vAcyam, evaM tarhi vajrasya bhartetyatrApi samAsaprasaGgAdityata Aha- patyartheti / yAjakAdau patyarthakasyaiva bhartRzabdasya grahaNaM, vyAkhyAnAt / tatazca vajrasya bhartetyatra 'yAjakAdibhizva' iti samAso neti bhAvaH / kathaM tahIti / trayANAM bhuvanAnAM samAhArastribhuvanaM, 'taddhitArthaM' iti dviguH / 'akArAntottarapado dviguH striyAm' iti tu na bhavati, pAtrAdyantasya netyukteH / tribhucanasya vidhAteti tRcA yoge kathaM karmaNi SaSThyAH samAsa ityAkSepaH / pariharati For Private and Personal Use Only Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / kalahaH' iti / zeSaSaSThayA sramAsa iti kaiyaTaH / ( 710) kartari ca 2|2|16|| kartari SaSThayA akena na samAsaH / bhavataH zayikA / neha tRjanuvartate / tadyoge karturabhihitatvena kartRSaSThayA abhAvAt / ( 711) nityaM krIDAjIvikayoH 2|2|17 // etayorarthayorakena nityaM SaSThI samasyate / uddAlakapuSpabhaJjikA / krIDAvizeSasya saMjJA / ' saMjJAyAm ' ( sU 3286 ) iti bhAve Nvul / jIvikAyA~ dantalekhakaH / tatra krIDAyAM vikalpe jIvikAya 'tRjakAbhyAM kartari ' ( sU 709 ) iti niSedhe prApte vacanam / ( 712) pUrvAparAdharottara mekadezinaikAdhikaraNe 513 zeSaSaSTyeti / pratyAsattyA kArakaSaSThayA evAyaM niSedha iti bahuSviti sUtre kaiyaTa AhetyarthaH / kartari ca / kartarItyetat SaSThItyanuvRtte anveti / tadAha - kartari SaSThyA iti / akeneti / 'tRjakAbhyAM kartari' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / bhavataH zAyiketi / 'striyAM ktin' ityadhikAre dhAtvarthanirdeze NvulU, akAdezaH, TAp / 'kartRkarmaNoH' iti kartari SaSTI / atra akasya kartrarthakatvAbhAvAt 'tRjakAbhyAm' ityasya na ' prAptiH / nanu pUrva sUtre 'tRkAbhyAm' iti samastapadopAdAnAt kathamihAkasyaivAnuvRttiH, na tu tRca ityata Aha-- neheti / tadyoge iti / tRcaH kartari vihitatvena sraSTA kRSNa ityAdau kartuH kRtAbhihitatayA tatra kartari SaSTyA evAprasakkyA tatsamAsaniSedhasya zazazRGgeNa kaNDUyanaM na kartavyamitivadasambhavaparAhatatvAdityarthaH / 1 nityaM kIerjIvikayoH / uddAlakapuSpabhaJjiketi / uddAlakaH zleSmAtakaH tasya puSpAteSAM bhaJjanamityasvapadavigrahaH / saMjJAyAmiti / 'striyAMti' ityadhikAre 'saMjJAyAm' iti bhAve vulityarthaH / atra karmaNi SaSThyAH samAsaH / vastutastu 'striyAM tinU' ityadhikAre 'dhAtvarthanirdeze Nvul' iti bhAve Nvalityeva yuktam / 'saMjJAyAm' iti tu adhikaraNArthamiti dante vakSyate / tathA sati uddAlakapuSpANi bhajyante aari krIDAyAmiti vigrahaH / jIvikAyAmiti / udAharaNaM vakSyata ityarthaH / dantalekhaka iti / dantAnAM lekhanena jIvatItyasvapadavigrahaH / likheH kartari Nvul / akAdezaH / jIvikA samAgamyA | nanu ' SaSThI' iti sUtreNaivAtra SaSThIsamAsasiddheH kimarthamidamityata Aha-tatreti / tatra tasmin udAharaNadvaye krIDAbodhake uddAlakapuSpabhaJji. here vibhASAdhikArAt SaSThIsamAsavikalpe prApte, jIvikA bodha ke tu dantalekhaka ityatra 'tRjakAbhyAm' iti SaSThIsamAsaniSedhe prApte idaM sUtramArabdhamityarthaH / pUrvApara | 'pUrvAparAdharottaram' iti samAhAradvandvAt prathamaikavacanam / ekadezazabdaH avayave rUDhaH / ekadezaH asyAstItyekadezI avayavI, teneti labhyate / adhikaraNaM dravyam / ekamadhikaraNam ekAdhikaraNam / ekatvaviziSTadravye vartamAnena ava bA0 33 For Private and Personal Use Only Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa 2|2|1|| avayavinA saha pUrvAdayaH samasyante, ekatva saGkhyAviziSTazce davayavI / SaSThIsamAsrApavAdaH / pUrvaM kAyasya pUrvakAyaH / aparakAyaH / ekadezinA kim / pUrvaM nAbheH kAyasya / ekAdhikaraNe kim / pUrvazchAtrANAm / sarvo'pyekadezo'hA samasyate / 'saMkhyAvidyAya ' - ( sU 238 ) iti jJApakAt / madhyAhnaH / sAyAhnaH / 1 vivAca subantena pUrvAparAdharottarazabdAH subantAH samasyante sa tatpuruSa ityarthaH / phalitamAha - zravayavinA sahetyAdinA / nanu pUrvazcAsau kAyazceti karmadhArayeNaiva pUrvakAya ityAdi siddham / bhaktyA kAyazabdasya / kAyAvayavavAcitvena sAmAnAdhikaraNyopapatterityata Aha- SaSThIsamAsApavAda iti / pUrva kAyasyeti vigrahe 'SaSThI' iti sUtreNa samAse sati SaSThayantasya samAsavidhau prathamAnirdiSTatvAt pUrvanipAtaH syAt / tannivRttyarthamidaM vacanamityarthaH / pUrvaM kAyasyeti / atra pUrvaM kAyasyeti vigrahavAkyam / ardhamiti gamyam / vizeSyAbhiprAyaM napuMsakatvam / 'tasya paramAtriDitam' iti nirdezAdavayavavRttidikzabdayoge paJcamyabhAvAt SaSThI / pUrvakAya iti / pUrvazabdasya samAsa - vidhau prathamAnirdiSTatvAt pUrvanipAtaH / paravalliGgam' iti puMstvamiti bhAvaH / 'yatra' utsargApavAdo mahAvibhASayA vikalpyete tatrApavAdena mukte punarutsargo na pravartate ' iti 'pAre madhye SaSThayA vA' ityatroktam / tatazca ekadezisamAsobhAve SaSThIsamAso na bhavati / aparavAya iti / aparaM kAyasyeti vigrahaH / adharakAyaH / uttarakAyaH / ekadezinA kimiti / ekadravyavAcinA pUrvAdayaH samasyanta ityevAstvityarthaH / pUrvaM nAbhe: kAyasyeti / atra nAbheriti pUrvazabde'nveti / digyoge paJcamI / nAbhyapekSayA yat pUrvamadhaM tat kAyAvayavabhUtamityarthaH / atra nAbhizabdasya nAbhyapekSayA pUrvAze''nvayaH / atra pUrvasyAMzasya nAbhikhadhireva, na tvavayavI / ato nAbhizabdena pUrva zabdasya samAso na bhavatItyarthaH / pUrvazchAtrANAmiti / atra chAtrazabdaH chAtrasamudAyaparaH / udbhUtAvayavasamudAyApekSaM bahuvacanam / avayavAvayavibhAvasambandhe SaSThI / chAtrasamudAyasya pUrvamardhamityarthaH / atra chAtrasamudAyasya ekatve'pi udbhUtAvayavakatayA bahutvAdekatvasaGkhyA vaiziSTayAbhAvAnna samAsa iti bhAvaH / 1 * nanu aho madhyaM madhyAhnamityatra kathamekadezisamAsaH / madhyazabdasya pUrvAdiSvanantarbhAvAdityata Aha- sarvo'pyekadeza iti / pUrvAdibhinno'pItyarthaH / jJApakAditi / 'tatpuruSasya' iti 'ahassarvakadezasaGkhyA tapuNyAcca' iti ca prakRte, 'maho'ha ete. bhyaH' ityekadezavAcakAt parasya ahan zabdasya ahnAdezo vidhIyate / tatazcAnhaH sAtha iti vigrahe avayavivRttinA, ahanzabdena SaSThyantena avayavavRttisAyazabdasya tatpu. ruSasamAse sati prathamAnirdiSTatvAt sAyazabdasya pUrvanipAte sati ekadezavRttisAyaza bdAt parasya ahanzabdasya ahnAdeze 'rAtrAdvAhAH puMsi' iti puMstve sAyAhna iti For Private and Personal Use Only Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA | 99 kecittu / sarve ekadezaH kAlena samasyate na tvadaiva / jJApakasya sAmAnyApekSatvAt / tena madhyarAtraH, upAratAH pazcimarAtragocarAt ityAdi siddhamityAhuH / ( 713) ardhaM napuMsakam 2|2|2|| samazivAcyardhazabdo nityaM klIve sa prAgvat / > bhavati / tasmAt saptamyekavacane pare 'saGkhyAvisAya' iti sAyazabdapUrvakasya ahnazabdasya annAdezavikalpa uktaH / sAyAhni, sAyAhani sAyAhne ityudAharaNam / tatra ahaH sAya iti vigrahe yadi sAyazabdasya pUrvAdyapraviSTatvAdahanzabdena samAso na syAt / tadA ' SaSThI' iti sUtreNa ahanzabdasya SaSThyantasya sAyazabdena samAse sati SaSThyantasyaiva samAsazAstre prathamA nirdiSTatvAt pUrvanipAte sati sAyazabdAt parasyAhazabdasya ahannAdezavidhAnaM nirviSayaM syAt / ataH 'sarvo'pyekadezo'hnA samasyate ' iti vijJAyate ityarthaH / madhyAhna iti / ahno madhyamiti vigrahe ayaM samAsaH / 'rAjAhassakhibhyaSTac' iti Tac / 'aho'ha etebhyaH' ityahAdezaH / sAyAhna iti / ahnaH sAya iti vigrahaH / madhyAhnavat / nanu 'sarvo'pyekadezaH kAlena samasyate' ityayuktam, 'sayAvisAya' iti sUtre ahanuzabdasyaivopAttatayA taditarakAlavAcinA sarvasyaikadezasya samAsajJApanAnupapatterityata zrAha - jJApakasyeti / ahanuzabdena saha sAyazabdasya ekadezisamArsa siddhavatkRtya sAyazabdAdahnazabdopAdAnAt sarveNApi avayavivRttikAlavAcinA sarvasyaikadezasya samAso jJApyate, jJApakasya sAmAnyApekSatvAt / natvahanzabdena sAyazabdasyaiva pUrvAdyapraviSTatve'pi samAso jJApyata iti bhAvaH / madhyarAtra iti / rAtrermadhyamityarthaH / pazcimarAtreti / rAtreH pazcimamiti vigrahaH / 'ahassarvaikadeza' ityacsamAsAntaH / 1 arthaM napuMsakam / ardhamiti napuMsakaliGga nirdezAdeva napuMsakatve labdhe punarnapuMsakamahaNaM nityanapuMsakaliGgasya grahaNArthamityabhipretyAha- samazivAcyardhazabdo nityaM klIba iti / vartate iti zeSaH / 'vA puMsyardho'rdha same'zake' iti kozAditi bhAvaH / aMza. sAmAnyavAcI ardhazabdaH puMsi vA napuMsake vA bhavati / same tvaMze ardhazabdo napuMsakaliGga evetyarthaH / bhASye tu samapravibhAge napuMsakaliGgo'rdhazabdaH / aMzasAmAnyavAcI tu puMliGga ityuktam / sa prAgvaditi / saH nityanapuMsakaliGgaH ardhazabdaH avayavivAcinA samasyata ityarthaH / ardhazabdasya pUrvAdyanantarbhAvAt pUrveNa na prAptiH / nanu ardha pippalyAH ardhapippalItyudAharaNaM vakSyati / tatra ardha pippalyAH ardhapippalI, ardhena pippalyAH ardhapippalyA, ardhAya pippalyAH ardhapippalyai, ardhAtpippalyAH ardhapippalyAH, ardhasya pippalyAH ardhapippalyAH, madheM pippalyAH ardhapippalyAm iti vigraheSu pippalIzabdasya niyatavibhaktikatayA 'ekavibhakti cApUrvanipAte' ityupasarjanatvAt 'gostriyoH' iti hasvaH syAdityata Aha For Private and Personal Use Only --- Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa mAsa 'ekavibhaktAvaSaSThayantavacanam' (vA 673) / ekdeshismaasvissyko'ymupsrjnsNjnyaanissedhH| tena 'paJcakhaTvI' ityAdi sidhyati / ardha pippalyA ardhapippalI / 'klIve' kim praamaaH| dravyaikya eva / ardhaM pippalInAm / (715) dvitI. yatRtIyacaturthaturyANyanyatarasyAm 2 // 2 // 3 // etAnyekadezinA saha prA. mvdvaa| dvitIyaM bhikSAyA dvitiiybhikssaa| 'ekadezinA kim / dvitIyaM bhikSAyA bhikSukasya / anyatarasyAgrahaNasAmarthyAt / 'pUraNaguNa-' (sU 705) iti ekavibhaktAviti / 'ekavibhakti cApUrvanipAte' iti sUtre 'aSaSThyantam' iti vaktavya. mityrthH| tatazca pippalIzabdasya SaSThayantatvAnnopasarjanatvamiti na hrasva ityarthaH / nanvevaM sati paJcAnAM khaTvAnAM samAhAraH samAhAraM samAhAreNetyAdivigraheSu khaTvA. zabdasya niyatavibhaktikatve'pi SaSThyantatvAdanupasarjanatvAt 'gostriyoH' iti hasvAbhAve adantatvAbhAvena 'dvigoH iti DIbabhAve paJcakhaTaveti syAt, paJcakhaTvIti na syAdityata Aha-ekadezisamAsaviSayako'yamiti / 'apathaM napuMsakam' iti sUtrabhASye paJcakhaTvItyudAharaNamana liGgamiti bhAvaH / ardhapippalIti / prathamAnirdiSTamityardhazabdasyopasarjanatvAt rpUvanipAtaH / pippalozabdasya tu vigrahe niyatavibhaktikatve'pi "ekavibhaktau' iti niSedhAdupasarjanatvAbhAvAna hasva iti bhAvaH / grAmArdha iti / grAmasyA iti vigrahaH / grAmasyAMza ityrthH| ardhazabdasya samAMzavAcitvAbhAvena ni. tyanapuMsakatvAbhAvAnnAyaM smaasH| kintu 'SaSThI' ityeva samAsa iti SaSThyantasya puurvnipaatH| dravyaikya eveti / ekAdhikaraNa ityanuvartata evetyrthH| ardhaM pippalInAmiti / atra dravyaikyAbhAvAnna samAsaH / sati samAse ardhapippalItyeva syAt , vizejyaikyAt / idaM sUtraM 'paravalliGgam' iti sUtrabhASye pratyAkhyAtam / dvitIyatRtIya / dvitIyaM bhikSAyA iti / vigraho'yam / bhikSAyA dvitIyamardhamityarthaH / dvitIyabhikSeti / dvitIyazabdasya prathamAnirdiSTatvAt pUrvanipAtaH / 'prvllinggm| iti strItvam / dvitIyaM bhikSAyA bhikSukasyeti / bhikSAyAH dvitIya bhAgaM bhikSukasyetyanvayaH / bhikSAyA ityavayavaSaSThI dvitIyamityatrAnveti / dvitIyamityetattu bhikSukasyetyatra karmatvenA. nveti / 'na loka' iti niSedhAnna SaSThI / atra dvitIyamityasya bhikSukasyetyanena samAso na bhavati / dvitIyaM prati bhikSukasya ekdeshitvaabhaavaadityrthH| nanu vibhA. pAdhikAreNa vikalpe siddhe anyatarasyAGgrahaNaM vyarthamityata Aha-anyatarasyAmiti / anyatarasyAGgrahaNasAmarthyAt pakSe SaSThIsamAsa ityanvayaH / anyathA SaSThyapadhAdabhUte. nAnena samAsena mukte utsargo na pravateta / mahAvibhASAdhikAre "apavAdena mukte utsargo na pravartate" iti 'pAre madhye SaSThyA vA' iti vAgrahaNena jJApitatvAditi For Private and Personal Use Only Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / niSedhaM bAdhitvA pakSe SaSThIsamAsaH / bhikSAdvitIyam / ( 725) prAptApanne ca dvi. tIyayA 224 // pakSe 'dvitIyA zrita' ( sU 686 ) iti samAsaH / prApto jIvikAM prAptajIvikaH - jIvikA prAptaH / ApannajIvikaH - jIvikApanaH / iha sUtre, 'dvitIyayA a' iti chittvA akAro'pi vidhIyate / tena jovikAM prAptA strI prApta * jIvikA / apannajIvikA / ( 716) kAlAH parimANinA 2|2| 5 || pari cchedyavAcinA subantena saha kAlAH samasyante / mAso jAtasya mAsajAtaH / dvyaha 517 bhAvaH / nanu 'pUraNaguNa' iti niSedhAt kathamiha SaSThIsamAsa ityatra Aha-- pUraNagu. yeti niSedhaM bAdhitveti / anyathA anyatarasyAGgrahaNavaiyarthyAditi bhAvaH / ityekadezi - samAsanirUpaNam / prAptApannai ca dvitIyayA / prApta, Apanna etau zabdau dvitIyAntena samasyete ityarthaH / cakAro dvitIyAsamAsasamuccayArthaH / tadAha-pakSa iti / vastutastu 'dvitIyA zrita' iti sUtre " prAptApannazabdAbhyAM dvitIyAyAH samAsavidhAnamapi niravakAzameva iti tatsamuccayasya siddhatvAt cakAro na tatsamuccayArthaH" iti bhASye sthitam / tatra prakRtasUtreNa samAse prAptApannayoH pUrvanipAtaH / 'dvitIyA zrita' iti samAse tu dvitIyAntasya pUrvanipAtaH / tadAha - prAptajIvika ityAdi / atha jIvikAM prAptA strI jIvikAmApannA strIti vigrahe prakRtasUtreNa samAse sati pUrvaparayorakAramantAdezaM sAdhayitumAha - iha sUtra iti / akAro'pIti / prAptApanne dvitIyayA samasyete tayorakAro'ntAdezazcetyarthaM lAbhAditi bhAvaH / teneti / prAptApannayorAkArasyAntasya sthAne akAravidhAnenetyarthaH / I kAlAH parimANinA / parimANipadaM vyAcaSTe - paricchedyavAcineti / kAlA iti bahuvacanAt kAlavizeSavAcakA ityarthaH / mAso jAtasya mAsajAta iti / atra vigrahe mAsaH pradhAnam / samAse tu jAtaH pradhAnam / mAsajAto dRzyatAmityAdau jAtasyaiva darzanakarmatvAdipratIteH / vizeSaNavizeSyabhAvastu ekArthIbhAvasambandhasAdhyaH / etadevAbhipretya mUle kvacit pustake mAso jAtasya yasya sa iti paThitam / tatra vigrahe jAtasyeti paricchedyaparicchedakabhAve SaSThI / jAtaparicchedako mAsa iti vigrahavAkye bodhaH mAsaparicchedyo jAta iti samAsAdbodhaH / tatra mAsastAvat jananaM sAkSAt paricchi nati / jananAzrayaM tu devadattaM jananadvArA paricchinatti / tathAca mAsaparicchedyajananAzrayo devadatta iti samAsAdbodhaH phalati / SaSThIsamAsApavAdo'yam / SaSThIsamAse tu jAtamAsa iti syAt / naca mAso jAtasya yasya saH mAsajAta iti bahuvrIhiNaivaitatsiddhamiti vAcyam / samAnAdhikaraNAnAmeva bahuvrIhividhAnAt / 'niSThA' iti I I For Private and Personal Use Only Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 518 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa - jaatH| dvayorahoH samAhAro dvyhH| yaho jAtasya yasya sa iti vigrahaH // 'uttara. padena parimANinA dvigoH siddhaye bahUnAM tatpuruSasyopasaGkhyAnam' (vA 1288) / dve ahanI jAtasya yasya sa dvayanahajAtaH / 'aho'hna:- (sU 790) iti vakSyamA. nno'hlaadeshH| pUrvatra tu 'na saGkhyAdeH samAhAre (sU 793) iti nissedhH| (717) saptamI zauNDaiH 2140 // saptamyantaM zauNDAdibhiH prAgvadvA / akSeSu zau* NDo'bhazauNDaH / adhizabdo'tra paThyate / -adhyuttarapadAt-' (sU 2079) iti khaH / IzvarAdhInaH / (718) siddhazuSkapakkabandhaizca 2 // 1 // 41 // etaiH jAtazabdasya pUrvanipAtApattezca / 'jAtikAlasukhAdibhyaH parA niSThA vAcyA' iti jAtazabdasya paranipAtastu na / sukhAdAvasya pAThakalpanAyAM pramANAbhAvAdityalam / dvayaho jAtasyeti / 'taddhitArtha iti samAhAre dviguH / 'rAjAhassakhibhyaH' iti Taca / 'rAtrAlAhAH puMsi' iti puMstvam / ___ uttarapardainaiti / taddhitArtha' iti sUtrabhASye idaM vArtikaM paThitam / tena hi sUtreNa uttarapade pare diksaGkhyayossubantena dvigusamAso vihitaH / uttarazabdazca samAsasya caramAvayave rUDhaH / tatazca dve ahanI jAtasya yasyeti vigrahe trayANAM samAse sati jA. tazabde uttarapade sampanne puurvyossubntyodvigusmaasprvRttirvktvyaa| sa ca samAsastrayANAM 'kAlAH parimANinA' iti pUrvasUtreNa na sambhavati / 'supasupA' ityekatvasya vivakSitatvAt / ataH uttarapadena parimANinA paricchedyavAcinA paranimittabhUtena hetunA dvigossiddhaye bahunAM tatpuruSasyopasaGkhyAnaM vaktavyamityarthaH / uttarapadabhUtaparani. mittakadvigusiddhaye tripadatatpuruSo vAcya iti yAvat / 'suppA' ityekatvaM vivakSita. mityatra idameva liGgam / dve ahanI iti / dve ahanI jAtasyeti vigrahe trayANAM samAse subluki dvayahan jAta iti jAtazabde uttarapade pare dvi ahan ityanayoH 'taddhitArtha iti dvigusamAse 'rAjAhassakhibhyaH' iti Taci 'aho'hna etebhyaH' ityAhlAdeze dvathahna. jAta iti rUpamityarthaH / atra pUrvayodvigutatpuruSatvAbhAve Taca ahnAdezazca na syAtAmiti bhaavH| nanu dvayorahossamAhAro dvayaha iti kathaM pUrvamuktam / tatrApyahAdezaprasaGgAdityata Aha-pUrvatra viti| niSedha iti / ahAdezaniSedha ityarthaH / iti saSThIsamAsanirUpaNam / saptamI shaunnddH| zauNDAdibhiriti / bahuvacananirdezAt gaNapAThAcca zauNDazabdasta. daadiprH| akSeSu zauNDa iti| zauNDaH kriyAkuzalaH / vaiSayikAdhikaraNatve sptmii| akSaviSayakakrIDAkuzala ityarthaH / atreti / zauNDAdAvityarthaH / IzvarAdhIna iti / prapaJca iti shessH| Izvare adhi iti vigrhH| 'adhirIghare' ityadheH karmapravacanIyatvam / For Private and Personal Use Only Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 514 - saptamyantaM prAgvat / sAGkAzyasiddhaH / AtapazuSkaH sthAlIpakkaH / cakrabandhaH / (71) dhvAkSeNa kSepe 2 / 1142 // vAsavAcinA saha saptamyantaM samasyate ni. ndAyAm / tIrthe dhvAGga iva tIrtha vAsaH / tIrthakAMkaH ityarthaH / (720) kRtyaiRNe 2 // 1 // 43 // saptamyantaM kRtyapratyayAntaiH saha praagvdaavshyke| mAsedeyam RNam / RNagrahaNaM niyogopalakSaNArtham / pUrvAheMgeyaM sAma / (721) saMjJAyAm 21144 // saptamyantaM supA prAgvatsaMjJAyAm / vAkyena saMjJAnavagamAnnityasamAso. 'yam / araNyetilakAH vnekserukaaH| 'haladantAtsaptamyAH-' (sU 966 ) ityaluk / (722) ktenAhorAtrAvayavAH 2 // 14 // aho rAtrezvAvayavAH saptamyantAH ktAntena saha prAgvat / pUrvAGgakRtam apararAtrakRtam / avayavagrahaNaM kim / anhi dRSTam / (723) tatra 21 // 46 // 'tatra' ityetatsaptamyanta 'yasmAdadhikam' iti sptmii| tadantasya adhinA samAsaH / subluk, 'aSaDakSA iti adhyuttarapadatvAt khaH / InAdezaH / IzvarAdhIna iti rUpam / siddhshussk| saptamItyanuvartate / tadAha-taissaptamyantaM prAgvaditi / sAGkAzyasiddha iti / saGkAzena nirvRttaM nagara sAGkAzyam / tatra siddhaH utpanno jJAto vetyarthaH / AtapazuSka iti / Atape zuSka iti vigrahaH / sthAlIpakva iti / sthAlyAM paka iti vigrahaH / cakrabandha iti / cake bandha iti vigrahaH / zauNDAdigaNe eteSAM pAThAbhAvAt pRthguktiH| dhyAGkSaNa kssepe| bAGgretyarthagrahaNam , vyAkhyAnAt / tadAha-vAGkSavAcinA saha saptamyanta samasyata iti / kSepapadaM vyAcaSTe-nindAyAmiti / tIrthe dhyAhna iva tIkSadhvAGkSa iti / dhvAGkaH kAkaH sa iva yo gurukule ciraM na tiSThati sa ityarthaH / evaM hi nindA bhvti| arthagrahaNasya prayo. janamAha-tIrthakAka iti / kRtyaNe / saptamItyanuvartate / kRtyagrahaNena pratyayagrahaNapari. bhASayA kRtyasaMjJakapratyayAntagrahaNam / 'RNapadamAvazyakopalakSaNam' iti bhASyam / tadAha-saptamyantaM kRtyapratyayAntaiH saha prAgvadAvazyake iti / mAse iti / sAmIpyAdhikara. Natve sptmii| mAsAvyavahitottarakAle pratyarpaNIyamRNamityarthaH / RNapadasyAvazyako. palakSaNatAyAH prayojanamAha-pUrvAhegeyaM sAmeti / 'tatpuruSe kRti' ityaluka / yatpratyaya eva kRtyo'tra vivakSita iti bhASyam / teneha na / pUrvAhna dAtavyA bhikSeti / saMjJAyAm / saptamItyanuvartate / tadAha-saptamyantaM supA prAgvat saMjJAyAbhiti / araNyeti. lakA iti vanekaserukA iti ca saMjJAzandau / 'haladantAt saptamyAH' ityaluk / __ktenaahoraatraavyvaaH| ahorAtrayoH avayavA iti vigrhH| saptamItyanuvartate / keneti tadantagrahaNam / tadAha-ahro rAtrezcAvayavA iti / aharavayavasyodAharatipUrvAhakRtamiti / rAjyavayavasyodAharati-apararAtrakRtamiti / ttr| tatreti zabdasvarUpa. For Private and Personal Use Only Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 520 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa kAntena saha praagvt| tatrabhuktam / (724) kSepe 21147 // saptamyantaM tAntena prAgvannindAyAm / 'avataptenakulasthitaM ta etat' (725) pAtresamitAdayazca 2 // 1 // 48 // ete nipAtyante kSepe / pAtresamitAH / bhojanasamaya eva saGgatAH, na tu kAyeM / geheshrH| gehenardI / AkRtigaNo'yam / cakAro'vadhAraNArthaH / tenaiSA samAsAntare ghaTakatayA pravezo na / paramAH paatresmitaaH| (726) pUrvakAlaikasarvajaratpurANanavakevalAH samAnAdhikaraNena 2 // 14 // vizeSaNaM vizeSyeNa-' ( sU 736 ) iti siddhe pUrvanipAtaniyamArtha sUtram / ekAzabdasya grahaNam / saptamIti ktaneti cAnuvartate / tadAha-tatretyetat saptamyanta ktena saha prAgvaditi / tatrabhuktamiti / samAsasvaraH prayojanam / tatrabhuktasyedaM tAtrabhuktam iti ca / kSepe / saptamIti kteneti cAnuvartate / tadAha-saptamyantaM ktAntena prAgvannindAyAmiti / avataptenakulasthitaM ta etaditi / sthitamitibhAve ktH| nakulena sthitam / 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti smaasH| 'kRdgrahaNe gatikArakapUrvasyApi grahaNam' iti paribhASayA nakulasthitazabdo'pi kAntaH / tena sahAvatapte iti saptamyantasya anena samAse kRte 'tatpuruSe kRti' ityaluk / he devadatta, te tava, etat avasthAnam , avatapte nakula. sthitamityanvayaH / yathA avataptapradeze nakulAH na ciraM tiSThanti tathA kAryANyupakramya tAnyanirvayaM itastato dhAvanamityarthaH / avyavasthito'sIti nindA jnyeyaa| pAtresamitAdayazca / nipAtyanta iti / kRtasamAsAdikAryA ete zabdA nidizyanta ityarthaH / pAtresamitA iti / iNa gatau sampUrvAt 'gatyakarmaka' iti kartari ktaH / nipAtanAt saptamyA aluk / bhojanapAtre nihite sati saGgatA ityrthH| phalitamAha-bhojanaiti / gehezUra iti / geha eva prakaTitazauryaH, na tu yuddha ityarthaH / gehenadIti / narda zabde, 'supyajAto' iti nniniH| samAse sati nipAtanAdaluka / geha eva garjati, yuddhAdau tu na pravartata ityarthaH / cakAro'vadhAraNArtha iti / tatazca ete yathA gaNe paThitAstathaiva bhavantI. tyarthaH / tataH kimityata Aha-teneti / tatazca paramAzca te pAtresamitAzcetyAdau samAso na bhavati / __ pUrvakAlaika / subityanuvRttaM bahuvacanena vipariNamyate / supeti caanuvrtte| pUrvaH kAlo yasya sa pUrvakAlaH / puurvkaalvRttirityrthH| tatazca pUrvakAletyanena pUrvakAlavRttyarthaka. zabdasya grahaNam / ekAdizabdAstu SaT svarUpaparA eva / tathAca pUrvakAlAdayassapta subantAH samAnAdhikaraNena subantena samasyante, sa tatpuruSa ityrthH| samAnam ekam adhikaraNaM vAcyam yasyeti vigrahaH / ekArthavRttitvaM sAmAnAdhikaraNyamiti phalitam / pUrvanipAteti / pazcAdanuliptaH pUrva snAtatvena, pUrva snAto vA pazcAdanuliptatvena For Private and Personal Use Only Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] baalmnormaashitaa| 521 'diksaGkhaye saMjJAyAm' ( sU 727) iti niyamabAdhanArthaM ca / pUrva srAtaH pazcAdanuliptaH snAtAnuliptaH / ekanAthaH srvyaajnyikaaH| jrnnaiyaayikaaH| puraannmiimaaNskaaH| navapAThakAH / kevalavaiyAkaraNAH / (727) diksakhye saMjJAyAm 2150 // 'samAnAdhikaraNena' ityApAdaparisamApteradhikAraH / saMjJAyAmeveti - vizeSTuM zakyate / ato vizeSaNaM vizeSyeNa' iti samAse sati anyatarasya pUrvani. pAte prApte pUrvakAlavRttizabdasyaiva pUrvanipAtArthamidaM vacanam / evamekAdInAmapotyarthaH / ekazabdaviSaye prayojanAntaramaNyAha-ekazabdasyeti / 'diksaGkhye sajJAyAM samasyete' iti niyamasya vakSyamANatayA ekanAtha ityatra vizeSaNasamAsasya bAdhe prApte tatpratipraptavArthamapyekagrahaNamityarthaH / snAtAnulipta iti / vigrahavAkyavadiha pUrvapazcA. cchabdAbhAve'pi snAnAnulepamayoH paurvAparye samAsagamyameva / pUrvakAlaH samasyate ityukte parakAlenetyarthAtpratIteH / ekanAtha iti / ekazcAsau nAthazceti vigrahaH / sarvayAzikA iti / yajJamadhIyate vidanti vA yAjJikAH / RtUkthAdisUtrAntAk' sarve ca te yAjJikAzceti vigrahaH / jarannaiyAyikA iti / jarantazca te naiyAyikAzceti vigrahaH / nyAyamadhIyate vidanti vA naiyaayikaaH| pUrvavat Thak / 'na yvAbhyAm' ityaijA. gamo vRddhiniSedhazca / 'jIryateratRn' iti bhUte matRn / jIrNanaiyAyikA ityarthaH / purANamImAMsakA iti / mImAMsAmadhIyate / mImAMsakAH / 'kramAdibhyo vun'| purANAzca te mImAMsakAzceti vigrhH| navapAThakA iti / navAzca te pAThakAzceti vigrahaH / atra purANasAhannivazabdo nUtanavAcyeva gRhyate / na tu sngkhyaavishessvaacii| kevalavaiyAkaraNA iti / vyAkaraNamadhIyate vidanti vA vaiyaakrnnaaH| tadadhIte tadveda' ityaN / 'na yvAbhyAm' iti vRddhiniSedha aijAgamazva / kevalAzca te vaiyAkaraNA. zceti vigrhH| diksaGkhye sajJAyAm / adhikAra iti / 'pUrvakAlaika' iti sUtrasthaM samAnAdhikara. Nenetyetat ApAdasamApteranuvartata ityarthaH / tatazca diksaGakhye samAnAdhikaraNena subantena samasyete, sa tatpuruSa ityarthaH / nanu 'vizeSaNaM vizeSyeNa ityeva siddhe kimathamidaM vacanamityata aah-sjnyaayaameveti| nacaivaM sati paJca gAvo yasya saH paJcagariti bahuvrIhina syAt , paJcAnAM gavAM samAhAraH paJcagavamityatra 'taddhitArtha iti samAsazca na syAditi vAcyam / 'vizeSaNaM vizeSyeNa' iti yadi diksaGkhyayossa. mAsaH syAt tarhi sajJAyAmeveti niyamazarIrAbhyupagamAt / pUrvasUtraM, pUrvamAsaH, pUrvasamudraH ityAdau tu sajJAtvAbhAve'pi kAladezavAcakatvAt samAso bhavatyeva / nanu 'trilokanAthaH pitRsadmagocara.' iti kathaM kaalidaaspryogH| trilokazabdasya For Private and Personal Use Only Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 522 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa rammar niyamArtha sUtram / puurvessukaamshmii| saptarSayaH / neha, uttarAH vRkssaaH| paJca brAhmaNAH / (728) taddhitArthottarapadasamAhAre ca 2 / 151 // taddhitArthe viSaye uttarapade ca parataH samAhAre ca vAcye diksaGghaye prAgvadvA / pUvasyA zAlAyAM bhavaHpaurvazAlaH / samAse kRte 'dikpUrvapadAdasaMjJAyAM aH' (sa 1328) iti nH| 'sarvanAno vRttimAtre puMvadbhAvaH' (bA 1376) / AparazAlaH / pUrvA zAlA priyA yasyeti tripade bahuvrIhI kRte priyAzabde uttarapade pUrvayostatpuruSaH / tena zAlAzabde AkAra udaattH| asajJAtvAt / trayANAM lokAnAM samAhAra iti vigrahe 'taddhitArtha' iti dvigusamAse tu 'dvigoH' iti DIprasaGgaH / 'akArAntottarapado dviguH striyAmiSTaH' iti strIli. GgatvAt / pAtrAditvAt na strItvamityabhyupagame 'yadi trilokIgaNanAparA syAt' ityAdiprayogAH na yujyeraniti cet , satyam / lokazabdo'tra loksmudaayprH| vyavayavo lokastriloka iti madhyamapadalopI smaasH| etacca 'dvigoluMganapatye' iti sUtre bhASye spaSTam / SoDazapadArthAnAmityatra tu SoDazasaGkhyAkAH padArthA iti madhyamapadalopI samAsa ityalam / pUrveSukAmazamIti / pUrvazabdasya iSukAmazamIzabdena samAsaH / dezavizeSasya sajJeyam / saptarSaya iti / marIcyatriprabhRtInAM saptAnAmRSINAM sajJeyam / neheti / asajJAtvAditi bhAvaH / ___ taddhitArtha / ekApi saptamI viSayabhedAt bhidyte| tatra taddhitArthatyaMze vaiSayikA. dhAratve vrtte| uttarapadetyaMze sAmIpikamAdhAratvamAdAya parasaptamIparyavasyati / samAhArAMze tu vAcyatayA AdhAratve saptamI / pUrvasUtrAt diksaGkhye ityanuvartate / tadA ha-taddhitArthe viSaye iti / taddhitArthe bhaviSyattaddhitajanyajJAnaviSaye satItyarthaH / taddhite bhaviSyatIti yAvat / praagvditi| samAnAdhikaraNena samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / taddhitAtheM diksamAsamudAharati-pUrvasyAmiti / samAse kRte iti / pUrvasyAM zAlAyAM bhava iti vigrahe 'taddhitArtha' iti samAse kRte 'dikpUrvapadAt' iti apratyaye kRte 'ya. syeti ca, ityAkAralope AdivRddhiriti bhAvaH / sarvanAmna iti / mAtrazabdaH kaatsne| samAsataddhitAdivRttigatasarvanAmnAM puMvattvamiti tadarthaH / yadi tu taddhite pare diksa Gkhye samasyete ityucyate, tarhi utpanne taddhite samAsaH, samAse kRte dikpUrvapadatvA. taddhita ityanyonyAzrayaprasaGgaH / taddhitA) vAcye diksaGkhye samasyete iti tu na vyAkhyAtam / taddhitArthasya taddhitavAcyatayA samAsArthatvAbhAvAt / atastaddhite bhaviSyatItyeva vyAkhyAtumucitam / AparazAla iti / aparasyAM zAlAyAM bhava iti vigrahaH / samAsAdi paurvazAlavat / uttarapade parato diksamAsamudAharati-pUrvA zAlA priyA yasyetyAdinA / nanu bahuvrIhisamAse kRte supAM luptatvAt uttarapade parataH pUrvayoH kimanena samAsenetyata Aha-tena zAlAzabde AkAra udAtta iti / avAntaratatpuruSe For Private and Personal Use Only Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| AAAA pUrvazAlApriyaH / dikSu samAhAro nAstyanabhidhAnAt / saGkhyAyAstaddhitAtheM, SaNNAM mAtRNAmapatyaM ssaamaaturH| paJca gAvo dhanaM yasyeti tripade bahabrohAvavAntaratatpuruSasya vikalpe prApte 'dvandvatatpuruSayoruttarapade nityasamAsavacanam' (1287) (726) gorataddhitaluki 5 / 4 / 2 // go'ntAttatpuruSAcsyAtsamAsAnto na taddhitaluki / paJcagavadhanaH / paJcAnAM gavAM samAhAraH / (730) saGkhyApUrge - sati samAsAntodAttatvena lakArAdAkAra udAtta ityarthaH / asati tvavAntaratatpuruSe pUrvapadaprakRtisvareNAyudAttatvaM syAditi bhAvaH / nanu pUrveSAM puruSANAM samAhAra ityatrApi samAsaH syAdityata Aha-diviti / dikSu samAhAro dviguviSayo na bhavatItyarthaH / samAhAre dikpUrvapadasamAso nAstIti yAvat / __ saGghayAyAstaddhitArthe iti / samAsa udAhiyata ityrthH| tatra taddhitArthe udAharatipANmAtura iti / 'mAturutsaGkhyAsambhadrapUrvAyAH' ityaNa, prakRterukArazcAdezaH, Adi. vRddhizca / atha uttarapade parata udAharati -pava gAva iti / avAntaratatpuruSasyeti / uttarapade parato vihitasyetyarthaH / vikalpa prApte iti / mahAvibhASAdhikArAditi zeSaH / tatazca paJcagozabdayostatpuruSAbhAvapakSe 'gorataddhitaluki' iti tatpuruSaprayuktaTajabhAve paJcagodhana ityapi syAditi bhaavH| dvndvttpurussyoriti| uttarapade parataH yo dvandvataspuruSo tayonityatvaM vaktavyamityarthaH / samAsagrahaNaM tu sampAtAyAtam , ananvayAt uttarapade parataH samAsasajjJAyA avyabhicArAcca, uttarapadazabdasya samAsottarakhaNDe rUDhatvAt / gorataddhitaluki / 'tatpuruSasyAGgaleH' ityatastatpuruSasyetyanuvRttaM paJcamyA vi. pariNataM gorityanena vizeSyate / tadantavidhiH / 'rAjAhassakhibhyaH' ityataSTaji. tyanuvartate / samAsAnta ityadhikRtam / tadAha-go'ntAdityAdinA / ataddhitalukoti kim / paJcabhirgobhiH krItaH paJcaguH / atra taddhitasya 'adhyardha' iti luk / paJcagavadhana iti / tripadabahuvrIhI kRte sati dhanazabde uttarapade pare pUrvayostatpuruSe Taci avAdeza iti bhAvaH / atra 'dvandvatatpuruSayoH' iti vArtike dvandvasyodAharaNaM tu vAk ca tvak ca priyA yasya saH vAktvacapriya iti bodhyam / iha tripadabahudhIhI kRte pUrvayonityadvandvaH / tena 'dvandvAccudaSahAntAt samAhAre iti Tajapi nitya eva / naca vAktvakchabdayoH parasparasAmAnAdhikaraNyAbhAvAt kathamiha tripadabahuvrIhiriti vA. cyam / dvayoH priyAzabdasAmAnAdhikaraNyamAdAya tadupapatteH / 'saptamovizeSaNe bahu. bIhA' iti jJApana kaNThekAla ityAdAviva vyadhikaraNabahuvrIhisambhavAcca / 'vA. ktvacapriyaH' iti bhASye udAharaNamevAtra liGgamityalam / atha samAhAre udAhatu vigrahaM darzayati-paJcAnAM gAM samAhAra iti / atra samAse For Private and Personal Use Only Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 524 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa dviguH 2152 // taddhitArtha - ( sU 728 ) ityatrotastrividhaH sakhyApUrvI dviguH syAt / ( 731) dvigurekavacanam 2|4|1|| dvigvartha: samAhAra ekavassyAt / 'sa napuMsakam ' ( sU 821 ) iti napuMsakatvam / paJcagavam / (732) kutsitAni kutsanaiH 2|1|53 // kutsyamAnAni kutsanaiH saha prAgvat / vaiyAkaraNakhasUciH / mImAMsakadurdurUTa: / ( 733) pApANake kutsitaiH 2|1|54 // sati 'gorataddhitaluki' iti Taci avAdeze paJcagavazabdasya dvigukArya vidhAsyan dvigusaMjJAmAha-saGkhyApUrvI dviguH / saGkhyA pUrvo'vayavo yasyeti bahuvrIhiH / ' taddhitArtha ' iti pUrvasUtravihitasamAsaH anyapadArthaH, pratyAsatteH / tadAha - taddhitArthetyatroktastrividha iti / taddhitArthe viSaye uttarapade ca parataH samAhAre ca vAcye ityevaM triprakAro yaH saGkhyApUrvaH samAsa uktaH sa dviguriti yAvat / tathAca paJcagavazabdasya samAhAre vAcye vihitasamAsatvAt dvigusajJA sthitA / taddhitArthe tu paJcasu kapAleSu saMskRtaH puroDAzaH paJcakapAlaH | 'saMskRtaM bhakSAH' ityaN / 'dvigorluganapatye' iti luk / uttarapade yathA, paJcanAvapriyaH / 'nAvo dvigoH' iti samAsAntaSTac / dvigurekavacanam / atra 'samAhAragrahaNaM kartavyam' iti vArtikAt samAhAra iti labhyate / vaktIti vacanam / bAhulakaH kartari lyuT / sAmAnye napuMsakam / samAhAre dviguH ekArthapratipAdakaH syAditi labhyate / tatra yadi / samAhiyata iti karmaNi ghani samAhArazabdaH samAhRtapradhAnaH, tadA samAhRtagata dvitvabahutvayoH ekatvAnupapatteratidezassampadyate / tadAhadvigvarthaH samAhAra ekavaditi / yadA samAharaNaM samAhAraH samUhaH, tadA tasyaikatvAdeva siddhamiti nedaM sUtramArambhaNIyamiti bhASye spaSTam / kecittu samUhasya vastuta ekatve'pi udbhUtAvayavabhedavivakSayA dvibahuvacanavyAvRttyarthamidam / evaM cAtra udbhUtAvayavabhedavivakSA na kartavyeti phalatItyAhuH / sa napuMsakamiti / samAhAre dvigurdvandvaca napuMsakaM syAditi tadartho mUle vakSyate / iti dvigusamAsaH / 1 kutsitAni kutsanaiH / vartamAne ktaH, vyAkhyAnAt / tadAha- kutsyamA nAnIti / kutsamairiti karaNe lyuT / prAgvaditi / samAnAdhikaraNena samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / vaiyAkaraNakhasUciriti / vaiyAkaraNazcAsau khasUcizceti vigrahaH / yaH prakriyAM pRSTassan prazne vismArayitumAkAzaM darzayati pazyati vA sa evamucyate / atra vaiyAkaraNaH prakriyAvismaraNAnnindyaH / khasUcanaM nindAhetuH / mImAMsakadurdurUTa iti / 'dula utkSepe' curAdiH / durpUrvAdauNAdikaH kUTapratyayaH / ' bahulamanyatrApi' iti luk / ralayorabhedAtraH / yo mImAMsAmadhItyAnyathA jAnAnAM durAkSepaM karoti sa evamucyate / vizeSyasya pUrvanipAtArtha sUtram / vizeSaNasamAse tu vizeSaNasya pUrvanipAtaH syAt / pApANake kutsitaiH / For Private and Personal Use Only Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 525 pUrvasUtrApavAdaH / pApanApitaH / ANakakulAlaH / (734) upamAnAni sAmAnyavacanaiH 211155 // dhana iva zyAmo dhanazyAmaH / iha pUrvapadaM tatsadRze lAkSaNikamiti savayituM laukikavigrahe ivazabdaH prayujyate / pUrvanipAtaniyamArtha sUtram / (735) upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyAprayoge 256 // upameyaM vyAghrAdibhiH saha prAgvasAdhAraNadharmasyAprayoge sati / vizeSyasya pUrvani - pApAzabdaH aNakazabdazca kutsitavAcakaiH samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / nanu vizeSa. samAsenaiva siddha kimarthamidamityata Aha-pUrvasUtreti / pApamasyAstIti matvarthIyaH arzaAyac / pApazabdaH pApavati vartate / aNakazabdaH kurUpiNi vartate / 'kurUpaku. tsitAvadyakheTagANakAlsamAH / ityamaraH / tatazca pApANakazabdo nindAhetubhUtapApa. kurUpAtmakapravRttinimittau kutsnaabhidhaayinau| tatazcAnayoH pUrvasUtreNa samAse paranipAtaH syAt / ataH pUrvanipAtanipramArthamidaM sUtramityarthaH / pApanApita iti / pApazcAsau nApitazceti vigrahaH / aNakakulAla iti / aNakazvAsI kulAlazceti vigrhH| upamAnAni saamaanyvcnaiH| upamIyante sahazatayA paricchidyante yestAnyupamAnAni sAdRzyanirUpakANItyarthaH / sAmAnyaH upamAnopameyasAdhAraNadharmaH tamuktavantaH zabdAH sAmAnyavacanAH / bAhulakaH kartari lyuT / pUrva sAmAnyamuktvA tadvati dravye ye paryavasyanti te sAmAnyavacanA iti yAvat / tathAca sAdRzyanirUpakazabdAparapa yA upamAnazabdAH upamAnopameyasAdhAraNadharmaviziSTavAcibhiH samAnAdhikaraNaiH samasyante sa tatpuruSaH ityarthaH / dhana iva zyAmo dhanazyAma iti / nanviha ghana iva zyAma iti vigrahe ghanazabdasya zyAmazabdasya caikArthavRttitvalakSaNasAmAnAdhikaraNyAbhAvAt kathamiha samAsaH, ivazabdApekSatvenAsAmarthyAccetyata Aha-iha pUrvapadamiti / evaJca ghanazabdo lakSaNayA ghanasadRze rAme vartate, zyAmazabdo'pi rAme vartata iti sAmAnA. dhikaraNyam / ata eva mRgIva capalA mRgacapalA ityatra 'puMvatkarmadhAraya' iti puMvattvaM sidhyati / ghanazabdasya bhUtapUrvagatyopamAnaparatvaM nirvAhyam / tathAca 'ghanasadRzazyAmaH' iti bodhaH / sAdRzyaM tadbhinnatve sati tadtadharmavattvam / evaJca sAdRzyapratiyogyanuyo. ginossAdhAraNadharmavat labdham / sa ceha sAdhAraNadharmaH uttarapadopasthApya eva gRhyte| sannihitatvAt / tathAca ghanagatazyAmatvasadRzazyAmatvavAn iti bodhaparyavasAnam / nanu vizeSaNasamAsena siddhe kimarthamidaM sUtramityata Aha-pUrva nipAteti / anyathA ubhayorapi guNavacanatayA vizeSaNavizeSyabhAve kAmacArAt / khanakuJja kujakhAH itivadaniyamaH syAditi bhAvaH / .. upamitam / prAgvaditi / samAnAdhikaraNailsamasyate sa tatpuruSa ityarthaH / anopami. For Private and Personal Use Only Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 526 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa pAtArthaM sUtram / puruSavyAghraH / nRsomaH / vyAghrAdirAkRtigaNaH / sAmAnyAprayoge kim / puruSo vyAghra iva zUraH / ( 736) vizeSaNaM vizeSyeNa bahulam 2|1| 57 // bhedakaM samAnAdhikaraNena bhedyena bahulaM prAgvat / nIlamutpalaM nIlotpalam / tasya nityamupamAnAkAGkSatvAdupamAnabhUta vyAghrAdibhirityarthasiddham / nanu vizeSaNasamAsenaiva siddhe kimarthamidaM sUtramityata Aha - vizeSyasyeti / upamAnopameyasamabhivyAhAre upamAnasyaiva vizeSaNatvAtpUrvanipAte prApte vizeSyasya pUrvanipAtanArthamida. mityarthaH / puruSavyAghra iti / puruSo vyAghra iveti vigrahaH / atra sAdRiyopapAdakaH zauryAtmakaH sAdhAraNadharmaH, sa iha nopAtta iti bhavati samAsaH / puruSo vyAghra iva zura iti / zauryeNa vyAghrasadRza iti yAvat / atra zauryasyopamAnopameyasAdhAraNadharmasya prayogAnna samAsa iti bhAvaH / 'bhASyAbdhiH kvAtigambhIraH" iti kaiyaTaprayogastu mayUravyaMsakAditvAtsamAdheyaH / bhASyamevAbdhiriti rUpakaM vA / naca puruSazabdasya zUraza* bdasApekSatvAdasAmarthyAdevAtra samAsasya na pravRttiH / ataH 'sAmAnyAprayoge' iti vyarthamiti vAcyam, samasyamAneSvapradhAnasyaiva hi sApekSatvaM sAmarthya vighAtakaM, na tu pradhAnasya / tathAcAtra puruSasya pradhAnatayA tasya zUrApekSatve'pi astyeva sAmarthya - miti samAsapravRtteH, tannivRttyarthaM sAmAnyAprayoga iti vacanam / idameva pradhAnasya sApekSatve'pi na sAmarthyavighAtakatvamiti jJApayati / tena rAjapuruSaH sundara ityAdau samAsaH siddho bhavatIti bhASye spaSTam / vizeSaNaM vizeSyeNa bahulam / viziSyate aneneti vizeSaNam, itarasmAdvayAvartakam / vyAvartya tu vizeSyaM bhinnatvena jJAyamAnam / samAnAdhikaraNenetyadhikRtam / tadAhabhedakamiti prAgvaditi / samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / nIlamutpalaM nIlotpalamiti / nIla* padaM tAvadutpalamanIlAdutpalAdvayAvartayatIti vizeSaNasamarpakam / tasya utpalapadena vizeSyasamarpaNa samAsaH / prathamAnirdiSTatvAdvizeSaNasya pUrvanipAta iti bhAvaH / naca utpalapadam anutpalAnIlaM vyAvartayatItyutpalapadasyApi vizeSaNatvaM syAditi vAcyam, jAtizabdo guNakriyAzabdasamabhivyAhAre vizeSyasamarpaka eva, na tu vizeSaNasamarpakaH, svabhAvAt / yathA - nIlotpalaM, pAcakabrAhmaNa iti / guNazabdayoH samabhivyAhAre vizeSaNavizeSyabhAvasya na niyamaH / yathA khaJjakubjaH kubjakhaa iti / kriyAzabdayorapyaniyamaH / yathA- pAcakapAThakaH pAThakapAcaka iti / tathA guNakriyAza bdayorapyaniyamaH / yathA-khajapAcakaH pAcakakhajja iti bhASye spaSTam / tathA kailAsAdviH, mandarAdriH, ayodhyAnagarI ityAdau saJjJAzabdA api vizeSaNasamarpakA eva svabhAvAt / sAmAnyajAtivizeSajAtizabdayoH samabhivyAhAre tu vizeSajAtireva vizeSaNam / zizapAvRkSa ityAdi jJeyam / nanu vAgrahaNena siddhe bahulagrahaNaM kima For Private and Personal Use Only Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 527 - - bahulaprahaNAt kvacinityam , kRssnnsrpH| kvacinna, rAmo jAmadagnyaH / (737) pUrvAparaprathamacaramajaghanyasamAnamadhyamadhyamavIrAzca 2158 // pUrvanipA. taniyamArthamidam / pUrvavaiyAkaraNaH / aparAdhyApakaH / 'aparasyArdhe pazvabhAvo vaktavyaH' ( vA 3253 ) aparazvAsAvardhazca pazcAH / katham 'ekavIraH' iti / 'pUrvakAlaika-' (sU 526 ) iti bAdhitvA paratvAdanena samAse 'vIrakaH' iti hi syAt / bahulagrahaNAdbhaviSyati / (738) zreNyAdayaH kRtAdibhiH 21156 // zreNyAdiSu vyarthavacanaM kartavyam' (vA 1296 ) / azreNayaH zreNayaH kRtAH zreNIkRtAH (736)ktena naviziSTenAna 2160 // naviziSTena kAntenAnaJ kAnta samasyate / kRtaM ca tadakRtaM ca kRtAkRtam / 'zAkapArthivAdInAM siddhaye uttarapadalo. thamityata Aha-bahulagrahaNAditi / - pUrvApara / pUrvAdayaH samAnAdhikaraNena samasyante ityrthH| vizeSaNasamAsenaiva siddha kimarthamidamityata Aha-pUrvanipAteti / aparAdhyApaka iti / bahulagrahaNAnuvRttyA pAcakAdikriyAzabdaiH pUrvAdInAmeSAM na samAsa iti samarthasUtre bhASye sthitam / tatazca 'aparAdhyApakaH' ityudAharaNamupekSyam / aparamImAMsaka ityudAharaNamucitam / apara* syArthe iti / 'pazcAt' iti sUtrabhASye idaM vAtikaM sthitam / prathamavaiyAkaraNaH, caramavai. yAkaraNaH, 'madhyAnmaH' madhyamavaiyAkaraNaH, vIravaiyAkaraNaH / AkSipati-kathamekavIra iti / hi yataH, anena prakRtasUtreNa, vIrazabdasyaikazabdena samAse sati vIrazabdasya pUrvanipAte sati vIraika iti syAt / ataH 'ekavIraH' iti kathamityanvayaH nanu 'pUrva. kAlaika' iti sUtreNaikazabdasya vIrazabdena samAse sati 'ekavIraH" iti nirvAdhamityata Aha-pUrvakAlaiketi bAdhitvA paratvAditi / pariharati-bAhulakAditi / bahulagrahaNAnuvRtte. rasya sUtrasyApravRttau pUrvakAletyeva samAso bhavatItyarthaH / zreNyAdayaH / zreNyAdayaH kRtA. dibhiH samAnAdhikaraNaiH samasyante sa tatpuruSa ityarthaH / zreNyAdiSviti / zreNyAdiSu samAsavidhau ccyarthavacanaM cvipratyayA'bhUtatadbhAve gamye zreNyAdInAM samAso vaktavya ityarthaH / azreNaya iti / zilpena paNyena vA jIvinAM samUhAH zreNayaH / pUrva zilpena paNyena vA jIvitumasamarthAH idAnIM tena jIvituM samarthAH kRtA ityatheM samAse sati zreNikRtAH' iti bhavatItyarthaH / zreNizabdo hasvAntaH, bhASye tathaivodAharaNAt / yadA tu siddhA eva zreNayaH pariSkRtAstadA tu na samAsaH vyarthAbhAvAt / ccipratyayA. ntasya tu paratvAt 'kugati iti nitysmaasH| tataH 'cvoca' iti zreNizabdasya diirghH| ktena nanviziSTenAnaJ / naviziSTena tAntena samAnAdhikaraNena saha nahitaM tA. ntaM samasyate, sa tatpuruSa ityarthaH / kRtaM ca taditi / ekadezasya karaNAtkRtam ekadezA For Private and Personal Use Only Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 528 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa pasyopasaGkhyAnam' (vA 1310) / zAkapriyaH pArthivaH zAkapArthivaH / devabrAhmagaH / (730) sanmahatparamottamotkRSTAH pUjyamAnaiH 2 / 1 / 61 // sadvaidyaH / vakSyamANena mahataH aakaarH| mahAvaiyAkaraNaH / pUjyamAnaiH kim / utkRSTo gauH / paGkAduddhRta ityarthaH / (741) vRndArakanAgakukharaiH pUjyamAnam 2 / 1162 // go. ndArakaH / vyAghrAdeH AkRtigaNatvAdeva siddha sAmAnyaprayogArtha vacanam / (742) ntarasyAkaraNAttadevAkRtam / pUrvanipAtaniyamArtham / siddhaM ca tadabhuktaM cetyatra tu nArya samAsaH, viziSTazabdo hytraadhikvaacii| yathA devadattAdyajJadattaH svAdhyAyena viziSTa ityukte adhika iti gamyate / najaiva viziSTaM nagmAtrAdhikena ktAnteneti labhyate / evaJca samAnaprakRtikatvaM ktAntayoH paryavasannamiti bodhyam / zAkapArthivAdInAmiti / 'voM varNana' iti sUtrabhASye idaM vAtikaM paThitam / zAkapriyaH pArthivaH zAkapArthiva iti / zAkaH priyaH yasya sa zAkapriyaH / 'vA priyasya' iti priyazabdasya paranipAtaH / zAka. priyazcAsau pArthivazva iti vigrahe bahuvrIhigarbho vizeSaNasamAsaH / tatra pUrvakhaNDe bahuvIhI uttarapadasya priyazabdasya lopH| devabrAhmaNa iti / devAH priyAH yasya sa deva. priyaH, sa cAsau brAhmaNazceti vigrahaH / pUrvavaduttarapadalopaH / devapUjako brAhmaNa iti vA vigrhH| sanmahatparam / samAnAdhikaraNaiH samasyante sa tatpuruSaH iti zeSaH / sadvaidya iti / san vaidya iti vigrhH| cikitsAzAstrakUlaSajJAnatvaM sattvam / tena vaidyasya pUjA ga. myate / pUrvanipAtaniyamArthe sUtram / vakSyamANeneti / mahAMzcAsau vaiyAkaraNazceti vigrahe anena samAse sati mahacchabdasya 'AnmahataH' iti vakSyamANena AkAre antAdeze savarNadIdhe mahAvaiyAkaraNa iti bhavatItyarthaH / nanu utkRSTo gaurityatrotkRSTazabdasya atizayitavAcitayA tena goH pUjAvagamAt kathamiha samAso na bhavatItyata AhapaGkAdudhRta ityartha iti / utpUrvakaH kRSadhAturihoddharaNArthaka iti bhAvaH / paramavaidyaH, uttamavaidyaH, utkRSTavaidyaH / guNakriyAzabdaiH samAse sadAdInAM pUrvanipAtaniyamArthamidaM suutrm| vRndaarknaagkunyjraiH| samAnAdhikaraNaiH samasyata iti zeSaH / vizeSaNasamAsenaiva siddhe vizeSyasya pUrvanipAtaniyamArtha sUtram / govRndAraka iti / vRndArakazabdo devatA. vaacii| 'amarA nirjarA devAH' ityupakramya, 'vRndArakA daivatAni' ityamaraH / gauH vRndAraka iveti vigrahaH / gauH nAga iva gonAgaH / gauH kuJjara iva gokuJjaraH / nAga. zabdaH kuJjarazabdazca gjvaacii|| atra gorvRndArakAditulyatvAt zreSThayaM gamyata iti puujymaantaa| nanu vyAghrAderAkRtigaNatvAta 'upamitaM vyAghrAdibhiH' ityeva siddhe kimarthamidamityata Aha-vyAghrAderiti / sAmAnyeti / gokuJjaraH zreSTha ityAdAviti bhaavH| For Private and Personal Use Only Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 526 katarakatamau jAtipariprazne 22163 // katarakaThaH / ktmklaapH| 'gotraM ca caraNaH saha' iti jAtitvam / (743) ki kSepe 21 // 64 // kussito rAjA kiMrAjA, yo na rakSati / (744) poTAyuvatistokakatipaya gRSTidhenuvazA. vehavAkayaNIpravaktRzrotriyAdhyApakadhUtairjAtiH 221165(sey) tatpu. ruSaH samAnAdhikaraNaH karmadhArayaH 12 / 42 // (746) puMSatkarmadhAraya katarakatamau / jAtipariprazne gamye katarakatamau samAnAdhikaraNena samasyete ityarthaH / katarakaTha iti / anayoH kaH kaTha ityarthaH / 'kiMyattadonirdhAraNe dvayorekasya Dataraca' kona proktamadhIte ktthaa| vaizampAyanAntevAsitvAt prokta NiniH / 'kaThacarakAlluk' iti tasya luk / tataH 'tadadhIte' ityaNaH 'proktAlluk' iti luk / katamakalApa iti / eSAM kaH kalApa iti vigrahaH / kalApinA proktamadhIte klaapH| 'kalApino'N 'sabrahma. cAri' iti TilopaH 'vA bahUnAM jAtipariprazne ddtmc'| nanu ghaTatvAdivat kaThazAkhAdhyetRtvAdikaM na jaatiH| 'AkRtigrahaNA jAtiH' iti lakSaNasya liGgAnAM ca na sarvabhAva , 'sakadAkhyAtanirmAhyA' iti lakSaNasya ca tatrApravRtterityata Aha-gotraM ceti / atra katamazabdasya jAtipariprazna eva vyutpAdanAt katarArthameva jAtiparipraznagrahaNam / evaJca anayoH kataro devadatta ityatra na bhavati samAsaH / eSAM katamo devadattaH iti tu nAstyeva / jAtipariprazna eva Datamaco vidhAnAt / vastutastu itaraDatamavidhau dvayoriti bahUnAmiti jAtipariprazne iti pratyAkhyAtaM bhASye / evaJca katama eSAM devadatta ityapyasti / tatra samAsAbhAvAya jAtiparipraznagrahaNam iti zabdenda. zekhare sthitam / kiM kSepe / kSepo nindA / tatra gamye kimityavyayaM samAnAdhikaraNena samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / kutsito rAjeti / asvapadavigraho'yam / kimpadasthAne kutsitapadamiti jJeyam , vAkyena nindAnavagamena svapadalaukikavigrahAsambhavAt / kiMrAjeti / 'rAjAhassakhibhyaH' iti Taca tu na, 'kimaH kSepe' iti niSedhAt nanu rAjJo bahusampattizAlinaH kathaM kutsitatvamityata Aha-yo na rksstiiti| sa kiMrAjetyanvayaH / poTAyuvati / poTAdibhiH samAnAdhikaraNairjAtivAcaka samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / atha karmadhArayakArya vakSyan karmadhArayasaJjJAmAha-tatpuruSaH smaan| samAnam ekamadhikaraNaM vAcyaM yayoH padayoH, te samAnAdhikaraNe pade, te asya sta iti samAnAdhi. karaNaH, matvarthIyaH arshaadhc| samAnAdhikaraNAnekapadAvayavakastatpuruSaH karmadhArayasajJako bhvtiityrthH| tatpuruSAdhikAre iyaM sajJA na kRtA, tathA satyekasajJAdhi kArAt karmadhArayasajJayA tatpuruSasajJA baadhyetetyaahuH| puMvatkarmadhAraya / striyAH yuvadASitapuMskAdanaDiti vartate / ekApi saptamI viSayabhedAdbhiyate / karmadhArayAMze adhi. bA0 34 For Private and Personal Use Only Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 530 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa jAtIyadezIyeSu 6 / 3 / 42 // karmadhAraye jAtIyadezIyayozca parato bhASitapuMskAtpara UGabhAvo yasmistathAbhUtaM pUrva puMvat / pUraNIpriyAdiSvaprAptaH puMvadbhAvo'nena vidhIyate / mahAnavamI / kRSNacaturdazI / mahApriyA / tathA kopadhAdeH pratiSiddhaH puMvadbhAvaH karmadhArayAdau pratiprasUyate / pAcakastrI, dattabhAryA, paJcamabhAryA, srodhanabhAryA, sukezabhAryA, brAhmaNabhAryA / evaM pAcakajAtIyA pAcakadezIyA ityAdi / ibhapoTA / 'poTA krnnsptmii| jAtIyadezIyaviSaye prsptmii| tadAha-karmadhAraye iti / tathAbhUta. mityanantaraM strIvAcakamiti shessH| bhASitapuMskAdanaDityetat 'striyAH puMvat iti sUtre sphuttiikrissyte| nanu karmadhAraye 'striyAH puMvat' ityanena siddhaM puMvattvam , jAtI. yadezIyayostu 'tasilAdiSvAkRtvasucaH' ityanena siddhamityata Aha-pUraNIpriyAdi. vaprApta iti / apUraNIpriyAdiSviti paryudAsAditi bhAvaH / mahAnavamIti / mahatI cAsau navamI ceti vigrahaH / 'sanmahat' ityAdinA samAsaH / navAnAM pUraNI nvmii| 'tasya pUraNe DaT 'nAntAdasaGkhyAdemaMda / TittvAt GIp / atra navamIzabdasya pUraNa. pratyayAntatvAttasmin pare 'striyAH puMvat' iti puMvattvamaprAptamanena vidhIyate / kRte paMvattve 'AnmahataH' ityAttvamiti bhAvaH / kRSNacaturdazIti / caturdazAnAM pUraNI catudazI / DaT 'nastaddhite' iti ttilopH| TittvAnDIp / kRSNA cAsau caturdazI ceti vigrahaH / mahApriyeti / mahatI cAsau priyA ceti krmdhaaryH| atrApi priyAdiparyudA. sAdaprAptamanena vidhIyata iti bhAvaH / 'puMvatkarmadhArayaH ityasya prayojanAntaramAha-tathA kopadhAderiti / 'na kopadhAyAH 'sajJApUraNyozca' 'vRddhinimittasya ca taddhitasyAraktavikAre' 'svAGgAccetaH' 'jAtezva' iti paJcasUtryA pratiSiddha ityarthaH / karmadhArayAdAviti / karmadhAraye jAtIyadezIyayozca parayorityarthaH / pAcakastrIti / pAcikA cAsau strI ceti karmadhArayaH / atra 'na kopadhAyAH' iti puMvattvasya pratiSedhaH prAptaH / dattabhAryA, pancamabhAryeti / dattA cAsau bhAryA ceti, paJcamI cAsau bhAryA ceti ca krmdhaaryH| atra 'sajJApUraNyozca' iti pratiSedhaH prAptaH / sropnabhAryeti / straunI cAso bhAryA ceti krmdhaaryH| atra 'vRddhinimi. tasya ca' iti pratiSedhaH prAptaH / sukezabhAryeti / sukezI cAsau bhAryA ceti karmadhA. ryH| atra 'svAGgAcca' iti niSedhaH praaptH| braahmnnbhaaryeti| brAhmaNI cAsau bhAryA ceti krmdhaaryH| atra 'jAtezca' iti niSedhaH prAptaH / atha jAtIyadezIyayoH prati. prasavamudAharati-evaM pAcaka.jAtIyA paackdeshiiyeti| 'prakAravacane' iti jAtIyara, 'ISadasamAptau' iti dezIyara / ubhayatrApi tasilAdiSu' iti puMvattvasya 'na kopadhA. yA iti niSedhaH prAptaH / ityaadiiti| dattajAtIyA, dattadezIyA, paJcamajAtIyA, paJca For Private and Personal Use Only Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 531 striipuNslkssnnaa'| ibhayuvatiH / agnistokaH / udshvitktipym| gRSTiH sakRtprasU. tA' gogRSTiH / 'dhenurnavaprasUtA', godhenuH / 'vazA bandhyA', govshaa| vehagarbhaghAtinI', govehat / 'baSkayaNyataruNavatsA, gobaSkayaNI / kaThapravaktA / ktthshrotriyH| kaThAdhyApakaH, kaThadhUtaH / (747) prazaMsAvacanaizca 2 / 1166 // etaiH saha jAtiH prAgvat / gomatalikA / gomacacikA / goprakANDam / gvoddhH| gotalajaH / madezIyA, naunajAtIyA, naunadezIyA, sukezajAtIyA, sukezadezIyA, brAhmaNajA. tIyA, braahmnndeshiiyaa| tadevaM 'puMvatkarmadhAraya' iti sUtraM nirUpya 'poTAyuvati' iti sUtrasya 'krameNodA. haraNAnyAha- ibhapoTeti / poTA cAsau ibhI ceti karmadhArayaH / ibhIzabdasya puMvattvam / jAteH pUrvanipAtArthamidaM sUtram / poTA strIpuMsalakSaNA iti / kozavAkyamidam / strIpuMsayorlakSaNAni cihnAni yasyA iti bahuvrIhiH / ibhayuvatiriti / yuvatizcAsau ibhI ceti vigrahaH / karmadhAraye puMvattvam / agnistoka iti / stokaH alpaH, sa cAsau agnizceti vigrahaH / udazvitkatipayamiti / 'takra Adazvit' ityamaraH / katipayaM ca tadvadazvicceti karmadhArayaH / gRSTiH sakRtprasUteti / kozavAkyamidam / gogRSTiriti / gRSTizcAsau gauzceti karmadhArayaH / dhenurnavaprasUteti / kozavAkyamidam / godhenuriti / dhenuzcAsau gauzceti vigrahaH / vazA vandhyeti / kozavAkyamidam / govazeti / vazA cAsau gauzceti vigrahaH / vedgrbhpaatiniiti| kozavAkyamidam / govehaditi / vehaccAsau gauzceti vigrahaH / baSkayaNyataruNavatseti / 'cirasUtA baSkayaNI' ityamaraH / taruNavatsetyapapAThaH / gobaSkayaNIti / baSkayaNI cAsau gauzceti vigrhH| kaThapravakteti / pravaktA adhyApakaH, sa cAsau kaThAceti vigrahaH / kaThAdhyApaka iti| adhyApakazcAsau kaTaraceti vigrhH| kaThadhUrta iti / dhUrtazcAsau kaThazceti vigrahaH / 'dhUrto'kSadevI' itymrH| viTa ityanye / naca 'kutsitAni kutsanaiH' ityanena siddhiH zaGkayA, pravRttinimittakutsAyAmeva tatpravRtteH / na hi kaThatvaM kutsitm| - prazaMsAvacanaizca / etairiti / rUDhayA prshNsaavaackairityrthH| jAtiriti / 'poTAyuvati' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / prAgvaditi / samAnAdhikaraNaiH samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / jAteH pUrvanipAtaniyamArtha sUtram / gomatalliketi / matallikA cAsau gauzceti vigrahaH / gomcciNketi| macarcikA cAsau gauzceti vigrahaH / goprakANDamiti / prakANDa cAsau gauzceti vigrahaH / gavoddha iti| uddhazcAsau gauzceti vigrahaH / avaG sphoTAyanasya' 'AdguNaH / gotallaja iti / tallajazcAsau gauzceti vigrahaH / For Private and Personal Use Only Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 532 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa - prazastA gorityarthaH / matAlikAdayo niyatalijhAH, na tu vizeSyanighnAH / jAtiH kim / kumArI mtaalikaa| (74) yuSA khalatipalitavalinajaratIbhiH zaza67 pUrvanipAtaniyamArtha sUtram / limaviziSTaparibhASayA yuvatizando'pi samasyate / yuSA khalatiyuvakhalatiH / yuvatiH khalatI yuvkhltii| yuvjrtii| yuvatyAmeva jaratIdharmopalambhena tadrUpAropAtyAmAnAdhikaraNyam / (744) kRtyatu. lyAkhyA bhajAtyA 2168 // bhojyoSNam / tulyazvetaH / sadRzazvetaH / sarvatra prvllinggtaa| matallikAdizabdAnAmaprasiddhatvAdvayAcaSTe-prazastA gaurityartha iti / gozabdasya strIliGgatvAbhiprAyAtprazasteti striilinggaanirdeshH| gozabdasya pulliGgatve tu prazasta iti pAThayam / nanu gozabdasya puMliGgatve matallikAmacarcikAprakA* NDazabdAnAmapi vizeSyanighnatvAt puMliGgatApattiH / gozabdasya strIliGgatve tu prakANDoddhatallajAnAmapi strIliGgatApattizcetyata Aha-matallikAdaya iti / 'matallikA macarcikA prkaannddmuddhtlljau| prazastavAcakAnyamUni' ityamaraH / kumArI matalli. keti / avasthAvizeSAtmakavayovizeSavAcitvAnna jAtivAcI kumArIzabda iti na samAsaH / samAse tu 'puMvatkarmadhAraya' iti puvattvaM syAditi bhAvaH / yuvA khalati / yuvanzabdaH khalatyAdibhiH samAnAdhikaraNaiH samasyate, sa. tatpuruSa ityarthaH / vizeSaNasamAsena siddhe kimarthamidamityata Aha-pUrveti / yuvanazabdasya khala. tyAdizabdAnAM ca guNavAcitvAdvizeSaNatve kAmacArAtpUrvanipAtasyAniyame prA tanniya. mArthamidaM suutrmityrthH| khalatiH keshhiinshiraaH| 'palitaM jarasA zauklayam valino valibhaHsamau' ityamaraH / yuvA khalatiH yuvakhalatiriti / antarvatinI vibhaktimAzritya pdtvaanlopH| nanu yuveti puMliGganirdezAt kathaM yuvatizabdasya samAsa ityata AhaliGgaviziSTeti / yuvatiH khalatiH yuvakhalatiriti / 'puMvatkarmadhArayaH iti puMvattvam / yuvajara. tIti / jaratI vRddhA / yuvatizcAsau jarati ceti vigrahaH / 'puMvatkarmadhArayaH iti puMva. tvam / nanu yuvatiH kathaM jaratI syAdityata Aha-yuvatyAmeveti / kRtytulyaakhyaa| kRtyapratyayAntAH tulyavAcakAzca jAtibhinnavAcakena samAnAdhikaraNena samasyante sa tatpuruSa ityarthaH / bhojyoSNamiti / bhojyaM ca taduSNaM ceti vigrahaH / 'Rhloyet| iti Nyat / aheM kRtyapratyayaH / bhojyoSNazabdayoH kriyAguNazabdatvAt vizeSaNatve kAmacArAdaniyatapUrvanipAte prApte niyamArthamidam / tulyazveta iti| tulyazcAsau zvetazceti vigrahaH / ubhayorguNavacanatayA vizeSaNatvAniyame'pi tulyazabdasyaiva pUrvanipAtaH / AkhyAgrahaNasya prayojanamAha-sadRzazveta iti / sahazazabdasya tulyaparyAya. For Private and Personal Use Only Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / 533 ajAtyA kim / bhojya odanaH / pratiSedhasAmarthyAdvizeSaNasamAso'pi na / (750) varNo varNena 2|1|66 // samAnAdhikaraNena saha prAgvat / kRSNasAraGgaH ( 751) kaDArAH karmadhAraye 2|2|38|| kaDArAdayaH zabdAH karmadhAraye vA pUrvaM prayojyAH / kaDArajaiminiH / jaiminikaDAraH / ( 752) kumAraH zramaNAdibhiH 2|1|70 // kumArI zramaNA kumArazramaNA / iha gaNe zramaNA pratrajitA garbhiNItyAdayaH strIliGgAH paThyante / liGgaviziSTaparibhASAyA etadeva jJApakaM bodhyam / ( 753) catuSpAdo garbhiNyA 221171 // catuSpAjAtivAcino garmiNIzabdena saha prAgvat / gogarbhiNI / ' catuSpAjjAtiriti vaktavyam' svAditi bhAvaH / bhojya zrodana iti / atra odanazabdasya jAtivAcitvAttenAyaM samAso na bhavatItyarthaH / nanvetatsamAsAbhAve'pi vizeSaNasamAso durvAra ityata AhapratiSedheti / bhojyazabdapUrvanipAtasyobhayatrApyaviziSTatayA 'ajAtyA' iti paryudAsavaiyarthyAditi bhAvaH / varNo / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - samAnAdhikaraNeneti / varNavAcinA samAnAdhikaraNena varNavAcI samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / kRSNasAraGga iti / sAraGgazcitravarNavAn / kRSNazabdaH kRSNAvayavake lAkSaNika iti sAmAnAdhikaraNyam / kRSNazcAsau sAraGgazceti vigrahaH / vizeSaNasamAsena siddhe idaM prapaJcArthameva / yattu 'varNo varNeSvanete iti svaravidhau pratipadoktatvAdasyaiva grahaNArthamidam / tena sAraGgasyAvayavaH kRSNaH sAraGgakRSNa ityatra 'varNo varNeSu' iti svaro neti, taJcintyam, karmadhArayasvara prakaraNe 'varNo varNeSvanete' iti sUtrasya pAThenaiva siddheriti dik / kaDArAH karmadhAraye / 'upasajainaM pUrvam' ityataH pUrvamityanuvartate / kaDhArAH iti bahuvacananirdezAttadAdigrahaNam / tadAha - kaDArAdaya iti / ' upasarjanaM pUrvam" iti nitye prApte vikalpo'yam / kaDAra. jaiminiriti / kaDArazcAsau jaiminizceti vigrahaH / kumAraH zramaNAdibhiH / kumArazabdazramaNAdibhiH samAnAdhikaraNaiH samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / kumArI zramaNA kumAra* zramaNeti / 'puMvatkarmadhAraya' iti puMvasvam / zramaNA parityaktasarvasaGgA / nanu sUtre kumArazabdasya puMliGgasyaiva pAThAt kathamiha strIliGgasyodAharaNamityata Aha - iheti / nanu gaNe strIliGgAnAmeva pAThe sUtrasya kathaM teSu pravRttiH / naca liGgaviziSTaparibhASayeti vAcyam, tatsadbhAve pramANAbhAvAdityata Aha-liGgeti / etadeveti / etadapItyarthaH, 'yuvA khalati' iti sUtre jaratIgrahaNasyApi tajjJApakatvAt / na hi yuvanzabdasya jaratIsAmAnAdhikaraNyamasti / catuSpAdo garbhiNyA | 'AtigrahaNaM kartavyam' iti vArtikamabhipretyAha- catuSpAjjAtIti / gogarbhiNIti / garbhiNI cAsau gauzceti vigrahaH / For Private and Personal Use Only Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 534 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsammmmmmmmmmmmmmmmaaaaaaaaaaaaaaaaaaa a aaam ( vA 1311) / neha svastimatI garbhiNI / (754) mayUrakhyasakAdayazca 21172 / ete nipAtyante / mayUro vyaMsakaH mayUravyaM sakaH / vyaMsako dhuutH| udakcAvAkcoccAvacanam / nizcitaM ca pracitaM ca nizcapracam / nAsti kiJcana yasya so'kiJcanaH / nAsti kuto bhayaM yasya so'kutobhayaH / anyo rAjA rAjAntaram / cideva cinmAtram / 'AkhyAtamAkhyAtena kriyAsAtatye' ( ga 20) / aznIta piba. tetyevaM satataM yatrAbhidhIyate sA aznItapibatA / pctbhRjtaa| khaadtmodtaa| 'ehIDAdayo'nyapadArthe' ( ga 18) ehIDa iti yasminkamaNi tadehIDam / ehiyavam / uddhara koSThAdutsRja dehIti yasyAM kriyAyo soddharotsRjA / uddhamavidhamA / asAtatyArthamiha pAThaH / 'jahikarmaNA bahulamAbhIkSNye kartAraM cAbhidadhAti' / vizeSyasya pUrvanipAtArthamidaM sUtram / jAtiriti kim / kAlAkSI garbhiNI / ____ mayUravyaMsakAdayazca / ete nipAtyanta iti / kRtasamAsakAryA nirdizyanta ityarthaH / mayUravyaMsaka iti / vyaMsakazcAsau mayUrazceti vigrahaH / vyaMsako dhUrta iti| atra kozo mRgyaH / guNavacanatvAt vyaMsakazabdasya pUrvanipAte prApte idaM vadhanam / uccAvacamiti / udakzabdasya uccetyaadeshH| avAkzabdasya avacAdezazca / 'uccAvacaM naikabhedam' ityamaraH / nizcapracamiti / nizcitazabdasya nizcAdezaH / pracitazabdasya pracAdezaH / nAsti kiJcanaiti / canetyavyayamapyarthe / nAsti kimapi yasyetyarthe bahavIyapavAdastripadastatpuruSaH / namo nakArasya lopazca nipAtyate / 'na lopo namaH' iti tu nAtra prava. tate, kizabdasya uttarapadatvAbhAvAt samAsacaramakhaNDa eva uttarapadazabdasya ruuddhtvaat| nAsti kuta iti / kuto'pi bhayamasya nAstIti vigrahasyArthaH / akutobhaya iti / bahu. bIyapavAdastatpuruSaH / anyo rAjA rAjAntaramiti / atra antarazabdaH anyaparyAyaH / tasya sthAne anyazabdo vigrahavAkye jJeyaH, nityasamAsatvena asvapadavigrahaucityAt / nityasamAsatvaM ca rAjAntaramityasya vyAkhyAnAdeva jJeyam / atra antarazabdasya prnipaatH| cideva cinmAtramiti / 'mAnaM kAtsnye'vadhAraNe' itymrH| nityasamAsatva. sUcanAya asvapadavigrahaH / nipaatnaadnunaasiknitytetyaahH| AkhyAtamiti / gaNa. sUtram / kriyAsAtatye gamye tiGantaM tiGantena samasyate, sa tatpuruSa ityarthaH / aznItapibateti / ihAsubantatve'pi samAsaH / kriyArUpasyAnyapadArthasya prAdhAnyAt strItvA. TApa / evaM pacatabhRjjatetyAdAvapi / ehIDAdaya iti / idamapi gaNasUtram / anyapadArthe ehIDAdayo nipAtyanta ityarthaH / ehi IDe iti vigrhH| IDe iti laDuttamapurupaikavacanam / DakArAdekArasya akaaraadeshH| ehiyavamiti / yaumItyasya yavAdezaH / utsRjetyasya vivaraNam-dehIti / iha pATha iti / ehIDAdiSvityarthaH / 'jahi karmaNA For Private and Personal Use Only Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / purUSa (ga 29 ) / jahItyetatkarmaNA bahulaM samasyate AbhIkSNye gamye samAsena cekatAbhidhIyata ityarthaH / jahijoDaH / jahistambaH / (755) ISadakRtA 227 // ISatpiGgalaH / 'ISadguNavacaneneti vAcyam' ( vA 1316 ) / ISadaktam / (756) nA shsh6|| nasupA saha samasyate / (757) nalopA namaH 6 / 3 / 73 // najI nasya lopaH syAduttarapade / na brAhmago'brAhmaNaH / (758) tasmAnnuDaci bahulam' ityapi gaNasUtram / kartA abhidhIyate iti / ukteH katetyarthaH / jahijoDa iti / joDa iti kasyacit sjnyaa| jahi joDaM jahi joDamityAbhIkSNyena ya Aha sa jahi. joDaH / jahistamba iti| jahi stambam , jahi stambamiti ya Aheti vigrahaH / iti smaanaadhikrnnaadhikaarH| ISadakRtA / ISacchabdaH akRdantaprakRtikasubantena samasyate sa tatpuruSa ityarthaH / ISatpiGgala iti / piGgalazabdaH avyutpannaprAtipadikamiti bhAvaH / ISadguNavacaneneti / akRtetyapahAyeti shessH| naa| idaM samAnAdhikaraNAdhikArasthaM netyabhipretyAha-supA samasyata iti / na lopo namaH / neti luptaSaSThIkaM padam / tadAha-namo nasyeti / uttarapadai iti / 'aluguttarapade' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / namo'ziti siddhe lopavacanam akabrAhmaNa iti sAka. kaarthmityaahuH| abrAhmaNa iti| atrAropitatvaM narthH| AropitatvaM ca brAhmaNatvadvArA brAhANe anveti / AropitabrAhmaNatvavAniti bodhaH / arthAt brAhmaNabhinna iti paryava. syati / kecitta na bhinnavAcI, brAhmaNAninna ityartha ityaahuH| tadayuktam' , brAhma NAdbhinna ityarthe pUrvapadArthaprAdhAnyApatteH / tathAca 'uttarapadArthapradhAnastatpuruSaH' iti bhASyodghoSo virudhyeta / kiJca, ate, atasmai, atasmAdityAdau sarvanAmakArya zIbhA. vasmAyAdikaM na syAt , tacchabdArthasya namarthaprati vizeSaNatve apradhAnatvAt 'sajJopasarjanIbhUtAstu na sarvAdayaH' ityukteH| tathA asa ityAdau 'tadoH saH saavnntyyoH| iti sarvAdyantargatatyadAdikArya satvaM ca na syAt / anekamityatra ekavacanAnupapattizca / ekabhinnasya ekatvAsambhavena dvitvabahutvaniyamena ca dvibahuvacanApatteH / tathA sati 'anekamanyapadArtha iti nopapadyata 'etattadoH sulopaH' ityatra anasamAsagrahaNaM cAtra liGgam / taddhi asaH zivaH, aneSaH zivaH ityAdau sulopAbhAvArtham / tadbhinnaH eta. dbhinnaH ityatheM tu tacchabdAdyarthasya upasarjanatayA tyadAdyatvAnApattau halGayAdilopasya duritvAttadvaiyarthyaM spaSTameva / tasmAduttarapadArthaprAdhAnyaM bhASyoktamanusRtya Aropita. tvameva naartha iti yuktam / vistarastu prauDhamanoramAyAM zabdaratne maJjUSAyAM ca jnyeyH| prAcInAstu For Private and Personal Use Only Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 536 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa 6|3|74 // luptanakArAcama uttarapadasyA jAdernuDAgamaH syAt / anazvaH / arthAbhavyayIbhAvena sahAyaM vikarUpyate / 'rakSohAga maladhvasandehAH prayojanam' iti 'adrutAyAmasaMhitam' ( vA 1167 ) iti ca bhASyavArtikaprayogAt / tena dhanupalabdhiH, avivAdaH ' avinam ityAdi siddham / 'namo nalopastiti kSepe' ( vA 3984 ) / apacasi tvaM jAlma / naikadhA ityAdau tu nazabdena saha 'supA' ( sU649 ) 'tatsAdRzyamabhAvazca tadanyatvaM tadalpatA / aprAzastyaM virodhakaca nArthAH SaT prakIrtitAH // ' iti paThitvA abrAhmaNaH, apApam, anazvaH, anudarA kanyA, apazavo vA anye gobhyaH, adharmaH ityudAjahuH / tatra sAdRzyAdikaM prakaraNAdigamyamityAhuH | tasmAnnuci / tacchabdena pUrvasUtrAvagato luptanakAro nam parAmRzyate / uttarapada ityanuvRttaM acItyanena vizeSyate / tadAdividhiH / 'ubhayanirdeze paJcamInirdezo balIyAnU paratvAt' iti paribhASayA saptamI SaSThIM prakalpayati / tadAha--- luptanakAra diti / 1 naz iti / samAse sati najo nakArasya lope tatpariziSTAkArasya nuT / TakAra it / ukAra uccAraNArthaH / divAdAdyavayava iti bhAvaH / nuk tu na kRtaH / GamuTprasaGgAt / nanu 'usare karmaNyavighnamastu' ityAdau vijJAnAmabhAva ityarthe natatpuruSe sati paravaliGgatve avina iti syAt / na ca arthAbhAve avyayIbhAvena tatsiddhiriti vAcyam, avyayIbhAvasya nirmakSikamityAdau sAvakAzatayA paratvAttatpuruSasyaiva prasaGgAdityata Aha--arthAbhAve iti / rakSeti / paspazAhnikabhASye idaM vAkyam / rakSA ca Uhazca Agamazca laghu ca asandehazca iti dvandvaH / 'paravalliGgam' iti puMstvam / atra sandehAbhAva ityarthe asandehazabdasya asandehA iti prayogAt tatpuruSo vijJAyate / avyayIbhAve rakSohAgamaladhvasandehamiti syAt / zradrutAyAmasaMhitamiti / paraH sannikarSaH saMhi tA' iti sUtre paThitamidaM vArtikam adbhutAyAM vRttau saMhitAbhAva ityarthaH / atra avyayIbhAve sati asaMhitamiti prayogAt avyayIbhAve'pi arthAbhAvo nA gamyo bhavatIti vijJAyate / anyathA tatpuruSe sati paravalliGgatvAdasaMhiteti syAt / tatazva nA gamye abhAve tatpuruSAvyayIbhAvayorvikalpa iti sthitam / teneti / anupalabidharityatra avivAda tatyatra ca tatpuruSaH, avighnamityatra avyayIbhAvazca sidhyatItyarthaH / zabdenduzekhare tu anyathA prapaJcitam / naJo nalopastiGi kSepe iti / 'na 'lopo naJaH' iti sUtrasthavArtikamidam / najo nakArasya lopaH syAt tiGi pare nindAyAmiti vaktavyamityarthaH / zrapacasi tvaM jAlmeti / kutsitaM pacasotyarthaH / atra a iti bhinnaM padaM tiGantena samAsAbhAvAt / vArtikamidaM prasaGgAdupanyastam / naJsamAnArthakena a ityavyayenApi siddhamidamiti vArtikaM viphalameva / kecittu asmAdeva vArti I For Private and Personal Use Only Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 10 ] baalmnormaashitaa| iti samAsaH / (758) nabhrAnapAnavedAnAsatyAnamuvinakulamakhanapuMsakanakSatranakanAkeSu prakRtyA 6 / 3 / 75 // pAd iti zatrantaH / vedAH itysujntH| na satyA asatyAH / na asatyA naastyaaH| na muJcatIti nmuciH| nakulamasya nkulm| na khamasya nakham / na strI pumAn napuMsakam / strIpuMsayoH puMsakabhAvo nipAtanAt / na bharatIti nakSatram / kSoyateH kSaratervA kSatramiti nipAtyate / na kAmatIti nakaH / 'kameDaH / na akamasminiti nAkaH / (760) nago'prANiyanyatarasyAm / 6377 // naga ityatra naSprakRtyA vaa| nagAH-agAH parvatAH / maprANiviti kim bhagovRSalaH zItena / 'nityaM krIDA'-(sU 711) ityataH nityam ityanuvartamAne(761) kugatiprAdayaH // 2 // 1 // ete samarthana nityaM samasyante / kutsitaH puruSaH kupuruSaH / 'gatizca' (sU 23) ityanuvartamAne / (762) UryAdivi. DAcazva 11061 // ete kriyAyoge gatisaMjJAH syuH / UrIkRtya / zuklIkRtya / paTapaTAkRtya / 'kArikAzabdasyopasaGkhyAnam' (vA 1132 ) / kArikA kriyaa| kArikAkRtya / (763) anukaraNaM cAnitiparam 16462 // khATakRtya / kAdavyayeSu ma ityasya pAThaH aprAmANika ityAhuH / nanu naikadhetyatrApi nabhsamAse 'nalopo namaH iti nakArasya lope 'tasmAnnuDaci' iti nuTi anekadhetyeva syAdi. tyata Aha-naikadhetyAdau sviti / etadarthameva 'nam' iti sUtre 'na lopo namaH' iti sUtre ca makArAnubandhagrahaNamiti bhAvaH / nabhrAnapAt / sugamam / / anuvartamAna iti / samAsavidhayo vakSyanta iti shessH| kugtipraadyH| samasyanta iti / sa tatpuruSa ityapi jJeyam / kutsitaH puruSa iti / nityasamAsatvAdasvapadavigrahaH / kutsitArthakasya ku ityavyayasyaivAtra grahaNam , na tu pRthvIparyAyasya, gatyAdisAhaca. ryAt / gatizcetyanuvartamAna iti / kriyAyoga iti ceti bodhyam / UryAdiviDAcazca / viDAcau prtyyau| UrIkRtyeti / urItyavyayamaGgIkAre, tasya kRtvetyanena gAtasamA. sH| samAse'napUrva ktvo lyp||shukliikRtyeti / azuklaM zuklaM kRtvetyarthaH / 'kRbhva. stiyoge' ityabhUtatadAve ciH / gatisamAse sati ktvo lyapa, verapRktasyeti valo. paH / 'asya cvau' iti Itvam / paTapaTAkRtyeti / paTapaTA iti zabdaM kRtvetyarthaH / 'avyaktAnukaraNAt dvayajavarArdhAdanitau DAc' iti paTacchabdAiDAci dvitvam , TilopaH / 'nityamADite DAci' iti takArapakArayoH pakAra ekAdezaH / gatisamAse ktvo lyap / kArikAzabdasyopasaMkhyAnamiti / gatisaMjJAyA iti zeSaH / kArikAzabda vyA. caSTe-kArikA kriyeti / 'striyAM ktina' ityadhikAre dhAtvarthanirdeze Nvul / kArikAkR. For Private and Personal Use Only Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 53 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa anitiparam kim / khADiti kRtvA niraSThIvat / (764) AdarAnAdayoH sadasatI 1463 // satkRtya / asatkRtya / (765) bhUSaNe'lam 16464 // alaMkRtya / bhUSaNe kim / alaM kRtvaudanaM gataH / paryAptamityarthaH / 'anukaraNam(sU 763 ) ityAditrisUtrI svabhAvAtkRJciSayA / (766) mantaraparigrahe / 14 // 65 // antarhatya / madhye hatvetyarthaH / aparigrahe kim / antahatvA gtH| hataM parigRhya gata ityrthH| (767) karaNemanasI zraddhApratIghAte 166 // kaNehatya payaH pibati / manohatya / kaNezabdaH saptamIpratirUpako nipAtaH, abhi tyeti / kriyAM kRtvetyarthaH / dvitIyAntasya gatisamAse ktvo lyap , subluk , kArikAzabdo'tra na kartIvAcI, na zlokavAcI ca, vyaakhyaanaat| anukaraNaM cAniti param / anukaraNaM gatisaMjJaM syAt itiparaM varjayitvetyarthaH / khATakRtyeti / khADiti zabdaM kRtve. tyarthaH / gatisamAse ktvo lyap / khADiti kRtveti / na cAtra itizabdena vyavahitatve kriyAyogAmAvAdeva gatisaMjJA na bhaviSyati, tatkimanitiparagrahaNeneti vAcyam , ythaakthnycitkriyaayogsttvaat| 'te prAgdhAto: iti sUtraM tu te gatyupasargAH dhAtoH prAgeva prayojyAH, na tu parata iti prayoganiyamaparameveti bhAvaH / ___ AdarAnAdarayoH sdstii| saditi asaditi ca avyaye AdarAnAdarayoH krameNa vidyamAne gatisaMjJake sta ityarthaH / satkRtyeti / AdaraM kRtvetyarthaH / asatkRtyeti / anA. daraM kRtvetyarthaH / gatisamAse ktvo lyp| bhUSaNe'jam / bhUSaNe vidyamAnaM alamitya. vyayaM gatisaMjJakaM syAdityarthaH / alaGkRtyeti / kaTakAdidhAraNena pariSkAraM kRtvetyarthaH / kRJaviSayeti / kRzyoga eva bhavatItyarthaH / vastutastu soce pramANAbhAvAt dhAtvanta. rayoge'pi trisuutriiprvRttiryuktaa| ata eva alaM bhuktvA odanaM gata iti vRttikRtA pratyudAhRtam / antrprigrhe| aparigrahe vartamAna antarityavyayaM gatisaMjJakaM syAdi. tyarthaH / itaM parigRhyeti / hatvA gamanaM hatam aparigRhya parigRhya vA bhavati / tatra A. yamudAharaNaM, dvitIyaM pratyudAharaNamityarthaH / aparigraha iti prayogopAdhireva, na tu vAcyakoTipraviSTam / kaNemanasI shrddhaaprtiipaate| kaNezabdo manazzabdazca zraddhApratIghAte gatisaMjJako staH / atyantAbhilASaH zraddhA, tasyAH nivRttiH pratIghAtaH / kaNehatyeti / gatisamAse ktvo lyap / manohatyeti / payaH pivatItyanuSajyate / nanu samAse kRte iti saptamyAH kathaM na lugityata Aha -kaNezabda iti / nanu zraddhApratIghAtasya kathamihA. vagatiH, zraddhAvAcakazabdAbhAvAt / manaso ghAte sati kathaM vA payaHpAnamityata AhaabhilASAtizaye iti / kaNezabda ityanuSajyate / 'parAvarayoge ca' iti sUtreNa ktvA / abhilASanivRttiparyantaM payaH pibtiityrthH| zraddhApratIpAte kim-kaNe hatvA gataH / For Private and Personal Use Only Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 536 lASAtizaye vartate / manazzabdo'pyatraiva / (768) puro'vyayam 1 / 4 / 67 // puraskRtya / (769) mastaM ca 146 // astamiti mAntamavyayaM gatisaMzaM syAt / astagatya / (770) maccha gatyarthavadeSu 1 / 4 / 66 // avyayam ityeva / acchagatya / acchodya / abhimukhaM gatvA uktvA cetyarthaH / avyayam kim / jala. macchaM gacchati / (771) ado'nupadeze 1478 // ada: kRtya, ada-kRtam / paraM pratyupadeze pratyudAharaNam / adaH kRtvA, adaH kuru| (772) tiro'ntadhauM / 2 / 4171 // tirobhUya / (773) vibhASA kRSi 1472 // tiraskRtya, tira kRtya, tiraH kRtvA / (774) upAje'nvAje 1473 // etau kRtri vA gatisaMjJau staH / upAjekRtya, upAje kRtvA / anvAje kRtya, anvAje kRtvA / dubailasya sUkSmastaNDulAvayavaH kaNaH, tadviSaye hatvA gata ityarthaH / mano hatvA gataH, viSapAnAdau manaHpravRtti pratibadhya gata ityarthaH / puro'vyayan / pura ityavyayaM gatisaMjJakaM syaat| puraskRtyeti / gatisamAse ktvo lyap / avyayaM kim / puram , purI, puraH kRtvA gtH| astaM c| pUrvasUtrAdavyayamityanuvartata ityAha-mAntamavyayamiti / asthtyeti| tirodhAnaM prApyetyarthaH / a. vyayaM kiM, kANDam astaM kRtvA / prakSiptaM kRtvetyarthaH / acchagatyarthavadeSu / gatyarthadhA. tuSu vadadhAtau ca prayujyamAneSu acchetyavyayaM gatisaMjJaM syAt / acchagatyeti / gati. mAse ktvo lyap / acchoyeti / vadadhAtoH ktvA / gatisamAse ktvo lye| acche. tyvyymaabhimukhye| tadyathA-barhiracchetIti / tadAha-abhimukhamiti / jalamacchaM gcchtiiti| atrAcchabdasya nAvyayatvam , na gatisajJA, nApi 'prAgrIzvarAnnipAtAH' ityadhikRtanipAtasajJA / nipAtatve sati hi avyayatvAt vibhaktiluka syAditi bhAvaH / ado'nupadeze / adAzabdaH / anupadeze gatisajJaH syAt / adakRtyeti / gatisamAse ktvo lyap / amuM yajJaM kRtvetyarthe tu subluka ca ada kRtamiti / 'gatiranantaram iti svaraH phalam / yadA svayameva paryAlocayati tadedamudAharaNam / paraM pratIti / adaH kurvityAdAvityarthaH / tiro'ntadhau~ / antadhiH vyavadhAnam , tatra tiras ityavyayaM gati. sajakaM syaadityrthH| tirobhUyeti / gatisamAse ktvo lyap / vyavahito bhuutvetyrthH| vibhASA kRtri| kRji prayujyamAne tiras ityavyayaM gatisajhaM vA syAdityarthaH / tiraskRtya tira kRtyeti / gatisajJApakSe gatisamAse ktvo lyap / 'tiraso'nyatara. syAm' iti satvavikalpaH / tiraH kRtveti / gatitvAbhAvapakSe satvamapi na bhavati, tadvi. dhau gtigrhnnaanuvRttrityaahuH| kecittu tiraskAra iti paribhave prayogadarzanAt satva. vidhau gatigrahaNaM nAnuvartayanti / upAje'vAje / upAjekRtya / gatisaMjJA pakSAgatisamAse For Private and Personal Use Only Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 540 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa balamAdhAyetyarthaH / (775) sAkSAtprabhRtIni ca 1174 // kRSi vA gati. saMjJAni syuH / 'vyartha iti vAcyam' ( vA 1142 ) / sAkSAtkRtya, sAkSAt kRtvA lavarNakRtya, lavaNaM kRtvaa| mAntatvaM nipAtanAt / (776) anatyAdhAna ura. simanasI 1475 // urasikRtya, urasi kRtvA / abhyupagamyetyarthaH / mana. sikRtya, manasi kRtvA / nizcityetyarthaH / atyAdhAnamupazleSaNaM, tatra na / urasi kRtvA pANiM shete| (777) madhye pade nivacane ca 11476 // ete kRmi vA gatisaMjJAH syuranatyAdhAne / madhyekRtya madhye kRtvaa| padekRtya, pade kRtvA / nivacanekRtya, nivacane kRtvA / vAcaM niyamyetyarthaH / (778) nityaM haste pANAvu. payamane sh477|| kRSi / upayamanaM vivAhaH / sviikaarmaatrmitynye| hstekRty| pANaukRtya / (776) prAdhvaM bandhane 14 // 7 // prAdhvam ityavyayam / ktvo lyap / anvAjekRtyetyapi tathaiva / upAje, anvAje ityavyaye durbalasya balA. dhAne vateMte / tadAha-durbalasyeti / / sAkSAtpramRtIni ca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-kRSi veti / sAkSAdityavyam / cvyartha iti / abhUtatadAve gamye satIti vaktavyamityarthaH / sAkSAtkRtyeti / apratyakSaM pratyakSa kRtvetyarthaH / gatitvapakSe ktvo lyap / tatra sublukamAzaGkayAha-mAntatvamiti / lavaNam , uSNam , zItam , udakam , Adyam iti paJcAnAM sAkSAtprabhRtigaNe mA. ntatvaM nipAtyata ityarthaH / anatyAdhAne / urali manasi iti vibhaktipratirUpake mavyaye gatisaMjJe vA staH anatyAdhAne / urasikRtyeti / gatitvapakSe ktvo lyapa / iha atyA. dhAnaM na gamyata ityAha-prabhyupagamyetyartha iti / manasikRtyeti / gatitvapakSe ktvo lya. p| ihApi nAtyAdhAnaM gamyata ityAha-nizcityetyartha iti / atyAdhAnazabdaM vivRNva. na tasya prayojanamAha-atyAdhAnamupazleSaNamiti / saMyoga ityarthaH / urasi kRtveti / urasi pANi nidhAya zeta ityarthaH / atra pANisaMzleSaNAvagamAnna gatisaMjJeti bhAvaH / ma. dhyepade / gatitve tadabhAve ca trayANAmedantatvaM nipaatyte| madhye kRtyeti / gatisamAse ktvo lyap / madhyaM kRtvetyarthaH / padekRtyeti / gatisamAse ktvo lyapa / padaM kRtvetyrthH| nivacanekRtyeti / vacanAbhAvaM kRtvetyarthaH / tadAha-vAcaM niyamyetyartha iti / vacanasya abhA. vaH nivacanam / arthAbhAve avyayIbhAva iti bhAvaH / nityaM haste / zeSapUraNena sUtraM vyA. caSTe-kRnIti / haste iti pANaviti ca zabdo kRSi nityaM gatisaMjJau bhavataH upayamana iti yAvat / hastekRtya, pANaukRtyeti / kanyAM svIkartuM pANi gRhiitvetyrthH| edantatvamau. dantatvaM caanyonipaatyte| upayamane ki, haste kRtvA savarNa gtH| anyadIyamiti buddhayA dAtuM parAvRtta ityarthaH / prAdhvaM bndhne| prAdhvamiti na dvitIyAntamityAha For Private and Personal Use Only Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 10] baalmnormaashitaa| paka prAcakRtya / bandhanenAnukUlyaM kRtvetyarthaH / prArthanAdinA svAnukUlyakaraNe, prAdhvaM kRtvA / (780) jIvikopaniSadAvaupamye 7g // jIvikAmiva kRtvA jIvikAkRtya / upaniSadamiva kRtvA upaniSatkRtya / aupamye kim / jIvikA kRvaa| prAdiprahaNamagatyartham / supuruSaH / atra vArtikAni / 'prAdayo gatAdyarthe prathamayA' (vA 1335) pragata AcAryaH prAcAryaH / 'matyAdayaH krAntAdyarthe dvitIyayA' ( vA 1336 ) / ati krAnto maalaamtimaalH| 'bhavAdayaH prAdhvamityavyayamiti / bandhane gamye prAdhvamityavyayaM gatisajJakaM syAdityarthaH / prAdhvaM. kRtyeti / gatisamAle ktvo lyap / atra prAdhvamiti mAntamavyayaM bandhanena AnukUlye vartate / tadAha-bandhaneneti / bandhanaprahaNasya prayojanamAha-prArthanAdineti / jIvikopaniSa / upamaiva aupamya, tasminviSaye jIvikAzabdaH upaniSacchabdazca kRmA yoge gatisajJau staH / jIvikAmiveti / azanapAnAdijIvanopAyo jIvikA / tAmiva ava. zyaM kRtvetyarthaH / jIvikAkRtyeti gatisamAse ktvo lyap / upaniSadamiva kRtveti / upaniSat vedAntabhAgaH, tAmiva rahasi grAhyatvena kRtvetyarthaH / upaniSatkRtyeti / gati. samAse ktvo lyap / ubhayatrApi subluk / tadevaM 'kugatiprAdayaH' ityatratyagatisa. mAsAH prpnycitaaH| nanu gatigrahaNenaiva siddhe prAdigrahaNaM vyarthamityata Aha-prAdigrahaNamagatyarthamiti / supuruSa iti / atra kriyAyogAbhAvAdagatitve'pi samAsaH / soH pUjArthakatve'pi dhAtuvAcyakriyAyogAbhAvAnna gatitvam / bhASye tu 'kugatiprAdayaH' iti sUtramapanIya tatsthAne 'kAsvatidurgatayaH samasyanta iti vaktavyam' ityuktvA 'kubrAhmaNaH, AkaDAraH subrAhmaNaH, atibrAhmaNaH, durbrAhmaNaH, dUrIkRtya' ityudAhRtam / svatI pUjAyAm , dunindAyAm , AThISadatheM, kuH pApAtheM iti saunAgavyAkaraNavacanam iti bhASye spaSTam / atra vArtikAnIti / 'prAdayo gatAdyarthe samasyante iti vaktavyam' iti vArtikaM paThitvA tatra vyavasthApakAni pa3 vArtikAni saunAgavyAkaraNasiddhAni bhASye yAni paThitAni tAni pradazyanta ityarthaH / prAdaya iti / gatAdyarthe vidyamAnAH prAdayaH samasyanta ityarthaH / pra gata AcArya iti / pretyasya vivaraNaM gata iti, gata AcArya ityeva asvapadavigrahaH, nityasamAsatvAt / abhigato mukhaM abhimukhaH, pratigato'kSaM pratyakSa ityaadi| atyAdaya iti / krAntAyatheM atyAdayaH samasyanta ityrthH| atikAnto mAlAmiti / atizabdaH krAnte vartate / krAnto maalaamitysvpdvigrhH| tatra kmudhaatortikrmnnmrthH| pratimAla iti| 'ekavibhakti ca' iti mAlAzabdasya upasarjanatvAt gostriyoH' iti hsvH| avAdaya hati / kruSTAdya :avAdayaH samasyanta For Private and Personal Use Only Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org pUra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa kruSTAdyarthe tRtIyayA' ( vA 1337 ) ava kruSTaH kokilayA avakokilaH / ' payodayo glAnAdyarthe caturthyA' ( vA 1338 ) / pari glAno'dhyayanAya paryadhyayanaH / 'nirAdayaH krAntAdyarthe paJcamyA ' ( vA 1339 ) niSkrAntaH kauzAmbyAH niSkauzAmbiH / 'karmapravacanIyAna pratiSedhaH' ( vA 1339 ) vRkSaM prati / ( 781) tatropapadaM saptamIstham 3|1|82 // saptanyante pade 'karmaNi' ( sU 2913 ) ityAdau vAcyatvena sthitaM kumbhAdi tadvAcakaM padamupapadasaMjJaM syAt / tasmiMzca satyeva vakSyamANaH pratyayaH syAt / ( 782) upapadamatiGa 222216 // upapadaM subantaM ityarthaH / avakokila iti / kokilayA AhUta ityarthaH / paryAdaya iti / glAnAdyarthe paryAdayaH samasyanta ityarthaH / adhyayanAya adhyayanArtha, tena zrAnta ityarthaH / pariratra glAne vartate / nirAdaya iti / krAntAdyarthe nirAdayaH samasyanta ityarthaH / niSkauzAmtririti / atimAlavat hrasvaH / nirityavyayaM nirgamane vartate / karmapravacanIyAnAM pratiSedha iti / vArtikametat / vRkSaM pratIti / 'lakSaNettham' iti karmapravacanIyatvAnna prAdisa - mAsaH / idaM tu vArtikaM bhASye pratyAkhyAtam / athopapadasamAsaM vakSyannupapadasaJjJAmAha - tatropapadaM saptamIstham / adhikAro'yam / saptamIti tadantagrahaNam / saptamyante pade vAcyavAcakabhAvasambandhena tiSThatIti saptamostham / saptamyantavAcyamiti yAvat / dhAtorityadhikArasUtrAduttarasUtramidam / tatazca tadadhikArAntargateSu' 'karmaNyaNa' ityAdisUtreSu vatsaptamyantamuccAritaM tadeva iha vivakSitam / evaJca tadudAharaNe kumbhaM karoti kumbhakAra ityatra saptamyantavAcyaM kumbhIti paryavasannam / kumbhAdezva upapadasaMjJAyAM prayojanAbhAvAttadvAcakapadeSu vizrAmyati / tathAca dhAtorityadhikArAntargate karmaNItyAdisUtre yatsaptamyantaM karma - NItyAdi tadvAcyaM yat kumbhAdi tadvAcakaM padam upapadasaJjJaM syAdityadhikRtaM veditavyamityarthaH phalati / tadAha - saptamyante pada ityAdinA / tatra 'dhAtoH karmaNaH samAnakartRkAt' iti, 'dhAtorekAcoM halAde:' iti 'dhAtoH" iti ca krameNa trayo dhAtvadhi - kArAH / tatra pratyAsattyA tRtIyadhAtvadhikArasthasaptamyantasyaiva grahaNAt 'dhAtorekAcaH ' ityadhikAre 'cila luGi ityatra saptamyantaM na gRhyate / anyathA karmaNItyAdAviva: luGante abhUdityAdAvupapade dhAtoH cilarityarthaH syAt / nanu tatreti vyartham, tRtIyadhAtvadhikArasya prakRtatvAdeva grahaNasambhavAdityAzaGkayAha -- tasmiMzca satyeva vakSyamANaHpratyayaH syAditi / ayamAzayaH -- tatreti bhinnaM vAkyaM kramavyatyAsena yojyam / sapta. mIsthamupapadasaJjJaM syAt / tatra, tasminsati iti cAdhikRtaM veditavyamiti / tathA-copapade sati vakSyamANaH pratyayaH syAditi tatretyasyArthaH phalati / tathAca 'karmaNyaN" / For Private and Personal Use Only Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] bAlamanoramAsahitA / pUra samarthena nityaM samasyate / atiGantazcAyaM samAsaH / kumbhaM karotIti kumbhakAraH / iha kumbha as kAra ityalaukikaM prakriyAvAkyam / atik kim / mA bhavAnbhUt / 'mAchi lu' ( 1219 ) iti saptamInirdezAnmAupapadam / atimahaNaM jJApa. ityatra idaM sUtramupasthitam / karmaNIti saptamyantaM prathamAntatvena vipariNamyate / saptamInirdezastu upapadasajJApravRttyarthaH / dhAtoraNa syAt kartarya), karmavAcakaM tu kumbhAdipadam upapadasajhaM pratyetavyam , tasminnupapade satyeva aN syAditi phalati / tasmin satyevANa syAdityabhAve tu kAra ityevaM kevalAdapi dhAtoH kartayarthe aNpra. tyayaH syAt / karmaNIti saptamyantanirdezastu kumbhakAra ityAdau upapadasaJjJAM prApasya 'upapadamati iti nityasamAsasampAdanena kumbha ityasya kAra ityasya ca sAdhusvaprApaNArthatayA caritArthaH / tasminnupapade satyevANa syAdityukte tu kumbhAzupapadasya maNpratyayotpattau nimittatvAvagamAna kevalAdaNpratyayaH, upapadasajJAyAH pratyayavidhi. sanniyogaziSTatvalAbhAt / 'dhaH karmaNi STrana' 'bhuvo bhAve ityAdau saptamyantamarthanirde. zaparameva, vyAkhyAnAditi bhASyakaiyaTAdiSu spaSTam / / ___ upapadamatiG / subantamiti / 'subAmantrite' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / samartheneti / prathamAntaM samarthagrahaNaM tRtIyAntatayA vipariNamyata iti bhAvaH / atiGantazcAyaM samAsa iti / sUtre tiGiti tadantagrahaNamiti bhAvaH / samAsaH tiDantaghaTito na bhavatItyarthaH / atiG kim ? kArako vrjti| 'tumunNvulau kriyAyAM kriyAyAm' iti jatA. vupapade phulo Nvul , akAdezaH / upapadaM samathenetyetAvatyukte ihApyupapadasamAsaH syaat| ataH atiGgrahaNam / nacaivaM subityanuvRttaH prayojanAbhAva iti vAcyam , carmakAra ityatra nalopArthakatvAt / upapadamatiGantaM samarthana samasyata iti vyAkhyAne tu subiti nAnuvateta / tatazca carmakAra ityatra nalopo na syAditi bhaavH| kumbhamiti / kumbhaM karotItyarthe 'karmaNyam' iti karmIbhUtakumbhavAcakapade upapade kRdhAtoH kartari aNpratyaye aco Niti' iti vRddhau paratve kArazabdaH / tena kumbhazabdasya samAse kumbhakArazabda ityarthaH / nanu kumbhaM karotIti kathaM vigrahapradarzanam , atiGantaH samAsa ityuktatvAdityata mAha-kumbha as kAra ityalaukikaM prakriyAvAkyamiti / loke prayogA. nahatvamalaukikatvam / 'pratyayottarapadayozca' iti sUtrabhASyarItyA alaukikavigrahavAkya eva smaasprvRttiH| kumbhaM karotIti tadarthapradarzanamAtramiti bhAvaH / kumbha am kAra ityapapAThaH, kRyoge SaSThayA vidhAnAt / mA bhavAn bhuuditi| atra bhUditi tiGantena mAGaH samAsanivRttyarthamatiGgrahaNamiti bhaavH| bhavAniti padaM tu samAsAbhAvasUcanAya madhye prayuktam / nanu mAGaH tRtIyadhAtvadhikAre saptamInirdiSTatvaM tu adRSTaM, yena tasya upapadatvAt samAsaH prasajyata ityata Aha-mADiti / nanu ati For Private and Personal Use Only Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa yati supA ityetadehAnuvartata iti / | pUrvasUtre'pi gatiprahaNaM pRthakkRtyAtichaNaM tatrApakRSyate / supA iti ca nivRttam / tathA ca 'gatikArakopapadAnAM vRddhiH saha samAsavacanaM prAksubutpatteH' ( pa 76 ) iti siddham / vyAghrI / azvakrItI / kacchapI / GgrahaNaM vyartha, mA bhavAn bhUdityatra supetyanuvRttyaiva samAsanivRttisambhavAdityata Aha - bhatiGgrahaNamiti / evaJca upapadam alubantena samasyata iti phalitam / gatisamAso'pyasubantenetyAha - pUrvasUtra iti / uttarasUtrAtpUrvasUtre anuvRttirapakarSa: / 'kuprAdayaH' iti 'gati' iti ca yogo vibhajyate / kuprAdayaH subantena samasyante / gatistu samarthena samasyate / atiGantazca samAsa iti vyAkhyeyamiti yAvat / tataH kimi - tyata Aha- tathA ceti / gatikArakopapadAnAM kRdantaiH saha subutpatteH prAk samAso vaktavya iti prAcInavyAkaraNoktaM siddhaM bhavatItyarthaH / yadyapyuktarItyA gasyupapadayoreva lAbha:, tathApyekadezAnumatidvArA prAcInaparibhASeyaM sidhyati / I atha paribhASAyAH phalaM darzayituM gatisamAsamudAharati- vyAghrIti / vyAjighratIti vyAghraH / vyAdapUrvAt ghrAdhAtoH 'Atazcopasarge' iti kaH, 'Ato lopa iTi ca' ityAralopaH / 'pAghrAdhmAdheTTazarazaH' iti tu na bhavati, 'jighrateH saMjJAyAM neti vAcyam' iti niSedhAt / Aho ghazabdena gatisamAsaH / Aghrazabdena veH gatisamAsaH / tatra yadi zabdasya subantatvamapekSyeta, tarhi strIpratyaye utpanne subutpattiH syAt, svArthadravyaliGgasankhyAkArakaprayuktakAryANAM kramikatvasya 'kutsite' iti sUtrasthabhASyadarzitasya 'hayApprAtipadikAta' ityatrAsmAbhiH prapaJcitatvAt / tatazca subutpattaye liGgasaMkhyAkArakaM krameNa apekSyamiti prathamaM liGgasaMyoge sati adantatvAt TAp syAt / na tu jAtilakSaNaGIp, ghazabdamAtrasya jAtivAcitvAbhAvAt / tatazca prAzabdena subantena samAse sati vyAghrAzabdasya adantatvAbhAvAt jAtilakSaNo GIS na syAditi bhAvaH / yadyapyupapadatvenApyetatsiddham, tathApi gatitvasambhavamAtreNedamityAhuH / vastutastu AGo ghrAzabdena upapadasamAsaH, 'AtazcopasameM ' iti saptamInirdezAt / vestu Aghrazabdena gatisamAsa iti / tadaMze gatisamAsodAharaNamityAhuH / atha kArakasamAsamudAharati-bhazvakrItIti / azvena krIteti vigrahe 'kartRkaraNe kRtA' iti samAsaH / ' krItAtkaraNapUrvAt' iti GIS / subantena samAse tu uktarItyA pUrva TApi adantatvAbhAvAt GIS na syAditi bhAvaH / upapadasamAsamudAharatikacchapIti / kacchaH tIraM, tena tasmin vA pitratIti kacchapI / 'supi sthaH' ityatra 'supi' iti yogavibhAgAtkaH, upapadasamAsaH / tasya subantApekSAyAm uktarItyA TAveva syAt, na tu jAtilakSaNaGISiti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 545 - (73) amaivAvyayena 2 / 2 / 20 // amaiva tulyavidhAnaM yadupapadaM tadevAvyayena saha samasyate / svAduGkAram / neha / 'kAlasamayavelAsu tumun' (sU 3179 ) / kAlaH samayo velA vA bhoktum / amaiveti kim / agre bhojam-agre bhuktvA / 'vibhASA'preprathamapUrveSuH ( sU 3345) iti kvANamulau / amA cAnyena ca tulyavidhAnametat / (7-4) tRtIyAprabhRtInyanyatarasyAm 2 / 2 / 21 // 'upa. daMzastRtIyAyAm' (sU 3368) ityAdInyupapadAnyamantenAvyayena saha vA samasyante / mUlakenopadaMzaM bhukta-mUlakopadaMzam / uccai kAram / (7-5) ktvA amaivAvyayena / amaivetyanantaraM tulyavidhAnamityadhyAhAryam / 'tulyArtharatulopamAbhyAm' iti tRtIyA / amaiva tulyeti / ampratyayamAtravidhAyakazAstreNa amaiva saha yasya upapadasaJjJA vidhIyate tadupapadamavyayena samasyata iti yAvat / pUrvasUtreNaiva siddhe niyamArthamidamityAha-tadeveti / vivaraNavAkye dvitIya evakAro niyamalabhyaH, na tu sUtrasthaH, tasya aprApte amA tulyavidhAnatve avadhAraNArthatvAt / svAduGkAramiti / svAduM kRtvetyarthaH / odanaM bhuGkta iti zeSaH / 'svAdumi Namul, iti Namul, svAduzabdasya mAntatvaM nipAtanAt / 'kRnmejantaH ityavyayatvam / tadeveti niyamasya prayojanamAha-neheti / upapadasamAsa iti zeSaH / bhoktumiti / yadyapi 'kAlasamayavelAsa' iti saptamInirdezAt kAlasamayavelAnAmupapadatvam , tathApi kAlAdInAmupapadasaMjJA tumunA tulyavidhAnava, na tvamA / ataH kAlAdInAmupapadatve'pi na samAsa ityarthaH / ameveti kimiti / amaivetyevakAraH kimarthaM iti praznaH / amA cAnyena ceti / ampratyayena ktvApratyayena ca saha upapadasajJA agreprathamapUrvazabdAnAM vihitA, tatazca upapadatvasya amaiva tulyavidhAnatvAbhAvAt na upapadasamAsa iti bhAvaH / tRtIyAprabhRtInyanyatarasyAm / tRtIyAzabdena 'upadaMzastRtIyAyAm' ityArabhya 'anvaccAnulomye' ityantasUtropAttAnyupapadAni vivakSitAni / ameti, avyayeneti cAnuvartate, evakArastu nAnuvartate, asvaritatvAt / 'ametyetadavyayavizeSaNam / tadA h-updNshstRtiiyaayaamityaadinaa| mUlakena upadaMzaM bhuGkte mUlakopadaMzamiti / 'upadaMzastR. tIyAyAm' iti Namul / amaiva tulyavidhAnatvAt pUrvasUtreNa nitye prApte vikalpo. 'yam / nanu mUlakenetyasya bhukta ityatraivAnvayAt upadaMza ityatrAnanvayAdasAmarthyAt kathAmaha samAsa iti cet , maivam-upadaMzanakriyAM prati hi mUlakasya Arthika karmatvamAdAya sAmarthyamupapAdham / tRtIyA tu pradhAnakriyAnurodhAt paratvAJcopapAyetyanyatra vistaraH / uccai kAramiti / uccaiH kRtvetyatra tu 'avyaye'yathAbhipretAkhyAne kRjaH ktvANamulau' / tatra uccai kAramityatra upapadatvasya amaiva tulyavidhAnatvA. bA0 35 For Private and Personal Use Only Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 546 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa ca 2 / 2 / 22 / tRtIyAprabhRtInyupapadAni ktvAntena saha vA samasyante / uccai kR. tya-uccaiH kRtvA / 'avyaye'yathAbhita' (sU 3381) iti ktvA / tRtIyAprabhRtInIti kim / alaM kRtvA, khalu kRtvaa| (786) tatpuruSasyAGguleH saGkhyA . vyayAdeH 5 / 4 / 6 // saGkhyAvyayAderaGgulyantasya tatpuruSasya samAsAnto'c syAt / dve aGgulI pramANamasya vyaGgulaM daaru| nirgatamaGgulibhyo niragulam / (77) ahassarvaikadezasakhyAtapuNyAca raatre4i87|| ebhyo rAtraracasyAta, cAtsaGkhyAvyayAdeH / 'ahamrahaNaM dvandvArtham' (vA 3353) ahazca rAtribhAvAt 'amaivAvyayena' ityaprApte anena vikalpaH / samAsapakSe 'AdirNamulyananyatara. syAm' iti kRduttarapadaprakRtisvaraH AdhudAttatvam / asamAsapakSe tu uccairiti phiTasUtreNa antodAttatvamiti phale bhedaH / amanteneti kim , paryApto bhoktum / 'paryA. ptivacaneSu' iti tumun / ktvA ca / tRtIyAprabhRtInIti pUrvasUtramanuvartate / ktveti tRtIyArthe prathamA / TAyAM 'supAM suluk pUrvasavarNa' iti pUrvasavarNadIrgha ityapare / tadAhatRtIyeti / nanu 'upadaMzastRtIyAyAm' ityataH prAgeva samAnakartRkayoriti ktvAvidheH pAThAt kathamuccaiH kRtvetyudAharaNamityata Aha-avyaye'yatheti / 'avyaye'yathAbhipretAkhyAne kRmaH ktvANamulau' iti sUtreNetyarthaH / alaM kRtveti / 'alaMkhalvoH pratiSedhayoH prAcAM ktvA' ityetat 'upadaMzastRtIyAyAm' ityataH pUrvameva paThitam / ataH tadvihi. taktvo mAntena saha samAsAbhAvAt na lvabiti bhAvaH / ityuppdsmaamaaH|| ___atha tatpuruSeSu asAdhAraNasamAsAntAn vaktumupakramate-tatpuruSasyAGguleH saGkhyA. byayAdeH / 'acpratyanvavapUrSAt' ityataH ajityanuvartate, samAsAnta ityadhikRtam / tena samAsasya antAvayava iti labhyate / pratyayaH parazca ityadhikArAt acpratyayasya tatpuruSAt paratve'pi tasya tadavayavatvAt aGguleriti avayavaSaSThI / aGgaleriti tatpu. ruSavizeSaNaM, tadantavidhiH / tadAha-saGkhyAvyayAderiti / saGkhyA ca avyayaM ca sahayA. vyaye te AdI yasyeti vigrahaH / dvayaGgulamiti / 'taddhitArtha' iti dviguH / 'pramANe dvayasajdannamAtraca 'pramANe la' 'dvigonityam' iti luk / dvayaGgalizabdAdaci tasya taddhitatvAttasmin pare 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / nirnggulmiti| 'nirAdayaH krAntAdyarthe' iti samAsaH, ac , ilopH| ahassarvaikadezasaGkhyAtapuNyAcca / ebhyo rAtreriti / ahan , sarva, ekadeza, saGkhyAta, puNya ebhyaH parasya raatrishbdsyetyrthH| ahanAdipUrvapadakasya rAtryantasya tatpuruSasyeti yAvat / nanu aharAdiH rAtryantastatpu. ruSo nAstyeva / aho rAtririti vA ahazvAsau rAtrizceti vA asambhavAdityata Aha-mahargrahaNaM dvandvArthamiti / naca brahmaNo yadahaH tasyAvayavabhUtA yA mAnuSI rAtri. For Private and Personal Use Only Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] bAlamanoramAsahitA / 547 - shvaahoraatrH| sarvA rAtriH sarvarAtraH / pUrva rAtraiH pUrvarAtraH / sa khyaatraatrH| puNyarAtraH / dvayo rAtryoH samAhAro dvirAtram / atikrAnto rAtrimatirAtraH / (78) rAjAhassakhibhyaSTaca 5 / 4 / 31 // etadantAttatpuruSAcasyAt / paramarAjaH / atirAjI / kRSNasakhaH / () ahnaSTakhoreva 64 / 145 // etayoreva parato. 'haSTilopa: syAt , nAnyatra / uttamAhaH / dve ahanI mRto yahonaH kratuH / riti SaSThItatpuruSaH sambhavatIti vAcyam , ahahaNaM dvandvArthamiti bhASyaprAmANyena evajAtIyakatatpuruSasya prayogAbhAvonnayanAt / ahorAtra iti / dvandvAdac , ilopaH 'jAtiraprANinAm ityekavattvam / 'sa napuMsakam' iti bAdhitvA 'rAtrAhAhAH puMsi' iti puMstvam / sarvA rAtriH sarvarAtra iti / sarvA rAtririti vigrahe 'pUrvakAlaika' iti karmadhArayA ac ikaarlopH| 'rAtrAha' iti puMstvam / 'sarvanAmno vRttimAtre' iti puvattvam / ekadezetyarthagra. haNamityabhipretyodAharati-pUrvamiti / pUrva rAtreriti vigrahe 'puurvaapraadhrottrm| ityeka. dezisamAsaH / ac , ilopaH, 'rAtrAha' iti puMstvam / saGkhyAtarAtra iti / saGkhyA. tA rAtririti vigrahe karmadhArayaH / 'puMvatkarmadhAraya' iti puMvattvam / puNyarAtra iti / puNyA rAtririti vigrahe karmadhArayaH / 'puMvatkarmadhAraya' iti puMvattvam / ac, ilopaH / 'rAtrAta iti puMstvam / dvirAtramiti / 'taddhitArtha' iti dviguH / saGkhyAditvAdaca , ilopH| 'sakhyApUrva rAtraM klIbam' iti napuMsakatvam / atirAtra iti / 'atyAdayaH kraantaadyrthe| iti samAsaH / avyayAditvAdac , ilopaH, 'rAtrAha' iti puMstvam / rAjAhassakhibhyaSTac / 'tatpuruSasyAGgule' ityataH tatpuruSasyetyanuvRttaM paJcamIbahuvaca. natvena vipariNataM rAjAhassakhibhyaH ityanena vizeSyate / tadantavidhiH, tadAha-eta. dantAditi / paramarAja iti / paramazvAsau rAjA ceti vigrhH| samAsAntaSTaca / 'nastaddhite' iti TilopaH / atirAja iti / atikrAnto rAjAnamiti vigrahaH / 'atyaadyH| iti samAsaH / Taci TilopaH / kRSNasakha iti / kRSNasya sakheti vigrahaH / samAsAnta. STaca / 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / assttkhoH| zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-TilopaH syAditi / Terityanuvartate, 'allopo'naH' ityasmAt lopa iti ceti bhAvaH / 'nastadvite' ityeva siddha niyamArthamidamityAha-nAnyatreti / evakArastu ahna eva Takhoriti viparItaniyamavyAvRttyarthaH / Takhoreveti kim / ahnA nivRttam Ahnikam 'kAlAha' ityadhikAre 'tena nivRttam' iti ThaJ / ttilopaabhaavaadlopH| Tapratyaye udAharatiuttamAha iti / uttamaM ca tadahazceti vizeSaNasamAsaH / 'rAjAhassakhibhyaSTac' iti Taca / 'aSTakhoreva' iti prakRtasUtreNa TilopaH 'rAtrAhAhAH puMsi' iti puMstvam / khe udAharati-dve ahanI bhRta iti / atyantasaMyoge dvitIyA / bhRtaH parikrIta ityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 548 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa taddhitArthe dviguH / ' tamadhISTaH ' ( sU 1744 ) ityadhikAre 'dvigorvA' ityanuvRttau 'rAtryahassaMvatsarAcca' ( sU 1751 ) iti khaH / liGgaviziSTaparibhASAyA anityatvAnneha / madrANAM rAjJI madrArAjJI / ( 760 ) maho'ha etebhyaH 5|4|68 // sarvAdibhyaH parasyAddanzabdasyAhAdezaH syAt samAsAnte pare / ( 761) zraho - dantAt 8|4|7|| adantapUrvapadasthA phAraparasyA'hAdezasya nasya NaH syAt / sarvAhNaH / pUrvAhNaH / sakhyAtAhaH / dvayora horbhavaH / 'kAlATThaJ' ( sU 1381) dvayahIna ityatra prakriyAM darzayati - taddhitArthe dviguriti / ko'tra taddhita ityatra AhatamadhISTa ityAdi / tathAca dvayanzabdAt khasya InAdeze 'ahnaSTakhoreva' iti Tilope yahIna iti rUpamityarthaH / nanvatra 'aho'hna etebhyaH' ityahnAdezaH kuto na syAt / nakhe TilopavidhisAmarthyAnnAhnAdeza iti vAcyam / ahIna ityatra khe TilopavidheH caritArthatvAt iti cet, na - samAsAnte para / evAhlAdezavidhAnAt prakRte tu samAsAntavidheranityatvAt 'rAjAharUsakhibhyaH' iti na Tac / yadyapi uttamAhaH ityatra yahIna ityatra ca 'nastaddhite' ityeva TilopaH siddhaH / tathApi AhnikamityAdAvAvazyakasya niyama vidhervidhimukhenApi pravRttyabhyupagamAdiha tadupanyAsaH / nanu madrANAM rAjJI madrarAjJItyatrApi liGgaviziSTaparibhASayA 'rAjAharUsakhibhyaH' iti Tac syAdi - tyAzaGkayAha-liGgeti / anityatvAditi / samAsAntaprakaraNe liGgaviziSTaparibhASA neti 'DyA prAtipadikAt' ityatra bhASye uktatvAditi bhAvaH / madrarAjJIti / naca Taci satyapi 'yasyeti ca' itIkAralope madrarAjJazabdAt TizvAt Gopi madrarAjJIti nirvAdhamiti vAcyam, Taci hi sati 'bhasyADhe taddhite' iti puMvattve Tilope madrarAjI iti syAditi bhAvaH / aho'hna etebhyaH / pUrvasUtre ahassarvaikadezasaGkhyAtapuNyazabdA nirdiSTAH / tatra cakAreNa saGkhyAvyaye anukRSTe / ahazzabdavarja te sarve etacchabdena parAmRzyante, natvaharuzabdaH, aharazabdAt parasya ahamzabdasya tatpuruSe asambhavAdityabhipretya vyAcaSTe - sarvAdibhya iti / samAsAnte para iti / etattu prakaraNAllabdham / ahno'dantAt / 'pUrvapadAtsaMjJAyAm' ityataH pUrvapadAdityanuvRttam adantAdityatrAnyeti / 'raSAbhyAM no NaH' iti sUtraM SakAravarjamanuvartate / pUrvapadAdityanena pUrvapadasthAditi vivakSitam / tadAha -- pradantapUrveti / tadantavidhinaiva siddhe antagrahaNaM spaSTArtham / lakSeSu aham bhava lakSA ityatra NatvArthaM pAdityapi bodhyam / samAsAnte para iti kim / dve ahanI bhRto dvayahInaH / atra samAsAntAvidheranityatvAt rajabhAve ahAdezo na / sarvAhna iti / sarvamahariti vigrahe 'pUrvakAla' iti samAse 'rAjAharUsakhibhyaH ' * For Private and Personal Use Only Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 546 m 'dvigo ganapatye' (sU 1080 ) iti Thajo luk / dvayahnaH / striyAmadantatvATTAp / yahnA / yahnapriyaH / atyahnaH / (762) kSubhnAdiSu ca 436 // eSu NatvaM na syAt / dIrghAhI prAvRT / evaM caitadarthamahna ityadantAnukaraNaklezo na kartavyaH / 'prAtipadikAnta-- (sU 1055) iti NatvavAraNAya kSubhnAdiSu paatthsyaavshyktvaat| bhadantAditi taparakaraNAnneha / parAgatamahaH praahnH| na saGkhyAdeH samAhAre * iti Taca , ahlAdezaH, NatvaM 'rAtrAhAhA' iti puMstvam / pUrvAhna iti / samAsAdi sa. Divat / saMkhyAtAha iti / saMkhyAtamahariti vigrahaH / vizeSaNasamAsaH, Taca ahnAdezaH / nimittAbhAvAna Natvam / puNyapUrvasya tvagre vakSyate / saMkhyApUrvasya udAharati-- dvayorahorityAdi / yaha iti / taddhitArthe dviguH / Taca / tato bhavAtheM ThaJ , tasya luka , akAdezaH / prasAdAha-striyAmiti / dvayaheti / dvayorahorbhavetyarthaH / ThaJ luk ca pUrva. vat / 'aparimANavista' iti na DIpa / Thanimittastu DIpa netyaparimANavistetya. broktam / TacaSTittve'pyupasarjanasvAt ThiDDha' iti na DIpa / vastutastu strItvamevAtra nAsti / 'zavAhAhAH puMsi' ityukteriti zabdenduzekhare prapaJcitam / saGkhyApUrvasyodAharaNAntaramAha-yahnapriya iti / dve ahanI priye yasyeti vigrhH| taddhitArthetyuttarapade dviguH / Tac alAdeza iti bhaavH| avyayapUrvasyodAharati-atyaha iti / aharatikrAnta iti vigrahaH / atyAdaya iti samAsaH / Tac ahnAdeza iti bhAvaH / tumnAdiSu ca / raSAbhyAmityato Na iti 'na bhAbhUpUkami' ityato neti cAnuva. tate / tadAha-egviti / dIrghAlI prAvRDiti / varSau prAvRdazabdaH striilinggH| 'striyAM prAvRT striyAM bhUmni varSAH' ityamaraH / dIrghANyahAni yasminniti bahuvrIhiH / 'ana upadhAlopino'nyatarasyAm' iti kI 'allopo'na: ityupadhAlopaH / 'aho'dantAt' iti NatvaM tu kSumnAditvAnneti bhAvaH / nanu kSumnAdiSu dIrghAhItyasya pATho vyarthaH 'aho'dantAt' ityatra hi ahna ityadantAt SaSTayarthe prathamA / adantapUrvapadasthA. nimittAt parasya ahazabdasya nasya NatvaM syAditi tadarthaH / dIrghAhItyatra ca ahA. dezasyAprasaktyA adantatvAbhAvAdeva NatvasyAprAptau kiM tannivRttyayana kSumnAdipAThe. netyata Aha-evaJceti / evaM sati dIrghAhIzabdasya kSumnAdipAThe sati, etadartham 'aho'dantAt' iti NatvanivRtyartham , ahna ityasya adantatvAnusaraNaM SaSTyarthe vyatyayena prathamAnusaraNaM klezAvaha na kartavyamityarthaH / kSumnAdipAThAdeva NatvanivRttisiddhe. riti bhAvaH / nanu dIrghAhItyasya NatvAbhAvAya kiM kSumnAdipATho'bhyupagamyatAm uta aha ityasya adantatvamityatra vinigamanAviraha ityata Aha-prAtipadikAnteti / atha 'aho'dantAt' ityatra pUrvapadavizeSaNe adantAditi taparatvasya prayojanamAhabhadantAditi / parAhna iti / 'prAdayo gatAdyatheM' iti samAsaH, Taca , avyayAtparatvAda. For Private and Personal Use Only Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 50 siddhAntakaumudI / tatpuruSasamAsa 54 // samAhAre vartamAnasya sngkhyaaderhlaadeshe| na syAt / saGkhyAdeH iti spaSTArtham / dvayorahoH samAhAro yhH| yahaH / (744) uttamakAbhyAMca 5 / 4 / 0 // AbhyAmahAdezo na / uttamazabdo'ntyArthaH / puNyazabdamAha / 'puNyakAbhyAm' ityeva sUtrayitumucitam / puNyAham / sudinAham / sudinazabdaH prazastavAcI / ekAhaH / 'uttamaprahaNamupAntyasyApi snggrhaarthm| ityeke / saGkhyAtAhaH / (76!) agrAkhyAyAmurasaH 5 / 4 / 63 // TacsyAt / azvAnAmura iva azvorasam / mukhyo'zva ityarthaH / (46) mano'zmAyassa lAdezaH / pareti pUrvapadasyAdantatvAbhAvAt na Natvamiti bhAvaH / na saMGkhyAdeH smaahaare| ahlAdeza iti / 'ahno'haH' ityatastadanuvRtteriti bhaavH| nanu saMkhyAdimi. nnasya tatpuruSasya samAhAre abhAvAdeva siddha saMkhyAderiti vyarthamityata AhaspaSTArthamiti / yaha iti / samAhAre dviguH / Tac , rAbAhna' iti puMstvam / saGkhyA. ditvAtprAptasya ahnAdezasya niSedhaH / vyaha iti / trayANAmahnAM samAhAra iti vigrahaH / samAsAdi dvyhvt| ___ uttamaikAbhyAM ca / nanu uttamazabdAt parasyAhanzabdasya ahrAdezAprasaktaruttamagrahaNaM vyarthamityata Aha-uttamazabda iti / uttamazabdaH antye vartate / yathA dvAdazAhe 'uda. yanIyAtirAtra uttamamahaH' iti antyamiti gamyate / 'ahassarvekadezasaGkhyAtapuNyA' dityupAtteSu antyaH puNyazabdo vivakSita ityarthaH / tarhi puNyaikAbhyAm ityeva kuto na sucitamityAzaGya svatantrecchatvAnmaharityAha-puNyakAbhyAmityeveti / puNyAha. miti / puNyamahariti vigrahe vizeSaNasamAsaH, Taca, TilopaH, 'puNyasudinAbhyAM ca' iti napuMsakatvam / ekAha iti / ekamahariti vigrahe 'pUrvakAla' iti samAsaH / Taca , ttilopH| upAntyasyApIti / lakSaNayeti zeSaH / puNyetyanuktvA uttamagrahaNameva lakSaNAbIjam , uttame ca ekaM ceti dvandvaH, saunaM dvivacanamiti bhAvaH / saGkhyAtAha iti / saGkhyAtama. hariti vigrahe vizeSaNasamAsaH, Taca , TilopaH / 'rAtrAlAhA' iti puMstvam / upAntya. saGkhyAtazabdapUrvakatvAt nAhrAdezaH / / agrAkhyAyAmurasaH / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-Tac syAditi / paJcamyarthe sptmii| agraM pradhAnaM tadvAcI ya urazabdaH tadantAttatpuruSAca syAdityarthaH / 'agryaakhyaayaam| iti pAThAntaram / agre bhavamagrayaM, mukhyamiti yAvat / azvAnAmura iveti / uro yathA pradhAna tathetyarthaH / urakazabdasya mukhye vRttau lakSaNAbIjamidam / azvorasamiti / urazabdena mukhyavAcinA SaSThIsamAmaH, Tac , 'paravalliGgam' iti napuMsakatvam / agrAkhyA. For Private and Personal Use Only Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 551 rasAM jAtisaMzayoH 5 / 4 / 4 // TacasyAjjAtau saMjJAyAM ca / upAnasam , amRtAzmaH, kAlAyasam , maNDUkasarasam iti jAtiH / mahAnasam , piNDAzmaH, lohitAyasam , jalasarasam iti saMjJA / (747) grAmakoTAbhyAM ca takSaNaH 5 / 4 / 5 // prAmasya takSA praamtkssH| sAdhAraNa ityarthaH / kuTyA bhavaH kauTaH / svatantraH / sa cAsau takSA ca kauTatakSaH / (GE) mateH zunaH 5 / 4 / 66 // atizvo varAhaH / atizvI sevA / (SEE) upamAnAdaprANiSu 5 / 4 / 67 // aprA. NiviSayakopamAnavAcinaH zunaSTacsyAt / AkarSaH zvevAkarSazvaH / aprANiSu kim , vAnaraH zveva vAnarazvA / (800) uttaramRgapUrvAJca saknaH 5 / 4 // cAdupamAnAt / uttarasaktham / mRgasaktham / pUrvasaktham / phalakamiva sakthi phalaka yAmiti kim , devadattasyoH devadattoraH / ano'imaays| upAnasamiti / upagatamana iti prAdisamAsaH / amRtAzma iti / amRtaH azmeti vigrhH| Taci, ttilopH| kAlAyasamiti / kAlam aya iti vigrahaH, Taca , 'paravalliGgam' iti napuMsakatvam / maNDUkasarasamiti / SaSTIsamAsaH / Tac / jAtivizeSA ete / mahAnasaM, piNDAzmaH, lohitAyasaM, jalasarasamiti saMjJAvizeSAH / grAmakaugAbhyAM ca takSNaH / AbhyAM rjiti| grAmakoTAbhyAM paro yastakSanzabdaH tadantAttatpuruSAc syAdityarthaH / grAmatakSa iti / Taci TilopaH / sAdhAraNa iti / grAme yAvanto janAH santi tAvatAM vidheya ityarthaH / kuTayAM bhava iti / kuTImekAM krayAdinA sampAtha tana yo vasati, na tu parakIyabhUmipradeze, sa kauTa ityarthaH / phalitamAha-svatantra iti / kauTatakSa iti / Taci, ttilopH| atezzunaH / atItyavyayAt paro yaH canzabdaH tadantAttatpuruSAdRjityarthaH / atizva iti / zvAnamatikrAnta iti vigrahaH / 'atyAdaya' iti smaasH| raci, ttilopH| zvApekSayAdhikavegavAn varAha ityarthaH / atizvI seveti / zvAnamatikrAntetyarthaH, dhApekSayA nIcA seveti yAvat , Taca , TilopaH / TittvAt DIp , yasyeti cetyakAralopaH / upamAnAdaprANiSu / AkarSaH zveveti / AkRSyate kusuulaadigtdhaanymnenetyaakrssH| paJcAGgulo daaruvishessH| 'upamitaM vyAghrAdibhiH' iti samAsaH / Tac , TilopaH, AkarSazvaH iti rUpam / upamAnAt kim / zuno niSkrAntaH nishshvaa| uttrmRg| uttara, mRga, pUrva ebhyaH upamAnAcca paro yaH sakthizabdaH tadantAttatpuruSAc syA. dityarthaH / uttrskthmiti| uttaraM sakthIti vigrahaH / pUrva sakthIti vigrahe 'pUrvakAlA iti samAsaH / phlkskthmiti| phalakamiva sakthIti vigrahe mayUravyaMsakAditvAt samAsaH / sarvatra Taca , ttilopH| For Private and Personal Use Only Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 552 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa saktham / (801) nAvo dvigoH 5|4|66 // nauzabdAntAdvigoSTacsyAt, na tu taddhitaluki / dvAbhyAM naubhyAmAgato dvinAvarUpyaH / 'dvigorluganapatye' (sU 1080 ) ityatra aci ityasyApakarSaNAddhalAderna luk / paJcanAvapriyaH / dvinAvam / trinAvam / ataddhitalukIti kim / pazcabhinaubhiH krItaH paJcanauH / ( 802 ) ardhAca 5|4| 100 // ardhAbhAvaSTasyAt / nAvo'rdham - ardhanAvam / klIvatvaM lokAt / (803) khAryAH prAcAm 5|4|101 // dvigorardhAcca khAryASTajvA syAt / dvikhAram-dvikhAri / ardhakhAram, ardhakhArI / (804) dvitribhyAmaJjaleH 5|4|102 // jvA syAd dvigau / dvayaJjalam - dvayaJjali | ataddhitalukItyaiva / dvAbhyAmaJjali 1 1 nAvo dvigoH / na tu taddhitalukIti / 'gorataddhitaluki' ityato maNDUkaplutyA tadamuvRtteriti bhAvaH / dvinAvarUpya iti / taddhitArthe samAsaH, Tac, AvAdezaH / hetumanuSyebhyo'nyatarasyAM rUpyaH, tasya 'dvigorluganapatye' iti lukamAzaGkayAha - dvigorluganapatye ityatreti / apakarSaNAditi / 'gotre'lugaci' ityuttarasUtrAdityarthaH / paJcanAvapriya iti / paJca nAvaH priyAH yasyeti vigrahe uttarapade dviguH, Tac, AvAdezaH / dvinAvamiti / dvayoH nAva: samAhAra iti vigrahe dvigu:, Tac, AvAdezaH, 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvam / trinAvamiti / tisRNAM nAvAM samAhAra iti vigrahaH / dvinAvavat / pacanauriti / saddhitArthe samAsaH / AyaSThak, 'adhyardha' iti luk / arthAcca / ardhazabdAt paro yo tatasdaH tadantAt tatpuruSATTajityarthaH / ardhanAvamiti / 'ardhaM napuMsakam' iti samAsaH, Tac, AvAdezaH / atra 'paravalliGgam' iti strItvamAzaGkayAha -klIbasvaM lokAditi / khAryA prAcAm / khArIzabdAntAt dvigoH, ardhapUrvakAt khArIzabdAntAt tatpuruSAkacetyarthaH / dvikhAramiti / dvayoH khAryoH samAhAra iti vigrahe dviguH / Tac, 'yasyetica' | 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvam / TajabhAvapakSe 'sa / napuMsakam' iti napuM. sakatvAnnapuMsakahrasvaH / ardhakhAramiti / khAryA ardhamiti vigrahaH / 'ardha napuMsakam iti samAsaH, Tac, yasyeti ca / klIbatvaM lokAt / ardhakhArIti / pUrvavat samAsaH / TajabhAvapakSe 'paravalliGgam' iti strItvam | ekavibhaktAvaSaSThayantavacanAdupasarjanatvAbhA vAnna svaH / ardhakhAri iti kvaciddhasvAntapAThaH / tadA klIbatvaM lokAt, tato napuMsakahrasvaH / dvitribhyAmaJjaleH / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-TajvA syAditi / dvigAviti / dvanjalamiti / dvayoraJjanyoH samAhAra iti vigrahe dviguH, Tac, 'yasyeti ca', 'sa napuMsakam' / dvayanjalIti / samAhAre dviguH / TajabhAve sati napuMsakahrasvatvam / ataddhitalukosyeveti / anuvartata evetyarthaH / zravjalibhyAM krIta iti / aJjalizabdaH aSjaliparimi 1 For Private and Personal Use Only Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAsahitA / prakaraNam 18 ] krIto dvynyjliH| (805) brahmaNo jAnapadAkhyAyAm 5|4|104 brahmAntAttatpuruSATTac syAtsamAsena jAnapadatvamAkhyAyate cet / surASTre brahmA surASTrabrahmaH / (806) kumahadbhayAmanyatarasyAm 5|4|105 // AbhyAM brahmaNo vA TacsyAtatpuruSe / kutsito brahmA kubrahma: - kubrahmA / ( 807) AtmahataH samAnAdhikaraNajAtIyayoH 6 |3|46 // mahataH AkAro'ntAdezaH syAtsamAnAdhikaraNe uttarapade jAtIye ca pare / mahAbrahmaH - mahAbrahmA / mahAdevaH / mahAjAtIyaH / samAnAdhikaraNe kim / mahataH sevA mahatsevA / lAkSaNikaM vihAya pratipadoktaH 'sanmahat' 553 tadhAnyAdau vartate, kevalasyAjjaleH mUlyatvAsambhavAt / parimANatvAt ThaJ / 'adhyardha iti tasya luk / I brahmaNo jAnapadAkhyAyAm / janapade bhavo jAnapadaH bhAvapradhAno nirdezaH / tasya kenAkhyetyAkAGkSAyAm prakRtatvAt samAseneti labhyate / tadAha - samAsena jAnapadatvamAkhyAyate cediti / jAnapadatvamityanantaraM brahmaNa iti zeSaH / surASTa brahmeti / brahmaza dosa puMliGgaH / brahmA vipraH / 'vedastattvaM tapo brahma brahmA vipraH prajApatiH' ityamaraH / saptamIti yogavibhAgAt samAsaH / Tac, TilopaH, 'paravalliGgam' iti puMstva. m / jAnapadeti kim / devabrahmA nAradaH / kumahadbhayAmanyatarasyAm / ku brahmeti / rajabhAve rUpam | 'kugatiprAdayaH' iti samAsaH / kubrahma iti / Taci rUpaM, TilopaH / atha mahatpUrvasya TajvikalpamudAhariSyan vizeSamAha - AnmahataH / 'aluguttarapade' ityuttarapadAdhikArasthamidaM sUtram | uttarapade ityanuvRttaM samAnAdhikaraNapade anveti na tu jAtIya iti, tasya pratyayatvAt / tadAha - mahata zrAtvamityAdinA / mahAbrahma iti / mahAMzcAsau brahmA ceti vigrahaH / 'sanmahat' ityAdinA samAsaH / Attvam / savarNadIrghaH / 'kumahayAm' iti Tac / TilopaH, 'paravalliGgam' iti puMstvam / mahAbrahmeti / TajabhAve Atve rUpam / atha prasaGgAduktamAttvavidhi prapaJcayiSyan samAnAdhikaraNe punarudAharati - mahAdeva iti / jAtIye udAharati- mahAjAtIya iti / mahatsadRza ityarthaH / prakAravacane jAtIyara * Attvam savarNadIrghaH / samAnAdhikaraNe kimiti / 'Anmahato jAtIye cetyevAstu / cakArAduttarapadasamuccaye sati mahata Attvam syAt uttarapade jAtIye ca parata ityarthalAbhAdeva mahAdeva ityAdisiddheH kiM samAnAdhikaraNeneti praznaH / mahataH sevA mahatseveti / atra SaSThIsamAse AttvanivRttyarthaM samAnAdhikaraNagrahaNamiti bhAvaH / 1 1 " nanu SaSThIsamAso lAkSaNikaH, samasyamAnapadaM viziSya anuccArya sAmAnyazA-: For Private and Personal Use Only * Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org pRSTha Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI ( sU 700 ) iti samAso prahISyata iti cet, mahAbAhuH na syAt / tasmAt 'lakSaNapratipadoktayoH pratipadoktasya' ( pa 114 ) iti paribhASA neha pravartate / samAnAdhikaraNagrahaNasAmarthyAt / 'At' iti yogavibhAgAdAtvaM, 'prAgekAdazabhyaH'( sU 1995 ) iti nirdezAdvA / ekAdaza / mahatIzabdasya 'cuMvarakarmadhAraya ' ( sU 746 ) iti puMvadbhAve kRte Attvam / mahAjAtIyA / 'mahataH Atve ghAsa [ tatpuruSasamAsa 1 svata eva nirvartitatvAt / 'sanmahat' ityayaM samAsastu sammahadAdizabda samasyamAnaM viziSyocArya vihitatvAt pratipadoktaH / tatazca lakSaNapratipradoktaparibhASayA 'Amahato jAtIye cetyatra 'sanmahat' iti pratipadoktasamAsottarapadagrahaNe sati tata eva SaSThIsamAsottarapadanirAsasambhavAdvyarthameva samAnAdhikaraNagrahaNamiti zaGkate - lAkSaNikamityAdinA / pariharati- mahAbAhurna syAditi / mahAntau bAhU yasyeti vigrahaH / asya samAsasya 'anekamanyapadArthe' iti sAmAnyavihitatvAt pratipadoktatvAbhAvAtaduttarapade pare AkhaM na syAt, ataH samAnAdhikaraNagrahaNamityarthaH / nanu kRte'pi samAnAdhikaraNagrahaNe lakSaNa pratipadoktaparibhASA pravRtte durvAratvAt mahAbAhurityatrAttvaM na syAdevetyata Aha- tasmAditi / tacchadArthamAha- samAnAdhikaraNagrahaNasAmarthyAditi / evaM ca lakSaNapratipadoktaparibhASAM bAdhitvA lAkSaNikasyApi grahaNArthaM samAnAdhikaraNagrahaNamiti bhAvaH / naca sumahAntau bAhU yasya sa sumahAbAhurityatra kathamAtvam / AsvavidheH padAGgAdhikArasthatvAbhAvena tadantavidhyabhAvAditi vAcyam, uttarapadAkSiSTha pUrvapadasya mahatA vizeSaNe iti tadantavidhilAbhAt / paramamahatparimANavAnityatra tu mahataH parimANaM mahatparimANaM paramaM mahatparimANamiti SaSThIsamAsagarbhaH karmadhAraya iti dik / nanu 'AnmahataH' ityatra mahata eva grahaNAt 'dvayaSTana' ityuttarasUtre dvyaSTanorava grahaNAt ekAdazetyatra kathamAttvamityata Aha- Aditi yogavibhAgAdAtvamiti / yogavibhAgasya bhASyAdRSTatvAdAha - prAgekAdazabhya iti nirdezA dveti / ekAdezeti / ekazca daza ceti dvandvaH / ekAdhikA dazeti vA / 'Anmaddata' ityatra liGgaviziSTaparibhASayA mahatIzabdasyApi jAtIyara pratyaye pare mahatAjAtIyeti sthAdityata Aha- mahatIzabdasyeti / naca paratvAtpuMvatvaM bAdhitvA AttvaM sthAditi vAcyam, 'AnmahataH' ityatra liGgaviziSTaparibhASA na pravartata iti vyApsUtre bhAye uktatvAditi bhAvaH / For Private and Personal Use Only * mahata Azve iti / ghAsa, kara, viziSTa eSu parataH mahata bhAvaM puktvaM ca vaktavyamityarthaH / nanu 'AnmahataH' ityAtve 'puMvatkarmadhAraya' iti puMvasve ca siddhe kimarthamidami Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 555 karaviziSTeSUpasaGkhyAnaM puMvadbhAvazca' (vA 3950) / asAmAnAdhikaraNyArthami. dam / mahato mahatyA vA ghAso mhaaghaasH| mhaakrH| mahAviziSTaH / 'aSTanaH kapAle haviSi' (vA 3951) assttaakpaalH| 'gavi ca yukta' (vA 3952) / gozabde pare yukta ityarthe gamye aSTana AttvaM syAditi vaktavyamityarthaH / / bAgavaM zakaTam / 'acpratyanvava-' (sU 943) ityatra ac iti yogavibhAgAdbahuvrI. hAvayac / aSTAnAM gavAM samAhAro'STagavam tayuktatvAccha kaTamaSTAgavamiti vA / (50) dvayaSTanaH saGkhyAyAmabahuvrIhyazItyoH 6 / 3 / 17 // mAtsyAt / dvau ca daza ca dvAdaza / dvayadhikA dazeti vA / dvAviMzatiH / aSTAdaza / aSTAvi. - tyata Aha-asAmAnAdhikaraNyArthamidamiti / mahAkara iti / mahato mahatyA vA kara ityrthH| mahAviziSTa iti / mahato mahatyA vA viziSTaH, adhika ityarthaH / bhraSTana iti / kapAle uttarapade haviSi vAcye aSTana AttvaM vaktavyamityarthaH / aSTAkapAla iti / aSTasu kapA. leSu saMskRtaH puroDAza ityatheM taddhitA) dviguH / saMskRtaM bhakSAH' ityaN / 'dvigoluMganapatye' iti luk / AttvaM savarNadIrghaH / gavi ca yukte iti / vArtikamidam / tatsUca. yitumAha-vaktavyamityartha iti / aSTAgavaM zakaTamiti / aSTau gAvau yasyeti bahuvrIhiH / AttvaM, savarNadIrghaH / aSTabhirgobhiryuktamityarthaH / nanu 'gorataddhitaluki, iti TaJcidhestatpuruSamAtraviSayatvAt aSTAgavamiti kathamityata Aha-pacpratyanvavetyati / tatpuruSatve aSTagavazabdaSTajanta evetyAha-aSTAnAmiti / tathA ca samAhAradvigosta. tpuruSatvAt 'gorataddhitaluki' iti Taca sulabha ityrthH| nanvaSTAnAM gavAM samAhAra ityartha zakaTe kathamanvayaH, yuktArthavRttitvAbhAvAt , kathaM vA Asvamityata AhataktatvAditi / samAhAradvigurUpatatpuruSAdRci utpannasya aSTagavazabdasya lakSaNayA aSTabhirgobhiryukte vartamAnasya AttvamityarthaH / dvyssttnH| zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-pAtsyAditi / dvizabdasya aSTanzabdasya ca saGkhyAvAcake uttarapade pare AtsyAt , na tu bahuvIyazItyorityarthaH / dvizabdasyodAharati-dvAdazeti / dvau ca ekazca dvayekAH, dvayadhikaH ekaH dvayekA ityAdau tu nAsti 'ekAdinavAntAnAM parasparaM dvandvatatpuruSo na staH' iti 'cA' iti sUtre bhASye dhvanitatvAditi zabdenduzekhare sthitam / dvAviMzatiriti / dvau ca viMzatizceti samAhAradvandvaH / sa napuMsakam' iti klIvatvaM tu na / kintu lokAt strItvam / itaretarayogastu na, anabhidhAnAt / vyadhikA viMzatiriti tatpuruSo vaa| athASTanzabdasyodAharati-aSTAdazeti / aSTau ca daza ceti dvandvaH / bhaSTAdhikA dazeti vA / aSTAviMzatiriti / aSTau ca viMzatizceti samAhAradvandvaH / strItvaM lokAt / aSTAdhikA For Private and Personal Use Only Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 55 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa zatiH / abahuvrItyItyoH kim / dvitrAH / dvyshiitiH| 'prAkzatAditivaktavyam' (vA3953) / neha / dvizatam / dvishsrm| (208) strayaH 6 // 3 // 48 // triza. bdasya trayas syaatpuurvvissye| trayodaza / trayoviMzatiH / bahugrIhau tu, trirdaza tridazAH / subathai bahuprIhiH / azotau tu tryazItiH / prAkchatAdityeva / trishtm| trisahasram / (10) vibhASA catvAriMzatprabhRtau sarveSAm 63 / 4 // dvayaSTa. nostrezca prAguktaM vA syAccatvAriMzadAdau pre| dvicatvAriMzat / dvAcatvAriMzat / aSTacatvAriMzat-aSTAcatvAriMzat / tricatvAriMzat-trayazcatvAriMzat / evaM paJcAza. tyaSTisaptatinavatiSu / (811) ekAdizcaikasya cAduk 6 / 3 / 76 // ekAdirne. vizatiriti vA / divA iti / dvau vA trayo veti vigrahaH / 'saGkhyAvyayaH iti bahu. zrIhiH / 'bahuvIhI sAkhyeye Dac" iti Dac / bahuvrIhitvAdana dvizabdasya AttvaM na / ThyazItiriti / dvau cAzItizceti samAhAradvandvaH / strItvaM lokAt / dvayadhikA AzItiriti vA / annAzItiparakatvAt dvizabdasyAttvaM na / prAkzatAditi / 'ya. STanaH saGkhyAyAm' ityetat zataprabhRtisaGkhayAzabde pare na bhavatIti vaktavyamityarthaH / dvizatamiti / dvau ca zataM ceti samAhAradvandvaH / dvayadhika zatamiti vaa| evaM dvi. shsrmitytraapi| snayaH / sandhivelAdiSu trayodazeti pAThAt sakArAnto'yamAdeza ityAha-traya. syAditi / pUrvaviSaye iti / prAkzatAt saGkhyAzabde uttarapade parataH, na tu bahaghIyazItyorityarthaH / trayodazeti / trayazca daza ceti, vyadhikA dazeti vA vigrahaH / subluki trizabdasya trayam, rutvam , utvam , AdguNaH / evaM trayoviMzatirityapi / tridazA iti / trirAvRttA dazetyarthaH / 'bahudhIho saGkhyeye Dac' iti Dac / nanvatra trirityasya 'sakhyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuc dvitricatubhyaH suc iti sujantatvAt sa. mAse'pi sucaH zravaNApattirityata Aha-sujathe bahuvrIhiriti / sujathe kriyAbhyAvRttI lakSaNayA vidyamAnasya trizabdasyaivAtra 'sahayAvyayA iti bahumIhiH na tu sujantasyetyarthaH / vyazItiriti / ayazcAzItizceti samAhAradvandvaH / strItvaM lokAt / tryadhi. kAzItiriti vA / trizatamiti / trayazca zataM ceti samAhAradvandaH, vyadhika zatamiti vA / evaM trishsrmitypi| vibhASA ctvaariNsht| vyavahitasyApi dvayaSTanorityasya sambandhAya-sarveSAmiti / dvayaSTanostrezcetyarthaH / tadAha-dayaSTanostrezceti / ekAdizca / 'ma lopo namaH' itiH namaH iti SaSThyantamanuvartate , tacca prathamayA viparigamyate / 'nabhrANmapAt ityataH prakRtyetyanuvartate / sadAha-ekAdirna prakRtyeti / For Private and Personal Use Only Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18] baalmnormaashitaa| 557 prakRtyA syAdekasya cAdugAgamazca / nI viMzatyA saha samAse kRte ekazabdena saha 'tRtIyA' iti yogvibhaagaatsmaasH| anunAsikavikalpaH / ekena naviMzatiH ekAnaviMzatiH-ekAgaviMzatiH / ekonaviMzatirityarthaH / 'SaSa uttvaM datRdazadhAsU. ttarapadAdeSTutvaM ca dhAsu veti vAcyam' (vA 4001-4002) / SoDan-SoDazaSaDdhA-ghoDhA / (E76) paravaliGgaM dvandvatatpuruSayoH 2 / 4 / 26 // etayoH para* ekaH Adiryasyeti vigrahaH / ekasya cAdugAgamazceti / Adugiti adugiti vA chedaH / naso viMzatyeti / na vizatiriti viprahe nasamAse sati naviMzatizabdasya ekazabdena tRtIyAntena saha ekena naviMzatiriti vigrahe samAsa ityanvayaH / nanu tatkRsatvAdyabhAvAt kathamiha tRtIyAsamAsa ityata Aha-tRtIyeti yogavibhAgAditi / anunAsikavikalpa iti| tRtIyAsamAse kRte subluki eka naviMzati iti sthite 'nalopo namaH iti prAptasya nakAralopasya prakRtibhAvAnnivRttau ekazabdasyAdugAgamaH, tatra kakAra it , ukAra uccAraNArthaH / kittvAdantAvayavaH, savarNadIghaH, ekAdU naviMzatiriti sthite 'yaro'nunAsike' iti dakArasya pakSe anunAsikanakAra ityarthaH / adugAgama. pakSe'pi pararUpaM tu akAroccAraNasAmarthyAnna bhavati / ekena na viMzatiriti vigrahavAkyam / ekena hetunA vizatinaM bhavatItyarthaH / ekAnaviMzatiH, ekAnaviMzatiriti / anunAsikatve tadabhAve ca rUpam / ekonaviMzatirityartha iti / paryavasyatIti zeSaH / ekena Uneti vigrahaH / 'pUrvasadRza' iti samAsaH / sAcAsauviMzatizca / SaSa utvamiti / datRzabde dazanzabde ca uttarapade pare dhApratyaye ca pare SaSzabdasya utvaM uttarakhaNDasya datRzabdasya dazanzabdasya dhApratyayasya ca AderdakArasya dhakArasya ca TutvaM ca vaktavyamityarthaH / Tutvamityeva chedaH, na tu STutvamiti prayojanAbhAvAt / 'dhAsu vA' iti bahuvacanAdvidhArthadhApratyayasyaiva grahaNamiti bhASyam / dhApratyaye pare SaSa uttvaM vA syAt / TutvaM tu utvapakSe tadabhAvapakSe ca pUrvavAkyAnnityameSeti kaiyaTaH / uttvapakSa eva nityaM Tutvamiti haradattaH / SoDanniti / SaT dantA yasyeti bahuvrIhau 'vayasi dantasya datR' iti datrAdezaH, RkArasya ittvam / antyaSakArasya uttvam / AdguNaH, dakArasya Tutvena DakAraH, supratyaye ugittvAnnum , sulopaH, saMyogAntalopaH / tasyAsiddhatvAnna dIrghaH / SoDan iti rUpam / SoDazeti / SaT ca daza ceti, SaDadhikA dazeti vA vigrahaH / antyasya SakArasya uttvam , AdguNaH, dakArasya Tutvena ddkaarH| haradattamatamanusatya uttvAbhAvapakSe dhAsu vetyasyodAharati-par3adheti / 'saMkhyAyA vidhArthe dhA' antyasya SakArasya uttvAbhAvapakSe tu dutvamapi na bhavati / "jhalAM jazo'nte' iti jaztvena SakArasya Da iti bhAvaH / uttvapakSe udAharati-ghoDheti / dhApratyayaH, antyasya SakArasya uttvam , AdguNaH, Tutvena dhasya Dha iti bhaavH| kai For Private and Personal Use Only Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 558 siddhAntakaumudI [ tatpuruSasamAsa padasyeva liGga syAt / kukkuttmyuuryaavime| mayUrIkukkuTAvimau / ardhapippalI / 'dviguprAptApamAlampUrvagatisamAseSu pratiSedho vAcyaH' ( vA 1545) / paJcasu kapA leSu saMskRtaH pazcakapAlaH puroDAzaH / prApto jIvikA prAptajIvikaH / ApannajI. nikaH / ala kumArya alaM kumAriH / ata eva jJApakAtsamAsaH / niSkauzAmbiH / (813) pUrvavadazvaghaDavo sh27|| dvivacanamatantram / ashvvddvau| azva vaDavAn / azvavaDavaiH / (14) rAtrAhAhAH puMsi 24 // 27 // etadantau dvandva. yaTamate tu utvAbhAvapakSepi TutvaM nityameva / SaDDhA / kaiyaTamatameva yuktam , SoDhA, SaDDhA ityeva bhASye udAhRtatvAditi zabdenduzekhare sthitam / paravalliGgam / paravaditi SaSThayantAdvatiH / tadAha-etayoH parapadasyeveti / dvandvapadamatra itaretarayogadvandvaparam , samAhAradvandve 'sa napuMsakam' ityasya tadapavAdatvAt / kukkuTamayUryAvime zati / atra dvandve avayavaliGgenAniyame prApte niyamArthamidam / ardhapippalIti / 'ardhe napuMsakam' iti tatpuruSaH / asya ekadezisamAsasya pUrvapadArthapradhAnatayA pUrvapa. daline prApte uttarapadaliGgArtha vidhiH / atra 'dvandvatatpuruSayoH' iti SaSThyantamarthaparam / dvandvatatpuruSArthayorityarthaH / evaJca kukkuTamayUryAvime ityanuprayoge'pi tadeva liGgam / dviguprApteti / dvigu, prApta, Apanna, alampUrva, gatisamAsa eteSu paravalliGgasya pratiSedho vaktavya ityrthH| paJcasviti / uttarapadasya napuMsakatvAt samAsasya napuMsakatvaM prAptaM na bhavati, kintu vizeSyaliGgameva / prAptajIvika iti / atra uttarapadasya jIvi. kAzabdasya yalliGgaM tatsamAsasya na bhavati / alampUrvasyodAharati-bhalaM kamA alaGkamAririti / atra uttarapadakumArIliGga samAsasya na bhvti| nanvatra tadarthAdiyogAbhAvAnna caturthIsamAsaH / 'paryAdayo glAnAdyarthe' ityapi na bhavati, tasya samAsasya nityatvena alaM kumArya iti bhASye vigrahapradarzanAnupapatterityata Aha-ata eveti / 'pavibhakti ca' iti kumaariishbdsyopsrjntvaadhrsvH| gatisamAsamudAharatiniSkauzAmbiriti / atra kauzAmbIzabdaliGga samAsasya na bhavati / yadyapi nirAdisa. mAsa evAyam , na tu gatisamAsaH, praadigrhnnmgtyrthmityukteH| tathApi gatisamA. sagrahaNaM prAdisamAsopalakSaNamityAzayaH / pUrvavadazvavaDavau / avazca baDavA ca iti dvandve paravalli bAdhitvA pUrvavalliGgArthamidam / azvavaDavAviti dvandvaH pUrvapadasya liGga labhate ityatheM bahuvacane vibhaktyantare ca na syAdityata Aha-dvivacanamatantramiti / upalakSaNamidam / dvivacanaM vibhaktizreti dvayamapi avivakSitamityarthaH / pUrvavadgrahaNamatra liGgam / anyathA nipAtanAdeva siddhe kiM teneti bhAvaH / raatraahaahaaH| dvandvatatpuruSayorityanuvRttaM prathamAbahuvacanena For Private and Personal Use Only Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 10 ] baalmnormaashitaa| 554 tatpuruSau pusyeva / anantaratvAtparavaliGgatApavAdo'pyayaM parasvAsamAhAranapuMsakatA bAdhate / ahoraatrH| rAtreH pUrvabhAgaH puurvraatrH| puurvaahnH| dvyhH| 'saGkhyApUrva rAtraM klIyam' (li 131) / dvirAtram , trirAtrama , gaNarAtram / (815) apathaM napuM. sakam 2 / 4 // 30 // tatpuruSaH ityeva / anyatra tu apayo deshH| kRtasamAsAntanirdezAnneha / apanthAH / (816) ardharcAH puMsi ca 24 // 31 // ardharcAdayaH zabdAH puMsi klIve ca syuH / adhaH-ardharcam / dhvajaH-dhvajam / evaM tIrthazarI. vipariNataM rAtrAdibhirvizeSyate. tadantavidhiH / rAtrAhAhAntadvandvatatpuruSAH / puMsI. tyrthH| phalitamAha-etadantAviti / paravalliGgatApavAdaH / nanu ahorAtra iti samA. hAradvandve 'sa napaMsakam' iti napuMsakatvaprasaGgaH / nava napuMsakatvasyApyayaM puMstvavidhirapavAda iti vAcyam , 'purastAdapavAdAH anantarAnvidhIn bAdhante nottarAn' iti nyAyena asya puMstvavidheH paravalliGgatAmAtrApavAdatvAt / tasmAdahorAtrAviti ita. retaradvandva evehodAhartumucita ityata Aha-anantaratvAditi / ayamiti / puMstvAvadhi. riti zeSaH / ahorAtra iti / ahazca rAtrizca tayossamAhAra iti dvandve paratvAnapuMsakatvam , apavAdatvAt paravalliGgamapi bAdhitvA anena puMstvam / 'ahassarvakadeza' ityac / pUrvAhna iti / ahna puurvmityekdeshismaasH| 'rAjAhassakhibhyaH' iti Taca / 'aho'hnaH' ityahAdezaH / paravalliGga napuMsakaM ca bAdhitvA puMstvam / dvayaha iti / dvayorahossamAhAra iti vigrahe dviguH, Taca , na saGkhyAdessamAhAre' ityhlaadeshnissedhH| paravalliGga bAdhitvA puMstvam / uttarapadasyAhanzabdasya akArAntatvAbhA. vAna strItvam , samAsAntasya smaasmkttvaat| saGkhyApUrvam / liGgAnuzAsanasUtramidam / na tvaSTAdhyAyIsthaM sUtram , nApi vArtikam , bhASye adarzanAt / 'rAtrA. hAhAH puMsi' ityasyAyamapavAdaH / dvirAtramiti / samAhAradviguH / 'ahassa.kadeza' ityac / gaNarAtramiti / gaNazabdo bahuparyAyaH, 'bahugaNavatu' iti saGkhyAtvam / gaNAnAM rAtrINAM samAhAra iti dviguH, ac / apathaM napuMsakam / na panthAH iti vigrahe nansamAso naso nasya lope 'akpU: ityapratyaye Tilope apathazabdaH, sa napuMsakamityarthaH / paravalliGgatApavAdaH / tatpuruSa ityevati / 'paravalliGgam' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / dvandvamahaNaM tu nAnuvartate, ayogyatvAt / anyatra tviti / bahuvrIhAvityarthaH / apanthAH iti / 'patho vibhASA' iti samAsAntavikalpaH / 'pathaH saGkhyAvyayAdeH' iti vakSyamANabArtikena gatArthamevedaM sUtram / ardhrcaaH| bahuvacanAttadAdInAM grahaNamityAha-ardharcAdaya iti| ardha camiti / acordhamiti vigrahe 'ardha napuMsakam' iti samAsaH / 'R' iti ac / parava. For Private and Personal Use Only Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 560 siddhAntakaumudI [tatpuruSasamAsa ramaNDapIyUSadehAGkuzakalazetyAdi / (817) jAtyAkhyAyAmekasminbahuvacanamanyatarasyAm 1 / 2 / / eko'pyartho vA bahuvadbhavati / brAhmaNAH pUjyAHbrAhmaNaH puujyH| (18) asmado dvayozca 1 / 2 / 5 // ekarave dvitve ca viva. kSite'smado bahuvacanaM vA syAt / vayaM brUmaH / pakSe, ahaM bravImi, Avo brUva iti vA / 'savizeSaNasya pratiSedhaH' ( vA 721) / paTurahaM bravImi / (1) phalgu. nIproSThapadAnAM ca nakSatre 1 / 260 // dvitve bahutvaprayuktaM kArya vA syAt / pUrve phalgunyau-pUrvAH phalgunyaH / pUrve proSThapade-pUrvAH proSThapadAH / nakSatre kim / phalgunyau mANavike / (20) tipyapunarvasvornakSatradvandve bahuvacanasya dviva. canaM nityam / 2 / 63 // bahutvaM dvitvavadbhavati / tiSyazca punarvasU ca tiSyapunavaMsU / tivyeti kim / vikhAzAnUrAdhAH / nakSatreti kim / tiSyapunarvasavo mANa. vakAH / (21) sa napuMsakam 2 / 4 / 17 // samAhAre dviguIndrazca napuMsakaM syAt / lliGga strItvaM bAdhitvA punnapuMsakatvavikalpaH / AtyAkhyAyAm / AkRtyadhikaraNanyA. yena ghaTAdizabdAnAM jAtivAcakatvAjjAtezcakatvAdekavacanameva syAdityArambhaH / jAtizabde ekatve bahuvacanaM vA syaaditykssraarthH| tathA sati brAhmaNa bhojyAH ityAdau vizeSaNonna syAdityAzaGkaya ekasminnatheM vidyamAnaH zabdaH bahanarthAn vakti, ekArtho bahuvadbhavatIti lamyate ityabhipretyAha-eko'pyartha iti / bahutvaprayukta kArya labhata ityarthaH / asmado dvayozca / savizeSaNasyeti / 'tvaM rAjA vayamapyupAsitaguruprajJA. bhimAnonnatAH' ityatra tu avayavagatabahutvAbhiprAya bahuvacanam / phlgunii| nakSatre iti prathamAdvivacanam / nakSatre yadyabhidhIyate ityrthH| cena dvayorityanukarSaH / tadAhadvitve iti| pUrva proSThapade iti / strItvAdauDazIbhAvaH / proSThapadA bhAdrapadA khiyaam| ityamaraH / phalgunyau mANavike iti| phalgunInakSatrayuktakAle jAte ityarthaH / 'nakSatreNa yuktaH' ityaNa / 'lubavizeSe iti lup / tato jAtAthai 'phalgunyaSADhAbhyAM TAnau' iti / TittvAt DIpa / tiSyapunarvasvoH / vizAkhAnurAdhA iti / vizAkhe ca anurAdhAceti vigrahaH / tiSyapunarvasava iti / tiSyazca punarvasU ceti vigrahaH / tiSyazabdAt punarvasuzabdAca 'nakSatreNa yuktaH' ityam / 'lubavizeSe' iti lup / tato jAtAtheM sandhivelAyaNa / 'zraviSTApha. lgunI' ityAdinA luk / jAtyAkhyAyAmityAdicatussUcyA atra snggtishcintyaa| sa napuMsakam / dvigurekavacanam' iti dviguH 'dvandvazca prANi' iti dvandvazva tacchabdena parAmRzyate / tau ca samAhArAveva vivakSito, vyAkhyAnAt / tadAha-samAhAre iti / For Private and Personal Use Only Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / paravalliGgApavAdaH / paJcagavam / dantoSTham / 'akArAntottarapado dviguH striyAmiSTaH' (vA 1556 ) / pnycmulii| 'Avanto vA' (vA 1555 ) pazcakhaTvampaJcakhaTvI / 'ano nalopazca, vA dviguH striyAm' (vA 1558) paJcatakSIpaJcatakSam / 'pAtrAdyantasya na' ( vA 1559 ) / paJcapAtram / tribhuvanam / catu. yugam / 'puNyasudinAbhyAmahaH klIbateSTA' (vA 1553 ) puNyAham / sudinA. ham / 'pathaH saGkhyAvyayAdeH' ( vA 1554) saGkhyAvyayAdeH paraH kRtasamAsAntaH pathazabdaH klIvamityarthaH / trayANAM panthAstripatham / virUpaH panthAH vipa. paJcagavamiti / paJcAnAM gavAM samAhAra iti dviguH / dantoSThamiti / dantAzca oSThau ceti vigrahaH / 'dvandvazca prANi' iti samAhAradvandvaH / akArAnteti / akArAntam uttarapadaM yasyeti vigrahaH / 'sa napuMsakam' ityasyApavAdaH / pancamUlIti / samAhAradviguH, strItvaM, 'dvigoH iti lii| zrAvanto veti| striyAM veti vktvymityrthH| pacakhaTa vamiti / samAhAradviguH / napuMsakatve hsvH| paJcakhaTvIti / upasarjanahasvatve adantatvAt , 'dvigoH' iti GIp / ano nalopazceti / ana ityAvartate / eka prathamayA viparigata dvigurityatrAnveti / tadantavidhiH / annanto dviguH striyAM vA syAt , ano nasya lopaH syAdityarthaH / vAgrahaNaM striyAmityatraiva sambadhyate, na tu nalope'pi / tena strItvA. bhAve'pi nalopaH / pancatakSIti / paJcAnAM takSNAM samAhAra iti dviguH, strItvaM, nalopaH, 'dvigoH iti DIbiti bhAvaH / paJcatakSamiti / samAhAradviguH / strItvAbhAvapakSe 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvaM, nalopa iti bhaavH| na cAntavAtanI vibhaktimAzritya takSanzabdasya subantatvena padatvAt 'nalopaH prAtipadika' ityanena nalopo bhaviSyatIti vAcyam , 'uttarapadatve ca' iti pratyayalakSaNaniSedhAt / __ pAtrAdyantasya naiti / paatraadirgnnH| tadantasya samAhAradvigoH na strItvamiti vaktavyamityarthaH / paJcapAtram , tribhuvanam , caturyugamiti / strotvAbhAve 'sa npuNskm| iti napuMsakatvamiti bhAvaH / puNyeti / puNyasudinAbhyAM paraH yaH ahanzabdaH tadantasya tatpuruSasya napuMsakatvaM vaktavyamityarthaH / 'zavAhna' ityasyApavAdaH / puNyAhamiti / puNyam ahariti karmadhArayaH, 'rAjAhaH iti Taca, TilopaH / 'uttamaikAbhyAM ca' iti ahnAdezaniSedhaH / sudinAhamiti / sudinam ahariti karmadhArayaH, Tac , TilopaH, prazastaparyAyaH sudinazabda iti na paunaruktyam / pathaH saGkhyAvyayAderiti / napuMsakatvaM vakta. vyamiti zeSaH / saGkhyAvyayeti smaahaardvndvH| saGkhyAvyayamAdiriti karmadhA. rayaH, digyoge paJcamI, para iti zeSaH, patha iti kRtasamAsAntAdakArAntAt prthmaa| sadAha-saGkhyAvyayAderiti / paravalliGgatApavAdaH / tripathamiti / 'RkapaH' iti apra. bA036 For Private and Personal Use Only Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 562 siddhAntakaumudI . [ tatpuruSasamAsa tham / kRtasamAsAntanirdezAnneha / supanthAH, atipnthaaH| 'sAmAnye napuMsakam' (vA 5043 ) / mRdu pacati / prAtaH kamanIyam / (22) tatpuruSo'naka. madhArayaH 2 / 4 / 16 // adhikAro'yam / (23) saMjJAyAM kanthozInareSu 2 / 4 // 20 // kanthAntastatpuruSaH valIvaM syAt , sA ceduzInaradezotpannAyAH kanthAyAH sNjnyaa| suzamasyApatyAni sauzamayaH / teSAM kanthA sauzamikanyam / saMjJAyAm kim| vIraNakanthA / uzInareSu kim / daakssiknthaa| (24) upazopakramaM tadAdyA. vikhyAsAyAm 2 / 4 / 21 // upajJAntaH upakramAntazca tatpuruSo napuMsakaM syAt , tyayaH, TilopaH / evaM vipathamityapi / 'prAdayo gatAdyarthe' iti smaasH| supanthAH, atipanthAH iti / 'svatI pUjAyAm iti samAsaH / 'na pUjanAt' iti samAsAntani. SedhaH / AvazyakatvAdanena siddhe 'apathaM napuMsakam' iti na kAryam / sAmAnye napuMsakamiti / nyAyasiddhametat , vizeSyavizeSaNasannidhAne sati, strItva. puMstvayoranabhivyaktI 'ubhayorantaraM yacca tadabhAve napuMsakam / ' iti lakSaNalakSitanapuM. sakatvasyaiva nyAyyatvAt / ata eva 'dANDinAyana' iti sUtrabhASye ekazrutiH svarasarvaH nAma, napuMsakaM liGgasarvanAmetyuktam / mRdu pacatIti / kriyAvizeSaNamidaM dvitIyAntam / pacehi viklittyanukUlavyApAro'rthaH / tatra viklittyaMze mRdutvamanveti / viklittizca vyApAre sAdhyatvenAnveti / tathAca mRdu pAkaM karotItyarthaH / tathAva dhAtUpAttavyApAra prati karmIbhUtena viklityaMzena sAmAnAdhikaraNyAt mRdviti dvitIyA / yatra tu dhAtva. rthaH karaNatvenAnveti 'yajeta svargakAmaH' ityAdau, tatra hi yAgena svarga kuryAdityarthaH / tatra kriyAvizeSaNasya tRyIyAntatvameva 'jyotiSTomena yajeta svargakAmaH' ityAdAvi. tyanyatra vistaraH / prAtaH kamanIyamiti / ramaNIyamityarthaH / atrApi prAtarityavyayasya vizeSyasyAliGgatvAt tadvizeSaNasya kamanIyazabdasyAnavyayasya liGgavizeSAvagamakatvAbhAvAt napuMsakatvameveti bhAvaH / idaM cAniyataliGgAviSayam / tena Adi pacati prAtarAdirityatra na bhavati, Adizabdasya niytlinggtvaat| ___ ttpurusso'nny| nasamAsakarmadhArayAbhyAM bhinnastatpuruSo vakSyamANakAryabhAgitya. thaH / tadAha-adhikAro'yamiti / 'paravalliGgam' ityataH prAgiti zeSaH / saMjJAyAM kanyo / sugamameva / upajJA / upajJAyate prathamaM jJAyata ityupajJA / 'striyAM ktin' ityadhi. kAre 'Atazyopasarge' iti karmaNya / upakramyate Arabhyate ityupakramaH / karmaNi ghaJ / 'nodAttopadezasya' iti vRddhiniSedhaH / upajJA copakramazceti samAhAradvandvaH / tatpu. ruSaH ityasya vizeSaNamidam , tadantavidhiH, 'sa napuMsakam' ityato napuMsakamityanuvatate / tadAha-upazAntaH upakramAntazceti / tacchabdena upajJopakramau vivkssitau| Adi For Private and Personal Use Only Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 18 ] bAlamanoramAsahitA / tayorupa jJAyamAnopakramyamANayorAdiH prAthamyaM cedAkhyAtumiSyate / pANinerupajJA pANinyupajJaM granthaH / nandopakramaM droNaH / (865) chAyA bAhulye 2|4| 22 | chAyAntastatpuruSo napuMsakaM syAtpUrvapadArthabAhulyai / iNa chAyA ikSucchAyam / 'vibhASA senA' - ( sU 828 ) iti vikalpasyAyamapavAdaH / 'ikSucchAyAniSAdi - nyaH' iti tu 'A samantAnniSAdinyaH' ityAzleSo bodhyaH / (826) sabhArAjA'manuSyapUrvA 2|4|23|| rAjaparyAyapUrvo'manuSya pUrvazca sabhAntastatpuruSo napuMsakaM syAt / imasabham / Izvarasabham / 'paryAyasyaiveSyate ' ( vA 519 ) neha, rAjasabhA, candraguptasabhA / amanuSyazabdo rUDhyA rakSaH pizAcAdInAha / rakSassa. bham, pizAcasabham / (627) azAlA ca 2|4|24|| saGghAtArthA yA sabhA 563 1 zabdo bhAvapradhAnaH prAthamye vartate / tayorAdiH prAthamyaM tadAdiH / tasya AcikhyAsA AkhyAtumicchA, vivakSAyAmiti yAvat / tadAha - tayorAdirityAdi / pANineru * pajJeti / kartari SaSThI / pANinyupazaM grantha iti / pANininA prathamaM jJAyamAnaM ityarthaH / idaM prakaraNaM paravalliGgatvasya vizeSyanighnatvasya cApavAdaH / nandopakramaM droNa iti / nandenAramyamANa ityarthaH / kartari SaSThyAH samAsaH / chAyA bAhulye / chAyayA tatpuruSasya vizeSaNAt tadantavidhimabhipretyAha - chAyAnta iti / pUrvapadArtheti / kasya bAhuye ityAkAGkSAyAm ApAdakadravyanimittavatvAt chAyAyA: / tadbAhulye iti gamyate / taccApAdakadravyamarthAt pUrvapadArthabhUtamiti bhAvaH / bAhulye kim / kuDyasya 1 chAyA kuDayacchAyA / sabhA / rAjA ca amanuSyazca rAjAmanuSyau, tau pUrvau yasyAH sA rAjAmanuSyapUrvA iti vigrahaH / sabhayA tatpuruSavizeSaNAttadantavidhiH / rAjazabdena rAjaparyAya eva vivakSitaH, na tu rAjanzabdaH / tadAha - rAjaparyAyapUrva iti / inasabham, Izvarasabhamiti / inasya Izvarasya vA sabheti vigrahaH / inezvarazabdau rAjaparyAyAviti bhAvaH / paryAyamAtragrahaNe pramANaM darzayati- paryAyasyaiveSyata iti / bhASyakRteti zeSaH / 'svaM rUpam' iti sUtre 'jitparyAyavacanasyaiva rAjAdyartham' iti vArtikaM bhASye paThitamiti bhAvaH / rAjasabheti / rAjanzabdapUrvakatve'pyatra rAjaparyAyapUrvakatvaM nAstIti bhAvaH / candraguptasameti / candragupta iti rAjavizeSasya nAma, na tu tatparyAya iti bhAvaH / nanvamanuSyapUrvakatvAt devasabhetyAdAvapi syAdityata Aha- zramanuSyazabdo rUDhayeti / asurazabdo daityAniveti bhAvaH / azAlA ca / azAlArtha ketyarthaH / sabhAzabdaH zAlAyAM saGghAtArthe ca vartate / tatra rAjA manuSyapUrvakasya zAlAvAcinaH sabhAzabdasya pUrvasUtre klIbatvamuktam samprati saGghAtavAcinaH sabhAzabdasya klIbatvamucyata ityAha--saGghAtArthA yA For Private and Personal Use Only Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 564 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa tadantastatpuruSaH klIbaM syAt / strIsabham / strIsacAta ityarthaH / azAlA kim ? dharmasabhA dharmazAletyarthaH / (28) vibhASA senAsurAcchAyAzAlAnizA. nAm 2 / 4 / 25 // etadantastatpuruSaH klIbaM vA syAt / brAhmaNasenam-brAhmaNasenA / yvsurm-yvsuraa| kuddycchaaym-kuddycchaayaa| gozAlam-gozAlA / zivani. zam-zvanizA / 'tatpuruSo'naSkarmadhArayaH' (sU 822) ityanuvRtterneha / dRDha. seno rAjA / asenA / prmsenaa| // iti tatpuruSasamAsaprakaraNam // atha bahuvrIhisamAsaprakaraNam // 19 // (2) zeSo bahuvrIhiH 2 / 2 / 23 adhikAro'yam / 'dvitIyA trita'(sU 683) ityAdinA yasya trikasya viziSya samAso noktaH sa zeSaH prathamAnta. sameti / sabhAzabda ityarthaH / vibhASA senaa| prathamArthe sssstthii| tatpuruSa ityanuvRttaM senA. dibhirvizeSyate / tadantavidhiH / tadAha-etadanta iti / pratyekAbhiprAyamekavacanam / zvanizamiti / zuno nizeti vigrahaH / kRSNacaturdazItyAhuH / 'zunazcaturdazyAmupavasataH pazyAmaH' iti tiryagadhikaraNe zAbarabhASye sthitam / dRDhasena iti / dRDhA senA yasyeti bahuvrIhiH / tatpuruSatvAbhAvAt na klIbatvavikalpaH / aseneti / tatpuruSatve'pi nasamAsatvAnna klIbatvavikalpaH / paramaseneti / karmadhArayatvAt na klIbatvam / 'tatpuruSo. 'nakarmadhArayaH' ityadhikArasya atraiva prayojanamiti kaiyaTe prapaJcitam / iti zrImadvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAkhyAyAM tatpuruSasamAsaprakaraNam // zeSo bahuvrIhiH / trikasyeti / vibhaktarityarthaH / nanu 'dvitIyA zrita' iti 'tRtIyA tatkRta' iti 'caturthI tadarthaH iti 'paJcamI bhayena' iti SaSThI' iti 'saptamI zauNDai: iti ca dvitIyAdivibhaktInAM SaNNAM samAso vihitH| vizeSaNaM vizeSyeNetyAdinA tu prathamAyA api samAso vihitaH, ataH zeSavibhaktirdurlabhetyata Aha-viziSyeti / vizeSaNasamAsasya vastutaH prathamAvibhakto pravRttAvapi prathamAvibhakti viziSya uccArya vidhAnAbhAvAt samAsavidhiSu viziSyanirdiSTadvitIyAdivibhaktiSaTakApekSayA zeSaH prathamAvibhaktiriti bhAvaH / tadAha-prathamAntamityartha iti / etacca bhASye spaSTam / For Private and Personal Use Only Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19 baalmnormaashitaa| 565 mityarthaH / (30) manekamanyapadArthe 222 // 24 // aneka prathamAntamanyapadArthe vatamAnaM vA samasyate sa bahuvrIhiH / aprathamAvibhaktyarthe bahuvrIhiriti samAnAdhi. karaNAnAmiti ca phalitam / prAptamudakaM yaM saH prAptodako grAmaH / UDharatho'naDvA. n / upahRtapazU rudraH / uddhRtaudanA sthAlI / pItAmbaro hriH| vIrapuruSako prA. maH / prathamAthe tu na / vRSTe deve gataH / vyadhikaraNAnAmapi na / paJcabhibhuktamasya / anekamanyapadArthe / prathamAntamiti / zeSagrahaNAnuvRttilabhyamidam / evaM ca supsupeti nAnuvartate, prayojanAbhAvAt / aneka subantamiti pAThe'pi prathamAntamityarthaH / anyeti / upasthitaprathamAntAtiriktatyarthaH / evaJca paJcabhirmuktamannaM yasya saH paJcabhuktaH iti bahuvrIhinivRttyarthaM 'bahuvrIhiH samAnAdhikaraNAnAmiti vaktavyam' iti vAtika yadASye sthitaM, yacca vRSTe deve yo gataH saH vRSTadeva iti bahuvrIhinivRtyarthe 'aprathamA. vibhaktyarthe bahuvrIhirvaktavyaH' iti vArtika, tadubhayamapi na kartavyamityAha-aprathamAvibhaktyarthe bahuvrIhiriti samAnAdhikaraNAnAmiti ca phlitmiti| zeSagrahaNAditi zeSaH / zeSagrahaNAt prathamAnta iti labhyata iti hi bhASyam / paJcabhirbhuktamasya ityatra ca samasyamAnapadayorekasyAprathamAntatvAnna bahuvIhiriti phalitam / prathamAntAti. riktasya padalyArthe vartamAna samasyate ityarthAzrayaNAvRSTe deve gataH ityatrApi na bahuvIhiriti phalitamiti bhAvaH / tatra dvitIyArthabahuvrIhimudAharati-prAptamiti / 'gatyarthAkarmaka' iti katariktaH / atra vigrahavAkye prAmakarmakaprAptikartR udakamityevaM grAmasya vizeSaNatayA, vizeSyatvena tu prAptasya udakasya bodhaH / samAse tu ekArthIbhAvamahimnA udakakartRkaprAptikarmIbhUtaH grAma ityevaM grAmasya vizeSyatayA, tadvizeSaNa. tayA tu prAptasya udakasya bodhaH / evamuttaratrApi vizeSaNavizeSyabhAvavyatyAso jJeyaH / atha tRtIyArthabahuvrIhimudAharati-UDharatho'naDavAniti / UDho ratho yeneni vigrahaH / atha caturthyarthabahuvrIhimudAharati-upahRtapazU rudra iti| upahRtaH pazuH yasmai iti vi. grahaH / atha paJcamyarthabahuvrIhimudAharati-uddhRtodanA sthaaliiti| uddhRtaH odanaH yasyA iti bahuvrIhiH / atha SaSThayarthabahuvrIhimudAharati-pItAmbaro hririti| pItama. mbaraM yasyeti vigrahaH / atha saptamyarthabahuvrIhimudAharati-vIrapuruSako grAma iti / vIrAH puruSAH yasminniti vigrahaH / zeSAdvibhASA' iti kap / atra karmAdInAM samA. senAbhihitatvAt prathamaiva / prathamArthe tu naiti / anyapadArthazabdena prathamAntAtirikta. dvitIyAdyantArthasyaiva vivakSitatvAditi bhaavH| vyadhikaraNAnAmapi neti / anekaM prathamAntamityukteriti bhaavH| For Private and Personal Use Only Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 56 siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa 'prAdibhyo dhAtujasya vAcyo vA cottarapadalopaH ( 1360 ) prapatitaparNaH prapaNaH / 'namosssyarthAnat vAcyo vA cottarapadalopaH' ( vA 1361) avidyamAnaputraH aputraH / [ 'avyayAnAM ca ' uccairmukhaH / 'saptamyupamAnapUrvapadasyottarapadalopazca / saptamyantam upamAnaM ca pUrvapadaM yasya tasya padAntareNa samAsaH uttarapadalopazca bhavatItyarthaH / kaNThesthaH kAlaH yasya saH kaNThekAlaH / uSTramukhamiva mukhaM yasya saH uSTrasukhaH / 'saGghAtavikAraSaSTayAzcottarapadalopazca / kezAnAM saGghAtazcUDA C prAdibhyaH / prAdibhyaH paraM yaddhAtujaprakRtikaprathamAntaM tasya anyena prathamAntena bahuvIhirvAcyaH / tatra bahuvrIhau prAdibhyaH parasya uttarapadasya dhAtujasya lopazca vika.. -lpena vAcya ityarthaH / atra bahuvrIhirityanuvAdaH, lopasyaiva vidhiH / prapatitaparNa iti / prakRSTaM patitaM prapatitam / 'prAdayo gatAdyarthe' iti samAsaH / prapatitaM parNaM yasmAditi vigrahaH / praparNa iti / prapatiteti pUrvapade dhAtujasya uttarapadasya lope rUpam / naJo'stya - rthAnAM / naJaH pareSAmastyarthavAcinAM subantAnAM bahuvIhirvAcyaH / tatrAstyarthavAcinAmuttarapadabhUtAnAM lopazca vA vaktavya ityarthaH / zravidyamAnaputra iti / na vidyamAna iti naJsamAsaH / naJo nalopaH / avidyamAnaH putro yasyeti vigrahaH / aputra iti / astyarthaka vidyamAnazabdasya lope rUpam / atrApi bahuvIhirityanuvAdaH / zravyayAnAM ceti / bahuvrIhirvAcya iti zeSaH / uccairmukha iti / uccairityasyAdhikaraNazaktipradhAnatayA saptamyantatvena prathamAntatvAbhAvAdaprApte bahuvrIhau vacanam / 1 " saptabhyupamAnapUrvapadasyottarapadalopazceti / saptamyantopamAnasahite pUrvapade yasya tat saptamyupamAnapUrvapadam tasya samastapadasya padAntareNa bahubIhirvAcyaH / samastapadA -' tmake pUrva pade yaduttarapadaM tasya lopazca vaktavya ityarthaH / tatra saptamyantasahita samastapUrvapadakaM bahuvrIhimudAharati-- kaNThesthaH kAlo yasya saH kaNThe kAla iti / 'supi sthaH' iti kaH / kaNThe tiSThatIti kaNThesthaH / upapadasamAsaH / 'amUrdhamastakAt' iti saptamyA aluk / kaNThestha iti samastapadam / tasya kAlazabdena bahuvrIhirityanuvAdaH / supo luk / tatra kaNThesthetyetadbahuvrIheH pUrvapadaM saptamyantapadasahitaM tasmin yaduttara'padaM syetyetat tasya lopo vAcanikaH / kaNThekAla iti saptamyantapadaghaTitasamAsagarbhA bahuvrIhiH / tadavayavabhUtasaptamyAH 'amUrdhamastakAt' ityluk| atha upamAnasahitasamasta pUrvapadakaM bahuvrIhimudAharati-uSTramukhamiva mukhaM yasya saH uSTamukha iti / uSTrasya mukhamiveti vigrahe SaSThItatpuruSaSaH / mukhazabdo mukhasadRze lAkSaNika iti sUcayitumivazabdaH / uSTramukhamiva mukhaM yasyeti vigrahe bahubrIhirityanuvAdaH / tatra uSTrasukhesyetadbahuvrIheH pUrvapadaM tasmin uttarapadasya mukhazabdasya lopo vAcanikaH / saGghAtavi For Private and Personal Use Only Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 567 - yasya saH kezacUDhaH / suvarNasya vikAraH alaGkAro yasya saH suvarNAlaGkAraH / 'astikSIrAdayazca' ] / astIti vibhaktipratirUpakamavyayam / astikSIrA gauH / (31) striyAH vadbhASitapuMskAdanUGa samAnAdhikaraNe striyAmapUraNIpriyA. diSu 6 / 3 / 34 // bhASitapuMskAdanU UDo'bhAvo'syAmiti bahuvrohiH / nipAtanA paJcamyA aluk SaSThayAzca luk / tulye pravRttinimitte yaduktapuMskaM tasmAtparaM Ucho'bhAvo yatra tathAbhUtasya strIvAcakasya zabdasya puMvAcakasyeva rUpaM syAtsamAnAdhika kAraSaSThayAzcottarapadalopazceti / SaSThayantAtparasya uttarapadasya padAntareNa bahuvrIhirvAcyaH / SaSThayantAduttarapadasya lopazca / kezAnAM saGghAtazcUDA yasya saH kezacUDa iti / satAta. zabdasya lope rUpam / suvarNasya vikAra ulaGkAraH yasya saH suvarNAlaGkAra iti / atra vikAra. zabdasya uttarapadasya lope rUpam / astikSIrAdayazceti / astikSIrAdayo bahuvrIhA. vupasaGakhyeyA ityrthH| astikSIrA gaurityatra astItyasya tiGantatayA prathamAvi. bhaktyantatvAbhAvAdaprApte bahuvrIhAvidaM vcnm| vastutastu vacanamidaM nArabdhavya. mityAha-astIti vibhktiprtiruupkmvyymiti| vibhaktipratirUpakatvena nipAtitatvA. dastIti 'svarAdinipAtamavyayAmityavyayaM vidyamAnArthakam / tataH soH 'avyayAdA. psupaH' iti luki pratyayalakSaNena prathamAntatvAdeva |siddheridN vacanaM na kartavyamiti bhAvaH / tadu bhASye-'astikSIrAdivacanaM na vAvyayatvAt' iti / / striyAH paMvat / bhASitapuMskAdanUDiti samastamekapadaM striyA iti SaSThayantasya vize. SaNamityabhipretya vyAcaSTe-bhASitapuMskAditi / anUDityasya vyAkhyAnam - UGosbhAva iti / arthAbhAve'vyayIbhAvaH, nastatpuruSo vaa| bhASitapuMskAditi digyoge pnycmii| para iti prathamAntamadhyAhAryam / tathAca bhASitapuMskAt paraH anUG yasyeti vigrahe bahuvrIhiriti phalati / nanu samAse sati paJcamyA luprasaGga ityata AhanipAtanAt paJcamyA alugiti| idamupalakSaNam / nipAtanAt aprathamAntasyApi bahuvrIhiH parazabdalopazcetyapi bodhyam / yadvA, ata eva nipAtanAdaprayujyamAne'pi parazabde tadarthe gamye pnycmo| nanvevamapi striyA iti SaSThayantasya 'bhaassitpuNskaain| iti yadi vizeSaNaM syAt, tarhi bhASitapuMskAinUDa iti SaSThI zrUyetetyata Ahe'SaSThayAzca lugiti / nipAtanAdityanuSajyate / bhASitaH pumAn yena tadbhASitapuMskam tadasyAstIti arzaAdya / puMstve strItve ca ekapravRttinimittakamiti yAvat / tRto. yAdiSu bhASitapuMskam' ityatra vyAkhyAtametat / tadAha-tulye pravRttinimitta iti / strIvAcakasya zabdasyeti / striilinggsyetyrthH| striyA iti SaSThayantaM na stropratyayaparamiti bhAvaH / puvaditi rUpAtidezaH puMsa iva puMvaditi sssstthyntaadvtiH| tadAha-putrAcakasyeva For Private and Personal Use Only Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 56 siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa raNe strIliGge uttarapade, na tu pUraNyAM priyAdau ca parataH / ' gotriyoH - ( sU 656 ) iti hrasvaH / citrA gAvo yasyaiti laukikavigrahe 'citrA as go as' ityalaukikaviprahe citraguH / rUpavadbhAryaH / citrA jaratI gauryasyeti vigrahe anekokterbahUnAmapi bahuvrIhiH / atra kecit - citrAjaratIguH - jaratIcitrAgurvA / e dIrghAtanvI rUpamiti / striyAmiti saptamyantamapi na strIpratyayaparaM kintu strIliGgaparam / tacca 'aluguttarapade' ityadhikRte uttarapade'nveti / tadAha - strIliGge uttarapade iti / apUraNIpriyAdiSvityetadvayAcaSTe - - na tu pUraNyAM prithAdau tu parata iti / pUraNIti strIliGganirdezAt strIliGgaH pUraNapratyayAnto vivakSita iti jJeyam / tulye pravRttinimitte iti kim kuTIbhAryaH / atra puMvatvaM na bhavati, kuTIzabdo ghaTe puMliGgaH, gehe tu strIliGga iti pravRttinimittabhedAt / strIpratyayaH puMvatsyAdityukte tu strIpratyayasya lopaH paryavasyet / tatazca paTvI bhAryA yasya saH paTubhAryaH ityatra uttarapadaM paranimittamAzritya GISo lope tasya 'acaH parasminU' iti sthAnivattvAdukArasya yaN syAt / 1 " 1 hrasva iti / citrA gAvo yasyeti vigrahe bahuvrIhisamAse subluki sati anekamiti prathamAntanirdiSTatayA, vigrahe niyatavibhaktikatayA vA upasarjanatve sati citragozabde okArasya 'gokhiyoH ityukAro hasva ityarthaH / nanu citrA gAva iti laukikasamA. sAbhyupagame supo lukaH prAk citrA as ityatra pUrvasavarNadIrghe go as ityatra pUrvarUpe ca ekAdeze kRte tasya parAdivattvena Aso luki citrazabde akAro na zrUyeta citragurityatra ukArazca na zrUyeta, pUrvAntavatve tu pariziSTasya sakAramAtrasya suptvAbhAvAlluk na syAdityata Aha- citrA as iti / gozabdasya strIliGgatvAt tadvizeSaNa. tvAccitreti strIliGganirdezaH / ' pratyayottarapadayozca' iti sUtrabhASyarItyA 'antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo lugbAdhate' iti nyAyAt prAgeva pUrvasavarNadIrghAt sublugiti bhAvaH / citraguriti / bahuvrIhau hasvatve citrAzabdasya puMvattvamiti bhAvaH / rUpavadbhAryaM iti / rUpavatI bhAryA yasyeti vigrahaH / atra upasarjanahrasvaH / rUpavatIzabdasya puMvatvam / nanu citrA jaratI gauryasyeti vigrahe kathaM tripadabahuvrIhiH, 'sup supA' ityekasvasya vivakSitatvAdityata Aha-- zranaikokteriti / zeSagrahaNAt prathamAntamiti labdham / ekasya prathamAntasya samAso nopapadyate, samAsa ityanvarthaM saMjJAvijJAnAt / tatavArthAdanekaM prathamAntamiti siddhe punaranekagrahaNAt dvibahUnAM prathamAntAnAM bahuvIhiriti spaSTamiti bhAvaH / zratreti / tripadabahuvrIhAvityarthaH / citrAjaratIguH, jaratIcitrAgurveti / gAM prati citrAtvasya jaratItvasya ca vizeSaNatvAvizeSAt anyatarasya 'saptamIvizeSaNe bahavrIhau' iti pUrvanipAta iti bhAvaH / evaM dIrgheti / dIrghe tanvyau jaGghe For Private and Personal Use Only Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 566 jayaH-tanvIdIrghAjayaH / tripade bahuvrIhI prathamaM na puMvat / uttarapadasya madhyamena vyavadhAnAt / dvitIyamapi na puMvat pUrvapadatvAbhAvAt / uttarapadazabdo hi samA. sasya caramAvayave rUDhaH / pUrvapadazabdastu prathamAvayave rUDha iti vadantiH / vastu. tastu neha pUrvapadamAkSipyate / 'AnaG RtaH'-(sU 921) ityatra yathA / teno. pAntyasya puMvadeva / citrAjaradguH / ityAdi / ata eva 'citrAjaratyau gAvau yasyeti vasyeti vigrahaH / ubhayatrApi pUrvamadhyapadayoH dhuMvattvamAzaGyAha-tripade iti / uttara. padasyeti / samAsacaramAvayavapadasya uttarapadatvAt tRtIyameva padamatrottarapadaM vAcyam / tatparakatvaM ca madhyamapadasyaiva, natu prathamapadasyApi, tasya madhyamena padena vyavadhAnA. dityarthaH / nanu tarhi madhyamapadasya puMvattvaM durvAram , uttarapadaparakatvasattvAdityata Aha-dvitIyamapi na puMvaditi / pUrvapadatvAbhAvAditi / uttarapadena pUrvapadamAkSepAlalabhyate / samAsaprathamAvayavapadameva pUrvapadam / na tu madhyamAvayavapadamapIti bhAvaH / nanu ma. dhyamapadApekSayA prathamapadasya pUrvapadatvamasti / madhyamapadasya ca prathamapadApekSayA uttara. padatvamastItyata Aha-uttarapadazabdo hIti / rUDha iti / vaiyAkaraNasamayasiddha ityarthaH / iti vadantIti / evaM prakAreNa kecidvadantItyanvayaH / tatra prathamapadasya tripadabahuvrIhau nAsti (vattvamiti yujyate, uttarapadaparakatvA. bhAvAt / madhyamapadasya tu pUrvapadatvAbhAve'pyastyeva puMvattvam , 'striyAH puMvat' ityana' tu pUrvapadasyAzravaNAt anuvRttyabhAvAcca, kintu uttarapade ityanena pUrvapadasya puMvattva. mityarthAt gamyata iti vaktavyam / tadapi na sambhavatAtyata Aha-neha pUrvapadamAkSi. pyata iti / iha 'striyAH puMvat' ityatra uttarapade ityanuvRttena pUrvapadaM nAkSiNyate, nArthAdgamyata ityarthaH / kuta ityata Aha-Anata ityatra yatheti / RdantAnAM dvandve AnaG syAt uttarapade iti tadarthaH / tatra caturNA dvandve hotRpotaneSTodgAtAraH' ityupAntyasya neSTurAnaDudAhRtaH 'samarthaH padavidhiH' ityatra bhaassye| tatrottarapadena pUrvapadAkSepaniyame neSTurupAntyasya pUrvapadatvAbhAvAt mAnaG nopapadyeta / tasmAnAvazyaM uttarapade vihitaM kArya pUrvapadasyaiveti niyama ityarthaH / tenaiti / puurvpdaanaakssepennetyrthH| upAntyasyeti / antyasya samIpamupAntyam / caramAvayavasamIpavatinaH madhyamasyetyarthaH / paMvadeveti / rUpamiti zeSaH / tadeva darzayati-citrAjaradguriti / atra citrAzabdasya na puMvattvam / madhyamena vyavadhAnAt utarapadaparakatvAbhAvAcceti bhAvaH / ityAdIti / jaratIcitraguH, tanvIdIrghajaGghaH, dIrghAtanujaGghaH / nanu 'AnakRtaH' ityatra 'hotRpotaneSTodrAtAraH' iti bhASyodAharaNAnmAstu pUrvapadAkSepaH / 'striyAH puMvat' iti sUtre tadanAkSepe ki pramANamityata Aha-ata For Private and Personal Use Only Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yo siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa dvandvagarbhe'pi citrAjaradguH iti bhASyam / karmadhArayapUrvapade tu dvayorapi puMvat / jaraccitraguH / karmadhArayottarapade tu citrajaradvIkaH / striyAH kim / prAmaNi kulaM dRSThirasya prAmANiSTiH / bhASitapuMskAt / kim / gaGgAbhAryaH / anUG kim / vA. morUbhAyaH / samAnAdhikaraNe kim / kalyANyAH mAtA klyaanniimaataa| striyAm eveti / 'striyAH puMvat' ityatrApi pUrvapadAnAkSepAdityarthaH / dvandvagarbhapItyanantaraM bahuvrIhAviti zeSaH / bhASyamiti / yadyapi kRtsnabhASyaparizodhanAyAM citrAjaradaguri. tyudAharaNaM bhASye kvApi na dRzyate, tathApi citrAjaradaguritItyanantaraM |pryogmiti zeSaH / bhASyamityasya paTavImRdubhAryaH iti prkRtsuutrsthbhaassymityrthH| sUcayaH tIti zeSaH / 'striyAH puMvat' iti prakRtasUtrabhASye hi paTTyau mRdayau hi bhAyeM yasyeti dvandvagarbhabahuvrIhau padvI mRdubhAyaH ityudAhRtam / vatra padvI mRduzabdAtmako dvandvaH pUrvapadaM, na tasya bhASitapuMskatvamastIti na puMvatvam , dvandvasya paravalliGgatAniya. mAt / tatra dvandve pUrvapadasya paTvIzabdasya tu na puvattvam / madhyamapadena vyavadhAnAdu. ttarapadaparakatvAbhAvAt / madhyamapadasyAnuttarapadatvAdasAmAnAdhikaraNatvAcca na tasmi. npare puMvattvasambhavaH / mRdvIzabdasya tu kevalasya bhASitapuMskatvAt uttarapadaparakatvAca puMvattvamiti tadAzayaH / 'striyAH puMvat' ityatra pUrvapadAkSepe tu mRduzabdasya pUrvapadatvA. bhAvena puMvattvApravRttaH tadalaGgatiH spaSTava / tatazva paTavImRdabhArya iti bhASyaM citrA. jaradUguriti prayogaM gmytiityrthH| karmadhArayeti / jaratI cAsau citrA ceti karmadhA. rayaH / puvakarmadhAraya' iti jaratIzabdasya puMvattvAt DIpo nivRttiH / tatazca jara. citrA gauryasyeti karmadhArayapUrvapadatve bahuvrIhau pUrvapadasya jaraccitrAzabdasya striyAH puMvat' iti puMvattvAt TApo nivRttiriti bhAvaH / karmadhArayottareti / jaratI cAso gauzceti karmadhAraye 'gorataddhitaluki' iti Taci avAdeze 'puMvatkarmadhArayaH iti jara. tozabdasya puMvattve DIpo nivRttau TittvAt DIpi jaradvIzabdaH / tatazcitrA jaradavI yasyeti karmadhArayottarapadake bahuvrIhau 'navRtazca' iti kapi citrAzabdasya 'striyAH puMvat' iti puMvattve citrajaragavIka iti rUpamityarthaH / striyAH kimiti / SaSThayantasya praznaH / grAmaNi kulaM dRSTirasya grAmaNidRSTiriti / grAma. NIzabdasya napuMsakatve 'hasvo napuMsake' iti haste grAmaNizabda idantaH / kulazabdo npuNsktvsphornnaarthH| dRSTizabdena nevasthAnApannaM vivakSitam / grAmaNi dRSTirasyetyeva vigrahaH / 'striyAH' ityabhAve grAmaNIzabdasya puMvattve napuMsakahasvanivRttau grAmaNIkula. miti syAditi bhaavH| gAbhArya iti / atra gaGgAzabdasya nityatrIliGgatayA bhASitapuMskatvAbhAvAt na puMvattvamiti bhAvaH / vAmorumArya iti / vAmau sundarI For Private and Personal Use Only Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 571 NvM kim / kalyANI pradhAnaM yasya saH kalyANIpradhAnaH / pUraNyAM tu / (32) appU. raNIpramANyoH 5 / 4 / 116 // pUraNArthapratyayAntaM yatstroliGgaM tadantAtpramANyantAca bahuboherap syAt / kalyANI paJcamI yAsA rAtrINAM tAH kalyANIpaJcamA rAtrayaH / strI pramANI yasya saH strIpramANaH : 'puMvadbhAvapratiSedho'pratyayazca pradhAnapUraNyAmeva' urU yasyA iti bahuvIhiH / 'saMhitazaphalakSaNavAmAdezva' ityuuch| tadantasya puMvara UDo nivRttau vAbhorabhArya iti pUrvapadamudantameva syAditi bhaavH|' striyAM kimiti / satamyantasya praznaH / kalyANI pradhAnaM yasya saH kalyANIpradhAna iti / atra pradhAnazabdasya nityanapuMsakatvAt kalyANIzabdena sAmAnAdhikaraNye'pi strIliGgatvAbhAvAttasminpare puMvatvaM neti bhaavH| pUraNyA sviti / puMvattvaniSedhodAharaNe vizeSo vakSyata iti shessH| appUraNI / abi. ti chedaH / 'bahuvrIhI sakthyakSNoH' ityato bahuvrIhAvityanuvRttaM pUraNIpramANIbhyAM vizeSyate, tadantavidhiH, strIliGganirdezAt pUraNapratyayAntaM strIliGgamiha gRhyte| tadAha-pUraNArthetyAdinA / ap syAditi / samAsAntastaddhita ityapi bodhyam / paJcamIti / paJcAnAM pUraNItyarthaH / tasya pUraNe DaT! 'nAntAdasaGkhyAdeH' iti tasya maDA. gmH| TitvAt GIp / kalyANIpaJcamA rAtraya iti / iha bahuvrIhI kRte paJcamIzabde pUraNArthapratyayAnte pare kalyANIzabdasya puMvattvaniSedhaH, ap , sAmAsAntastaddhitaH, TAp , 'yasyeti ca' itIkAralopaH / nanu paJcamI rAtriranyapadArthapraviSTA vA na vaa| nAdyaH, tasyAH samasyamAnapadArthatvena tadanyatvAnupapatteH / nAntyaH, paJcamyA rAtreranya. padArthapravezAbhAve kalyANIpaJcamA iti samAsAtpaJcamI rAtri vinA caturNAmeva bodhanApattau paJcamapadasthAsaGgatyApAdanAditi cet , satyam -paJcAnAM rAtrINAm udbhatAvayavabhedaH samudAya evAnyapadArthaH / tatra paJcamyA rAtreH praveze'pi taddhaTitasamudAyasyA. nyapadArthatvaM na virudhyate, samudAyasyAvayavApekSayA anyatvAt / rAtraya iti bahuvacanaM tu avayavabahutvApekSam / yathA caitattathA sarvanAmasabhjJAsUtre prapaJcitam / atha pramANyantAdavidherudAharaNamAha-strI pramANI yasya saH strIpramANa iti / pramA. zabdo'tra karaNalyuDantaH, vizeSyanighnaH, TittvAt DI / bahuvrIhau sati appratyaye 'yasyeti ca' iti IkAralope strIpramANa iti rUpam / pUrvapadasya tu nityastrIliGgatvAdabhASitapuMskatvAnna puMvattvaprasaktiH / pradhAnapUraNyAmeveti / 'striyAH puMvat' iti sUtre 'appUraNI' iti sUtre ca pradhAnapUraNIgrahaNaM kartavyamiti bhAvaH / nanu kalyANIpa. amAH rAtraya ityatra paJcamyA rAtreH samasyamAnapadArthatvAt kathaM prAdhAnyaM, bahuvrIhe. For Private and Personal Use Only Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 572 siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa ( vA 3359 - 3910) rAtriH pUraNI vAcyA cetyuktodAharaNe mukhyA / anyatra tu / ( 833) naghRtazca 5|4|153 // nadyuttarapadAdRdantottarapadAca bahuvrIheH kapsyAt / puMvadbhAvaH / (834) ke'NaH 7|4|13|| ke pare'No hrasvaH syAt / iti prApte (835) na kapi 7|4|14|| kapi pare aNo hasvo na syAt / kalyANapaJcamIkaH pakSaH / anna tirohitAvayavabhedasya pakSasyAnyapadArthatayA rAtrirapradhAnam / bahukartRkaH / apriyAdiSu kim / kalyANIpriyaH / priyA manojJA kalyANI ranyapadArthapradhAnatvAdityata Aha-rAtriH pUraNI vAcyA cetyuktodAharaNe mukhyeti / kalyANIpaJcamAH rAtraya ityuktodAharaNe paJcAnAM pUraNI rAtriH samasyamAnapaJcamIpadArthatve'pi anyapadArtha samudAyaghaTakatayA bahuvrIhisamAsavAcyApi bhavatIti kRtvA mukhyA bhavatItyarthaH / udbhUtAvayavasya rAtrisamudAyasya pradhAnatve'pi tadghaTakatayA yathA prathamA to rAtrayaH samAsAbhidheyAH, evaM paJcamyapi rAtriH samAsAbhidheyA bhavatIti samasyamAnapaJcamIpadArthasya anyapadArthAnupravezAt prAdhAnyamiti bhAvaH / anyatra viti / kalyANapaJcamIkaH pakSa ityatra pUraNyA rAtreranyapadArthapravezAbhAvAt aprAdhA nyAdapratyayAbhAve sati vizeSo vakSyata ityarthaH / naghRtazca / nadI ca Rcceti samAhAradvandvAtpaJcamI / 'bahuvrIhau sakthyakSNoH' itya to bahuvrIhAvityanuvRttaM paJcamyA vipariNamyate / tadAkSiptamuttarapadaM nadyadbhayAM vize. Syate / tadantavidhiH / ' uraHprabhRtibhyaH' ityataH kabityanuvartate / tadAha - nadyuttarapadAditi / nadyantottarapadAdityarthaH / kap syAditi / taddhitaH samAsAntazcetyapi bodhyam / tathAca kalyANIpaJcamI yasya pakSasyeti vigrahe bahuvrIhau sati vyapadezivattvena paJcamyuttarapadasya nadyantatvAttaduttarapadakabahuvrIheH kabiti bhAvaH / nayantAt bahuvIheriti na vyAkhyAtam / bahudhIvarIti bahuvrIheH nadyantatvAt kabApatteH / nadyantottarapadAditi vyAkhyAne tu na doSaH / dhIvanzabdasyottarapadasya nakArAntatvena nadItvAbhAvAditi zabdenduzekhare vistaraH / puMvadbhAva iti / pUraNyAH rAtreH samAsavAcyatvAbhAvena niSedhAbhAvAditi bhAvaH / ke'NaH / hrasvaH syAditi / 'zRdRprAm' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / na kapi / aNo hrasva iti / 'ke'NaH' ityataH 'zUdupAm' ityatazca tadanuvRtteriti bhAvaH / nanu kalyANapaJcamIkaH kaH pakSa ityatra paJcadazAhorAtrAtmake pakSe anyapadArthe paJcamyA rAtreH pravezAt prAdhAnyaM durvAramityata Aha-atra tirohiteti / rAtreH tatpravezAbhAvAt apradhAnyamiti bhAvaH / bhASye evamudAharaNamevAtra liGgam / RdantottarapadAtkapamudAharati- bahukartRka iti / bahavaH kartAro yasyeti vigrahaH / I 1 tadevamapUraNIpriyAdiSvityatra pUraNIviSayaM prapaJcya priyAdiSu pareSu puMvadbhAvani For Private and Personal Use Only Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19 ] baalmnormaashitaa| 573 - subhagA durbhagA bhaktiH sacivA svasA kAntA kSAntA samA capalA duhitA vAmA abalA tnyaa| 'sAmAnye napuMsakam' dRDhaM bhaktiryasya saH dRddhbhktiH| strItvaviva. kSAyAM tu dRddhaabhktiH| (36) tasilAdiSvAkRtvasucaH 6 // 3 // 35 // tasilAdiSu kRtvasujanteSu pareSu striyAH puMvatsyAt / parigaNanaM kartavyam / avyAptyativyAptiparihArAya / 'tasau' ( vA 3918 ) / 'taraptatamapau' (vA 3919) / 'caraTjAtIyarau' (vA 3920 ) / 'kalpandezIyarau' ( vA 3921) / 'rUpa. ppAzapoH ( vA 3922 ) / 'thAl' (vA 3923) / 'tilthyanau' (vA 3925) / bahISu bahutra / bahutaH / darzanIyatarA drshniiytmaa| 'gharUpa'-(sU Sedhasya prayojanaM pRcchati-prapriyAdiSu kimiti / kalyANIpriya iti / kalyANI priyA yasyeti vigrhH| priyAdigaNaM paThati-priyA manozetyAdi / nanu bhaktizabdasya priyA. diSu pAThe dRDhA bhaktiryasya saH dRDhabhaktirityatra kathaM puMvatvamityata Aha-sAmAnye napuMsakamiti / Azrityeti shessH| dRr3hamiti / padasaMskArapakSe sAmAnyaparatvamAzritya dRDhazabdo napuMsakaliGgo vyutpaadyH| tatastasya bhaktizabdenAnvaye pUrvapravRttaM napuMsa. katvaM nApaiti, liGgavizeSasyAvivakSitatvAt , vedAH prmaannmitivt| atra cArthe paspazAhnikabhASye 'zakyaM ca anenAzvamAMsAdibhirapi kSut pratihantum' iti prayogo liGgam / nanvevaM sati priyAdiSu bhaktizabdapATho vyartha ityata Aha-strItvavivakSAyAM viti / vAkyasaMskArapakSAvizeSyAnusAreNa strItvapratIteniyamAditi bhAvaH / tasilA. dissvaakRtvsucH| striyAH puMvat' ityanuvartate / A kRtvasuca ityAG abhividhyarthakaH, tmbhivyaapyetyrthH| tadAha-tasilAdiSu kRtvasujanteSviti / 'paJcamyAstasila' ityArabhya 'sahanyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuc' ityetatparyantasUtravihiteSvityarthaH / uttarapadaparakatvAbhAvAt striyA vadityaprAptau vacanamidam / / nanu tilthyanzasAM kRtvasucaH paratraiva pAgat tasilAdiSvanantarbhAvAtteSu pareSu vRkatiH ajathyA bahuzaH ityatra puMvattvaM na syAdityavyAptiH / ISadasamAsau kalpabdezyadezIyaraH' iti dezyasya SaSTyA rUpya ca' iti rUpyasya ca tasilAdiSvantarbhAvAt tayoH parataH paTvIdezyetyatra ca zubhrArUpyetyatra ca puMvatvaM syAdityativyApti. rityata Aha-parigaNanamiti / avyAptyativyAptIti / iSTasthale apravRttiravyAmiH / aniSTasthale pravRttiH ativyaaptiH| prignnnprkaarmaah-vNtsaavityaadinaa| bahvISu bahutreti / bahvIvityarthe bahvIzabdAt 'saptamyAstral' iti ali puMvattve DoSo ni. vRttA bahutreti rUpamityarthaH / bahuta iti / 'paJcamyAstasil' iti bahvIzabdAt tasil, puMvattvAt GISo nivRttiriti bhAvaH / darzanIyatareti / anayoriyamatizayena darzanIye. For Private and Personal Use Only Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 574 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa 985) iti vakSyamANo hrasvaH paratvAtpuMvadbhAvaM bAdhate / pavitarA / pavitamA / paTucarI / paTubAtIyA / darzanIyakalpA / drshniiydeshiiyaa| darzanIyarUpA / drshniiypaashaa| bahuthA / prazastA vRkI vRkatiH / ajAbhyo hitA ajthyaa| 'zasi bahvalpArthasya puMvadbhAvo vaktavyaH' ( vA 3926.) bahvIbhyo dehi bahuzaH / alpAbhyo dehi alpazaH / 'tvatalorguNavacanasya (vA 3927) zuklAyA bhAvaH zuklatvam , - tyarthe darzanIyAzabdAt dvivacanavibhajyopapade tarapa' iti trp| puMvattve TApo nivR. ttiriti bhaavH| darzanIyatameti / mAsAmiyamatizayena darzanIyetyarthe darzanIyAzabdAta 'atizAyena tamabiSTanau' iti tamap / puMvattve TApo nivRttiriti bhAvaH / nanu paTavI. zabdAttarapi tamapi ca paTvItarA pavItamA ityatrApi puMvattve DISo nivRttau paTutarA paTutameti syAdityata maah-ghruupeti| tathA ca hasvena puMvattve bAdhite sati GISo nivRttyabhAve tasya hasve sati padvitarA pavitameti rUpamityarthaH / __ paTucarIti / paTvIzabdAt 'bhUtapUrva caraT' iti puMvattva GISo nivRttiriti bhAvaH / pUrva paTavItyarthaH / paTujAtIyeti / paTvIzabdAt 'prakAravacane jAtIyara' iti puMvattve DoSo nivRttiriti bhAvaH / paTusadRzItyarthaH / darzanIyakalpeti / 'ISadasamAptau iti darzanIyAzabdAt kalpap / puMvattve TApo nivRttiriti bhAvaH / prAyeNa darzanIyetyarthaH / darzanIyadezIyeti / SadasamAptau' iti darzanIyAzabdAt dezIyar puMvattve TApo nivRtti. riti bhAvaH / prAyeNa darzanIyetyarthaH / darzanIyarUpaiti / darzanIyAzabdAt 'prazaMsAyAM rUpap', iti rUpapi puMvattve TApo nivRttiriti bhAvaH / prazastatvena draSTuM yogyetyarthaH / darzanIyapAzeti / darzanIyAzabdAt 'yApye pAza' puMvattve TApo nivRttiriti bhAvaH / kutsitatvena draSTuM yogyetyarthaH / bahutheti / bahvIzabdAt prakAravacane thAl / puMvattve DISo nivRttiriti bhAvaH / bahuprakAretyarthaH / vRkatiriti / prazaMsAyAmityanuvRttI 'vRkajyeSThAbhyAM tiltAtilau ca chandasi' iti vRkIzabdAt jAtilakSaNaDISantAt til / puvattve kISo nivRttiriti bhAvaH / ajathyeti / 'tasmai hitam' ityadhikAre 'ajAvibhyAM thyan' ityajAzabdAt thyan / puMvattve TApo nivRttiriti bhAvaH / 'vRka. tirajathyA' ityatra 'jAtezva' iti puvattvaniSedho na, prignnnsaamrthyaat| zasIti / zasi pare bahvarthakasya alpArthakasya puMvattvaM vaktavyamityarthaH / tasAvityAdiparigaNiteSvanantarbhAvAdvacanamidam / baDhIbhya iti / bahvIbhyo dehItyarthe 'bahvalpArthAcchas kArakAdanyatarasyAm' iti bahvIzabdAt zas / puMvattve DIpo nivRttiriti bhAvaH / sampra. dAnakArakatvasphoraNAya dehIti zabdaH / alpaza iti / alpAbhyo dehiityrthH| puMvattve TApo nivRttiriti bhaavH| For Private and Personal Use Only Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] bAlamanoramAsahitA / 575 zuklatA / guNavacanasya kim / kA bhaavH| katrItvam / 'zaradaH kRtAtA' ityA. dau tu sAmAnye napuMsakam / 'bhasyADhe taddhite' (vA 3928) / hastinIno samUho hAstikam / aDhe kim / rauhiNeyaH / 'strIbhyo Dhak' (sU 1123) iti Dho'tra gRhyte| 'agne DhaMka' (sU 1236) iti Dhaki tu puMvadeva / agnAyI devatA asya tvataloriti / tvapratyaye talapratyaye ca pare guNopasarjanadravyavAcinaH puMvattvaM vaktavya. mityarthaH / katrItvamiti / kauzabdasya kriyAnimittatvAnna guNavacanatvamiti bhAvaH / 'AkaDArAt' iti sUtrabhASye samAsakRdantataddhitAntAvyayasarvanAmajAtisaGkhyAsaMjJAzabdabhinnamarthavacchabdarUpaM guNavacanasaMjJakaM bhavatIti sthitam / prakRte ca guNavacanazabdena etadeva vivakSitam / 'voto guNavacanAt' iti sUtrabhASyasthaM 'sattve nivizate. 'paiti' ityadi guNalakSaNaM tu nAtra prvrtte| ata eva 'ekataddhite ca' iti sUtrabhASye ekasyAH bhAvaH ekatvamityatra ekazabdasya guNavacanatvAbhAvAt tvataloguNavacanasya ityaprApta puMvattvamatra vidhIyata ityuktaM snggcchte| sakhItvamityAdi tu asAdhyeveti zabdenduzekhara vistaraH / nanu kRtaH arthaH kRtyaM yayA sA kRtArthA, talyA bhAvaH kRtArthatetyatra kathaM puNvttvm| kRtArthazabdasya samAsatvena uktaguNavacanatvAbhAvAdisyata Aha-zarada iti / dRDhabhaktirityatrAnupadoktarItyA kRtaH arthI yena tat kRtArthamiti sAmAnyAbhiprAyaM kRtArthazabdaM prathamato vyutpAdya tasmAdavivakSitaliGgAt talpratyayo vyutpAdya iti bhAvaH / bhasyADhe ti / Dhabhinne taddhite pare striyAH puMvattvaM vaktavyami. tyarthaH / parigaNiteSvanantarbhAvAdvacanam / hAstikamiti / 'tasya samUhaH' ityadhikAre 'acittahastidhenoH' iti uk / tthsyekH| puMvattve sati nAntalakSaNaDIpo nivRttiH / 'nastaddhite' iti Tilopa iti bhAvaH / naca puMvatvAbhAve'pi 'yasyeti ca' iti IkAra: lope Tilope ca hAstikamiti siddhamiti vAcyam / 'yasya' iti lopasyAbhIyatvenAsiddhatayA sthAnivattvena ca taddhitaparakatvAbhAvena ttilopaanaaptteH| 'ukchasozca' iti puMvattvAdeva siddhistvanAzaGkayA / chasaH sAhacaryeNa 'bhavataSThakchasau' iti uka eva tatra grahaNAt / rauhiNeya iti / 'varNAdanudAttAt' iti rohitazabdAt DIpa takArasya nakA. razca / rohiNyAH apatyamityarthe 'strImyo Dhak', eyAdezaH 'bhasyA iti puMvattve DIDanakArayoH nivRttiH syAditi bhAvaH / gRhyata iti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / agnAyoti / agneH strI agnaayii| 'vRSAkapyagni' iti ddiip| agnerikArasya aikArAdezaH / agnAyI devatA asyetyarthe 'agneDhaMka' iti Dhak / prAtipadikagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNAt / tato Dhasya ,eyAdezaH puMvattve sati DIbatvanivRttau agni eya iti sthite 'yasyeti ca' iti ikAralope AdivRddhau Agneya iti rUpam / puMvattvaniSedhe tu AmnAyeya iti syAditi bhAvaH / vastutastu agnitvaM puMsi pravRtinimitta, striyAM tu For Private and Personal Use Only Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pU76 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa sthAlIpAkasya AgneyaH / sptniishbdstridhaa| zatruparyAyAtsapatnazabdAcchAGgaravA. disvAnkonyekA / samAnaH patiryasyA iti viprahe vivAhanibandhanaM patizabdamAzritya nityastrIlijo dvitIyaH / svAmiparyAyapatizabdena bhASitapuMskastRtIyaH / AyayoH shivaaynn| sapatnyA apatyaM saaptnH| tRtIyAttu liGgaviziSTaparibhASayA patyuttara padalakSaNo Nya eva, na tvm| zivAdI rUDhayoreva grahaNAt / sApatyaH / agnisambandha iti pravRttinimittabhedAdevAtra na puMvattvamiti bodhyam / . ___ sapasnIzabdastridheti / vyutpAdanabhedAditi zeSaH / zatruparyAyAditi / 'ripau vairisapa. bAridviSadveSaNaduhRdaH" iti kozAditi bhAvaH / ayaM bhASitapuMskaH / vivAhanibandhanamiti / vivAhajanitasaMskAravizeSanimittakamityarthaH / 'patitvaM saptame pade' ityAdi. smaraNAditi bhAvaH / AzrityetyanantaraM pravRtta iti zeSaH / samAnaH patiH yasyA iti bahuvrIhiH / 'nityaM sapatnyAdiSu' iti nipAtanAt sabhAvaH, GIpa, natvaM ca / nityastrIliGga iti / anyapadArthasya strItve satyeva vivAhanibandhanapatizabdasya sabhAvAdivi. dhAnAditi bhAvaH / 'pati ma dhavaH iti kozAditi bhAvaH / Adyayoriti / zatruparyAya sapatnazabdaM vivAhanibandhanaM patizabdaM cAzritya pravRttayoH sapatnIzabdayorityarthaH / sApatna iti / sapatnyAH apatyamityarthe 'tasyApatyam' ityaNaM bAdhitvA 'strIbhyo Dhak' iti Dhaki prApte 'zivAdibhyo'N' ityaNi Adyasya sapatnIzabdasya bhASitapuMskatayA puMvattve DIno nivRttau sApatna iti rUpam / natu nakArasyApi nivRttiH zatruparyAyasapatna. zabdasya avyutpannaprAtipadikatayA tatra nakArasya strItvanimittakatvAbhAvAt , dvitIyasya tu sapatnIzabdasya DIbnatvAbhyAm utpannasya zivAyaNi kRtebhASitapuMskatvAbhAvAt, na puMvatvam kintuDIpo 'yasyeti ca' iti lope sApatna iti ruupm| satitu puMvattve DIbnakArayoH nivRttau sApata iti syAt / tRtiiyaasviti| svAmiparyAyaM patizabdamAzritya pravRttAt sapatnIzabdAt patyuttarapadalakSaNo Nya evetynvyH| sapatnyAH apatyamityarthe 'tasyApatyam' ityaNaM bAdhitvA 'dityadityAdityapatyuttarapadANNyaH' iti Nya evetya. nvayaH / nanu sapatnIzabdo na patyuttarapada ityata Aha-liGgaviSiSTaparibhASayeti / ekza. bdasya vyAvartyamAha-na tvaNiti / nanu NyapratyayasyApi zivAyaNa apavAda ityata Aha-zivAdau rUDhayoreveti / sapatnazabdaH zatrau kevalarUDhaH / vivAhanibandhanaM patizabdamAzritya pravRttastu yogarUDhaH, vivAhakartari pAti rakSatIti yogasyApi sattvAt / svAmiparyAyaM tu patizabdamAzritya pravRttaH kevalayaugikaH zivAdau rUDhayoreva grahaNam , natu kevalayaugikasya, yogADherbalatvAditi bhaavH| tataH kimityata Aha-sApatya iti / svAmiparyAyapatizabdaghaTitasapatnIzabdasya bhASitapuMskatvAt puMvatve sati For Private and Personal Use Only Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir karaNam 19] baalmnormaashitaa| 577 'Thakchasozca' (vA 3929) / bhavatyAzchAtrAH bhAvatkAH, bhavadIyAH / etadvArtikam 'ekataddhite ca' (sU 1000)iti sUtraM ca na kartavyam / 'sabainAmno vRttimAtre puMvadbhAvaH' iti bhASyakAreSTathA gatArthatvAt / sarvamayaH / sarvakAmyati / sarvikA bhAryA yasya sarvakabhAryaH / sarvapriyaH ityAdi / pUrvasyaivedam / 'bhatraiSAjAjJAdvA'-(sU DInatvayonivRttau 'yasyeti ca itIkAralopaH / sApatya iti rUpamityarthaH / Thakchasozceti / vArtikametat / etayoH parataH puMvattvaM vaktavyamiti zeSaH / abhattvA. daprAptau vacanam / bhAvatkAH bhavadIyA iti / 'tasyedam' ityadhikAre 'bhavataSThakchasau' iti bhavatIzabdAt Thakchasau, liGgaviziSTasyApi grahaNAt / tatra Thaki ikAdezAtprAk ThAva. sthAyAmeva puMvatve ikAdezaM bAdhitvA 'isusuktAntAt kaH' iti kAdezaH / naca ikAdeze sati bhatvAt 'bhapyADhe taddhite' iti puMvattve kRte ikasya sthAnivattvena ThaktvAt 'isusuktAntAt' iti kAdeze bhAvatka iti rUpasiddhau kiM ThaggrahaNeneti vAcyam , ikAdeze kRte hi mathitaM paNyamasya mAthitikaH ityatreva alvidhitayA sthAnivattvA. bhAvena sannipAtaparibhASayA kaadeshaanaapttH| ataSThAgrahaNam / bhavatIzabdAcchasi tu 'siti ca' iti padatvena bhatvasya bAdhAt 'bhasyATe' ityaprApte puMvattve anena puMva. tvam / etaditi / 'Thagchasozca' iti vAtikamityarthaH / eka taddhite ceti / ekazabdasya taddhite uttarapade ca pare hasvaH syAditi tadarthaH / ekasyAH bhAvaH ekatvaM, ekatA, ekasyAH zATI ekazATI / vRttimAtra iti / kRttaddhitAdayo vRttyH| mAtrazabdaH kA snye / 'striyAH puMvat' ityAdisUtragatanimittAbhAve'pi bhavati / bhASyakAreSTayeti / bhASyakAravavaneneti yAvat / idaJca 'dakSiNottarAbhyAm' iti sUtre bhASye spaSTam / gatArthatvAditi / nivRttaprayojanakatvAt iti bhAvaH / etatprayojanasya 'sarvanAmnaH' iti vacanenaiva siddhatvAditi yAvat / _ 'sarvanAmno vRttimAtre' ityasya taddhitavRttau udAharati-sarvamaya iti / sarvasyA Agata ityarthaH / 'tata AgataH' ityadhikAre 'mayaTa ca' iti mayaT , 'sarvanAmnaH' iti puMvatvam , cinmayamityAdivadatyantasvArthiko vA mayaT / atha sanAdyantadhA. tuvRttAvudAharati-sarvakAmyatIti / sarvAmAtmane icchatItyarthe 'kAmyacca' iti sarvA zabdAt kAmyac / 'sarvanAmnaH' iti puMvattvam / sanAdhantAH' iti dhAtutvAlla. ddaadi| mayaTakAmyacostratasAvityAdiparigaNiteSvanantarbhAvAttasilAdiSviti puMva. tvamatra na syAditi bhAvaH / taddhitavRttau udAharaNAntaramAha-sarvakamArya iti / samA. savRttirevaiSA / sarvapriya iti / sarvA priyA yasyeti vigrahaH / samAsavRttiriyam / priyAdiparyudAso rUpavatIpriya ityAdau upayujyata iti bhAvaH / vastutastu ekazabde aka. pratyaye 'pratyayasthAt' iti ittve ekikA, tasyA bhAvaH ekikatvam / atra puMvattve bA037 For Private and Personal Use Only Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa 466 ) iti lijhAt / tenAkacyekazeSavRttau ca na / sarvikA / sarvAH / 'kukkuTayAdInAmaNDAdiSu' ( vA 3934 ) kukkuTyA aNDaM kukkuTANDam / mRgyAH padaM mRgapadam / mRgakSIram / kAkazAvaH / (837) kyaGmAninozca 6 // 3 // 36 // eta. yoH parataH puMvat / enIvAcarati etAyate / zyenIvAcarati zyetAyate / svabhimA kAJciddarzanIyAM manyate drshniiymaaninii| darzanIyAM striyaM manyate darzanIyamAnI TApa itvasya ca nivRttau ekakatvamiti syAt / ikAro na zrUyeta / ittvanimittasya TApo nivRttatvAt pAcikAzabdAt jAtIyari pAcakajAtIyetivat / hUsve sati sthA. nivatvena TApaH sattvAt prAptajIvikavaditvazravaNamiti phalabhedasattvAt 'eka taddhite ca' iti na gatArthamityAhuH / nanu taditarA tadanyetyAdAvuttarapadasya sarvanAmatvAt puMvattvaM syAdityata aah-puurvsyaivedmiti| vRttipraviSTAnekabhAgAnAM madhye kiJcidapekSayA pUrvasyaivedaM sarvanAmnaH puMvattvavidhAnamityarthaH / bhastraiSAjAjJAdveti liGgAditi / 'bhastraiSA' iti sUtreNa eSA dvA ityetayoH sAkackayorapi kAtpUrvasya ittvavidhAnam , anyathA nirviSayaM syAt / taddhitavRttau tayoH sarvanAmatayA puMvattvaniyamAditi bhAvaH / aci taddhitavRttAvudAharati-sarviketi / sarvAzabdAt sAkackAhApi 'pratyayasthAta' iti ittve puMvattve TAbittvayoH nivRttiH syAditi bhAvaH / ekazeSavRttA. vudAharati-sarvA iti / TASantasya prathamAbahuvacanamidam / puMvattve TApo nivRttiH syAditi bhAvaH / kukkuTyAdInAmaNDAdiSviti / puMvattvaM vaktavyamiti zeSaH / asamAnAdhikaraNArtha. midamiti sUcayan SaSThIsamAsamudAharati-kukkuTyA aNDaM kukkuTANDamiti / vattvena jAtilakSaNaDISo nivRttiriti bhaavH| evamagre'pi / mRgakSIramiti / mRgyAH kSIramiti vigrahaH / kAkazAva iti / kAkyAH zAva iti vigrahaH / 'potaH pAko'rbhako DimbhaH pRthukaH zAvakaH shishuH|' ityamaraH / kyaGamAninozca / etayoriti / kyaGi mAnini ca uttarapade parata ityarthaH / enIveti / etA citravarNA / 'citraM kirmIrakalmASazabaletAzca karbure / ' ityamaraH / etazabdaH zvetaparyAya iti yaajnyikaaH| 'varNAdanudAttAt' iti kI nakArazca / 'upamAnAdAcAre' ityanuvartamAne 'kartuH kyach salopazca' iti enIzabdAt kyaGi puMvattve DInatvayonivRttI, 'akRtsAvadhAtukayoH' iti dIghe etAyate iti rUpamiti bhaavH| zyenIveti / zyetazabdaH shvetpryaayH| 'zuklazubhrazucizvetavizada. shyetpaanndduraaH|' iti amaraH / kyAdi pUrvavat / nanu 'striyAH puMvat' ityeva mAninItyuttarapadeoparataH puMvattvasiddhaH mAningrahaNaM kimarthamityAzaGkaya mAningrahaNasamAnA dhikaraNArtham astrIliGgArtha cetyabhipretya asamAnAdhikaraNe pare tAvadudAharatisvabhinnAmiti / darzanIyamAninoti / darzanIyAmiti dvitIyAnte upapade supyajAtA For Private and Personal Use Only Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19 ] baalmnormaashitaa| 576 - caitraH / (838) na kopadhAyAH 6 // 3 // 37 // kopadhAyAH striyAH na puMvat / pAcikAbhAyaH / rsikaamaaryH| madrikAyate / madrikAmAninI / 'kopadhapratiSedhe taddhitavugrahaNam' ( vA 3931) / neha / pAkA bhAryA yasya saH pAkabhAryaH / (36) sajJApUraNyozca 6 / 3 / / anayone puMvat / dttaabhaaryH| dattAmA. ninii| dAnakriyAnimittaH striyAM puMsi ca samjJAbhUto'yamiti bhASitamuskatvamasti / NinirityanuvRttau 'mana' iti NinipratyayaH, upapadasamAsaH, subluka, asamAnAdhikaraNe'pi mAninzabde uttarapade pare anena puMvattve TApo nivRttau 'RnnebhyaH' iti DIpi darzanIyamAninIti rUpam / yA tvAtmAnameva darzanIyAM manyate tasyA darzanIyAyAH 'striyAH puMvat' ityeva puMvatvaM siddhamiti dhvanayituM svabhinnAmityuktam / ekasyA evaM darzanIyAyAH manadhAtvartha prati karmatvakartRtvasambhave'pi vAstavAbhedena mAninIzabda. sAmAnAdhikaraNyasattvAditi bhAvaH / athAstrIliGge uttarapade udAharati-darzanIyAmi* ti / striyamityanantaramAtmAnamiti zeSaH / AtmAnaM yaH darzanIyAM striyaM manyate saH darzanIyamAnI caitra itynvyH| atra uttarapadavAcyasya mAninaH vastuto darzanIyastrI. bhede'pi AropitatadabhedamAdAya sAmAnAdhikaraNyaM yadyapyasti, tathApi mAninzabdasya uttarapadasya puliGgatvAt tasmin pare puvattvaM na prAsamityanena tadvidhiriti bhAvaH / na kopadhAyAH / pAcikAmArya iti / pAcikA bhAryA yasyeti vigrahaH / paco Nvul / akAdezaTAvittvAni, puMvattvaniSedhazca / puMvattve TAbittvayonivRttiH syAt / rasiketi / raso'syA astIti rasikA, 'ata iniThanau' iti Than / ThasyekaH, TApa, puMvattvaniSedhaH / puMvattve tu TApo nivRttiH syAt / madrikAyate iti / madrAkhye dezavizeSa bhavA madrikA madravRjyo kan' TAp , ittvam / madrikevAcaratItyarthaH / 'kyaGmAninozca' iti puMvattvaM prAptamiha niSidhyate / madrikAmAninIti / madrikAM manyata ityarthe 'manaracA iti NiniH / upapadasamAsaH / ihApi 'kyaGmAninozca' iti pubattvaM prAptaM niSidhyate / ubhayatrApi puMvattve TAbitvayonivRttiH syaat| tddhitvugrhnnmiti| 'na taddhitavukopadhAyA' iti sUtraM paThanayImiti yAvat / taddhitasambandhI sambandhI ca yaH kakAra tadupadhAyAH striyA na puMvattvamiti phalati / madrikAyate iti / taddhitakopadhodAharaNam / pacikAmArya iti tu vusambandhikopadhodAharaNam / taddhitavugrahaNasya prayojanamAha-neheti / pAketi / 'arbhakapRthukapAkA vayasi' ityuNAdiSu kapratyayAnto nipAtitaH / ayaM taddhitasya pratyayasya vA na kakAra iti nAtra puMvattvaniSedha iti bhAvaH / nanu dattAzabdasya sajJAtvena ekadravyanivezitayA bhASitapuMskatvAbhAvAt 'striyAH puMvat' ityasya prasa. kterevAbhAvAt kiM taniSedhenetyata Aha-dAnakriyAnimitta iti / dattazabdo'yaM DitthAdizabdavana, kintu dAnakriyAM puraskRtyaiva striyAM puMsi ca samjJAbhUtaH pravRttaH, atasta For Private and Personal Use Only Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 580 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa paJcamIbhAryaH / pnycmiipaashaa| (40) vRddhinimittasya ca taddhitasyArakta. vikAre 6 / 3 / 36 // vRddhizabdena vihitA yA vRddhistaddhaturyastaddhito'raktavikArAthastadantA strI na puMvat / sronImAryaH / mAdhurIyate / maadhuriimaaninii| vRddhini mittasya kim / mdhymbhaaryH| taddhitasya kim / kaannddlaavbhaaryH| vRddhizabdena kim / tAvadAryaH / rake tu, kASAyI kanthA yasya sa kASAyakanthaH / vikAre tu, sya bhASita'skatvAt puMvattve prApte niSedho'yamityarthaH / pUraNyAH puvattvaniSedhamudAharati-paJcamAbhArya iti / paJcamI bhAryA yasyeti vigrahaH / atra 'striyAH puMvat' iti niSidhyate / paJcamIpAzeti / ninditA pnycmiityrthH| 'yApye pAzapaH / atra 'tasilA. diSu' iti prApta puMvatvaM niSidhyate / ___ vRddhinimittasya ca / vRddhinimittaM heturiti vigrahaH / raktaM ca vikArazceti samAhA. radvandvaH / tato naJtatpuruSaH / raktavikArabhinne'theM vidyamAnasyetyarthaH / vRddhizabdena vihitaiva vRddhiriha vivakSitA, vyAkhyAnAt / tdaah-vRddhishbdenetyaadinaa| tadanteti / pratyayagrahaNaparibhASAlabhyam / sraunIti / trughno deshH| tatra bhava ityaN / 'yasyeti ca' ityakAralopaH / NittvAdAdivRddhiH, 'TiDDhANaj' iti GIp / sroghnI bhAryA yasyeti vigrahaH / 'striyAH puMvat' iti prAptamiha niSidhyate / mAdhurIyate mAdhurImAninIti / madhurAyAM bhavA mAdhurI, 'tatra bhavaH' ityaNa 'yasyeti ca' ityAkAralopaH, AdivRddhiH, 'ThiDDha' iti GIpa / mAdhurIvAcaratItyarthe 'kartuH kyaG' iti kyng| 'sanAdyantAH' iti dhAtutvAllaDAdi, mAdhurIyate / mAdhurIM manyate mAdhurImAninI, 'manaH' iti NiniH, updhaavRddhiH| upapadasamAsaH, suDaluk , nAntatvAnDI / ihobhayatrApi 'kyaGamAninozca' iti prApta puMvattvaM niSidhyate / madhyamamArya iti / madhye bhavA madhyamA, 'madhyAnma:' iti mH| madhyamA bhAryA |ysyeti vigrahaH / 'striyAH puMvat' iti puMvattvam / atra mapratyayasya taddhitasya vRddhinimittatvAbhAvAna puNvttvnissedhH| kANDalAvabhArya iti / kANDa lunAtIti kANDalAvI, 'karmaNyaNa' ityaNpratyayaH kRt , 'aco Niti' iti vRddhiH, AvAdezaH, upapadasamAsaH, 'TiDDANaJ' iti ddiip| kANDalAvI bhAryA yasyeti vigrahaH, puMvattvAt DIpo nivRttiH / atrANaH kRtvAttaddhitatvAbhAvAt na puMvattvAnaSe. dhaH / tAvadabhArya iti / tat parimANamasyAstAvatI, 'yattadetebhyaH parimANe vatu phati tacchabdAvatupa taddhitaH, 'A sarvanAmnaH' ityAkAraH, ugittvAt DIpa / tAvatA bhAryA yasyeti vigrahaH / puMvattvAt DIpo nivRttiH, 'A sarvanAmnaH' ityAkArAtmikAM vRddhi prati vatupo nimittatve'pi AkArasya vRddhizabdena vidhAnAbhAvAttannimittavatubantasya na puNvttvnissedhH| rakte viti / rakte'theM vidyamAnasya taddhitasya na puMvattvaniSedha ityarthaH / kASAyoti / For Private and Personal Use Only Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19 ] bAlamanoramAsahitA / 1 haimI mudrikA yasyeti haimamudrikaH / vRddhizabdena vRddhiM prati phalopadhAnAbhAvAdiha puMvat vaiyAkaraNabhAryaH / sauvazvabhAryaH / ( 841 ) svAGgAccetaH 6 | 3 | 4 || strAGgAdyaH IkArastadantA strI na puMvat / sukezIbhAryaH / svAGgAt kim / paTubhAryaH kaSAyo gairiko dhAtuvizeSaH tena raktA kASAyI 'tena raktaM rAgAt' ityaNi 'yasyeti ca' iti lopa:, AdivRddhi, TiDDhANaj' iti GIp / kASAyakantha iti / puMvattve GIpo nivRtiH / atrANaH taddhitasya raktArthakatvAt na puMvatstvaniSedhaH / vikAre tviti / vikArAdhe vidyamAnasya taddhitasya na puMvatvaniSedha ityarthaH / haimIti / hemno vikArabhUtetyarthaH / 'anudAttAdezca' ityaJ, TilopaH, AdivRddhiH, 'TiDDha' iti GIp, haimItirUpam / haimI mudrikA yasyeti vigrahaH / puMvatve DIpo nivRttiH / atrAnastaddhitasya vikArArthakatvAnna duvattvaniSedhaH / syAdetat / vyAkaraNamadhIte vetti vA strI vaiyAkaraNI, 'tadadhIte tadveda' ityaN taddhitaH / 'yasyeti ca' ityakAralopaH / aNo NittvAt tannimittikAyAH yakArAkArasya parjanyavallakSaNapravRttyA prAptAyAH vRddheH 'na yvAbhyAm' iti niSedhaH / yakArAt prAgaikArAgamazca, 'TiDDhANaJ' iti GIp / vaiyAkaraNI bhAryA yasyeti bahuvrIhau puMvatve DIpo nivRttau vaiyAkaraNabhArya iti rUpam / tathA svazvasyApatyaM strI 'ata ij' iti iJo'pavAdaH zivAyaNa, 'yasyeti ca' / iti lopaH / prathamavakArAt parasya akArasyAdivRddheH "na yvAbhyAm" iti niSedhaH / prathamavakArAt prAgaukArAgamazca, 'TiDDha' iti GIp / sauvazvI bhAryA yasyeti bahuvrIhau puMvattve DIpo nivRttau sauvazvabhArya iti rUpamiti sthitiH / anobhayatrApi AdivRddheH 'na yvAbhyAm iti niSedhe'pi aNaH taddhitasya Nisvena svarUpayogyavRddhinimittatvAnapAyAt puMvattvaniSedho durvAra ityata Aha- vRddhi prati phalopadhAnAbhAvAdiha puMvaditi / pratItyanantaraM nimittasya taddhitasyeti zeSaH / aNaH vRddhinimittasya yat phalaM vRddhistena upadhAnaM tAtkAlikasAhityaM tadabhAvAdityarthaH / 'vRddhestaddhitasya' ityetAvatyukte'pi nimitatvasambandhe vRddheriti SaSTImAzritya ' vRddhinimittataddhitasya' ityarthalAbhe sati nimitagrahaNAt phalopahitanimittatvaM vivakSitamiti vijJAyata iti bhAvaH / yadyapyaijAgamasiddhavRddhi prati aNpratyayaH phalopahitameva nimittam / tathApi vRddhizabdena vihitAM vRddhi prati phalopahitaM nimittaM na bhavatyeveti na doSaH / vRddhizabdena vihitaiva vRddhife gRta ityatrApi idameha nimittagrahaNaM liGgam / anyathA aijAgamAdatra phalopahitanimittatvasyApi sattvAt tannimittagrahaNaM niSphalaM syAt / vistarastu zabde .. nduzekhare draSTavyaH / svAnAccetaH / ita iti cchedaH / tadAha - svAGgAdya IkAra iti / sukezIbhArya iti / suzobhanAH kezAH yasyAH sA sukezI 'svAGgAccopasarjanAt' iti GIS / 'striyaH For Private and Personal Use Only 581 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 582 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa - ItaH kim / akezabhAryaH / 'amAninIti vaktavyam' ( vA 3932) sukezamA. ninI / (842) jAtezca 6 / 3 / 41 // jAteH paro yaH strIpratyayastadantaM na puMvat / zUdrAbhAryaH / brAhmaNIbhAryaH / sautrasyaivAyaM niSedhaH / tena hastinInA samUho hAstikamityatra 'bhasyADhe' ( vA 3928 ) iti tu bhavatyeva / (843) saGkhyayAvya. yAsannAdUrAdhikasaGkhyAH saGkhyeye 2 / 2 / 25 // saGkhyayArthayA saGkhyayA avyayAdayaH samasyante sa bhuvriihiH| dazAnA samIpe ye santi te upadazAH / puMvat' iti prAptasya niSedhaH / paTubhArya iti / padvI bhAryA yasyeti vigrahaH / paTutvasya asvAGgatvAnna puMvattvaniSedhaH / kintu paMvattve 'voto guNavacanAt' iti kISo nivRtti. riti bhAvaH / akezabhArya iti / avidyamAnAH kezAH yasyAH sA akezA 'namo'styaH rthAnAm' iti bahuvrIhiH / vidyamAnazabdasya lopazca / svAGgatve'pi na GIS , 'sahanavidyamAna' iti niSedhAt / ataSTAveva / akezA bhAryA yasyeti vigrahaH / svAGgatve. 'pi IkArAbhAvAnapuMvattvaniSedhaH / kintu puMvattve TApo nivRttiriti bhaavH| amAninIti / svAGgAcceti niSedhaH mAninzabde parataH na bhavatIti vaktavyamityarthaH / sukezamAninIti / sukezI manyata ityarthe 'manazca' iti NiniH. upadhAvRddhiH upapadasamAsaH, subluk , puvattve GISo nivRttiriti bhAvaH / jAtezca / Ita iti asvaritatvAnnAnuva. tata ityabhipretyAha-jAteH paro yaH strIpratyaya iti / zUdrAbhArya iti / 'zuddhA cAmahatpUrvA' iti jAtilakSaNaDISo'pavAdaSTAp / puMvattvaniSedhAnna TApo nivRttiH / brAhmaNImArya iti / muMvattvaniSedhAt na zAGgaravAdiGIno nivRttiH / nanu hastinInAM samUho hAstikamityatra 'acittahasti' iti Thaki hastinIzabdasya 'bhasyATe' iti kathaM puMvattvaM 'jAtezca iti' niSedhAdityata Aha-sautrasyaivAyaM niSedha iti / sUtravihitasyetyarthaH / 'bhasyADhe iti tu vArtikamiti bhAvaH / etacca 'na kopadhAyAH' iti sUtre bhASye spaSTam / / saGkhyayA / zeSagrahaNam 'anekamanyapadArtha' iti ca nivRtte / bahuvrIhirityanuvartate / 'supsupA' iti ca / saDayeye ityetatsavayayetyatrAnveti / saGkhyayA paricchedyaM saGkhayeya. m , tatrArthe vidyamAnayA saGghayayeti labhyate / saGghayAzabdazcAyaM na svarUpaparaH, kintu ekaadishtaantshbdprH| tadAha-saGkhyeyArthayA saGakhyayeti / ekAdizabdena subantene. tyarthaH / avyayAdaya iti / avyaya Asanna adUra adhika saGkhyA ete subantA ityarthaH / atrApi saGkhyAzabdo na svarUpaparaH, kintu ekAdizabdapara eva / atredamavadheyamviMzataH prAgekAdizabdAH saGkhayeyeSu vartante vizeSyaliGgAzca / dazAdayo nityabahuvaca. naantaaH| viMzatyAdizabdAstu nityamekavacanAntAH sahanyAyAM satya ye ca vartante navatiparyantAH nityastrIliGgAzca / yathA vizatirbAhmaNAH, brAhmaNAnAM viMzatiriti / yadA viMzatyAdiH saGkhyA, tato dvitvabahuvavane staH / yathA gavAM dve viMzatI iti, catvAriM. For Private and Personal Use Only Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 583 nava ekAdaza vetyarthaH / bahuvrIhI sakhyeye-( sU 851) iti vakSyamANo Dac / (44) ti vizaterDiti 6 / 4 / 142 // viMzaterbhasya tizabdasya lopaH syADDiti / AsannaviMzAH / viMzaterAsannA ityarthaH / adUratriMzAH / adhikctvaariNshaaH| dvau zaditi gamyate / gavAM tisro viMzataya iti, SaSTiriti gamyate / 'vizatyAdyAH sadaikatve saGkhyAH sngkhyeysngkhyyoH| saGkhyAtheM dvibahutve stastAsu cAnavateH striyaH / ' ityamaraH / atrAvyayasyodAharati-dazAnAM samIpe ye santi te upadazA iti| upaza. bdasya samIpArthakasyAvyayIbhAva uktaH / iha tu samIpavartini upazabdo vartate / dazasamIpa vartina ityarthaH / tatazca anyapadArthavRttitvAbhAvAdaprathamAntatvAcca 'anekamanya. padArthe ityaprApte vacanamidam / tasya dazAnAM vRkSAdInAM samIpavatino gavAdaya ityarthabhramaM vArayati-navaikAdaza vetyartha iti / sAmIpyamiha dazazabdArthagatadazatvApekSam , ekArthIbhAvabalAt / tathAca dazatvasamIpavartisaGkhyAvatsu upazabda iti phalati / tatazca dazatvasamIpavatisaGkhyAvanta iti bodhaparyavasAnaM bhavati / Dajiti / upadazanzabdAt Daci 'nastaddhite' iti Tilopa iti bhAvaH / / ___ Asannazabdasya viMzatizabdena SaSTyantena samAse Daci kRte TeH' iti ikAramAtrasya lope prApte Aha-ti viMzateDiti / tIti luptaSaSThIkam / 'bhasya' ityadhikRtam / 'allopo'naH' ityasmAllopa ityanuvartate / tadAha-viMzatemasyeti / 'alo'ntyasyA iti na bhavati, 'nAnarthake'lo'ntyavidhiH' ityuktH| AsannaviMzA iti / viMzatisa khyAsannasaGkhyAvanta ityarthaH / Daci kRte AsannaviMzati-a-iti sthite, tilope savarNadIrgha bAdhitvA 'ato guNe' iti pararUpe, AsannaviMzazabdaH adantaH / 'uttarapadatve cApadAdividhau pratiSeSaH' iti pratyayalakSaNAbhAvenApadatvAt / athAdUrazabdasyodAharati-adUratriMzA iti| triMzataH adUrA iti vigrhH| trizatsakhyAyAH adUrasa yAvanta ityarthaH / Daci TilopaH / adhikasyodAharati-adhikacatvAriMzA iti / catvA. riMzato'dhikA iti vigrahaH / catvAriMzatsaGkhyAyA adhikasaGkhyAvanta ityarthaH / Daci ttilopH| saGkhyAvAcakazabdasya saGkhyAvAcakazabdena samAsamudAharati-dvau vA trayo yA dvitrA iti / vAtheM bahuvrIhiH dvitryanyatarA ityrthH| Daci TilopaH / nanu dvitrA AnIyantAmityukte kadAcit dvAvAnayati, tadA kathaM bahuvacanamiti cet , atra bhASye 'anizcaye bahuvacana prayoktavyam' iti vacanAt samAhitam / tathA kAryAnvaye vikalpaH zabdAttu niyamena kottidvyopsthitiH| tadupasthityanantaramanyatarAnayanamicchayA / ataH zabdAniyamena paJcAnAmupasthitirityapi samAhitam / naca vArthaprA. dhAnyAt 'anekamanyapadAtheMityevAtra siddhamiti vAcyam , 'zeSAdvibhASA' iti kaba For Private and Personal Use Only Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 584 siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa 1 vA trayo vA dvitrAH / dvirAvRttAH daza dvidazAH / viMzatirityarthaH / ( 845) diGnAmAnyantarAle 2|2|26|| dizo nAmAnyantarAle vAcye prAgvat / dakSiNasyAzca pUrvasyAzca dizo'ntarAlaM dakSiNapUrvA / nAmagrahaNAdyaugikAnAM na / aindrayAzca kauberyAzvAntarAlaM dik / (846) tatra tenedamiti sarUpe 2 / 2 / 27 saptamyante grahaNaviSaye sarUpe pade tRtIyAnte ca praharaNaviSaye idaM yuddhaM pravRttamityarthe samasyete www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhAvArthatvAt / sa hi kap 'anekamanyapadArthe iti vihitabahuvrIhAveva pravartata iti bhASye spaSTam / atha saGkhyAyAH saGkhyayA samAse udAharaNAntaramAha - dvirAvRttA daza dvidazA iti / zabdazaktisvAbhAvyAtsujarthAntarbhAveNa pUrvapadasya vRttyAzrayaNAt samAse suco na zravaNamiti bhASye spaSTam / dvitvasaGkhyA kadazatvavanta ityarthaH / pha. litamAha - viMzatirityarthaM iti / diGnAmAni / nAmAnItyanantaraM subantAni parasparamiti zeSaH / prAgbaditi / sama syante sa ca bahuvrIhirityarthaH / nAmAnIti bahutvamavivakSitamityabhipretyodAharatidakSiNasyAzceti dakSiNapUrveti / strItvaM lokAt / yadvA antarAlamiha digeva gRhyate / 'sarvanAmno vRttimAtre puMvattvam' iti bhASyam / yadyapyupasarjanatvAnna sarvanAmatvam / tathApi bhUtapUrvagatyA sarvanAmatvamAdAya vattvaM bhavati, ata eva bhASyAt / nanu dizorantarAle ityeva siddhe nAmagrahaNaM kimarthamityata Aha- nAmagrahaNAditi / dikSu rUDhAH zabdAH diGnAmAnItyanena vivakSitAH / aindrIzabdaH kauberIzabdazcendrasambandhAt kube rasambandhAzca pravRtto yaugika eva na rUDha iti bhAvaH / tatra tena / samAsa iti, bahuvrI. hiriti cAdhikRtam / tatra ityanena saptamyante pade vivakSite / grahaNaviSaye iti prathamAdvivacanAntaM tadvizeSaNamadhyAhAryam / tena ityanena tu tRtIyAnte pade vivakSite / praharaNaviSaye iti prathamAdvivacanAntaM tadvizeSaNamadhyAhAryam / sarUpe iti prathamAdvivacanAntaM padavizeSaNam / grahaNaviSaye iti praharaNaviSaye iti tu saptamyantayostRtIyAntayozca yathAsaGkhyamanveti / idam ityarthanirdezaH / yuddhaM pravRttamiti tadvizeSyamadhyAhAryam / karmavyatihAre dyotye ityapyadhyAhAryam / tadAha - saptamyante iti / prathamAdvivacanamidam / grahaNaviSaye iti / gRhyate asminniti grahaNam, kezAdi, adhikaraNe lyuT tat viSayaH vAcyaM yayoste, grahaNaviSaye, grahaNavAcake iti yAvat / praharaviSaye iti / prayite aneneti praharaNaM daNDAdi tat viSayaH vAcyaM yayoste praharaNavi. ye praharaNavAcake iti yAvat / atrApi sarUpe pade ityanyeti / idaM yuddhaM pravRttamityarthe iti / idamiti sAmAnyArthanirdezaH / yuddhamiti vizeSanirdezaH / ataH kezAkezi yuddhamiti na punaruktiH / parasparagrahaNaM parasparapraharaNaM ca karmavyatihAraH / nanu grahaNaviSaye * For Private and Personal Use Only - Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| karmavyatihAre dyotye sa bahuvrIhiH / itizabdAdayaM viSayavizeSo lbhyte| 'anye. SAmapi dRzyate' (sU 3539) dIrgha ityanuvartate / ici karmavyatihAre bahuvrohI pUrvapadAntasya dIrghaH / isamAsAnto vakSyate / tiSThadguprabhRtiSvicpratyayasya pAThA. davyayIbhAvatvamavyayatvaM ca / kezeSu kezeSu gRhItvedaM suddhaM pravRttaM kezAkezi / daNDaizca daNDaizca prahRtyedaM yuddhaM pravRttaM daNDAdaNDi / mussttiimusstti| (847) moguNaH 64 / praharaNaviSaye ityadhyAhAre kiM pramANamityata Aha-itizabdAditi / itizabdo laukikaprasiddhaprakAravacanaH / kezAkezItyAdilaukikaprayoge yAvAnarthaH prasiddhastAvatyarthe'rya bhuvriihirbhvtiityrthH| anyeSAmapi dRzyate / anuvartate iti / 'ThUlope' ityata iti zeSaH / 'nahivRtivRSi' ityAdipUrvasUtroktAdanyeSAmapi dI| dRzyata ityarthaH / atiprasaGgamAzaGkayAha-karmavyatihAre bahuvrIhau pUrvapadAntasya dIrgha iti / bahuvrohA cet karmavyatihAre evaM pUrvapadAntasyaiva dIrgha ityarthaH / tena turASADityAdau dIrghA nirbaadhH| dRzigrahaNAdayamoM labhya. te| vakSyata iti / 'ickarmavyatihAre' iti sUtreNeti zeSaH / tiSThadguprabhRtiSviti / vRtti. grantha evAtra pramANam / avyayIbhAvatvamiti / tatra avyayIbhAvaH ityanuvRtteriti bhAvaH / avyayatvamiti / 'avyayIbhAvazca' ityaneneti zeSaH / 'avyayAdApsupaH' iti sublukU tatphalamiti bhaavH| gRhItveti / parasparamiti zeSaH / na ca kezagrahaNasya puruSakartRkatvAt pravRttezca yuddhakartRkatvAt samAnakartRkattvAbhAvAt kamiha ktvApratyaya iti vA. cyam , gRhItvetyanantaraM sthitayorityadhyAhArAt / tatazca asya kezeSu saH, tasya kezeSvayamityevaM parasparaM gRhItvA sthitayoridaM yuddhaM pravRttamiti vigrahavAkyaM phali. tam / kezAkezIti / kezeSu kezeSvityanayohaNAdhantarbhAvena vRttighaTakayoH samAse sati subluk pUrvapadasya dIrghaH, icsamAsAntaH / 'yasyeti ca' itykaarlopH| avyayatvAsublugiti bhAvaH / anyapadArthavRttitve'pi ekazeSApavAdo'yaM bahuvrIhisamAsaH apra. thamAntArthazca / daNDaizceti / asya daNDaiH saH, tasya daNDairayamityevaM parasparaM prahRtya sthitayoridaM yuddhaM pravRttamiti vigrahArthaH / daNDAdaNDIti / daNDairdaNDairityanayoH praharaNAdhantarbhAvena sa. mAsaghaTakayoH samAse sati subluk, pUrvapadasya dIrghaH, ic , 'yasyeti ca' iti akAra. lopaH / avyayatvAt subluka / muSTImuSTiti / asya muSTibhiH saH, tasya muSTibhizcAyamiH tyevaM parasparaM prahRtya sthitayoridaM yuddhaM pravRttamiti vigrhH| muSTayA muSTayA ityanayoH samAse sati sublugAdi pUrvavat / muSTAmuSTIti pUrvapadAntasya AtvamapANinIyameva / orguNaH / moH ityukArAt SaSThayekavacanam / tena bhasyetyadhikRtaM vizeSyate / tadantavi. For Private and Personal Use Only Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 56 siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa 146 // uvarNAntasya bhasya guNaH syAttaddhite / avaadeshH| bAhUbAhavi / 'orot' iti vaktavye guNoktiH 'sajJApUrvako vidhiranityaH' ( pa 94 ) iti jJApayitum / tena svAyambhuvam ityAdi siddham / sarUpe iti kim / halena mukhalena / (848) tena saheti tulyayoge 2 / 228 // tulyayoge vartamAnaM saha ityetattRtIyAntena prAgvat / (46) vopasarjanasya 6 / 3 / 2 // bahuvrIheravayavasya sahasya saH syAdvA / putreNa saha saputraH, sahaputro vA AgataH / tulyayogavacanaM prAyikam / sakarmakaH / salomakaH / (50) prakRtyAziSi 63183 // sahazabdaH prakRtyA dhiH / 'nastaddhite' ityatastaddhite ityanuvartate / tadAha-uvarNAntasyeti / bAhUbAhavIti / bAhau bAhau ca parasparaM gRhItvA sthitayoridaM yuddhaM pravRttamiti vigrhH| samAsaH, su. bluka , pUrvapadasya dIrghaH, ic / 'yasyeti ca' iti bAdhitvA orguNaH, bhvaadeshH| a. vyayatvAt supo luk / nanu guNaH ukArasthAne bhavan sthAnasAmyAdokAra eva bhavati / tatazca lAghavAt 'orot' ityeva siddhe guNa iti gurunirdezo vyartha ityata Ahaorot iti / nacaivamapIha taddhitasaMjJApUrvakatvaM dUrvAramiti vAcyam , vidheyasamarpaka padaM yatra saMjJArUpaM sa eva saMjJApUrvakavidhirityabhyupagamAt / naca 'ot' iti 'taparaH tatkA. lasyA saMjJeti vAcyam , vidhIyamAnatvAdeva tatkAlatvasiddhayA takArasya uccAraNA. rthatvAt / svAyambhuvamiti / svayambhuvo'patyamityarthe aNa , svAyambhuvaH, saMjJApUrvakatve. nAnityatvAdorguNAbhAve uvaG, AdivRddhiriti bhAvaH / svAyambhuvamiti pAThe tasye. damityaNa / halena musalenaiti / atra asarUpatvAt halAmusalIti na bhavatIti bhaavH| tena saheti tulyayoge / tulyayoge iti / yugapatkAlikakriyAyoge ityrthH| tRtIyAnte. neti / tenetyanena tallAbhAditi bhAvaH / prAgvaditi / samasyate sa bahuvrIhirityarthaH / asAmAnAdhikaraNyArthe kababhAvArtha cedam / vopsrjnsy| uttarapade ityadhikRtam / 'sahasya saH saMjJAyAm' ityataH sahasya sa ityanuvartate / upasarjanam asyAstItyupa. sarjanaH, matvarthe arzamAghac / uttarapadAkSiptasamAso vishessym| upasarjanavataH samAsasyetyarthaH / yadyapi sarveSAmapi samAsAnAM kazcidavayavaH upasarjanameva / tathApi sAma AdupasarjanasarvAvayavakasyeti labhyate / tathAca upasarjanasyetyanena bahuvrIheriti la. bdham / avayavaSaSTayeSA tdaah-bhuvriihervyvsyetyaadinaa| bahuvrIheriti kim / saha. yuddhvA / 'rAjani yudhikRmaH', 'sahe ca' iti kvanip / upapadasamAsaH / abahuvIyavaya. vasya sahasya satvaM na / saputra iti / sabhAve rUpam / putreNa yugapadAgata ityarthaH / prAyikamiti / itizabdAdidaM labhyate / 'vibhASA sapUrvasyA ityAdinirdezAcceti bhAvaH / sakarmaka iti / vidyamAnakarmaka ityarthaH / atra tulyayogAbhAve'pi sahasya sH| prakRtyA For Private and Personal Use Only Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19 ] bAlamanoramAsahitA / syAdAziSi / svasti rAjJe sahaputrAya, sahAmAtyAya / ' agovatsahaleSviti vAcyam' ( vA 3990 ) sugave / savatsAya / sahalAya / ( 851) bahuvrIhau saGkhyeye DajabahugaNAt 5 / 4 / 73 // sakhyeye yo bahuvrIhistasmADDacsyAt / upadazAH / abahugaNAt kim / upabahavaH / upagaNAH / atra svare vizeSaH / 'saGkhyAyAstatpuruSasya vAcyaH / ( vA 3348 ) nirgatAni triMzato nirkhizAni varSANi caitrasya / nirgatastriMzato'Ggulibhyo nistriMzaH khaDgaH / ( 852) bahuvrIhau sakthyakSNoH svAGgAtvac ||4|113 // vyatyayena SaSThI / svAGgavAcisakthyakSya - 587 ziSi / 'sahasya saH saMjJAyAm' ityataH sahasyetyanuvRttaM prathamayA vipariNamyate / tadAha - sahazabda iti / prakRtyeti / svabhAvena sthitaH syAdityarthaH / sabhAvo neti yAcat / svastIti / bhUyAditi zeSaH / sahaputrAyeti / tena saheti samAse kRte, AzIryogAnna sabhAvaH / sahAmAtyAyeti / zragovatseti / govatsahaleSu parataH sahasya prakRtibhAvo netyarthaH / sagave iti / rAjJe svastIti zeSaH / 1 I atha bahuvrIhAvasAdhAraNasamAsAntAnAha - bahuvrIhau / sakhyeye yo bahuvrIhiriti / 'sakhyayAvyaya' iti vihita iti zeSaH / tasmAditi / bahuvIhAviti paJcamyarthe saptamIti bhAvaH / ucsyAt iti / samAsAntastaddhitazceti jJeyam / upadazA iti / dazAnAM samIpe ye santIti vigrahaH / 'sakhyayAvyaya' iti bahuvrIhiH / subaluk / upadazanzadADDaci 'nastaddhite' iti TilopaH / upabahavaH / upagaNA iti / bahUnAM samIpe ye santoti, gaNasya samIpe ye santIti ca vigrahaH / 'bahugaNavatuDati saGkhyA' iti saGkhyAsvAt 'saGkhyayAvyaya' iti samAsaH / abahugaNAt iti niSedhAnna Dac / nanu upa gaNAH ityatra Daci sati asati ca rUpasAmyAt kiM tanniSedhenetyata Aha-atra svare vizeSa iti / Daci sati 'cita' iti antodAttatvaM syAdityarthaH / saGkhyAyA iti / saGkhyAntatatpuruSasya samAsAnto Dac vaktavya ityarthaH / nistriMzAnIti / 'nirAdaya --krAnta' iti tatpuruSaH, Daca, 'TeH' iti TilopaH / triMzato'dhikAnIti yAvat / nistriMza iti / samAsAdi pUrvavat / triMzadadhikAGgulirityarthaH / na ca gavAM viMzatigoviMzatirityatrAtiprasaGgaH zaGkayaH, avyayAdeH iti vizeSaNAditi bhASye spaSTam / kAdhika viMzatirekaviMzatirityatra 'saGkhyAyAvyaya' iti samAse sati 'bahuvrIhau sakhyeye' iti Dac zaGkayaH, anyatrAdhikalopAditi vArtikAdityAstAM tAvat / bahuvrIhau / vyatyayeneti / sakthyakSNoriti SaSThI paJcamyarthe, 'vyatyayo bahulam' iti chandasi vacanAdityarthaH / 'chandovatsUtrANi bhavanti' iti bhASyam / 'bahuvIhA' viti saptamI vyatyayena paJcamyarthe / tadAha - svAGganAcIti / sakthyacyantAditi / bahubrIhi vize For Private and Personal Use Only Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 588 siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa ntAdbahuvrIheH SacsyAt / dIrghe sakthinI yasya saH dIrghesakthaH / jalajAkSI / 'svAGgAt' kim / dIrghasakthi zakaTam / sthUlAkSA veNuyaSTiH / ' akSNo'darzanAt ' ( sU 944 ) ityac / (853) aGgulerdAruNi 5|4|114 // aGgulyantAdbahuvrIheH bacsyAddAruNyarthe / pazca aGgulayo yasya tatpazcAGgulaM dAru / aGgulisadRzAvayavaM dhAnyAdivikSepaNakASThamucyate / bahuvrIheH kim / dve aGgulI pramANamasyAH dvayaGgula! yaSTiH / taddhitArthe tatpuruSe 'tatpuruSasyAGguleH ' ( sU 786 ) ityac / dAruNi kim / paJcAGgulirhastaH / (854) dvitribhyAM Sa mUrdhnaH 5|4|115 // AbhyAM mUrdhnaH SaH syAdvahuvrIhau / dvimUrdhaH / trimUrdhaH | 'neturnakSatre abbatavyaH' (vA 3360) mRgo netA yAsAM tAH mRganetrAH rAtrayaH / puSyanetrAH / ( 855) antarbahirmyA lomnaH paNatvAt tadantavidhiriti bhAvaH / Sac syAditi / samAsAntastaddhitazcetiM jJeyam / dIrghasaktha iti / Sac 'yasyeti ca' iti lopaH / jalajAkSIti / jalaje iva akSiNI yasyA iti vigrahaH / samAse paci 'nastaddhite' iti TilopaH / SittvAt GIS / SittvaM GISarthamiti bhAvaH / dIrghasakthi zakaTamiti / dIrghe sakthinI sakthisadRzAvISAdaNDau yasyeti vigrahaH / atra sakthizabdArthayorISAdaNDayoH 'adravaM mUrtimatsvAGgam' ityAdisvAGgalakSaNAbhAvAnna Sajiti bhAvaH / atra 'svAGgAt' ityasya pratyudAharaNAntaramAha-sthUlAkSeti / sthUlAni akSANi parvagranthayo yasyA iti bahubIhiH / asvAGgatvAdiha na jiti bhAvaH / nanu SajabhAve'pi nAntalakSaNaGIpi sthUlAkSiNIti syAdityata AhazradaNo'darzanAdityajiti / Saci tu vizvalakSaNaGIS syAditi bhAvaH / aGgulerdAruNi / bahuvrIhAvityanuvRttasya paJcamyarthe saptamyantasya aGgulyA vizeSaNAt tadantavidhirityabhipretyAha - aGgulyantAditi / paJcAGgulaM dAviti / Saci 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / nanu dAruNaH kathaM aGgulaya ityata Aha- aGgulisadRzAvayavamiti / aGgulisadRzAH avayavAH yasyeti vigrahaH / dhAnyeti / kusUlAdisthitadhAnyAdyAkarSaka miti yAvat / ucyata iti / lakSaNayeti zeSaH / dvyaGguleti / ' pramANe dvayasaca' iti vihitasya mAtracaH 'dvigonityam' iti luk / abahuvrIhitvAdatra na Sajiti bhAvaH / tarhi dvayaGguliriti syAdityata Aha-taddhitArtha iti / Saci tu GIS syAditi bhAvaH / I / dvitribhyAn / Seti lupta prathamAkaM padam / dvimUrdhaM iti / dvau mUrdhAnau yasyeti vigrahaH / trimUrdha iti / zrayo mUrdhAno yasyeti vigrahaH / samAsAntaH / ' nastaddhite' iti TilopaH / Saci anuvartamAne SagrahaNaM citsvaranivRttyartham / neturiti / nakSatre vidyamAno yo netRzabdaH tadantAdbahuvrIherap vaktavya ityarthaH / netA nAyakaH / mRgo neteti / mRga:mRgazIrSam / rAtrinetA candraH / tadyogAnnakSatrasyApi bodhyam / mRganetrA iti / mRgane I For Private and Personal Use Only Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19 ] baalmnormaashitaa| pR8 5.4 / 117 // Abhyo lomno'psyAdbahuvrIhau / antarlomaH / bhirlomH| (16) manAsikAyAH saMjJAyAM nasaM cAsthUlAt 4 / 5 / 118 // nAsikAntAbahuvrIheracsyAnAsikAzabdazca nasaM prApnoti na tu sthUlapUrvAt / (57) pUrvapadAtsa. jhAyAmagaH // 43 // pUrvapadasthAnnimittAtparasya nasya NaH syAtsaMjJAyAM na tu gakAravyavadhAne / duriva nAsikA yasya druNamaH / kharaNasaH / agaH kim / RcAmayanam Rgayanam / 'agayanAdibhyaH' (sU 1452) iti nipAtanANNasvAbhAvamAzritya agaH iti pratyAkhyAtaM bhASye / asthUlAt kim / sthUlanAsikaH / 'khurakha. rAbhyo vA nas' ( vA 3363) / khuraNAH kharaNAH / 'pakSe'japoSyate' / khurnnsH| tRzabdAdapa , kArasya yaNa, rephaH, TApa / puSyanetrA iti / puSyo netA yAsAmiti vigrahaH / antarbahirtyAM ca lomnH| antarlona iti / antaH lomAni yasyeti vigrahaH, apa, TilopaH / evaM bahilomaH / annaasikaayaaH| ac iti cchedaH / nAlikAyA ityasya bahuvrIhevizeSaNatvAt tadantavidhimabhipretyAha-nAsikAntAditi / nasamityana. ntaraM prApnotItyadhyAhAryam / upasthitatvAnnAsikAzabda iti labhyate / tadAhanAsikAzabdazca nasaM prApnotIti / pUrvapadAt / 'raSAbhyAm' itynuvRttm| pUrvapadazabdena pUrvapadasthaM lkssyte| 'raSAbhyA. m| ityanena labdho rephaH Sazca pratyekamanveti tadAha-pUrvapadasthAnnimittAditi / rephaSa. kArAtmakAdityarthaH / aga iti paJcamyantam / gakArabhinnAtparasyetyarthaH / gakArAtpa. rasya neti yAvat / tadAha -natu gakAravyavadhAne iti / anena 'aTkupvAinumvyavAye'pi ityanuvRttiH suucitaa| anyathA aga ityasya vaiyarthya syAta / khaNDapadatvAdaprAptau vacanamidam / druriveti / vRkSa havetyarthaH / draNasa iti / bahuvrIherac / nAsikAzabdasya nasAdezaH / Natvam / Rgayanamiti / 'RvarNAt' iti vAtikasyApyatrAnuvRsyA NatvaM prAptaM gakAreNa vyavadhAnAnna bhavatIti bhAvaH / atra RcAmayanamiti vigrahapradarzanaM cintyam , vAkyena sajJAnavagamAt / naca raghunAtha ityAdau sajJAyAM NatvaM zaGyam , Natvena cetsajJA gamyata ityarthAt / iha tu kRte Natve sajJAtvabhaGgApattenaM Natvam / ata eva 'bhRto'sajJAyAM tu sUtrabhASye 'ya ete sajJAyAmiti vidhIyante, teSu naivaM vijJAyate sajJAyAmabhidheyAyAmiti / kiM tarhi pratyayAntena cetsanA gamyate' ityuktam / khureti / khurakharAbhyAM parasya nAsikAzabdasya bahuvIhI sajJAyAM nasAdezo veti vaktavyamityarthaH / prakRtatvAdeva siddhe nasAdezavacanam acpratyayAnuvRttinivR. tyartham / khuraNA iti / khurAviva nAsike yasyeti vigrahaH / nasAdezaH / 'pUrvapadAsajJAyAm' iti Natvam / 'atvasantasya' iti dIrghaH / kharaNA iti| khara. For Private and Personal Use Only Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 560 siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa kharaNasaH / (858) upasargAca 5|4|116 // prAderyo nAsikAzabdastadantAdbahuvrIherac nAsikAyA nasAdezazca / asajJArthamidaM vacanam / unnatA nAsikA yasya saH unnasaH / upasargAdanotparaH / iti sUtram / tadbhaktvA bhASyakAra Aha(5) upasargAdbahulam 8|4|28|| upasargasthAnnimittAtparasya naso nasya NaHsyAdbahulam / praNasaH / ' vergo vaktavyaH' ( vA 3365 ) / vigatA nAsikA yasya vipraH / 'khyazca' ( vA 3366 ) / vikhyaH / kathaM tarhi 'vinasA hatabAndhavA' iti bhaTTiH / vigatayA nAsikayopalakSiteti vyAkhyeyam / (860) suprAtasuzvasudivazArikukSacaturazreNIpadAjapadaproSThapadAH 5|4|120 // ete bahutrI rUpA nAsikA yasyeti vigrahaH / pakSe khuranAsikA iti kharanAsika iti ca na bhavatItyAha-pakSe ajapISyate iti / acpratyayasahitaH nasAdeza ityarthaH / bhASye tvidaM na yate / upasargAcca / nanvamnAsikAyA ityeva siddhe kimarthamidamityata Aha- asaJjJArtha - miti / upasargAdanotpara iti sUtramiti / tatra hi 'nazca dhAtustho' iti sUtrAnnasiti luptaSaSThIkamanuvartate / 'raNAbhyAM no NaH' ityanuvartate / upasargasthAdvephaSakArAtparasya naso nasya NaH syAt, otparastu nakAro NatvaM na prApnotItyarthaH / khaNDapadasthatvAdaprAptAvidaM sUtram / 'praNa ASi tAriSat' ityAdyudAharaNam, anotparaH kim ? 'pra no munatam atra otparakatvAnna Natvamiti sthitiH / tadbhaktveti / 'anotparaH' ityapanIya tatsthAne bahulamiti ca kRtvA bhASyakAra AhetyarthaH / tathAca phalitaM sUtramA ha - upasargAdbahulam / nimittAditi / rephaSakArAtmakAdityarthaH / ' upasargAdanotparaH iti yathAzrute tu 'praNo naya' ityAdAvavyAptiH, 'pra na - pUSA' ityAdAvativyApticeti bhAvaH / prayasa iti / pragatA nAsikA yasyeti vigrahaH / ' upasargAcca' ityac nAsikAyA nas / ' upasargAdbahulam' iti Natvamiti bhAvaH / veriti / veH paro yo nAsikAzabdaH saH grA dezaM prApnotIti bhAvaH / vigra iti / vigatA nAsikA yasyeti vigrahaH / prakRtavArtikena nAsikAzabdasya prAdeza iti bhAvaH / vigatA nAsikA yasyeti vigrahe aci nasAdeze TApi ca vinaseti bhaTTiprayogo na yujyate / grAdezasyAsya nasAdezaM pratyapavAdatvAdityAkSipati - kathaM taddati / samAdhatte - vigatayeti / vigatA nAsikA / vinAsikA prAdisamAsaH / abahuvrIhisvAt na grAdezaH / kintu TAyAM 'paddan' iti nasAdeze vinaseti tRtIyAntaM rUpam / upalakSitetyadhyAhAryamiti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] bAlamanoramAsahitA / . 561 hayo'cpratyayAntA nipaatynte| zobhanaM prAtarasya supraatH| zobhanaM zvo'sya suzvaH / zobhanaM divA asya sudivaH / zAreriva kukSirasya zArikukSaH / catasro' zrayo'sya caturazraH / eNyA iva paadaavsyainniipdH| ajapadaH / proSTho gauH, tasyeva pAdAvasya proSThapadaH / (861) naduHsubhyo halisakthyoranyatarasyAm 5 / 4 // 121 // acsyAt / ahala:-ahaliH / asakthaH-asakthiH / evaM duHsubhyAm / zaktyoH iti pAThAntaram / ashktH-ashktiH| (862) nityamasicprajAmedhayoH 5 / 4 / 122 // nanduHsubhyaH ityeva / aprajAH / dussprjaaH| suprajAH / - - supraat| suprAta iti / acpratyayaH / 'avyayAnAM bhamAtre ttilopH| suzva iti / aca, pUrvavahilopaH / sudiva iti / zobhanaM divA ysyeti|vigrhH / divetyAkArAntamavyayam / 'avyayAnAM bhamAtre Tilopa:' iti TilopaH / zArikukSa iti / zAriH pakSivi. zeSaH / aci, 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / catasro'praya iti / koNA ityarthaH / aci, 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / eNyA iveti / eNI mRgii| ajapada iti / ajaH chAgaH, tasyeva pAdAvasyeti vigrahaH / eNIpadAdiSu acU / nipAtanAt pAdaH pat / nandussubhyaH / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-ac syAditi / ahalaH ahaliriti / avidyamAnaH haliH yasyeti vigrahaH / halizabda idanto hlpryaayH| tadantAdaci yasyeti ca' iti ikAralope tadabhAve ca rUpam / yadyapi halazabdena halizabdena ca rUpadvayaM siddham , tathApi anuktasamAsAntatayA zaiSikasya kapaH prAptau tatrivRttyarthamidaM vacanam / asya vaikalpikatve'pi anuktasamAsAntatvAbhAvAdana na kapa / asakthaH, asakthiriti / avi. dyamAnaM sakthi yasyeti vigrahaH / evaM dussubhyAmiti / duIla., durhaliH / dussakthA, du. smakthiH / zaktyoriti / 'halizaktyoH' iti kecit pANinIyAH paThantItyarthaH / keci. cchiSyAH pANininA tathA pAThitA iti vadantIti bhaavH| nityamasic / nandussubhya ityeveti / pUrvasUtrAdanuvartata iti bhAvaH / etebhyaH parAbhyAM prajAmedhAzabdAbhyAM nityamasic samAsAntaH syAt , sa taddhita ityarthaH / asicaH cakAra it , ikAra uccaarnnaarthH| anyatarasyAmityanuvRttinivRttyarthe nityagraha. Nam / asvaritatvAdeva tadanuvRttyabhAve siddhe spaSTArthamiti tattvam / aprajA iti / avidyamAnA prajA yasyeti vigrahaH / 'namo'styarthAnAm' iti smaasH| Asaci 'yasye. ti ca' ityAkAralopAdaprajAzabdAt subutpttiH| sau tu 'atvasantasya' iti dIrghaH / 'halDyApa' iti sulopH| yadyapyakAraM vinA sici vihite'pi siddhamidam , tathApi sicyabhatvena AkAralopAbhAvAdaprajAmazabdAt subutpattI, prathamaikavacane aprajAH iti rUpasiddhAvapi aprajasAviti na syAt / kintu aprajAsAvityAdi syAt / tasmA. For Private and Personal Use Only Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pUra siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa amedhAH / durmedhAH / sumedhAH / (863) dharmAdanikevalAt 5 / 4 / 124 // keva lAtpUrvapadAtparo yo dharmazabdastadantAdbahuvrIheranicsyAt / kalyANadharmA 1 kevalAt kim / paramaH svo dharmo yasyeti tripade bahuvrIhau mA bhUt / svazabdo hIda na kevalaM pUrvapadam, kiMtu madhyamatvAdApekSikam / 'sandigdhasAdhyadharmA ityAdI tu karmadhArayapUrvapado bahuvrIhiH / evaM ca paramasvadharmA ityapi sAdhveva / nivRttidharmA, dakAroccAraNaM bhatvasampAdanArthamAvazyakam / duSprajA iti / durgatA prajA yasyeti vi. graha / 'prAdibhyo dhAtujasya' iti samAsaH / asijAdi pUrvavat / 'idudupadhasya' iva patvam / suprajA iti / zobhanA prajA yasyeti vigrahaH / asijAdi pUrvavat / zramedhA ityAdi / avidyamAnA medhA yasyeti vigrahaH / asijAdi pUrvavat / kecittu nityagrahaNamanyato vidhAnArtham tenAlpamedhasaH ityAdi sidhyatItyapyAhuH / 1 1 " dharmAdanikevalAt / pUrvapadAdityadhyAhRtya kevalAdityasya tadvizeSaNatvamAha - kevalAtpUrvapadAditi / anici cakAra it / ikAra uccAraNArthaH / madhyamapadatvAnAkrAtatvaM kevala pUrvatvam / kalyANadharmeti / kalyANo dharmo yasyeti vigrahaH / anici 'yasyeti ca' ityakAralopaH / parama iti / paramaH svaH dharmo yasyeti bahuvIhau paramasvadharmazabde svazabdasya dharmazabdApekSayA pUrvapadatvAt tataH paramasvadharmazabdAdapyacaH prAptau tannivRttyarthaM kevalagrahaNamiti bhAvaH / kevalagrahaNe kRte tu na doSa ityAhasvazabdo hIha na kevalaM pUrvapadatiti / kiM tviti / kiM tu svazabdaH dharmapadApekSayA pUrvatvApUrvapadaM na tu kevalaM, madhyamatvAt / kevalazabdena ca padAntararAhityavAcinA madhyamapadatvAnAkrAntatvalAbhAdityarthaH / idaM ca 'ijAdeH' iti sUtrabhASye spaSTam / evaM ca tripadabahuvrIhau paramasvadharma ityeva bhavati / natvanic / 'sarvanAmasaGkhyayorupasaGkhyAnam' iti svazabdasya pUrvanipAtastu 'vAhitAgnyAdiSu' iti pAkSikatvAnna bhavati nanvevaM sati sandigdhaH sAdhyaH dharmo yasya sa sandigdhasAdhyadharmA ityatra kathamanic / atra hi sandigdheti kevalaM pUrvapadaM dharmazabdastasmAt paro na bhavati / yasmAt sAdhyazabdAt paro dharmazabdaH, tasya tu na pUrvapadatvam, madhyamapadatvAdityata Ahasandigdheti / sandigdhazcAsau sAdhyazceti karmadhArayaH / sandigdhasAdhyaH dharmo yasyeti karmadhArayagarbho bahuvIhiH / evaM ca / sandigdhasAdhyazabdasya kevala pUrvapadatvAt tatrAnic nirbAdha iti bhaavH| evaM ceti / uktarItyA paramazcAsau svazca paramasvaH dharmo yasyeti karmadhArayAzrayaNe tu kevala pUrvapadatvAdanic / paramasvadharmetyapi sAdhvevetyarthaH / / nivRttIti / nivRttiH / dharmoyasyeti, anucchittiH dharmA yasyeti ca vigrahaH / atra samAse nivRttizabdasya anucchittizabdasya ca kevalapUrvapadatvAt yathAyogyamanijiti 1 For Private and Personal Use Only Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 563 anucchittidharmA ityAdivat / pUrvapadaM tu bahuvrIhiNA aakssipyte| (64) jambhAsuharitatRNalomebhyaH / 4 / 125 // jambhA iti kRtasamAsAntaM nipAtyate / jambho bhakSye dante ca / zobhano ambho'sya sujammA / hritjmbhaa| tRNaM bhakSya yasya, tRNamiva dantA yasyeti vA tRnnjmbhaa| somjmbhaa| svAdibhyaH kim / patitajambhaH / (865) dakSiNermA lubdhayoge 5 / 4 / 126 // dakSiNe ImeM vraNaM yasya dakSiNermA bhRgaH / vyAdhena kRtavraNa ityarthaH / (866) ickarmavyatihAre 5 / 4 / 127 // karmavyatihAre yo bhuvriihistsmaadicsyaatsmaasaantH| kezAkezi / musa. laamusli| (67) dvidaNDyAdibhyazca 5 / 4 / 128 // tAdayeM caturtheSA / eSAM siddhayarthamicpratyayaH syAt / dvau daNDau yasminpraharaNe tadvidaNDi praharaNam / dvimusali / ubhAhasti / ubhayAhasti / (68) prasaMbhyAM jAnuno H 54 bhAvaH / nanviha sUtre pUrvapadazabdasyAzravaNAdanuvRttyabhAvAcca kathaM pUrvapadAditi labhyata ityata Aha-pUrvapadaM viti / ___ jammA suhrit| jambheti nakArAntaM padam / tadAha-jambheti kRtasamAsAntamiti / anijntmityrthH| su, harita, tRNa, soma ityetebhyaH paro yo jambhazabdaH tadantAt bahuvrIheH anicpratyayo nipAtita iti bhaavH| jambho bhakSye dante ceti / atra kozo mRgyaH / sujambheti / sujambhazabdAdanici 'yasyeti ca' ityakAralopaH / haritajambheti / harito jambho yasyeti vigrahaH / tRNamiveti / tRNazabdasya dantavAcinA jambhazabdena sAmAnAdhikaraNyalAbhAya tRNazabdasya tatsadRze lakSaNeti bhAvaH / somajambheti / somaH candraH sa iva zubhrAH jammAH dantAH yasyeti vigrahaH / somaH somalatA vA, saiva jambhaH bhakSyaM yasyeti vigrhH| patitajambha iti / patitAH jambhAH dantAH yasyeti vigrahaH / dakSiNermA / lubdho vyAdhaH, tadyoge 'dakSiNermA ityaniSpratyayaH, bahuvrIhizca nipAtyate / dakSiNe ImeM yasyeti vigrahaH / Irmamityasya vyAkhyAnaM vraNamiti / vyadhikaraNatve'pi bahavrIhinipAtanAt / anici yasyeti ca ityakAralope dakSiNemeti rUpam / lubdha. zabdaM vivRNvannAha-vyAdheneti / rogAdinA vraNe tu dakSiNemaH ityeveti bhAvaH / ickamavyatihAre / samAsAnta iti / taddhita ityapi jJeyam / kezAkezIti / atra prakriyA prAgeva pradarzitA / dvidaNDayAdibhyazca / dvidaNDayAdiSu idantAnAmeva nipAtanAt tebhyaH paratvena icpratyayavidhiranarthaka ityAzakya neyaM paJcamItyAha-tAdarthya caturyuSeti / dvau daNDAviti / karmavyatihArAbhASe'pi vairUpye'pi bahuvrIhiH icpratyayazca nipAtyate / dvida. NDIti / daNDAdaNDItivat prkriyo| karmavyatihArAbhAvAt pUrvapadasya na dIrgha iti vizeSaH / dvimusalIti / dve musale yasmina praharaNe iti vigrahaH / ubhAhasti / ubhayAhastI bA038 For Private and Personal Use Only Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 989 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ bahuvrIhisamAsa 126 // AbhyAM parayojanuzabdayorjurAdezaH syAdbahuvrIhau / pragate jAnunI yasya prajJuH / svaJjuH / (866) UrdhvAdvibhASA 5|4 | 130 // UrdhvajuH / kardhvajAnuH / (870) dhanuSA 5|4| 132 || dhanurantasya bahuvrIheranaGAdezaH syAt / dvidhanvA / zArGgadhanvA (81) vA sajJAyAm 5|4|133 // zatadhanvA -- zatadhanuH / (672) jAyAyA niG 4|4|134 // jAyAntasya bahuvrIherniGAdezaH syAt / (873) lopo vyorvali 6 |1|66 // vakArayakArayorlopaH syAdvali / puMvadbhAvaH / dubatijayA asya yuvajAniH / ( 874) gandhasyedutpUtisusurabhibhyaH 5 / 4 / 1 ti / ubhau hastau yasmin praharaNa iti vigrahaH / ubhayo'nyatreti nityamayaci prApte nipAtanena vikalpyate / karmavyatihArAbhAve'pi dIrghazca / prasaMbhyAM / jAnuzabdayoriti / pra sam iti pUrvapadadvitvAta uttarapadabhUtajAnuzabdasyApi dvitvaM bodhyam / jAnuna ityukte tu 'pratyayaH, parazca' ityadhikArAt paJcamyantatvasambhavAt jJoH pratyayatvaM ca sambhAvyeta / tasyAdezatvasiddhaye SaSThIdvivacananideM. zaH / tadAha--- zurAdeza iti / prazuriti / 'prAdibhyo dhAtujasya' iti samAsaH / sazuriti / saGgate jAnunI yasyeti vigrahaH / UrdhvAdvibhASA / UrdhvazabdAt paro yo jAnuzabdaH tasya jJurAdezo vA syAt / bahuvrIhAvityarthaH / Urdhvazuriti / UdhveM 'jAnunI yasyeti vigrahaH / dhanuSazca / 'Udhaso'naG' iti pUrvasUtraM strIpratyayAdhikAre vyAkhyAtam / tasmAdana Gityanuvartate / tadAha - anaGAdezaiti / ( DitvAdantAdezaH / ' pratyayaH, parazca' ityadhikArasthatve'pi ) GittvAdantAdeza iti bhAvaH / dvidhanveti / dve dhanuSI yasyeti vigrahaH / samAse dvidhanuzzabde sakArasya anaGAdezaH / DakAra ita / akAra uccAraNArthaH / ukArasya yaNiti bhAvaH / zArGgadhanveti / zRGgasyedaM zArGga 'tasyedam' ityaNa, tat dhanuryasyeti vigrahaH / samAse zArGgadhanuzabde sakArasyAnaGa, GakAra it, akAra uccAraNArthaH, ukArasya yaNiti bhAvaH / mahimnastave 'svalAvaNyAzaM - sAdhRtadhanuSam' iti prayogastvArthaH / vA sajJAyAm / 'dhanuSazca' ityuktaH anaGsajJAyAM vA syAdityarthaH / zatadhanveti / zatadhanvA nAma rAjavizeSaH syamantakopA - khyAne prasiddhaH / 1 jAyAyA niG / Adeza iti / 'pratyayaH, parazca' ityadhikArasthatve'pi hitvAdantAdezo'yamiti bhAvaH / lopo vyorvali / vy anayordvandvAt SaSThIdvivacanam / tadAhavakArayakArayoriti / puMvadbhAva iti / 'striyAH puMvat' ityaneneti zeSaH / yuvajAniriti / jAyAzabde yakArAdAkArasya niD / DakAra it, 'lopo vyoH' iti yakAralopaH / yuvatizabdasya vattvAt tipratyayasya nivRttiH / nalopa iti bhAvaH / gandhasyedut / For Private and Personal Use Only motote Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 545 wwwne 135 // ebhyo gandhasyekAro'ntAdezaH syAt / udgandhiH / pUtigandhiH / sugndhiH| surabhigandhiH / 'gandhasyettve tadekAntagrahaNam' ( vA 3368) / ekAntaH ekadeza ivAvibhAgena lakSyamANa ityarthaH / sugandhi puSpaM salilaM ca / sugandhirvAyuH / neha su zobhanAH gandhAH dravyANyasya sugandha ApaNaH / (es5) malpAkhyAyAm 5 / 4 / 136 // sUpasya gandho lezo yasmistatsUpagandhi bhojanam / ghRtagandhi 'gandho gandhaka Amode leze smbndhgrvyoH|' iti vishvH| (76) upamAnAJca 5 // gandhasya it iti cchedaH / ebhya iti / ut , pUti, su, surabhi etebhya ityarthaH / ikAro'ntAdeza iti / pUrvottarasAhacaryAdikAra Adeza eveti bhAvaH / samAsAntAdhikArAt 'AdeH parasya' iti na bhavati / udgandhiriti / udto gandho yasyeti vigrahaH / pUtigandhiriti / pUtizabdaH asurbhau| pUtiH gandho yasyeti vigrahaH / sugandhiriti / zobhano gandho yasyeti vigrahaH / surabhigandhiriti / surabhiH gandho yasyeti vigrahaH / sarvatra 'vAyuH' iti vishessym| tadekAnteti / tasya vizeSyabhUtadravyasya ekAntaH ekadeza iva pratIyamAna ityarthaH / ana gandhasya guNasya dravyaikadezatvaM na yujyata ityAzakya ekAntazabdaH ekadezavada. vibhakta lAkSaNika ityAha-ekAntaH ekadeza iveti / sugandhi puSpaM salilaM ceti / atra gandhasya puSpAt salilAcca dravyAt pRthagalakSyamANatvAditi bhAvaH / su zobhanA iti| su ityasya vyAkhyAnaM zobhamA iti / gandhA iti / gandhavanta ityarthaH / 'guNavacanebhyo matupo lugiSTaH iti luka / dravyANIti / candanAdInItyarthaH / gandhA ityasya vize. dhyametat / gandhazabdasya napuMsakadravyavizeSaNatve'pi niyataliGgatvAta puMstvaM yujyate / 'gandhastu saurabhe nRtye gandhake gleshyoH| sa eva dravyavacano bahutve puMsi ca smRtH|' iti kozAt / sugandha ApaNa iti| atra gandhazabdavAcyAnAM candanAdidravyA vizeSyabhUtApaNApekSayA pRthak lakSyamANatvAdittvaM neti bhAvaH / alpAkhyAyAm / alpa. vacane sati gandhazabdasya ikAro'ntAdezaH syAt bahuvrIhAvityarthaH / leza iti gandhazabdasya vivaraNam / sUpasya gandhaH yasminnityeva vigrahaH / sUpagandhi bhojanamiti / utpUtisusurabhipUrvakatvAbhAvAdekAntatvAbhAvAcAprApte vacanamidam / vyadhikaraNapa. dAnAmapi kacidasti bahuvrIhiriti mUla evAnupadaM vakSyate / dhRtagandhIti / ghRtasya gandhaH lezaH yasminiti vigrahaH / gandhazabdasyAlpavAcitve pramANamAha-gandho gandhaka iti / upamAnAcca / upamAnavAcipUrvapadAt parasyApi gandhazabdasya ikAro'. For Private and Personal Use Only Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 566 siddhAntakaumudI [ bahuprohisamAsa 4|137 // padmasyeva gandho'sya padmagandhiH / (877) pAdasya lopo'hastyA. dibhyaH 54|138 // hastyAdivarjitAdupamAnAtparasya pAdazabdasya lopaH syAt samAsAnto bahuvrIhau / sthAnidvAreNAyaM samAsAntaH / vyAghrasyaiva pAdAvasya vyAghrapAt / ahastyAdibhyaH kim / hastipAdaH / kusuulpaadH| (87) kumbhapadISu ca 5 / 4 / 136 // kumbhapadyAdiSu pAdasya lopo lopa ca nipAtyate striyAm / 'pAdaH pat' (sU 414 ) kumbhapadI / striyAm kim / kumbhpaadH| (874) saGkhyA . supUrvasya 5 / 4 / 140 // pAdasya lopaH syAtsamAsAnto bahuvrIhau / dvipAt / supAt / (550) vayasi dantasya datR 5 / 4 / 141 // saGkhyAsupUrvasya dantasya, datR ityAdezaH syAdvayasi / dvidan / caturdan / SaT dantA asya SoDan / sudan ntAdezaH syAt bahuvrIhAvityarthaH / padmasyeveti / phalitArthakathanamidam / padmagandha iva gandho yasyeti vigrahaH / padmapadaM padmasambandhigandhasadRze lAkSaNikam / 'saptamyupamA. napUrvapadasya' iti smaasH| ___ pAdasya lopH| ahastyAdibhya iti cchedH| upamAnAdityanuvartate / tadAhahastyAdivarjitAditi / 'AdeH parasya' ityapravRttaye Aha-samAsAnto bahuvrIhAviti / zaiSikasya kapo nivRttyarthamapi lopasya samAsAntatvam / anyathA anuktaptamAsAntatvAt kapa prasajyeta / nanvabhAvAtmakasya lopasya kathaM samAsAntAvayavatvamityata Aha-sthAnIti / vyAghrasyeveti / phalitArthakathanamidam / vyAghrapAdAviva pAdAvasyeti vigrahaH / 'saptamyupamAnapUrvapadasya' iti smaasH| kumbhapadISu c| kumbhapadIviti bahuvacananirdezAt gaNapAThAcca kumbhapadhAdigrahaNamiti bhAvaH / GIpa ceti / 'pAdo'nya. tarasyAm' iti vikalpApavAda iti bhAvaH / striyAmiti / kumbhapadyAdInAM strIliGgAnAmeva gaNe pAThAditi bhAvaH / kumbhapadIti / kumbhasyeva pAdAvasyeti vigrahaH / 'pAdasya lopo'hastyAdibhyaH' iti lope siddhe tadanuvAdena nityaM DIbartha vacanam / saGakhyAsupUrvasya / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-pAdasyeti / upamAnAt paratvAbhAvAdaprAptau vacanam / dvipAditi / dvau pAdAvasyeti vigrahaH / supAditi / zobhanau pAdAvasyeti vigrhH| : vayasi dantasya datR / dvidanniti / dvau dantau yasyeti vigrhH| zizutvaM gamyate / dantasya dnaadeshH| RkAra it / ugittvAnnum / sulopH| saMyogAntalopaH / tasyAsiddhatvAdupadhAdI? na / caturdanniti / catvAro dantA yasyeti vigrahaH / danAdi pUrvavat / SoDanniti / SaT dantA yasyeti vigrahaH / datrAdi pUrvavat / 'SaSa utsvAmiti STutvotve / sudanniti / suzobhanA dantAH samastA jAtA yasyeti vigrahaH / vayo. For Private and Personal Use Only Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 57 sudatI / vayasi kim / dvidantaH karI / sudanto naTaH / (871) striyAM sajJA. yAm 5 / 4 / 143 // dantasya datR syAtsamAsAnto bahuvrIhau / ayodtii| phAla. datI / samjJAyAm kim / smdntii| (2) vibhASA zyAvArokAbhyAm 5 / 4 / 144 // dantasya datR sthAbahuvrIhau / zyAvadan-zyAvadantaH, arokadan arokdntH| (3) agrAntazuddhazubhravRSavarAhebhyazca 5 / 4 / 145 // ebhyo dantasya datR vA / kuDmalAgdan-kuDmalApradantaH / (884) kakudasyAva. sthAyAM lopaH 5 / 4 / 146 // ajAtakakut / pUrNakakut / (E85) trikakutparvate 54 / 147 // trINi kakudAnyasya trikakut / saJjaSA parvatavizeSasya / trikkudo'nyH| (6) udvibhyAM kAkudasya 54 / 148 // lopaH syAt / utkAkut / vikAkut / kAkudaM tAlu / (87) pUrNAdvibhASA 5 / 4 / 146 // pUrNakA. vizeSAvagataye samastasya nivezaH / sudatIti / zobhanA dantAH samastA yasyA iti vigrahaH / dnaadeshH| 'ugitazca' iti DIp / dvidantaH karIti / hastinaH sarvadA dvida. ntatvena vayovizeSAnavagatiriti bhaavH| striyAM samzAyAm / zeSapUraNena sUtraM vyAH caSTe-dantasyeti / vayovizeSAnavagame'pi prAptyarthamidam / ayodatIti / phAladatIti / sjnyaavishessaavimau| samadantIti / samA dantA yasyA iti vigrahaH / 'nAsikodara' iti DIe / vibhASA zyAvArokAbhyAm / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-dantasyeti / zyAva. daniti / zyAvA dhUmrA dantAH yasyeti vigrahaH / 'zyAvaH syAt kapizo dhUmraH' ityamaraH / arokadanniti / arokA adIptAH acchidrA vA dantA yasyeti vigrahaH / agrAnta / agraH agrazabdo'nte'vasAne yasya saH agrAntaH ityabhipretyodAharati-kuDamalAgrada. niti / kuDmalAnAM mukulAnAM agrANi tAnIva dantA yasyeti vigrahaH / zuddhadana zuddhadantaH / zubhradan zubhradantaH vRSadan-vRSadantaH / vraahdn-vraahdntH| . kakudasya / avasthAyAM gamyamAnAyAM kakudasya lopaH syAt bahuvrIhAvityarthaH / AhArakAlAdikRto'vayavAnAmupacayo'pacayazcAvasthetyucyate / balIvardadormUlagato bAlye udbhUto'vayavaH kakudam / ajaatkkuditi| ajAtaM kakudamasyeti vigrahaH / bAla ityarthaH / pUrNakakuditi / pUrNa kakudamasyeti vigrahaH / yuvetyrthH| trikakut parvate / parvatavizeSe gamye ityarthaH / trikakuditi kRtAkAralopo nipaatyte| trINi kakudAni zRGgANi yasyetyarthaH / udvibhyAM kAkudasya / lopa iti / udvibhyAM parasya kAkudasya lopaH syAt bhuviihaavityrthH| utkAkuditi / unnataM kAkudaM yasyeti vigrahaH / kAkudazabda vyAcaSTe-kAkudaM tAlviti / puurnnaadvibhaassaa| pUrNAt parasya kAkudasya lopo vA syAdi For Private and Personal Use Only Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir y8 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa kut-pUrNakAkudaH / (EER) muhadduhRdo mitrAmitrayoH 5 / 4 / 150 // sudubhyAM hRdayasya hRdbhAvo nipAtyate / suhRnmitram / duhRdamitraH / anyatra suhRdayaH / duhe. dyH| umprabhRtibhyaH kapa 5 / 4 / 151 // vyUDhoraskaH priyasarpiSkaH / iha pumAn , anaDvAn , payaH, nauH, lakSmIH ityekavacanAntAni paThyante / dvivacanabahuvacanAntebhyastu 'zeSAdvibhASA' ( sU 891 ) iti vikalpena kap / dvipumAn vipu. skaH / 'arthAnamaH' (ga 149) / anarthakam / naJaH kim / apArtham apArthakam / (E) inaH striyAm 5 / 4 / 152 // bahudaNDikA ngrii| 'aninasmanprahamAnya. rthavatA cAnarthakena ca tadantavidhi prayojayanti' ( pa 17 ) bahuvArigmakA / striyAm kim| bahudaNDI bahudaNDiko graamH| (1) zeSAdvibhASA 5 / 4 / 154 // anukka. syarthaH / pUrNa kAkuI yasyeti vigrahaH / suhRdduhRdau / yathAsaGkhyamabhipretyodAharatisuhRnmitramiti / su zobhanaM hRdayaM yasyeti vigrahaH / uraHprabhRtibhyaH kam / bahuvrIhau samAsAntaH taddhita iti vizeSaH / taddhitatvAt kakArasya netsajJA / vyUDhoraska iti| nyUDhaM vizAlam uraH vakSaH yasyeti vigrahaH / kA / 'so'padAdau iti sattvam / priyasarpiSka iti / priyaM sarpiH yasyeti vigrahaH / kap / 'iNaH SaH' iti Satvam / nanu dvau pumAMsau yasya saH dvipumAnityanupapannam / uraHprabhRtiSu pumAniti puMszabdasya pAThAdityata aah-iheti| gaNe avibhakti. kAnAmeva paatthH| iha tu keSAJcidekavacanAntAnAmeva pAThastadvivakSArtha iti bhAvaH / dvipuMska iti / 'sampukAnAm' iti sH| arthAnnaja iti / gaNasUtram / natra paro yo'rthaH zabdastadantAt bahuvIheH kapa syAditi tdrthH| anarthakamiti / avidhamAno'rtho yasyeti vigrahaH / apArtham-apArthakamiti / apagato'rtho yasmAditi vigrahaH / atra napUrvakatvAbhAvAt na nityaH kabiti bhaavH| inaH striyAm / innantAt kapa syAt bahuvIhAvityarthaH / bahudaNDikA nagarIti / daNDaH asyAstIti daNDI, 'ata iniThanau' iti iniH / bahavaH daNDinaH yasyAm iti vigrahaH / bahuvAggmiketi / vAgasyAstIti vAgmI / 'vAco gminiH' iti gminiprtyyH| nakArAdikAra uccAraNArthaH / tadi. tatvAt gakArasya netsajJA, cakArasya kutvam , jaztvam , vAggmIti rUpam / bahavo cAggmino yasyAmiti vigrhH| atrena anarthakatve'pi 'aninasman' iti vacanAttada. ntasyApyatra grahaNamiti bhAvaH / bahudaNDI bahudaNDiko grAma iti / bahavaH daNDinaH yasminivi vigrahaH / anna samAsasyAstrIliGgatvAnna nityaH kabiti bhAvaH / .. shessaadvibhaassaa| itaH pUrva yebhyaH samAsAntA vihitAH tebhyo'nyaH zeSaH / tadAha For Private and Personal Use Only Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19] baalmnormaashitaa| 988 - - samAsAntAccheSAdhikArasthAvahuvrIhe: kanvA syAt / mhaayshsk:-mhaayshaaH| anuktaityAdi kim / vyAghrapAt / sugandhiH / priyapathaH / zeSAdhikArasthAt kim / upabahavaH / uttarapUrvA / sputrH| tantrAdinA zeSazabdo'rthadvayaparaH / (EB2) mApo'nyatarasyAm 74315 // kapyAvantasya hasvo vA syAt / bahumAlAkaH, bahu. mAlakaH / kababhAve bahumAlaH / (663) na sajzAyAm 54155 // 'zeSAt' (sU 891) iti prAptaH kanna smAtsamjJAyAm / vizve devA asya vizvadevaH / (28) Iyasazca 5 / 4 / 156 // IyasantosarapadAtha kap / bahavaH zreyAMso'sya anuktasamAsAntAditi / zeSAdhikArasthAditi / zeSAdityanena zeSAdhikArasthAdityapi vivakSitamiti bhAvaH / mahAyazaska iti / mahat yazaH yasyeti ca vigrahaH / 'Anmahata:' ityArave, kapi, 'so'padAdau iti satvam / mahAyazA iti / kababhAve 'atvasantasya' iti dIrghaH / vyAghrapAditi / 'pAdasya lopo'hastyAdibhyaH' ityuktsmaasaanto'ym| sthAnidvArA lopalyApi samAsAntatvAt / sugandhiriti / 'gandhasyedutpUti' iti kRtasamAsAnto'yam / priyapatha iti / 'RkpU' iti kRtasamAsAnto'yam / upabahava iti / 'saGkhyayAvyaya' iti bahuvrIhirayaM , zeSAdhikArasthaH / uttarapUrveti / ayamapi 'diGnAmAnyantarAle' iti bahuvIhiH, na zeSAdhikArasthaH / saputra iti / 'tena saha' ityayamapi bahuvrIhiH, na zeSAdhikArasthaH / nanu sakRduccAritAccheSazabdAt kathamarthadvayalAbha ityata Aha-tantrAdineti / AdinA aavRttisnggrhH| ekamanekopayogi tantram / uccArayitrA tantreNoccAritAt zabdAt AvRttyA bodha iti bodhyam / 'zveto dhAvati' ityAdau sakRduccAraNe'pi ( bhASye ) 'zvA ito dhAvati, zvetaguNako dhAvati ityevamanekArthabodhadarzanAditi bhaavH| Apo'nyatasyAm / kapIti / 'na kapi' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / zrAvantasyeti / pratyayagrahaNaparibhASayA labdhamidam / hasvo beti / 'zadaprAM hasvo vA' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / na kapiH iti nityaM niSedhe prApte vikalpArthamidaM vacanam / bahumAlAka iti / baDhayo mAlA yasyeti vigrahaH / hasvapakSe bahumAlaka iti bhavati / kapo vaikalpikatvAt pakSe bahumAlaH / sarvatra 'striyAH puMvat' iti puMvatvam / / na saMzAyAm / zeSAditi prApta iti / 'anantarasyA iti nyAyAt 'zeSAdvibhASA' iti vihitasya kapa evAyaM niSedhaH, natu vyavahitasya 'navRtazca' ityAdikapa iti bhAvaH / vizve devA asyeti / atra sajJAyAM samAsasya nityatvAt lokikavigrahapradarzanaM cintyameva / Iyasazca / bahuzreyasIzabde zreyasIzabdasyaiva pratyayagrahaNaparibhASayA Iya. santatvAdAha-IyasantottarapadAditi / bahuvrIhiNA uttarapadAdityAkSipyata iti bhAvaH / na kaviti / 'na sabjJeyasoH' iti vaktavye pRthagyogakaraNAt nityasya vaikalpikasya ca For Private and Personal Use Only Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 600 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa bahuzreyAn / 'gostriyoH- (sU 656) iti hrasvarave prApte / 'Iyaso bahuvrIhe. naiti vAcyam' (vA 696 ) / bahvayaH zreyasyo'sya bahuzreyasI / bahuvrIheH kim / bhtishreysiH| (45) vandite bhraatuH5|4|157|| pUjite'rthe yo bhrAtRzabda. stadantAna kapsyAt / prazasto bhrAtA yasya prazastabhrAtA, subhrAtA 'na pUjanAt' (sU 954 ) iti niSedhastu 'bahuvrIhI sakthyakSNoH-(sU 852) ityataH prAgeveti vakSyate / vandite kim / mUrkhabhrAtRkaH / (46) nADItanyoH svAGge 54 / 153 // svAGge yau nADItantrIzabdau tadantAtkanna syAt / vahunADiH kAyaH / bahutantrIgrIvA / bahutantrIdhamanI / strIpratyayAntatvAbhAvAddhasvo n| svAle kim / bahunADIkaH stmbhH| bahutantrIkA vINA / (68) niSpravANizca 5 / 4 / 160 // kababhAvo'tra nipAtyate / prapUrvAdvayatelyuT / pravANI tantuvAyazalAkA / nirgatA pravA. kapo'yaM niSedha iti bhAvaH / zreyAMsa iti / atizayena prazastA ityarthaH / dvivacanavibhajya' iti Iyasun / 'prazasyasya zraH' iti zraH, 'AdguNaH' iti guNaH / bahuzreyA. niti / zaiSikaH kaniSidhyate / hasvatve prApte iti / balayaH zreyasyo yasyeti bahuvrI. hiH| tatra zreyasIzabdasyopasarjanastrIpratyayAntatvAt 'gostriyoH' iti hasvatve prApte ityarthaH / Iyaso bahuvrIheriti / IyasantAt bahuvrIheH parasya strIpratyayasya hasvo neti vAcyamityarthaH / bahuzreyasIti / 'nayatava' iti nityaH kabiha niSidhyate, liGgaviziSTaparibhASayA IyasgrahaNena svIpratyayAntazreyasIzabdasyApi grahaNAditi bhAvaH / bahu. jIhaH kimiti / 'Iyaso bahubrIheH' ityatreti zeSaH / atizreyasiriti / zreyasImatikrAnta iti tatpuruSo'yamiti bhaavH|| bandite bhrAtuH / pUjite'rthe iti / 'vadi abhivAdanastutyoH' ityubhayArthakavAdidhAto. riha ubhayasAdhAraNapUjArthakatvamAzrIyata iti bhAvaH / prazastabhrAteti / 'nayutazca' iti prAptaH kabiha niSidhyate / subhrAteti / su zobhano bhrAtA yasya sa iti vigrahaH / atrApi 'naghatazca' iti prAptasya kapo niSedhaH / nanu 'na pUjanAt' ityeva niSedhe siddhe kimarthamityata Aha-na pUjanAditi / prAgeveti / evaM ca 'navRtazca' ityAdikapaH tena niSedhAprAsau idaM vacanamiti bhAvaH / nADItantryoH svAGge / bahunADi: kAya hati / prANisthatvAt svAGgatvasUcanAya kAya iti vizeSyam / upasarjanahasvaH / 'natazca' iti prAptaH kapa na bhavati / bahutantrIviti / bahastantryo yasyA iti vigrahaH / vINA. tantuSu tantrIzabdasya prsiddhtvaadaah-bhutntriidhrmniiti| bahutantrIzabde 'gostriyoH' iti hasvamAzaGkayAha-strIpratyayAntatvAbhAvAditi / 'avitastatantrIbhya I.' ityauNAdikasya striyAm' ityadhikAre'vihitatvAditi bhAvaH / niSpravANizca / prapUrvAditi / 've. For Private and Personal Use Only Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 19 ] bAlamanoramAsahitA | Nyasya niSpravANiH paTaH / samAptavAnaH / nava itya: / ( - ) saptamIvizeSaNe bahuvrIhau 22 35 // saptamyantaM vizeSaNaM ca bahuvrIho pUrvaM prayojyam / kaNThekAlaH / ata eva jJApakAdvayadhikaraNapado bahuvrIhiH / citraguH / 'sarvanAma - 'saGkhyayorupasaMkhyAnam' ( vA 1419 ) sarvazvetaH / trizuklaH / 'mitho'nayoH samAse sakhyA pUm zabdaparavipratiSedhAt ' ( vA 5044) / dvayanyaH / ' sakhyAyA alpI - tantusantAne' ityasmAt prapUrvIt 'karaNAdhikaraNayozca' ityadhikaraNe lyuT / proyate asyAmiti pravANI / 'pUrvapadAt saJjJAyAm' iti Natvam / samAptavAna iti / samAptaM vAnaM vAnakriyA yasyeti vigrahaH / atra zaiSikakababhAvo nipAtyate / 601 1 " * saptamI vizeSaNe / 'upasarjanaM pUrvam' ityataH pUrvamityanuvartate / pratyayagrahaNaparibhA yA saptamIti tadantagrahaNam / tadAha - saptamyantamiti / kaNThekAla iti / kaNThe tiSThatIti kaNThesthaH sa kAlo yasyeti / vigrahaH / supIti yogavibhAgAt kaH / 'saptamyupamAnapUrvapadasya' iti bahuvrIhisamAsaH, sthazabdalopazca iti 'anekamanyapadArthe' iti sUtrabhASye spaSTam | 'amUrdhamastakAt' iti saptamyA aluk / zrata eveti / yadyapi kaNThesthazabdaH prathamAnta evAtra bahuvrIhau pUrvapadam tasya kAlazabdena sAmAnAdhikaraNyamastyeveti kathaM saptamIgrahaNaM vyadhikaraNapadabahubIhijJApakam / kiJca vizeSatvAdeva siddhe kiMvA saptamIgrahaNena / tathApi yadA sthapadamanAdRtya kaNThe ityasyA. dhikaraNatvaM tasya ca kAlarUpe uttarapadAyeM upasaGkramaH, tadA kaNThe ityasyAprathamAntatvAt bahuvrIheraprasakteH tatra saptamyantasya pUrvanipAtavidhirabhitticitrAyitaH syAt / tatazca saptamIgrahaNAt aprathamAnto'pi bahuvrIhiH kvacidastIti vijJAyate iti yojyam / tena 'sacchAstrajanmAhi vivekalAbha:' ityAdi siddham / citraguriti / ubhayorapi prathamA nirdiSTatvena vigrahe niyatavibhaktikatvena cAnyatarasya pUrvanipAte prApte uttarapadavizeSaNasyaiva pUrvanipAtArthaM vizeSagrahaNamiti bhAvaH / sarvanAmasaGkhyayoriti / bahubrIhau pUrvanipAtasyeti zeSaH / sarvaMzveta iti / sarvaH zvetaH yasyeti vigrahaH / ubhayorapi guNavacanatvena vizeSaNavizeSyabhAve kAmacArAt anyatarasya pUrvanipAte prApte sarvanAmatvAt savazabdasyaiva pUrvanipAtaH, upasarjanavespi bhUtapUrvagatyA sarvanAmatvam / trizukla iti / trayaH zuklA yasyeti vigrahaH / ubhayorapi kAmacAreNa pUrvanipAte prApte sakhyAtvAt trizabdasyaiva pUrvanipAtaH / dvizuklaH ityatra tu sarvanAmatvAdeva siddham / nanu dvau bhanyau yasya dvayanya iti bahuant sarvanAmasaGkhyayoranyatarasya pAkSikaH pUrvanipAtaH syAdityata Aha- mitho'`nayoriti / sarvanAmasaGkhyayorityarthaH / saGkhyA pUrvamiti / prayojyeti zeSaH / zabdapa reti / ekasminneva sUtre sarvanAmasaGkhyayoH samAsopAttatve'pi sarvanAmasakhyAza-: For Private and Personal Use Only Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 602 siddhAntakaumudI [bahuvrIhisamAsa yasyAH' (vA 1415) / dvitrAH / dvandve'pi / dvAdaza / 'vA priyasya' (vA 1420) / guDapriyaH, priyaguDaH / 'gaDvAdeH parA saptamI' (vA 1421) / gaDakaNThaH / kvacina / vahegaDuH / (8) niSThA 222 // 36 // niSThAntaM bahuvrIhI pUrva syAt / kRta. kRtyaH 'jAtikAlasukhAdibhyaH parA niSThA vAcyA' ( vA 1422) / sAraNAnagdhI / mAsajAtA / sukhajAtA prAyikaM cedam / kRtakaTaH / piitodkH| (100) vA'hi. tAglyAdiSu 2 // 2 // 37 // AhitAmiH / agnyAhitaH / bhAkRtigaNo'yam / 'praha bdayoH sakhyAzabdasya pAThataH paratvamAdAya vipratiSedhasUtrapravRttarityarthaH / saGkhyApA alpIyasyA iti / nyUnAdhikasakhyAvAcakazabdAnAM samAse nyUnasaGkhyAyAH pUrva prayoga iti vktvymityrthH| dvitrA iti, dvau vA yo ti vigrahe 'saGkhyayAvyayA hati bhuvriihiH| nanu 'dvandve ghi' ityataH dvandve ityunuvRttau 'alpAntaram' iti sUtrabhASye'sya vArtikasya pAThAt bahuvrIhau kathamasya pravRttirityata mAha-dvande'pIti / hadaca vArtikaM dvandve'dvandve'pi pravartata ityarthaH / dvAdazaiti / dvau ca daza ca iti dvndvH| satpuruSe tu zatAnAM viMzatiH viMzatizatamityudAhAryam / tadasminnadhikamiti dazAntADDaH' iti sUtrabhASye sahasrANAM zatam ityatheM zatasahasramiti bhASyakaiyaTayoH prayogo'tra mAnamiti zabdenduzekhare sthitam / vA priyasyeti / bahuvIhI pUrva prayogo vaktavya ityarthaH / gaDvAdeH parA saptamIti / bahuvrIhI yojyeti vaktavyamiti zeSaH / gaDu. kaNTha iti / gaDuH kaNThe yasyeti vigrahaH / gaDurnAma grIvAdigato durmo sagolaH / ( asa jJAtvAt 'haladantAt' ityaluka na ) / kacinneti / vyAkhyAnamevAtra zaraNam / vahegaDuriti / vahaH skandhaH tasmim gaDuryasyeti vigrahaH / niSThA / niSThAntamiti / 'taktavatU niSThA' iti vkssyti| tadantamityarthaH / kRtakRtya iti / kRtaM kRtyaM yeneti vigrahaH / ubhayorapi kriyAzabdatvAt vizeSaNatve kAmacArAt anyatarasya pUrva nipAte prApte niSThAntasya pUrvanipAtaH / jAtikAleti / 'jAtikAlasukhA. dibhyo'nAcchAdanAt ktaH' iti svaravidhinA jJApitamidamiti bhASye spaSTam / jAti. pUrvasyodAharaNamAha-sAraGgajagdhoti / sAraGga:-hariNaH, jagdhaH-bhakSitaH yayA iti vigrhH| 'asvAGgapUrvapadAdvA' iti GIS / kAlapUrvasyodAharati-mAsajAteti / mAsaH jAtaH yasyA iti vigrahaH / TApa / sukhapUrvasyodAharati-sukhajAteti / sukhaM jAtaM yasyA iti vigrahaH / prAyikamiti / vyAkhyAnamevAna zaraNam / kRtakaTa iti / kRtaH kaTaH yeneti vigrhH| atra kaTatvasya jAtitve'pi na kRtazabdasya paranipAtaH / pItodaka iti / pItam udakaM yeneti vigrahaH / udakatvasya jAtitve'pi na pItazabdasya paranipAtaH / vAhi. tAgnyAdiSu / niSThAyAH pUrva prayoga iti shessH| AhitAgniriti / AhisA: AdhAnena For Private and Personal Use Only Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20 ] baalmnormaashitaa| 603 raNArthebhyaH pare niSThAsaptamyau' (vA 1425) / asyudytH| daNDapANiH / kvacinna / vivRttaasiH| iti bahuvrIhisamAsaprakaraNam / atha dvandvasamAsaprakaraNam // 20 // (601) cArthe dvandvaH 2 / 2 / 29 // aneka subantaM cArthe vartamAnaM vA samasyate, sa dvandvaH / smuccyaanvaacyetretryogsmaahaaraashvaarthaaH| parasparanirapekSasyAnekasyaikasminnanvayaH samuccayaH / anytrsyaanussnggiktve'nyaacyH| militAnAmanvaye ita. saMskRtAH agnayaH yeneti vigrahaH / praharaNArthebhya iti / AyudhArthebhya ityarthaH / niSThAyAmudAharati-asyudyata iti / asiH udyato yeneti vigrahaH / saptamyA udAharati-daNDa. pANiriti / daNDaH pANau yasSeti vigrahaH / 'niSThA' ityasya 'saptamIvizeSaNe' ityasya cAyamapavAdaH / kvacinneti / vyAkhyAnamevAtra zaraNam / vivRtAsiriti / vivRtaH kozAnniSkAsitaH asiyeneti vigrhH| evaJjAtIyAnyAhitAgnazAditvakalpanayA smaadheyaaniityaahuH| iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM vAlamanoramAyAM bahuvrIhisamAsanirUpaNam / atha dvandvasamAsanirUpaNam -cArthe dvndvH| 'subAmantrite' ityataH subiti, 'anekamanyapadArthe' ityataH anekamiti cAnuvartate / samAsa iti vibhASA iti cAdhika. tam / tdaah-anekmityaadinaa| kazcArtha ityata Aha-samuccayeti / 'cAnvAcayasa. mAhAretaretarasamuccaye' itymrH| tatra samuccayaM nirvakti-paraspareti / ekasminniti / ekasmin kriyApade AvRtte ekasya asamasyamAnapadasya prayamamanvayaH, tadanantarama. nyasyAnvayo yatra, tatra samuccayaH cArtha ityarthaH / yathA-Izvara guruca bhajasva iti / tatra hi cazabdayogAt guroH IzvarasApekSatvam , na tvIzvarasya gurusApekSatvam , tasya cakArayogAbhAvAt / ata evAtra eka eva cazabdaH prayujyate / evaJca IzvaraM ca bhajasva guruM ca bhajasva iti vAkyadvayaM paryavasyati / athAnvAcarya lkssyti-anytrsyeti| yatrAnyatarasya padasyaikasmin kriyApade AnuSaGgikatvena parArthapravRttiviSayatvenAnvayaH, itarasya tu padasyAnyasmin kriyApade uddezyatvenAnvayazca tatrAnvAcayazcArtha ityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 604 siddhAntakaumudI [ dvandvasamAsa retarayogaH / samUhaH samAhAraH / tatrezvaraM guruM ca bhajasva iti samuccaye, bhikSAmaTa gAM cAnaya ityanvAcaye ca na samAso'sAmarthyAt / dhavakhadirau / sabjJAparibhASam / aneko ke tRpotRneTodvAtAraH / dvayordvayordvandvaM kRtvA punardvandve tu hotApotAneSTonA. yathA - bhikSAmaTa gAM cAnaya iti / 'aTa gatau' / bhikSAmaTanena prApnuhItyarthaH / bhikSAmaTa, tadA gauH saGgatA cet tAmapyAnaya, natu gavAnayane aidamparyeNa prayatitavyamiti tAtparyArthaH / itaretarayogaM lakSayati - militAnAmiti / parasparApekSitAnAM samuditAnAmekasmin kriyApade'nvayo yatra tatretaretarayogaH parasparasAhacarya cArthaH pratyetavya ityarthaH / yathA dhavazca khadirazca dhavakhadirAviti / atra parasparasAhityasUcanAya cakAradvayaprayogaH / atha samAhAraM lakSayati--samUhaH samAhAra iti / parasparasAhityamityarthaH / yathA sanjJAparibhASayoH samUhaH sajJAparibhASamiti / tatretaretarayogadvandve sAhityaM dravyavizeSaNam / yathA dhavakhadirau chindvIti / samuditAviti gamyate / samAhAradvandve tu samUho vizeSyam / yathA saJjJAparibhASamiti / tayoH samUha iti gamyate / sajJAparibhASamadhIte ityAdau samUhasya kriyAnvayastu samUhidvArA bodhya ityalam / tatreti / teSu cArtheSu samuccaye'nvAcaye ca na dvandvasamAsa ityanvayaH / IzvaraM guruM ca bhajasvati / smuccyodaahrnnmidm| bhikSAmaTa gAM cAnayetyudAharaNaM cAnupadameva vyAkhyAtam / asAmarthyAditi / IzvaraM guruM ca ityatroktarItyA IzvaraguruzabdayoH parasparanirapekSayorAvRtte bhajasveti pade krameNAnvayAt parasparamanvayAbhAvAdasAmarthyam / mikSAmaTa gAM cAnaya ityatra tu bhikSAgavoraTane Anayane ca krameNa parasparavArtAnabhijJayorevAnvayAt parasparAnvayAbhAvAdasAmarthyaM spaSTameva / tatazca itaretarayogasamA. hArayoreva cArthayoH parasparasAhityasattvAt samarthatvena dvandvasamAsaH / vistarastu maJjUSAyAM draSTavyaH / itaretarayogamudAharati- dhavakhadirAviti / dhavazca khadirazceti dvandvaH / dhavo vRkSavizeSaH, khadiraH prasiddhaH, tau samuditAviti bodhaH / samAhAre tUdAharati- samjheti / saJjJA ca paribhASA ca tayoH samAhAra iti vigrahaH / samAhArasyai. katvAdekavacanam | 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvam / nanu 'cAyeM dvandvaH' ityatra 'supsu - pA' ityanuvRsyaiva dhavakhadirAvityAdisiddheranekagrahaNAnuvRttirvyathetyata Aha-anaiko. kteriti / hotRpotriti / hotA ca potA ca neSTA ca udgAtA ca iti vigrahe bahUnAmapi dvandvArthamanekagrahaNamiti bhAvaH / ' AnakRto dvandva' iti neSTRzabdasyaiva uttarapadaparaka-svAt AnaG; natu hotRpotRzabdayorapi, uttarapadasya madhyamapadavyavahitatvena hotRpotRzabdayoruttarapadaparakatvAbhAvAt / nanu tarhi hotApotAneSTodvAvAraH iti kathamityata For Private and Personal Use Only Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20 ] baalmnormaashitaa| 605 - - - tAraH / (602) rAjadantAdiSu param 2 / 2 / 31 // eSu pUrvaprayogAhaM paraM syAt / dantAnAM rAjA rAjadantaH / 'dharmAdiSvaniyamaH' ( vA 1418 ) arthadharmoM-dharmArthoM dampatI-jampatI-jAyApatI / jAyAzabdasya jambhAvo dambhAvazca vA nipaatyte| bhAkRtigaNo'yam / (103) dvandve ghi 2 / 2 / 32 // dvandve ghisamjhaM pUrva syAt / harizca harazca hrihrau| 'anekaprAptAvekatra niyamo'niyamaH zeSe (vA 1410) hariguruharA:-hariharaguravaH / (404) majAdyadantam 2 / 2 / 33 // idaM dvandve pUrva Aha-dvayoriti / hotA ca potA ceti dvayordvandvaH / hotRzabdasya AnaG / tatazca neSTA ca udgAtA ceti dvayordvandvaH / neSTrazabdasyAnaG / tataH hotApotArau ca neSTodA. tArau ceti dvandvadvayagarbho dvandvaH / tatra neSTodgAtRzabde uttarapade hotApotRzabdasya AnahityarthaH / AnaGi DakAra it / DittvAdantAdezaH / akAra uccAraNArthaH / antarva. tirnI vibhaktimAzritya padatvAnnasya lopaH / neSTodAtRzabde AdguNazca / : rAjadantAdiSu param / 'upasarjanaM pUrvam' ityanuvartate / tadAha-eSviti / rAjadantA. digvityarthaH / pUrvaprayogArha mityataH prAk upasarjanamiti shessH| rAjadanta iti / dantazabdasya SaSThItatpuruSe'pradhAnatayopasarjanatve'pi paranipAtaH / iha gaNe rAjadantAvaNAdizabdAstatpuruSAH, viSvaksenArjunAdayaH dvandvAzca paThitAH ato dvandvaprakaraNe tadu. panyAsaH / viSvaksenArjunAvityatra 'ajAdyadantam' ityarjunazabdasya pUrvanipAte prApte, paranipAtaH / dharmAdiSvaniyama iti / gaNasUtramidam / anyatarasya pUrvanipAta ityarthaH / arthadharmAviti / ajAdyadantazabdasya pUrvanipAtaniyame prApte tadaniyamaH vaktavya ityarthaH / nipAtyata iti / pAkSiko rAjadantAdigaNa ityarthaH / patyurabhyahita. tve'pi paranipAtazca / prAkRtigaNo'yamiti / vRttau tu kRtsno'yaM gaNaH paThitaH / dvande ghi / pUrvamityanuvartate / tadAha-pUrva syAditi / hariharAviti / harizabdasya ghitvAt pUrvanipAtaH / nanu hariharaguravaH ityatra guruzabdasyApi ghitvAt pUrvanipAtaH syAdi. tyata Aha-aneketi / anekasya ghisaJjakapadasya dvandvaprAptau satyAmekasya ghisanjJakasya pUrvanipAtaniyamaH / zeSe'nyasmin ghisajJakapadaviSaye pUrvanipAtasya vikalpa ityrthH| idam 'alpAntaram' iti sUtre bhASye spaSTam / jAtipakSe tAvat AkRti puraskRtya sarvAsu vyaktiSu tattacchAstrANi sakRdeva pravartante, sakRcchrutatvAt / na tu prati. vyakti, tathA sati prativyaktayAvRttiprasaGgAt / tatazca anekadhisajJakasamavAye ekasya ghisamjJakasya pUrvanipAte sati punaH zAstraM na pravartate, sakRtpravRttyaiva zAstrasya zAntAkAGkSatvAt / vyaktipakSastu nehAzrIyate, lakSyAnurodhAdityAhuH / hariharagurava iti / haraguruzabdayona niyama iti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [dvandvasamAsa syAt / IzakRSNo / bahumvaniyamaH / azvarathendrAH, indrAzvarathAH / 'dhyantAdajAdya. dantaM vipratiSedhena' (vA 1426 ) indAgnI (805)alpAntaram 2 / 2 / 34 // zivakezavo / "RtunakSatrANAM samAnarANAmAnupUvryeNa ( vA 1421) hemntshishirvsntaaH| kRttikArohiNyau / samAkSarANAm kim / propmavasantau / 'laghvakSaraM pUrvam' (vA 1413) kuza kAzam / 'abhyarhita ca' ( vA 1412 ) / tApasaparvatau 'varNAnAmAnupUryeNa ( vA 1415 ) brAhmaNakSatriyaviTchudrAH / 'bhrAtuAyasaH' (vA ajAdyadantam / idamiti / ajAditve satyadantamityarthaH / IzakRSNAviti / atra kRSNasyAdantatve'pyajAditvAbhAvAnna puurvnipaatH| bahuvaniyama iti / vaktavya iti zeSaH / nanu indrAgnI ityatra pitvAdagnizabdasya pUrvanipAtaH kiM na syAdityata Aha-pyantAditi / ghyantazabdena 'dvandve ghi' iti sUtraM vivakSitam / lyablope pnycmii| vipratiSedhasUtreNa 'dvandva ghi' ityetat bAdhitvA 'ajAdyantam' iti pravartate ityarthaH / alpActaram / alpaH alpasahanyaH ac yasya tadalpAc, tadevAlpActaram / ata eva nipAtanAt svAtheM tarapa, kutvAbhAvazca / alpasaGkhyAckapadaM dvandve pUrva prayojyamiH syarthaH / zivakezavAviti / hariharayoranyatarotkarSavAdasya pASaNDavAdatvAditi bhAvaH / yadi tu 'dvivacanavibhajyA ityatizayAtheM tarapsyAt , tadA dhavakhadirapalAzAH ityatra bahuSu na syAditi prAJcaH / zabdenduzekhare tu prakarSArthaka evAyaM tarapa iti sthitam / ___ RtunakSatrANAmiti / samAnasaGkhyAkAnAM, RtUnAM nakSatrANAM ca dvandva AnupUvyeNa krameNa pUrvanipAto vaktavya ityrthH| hemantaziziravasantA iti / trayANAmRtUnAmAnupU] lokaprasiddham / evaM kRttikaadinksstraannaampi| grISmavasantAviti / viSamAkSaratvAna vasantasya pUrvanipAtaH / kintu, alpActvAt grISmasya pUrvanipAtaH / ladhvakSaraM pUrvam / laghu akSaramaca yasya tat dvandve pUrva prayojyamiti vaktavyamityarthaH / kuzakAzamiti / samAhAradvandvo'yam / abhyahitaM ceti / zreSThaH pUrvaH prayojya iti vaktavyamityarthaH / tApasaparvatAviti / parvatasya sthAvarajanmatayA tApasasya tadapekSayA abhyarhitatvaM bodhyam / bhASye tu mAtApitarAvityudAhRtam / garbhadhAraNapoSAbhyAM piturmAtA garI. yasI' ityAdismRteriti tadAzayaH / varNAnAmAnupUyeNeti / eSAM krameNa pUrvanipAtaH / 'brahmakSatriyavidchUdrA varNAH' ityamaraH / teSAmAnupUyaM tu 'prajApatirakAmayata prajAye. yeti, sa mukhatakhivRtaM niramimIta' ityAditaittirIyabrAhmaNAdisiddham / bhrAtuAyasaH iti / jyeSThabhrAtuH pUrvanipAta ityarthaH / atra dvandve ghi' 'ajAyantam' iti vidhidvayam 'alpAntaram' laghvakSaraM pUrvam', RtunakSatrANAm', 'abhyarhitaM ' 'bhrAtuAyasaH' iti vidhibhiH paratvAt bAdhyate / bhASye tu sarvata evAhita pUrvanipAtamitiH For Private and Personal Use Only Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20] baalmnormaashitaa| 607 - 1416 ) yudhiSThirArjunau / (106) bandazca prANitUryasenAnAnAm // 4 // 2 // eSAM dvandva ekavatsyAt / pANipAdam / mArdazikapANavikam / rathikAzvAroham / samAhArasyaikatvAdekatve siddha niyamArtha prakaraNam / prANyAdInAM samAhAra eva yathA syAt / (50) anuvAde caraNAnAm 2 / 4 // 3 // caraNAno dvandvaH ekava. rasyAsiddhasyopanyAse 'stheNoluMgIti vktvym| (15-35-15-36) / udagAtkaNTha. matAntaraM sthitam / dvandvazva prANi / prANitUrya senAGgAnIti dvandvagarbhaSaSThIsamAsaH / dvandvAnte zrUyamANa: anazabdaH pratyekaM sambadhyate ityebhipretya Aha-eSAmiti / prANyaGgAnAM sUryA jhAnAM senADAnAM cetyarthaH / dvandva iti / samAhAradvandvaH / ityrthH| 'dvigurekvcnm| iti pUrvasUtre 'samAhAragrahaNaM kartavyam' iti vArtikasyAtrApyanuvRttaH / ekavaditi / ekavacanamityanuvartate / eka vakItyekavacanam / kartari lyuTa sAmAnyAbhiprAya napuMsakam / pANipAdamiti / pANyoH pAdayozca samAhAra iti vigrhH| atra samAhAre ekava. tvaM 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvaM ca / pANyoH pAdayozca prANyavayavatvAt prANya. godAharaNamidam / atha tUryAGgachandve udAharati-mArdaGgikapANavikamiti / mRdaGgApaNava. zabdau vaadyvishessprau| iha tu tadvAdane'pi vartate / mRdaGgavAdana zilpamasyetyarthe 'zilpam' iti Thak / mArdaGgikapANavikayoH samAhAra iti vigrahaH / tUryAGgatvAde. kavacanam / tUryAGgatvaM ca tadvAdakatayA bodhyam / 'sa npuNskm| iti napuMsakatvam / senAGgadvandva udAharati-rathikAzvArohamiti / rathena carantIti rthikaaH| papAdibhyaH SThan / rathikAnAmazvArohANAM ca samAhAra iti vigrahaH / senAvayavatvAdekavatvam / pUrvavannapuMsakatvam / nanu samAhAradvandve samAhArasya vizeSyatvAt tasya caikatvAdidaM sUtraM vyarthamityata Aha-samAhArasyaikatvAditi / samAhAra eveti / na vitretryogH| eSAM dvandvaniyamArthe sUtramityarthaH / evamuttarasUtrANyapi samAhAra eveti niyamArthAni / nacetaretarayogadvandve eSAmekattvavidhAnArthamidaM sUtramastu / tathAca pANipAdaH iti puMliGgamekavacanAntaM rUpaM phalamiti vAcyam , 'samAhAragrahaNaM kartavyam iti pUrvasUtrasthavArtikasyAtrAnuvRttaH, ekavadbhAvaprakaraNe'smin sarvatra samA. hAradvandvAnAmeva bhASye udAhRtatvAcca / naca rathikamArdagikAvityAdAvatiprasaGgaH zaGkayA, prANyaGgAnAM parasparadvandva ekavat , tUryAGgAnAM parasparadvandva ekavat , senAGgAnAM parasparadvandva ekavadityabhyupagamAditi bhASye spaSTam / / anuvAdai caraNAnAm / caraNAnAM dvandva ekavaditi / zAkhAdhyetRvizeSAzcaraNAH / tadvA. cinAM parasparadvandvaH ekvdityrthH| anuvAda ityetadvayAcaSTe-siddhasyopanyAse iti / avagatArthasya pratipAdane |ityrthH| stheNoriti / luGIti pratyekamanvayAbhiprAyameka For Private and Personal Use Only Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 608 siddhAntakaumudI [ dvandvasamAsa kAlApam, pratyaSThAtkaThakauthumam / ( 808) adhvaryukraturanapuMsakam 24|4| yajurvede vihito yaH kratustadvAcinAmanapuMsakaliGgAnAM dvandva ekavatsyAt / arkAzva - medham / adhvaryukratuH kim / iSuvajrau, sAmavede vihitau / anapuMsakam kim / rAjasuyavAjapeye / ardhacAMdI / (606) adhyayanato'viprakRSTAkhyAnAm 2 | 4|5|| adhyayanena pratyAsannA AkhyA yeSAM teSAM dvandvaH ekavat / padakakrama vacanam / luGante sthAdhAtau luGante iNdhAtau ca prayujyamAna eva anuvAde caraNAnAM indraH ekavaditi vaktavyamityarthaH / udagAditi / prAdurabhUdityarthaH / iNdhAtorluDi rUpam / kaThakAlApamiti / ka ena proktamadhIyate iti kaThAH / vaizampAyanAntevAsitvANiniH / tasya 'kaThacarakAt' iti luk / tato'dhye tRpratyayasya 'proktAllukU iti luk / kalApinA proktamadhIyaye iti kAlApAH / proktArthe 'kalApino'N 'sabrahmacAripIThasarpi' ityAdinA TilopaH / tato'dhyetraNaH 'proktAlluk' iti luk / kaThAnAM kAlApAnAM ca samAhAra iti vigrahaH / pratyaSThAditi / pratipUrvAt sthAdhAtoluGi rUpam / kaThakauthumamiti / kaThena proktamadhIyata iti kaThAH / kauthuminA proktamadhIyate iti kauthumAH / prokte'rthe 'tena proktam' ityaN / 'sabrahmacAri' ityanena TilopaH / tatosdhyetraNo luk / kaThAnAM kauthumAnAM ca samAhAra iti vigrahaH / yadA kaThAH kAlApAzca uditAH, yadA kaThAH kauthumAzca pratiSThitAH, tadA kiJcididaM vaktavyamiti kRtasaGketayoridaM vAkyadvayam / atrodayapratiSThayoH pUrvasiddhayoranuvAdAdekatvam / stheNoH kim / abhUvan kaThakAlApAH / luGi kim atiSThan kaThakAlApAH / " 1 adhvaryukratuH / adhvaryu zabdo'trAdhvaryukarma vidhAyakayajurvedaparaH / tadAha-yajurvede iti // zrarkAzvamedhamiti / arko mahAkratuH / azvamedho nAma prasiddhaH / ubhau yajurvedavihitaRtU / arkasya cAzvamedhasya ca samAhAra iti vigrahaH / iSuvajrAviti / kratuvizeSAvetau na yajurvedavihitAviti bhAvaH / tarhi kasmin vede vihitAvityata Aha- sAmeti / rAjasUyavAjapeye iti / etayoryajurvedavihitatve'pi napuMsakatvAnnaikavattvamiti bhAvaH / rAjasUyavAjapeyayoH puMliGgatayA prasiddherAha - ardharcAdI iti / adhyayanataH / aviprakR zakhyAnAmiti cchedaH / adhyayanata iti tRtIyArthe tasiH / tadAha - adhyayanena pratyAsanneti / sannikRSTetyarthaH / padakakramakamiti / padAnyadhIyate padakAH / kramAn adhIyate kramakAH / ' kramAdibhyo vun / padakAnAM kramakANAM ca samAhAra iti vigrahaH / padAdhyayanAnantaraM kramAdhyayanamityadhyayanagatA pratyAsattiradhyetaryAropyata iti bhAvaH / padakramamiti nodAhRtam, 'jAtiraprANinAm' ityeva siddheH / taddhyetRtve tu na For Private and Personal Use Only Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20 ] bAlamanoramAsahitA / 608 kam / (10) jAtiraprANinAm 2 / 4 // 6 // prANivarjajAtivAcino dvandvaH ekvt| dhAnAzaSkuli / prANinAM tu, viTachUdrAH / dravyajAtIyAnAmeva / neh| ruuprsau| gamanAkuJcane / jAtiprAdhAnya evAyamekavadbhAvaH / dravyavizeSavivakSAyAM tu, badarAmalakAni / (411) viziSTaliGgo ndiidesho'graamaaH|47|| grAmavarjanadIjAtiriti bhAvaH / jAtiraprANinAm / jAtiriti SaSThIbahuvacanasthAne vyatyayena prathamA, jAtivAcinAmityarthaH / dhAnAzaSkulIti / dhAnAzca zaSkulyazca tAsAM samAhAra iti vigrahaH / jAtivAcitvAdekavattvam , napuMsakatvAddhasva iti bhAvaH / viTchudrA iti / vizazca zUdrAzceti vigrhH| dravyajAtIyAnAmeveti / aprANinAmiti paryudAse sati namivayuktanyAyAdidaM labhyata iti bhaavH| rUparasAviti / guNagatajAtivacanAvetau / gamanAkumcane iti kriyaagtjaativishessvaacinaavetau|| nanu badaryAH phalAni badarANi, AmalakyAH phalAnyAmalakAni 'phale luk' iti vikArapratyayasya luki 'luktaddhitaluki' iti strIpratyayasya luk / phalatvavyApyajA. tivishessvaacinaavetau| tatazca badarANi cAmalakAni ca badarAmalakaM badarAmalakAnIti kathaM rUpadvayam 'jAtiraprANinAm' ityekavattvasya nityatvAdityata AhajAtiprAdhAnye iti / vyaktivizeSAnAdareNa sakalatattavyaktyanusyUtajAtivivakSAyA. mityrthH| ghaTamAnayetyAdau hi ghaTAdizabdAnAmAkRtyadhikaraNanyAyena ghtttvaadijaatirrthH| jAtezca nirAzrayAyA upasthityasambhavAt AzrayabhUtavyaktyAkAGkSAyAmavizeSAt kRtsnaapyupsthitaa| tatra ghaTamAnayetyAdiprayogeSu jAteratItAnAgatavarta. mAnakRtsnavyaktInAM ca kriyAnvayAsambhavAt vyaktivizeSameva kaJcidAdAya kriyA vizrAmyati / idameva ca jAteH prAdhAnyaM tattajjAtyAzrayasakalatattadvayaktibodhakatvAtmakam / ghaTAH zuklAH ityAdiprayogeSu padAntarasamabhivyAhArAdivazAdvayaktivi. zeSAneva jAtirupasthApayatIti jAteraprAdhAnyam , jAtyAzrayasakalavyaktyanupasthApakatvAditi tasyAditaH iti sUtre kaiyaTe spaSTam / tatazca phalatvavyApyayA badaratva. jAtyA AmalakatvajAtyA cAvizeSAttadAzrayasakalavyaktyupasthitau badarAmalakami. tyekavadbhAvaH / dravyavizeSeti / AraNyAni badarAmalakAnItyAdau phalatvavyApyabadaratvA. malakatvAdijAtibhyAm AraNyatvAdivizeSitakatipayavyaktInAmevopasthitiH / grA. myANAM vyaktInAmanupasthiteH tayorjAtyoraprAdhAnyAta nAyamekavadbhAva ityarthaH / kSIrodake sampRkte ityantAdivatsUtrabhASyaprayogo'tra liGgamityAhuH / viziSTaliGgo nadIdezo'grAmAH / agrAmA iti cchedaH / vyatyanena bahutve ekavacanam / vipUrvakaziSadhAtuH bhede vartate-vizeSaNaM vizeSyeNetyAdau ythaa| viziSTaM liGga yeSAmiti vigrahaH / tathA ca grAmavAcakabhinnAH bhinnaliGgakAH ye nadIvAcinaH ye dezavAci. bA036 For Private and Personal Use Only Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [dvandvasamAsa dezavAcina minnalijhAnAM samAhAre dvandvaH ekavatsyAt / usyazca irAvatI ca uddhyerAvati / majA ca zoNazca gaGgAzoNam / kuravazva kurukSetraM ca kurukurukSetram / bhinnaliGgAnAm kim / gnggaaymune| mdrkekyaaH| aprAmAH kim / jAmbavaM nagaram / zAkinI prAmaH / jAmbavazAlU kinyo| (812) kSudrajantavaH // eSAM samAhAre eva dvandaH ekavatsyAt / yUkAlikSam / AnakulAtkSudrajantavaH / (813) yeSAM ca virodhaH zAzvatikaH 2 / 4 // eSAM prAgvat / ahinaku. lam / govyAghram , kAkolUkam ityAdau paratvAt 'vibhASA vRkSamRga'-(sU 916) iti prAptaM cakAreNa bAdhyate / (114) zUdrANAmaniravasitAnAm 2 / 4 / 10 // nazca teSAM dvandva ekavat syAditi labhyate / tdaah-graamvrjeti| samAhAre dvandva iti / ekattvavidheH phalAbhiprAyametat , asyaikavadbhAvaprakaraNasya samAhAra eva dvandva iti niyamArthatAyA anupadamevoktatvAt / uddhayazceti / uddhayo nAma nadavizeSaH, harAvatI nAma kaacinndii| tayornadIvizeSavAcakatvAdekattvam / nadIzabdena nadasyApi grahaNAt, anyathA bhinnaliGgatvAsambhavAditi bhAvaH / jAmbavazAlUkinthAviti / 'aprAmAH' itya. nena grAmAvayavakadvandvaparyudAso vivakSitaH / ayaM ca dvandve nagarapAmobhayAvayavako'pi grAmAvayavaka iti tasya paryudAsa iti bhAvaH / kSudrajantavaH / eteSAM dvandvaH ekavadi. tyarthaH / phalitamAha-eSAM samAhAre eva dvandva iti| yUkAlikSamiti / yUkAzca likSA. zceti vigrahaH / kezabahule ziraHpradeze svedajAH jantuvizeSAH yUkAH, likSAzca prasi. ddhAH / ekavatvaM napuMsakahasvatvaM ca / zrA nakulAditi / 'nakulaparyantAH kSudrajantavaH' iti bhASyAditi bhaavH| . yeSAM ca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-eSAM prAgvaditi / samAhAradvandvaH |ekvdi. tyarthaH / zazvadityavyayaM sadetyarthe vartate / tato bhavAtheM Than / nipAtanAt avyayAnAM bhamAtre TilopaH, 'isusuktAntAtkaH' iti kAdezazca na bhavati / svAbhAvika ityarthaH / ahinakulamiti / ahayo nakulAzceti vigrahaH / anayoH svAbhAviko virodhaH prsiddhH| virodho vairam , natu shaanvsthitiH| tena chAyAtapAvityatra na bhavati / devAsurAH ityatra tu nAyamekavadbhAvaH, tadvirodhasya kaadaacitktvaat| amRtAdiprayuktAH kAdA. citka eva hi teSAM virodhaH, amRtamathanAdikAle teSAM virodhAbhAvAt / nanu 'vibhASA vRkSamRga' iti sUtre pazuzakunidvandvayorekavadbhAvavikalpo vakSyate / tasya sAvat gomahiSaM gomahiSAH, haMsacakravAkaM haMsacakravAkAH, ityatrAvakAzaH / yeSAM cetyasya ahi. nakulamityavakAzaH / govyAcaM kAkolUkamityAdau tadubhayaM prasaktam / tatra paratvAdva. kSyamANavibhASA prApnotItyAzaGkhyAha-govyAghramiti / cakAreNeti / yeSAM ceti cakA. For Private and Personal Use Only Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20 ] baalmnormaashitaa| - - www. abahiSkRtAnAM zUdrANAM prAgvata / takSAyaskAram / pAtrAdvahiSkRtAnAM tu caNDAla. mRtapAH / (815) gavAzvaprabhRtIni ca // 4 // 11 // yathoccAritAni sAdhUni syuH / gavAzvam / dAsIdAsamityAdi / (16) vibhASA vRkSamRgatRNadhAnya. vyAnapazuzakunyazvavaDavapUrvAparAdharottarANAm // 12 // vRkSAdInAM saptAnAM dvandvaH, azvavaDavetyAdi dvandvayaM ca prAgvadvA / vRkSAdau vizeSANAmeva prahaNam' (vA 518) plakSanyagrodham-plakSamyagrodhAH / rurupRSatam-rurupRSatAH / reNetyarthaH / etacca bhASye spaSTam / zUdrANAm / aniravasitazabdaM vyAcaSTe-prabahiSkRtAnAmiti / 'yairbhuktaM pAnaM kSAro. dakaprakSAlanena saMskAreNApi na zudhyati te niravasitAH caNDAlAdayaH / yestu bhukta pAtraM saMskAreNa zudhyati te'niravasitAH' iti bhASye spaSTam / zUdrANAmiti / traivarNiketaraH zUdrazabdena vivakSitaH, aniravasitAnAmiti linggaat| prAgvaditi / samAhAradvandva ekvdityrthH| takSAyaskAramiti / takSANazca ayaskArAzceti vigrhH| anira. vasitAnAmityasya prayojanamAha-pAtrAditi / caNDAlamRtapA iti / etadabhuktapAtrasya saMskAreNApi nAsti zuddhiriti ata eva bhASyAdvizeyam / dharmazAstreSu ca prasiddhame. tat / gavAzvaprabhRtIni ca / yathA gaNe paThitAni tathaiva saadhuuniityrthH| gavAzvamiti / gAvAcAzvAzceti vigrahaH / atra 'vibhASA vRkSa' iti pazudvandvatvAt vikalpa prApte nityo'yaM vidhiH / atra sarvatra vibhASA' iti prakRtibhAve pUrvarUpe ca go azvaM go'zvamiti naikavattvaniyamaH, yathoccAritAnItyukteH gaNe ca gavAzvamityeva nirdezAt / gavAzvAdiSu 'yathoccAritaM dvandvavRttam' iti vArtikamatra mAnam / dAmIdAsamiti / atraikavattvaniyamaH / 'pumAn striyA' ityekazeSastu nipAtanAnna / ityAdIti / gavAvikaM. gavaiDakamityAdi vRttau spaSTam / vibhASA vRkSa / dvandva ityanuvRttam / ekApi SaSThIviSayabhedAt bhidyate / vRkSAdisamAnAmavayavatvenAnvayaH-vRkSAdInAM dvandva iti / vRkSAdyavayavako dvandva iti labhyate / acavaDavAdiyugalatrayasya tvabhedenAnvaye-azvavaDava, pUrvApara, adharottara ityAtmako dvandva iti / tadAha-vRkSAdInAmiti / prAgvaditi / vikalpena ekavadityarthaH / vRkSAdA. viti / vRkSavizeSavAcinAM, tRNavizeSavAvinA, dhAnyavizeSavAcinAM, pazuvizeSavAcinAM cetyarthaH / svaM ruupm| iti sUtre bhASyavArtikayostathoktatvAditi bhAvaH / tathAca vRkSAzca dhavAzcetyAdau nArya vidhiriti phalitam / kiM tu 'jAtiraprANinAm' iti nityamevaikattvam / tatra vRkSAyavayavakadvandveSu saptasu vRkSadvandvamudAharati-plakSeti / lakSAzca nyagrodhAzceti vigrahaH / mRgadvandvamudAharati-rurupRSatamiti / ruvazca pRSa. For Private and Personal Use Only Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 612 siddhAntakaumudI [ dvandvasamAsa - kushkaashm-kushkaashaaH| brohiyavam-vrIhiyavAH / dadhighRtam-dadhighRte / goma. hiSam-gomahiSAH / zukabakam-zukabakAH / ashvvddvm-ashvvddvo| puurvaaprmpuurvaapre| adharottaram-adharottare / 'phalasenAvanaspatimRgazakunikSudrajantudhAnyatRNAno bahuprakRtireva dvandvaH ekavaditi vAcyam' (vA 1540 ) / badarANi cAmalakAni ca badarAmalakam / 'jAtiraprANinAm (sU 910) ityekavadbhAvaH / neha, badarAmalake, rathikAzvArohI, plakSanyagrodhAvityAdi / 'vibhASA. vRkSa(sU 916 ) iti sUtre ye'prANinasteSAM grahaNaM 'jAtiraprANinAm' (sU0 910) iti nitye prApte vikalpArtham / pazugrahaNaM hastyazvAdiSu senAGgatvAnnitye prApte tAzceti vigrahaH / tRNadvandvamudAharati-kuzeti / kuzAzca kAzAzceti vigrahaH / dhAnyadvandvamudAharati-brIhIti / brIhayazca yavAzceti vigrahaH / vyaJjanadvandvamudAharatidadhIti / dadhi ca ghRtaM ceti vigrhH| pazudvandvamudAharati-gomahiSamiti / gAvAca mahiSAzceti vigrahaH / zakunidvandvamudAharati-zuketi / zukAzca bakAzceti vigrahaH / azvavaDavAdidvandvamudAharati-azvavaDavamiti / azvAzca vaDavAzceti vigrahaH / 'pUrva. vadazvavaDavau' iti azvavaDavAdityatra pUrvapadavat puNlinggtaa| phalasenaiti / ekavadbhAvaprakaraNazeSabhUtamidaM vArtikam / 'dvandvazca prANi' ityAdi. sUtraiH phalasenAdInAM dvandva ekavadbhavan bahuvacanAntAvayavaka eva ekavat bhavati, natveka. dvivacanAntAvayavaka ityarthaH / tatra phaladvandvamudAharati-badarANi ceti / badarIphalAni AmalakIphalAni cetyarthaH / vikArataddhitasya phale luk / 'luktaddhitaluki' iti strIpratyayasya luk / jAtiriti / bahuvacanAntAvayavakadvandvatvAt 'jAtiraprANinAm' ityekavattvamityarthaH / bahuprakRtirevetyasya prayojanamAha-neheti / badarAmalake iti| badaraM cAmalakaM ceti vigrahaH / bahuvacanAntAvayavakadvandvatvAbhAvAnna 'jAtiraprANinAm' itye. kavattvam / rthikaashvaarohaaviti| atra senAGgatve'pi naikavattvam / plakSanyagrodhAviti / iha vRkSadvandvatve'pi 'vibhASA vRkSa' ityekavattvaM na / ityAdIti / rurupRSato, atra mRgadvandvatve'pi naikavattvam / haMsacakravAkau, atra zakunidvandvatve'pi naikavattvam / yUkA. likSe, atra kSudrajantudvandvatve'pi naikavattvam / vrIhiyavau, atra dhAnyadvandvatve'pi naikavatvam / kuzakAzI, anna tRNadvandvatve'pi naikavattvam / nanu 'cArthe dvandvaH' ityanenetaretarayogasamAhAradvandvAbhyAmeva ekavattvavikalpasya siddhatvAt 'vibhASA vRkSa' iti sUtraM vyarthamityAzaGkayAha-vibhASetyAdivikalpArthamityantam / vRkSamRgatRNadhAnyavyaJjanadvandveSu plakSanyagrodhaM, rurupRSataM, kuzakAzaM, vrIhiyavaM dadhidhRtam ityeteSu 'jAtiraprANinAm' iti nityavihitaikavattvAnityatvArthamaprANi For Private and Personal Use Only Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20 ] baalmnormaashitaa| 'mRgANAM mRgaireva zakunInAM tairevobhayatra dvandvaH, anyaistu sahetaretarayoga eva' iti niyamArtha mRgazakunigrahaNam / evaM pUrvAparam , adharottaram itypi| azvava. DavagrahaNaM tu pakSe napuMsakatvArtham / anyathA paratvAt 'pUrvavadazvavaDavau' (sa kssaadigrhnnmityrthH| nanvevamapi pazugrahaNaM vyartham , tadudAharaNe gomahiSamityatra 'jAtiraprANinAm' iti nityaikavattvaniyamasyAprAptyA tannivRttyarthatvAyogAdityata Aha-pazugrahaNaM hastyazvAdiSu senAGgatvAt nitye prApte iti / vikalpArthamityanuSajyate / nanvevamapi mRgazakunigrahaNaM vyartham , tadudAharaNe rurupRSataM zukabakamityAdau 'jAtiraprANinAm" iti ekavattvasya senAGgAnivandhanakavattvasya ca aprAptyA tannivRttyarthatvAbhAvena 'cAthai dvandvaH' ityevetaretarayogasamAhAradvandvAbhyAmekavattvavikalpasiddharityata Aha-mRgAMNAM mRgairevetyAdi mRgazakunigragrahaNamityantam / mRgANAM mRgaireva saha ubhayatra itaretarayoge samAhAre ca 'cAya'iti dvandvaH / yathA-rurupRSAtaM, rurupRSatAvityAdi / tathA zakunInAM zakunibhireva ubhayatra itaretarayoge samAhAre ca 'caarthe| iti dvandvaH / yathAzukabakam , zukabakAviti / mRgANAM taditaraiH zakunInAM tadanyaizca saha itaretarayo. gadvandva eva bhavati, na samAhAradvandvaH / yathA-ruruzukA iti / etAdRzaniyamArtha mRga. zakunigrahaNamityarthaH / nanu pUrvAparagrahaNam adharottaragrahaNaM ca vyartham , 'caarthe| ityeva siddheH / 'jAtiraprANinAm' ityAdinityaikavattvasya tatra apravRttyA tannivRttyarthatvAsa. mmavAdityata Aha-evaM pUrvAparaM adharottaram ityapIti / yathA mRgazakunigrahaNaM mRgai. reva mRgANAM zakunInAM taireva ubhayatra dvandvaH, evaM pUrvazabdasya aparazabdenaiva, adharaza. bdasya uttarazabdenaiva ubhayatra itaretarayoge samAhAre ca dvandvaH / anyena tu saha pUrvotta. rAvityAdA itaretarayoga eveti niyamArtha pUrvAparagrahaNam adharottaragahaNaM cetyarthaH / nanu azvavaDavagrahaNaM vyartham , senAGgatve'pi pazudvandvatvAdeva ekadAvavikalpasiddhe. rityata aah-prshvvddveti| npuNsktvviklpaarthmityrthH| nanu samAhArasya ekatvAdeva ekavattvasiddheH idam ekavattvaprakaraNaM samAhAra eva dvandva iti niyamArthamityuktam / tathAca pazudvandvatvAt ekavattvavikalpe sati samAhAre vA itaretarayoge vA dvandva ityaniyamaH paryavasyati / evaJca samAhAradvandvapakSe 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvam, itaretara. yoge tuneti napuMsakatvavikalpasya siddhatvAt azvavaDavagrahaNaM vyarthamevetyata Ahaanyatheti / iha napuMsakatvavidhyabhAve samAhAradvandvapakSe'pi 'sa napuMsakam' iti napuMsakatvaM bAdhitvA paratvAt 'pUrvapadazvavaDavau iti pustvaM syAt / napuMsakavidhau tu tatsA. mAt samAhAradvandvapakSe 'pUrvavadazvavaDavau' ityetat bAdhitvA napuMsakatvaM bhavatyeva / 'adhikAraprAdhapUrvavadazvetyetattu itaretarayogadvandve sAvakAzamiti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 614 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ dvandvasamAsa " 813 ) iti syAt / ( 617) vipratiSiddhaM cAnadhikaraNavAci 24|13 // viruddhArthAnAmadravyavAcinAM dvandva ekavadvA syAt / zItoSNam-zItoSNe / vaikalpikaH samAhAradvandaH 'cArthe' ( sU 901 ) iti sUtreNa prAptaH saH viruddhArthAnA yadi bhavati tadravyavAcinAmeveti / niyamArthamidam / tena dravyavAcinAmitaretarayoga eva / zItoSNe udake staH / vipratiSiddham kim / nandakapAJcajanyau / iha pAkSikaH samAhAradvandvo bhavatyeva / ( 818 ) na dadhipayamAdIni 2|4|14 // etAni naikavaHsyuH / dadhipayasI / idhmaabrhissii| nipAtanAddIrghaH / RksAme / vAGmanase / * vipratiSiddhaM ca / vibhASA ityanuvartate / vipratiSedho virodhaH sahAnavasthAnalakSaNaH / adhikaraNa dravyam | adravyavAci viruddhArthakaM ca yadanekaM subantaM tadavayavako dvandvo vibhASaikavadbhAvaka ityarthaH / phalitamAha - viruddhArthAnAmiti / gotvAzvatvaM, gotvA ve sukhaduHkhaM sukhaduHkhe ityAdyudAharaNam / nanu 'cAyeM' iti itaretarayogasamAhArAbhyAmevAtra ekavastvavikalpasiddheH idaM vyartham / naca 'jAtiraprANinAm' iti nitye prApte vikalpArthamiti vAcyam, jAtipravRttinimittakadravyavAcinAM dvandva eva tatpravRtterityata Aha-- vaikalpika ityAdi niyamArthamidamityantam / teneti / uktani yamenetyarthaH -- zItoSNe udake sta iti / atra viruddhArthakatve'pi dravyavAcitvAt na samA. hAradvandva iti bhAvaH / nandakapAJcajanyAviti / viSNoH khaDgaH nandakaH, zaGkhastu pAcajanyaH, tayorekatra viSNau sahAvasthAnAt na viruddhatvamiti sthitiH / iha vipratiSi 1 grahaNAbhAve 'cAyeM' iti samAhAradvandvaH adravyavAcinAmeveti niyamo labhyeta evaM sati nandakapAJcajanyamiti pAkSikasamAhAradvandvo na syAt, samAhAradvandvasya sarvasyApi adravyavAciSveva niyamitatvAt / vipratiSiddhamityuktau tu viruddhArthAnAM samAhAradvandvazcet tarhi adravyavAcinAmeveti niyamo labhyate / nandakapAJcajanyayozrAviruddhatvAdayaM niyamo na pravartate / tatazca dravyavAcitve'pi 'cAyeM' iti kadAcit samAhAradvandvaH, kadAcit itaretarayogadvandvazca bhavatyeva / tadAha- iha pAkSikaH samAhAradvandvo bhavatyeveti / na piyAdIni / tAni naikavat syuriti / eSAM samAhAradvandvo nAstItyarthaH / dadhipayasI iti / dadhi ca payazceti vigrahaH / 'jAtiraprANinAm' iti nityamekavasvaM prAptaM bAdhitvA vyaJjanadvandvatvAdvikalpaH prAptaH, so'pi na bhavati / idhmAbarhiSI iti / imaM ca bahizceti vigrahaH / dIrgha iti / idhmazabdasyeti zeSaH / RksamAse iti / Rk ca sAma ceti vigrahaH / 'acatura' ityAdinA'csamAsAntaH / vAGmanase iti / vAk ca manaiceti vigrahaH / pUrvavatsamAsAntaH / atra gaNe brahmaprajApatI ityAdi paThitam / samAhAradvandva eveti For Private and Personal Use Only Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20] baalmnormaashitaa| 615 (88) bhadhikaraNaitAvatve ca 24 // 15 // dravyasaGkhyAvagame ekavadeveti niyamo na syAt / daza dantoSThAH / (420) vibhASA samIpe 2 / 4 // 16 // adhikaraNaitAvattvasya sAmIpyena paricchede samAhAra eva ityevaMrUpo niyamo vA syAt / upadazam , dantoSTham / upadazAH, dntosstthaaH| (621) mAnatodvandve 63 / 25 // niyamaprakrame'pi nAnena niyamasyaiva niSedhaH, brahmaprajApatI ityAdau niyamalyAprApteH / kintvekavattvasyaiva / tathAca 'caayeN| iti samAhAradvandvasya niSedhaH phalati / bhadhikara. paitAvarave ca / adhikaraNaM dravyaM, tasya etAvattvamiyattAvizeSaH / tadAha-dravyasaGkhyA. vagame iti| samasyamAnapadArthasyeyattAvizeSe padAntarasamabhivyAhAragamye ityarthaH / niyamo neti / brahmaprajApatI ityAdau samAhAra eva dvandva iti niyamasya prakRtalyA. pravRtterekavatvaniSedhaH pUrvasUtre AzritaH / iha tu bAdhakAmAt prakRtasya niyamasyaiva niSedha Azrita iti bhAvaH / daza dantoSThA iti| dantAzca oSThAzceti vigrahaH / itaretarayogadvandvo'yam , na tu smaahaardvndvH| samAsArthasamAhAravizeSaNIbhUtasamasyamAnapadArthAnAM padAntaralabhyadazatvasApekSatvenAsAmarthyAt / itaretarayogadvandvastu bhavatyeva, tatra samasyamAnapadArthAnAmeva pradhAnatvAt 'upamitaM vyAghrAdibhiH' iti sUtrabhASye pradhAnasya sApekSatve'pi samAsAbhyupagamAt / tatazcAtraikavadeveti niyamAbhAve sati asAmarthyAtsamAhAratve nivRtte parizeSAditaretarayogatvamevAvatiSThate / badi tvekavanna syAdityeva vyAkhyAyeta, tarhi samAhAradvandvo netyarthaH paryavasyet / tathA sati daza dantoSThAH itItaretarayogadvandvo na syAt , 'dvandvazca prANitUrya' iti tanniSedhAt / tathAca vAkyameva syAt / kiJca samAhAradvandvaniSedho'yaM vyartha eva, uktarItyA sApekSatvenAsAmarthyAdevAprApteH / ataH ekavaditi niyamo na syAdityeva vyAkhyeyam / evaM ca prANyaGganibandhanasya ekavadeva syAditi niyamasya itaretarayogadvandvAnivRttiphalakasyAnena niSedhe sati itaretarayogadvandvasyAvasthitiH phalatIti padamAryo spaSTam / vibhASA smiipe| adhikaraNaitAvattve ityanuvartate / samIpe ityasya sAmIpyena pari. cchinne satItyarthaH / phalitamAha-adhikaraNeti / upadazaM dantoSThamiti / dazAnAM samIpe ityarthe'vyayIbhAvaH / uktarItyA'sAmarthe'pi vacanasAmarthyAtsamAhAradvandvaH / samAna. liGgavacanatvAdavyayIbhAvasyaivAnuprayogaH iti bhASyam / ata evopadazaM dantoSThene. tyAdi siddham / samIpasamIpinorabhedavivakSAyAM sAmAnAdhikaraNyam / navatvasaGkhya. dantoSThasamUhAekAdazatvasaGkhyadantoSThasamUhaH iti vA bodhH| upadazA dantoSThA iti / itaretarayogadvandvo'yam / dazAnAM samIpe ye santi te upadazA iti bahuvrIhiH / For Private and Personal Use Only Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [dvandvasamAsa vidyAyonisambandhavAcinAmRdantAnAM dvandve Anana syAduttarapade pare / hotaapotaarau| hotRpotRnessttodgaataarH| mAtApitarau / 'putre'nyatarasyAm' (sU 980) ityato maNDUkaplatyA 'putre' ityanuvRtteH pitaaputrau| (622) devatAdvandve ca 6 / 3 / 26 // ihottarapade pare AnaG / mitrAvaruNau / 'vAyuzabdaprayoge pratiSedhaH' (vA 3905) / agnivAyU-vAyvagnI / punardvandvagrahaNaM prasiddhasAhacaryasya parigrahArtham / teda brahmaprajApatI ityAdau nAnacha / etaddhi naikahavirbhAgitvena zrutam , nApi loke nava ekAdaza vetyarthaH / bahuvrIherevAbAnuprayogaH samAnaliGgavacanatvAt iti bhASyam / .. pAnaddhRto dvndve| vidyAyonisambandhavAcinAmiti / vidyAsambandhavAcinAM yonisamba ndhavAcinAM cetyarthaH / Rto vidyAyonisambandhebhyaH' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / RdantAnAmiti / bahutve vyatyayena 'RtaH' ityekavacanam / adantasarvAvayavakAnAmi. tyrthH| Rta ityanuvartamAne punaH Rta ityuktiH etadatheti bhAvaH / uttarapade pare iti / 'aluguttarapade' ityadhikArAditi bhAvaH / hotApotArAviti / hotA ca potA ceti vi. grahaH / vidyAdvArakaikayajJatviktvakRtaH sambandhaH / AnaGi DakAra it, akAra uccAra* NArthaH, 'Dicca' ityantAdezaH, nalopaH, nakArastu raparatvanivRttyartha iti bhASye spaSTam / hotRpotriti / atra hotRzabdasya potRzabdasya ca nAnA , neSTuzabdena vyavadhAnAt utta. rapadaparakatvAbhAvAt / tathAca neSTuzabdasyaivAnaG / uttarapadena tu na pUrvapadamAkSipyate, samarthasUtre neSTrazabdasyA''naGadarzanAt / atha yonisabandhamudAharati-mAtApitarAviti / pitRpitAmahAH ityAdau tu nAnaG / RdantasarvAvayavakatvAbhAvAditi bhAvaH / tarhi pitAputrAviti kathamityata Aha-putre'nyatarasyAmiti / 'Rto vidyAyonisambandhebhyaH ityatra 'vibhASA svaspatyoH' ityatra ca madhya'sambandhAdAha--maNDUketi / anuvRteriti / naca tAtaputrAvityatrApi syAditi vAcyam , dantasya putre pare AnaG syAditi vAkyabhedena vyAkhyAnAt / devatAdvandve ca / mitrAvaruNAviti / iha dantatvAbhAvAt pUrveNAprApte vidhirayam / vAyuzabdeti / vAyuzabdasya pUrvapadatvenottarapadatvena vA prayoge satyAnaGaH pratiSedho vaktavya ityrthH| nanu pUrvasUtrAt dvandvagrahaNe anuvartamAne punaH dvandvagrahaNaM vyarthamityata Aha-punariti / nirvApAdau prasiddhasAhityakadevatAvAcakazabdagrahaNArthamityarthaH / teneti / prsiddhsaahcrygrhnnenetyryH| etaditi / etat brahmaprajApatiyugalaM havirbhAgi. tvena na vede prasiddhamityarthaH / nApi loke iti / prauDhivAdamAtramevedam , 'vede ye sahanipanirdiSTAH ityeva bhASye darzanAt , lokaprasiddhasAhacaryagrahaNe pArvatIparamezvarAvityA. For Private and Personal Use Only Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20] baalmnormaashitaa| 617 prasiddha sAhacaryam / (823) IdagneH somavaruNayoH 6 / 3 / 27 // devatA dvandve ityeva / (24) agneH stutstomasomAH // 32 // agneH pareSA. meSAM sasya SaH syAtsamAse / agniSTut / agnissttomH| agnISomau / agnIvaruNau / (625) idvaddhau 63 // 28 // vRddhimatyuttarapade agneridAdezaH syAddevatAdvandve / agnAmarutau devate asya AgnimArutaM karma / agnIvaruNo devate asya AgnivAruNam / 'devatAdvandve ca' (sU 1239) ityubhypdvRddhiH| bhalaukike viprahavAkye A. namItvaM ca bAdhitvA it / vRddhau kim / bhAgnendraH / 'nendrasya parasya (sU1240) dAvatiprasaGgAcca / IdagneH / ityeveti / devatAdvandve ityanuvartata evetyarthaH / somazabde varuNazabde ca uttarapade pare agnerIdAdezaH syAt devatAdvandve ityarthaH / aanddo'pvaadH| agneH stut| stut, stoma, soma iti dvandvAt SaSThyarthe prathamA / 'saheH sADaH saH' ityataH sa iti SaSThyekavacanAntamanuvartate / agneriti paJcamI / 'samAse'Gganle' ityataH samAse ityanuvartate / tadAha-agneH pareSAmiti / SaH syAditi / 'apadAntasya mUrdhanyaH' ityanuvRtteriti bhaavH| 'sAtpadAdyoH' iti SatvaniSedhApavAdo'yam / agniSTuditi / RtuvizeSo'yam / agniSToma iti / stotravizeSasya saMsthAvizeSasya ca nAma / agnISo. mAviti / agnizca somazceti vigrhH| ItvaSatve / agnIvaruNAviti / agnizca varuNazceti vigrahaH / Itvam / devatAdvandve kim / agni ma kazcit , somo nAma kazcit / agnisomau / adevatAdvandvatvAdIttvaM na / ata eva ca na Satvam , agnerdIrghAt somasya iSyate' iti vAtikAt / ivRddhau / agneriti devatAdvandve iti cAtuvartate / vRddhizabdena vRddhimallakSyate, devatAdvandve kevalavRddhirUpottarapadAsambhavAt / tadAha-vRddhimatIti / iditi takAra uccAraNArthaH / pryojnaabhaavaannetsjnyaa| nApi taparakaraNam , vidhIyamAnatvAdeva savarNAgrAhakatvAt / agnAmarutAviti / agnizca marucceti vigrahaH / 'devatAdvandve ca' ityA. naG / AgnimArutaM karmeti / 'sA'sya devatA' ityam / taddhitAntaprAtipadikAvayavatvAt supo luk / agnIvaruNAviti / 'idagneH' itIttvam / AgnivAruNamiti / 'sA'sya devatA' ityaNa / nanu taddhiteSvacAmAdeH' ityAdaraco vRddhividhAnAt kathamuttarapadasyAdivRddhirityata Aha-devatAdvandve cetyubhayapadavRddhiriti / nanvagnerikArasya ikAravidhirvyartha ityata Aha-AnaGamIttvaM ca bAdhitveti / AgnimArutamityatrAnaGaH AgnivAruNamityatra Ittvasya ca bAdhanArthamagnerikArasya punarikAravidhAnamityarthaH / nanu 'samarthAnAM prathamAvA' ityatra pariniSThitAt 'taddhitotpattiriti vakSyate / tathA va agnAmArutau devate asyeti, agnIvaruNo devate asyeti ca vigraha agnAmaruccha. For Private and Personal Use Only Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 618 siddhAntakaumudI [ dvandvasamAsa ityuttarapadavRddhipratiSedhaH / 'viSNau na' ( vA 3909) / bhAgnAvaiSNavam / (26) divo dyAvA 63 / 26 // devatAdvandva uttarapade / dyAvAbhUmI / dyAvAzAme / (827) divasazca pRthivyAm 6 / 3 / 30 // divaH ityeva, cAhayAvA / Adeze'kAroccAraNaM sakArasya rutvaM mAbhUdityetadartham / yozca pRthivI ca divaspRthi. bdAt agnIvaruNazabdAcca AnaDIttvAbhyAM pariniSThitAt devatAvandvAt 'sA'sya deva. tA' ityaNa taddhitaH utpadyate / tatastanimittakobhayapadavRddhiH / tataH 'ivRddhau ityasya pravRttiriti kramaH / tatazca taddhitopatteH prAgeva pravRttayorAnaDIttvayoH katham 'idU. vRddhau ityanena bAdhaH ? yugapatpravRttAveva bAdhyabAdhakabhAvAbhyupagamAt / uktaM ca bhASye-'bhuktavantaM prati mA bhukthA ityukte, ki tena kRtaM syAt' iti / ata Ahaalaukike vigrahavAkye iti / agni maruta bhau devate asyeti, agni varuNa au devate a. syeti ca taddhitAlaukikavigrahavAkye AnaGIttve pravartamAne bAdhitvA idvidhiH pravartata ityarthaH / yadyapi tadAnIm uttarapadasya vRddhimattvaM nAsti, taddhitAbhAvAt / tathApyu. ttarapadasya bhAvyeva vRddhimattvamiha vivakSitamiti bhAvaH / zrAgnendra iti / agnizca indrazca agnendrau| devatAdvandve ca' ityAnaG AdguNaH / agnendrau devate asyetyAgnendraH / 'sA'sya devatA' ityam / AdivRddhiH / atrendrazabdasyottarapadasya vRddhimattvAbhAvAt 'ivRddhau' iti neti bhAvaH / 'devatAinche ca' ityubhayapadavRddhimAzaGkayAha-nendrasyeti / viSNau neti| viSNuzabde pare agnerikAro neti vaktavyamityarthaH / zrAgnAvaiSNavamiti / agnizca viSNuzca agnAviSNU / 'devatAdvandve ca' ityAnaG / agnAviSNU devate asyetyarthe 'sA'sya devatA' itym| AmAvaiSNavaM haviH / devatAdvandve ca' ityubhypdvRddhiH| ittvAbhAvAdAnaDeva / divo dyaavaa| zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-devatAdvandve iti / dyAvAbhUmI iti / yozca bhUmizceti vigrhH| dyAvAkSAme iti / 'dyAvAkSAmA rukmo antarvibhAti' iti Rci paThitamidam / dyAvApRthivyorityarthaH / dhauzca kSAmA ceti vigrhH| kSAmAzabdo bhUmiparyAyaH vede / tatra dvandve divo dyAvAdezaH / SaSThayAstu 'supAM sulu' iti DAdezaH, 'deva. tAdvandve ca' iti pUrvottarapadayoH prakRtisvara iti vedabhASye spaSTam / divasazca pRthivyAm / diva ityeveti / diva ityanuvartata evetyarthaH, svaritatvAditi bhAvaH / tarhi cakAro vyartha ityata Aha-cAditi / tathAca divazabdasya divasAdezaH pAvAdezazca syAt pRthivIzabde uttarapade pare devatAdvandve ityrthH| divaspRthivyAH ityatra sakArA. dakArasyAzravaNAdivasAdezasya sakArAntatvAvazyambhAvAt Adeze sakArAdakAroccA. raNasya kiM prayojanamityata Aha-Adeze'kAroccAraNamiti / sAmarthyAt 'sasajuSo For Private and Personal Use Only Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20 1 bAlamanoramAsahitA / vyau - dyAvApRthivyau / 'chandasi dRSTAnuvidhiH' / ' dyAvA cidasmai pRthivI / 'divaspRthivyoraratiH' ityatra padakArAH visarga paThanti / ( 828) uSA soSasaH 6 |3|31|| uSaszabdasyoSAsAdezo devatAdvandve / uSAsAsUryam / (26) mAtarapitarAvuddIcAm 6|3|32|| mAtarapitarau / udocAm kim / mAtApitarau / ( 930) dvandvAccudaSahAntAtsamAhAre 5|4|106 // cavargAntAddaSahAntAtha dvandvAc syAtsamAhAre / vAkca tvakca vAktvavam | tvaklajam / zamIdRSadam / vAktitvaSam / chatropAnaham / samAhAre kim / prAvRTcharado // iti dvandvasamAsa prakaraNam / ma:' iti rutvaM neti bhAvaH / nanu 'dyAvA cidasmai pRthivI santamete' ityatra divazabdapRthivIzabdayoH kathaM dvandvaH ? kathaM vA divo dyAvAdezaH ? uttarapadasya cidasmai itya. nena vyavahitatvAdityata Aha- chandasi dRSTAtuvidhiriti / bhASyavAkyametat / vede dRSTAnusaraNamityarthaH / yathA dRSTaM tathA prakriyA kalpanIyeti bhAvaH / padakArA iti // 'divaspRthivyoH' ityavagrahe visarga paThantItyarthaH / padakArA ityanena padapAThakhyAdhunikatvaM sUcitam / tathAca visargapAThaH prAmAdika iti sUcitam akAroccAraNena rutvanivRtteruktatvAt / uSAsoSasaH / uSA sAmUryamiti / uSAzca sUryazceti samAhAradvandvaH / mAtarapitarAvudIcAm / udIcAM mate mAtarapitarAviti bhavatItyarthaH / atra mAtRzabdasyAraGAdezo nipAtyate / mAtApitarAviti / araGabhAtre 'AnaGkRtaH' ityAnaG | dvandvAccudaSa / samAsAntAdhikArasthaM taddhitAdhikArasthaM cedaM sUtram / TacsyAditi / 'rAjAhasakhibhyaH' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / vAkcacamiti / vAkca tvakca iti samAhAradvandvaH / kutvasyAsiddhatvAcca vargAntatvAdRc / evaM tvaktrajamityatrApi / tvakca srakceti vigrahaH / zamIdRSadamiti / zamI ca dRbacceti vigrahaH / dakArAntatvAdRc / vAktviSa miti / vAkca tviT ceti vigrahaH / SAntatvAdRc, jaztvasyAsiddhatvAditi bhAvaH / chatropAnahamiti / chatraM ca upAnacceti vigrahaH / hAntatvATTac / prAvRTcharadAviti / prAvRTU ca zaracceti vigrahaH / itaretarayogadvandvatvAnna Tajiti bhAvaH / " iti zrIvAsudevadIkSita viduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM dvandvasamAsaprakaraNaM samAptam / For Private and Personal Use Only 616 * Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 620 siddhAntakaumudI athaikazeSaprakaraNam // 21 // athaikazeSaH vaH / 'sarUpANAm -' ( sU 188 ) rAmau rAmA: / 'virUpANAmapi samAnArthAnAm ' ( vA 747 ) / vakradaNDa kuTiladaNDazva bakradaNDI kuTiladaNDau / (31) vRddho yUnA tallakSaNazcedeva vizeSaH 1/2265 // yUnA sahokau gotraM ziSyate, gotrayuvapratyayamAtrakRtaM cettayoH kRtsnaM vairUpyaM syAt / gArgyazca gArgyayaNazca gArgyauM / vRddhaH kim / gargagArgyAyaNau / yUnA kim / gargaMgA [ ekazeSa 1 athaikazeSo nirUpyate - tadevaM dvandve nirUpite tadapavAdamekazeSaprakaraNamArabhateathaikazeSa iti / nirUpyata iti zeSaH / tatraikazeSasUtrANi vyAcikhyAsuH pUrva vyAkhyAtamapi sUtraM sandarbhazuddhaye Aha- sarUpANAmiti / tadudAharaNamapi smArayati - rAmau rAmAH iti / virUpANAmiti / 'sarUpANAm' ityanena sUtreNArthabhede'pi zabdekarUpye ekazeSaH uktaH, ekArthakatve virUpANAmapyekazeSo vaktavya ityarthaH / vakradaNDazceti / atra zabdavairUpye'pyarthekyAt anyataraH ziSyata iti bhAvaH / vRddho yUnA / rUpato'rthatazca bhede'pi prAptyarthamidam / yUneti / 'jIvati tu vaMzye yuvA' iti vakSyamANayuvapratyayAntenetyarthaH / sahoktAviti / adhyAhAralabdhametat / gotramiti / vRddhazabdena 'apatya pautraprabhRti gotram' iti sUtroktaM gotraM vivakSitam / apatyamantaritaM vRddhamiti pUrvAcAryaparibhASitatvAditi bhAvaH / gotrapratyayAntamiti yAvat / na ca 'gotraM yUnA' ityeva kuto na sUtritamiti vAcyam, apatyAdhikArAdanyatra gotragrahaNena laukika gotra* vivAkSatamiti siddhAntajJApanArthatvAt / ziSyata iti / zeSa iti karmaNi ghaJantamanuvartata iti bhAvaH / taralakSaNa iti / saH gotrapratyayaH yuvapratyayazca lakSaNaM nimittaM yasyeti vigrahaH / vizeSaH vailakSaNyam / tathAva gotrayuvapratyayAntayorvizeSaH vairUpyam, tallakSaicet gotrayuvapratyayanimittakaracedityarthaH / anyanimittako na cedityarthaH siddhaH / tadAha - gotrayuveti / kRtsnamiti / evakAralabhyamidam / 1 1 - 1 1 gArgyazceti / gargasya gautrApatyaM gArgyaH / gargAdibhyo yaj / gArgyAyaNa iti / gargasya gotrApatyaM gArgyaH / tasyApatyaM yuvA gArgyAyaNaH / 'yaJiJozva' iti phak / gArgyaviti / atra gArgyazabdasya gArgyAyaNazabdasya ca gotrayuvapratyayakRtameva vairUpyamiti gotrapratyayAnto gArgyazabdaH ziSyata iti bhAvaH / gargagArgyAyaNAviti / gargazca gArgyayaNazceti vigrahaH / atra gargazabdasya gArgyAyaNazabdasya ca yuvapratyayamAzrakRta vairUpyespi gotrapratyayAntatvAbhAvAnnaikazeSa iti bhAvaH / gargagArgyAviti / atra gargazabdasya gArgyazabdasya ca gotrapratyayamAtrakRta vairUpye'pi gotrapratyayAnto gArgyazabdaH na ziSyate, For Private and Personal Use Only Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 21 ] bAlamanoramAsahitA / yauM / tarulakSaNaH kim / bhAgavittibhAgavittikau / kRtsnam kim / gAvA rasyAyanI (432) strI vazca 112266 // yUnA sahokau vRddhA strI ziSyate tadarthazca puMvat / gArgI ca gArgyayaNIca gargAH / ' astriyAm' ityanuvartamAne 'yaJaJozca' ( sU 1108 ) iti luk / dAkSI ca dAkSAyaNazca dAkSI / ( 33) yUnA sahoktyabhAvAditi bhAvaH / bhAgavittibhAgavittikAviti / bhagavittasya gotrApatyaM bhAgavittiH / ata iJ / bhAgavitteH sauvIrasyApatyaM yuvA kutsito bhAgavittikaH / 'vRddhA sauvIreSu' iti Thak / atra bhAgavittizabdasya bhAgavittikazabdasya cana gotra yuvapratyayamAtrakRlaM vairUpyam, kutsAsauvIratvakRtasyApi vairUpyasya sattvAt / ato gotrapratyayAnto bhAgavittizabdo na ziSyata iti bhAvaH / gArgya vAtsyAyanAviti / gargasya gotrApatyaM gArgyaH, vatsasya gotrApatyaM vAtsyaH gargAditvAdyaJ / vatsasthApatyaM yuvA vAtsyAyanaH / 'yatriJozca' iti phak / gArgyazca vAtsyAyanaMzceti vigrahaH / atra gArgyazabdasya vAtsyAyanazabdasya ca na gotrayuvapratyayamAtrakRtaM vairUpyam, prakRtivairUpyasya gotrayuvapratyaya mAtrakRtatvAbhAvAt / ato gotrapratyayAnto gArgyazabdaH na ziSyata iti bhAvaH / strI puMvacca / vRddho yUnetyanuvartate / vRddheti strIliGgena vipariNamyate / tadAhayUnA saha vRddhA strI ziSyata iti / gotrapratyayAntaH strIvAcakaH zabdaH ziSyata iti bhAvaH / strItvasya vairUpyakAraNasyAdhikasya sattvAt pUrveNAprApte vacanamidam / tadartha iti / tasya ziSyamANasya strIvAcakagotrapratyayAntasyArthaH pumAniva syAdityarthaH / gAga ceti / gargasyApatyaM strItyarthaH / gargAdiyajantAt 'yajazca' iti GopU / gArgya. yaNau ceti / gargAdyanantAt yUnyapatye 'yaJiJozca' iti phak / gargA iti / atra strItvakRtavairUpyAdhikye'pi gotrapratyayAntaH strIvAcako gArgIzabdaH ziSyate / sa puMvat / 621 yi kuto na zrUyata ityata Aha-astriyAmitIti / upalakSaNamidam | 'tadrAjasya bahuSu tenaivAstriyAm' ityataH astriyAmiti, tenaiveti, bahuSviti cAnuvartamAne satItyarthaH etena puMvadityasya prayojanamuktam / gArgI ca gArgyayaNazceti vigrahastu na darzitaH / tathA sati abahutvAt yatro lugabhAve sati puMstve strItve ca rUpaM tulyamgArgyAviti / tatra puMvattvaM nirarthakaM syAt / udAharaNAntaramAha - dAkSI ceti / dakSasya gautrApatyaM strI dAkSI / 'ata iJ' itIjantAt 'ito manuSyajAteH' iti GISa / dAkSAyaNazceti / dakSasyApatyaM pumAn dAkSiH, tasyApatyaM yuvA dAkSAyaNaH / 'yajijovaceti phak / dAkSI ca dAkSAyaNazceti vigrahe dAkSIzabda ziSyate / tasya puMve sati GISo nivRttau dAkSizabdAt prathamAdvivacane dAkSI iti bhavati / atra tallakSaNazcedeva vizeSa ityapyanuvartate / tatazca bhAgavittI ca bhAgavittikazca, gArgI ca vAralyA For Private and Personal Use Only * Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 622 siddhAntakaumudI [ekazeSa pumAn striyA shsh67|| striyA sahoktau pumAJchiSyate, tallakSaNa eka vizeSazcet / haMsI ca haMsazca hsau| (634) bhrAtRputrau svasUduhitRbhyAm zazaH // bhrAtA ca svasA ca bhrAtarau / putrazca duhitA ca putrI (135) napuMsakamanapuMsakenaikavacAsyAnyatarasyAm shsh66|| aklIbena pahoto klIbaM ziSyate, tacca vA ekavatsyAttallakSaNa eva vizeSazcet / zuklaH paTaH / zuklA shaattii| zuklaM vastram / tadidaM zuklam / tAnImAni zuklAni / (636) pitA mAtrA 12 / 70 // mAtrA sahoto pitA vA shissyte| mAtA ca pitA yanazcetyatra na bhavati / pumAnstriyA / tallakSaNa eveti / 'vRddho yUnA' ityastadanuvRtteriti bhAvaH / haMsI ceti / ana puMstvastrItvamAtrakRtavairUpyAt puMliGgo haMsazabdaH ziSyate / strItvapuMstvakRtavairUpyAdeva 'sarUpANAm' itysyaapraaptiH| mAtRmAtarAvityatra jananIvAcakaparicchettRvA. cakamAtRzabdayostu nAyamekazeSaH / ekavibhaktau sarUpANAmityanuvatya ekavibhakto sarUpANAM strItvapuMstvetarakutavairUpyarahitAnAmityAzrayaNAt / iha ca mAtarAvityatra 'aptRn' iti dIrghatadabhAvAbhyAmapi vairUpyAt / ata eva haMsazca varaTA cetyatrApi netyalam / bhrAtRputrau / svasaduhitRbhyAM sahoktau kramAt bhrAtRputrau shissyete| svarUpa. to'pi varUpyAdaprAptau vacanam / napuMsakam / anyatarasyAgrahaNam ekavadityanenaivA. nveti, AnantaryAt , natvekazeSeNetyAha-tacceti / tallakSaNa eveti / napuMsakatvAna. puMsakatvamAtrakRtavairUpyaM cedityarthaH / zukla: paTaH zuklA zATI zuklaM vastramiti / paTazabda. samabhivyAhArAt zuklazabdaH puMliGgaH, zATIzabdasamabhivyAhArAt strIliGgaH, vanaza. bdasamabhivyAhAre tu mapuMsakaliGgaH, 'guNe zuklAdayaH puMsi guNiliGgAstu tadvati' itya. marokteriti bhAvaH / tacca sA ca idaM ca tat / ayaM ca iyaM ca idaM ca idam / zuklava zuklA ca zuklaM ca zuklam / atra napuMsakAnyeva ziSyante ekavacca bhavanti / tAnImAni zuklAnIti / napuMsakatve ekazeSe sati ekavattvAbhAve rUpANi na cetaretarayogavivakSAyAM dvibahuvacanAntayoH, samAhAradvandvavivakSAyAmekavacanasya ca siddhatvAt ekavaditi vyarthamiti vAcyam , ata evaikazeSaprakaraNasya samAhAre'pravRttijJApanAt / tena odanazca modanaM ca tayoH samAhAre odanamiti na bhavati / odanazabdo yardha. rcAdiH / odanazca odana ceti itaretarayogadvandve'pi odanamiti na anabhidhAnAt / evaJca kvacidanabhidhAnasyAvazyAzrayaNIyatayA dvandvamAnasyaikazeSaviSaye'nabhidhAnamAzritya ekasya zabdasyAnekArthatvaM cAzritya ekazeSaprakaraNaM bhASye pratyAkhyAtam / / pitA mAtrA / 'pumAn striyA' ityatra sarUpANAmityanuvRtteraprAsAvidaM vacana vika. For Private and Personal Use Only Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 21] bAlamanoramAsahitA / 623 - - ca pitarau-mAtApitarau vA / (137) zvazuraH zvazravA 1271 // zvazrvA sahoto zvazuro vA ziSyate, tallakSaNa eva vizeSazcet / zvazrUzca zvazurazca zvazurau-vadhUzvazurau vA / (63) tyadAdIni sarvainityam 272 // sarvaiH sahoktau tyadAdIni nityaM ziSyante / sa ca devadattazca tau / 'tyadAdInI mithaH sahoto yatparaM tacchiSyate' (vA 801) / sa ca yazca yau, (sA ca yA ca ye ) / 'pUrvazeSo'pi dRzyate' iti bhASyam / sa ca yazca tau| 'tyadAditaH zeSe puSa. puMsakato liGgavacanAni' (vA 799) / sA ca devadattazca tau / tacca devadattava yajJadattA ca tAni / punapuMsakayostu paratvAnapuMsaka shissyte| tacca devadattazca te / 'madvandvatatpuruSavizeSaNAnAmiti vaktavyam' (vA 800) / kukkuTamayUryASime / rUpAya ca / mAtApitarAviti / "piturdazaguNaM mAtA gauraveNAtiricyate' iti smRtyA. mAturabhyarhitatvAtpUrvanipAtaH / 'mAnataH' ityAnaG / zvazuraH zvazvA / zvazrUzvazurAviti / zvazrvA api mAtRtulyatvokterabhyarhitatvam / zvazraH pUrvajapatnI ca mAtRtulyA prakIrtitA' iti smRteH / iha tallakSaNamahaNAnuvRttiH spaSTArthA, 'zvazuraH zvavA' iti shbdgrhnnaat| tyadAdIni / sarvairiti / tyadAdibhiritazcetyarthaH / tAviti / atra devadattazabdo nivartate / tacchabdastu ziSyate / tadevadattAviti na bhavati / sarvaiH kim ? pratyAsatyA tyadAdibhireva sahoktAvityartho mA bhUdityetadartham / tyadA. dInAM mitha iti / bhASye sthitametat / yat paramiti / tyadAdigaNe yat paraM paThitaM tacchi. yata ityarthaH, zabdaparavipratiSedhAzrayaNAditi bhAvaH / sa ca yazca yau, sA ca yA ca ye iti / tyadAdigaNe yacchabdasya tacchabdAdUrva pAThAt paratvAt sa eva ziSyate iti bhAvaH / pUrvazeSo'pIti / parazabdasyeSTavAcitvAt kvacitpUrvamapi ziSyata iti bhAvaH / atra 'dviparyantAnAm' iti na bhavati / ahaM ca bhavAMzcAvAmiti bhASyoktaH / tyadAdita iti / AdhAditvAt SaSThayatheM tsiH| tyadAdInAM strIzeSe'pi sahavivakSiteSu yaH pumAn yaca napuMsakaM tadvazena liGga pratipAdakAni bhavantItyarthaH / kAnItyAkAkSAyAmAtya. dAdInyeva smbdhynte| sA ca devadattazca tAviti / atra tacchandaH ziSyate samabhivyA. hRtadevadattazabdaliGgazca / devadattazabdastu nivartata eva / punapuMsakayoriti / sahoktAviti zeSaH / paratvAditi / punapuMsakato liGgavacanAnItyatra pumapekSayA napuMsakasya pAThataH prtvaavgmaadityrthH| - advandvati / dvandvatatpuruSavizeSaNAnAM |tydaadiinaaN strIzeSe 'tyadAditaH zeSe punapuMsa'kato liGgavacanAni' ityetanna bhvtiityrthH| dvandva udAharati-kukkuTamayUryAvime iti / ayaM ca iyaM ca hame ityatra 'tyadAditaH zeSe iti puMliGgatvaM na bhavati, kintu vizeSya. For Private and Personal Use Only Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ekazeSa mayUrIkukkuTavimau / tacca sA ca ardhapippalyau te| (39) grAmyapazusaGgha bataruNeSu strI // 2 // 73 // eSu sahavivakSAyAM strI ziSyate / 'pumAn striyA' (sU 933 ) itysyaapvaadH| gAvaH imaaH| grAmya iti kim / rurava ime / nighnatava / yadyapi dvandve ubhayapadArthapradhAnatvAt ubhayamapi vizeSyam / tathApi paravaliGgam' iti parapadaliGgatvAttadadhInataiva vizeSaNasyeti bodhyam / na ca bhayaM ca iyaM ca ityatra strIzeSa eva na bhavati, 'pumAn striyA' ityuktatvAt / ataH puMnapuMsakataH liGgAvidheH prasaktiH kathamiti vAcyam , 'prvllinggm| iti hi dvandvatatpuruSayoH parava. liGgavidhiH / ataH dvandvavizeSaNasya tatpuruSavizeSaNasya cAnuprayoge tadeva liGgAmiti bhASyakaiyaTayoH sthitam / tatazca 'kukkuTamayUryA vime' iti udAharaNe-ayaM ca irya ca iti vigrahe 'pumAna striyA' iti puMzeSe'pi 'paravalliGgam' iti vizeSaNatvAt strIliGgatve sati tasya 'tyadAditaH' iti puMvattvaM prAptamanena niSidhyata iti nAnupapattiH / kvaci. nmUlapustakeSu tu mayUrIkukkuTAvimAvityapi dRzyate tattu prakRtAnupayuktam , atra mayU. rIkukkuTAviti dvandvArthasya puMliGgatayA iyaM cAyaM ca imAviti tadvizeSaNasyAnuprayujyamAnasyApi 'pumAn striyA' iti pariziSTasya puMliGgasya idamzabdasya strItvA. prasaktyA tatra 'tyadAditaH zeSe' iti puMstvavidherapravRttatvena 'advandvatatpuruSavizeSaNA. nAm' iti nissedhsyaanupyogaat| . tatpuruSe udAharati-tacceti / pippalyA ardham ardhapippalI / 'ardha npuNskm| iti ttpurussH| ardhapippalI ca pippalyadhaM ca ardhpipplyo| tajJa sA ca te| tatra pippalyardhazabdavizeSyAbhiprAyaM taditi napuMsakatvam / seti strItvaM tu ardhapippalIti vizeSyAbhiprAyam / atra 'pumAna striyA' ityasya naiva prsktiH| kintu 'napaMsakamanapuMsakenaikavat' iti napuMsaka ziSTam / tatra 'paravalliGgam' iti strItvam / tasya strIliGgattayA tadvizeSaNasyApi 'paravalliGgam' iti strItvam / tasya 'tyadAditaH zeSe iti napuMsakatvaM prApta niSidhyate / evaJca te iti strIliGga-meva sidhyati / yadyapi strItve napuMsakatve vA te iti dvivacanasya na ko'pi vizeSaH / tathApyardhapippalyastAH ityudAhAryam / tacca tacca sA ceti vigrahaH / grAmyapazu / eSviti / taruNabhinneSu grAmyANAM pazUnAM sngghvityrthH| iha anasakenetyanuvartanAdAha-pumAn striyetyasyApavAda iti / gauzca gauzca gauzca iti lir3AstrIliGgaSu gozabdeSu sahavivakSiteSu 'pumAn striyA' ityetavAdhitvA strI ziSyata iti bhaavH| nanu strIzeSe zeSe vA na ko'pi rUpabheda ityata Aha-imA iti / anu. prayoge rUpabhedaH phalamiti bhaavH| 'tyadAditaH zeSe' iti na bhavati, 'gAva imAH iti bhASyaprayogAdityAhuH / rurava ime iti / ruruH kRSNAkhyo mRgH| agrAmyapazu For Private and Personal Use Only Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 21] baalmnormaashitaa| pazuprahaNaM kim / brAhmaNA ime / sadheSu kim / etau gAvau / ataruNeSu kim / vatsA ime / 'anekaza pheSviti vAcyam' (vA 805) / azvA ime / iha sarva. kazeSe kRte'nekasubantAbhASAvandvo na / tena zirasI zirAMsi ityAdau samAsasye. syantodAttaH prANyatvAdekavadbhAvazca na / panthAnau panthAnaH ityAdI samAsAnto na / ityaikazeSaprakaraNam // svAnna strI shissyte| kintu 'pumAn striyA' ityekazeSaH / tatazcAnuprayoge ime iti puMliGgatvameva / brAhmaNA ime iti / brAhmaNI ca brAhmaNAzceti vigrahaH / apazutvAnna strI shissyte| kintu 'pumAn striyA' ityekazeSaH / anyathA brAhmaNyaH imA iti syAt / etau gAvAviti / strIliGgaliyoH sahoto asaGghatvAnna strI shissyte| sadhazabdo hi bahUnAM samudAye dhartate, anyathA ekazeSasyAnekaviSayatvAdevAnekapari. grahe siddha kiM teneti bhAvaH / strIzeSe tu ete iti anuprayoge rUpaM syAt / vatsA ime iti / vatsAzca vatsAca iti vigrhH| taruNatvAnna strI ziSyate / anyathA vatsA imA ityanuprayogaH syAt / anekazaphegviti vAvyamiti / vArtikamidam / ekazaphA acAdayaH, teSAM sahoktau grAmyapazciti na bhvti| azvA ime iti / ekazaphatvAnna strI ziSyate / tatazcAnuprayoge puMliGgatvamiti bhAvaH / / nanu 'sarUpANAm' iti sUtre 'tiSyapunarvasvornakSatradvandve' ityataH dvandvagrahaNAnuvRttyA dvandve ekazeSa iti bhASyAt kRte dvandve ekazeSaH syAdityata Aha-iheti / ihodAhRteSu ekazeSaviSayeSu sarvatra prasaktaM dvandvamanavakAzatvAdekazeSo bAdhate / kRte svekazeSe'nekAbhAvAt dvandvo netyrthH| dvandvasamAse ekazeSa iti bhASyaM tu dvandve prasakte sahavivakSAyAmekazeSa iti vyAkhyeyam / nanu kRta eva dvandve ekazeSo bhavatu, kA hAnirityata Aha-teneti / dvandvAt prAgevaikazeSAzrayaNenetyarthaH / kRte dvandve ekazeSAbhyupagame zirasI iti dvivacane zirAMsIti bahuvacane ca samAsasyetyantodAttaH syAt , prANyaGgatvAt 'dvandvazca prANi' ityAdinA ekavadbhAvazca syAdityarthaH / AdinA zirobhyAM zirobhirityAdisaGgrahaH / panthAnAviti / dvandve kRte ekazeSAbhyupagame panthAnaupanthAnaH, pathibhyAm pathibhiH ityAdau 'akpU' ityapratyayaH samAsAnta. syAditi bhaavH| nacAtra 'ito'tsarvanAma' iti sarvanAmasthAne pare'kAravidhAnA. lliGgAt samAsAntaH suprihH| 'ito't' ityukte'pi sAvityanuvartya panthA iti siddhariti vAcyam, 'patho vibhASA' iti samAsAntAbhAve apanthAnAvityAdau 'ito't' iti|suutrsy sAvakAzatvAt / iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAm ekazeSaprakaraNaM samAptam / bA040 For Private and Personal Use Only Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 626 siddhAntakaumudI [sarvasamAsazeSa atha sarvasamAsazeSaprakaraNam // 22 // kRttaddhitasamAsaikazeSasanAdyantadhAturUpAH paJca vRttyH| parAryAbhidhAnaM vRttiH / vRttyarthAvabodhakaM vAkyaM vigrahaH / sa dvividhaH / laukiko'laukikazca / pariniSThitavA. tsAdhulaukikaH / prayogAno'sAdhuralaukikaH / yathA rAjJaH puruSaH, rAjan as puruSa su iti / avigraho nityasamAsaH, asvapadavigraho vaa| samAsazcaturvidha iti tu prAyovAdaH / avyayIbhAvatatpuruSabahuvrIhidvandvAdhikArabahirbhUtAnAmapi 'saha supA' atha prasaGgAt sarvasamAsopayuktaM prakIrNakaM prakaraNamArabhate-kRttaddhiteti / kRdantAH taddhitaghaTitAH samAsA ekazeSAH sanAdipratyayAntadhAtavazceti vRttayaH paJcavidhA ityarthaH / vRttisAmAnyalakSaNamAha-parArthAbhidhAnaM vRttiriti / 'samarthaH padavidhiH' iti sUtre bhASye sthitametat / abhidhAnamiti karaNe lyuT / sAmAnye napuMsakam / vigraha. vAkyAvayavapadArthebhyaH paraH anyaH yo'yaM viziSTaikArthaH tatpratipAdikA vRttirityarthaH / prakriyAdazAyAM pratyekamarthavattvena prathamavigRhItAnAM padAnAM samudAyazaktyA viziSTai. kArthapratipAdikA vRttiriti yAvat / samudAyazaktizca 'samarthaH padavidhiH' iti paribhASayA labhyA / tatra samAsataddhitayoH padavidhitvaM spaSTameva, 'supsupA' ityanuvayaM samAsavidhAnAt , subantAttaddhitotpatteH vakSyamANatvAt / kRtAmapi keSAJcit 'karmaNyaNa' iti upapadanimittakAnAM padavidhitvamastyeva / 'supa AtmanaH kyac' ityAdInAmapi padavidhitvamastyeva / ekazeSavidhAvapi dvandva ityanuvRtteH dvandvaviSaye tadvidhA. nAt ekArthIbhAvo'styeva iti maJjUSAdau vistrH| vRttyrthaavbodhkmiti| yadyapi vRttAveva samudAyazaktyA viziSTaikArthapratipAdakatA, natu vAkye iti samarthasUtre bhASye prapaJcitam / tathApi samAsavRttiyogyavibhaktyantapadAnAM pRthakprayujyamAnAnAM samUho vigrahavAkyamiti bodhyam / pariniSThitattvAditi / vyAkaraNasaMskRtatvAdityarthaH / prayogAnaha iti / vyAkaraNasaMskR. tatvAbhAvAdityarthaH / yathetyudAharaNapradarzane / rAjJaH puruSa iti / laukikavigrahavAkyamiti zeSaH / rAjan + as puruSa su iti / alaukikavigrahavAkyamiti zeSaH / avigraho nityasamAsa iti / laukikavigrahavAkyarahita ityarthaH, samAsasya nityatvA. diti bhAvaH / asvapadeti / samasyamAnapadasamAnArthakapadAntarakRtavigraho vA nitya. samAsa ityrthH| sajJAviSayasamAse tu vAkyena sajJAnavagame'pi vRttighaTakapadaH jJApanAya samasyamAnapadArthabodhakavAkyaprayogo bhavatyeva / tatra samAsanityatvavAdastu vAkyasya vRttisamAnArthakatvAbhAvAt gauNa ityAhuH / caturvidha iti / avyayIbhAvaH, tatpuruSaH, bahuvrIhiH, dvandvazceti caturvidha ityarthaH / prAyovAda iti / prAyas ityavyaya bAhulye / bAhulyAbhiprAyakazca tasya cAtuvidhyapravAda ityrthH| kuta ityata Aha For Private and Personal Use Only Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 22 ] bAlamanoramAsahitA / ( sU 649) iti samAsavidhAnAt / pUrvapadArthapradhAno'vyayIbhAvaH, uttarapadArthapradhA nastatpuruSaH, anya padArtha pradhAno bahuvrIhiH, ubhayapadArthapradhAno dvandvaH, ityapi prAcI vAdaH prAyo'bhiprAyaH / sUpaprati unmattagaGgam ityAdyavyayIbhAve, atimAlAdau tatpuruSe dvitrAH ityAdibahuvrIhau, dantoSTham ityAdidvandve cAbhAvAt / tatpuruSavizeSaH karmadhArayaH / tadvizeSo dvigu: / anekapadatvaM dvandvabahuvrIhyoreva / tatpuruSasya kvacidevetyuktam / kiM ca - 627 supa supA ticA nAmnA dhAtunA'tha tiGAM tiGA / subanteneti vijJeyaH samAsaH SaDvidho budhaiH // supa supA, rAjapuruSaH / tiGA, paryabhUSayat / nAmnA, kumbhakAraH / dhAtunA, I zrabyayIbhAveti / bahirbhUtAnAmapIti / samAsAnAmiti zeSaH / prAyo'bhiprAya iti / bAhulyatAtparya ityarthaH / sUpapratIti / iha dvandve cetyanantaraM zrutamabhAvAditi padam avyayI * bhAve ityanantaraM tatpuruSe ityanantaraM bahuvrIhAvityanantaraM cAnveti / sUpapratItyavyayIbhAve uttarapadArthapradhAnatayA, unmattagaGgaM dezaH, lohitagaGga dezaH, ityavyayIbhAve. 'nyapadArthapradhAnatayA pUrvapadArthapradhAnyAbhAvAdityarthaH / atimAlAdau tatpuruSe pUrvapadArthapradhAnatayA uttarapadArthapradhAnyAbhAvAdityarthaH / dvitrA iti bahuvrIhau ubhayapadArthapradhAnatayA'nyapadArtha prAdhAnyAbhAvAdityarthaH / dantoSThamityAdidvandve samAhArasyaiva pradhAnatayA ubhayapadArtha prAdhAnyAbhAvAdityarthaH / tatpuruSavizeSaH karmadhAraya iti / 'tatpu ruSaH samAnAdhikaraNaH karmadhArayaH' ityukteriti bhAvaH / tadvizeSo dviguriti / karmadhArayavizeSa ityarthaH / 'saGkhyApUrvI dviguH' ityAdiriti bhAvaH / anekapadatvamiti / dvitricaturAdipadakatvamityarthaH / ' anekamabhyapadArthe' iti bahuvrIhigatasyAnekagrahaNasya dvandvavi dhAvapyanuvRtteriti bhAvaH / kvacideveti / dvayahajAta ityAdAvityarthaH / ityuktamiti / bhASyAdAviti zeSaH / kinceti / avyayamidaM vizeSAntarapradarzane / supAM supeti / subantAnAM subantena tiGa. ntena prAtipadikena dhAtunA ca samAsaH / atheti pUrvavAkyavyavacchede / tiGAmiti / tiGantAnAM tiGantena subantena ca samAsa ityevaM SaDUvidhaH samAso jJeya ityarthaH / supeti / supetyasyodAharaNaM vakSyata ityarthaH / rAjapuruSa iti / rAjJa ityasya SaSThayantasya puruSa iti subantena samAsaH / tiGeti / supAM tiDetyasyodAharaNaM vakSyata ityarthaH / paryabhUSayaditi / 'saha supA' ityatra saheti yogavibhAgAt parIti subantasya tiGantena samAsaH / nAmneti / suSAM prAtipadikena samAse udAharaNaM vakSyata ityarthaH / kumbhakAra iti / 'upapadamati' iti kumbhasyeti SaSThyantasya kAreti prAtipadikena samAsaH For Private and Personal Use Only Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 628 siddhAntakaumudI [ sarvasamAsAnta kaTaH | ajasram | tikhAM tiGA, pibatakhAdatA / khAdatamodatA / tiGI supA / kRnta vicakSaNeti yasya kriyAyAM sA kRntavicakSaNA / ehIDAdayo'nyapadArthe iti mayUravyaMsakAdau pAThAtsamAsaH / iti sarvasamAsazeSaprakaraNam / atha sarvasamAsAntaprakaraNam // 23 // (40) RkpUrabdhUH pathAmAnakSe |4| 4 || a anakSe iti cchedaH / RgAdyantasya samAsasya apratyayo'ntAvayavaH syAt, akSe yA dhUstadantasya tu na / 1 'gatikArakopapadAnAM kRdbhiH saha samAsavacanaM prAk subutpatteH' ityukteriti bhAvaH / dhAtunaiti / supAM dhAtunA samAse udAharaNaM vakSyata ityarthaH / kaTaprUriti / 'kvizvacipracchyA yatastukaTa juzrINAM dIrvo'samprasAraNaM ca' iti vArtikena 'pru gatau' iti dhAtunA samAso nipAtitaH, nanu tiGantenopapadasamAsa iti bhramitavyam, vividhAviha saptamI nirdezAbhAvena upapadatvAbhAvAt, atha supAM dhAtunodAharaNAntaramAha - zrajasramiti / 'namikampismyajasaka mihiMsadIpo raH' iti sUtre rapratyayavidhau jasdhAtunA saha naJsamAso nipAtitaH / tiGAM tiGeti / samAse udAharaNaM vakSyata ityarthaH / pibatakhAdateti / mayUravyaMsakAditvAt tiGantasya tiGantena samAsaH / tiGAM supeti / samAse udAharaNaM vakSyata ityarthaH / kRntavicakSaNeti / he vicakSaNa kRnta chindItyarthaH / iha tiGantasya subantena samAsaH kathamityata Aha-rahIDAdaya iti / atra supAM tiDetyanenaiva tiDAM subantenetyasyApi grahaNAt samAsasya SaDvidhatvaM cintyam / paJcavidhatvameva yuktam, ubhayatrApi suniTitatvAvizeSAdityAhuH / anye tu supAM tiDetyanena subanta pUrvapadakatiGantottarapadakasamAsasya grahaNam / tiGAM subantenetyanena tu tiGantapUrvapadakasubantottarapadakasamAsasya grahaNamityAhuH / I iti zrIvAsudevadIkSitavidUSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM sarva samAsazeSaprakaraNaM samAptam / * atha sarvasamAsasAdhAraNasamAsAntA nirUpyante - RkpUrabdhUH / cheda iti / sUtre a iti lupta prathamAntanirdeza iti bhAvaH / 'samAsAntA' ityadhikRtam / RgAdibhiH samAso vizeSyate / tadantavidhiH / tadAha - RgAyantasyeti / Rk, pur, ap, dhur, pathin etadantasyetyarthaH / apratyaya iti / akArAtmakapratyaya ityarthaH / zrakSe yA dhUriti / For Private and Personal Use Only Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 23 ] bAlamanoramAsahitA / 626 ardharcaH / anRcagahRvRcAvadhyetaryeva / neha, anuksAma / babruksUktam / viSNoH pUrviSNupuram / klIvatvaM lokAt / vimalApaM saraH / ( 641 ) yantarupasargebhyoSpa It 6 | 3 | 47 apa iti kRtasamAsAntasyAnukaraNam / Sadhyarthe prathamA / emyospasya ItsyAt / dvayorgatA Apo yasminniti dvIpam / antarIpam / pratIpam / samIpam / 'samApo devayajana' miti tu samA Apo yasminniti bodhyam / kRtasamAsAntagrahaNAnneha svap svapI / 'avarNAntAdvA' ( vA 5045) / prepam / pare I akSasambandhinI yA dhUrityarthaH / sUtre sambandhino'dhikaraNatvavivakSayA anakSe iti saptamI / anakSe iti ca dhuzabdenaiva sambadhyate, anyairasambhavAditi bhAvaH / zrardha iti / co'rdhamiti vigrahaH / 'ardha' napuMsakam' iti samAsaH / akAraH samAsAntaH / 'ardharcAH puMsi ca' iti puMstvam / anRcabahUvRcAvadhyetayaiveti / avidyamAnAH RcaH yasyeti vigrahaH / anRcaH kevalayajuradhyetA / bahavaH RcaH yasyeti bahuvRcaH RkchAkhI ityudAharaNam / adhyetayeMveti niyamasya prayojanamAha - neheti / anRksAmeti / avidyamAnAH RcaH yasminniti / vigrahaH / RcyanadhyUDhaM prajApaterhRdayaM sAma / bahUvRksUktamiti / bahavo RcaH yasminniti vigrahaH / atha purzabdAntasyodAharati - viSNoriti / nanu purazabdasya strItvAt 'paravalliGgam' iti viSNupurazabdasya strItvaM yuktamityata Aha-- klIbaravaM lokAditi / athApazabdAntasyodAharati - vimalApaM sara iti / vimalAH ApaH yasminniti vigrahaH / - dvayantarUpa / kRtasamAsAntasyeti / akArapratyayAntasyetyarthaH / ebhya iti / dvi antara upasarga etebhya ityarthaH / apasyeti / akArapratyayAntasyAzabdasyetyarthaH / tasyAditi / 'AdeH parasya' iti paribhASayA AderakArasyetyarthaH / dvayorgatA iti / dvayoHpArzvayorgatAH Apo yasminniti vigrahaH / vyadhikaraNapado bahuvrIhiH / akArapra-tyayaH, ItvaM, savarNadIrghazca / antarIpamiti / antargatA Apo yasminniti vigrahaH / pratIpamiti / pratikUlAH Apo yasminniti vigrahaH / upasargAt paratvAt Itvam / samIpamiti / saGgatAH Apo yasminniti vigrahaH / upasargAt parasyodAharaNAntaramidam / samApo devayajanamiti / zrutireSA / atra upasargAt paratvAbhAvAt IttvaM neti bhAvaH / devA ijyante asminniti devayajanaM yajJabhUmiH / samApa iti puMstvaM chAndasam / bhASye tu samApa ItvaM netyuktvA samApaM nAma devayajananityudAhRtam / tatra samApazabdo devayajanavizeSavAcyeva vivakSitaH, 'samIpasamRddhi' iti nirdezAt, samIpamiti bhASye udAharaNAcca / svabiti / zobhanA Apo yasyeti vigrahaH / 'na pUjanAt' iti samAsAntaniSedhaH / akRtasamAsAntatvAdItvaM na / svapI iti / prathamAdvi For Private and Personal Use Only Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 630 siddhAntakaumudI / sarvasamAsAnta pam / prApam / parApam / (642) Udanodeze 63 // 8 // anoH parasyApasya UtsthAddeze / anUpo dezaH / rAjadhurA / akSe tu akSadhUH / dRDhadhUrakSaH / sakhipathaH, ramyapatho deshH| (143) acpratyanvavapUrvAtmAmalomnaH 5 / 4 / 75 // etatpUrvA. tsAmalomAntAtsamAsAdacsyAt / pratisAmam / anusAmam / avasAmam / pratilomam / anulomam / avalomam / 'kRSNodakpANDusaGkhyApUrvAyAH bhUmerajiSyate' (vA 5046) kRSNabhUmaH / udagbhUmaH / pANDubhUmaH / dvibhUmaH prAsAdaH / 'saGkhyAyA - vacanamidam / avarNAntAdveti / avarNAntAdupasargAt parasyApalya IttvaM vA vaktavyami. tyarthaH / prepam prApamiti / pragatA Apo yasyeti vigrahaH / parepam / parApamiti / parAgatA Apo yasyeti vigrahaH / Udanordeze / IttvasyApavAdaH / Ut syAditi / 'AdeH parasya' iti jJeyam / anUpo deza iti / anukUlAH ApaH yasminniti vigrahaH / apratyayaH, UttvaM savarNadIrghazca / anUpaH ityatra Upo'vagrahaNArtha dIrghoccAraNamiAta bhASyam / bavRcAstu anUpo gomAn gobhirityatra nAvagRhNanti / tadevaM, 'RpU' iti sUtra. gataH apzabdaH prpnycitH| atha dhUzabdAntasyodAharati-rAjadhureti / rAjJo dhUriti vigrahaH / dhUzabdo'tra rAjye lAkSaNikaH / akArapratyayaH / 'paravalliGgam iti strI. tvam / TApa / akSe viti / akSasambandhinI yA dhUstadantAt akArapratyayo n| akSadhUriti / akSo nAma rathAvayavadaNDavizeSaH, yadagrayozcakre Asajyete tasyAkSasyAyaM dhUH / anena 'akSa samAsAtheM dhuro nAkArapratyayaH' iti vyAkhyAne'tra niSedho na syAditi sUcitam / dRDhadhUrakSa iti / dRDhA dhUryasyeti vigrahaH / etenAle pUrvapade dhuro nAkArapratyaya iti vyAkhyAne atra niSedho na syAditi sUcitam / tadevaM 'RkpU:' iti sUtre dhUzabdaH prpnycitH| atha pathinzabdasyodAharati-sakhipathAviti / sakhA ca panthAzceti dvandvaH / akArapratyayaH / 'nastaddhite' iti TilopaH / sakhipatha iti pAThe tu sakhyuH panthAH iti tatpuruSaH / ramyapatha iti / ramyaH panthA yasyeti vigrahaH / acpratyanvava / etatpUrvAditi / prati, anu, ava etatpUrvakAdityarthaH / pratisAmamiti / pratigataM sAmeti vigrahaH / aca, 'nastaddhite' iti ttilopH| anusAmamiti / anugataM sAmeti vigrahaH / aca, ttilopH| avasAmamiti / avakRSTaM sAmeti vigrahaH / aca, ttilopH| pratilomamiti / pratigataM lometi vigrahaH / anulomamiti / anugataM lometi vigrahaH / avalomamiti / avagataM lometi vigrahaH / sarvatrAc, TilopaH / kRSNodagiti / nedaM vArtikam / kiM tvacpratyetyatra ajiti yogavibhAgamUlAbhiyuktoktireSA / kRSNeti / kRSNA bhUmiH yasya, udIcI bhUmiH yasya, pANDuH bhUmiH yasya, dve bhUmI yasya, tistro bhUmayaH yasyeti ca vigrahaH / prAsAdaH sarvatra vizeSyaH / saGkhyAyA iti / idamavyajiti For Private and Personal Use Only Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 23 ] bAlamanoramAsahitA / 631 nadIgodAvarIbhyAM ca ' ( vA 5047 ) / paJcanadam / khaptagodAvaram / ac iti yogavibhAgAdanyatrApi / padmanAbhaH / (144) akSNo'darzanAt ||4|76 // acakSuH paryAyAdakSNo'csyAtsamAsAntaH / gavAmakSIva gavAkSaH / (645) bhacatura.. vicaturasucaturastrIpusadhenvanaDuhak sAmavAGmanasAkSibhruvadAra gavorva SThavapadaSThIvanandivarAtridivAhardivasarajasaniHzreyasapuruSAyuSaDhyAyuSayuSajuSajAto kSamahokSavRddhokSo pazunagovA: 5 / 4 / 77 / ete paJcaviMzatirajantA nipAtyante / AdyAstrayo bahuvrIhayaH / avidyamAnAni catvAri yasya acaturaH / vicaturaH / sucaturaH / 'yupAbhyAM caturo'jiSyate' (vA 3351) / tricaturAH / caturNAM samIpe upacaturAH / tata ekAdaza dvandvAH / strIpuMsau / dhenvanaDuhau / RksAme | vAGmanase / akSiNI ca bhruvau ca akSibhruvam / dArAzca gAvazva yogavibhAgamUlakameva / saGkhyAyAH paro yo nadIzabdaH godAvarIzabdazva tAbhyAmajiSyata ityarthaH / paJcanadamiti / paJcAnAM nadInAM samAhAra iti vigrahaH / saptagodAvaramiti / saptAnAM godAvarINAM samAhAra iti vigrahaH / 'nadIbhizca' ityavyayIbhAvaH / aci 'yasyeti ca' iti lopaH / 'nAvyayIbhAvAt' ityam / anyatrApIti / ajiti zeSaH / padmanAbha iti / padmaM nAbhau yasyeti vigrahaH / vastutastu yogavibhAgasya bhASye'darza - nAt pRSodarAditvamevocitam / aNo'darzanAt / AdarzanAditi cchedaH / dRzyate'neneti darzanaM cakSuH / karaNe lyuT / acakSurvAcina iti phalitam / tadAha - acakSuH paryAyAditi / gavAmakSIveti / akSizabdastatsadRze lAkSaNika iti sUcayitumivazabdaH prayujyate mukhyavRttyA cakSurvAcakatvAbhAvAdac / puMstvaM lokAt / zracatura / zrAdyAstrayoM bahuvrIhaya iti / bahuvrIhaya evetyarthaH / bhASyavAkyamidam / I 1 catura iti / 'naJo'tyarthAnAm' iti vidyamAnapadalopaH / vicatura iti / vigatAni catvAri yasyeti vigrahaH / sucatura iti / suzobhanAni catvAri yasyeti viprahaH / 'na pUjanAta' iti niSedho bAdhyate / tryupAbhyAmiti / vArtikamidam / tri upa AbhyAM paro yazcaturzabdastasmAdajiSyate / tricaturA iti / trayo vA catvAro veti vigrahaH / 'saGkhyayAvyayAsanna' iti bahuvIhiH / 'bahuvIhau saGkhyeye Dac' iti uca bAdhitvA'c / Daci tu TilopaH syAt / upacaturA iti / trayaH paJca vetyarthaH / saGghayayAvyaya' iti bahuvrIhiH / ac / tata ekAdaza dvandvA iti / dvandvA evetyarthaH / idamapi bhASyavAkyam / strIpuMsAviti / strI ca pumAMzceti vigrahaH / / ac / strIpumAMsAviti na bhavati / dhenvanaDuhAviti / dhenuzca anaDvAMzceti vigrahaH / ac / dhenvanaDavAhAviti na bhavati / samAhAradvandve tu 'dvandvAccudaSahAntAt' ityeva siddham / RksAme iti // Rca For Private and Personal Use Only Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 632 siddhAntakaumudI [ sarvasamAdhAnta dAragavam / arU ca aSThIvantau ca UrvaSThIvam / nipaatnaahilopH| padaSThIvam / nipAtanAtpAdazabdasya padbhAvaH / naktaM ca divA ca nakkandivam / rAtrI ca divA ca rAtrindivam / rAtrermAntatvaM nipAtyate / ahani ca divA cAhardivam / vIpsAyAM dvandvo nipaatyte| ahanyahanItyarthaH / sarajasamiti sAkalye'vyayIbhAvaH / bahuvrIhI tu sarajaH paGkajam / nizcitaM zreyo niHzreyasam / tatpuruSa eva / neh| niHzreyA. sAma ceti vigrahaH / aca, TilopaH / RksAmanI iti na bhavati / vAGmanase iti / vAk ca manazceti vigrahaH / ac / vAGmanasI iti na bhvti| akSibhravamiti / an 'prANyaGgatvAdekavattvam / akSi iti na bhavati / dAragavamiti / samAhAradvandvAdaca / dAragu iti na bhavati / itaretarayogadvandve tu dAragAvaH / UrvaSThIvamiti / prANyaGgatvA. dekavattvam / urU sakthinI / aSThIvantau jAnunI / 'sakthi klIve pumAnUrU:' iti, 'jAnUruparvASThIvadastriyAm' iti cAmaraH / nanvaDitvAdanAntatvAJca kathaM Tilopa ityata Aha-nipAtanATilopa iti / padaSThIvamiti / pAdau cASThIvantau ceti dvandvAdac / prANya. GgatvAdekavattvam / nanvabhatvAt kathamiha pAdazabdasya padbhAva ityata Aha-nipAtanA. diti / naktamiti mAntamavyayam / divetyAkArAntamavyayam / naktandiveti dvandvAdaca / 'yasyeti ca' ityAkAralopaH, 'avyayIbhAvazca' ityavyayatvam , napuMsakatvaM c| 'nA. vyayIbhAvAt' ityambhAvaH / mAntatvamiti / rAtrau ca divA ceti dvandve kRte subluki kRte rAtrentitvaM nipAtyata ityarthaH / 'yasyeti ca' iti AkAralopaH, ambhAvazca / ahadivamiti / dvandve kRte subluki, lukA lupte pratyayalakSaNaM neti pratyayalakSaNA. bhAvAt 'ro'supiiti ratvam , ac, 'yasyeti ca' ityAkAralopaH, ambhAvazca / nanvahanzabdArthasya divAzabdArthasya ca ekatvAt sAhityAbhAvAt kathamiha dvandvaH / ahavyaktibhedamAdAya dvandvaprasaktAvapi 'virUpANAmapi samAnArthakAnAm' ityekazeSo durvAra ityata Aha-vIpsAyAM dvandvo nipAtyata iti / 'nityavIpsayoH' iti vIpsAyAM dvivaMcane kRte ekazeSaM bAdhitvA dvandvo nipAtyata ityarthaH / sarajasamiti / rajo'pyapari. tyajya ityasvapadavigrahaH / rajaH dhUliH / sAkalye sahazabdasya rjshbdenaavyyiibhaavH| 'avyayIbhAve cAkAle' iti sahazabdasya sabhAkaH / ac / avyayIbhAva iti / bhASye tathAvacanAt avyayIbhAvasya grahaNamiti bhAvaH / sarajaH paGkaja miti / rajobhiH parAgaiH saheti vigrahaH 'tena saheti tulyayoge' iti bahuvrIhiH / 'vopasarjanasyA iti sahasya saH / bahuvrIhitvAt nAca / niHzrayasamiti / karmadhArayAdac / tatpuruSa eveti / tathA bhA. pyAditi bhAvaH / niHzreyAniti / nizcitaM zreyo yasyeti bahuvrIhitvAnAc iti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 23 ] baalmnormaashitaa| - npuruSaH / puruSasyAyuH puruSAyuSam / tato dviguH / dyAyuSam / tryAyuSam / tato dvandvaH / RgyayuSam / tatastrayaH krmdhaaryaaH| jAtokSaH / mhokssH| vRddhokSaH / zunaH samIpamupazunam / TilopAbhAvaH samprasAraNaM ca nipAtyate / goSThe vA goSThazvaH / (56) brahmAstibhyAM varcasaH 5 / 4 / 7 // acasyAt / brahmavarca. sam / hastivarcasam / 'palyarAjabhyAM ceti vaktavyam' ( vA 3352) / palyavacasam / rAjavarcasam / (17) bhavasamandhebhyastamasaH 5476 // avatamasam / santamasam / andhayatItyandham / pacAyac / andhaM tamo'ndhatamasam / - prayasazca' iti niSedhAna kaa| puruSAyuSamiti / SaSThIsamAsAt ajiti bhASyam / tato dviguriti / bhASyavAkyamidam / dvayAyuSam . vyAyuSamiti / dvayorAyuSoH samAhAra iti, trayANAmAyuSAM samAhAra iti ca vigrahaH / taddhitAtheMiti dvigorac / tato dvandva iti / bhASyavAkyamidam / kagyajuSamiti / Rcazca yajUMSi ca eSAM samAhAra iti smaahaardvndvH| tatastrayaH karmadhArayA iti / tathA bhASyAditi bhAvaH / jAtokSa iti / jAtazcAsAvukSA ceti vigrahaH / aci satyukSan zabde ttilopH| mahokSa iti / mahAM. zcAsAvukSA ceti vigrahaH / 'AnmahataH' ityAttvam / aci TilopaH / vRddhokSa iti / vRddhazcAsAvukSA ceti vigrahaH / aci ttilopH| upazunamiti / avyayIbhAvAdaca , tathA bhASyAt / nanvatra 'nastaddhite' iti TilopaH kuto na syAt / 'ataddhite' iti paryudAsAt 'zvayuvamaghonAmataddhite' iti kathaM vA samprasAraNaM syAdityata Aha-TilopAbhAvaH samprasAraNaM ca nipAtyata iti / goSThazva iti / saptamIsamAsAdajiti bhASyam / ata eva bhASyAt saptamIsamAsaH / TilopaH / 'ataddhite' iti niSedhAna samprasAraNam / SaSThItatpuruSe tu gosstthaavaa| ___ brahma / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-acsyAditi / brhmvrcsmiti| brahmaNo varca iti vigrahaH / hastivarcasamiti / hastino varca iti vigrahaH / palyarAjabhyAmiti / AbhyAM paro yo varcazabdaH tasmAdapi ajiti vaktavyamityarthaH / palyavarcasamiti / palaM mAMsaM tada. hati palyaH, mAMsabhojItyarthaH / tasya varca iti vigrahaH / raajvrcsmiti| rAjJAM varca iti vigrahaH / avasamandhebhyastamasaH / ava sam andha ebhyaH paro yastamazabdastasmA. dacsyAdityarthaH / avatamasamiti / avahIna tama iti vigrahaH / praadismaasH| santamasamiti / santataM tamaH iti vigrahaH / prAdisamAsaH / andhayatItyandhamiti / 'andha dRSTayapaghAte curAdiH, dRSTiM pratibadhnAtItyarthaH / pacAyajiti / 'nandigrahipacAdibhyo lyuNi. nyacaH' iti / pacAditvaprayukto'cpratyaya ityarthaH / aci Nilope'ndhamiti rUpam / gADhamityarthaH phalati / gADhasyaiva tamasaH darzanapratibandhakatvAt / andhatamasamiti / karmaH For Private and Personal Use Only Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ sarvasamAsAnta (48) zvaso vasIyaH zreyasaH paa4|0|| vasuzabdaH prshstvaaco| tata Iyasuni vasIyaH / zvasazabdaH uttrpdaarthprshNsaamaashiivissymaah| mayUravyaM sakAdi. tvAtsamAsaH / zvovasIyasam / zvaHzreyasaM te bhUyAt / (888) manvavataptAdrahasaH pAthA // anurahasam / avarahasam / taptarahasam / (850) praterurasaH saptamI. sthAt 5 / 4 // 2 // urasi prati pratyurasam / vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH / (51) anugavamAyAme 5 / 4 / 83 // etannipAtyate dIrghatve / anugavaM yAnam / 'yasya dhArayAdac / zvasaH / zvas ityavyayAt paro yo vasIyazzabdaH zreyazabdazca tasmAdat syAdityarthaH / vasuzabdaH prazastavAcIti / 'yaM kAmayeta vasIyAn syAt' ityAdau tathA darzanAditi bhAvaH / tata iti / atizayena vasuriti vigrahe 'dvivacanavibhajyopapade' itI. yasuni, 'turiSThemeyassu' ityanuvRttau Teriti Tilope vasIyazabda ityarthaH / zvaszabda iti / yadyapi zvaszabdaH kaalvishessvaacii||tthaapi prakRte zabdazaktisvAbhAvAduttarapa. dArthabhUtAM prazaMsAm AzIviSayaM dyotayatItyarthaH / AziSo viSayaH AzIviSayaH tamiti sssstthiismaasH| prazaMsAvizeSaNam / viSayazabdasya nityapuMliGgatvAt na strIli. jhtaa| evaJca zvaszabdaH uttarapadArthagataprAzastyasya dyotaka iti phalito'rthaH / nanu tarhi zvalazabdasyottarapadArthagataprAzastyadyotakatve'pyuttarapadasAmAnAdhikaraNyAbhAvAt kathaM vizeSaNasamAsa ityata Aha-mayUreti / tathAcAzIliDAdiprayoga eva asya sAdhutvamityabhipretyodAharati-ivovasIyasamiti / atizayena prshstmityrthH| zvaHzreyasa. miti| atizayena prazastamiti vigrahe prazastazabdAdIyasun , prazasyasya zraH, 'prakRtyai. kAc' iti prakRtibhAvAnna TilopaH / AdguNaH / zreyas iti rUpam / zvasazabdastu uttarapadArthagataprazaMsAdyotakaH / 'zvaHzreyasaM zivaM bhadram' ityamaraH / te bhUyAditi tu ubhayatrApi sambadhyate-vovasIyasaM te bhUyAt , zvaHzreyasaM te bhUyAditi / anvavataptAdrahasaH / anu ava tapta eteSAM samAhAradvandvaH / ebhyaH paro yo rahazzabdaH tasmAdacsyAdityarthaH / rahaH aprakAzapradezaH / anurahasamiti / anugataM raha iti vigrahaH / avarahasamiti / avahInaM raha iti vigrahaH / ubhayatra prAdisamAsaH / taptarahasa. miti / taptaM raha iti vigrahaH / praterurasaH / saptamyarthe dyotakatayA vartata iti sasamo. stham / saptamyarthayotakAt prateH paro yaH urazabdaH tasmAdac syAdityarthaH / urasIti / anena yaducyate tadeva pratyurasamityanenocyata ityarthaH / saptamyarthadyotakaH pratiH / tasya vibhaktyarthe vidyamAnasya 'avyayaM vibhakti' ityAdinA'vyayIbhAva iti bhAvaH / anugavamAyAme / etaditi / anugvmityetdityrthH| anunA dIrghatve ghotye'cpratyayAnto nipAtyata ityarthaH / AyAmazabdo dIrghapara iti bhAvaH / anugavaM yAnamiti / anu. For Private and Personal Use Only Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 23 ] bAlamanoramAsahitA / cAyAmaH' ( sU 670 ) iti samAsaH / (52) dvistAvA tristAvA vediH / 5 / 4 / 84 // acpratyayaSTilopaH samAsazca nipAtyate / yAvatI prakRtau vedistato dviguNA triguNA vA azvamedhAdau tatredaM nipAtanam / vediH iti kim / dvistAvatI tristAvatI rajjuH / (53) upasargAdhvanaH 5485 // pragato'dhvAnaM prAdhvo rathaH / (54) na pUjanAt 5 |4| 66 // pUjanArthAtparebhyaH samAsAntA na syuH / surAjA / atirAjA / 'svatibhyAmeva ' ( vA 3346 ) / neha | paramarAjaH / 635 gozabdAdaci avAdeza iti bhAvaH / yasya ceti / 'yasya cAyAmaH' ityavyayIbhAvasamAsaH / tathA ca goderghyasadRzadairdhyakaM yAnamityarthaH phalatIti bhAvaH / dvistAvA / yAvatI prakRtAviti / yataH aGgakalApasyAtidezaH sA prakRtiH / azvamedhasya prakRtiragniSTomaH tatrAmnAtAGgakalApAnAmazvamedhe'tidezAt / taduktaM kalpasUtreSu 'sarva somakratUnAmagniSTomaH prakRtiH' iti / tasmin / agniSTome vediparimANaM zrutam / tatra ca 'triMzatpadAni prakramA vA pazcAttiracI patriMzat prAcI caturviMzatiH purastAttara' iti prakRtau vediparimANamuktam / asyAM tu vedya tato dviguNita triguNitaM ca kSetraparimANamuktaM kalpasUtreSu 'aSTAviMzatyUnaM padasahasraM mahAvediH' iti / padagrahaNamatra prakramasyApyupalakSaNam / tathAca prakRtau agniSTome yAvatI vediH tadapekSayA dviguNA triguNA vA azvamedhAdau vedirasti, tatra AzvamedhikavedyAmabhidheyAyAM dvistAtitiAveti ca bhavatItyarthaH / 'saGkhyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuc' 'dvitricaturbhyaH suc' iti dvizabdAta kriyAbhyAvRttau suci kRte dviriti tririti ca ruupm| tat prAkRtaM parimANam asyA astIti tAvatI / prAkRtaparimANeti yAvat / dviriti tacchabdArthe prakRtiparimANe'nveti / dviH tAvatIti vigrahaH / dvirAvRttaM prAkRtaM yat parimANaM tadvatyAzvamedhikI vedirityarthaH / ata eva nipAtanAt samAsaH, acpratyayaH, tAvatIzabdasya 'bhasyAde' iti puMvatve DIpo nivRttau pratyayasyADitve'pi prakRternA - tatvAbhAve'pi TilopaH / dvistAvatI tristAvatI rajjuriti / atra vedyAmapravRtteH acprasyayaTilopasamAsA na bhavantItyarthaH / tathAca pratyudAharaNe dviriti bhinnaM padam / upasargAdadhvanaH / upasargAt paro yo'dhvanzabdaH tasmAdac syAdityarthaH / prAdhvo ratha iti / 'atyAdayaH' iti samAsAdac / 'nastaddhite' iti TilopaH / na pUjanAt / parebhya ityadhyAhAryam / samAsAntA iti pUrvasUtramanuvartate / tadAhapUjanArthAditi / 'pUjAyAM svatigrahaNaM kartavyam' iti vArtikamabhipretyodAharatisurAjeti / suzobhano rAjeti prAdisamAsaH / zratirAjeti / pUjyo rAjetyarthaH / ubhayazrApi 'rAjAharUlakhibhyaH' iti Tac na bhavati / svatibhyAmeveti / svatibhyAM paro yo For Private and Personal Use Only Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [sarvasamAsAnta pUjanAt kim / gAmatikAnto'tigavaH / 'bahuvrIhI sakthyakSNo:--' (sU 852) ityataH prAgevAyaM niSedhaH / neha / susakthaH / svkssH| (55) kimaH kSepe / 5470 // kSepe yaH kiMzabdastataH paraM yattadantAtsamAsAntA na syuH / kutsito rAjA kiMrAjA / kiMsakhA / kiMgauH / kSepe kim / kiMrAjaH / kiMsakhaH / kiMgavaH / (56) naastatpuruSAt 5 / 4 / 71 // samAsAnto n| araajaa| asakhA / tatpuruSAt kim / adhuraM zakaTam / (57) patho vibhASA 5 / 4 / 72 // nampUrvAtpatho vA samAsAntaH / apatham-apanthAH / tatpuruSAt ityeva / apatho dezaH / apathaM vrtte| iti sarvasamAsAntaprakaraNam / - rAjana zabdaH tasmAdevetyarthaH, tathA vArtikAditi bhAvaH / neheti / niSedha iti zeSaH / paramarAja iti / paramazcAsau rAjA ceti vigrahaH / atigava iti / 'atyAdayaH' iti . samAsaH / ateH pUjanArthakatvAbhAvAt na Taco niSedhaH / evaM paramarAja ityatrApi / ityataH prAgiti / 'prAgbahuvrIhigrahaNaM kartavyam' iti vArtikArthasaGgraho'yam / susakthaH svakSa iti / su zobhane sakthinI yasya, su zobhane akSiNI yasyeti ca vigrahaH / 'bahu. vIhI sakthyakSNoH' iti Sac / kimaH kSepe / kiMrAjA / kiMsakheti / iha 'rAjAhassakhi. bhyaH' iti Taca na bhavati / 'ki kSepe' iti samAsaH / kiMrAjaH kiMsakhaH iti / kiMzabdo'tra prazne / kasya rAjA, ko rAjeti vA vigrahaH / nindAnavagamAt na Taco niSedhaH / namastatpuruSAt / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-samAsAnto neti / nampUrvapadAttatpuruSAt samAsAnto neti phalitam / adhuraM zakaTamiti / avidyamAnA dhUryasyeti vigrahaH / nampUrvapadatve'pyatatpuruSatvAt 'RkpU:' iti samAsAntasya na nissedhH| patho vibhaassaa| patha iti / pathinzabdAdityarthaH / apathamiti / na panthA iti vigrahe nantatpuruSaH / 'Rkpa:' ityapratyaye sati 'nastaddhite' iti ttilopH| 'pathaH saGkhyAvyayAdeH iti napuMsakatvam / apanthA iti / apratyayAbhAve rUpam / tatpuruSAdityeveti / anuvartata eve. tyarthaH / apatho deza iti / avidyamAnaH panthA yasyeti vigrahaH / bahuvrIhitvAt 'RkapUra ityapratyayasya pAkSiko'pi na niSedhaH / apathaM vartate iti / arthAbhAve'vyayIbhAvaH / atatpuruSatvAt 'RkpU:' ityapratyayasya na pAkSiko'pi nissedhH|| iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM sarvasamAsAntaprakaraNaM samAptam / For Private and Personal Use Only Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 24 ] baalmnormaashitaa| - athAluksamAsaprakaraNam / / 24 // (58) aluguttarapade 6 / 3 / 1 // alugadhikAraH prAgAnaH, uttarapadA. dhikArastvApAdasamApteH / (848) paJcamyAH stokAdibhyaH 6 // 3 // 2 // ebhyaH paJcamyA aluksyAduttarapade / stokAnmuktaH / evamantikArthadUrArthakRcchrebhyaH / uttarapade kim / niSkrAntaH stokAnisstokaH / 'brAhmaNAcchaMsina upasaGkhyAnam' (vA 3878) / brAhmaNe vihitAni zastrANyupacArAdbrAhmaNAni tAni zaMsatIti brAhmaNAcchaMsI RtvigvizeSaH / dvitIyArthe paJcamI upasaGkhyAnAdeva / (60) bhoja:.. athAluksamAso nirUpyate -aluguttarapade / nAyaM vidhiH, rAjapuruSa ityAdAvati. prasaGgAt , 'paJcamyAH stokAdibhyaH' ityAdyArambhAcca / kintu padadvayamadhikriyate / asya kiyatparyantamanuvRttirityata Aha-alugadhikAraH prAgAnaGa iti / 'AnaGataH ityataH prAgityarthaH / uttarapadeti SaSThasya tRtIye pAde AdyamidaM suutrm| ita uttarametatpAdaparisamAptiparyantamuttarapadAdhikArarA ityarthaH / atrottarapadAdhikAraniyame bhASyameva pramANam / paJcamyAH stokAdibhyaH / ebhya iti / stokAdibhyaH parA yA paJcamI tasyAH 'supo dhAtu' iti luG na syAdityarthaH / uttarapade iti / uttarapadazabdaH samAsacaramAvayave rUDhaH, pade ityeva siddhe uttaragrahaNAt / stokAnmukta iti / evamalpAnmuktaH / 'stokAntikadarArthakRcchANi ktena iti samAsaH / atra paJcamyA aluka / evamiti / Adipadena samAsavidhau gRhItAnAmantikAdInAM grahaNAditi bhAvaH / antikAdAgataH, abhyAzAdAgataH, dUrAdAgataH viprakRSTAdAgataH, kRcchraadaagtH| nisstoka iti| 'nirAdayaH krAntAdyarthe paJcamyA' iti samAsaH / atra stokazabdasya uttarapadaparakatvAbhAvAt paJcamyA aluk na / stokAnmuktaH ityAdau samAsaprayojana tu samAsasvaraH, sarvasmAt stokAnmukta iti vizeSaNayogAbhAvazca / kiJca, stokAnmuktasyApatyaM stokAnmuktirityAdau samudAyAttaddhitotpattizca / stokAnmuktI, stokAnmuktAH iti dvibahuvavanAntaina samAsaH, anabhidhAnAditi bhASye spaSTam / brAhmaNAcchaMsina upasaGkhyAnamiti / paJcamyA aluk iti zeSaH / nAnu brAhmaNAni zaMsatItyarthe kathaM paJcamI / vidhAyakavAkyAni hi brAhmaNazabdenocyante, karmacodanA brAhmaNAni iti kalpasUtrAt , zeSe brAhmaNazabdaH' iti mantrabhinnavedabhAge brAhmaNazachadasya jaimininA saGketitatvAcca / etAdRzabrAhmaNabhAgasya na kApi zaMsanaM vihitamRcA zaMsati nividaH zaMsati' iti zrutiSvityata Aha-brAhmaNe iti / zastrANIti / RcA nividAM ca sadhaH zastram / upacArAditi / lakSaNayetyarthaH / dvitIyArthe iti / paJcanyA alugupasalyAnabalAdeva dvitIyAthe paJcamItyarthaH / projas / ojala, sahasa, For Private and Personal Use Only Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ aluksasamAsa - saho'mbhastamasastRtIyAyAH 6 / 3 / 3 // ojasAkRtamityAdi / 'aJjasa upasaGkhyAnam' ( vA 3880) / aJjasAkRtam / Arjavena kRtamityarthaH / puMsA. nujo januSAndha iti ca' (vA 3881) / yasyAprajaH pumAnsa puNsaanujH| janu. SAndho jAtyandhaH / (461) manasaH saMzAyAm 63 / 4 // manasAguptA / (662) mAjhAni ca 6 / 3 / 5 // manasaH ityeva / manasA jJAtuM zIlamasya manasAjJAyI / (663) Atmanazca 6 // 3 // 6 // AtmanastRtIyAyA aluksyAt / 'pUraNa iti vaktavyam' (vA 3882) / puraNapratyayAnte uttarapade ityarthaH / Atma. ambhas , tamas eSAM samAhAradvandvaH / ebhyaH parasyAstRtIyAyA aluk syAduttarapade ityarthaH / ojasAkRtamiti / 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti samAsaH / 'ojo dIptau bale' ityamaraH / ityAdoti / sahasAkRtam , ambhasAkRtam / tamasAvRttam / tamovRta. miti tu asAdhveva / zeSaSaSThayA vA samAsaH / aasa upasaGkhathAnamiti / aJjazabdAt tRtIyAyA aluka upasanyAnamityarthaH / anjasAkRtamiti / aJjazabdaH Arjave vartate. yathA kSetrajJo'jasA nayatItyAdau tathA darzanAt / tadAha-Arjavenaiti / puMsAnujaH / tRtIyAyA aluki sAdhuriti zeSaH / yasyeti / yasya pumAn pUrvajaH sa puMsA hetunA anujaH kanIyAn ityarthaH / januSeti / 'janurjananajanmAni' ityamaraH / januSA janmanA hetunA andha ityarthaH / phalitamAha-jAtyandha iti / brAhmaNyAdijAtitulyAndhyavAni. tyarthaH / utpattiprabhRtyandha iti yAvat / manasaH sanzAyAm / manasastRtIyAyA aluk syAduttarapade ityarthaH / manasAgupteti / kasyAzcit samjhayam / asaJjJAyAM tu manoguptA / AzAyini ca / manasa ityeveti / anu. vartata evetyarthaH / manasastRtIyAyA aluk syAt AjJAyini pare ityarthaH / asajJArthamidam / jJAtumiti / prerayitumityarthaH / manasAjJAyIti / 'supyajAtau iti NiniH / 'Ato yukciNkRtoH' iti yuka / atra sUtrabhASye 'Atmanazca pUraNe upsngkhyaanm| iti vArtikaM paTitam / tatrAtmanazcetyaMzaM vyAkhyAtaM pRthagupAdatte-Atmanazceti / cakArAttRtIyAyA alugiti cAnukRSyata ityAha-prAtmanastRtIyAyA alugiti / uttarapade pare hati zeSaH / pUraNa iti vaktavyamiti / nAtra pUraNazabdo gRhyate / kintu sva. ritatvabalena pUraNAdhikAravihitapratyayagrahaNAt 'pratyayagrahaNe' iti tadantavidhiritya. bhipretyAha-pUraNapratyayAnte iti / AtmanApaJcama iti / AtmA paJcama ityarthaH / prakRtyA ditvAt prathamArthe tRtIyA / yadvA AtmakRtapaJcamatvavAnityarthaH / karaNe tRtiiyaa| kirotikriyAntarbhAveNa tasyAH tRtIyA tatkRtA' iti samAsaH / pakSadvayamapIdaM bhASye sthitam / nanu saGkarSaNaprakSumnAniruddhAstrayo viSNuvyUhAH / janArdanastu eSAM niyante For Private and Personal Use Only Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 24 ] bAlamanoramAsahitA / 17 nApaJcamaH / 'janArdanastvAtmacaturtha eva iti bahuvrIhirbodhyaH / pUraNe kim / AtmakRtam / (664) vaiyAkaraNAkhyAyAM caturthyAH 6 / 3 / 7 // AtmanaH ityeva / Atmanepadam / AtmanebhASAH / tAdarthye caturthI / caturthI iti yoga. vibhAgAtsamAsaH / (65) parasya ca 6 38 // parasmaipadam / parasmaibhASA / (66) haladantAtsaptamyAH saMjJAyAm 6 / 3 / 9 || halantAdadantAcca saptamyA aluksaMjJAyAm | tvacisAraH / ( 867) gaviyudhibhyAM sthiraH ||65 // AbhyAM sthirasya sasya SaH syAt / gaviSThiraH / atra gavoti vacanAdevAluk / ti viSNupurANAdau sthitam / tatredamAhuH paurANikAH - janArdanastvAtmacaturtha eveti / tatra tRtIyAyA aluki AtmanAcaturthaM iti bhavitavyamityata Aha- janArdana - stviti / bahuvrIhiriti / AtmA caturtho yasyeti vigrahe bahubrIhirityarthaH / ekasyApyaupAdhikabhedaM parikalpya vRttipadArthatvamanyapadArthatvaM ca vivakSaNIyamiti bhAvaH / tadidaM bhASye spaSTam / vaiyAkaraNAkhyAyAm / Atmana ityeveti / anuvartata evetyarthaH / na ca 'Atmanazca' ityasya vArtikatve kathamiha sUtre etadanuvRttiriti vAcyam / 'so'padAdau' iti sUtre paThitasya 'kAmye roreveti vAcyam' iti vArtikasya 'iNaSSa:' iti sUtre'nuvRttivadupapateH / vyAkaraNe bhavA vaiyAkaraNI sA cAsAvAkhyA ca vaiyAkaraNAkhyAtasyAM yA caturthI tasyA alugityarthaH / AtmanaibhASeti / pUrvAcAryakRtamAtmanepadasya sajJAntaramidaM dhAtupAThe prasiddham / tAdarthe caturthIti / tathA cAtmane ityasyAtmArthamityarthaH / AtmagAmini phale prAyeNa tadvidhAnAditi bhAvaH / nanu prakRtivikArAbhAvAt kathamiha tAdayeM caturthyAH, samAsa ityata Aha-caturthIti yogavibhAgAditi / paspazAhnikabhASye dharmAya niyamo dharmaniyama iti bhASyamiha liGgam / parasya ca / vaiyAkaraNAkhyAyAM parazabdasyApi caturthyA alugityarthaH / iladantAt / svacisAra iti / ata eva jJApakAdvayadhikaraNapado bahuvrIhiH / 'vaMze tvaksArakarmAratvacisAra tRNadhvajAH' ityamaraH / atha halantasyodAharaNAntaraM vakSyati - yudhiSThira iti / atra 'ajirazizira sthira' ityuNAdisUtreNa sthAdhAtoH kiraci sthirazabdo vyutpAditaH / tatra 'AdezapratyayayoH' iti patvasya 'sAtpadAdyo:' iti niSedhe prApte idamArabhyate -gaviyudhibhyAM sthiraH / gavIti yudhIti ca saptamyA anukaraNam / sthira iti prathamA SaSThyarthaM / 'sadeH sADaH saH' ityasmAt sa iti SaSThayantamanuvartate / 'apadAntasya mUrdhanyaH' ityadhikRtam / tadAha -- zrAbhyAmiti / nanu 'antaraGgAnapi vidhIn bahiraGgo lugbAdhate' iti paribhASayA avAdezAt pUrvameva beluki pravRtte halantatvAbhAvAt kathami For Private and Personal Use Only Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 640 siddhAntakaumudI [aluksamAsa yudhiSThiraH / araNyetalikAH / atra 'sNjnyaayaam| (sU 521) iti saptamIsamAsaH / 'hRdyubhyAM ca ( vA 3885) / hRdispRk divismRk / (86) kAranAmni ca prAcAM halAdau 6 / 3 / 10 // prAcI deze yatkAranAma tatra halAdAvuttarapade haladantAtsaptamyA aluk / mukuTekArSApaNam / dRSadimASakaH / pUrveNa siddhe niyamArtham / kAranAmnyeva prAcAmeva halAdAvedeti / kAranAmni kim / abhyAhita. pazuH / kArAdanyasyaitadeyasya nAma / prAcAm kim / yUthapazuH / halAdau kim / avikaToraNaH / haladantAt kim / nayA~ doho nadodohaH / (88) madhyAdguro 6 / 3 / 11 // madhye guruH / 'antAca' ( vA 3890) / anteguruH / (70) amUrdhamastakAtsvAGgAdakAme // 3 // 12 // kaNThekAlaH / ursilomaa| amU. dhamastakAt kim / mUzikhaH / mastakazikhaH / akAme kim / mukhe kAmo'sya mukhakAmaH / (171) bandhe ca vibhASA 6 / 3 / 13 // haladantAtsaptamyA aluk / hAlugityata Aha-atra gavIti / yudhiSThira iti / yudhdhAtorbhAve vipi yudhazabdAt saptamyekavacanam / halantatvAdaluk , SatvaM ca / pANDavasya dharmaputrasya nAmedam / tadevaM halantAdalukaM prapaJcya adantAdalukamudAharati-araNyetilakA iti / nanu tilakazabdasya zauNDAdigaNe'bhAvAt kathaM tena saptamIsamAsa ityata Ahaatra saJjJAyAmiti / yudbhyAM ceti / hRcchabdAt divazabdAcca saptamyA alugvaktavya ityarthaH / asajJArthamidam / hRdispRgiti / 'pahan' iti Gau hRdayasya hRdAdezaH, hRdayaM spRzatItyarthaH / divispRgiti / divaM spRzatItyarthaH / ihobhayatrApi saptamyA alugdhi. dhAnabalAdeva karmaNi saptamIti bhASyam / 'amUrdhamastakAt' ityanena tvaluk na sidhyati, tatra sjnyaayaamitynuvRtteH| ___ kAranAmni / yat kAranAmeti / rAjapAdyo bhAgaH karaH, sa eva kAraH, tadvizeSavAcaka ityrthH| niyamArthamiti / prAcAM deze halAdau yadi bhavati kAranAmnyeva, kAranAmni halA. dau cet pAcAmeva, prAcAM kAranAmni cet halAdAveveti niymtryaarthmityrthH| avikaToraNa iti / avizabdAt saGghAte kaTac , uraNo meSaH / nathAmiti / nadyuttAraNe tAtkAliko dohaH karaH / mdhyaadgurau| guruzabde pare madhyazabdAt saptamyA aluk syAdityarthaH / asajJArthamidam / antAcceti / saptamyA aluk syAt gurau pare ityrthH| amUrdhamasta. kAt / mUrdhamastakazabdavajitAt svAGgavAcakAt saptamyA aluk syAt, natu kAmazabde uttarapade ityarthaH / atra sajJAyAmityanuvartate / ata eva 'hRdyubhyAM ca' ityatra hRdUgrahaNamarthavat / kaNThe kAla iti / zivasya nAma / urasilometi / kasyacinnAma / ata evaM jJApakAt vyadhikaraNapado bhuvriihiH| bandhe ca vibhASA / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe For Private and Personal Use Only Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -prakaraNam 24 ] bAlamanoramAsahitA / prA istebandhaH- istabandha / iladanta iti kim / guptibandhaH / ( 72 ) tatpuruSe kRti bahulam | 6|3|14 // stamberamaH - ( stambaramaH ) karNeapa : - ( karNajapaH ) / kvacinna / kurucaraH / (673) prAvRTchratkAladivAM je 6 3 15 SiNaH / zaradijaH / kAlejaH / divijaH / pUrvasyAyaM prapaJcaH / ( 674) vibhASA varSakSarazaravarAt 6|3|16 || ebhyaH saptamyA alugje / varSejaH - varSajaH kSarejaH-kSarajaH / zarejaH-zarajaH / varejaH - vrjH| (75) ghakAlataneSu kAlanAmnaH 6|3 | 17 || saptamyA vibhASayA luksyAt / gha - pUrvAhNetare - pUrvAhRtare / pUrvAta pUrvAhNatame / kALa - pUrvAhNekAle - pUrvAhnakAle / tana pUrvAhNetane- pUrvAhRtane(176) zayavAsavAsiSvakAlAt 6 / 3 / 18 // khezayaH - khazayaH / grAme * 1 * 641 - prAmavAsaH / prAmevAsI - grAmavAsI / 'haladantAt' ityeva / bhUmizayaH / 'apo yoniyanmatuSu' ( vA 3876 ) apsu yonirUtpattiryasya so'psuyoniH / iladantAditi / istebandha iti / sajJAyAmiti saptamItatpuruSo'yam / iha tatpuruSa iti sambadhyate, bandha iti ghaJantam, anyatra tu 'nensiddha' iti niSedha iti spaSTaM bhASye / tatpuruSe kRti / tatpuruSe saptamyA bahulamaluk syAt kRdante uttarapade saJjJAyAmityarthaH / stamberama iti / tRNasamUhaH stambaH, tasmin ramata iti stamberamaH hastI / karNejapa iti / karNe japati paradoSamupAMzvAviSkarotIti karNejapaH pizunaH / 'stambakarNayo ramijapoH' ityac / upapadasamAsaH / kacinneti / bahulagrahaNAditi bhAvaH / kurucara iti / 'careSTaH' ityadhikaraNe upapade careSTaH / upapadasamAsaH / yadyapi haladantAdityanuvRttyaiva siddhamidam, tathApi bahulagrahaNAdeva siddhe 'haladantAt' iti nAnuvartanIyamiti bhAvaH / 1 1 1 - I prAvRTrat / prAvRd, zarat, kAla, div eSAM saptamyA aluk syAt jazabde pare sanjJAyAmityarthaH / nanu 'haladantAt' ityeva siddhe kimarthamidamityata Aha- pUrvasyaivAyaM prapaJca iti / vistara ityarthaH / vibhASA varSa / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - emyassa - tamyA iti / ghakAlataneSu / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - saptamyA iti / gheti / ghe pare udAharaNasUcanamidam / taraptamapau ghaH / pUrvAhNetare iti / atizAyane saptamyantAt taraptapau / ata eva tattadvibhaktyantAt taraptamapAviti vijJAyate / kAleti / udAharaNasUcanamidam / pUrvAhnAle iti / ata eva vizeSaNAdisamAso'pi tattadvibhaktyantAnAmeva / teneti / udAharaNasUcanamidam / pUrvAhNetane iti / 'vibhASA pUrvAhnAparAdvAbhyAm' iti TyuTyulau tuT ca / zayavAsa / zaya, vAsa, vAsin eteSu pareSu kAlabhinnAt saptamyA aluk syAdityarthaH / apo yoni / yonizabde yatpratyaye matupi ca pare'zabdAva 1 bA0 41 For Private and Personal Use Only Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 642 siddhAntakaumudI [aluksamAsa apsu bhavaH apsavyaH / apsumntaavaajybhaagau| (77) nensiddhabadhnAtiSu ca 6 / 3 / 16 // imantAdiSu saptamyA aluma / sthnnddilshaayii| sAGkAzyasiddhaH / cakrabaddhaH / (8) sthe ca bhASAyAm 6 / 3 / 20 // saptamyA alagna / sama. sthH| bhASAyAm kim / kRSNo'syA khareSThaH / (76) SaSThyA mAkroze / 63 / 21 / caurasyakulam / Akoze kim / brAhmaNakulam / 'vAgdikpazyadbhayo yuktidaNDahareSu' (vA 3897 ) vAcoyuktiH / dizodaNDaH / pshytohrH| 'Amu. dhyAyaNAmuSyaputrikAmuSyakuliketi ca' (vA 3898-3899) amunyApatyamAmudhyAyaNaH / naDAditvAtphak / amuSyaputrasya bhAvaH bhAmuSyaputrikA / manojJAditvAbuJ / evmaamussykulikaa| 'devAnAmpriya iti ca mUrkha ( vA 3900) saptamyA aluk syAdityarthaH / apsavya iti / digAditvAt / morguNaH 'vAnto yi ityvaadeshH| apsumantAviti / apsu iti padaM yadIyamantrayorasti tAvapsumanto, AjyabhAgAviti karmavizeSo / nensiddhabadhnAdiSu c| cakrabaddha iti / sAdhanaM kRtA iti kAntena saptamyantasya smaasH| sthe ca bhASAyAm / 'anantarasya' iti nyAyAt 'tatpuruSe kRti' ityasyaivAyaM niSedhaH / ata eva 'anekamanyapadArthe' iti sUtrabhASye 'saptamyupamAnapUrvapadasya' iti vAtikavyAkhyAvasare kaNThesthaH kAlo yasyeti vigrahe kaNThesthazabdasya samAsatvamabhyupagamya uttarapadalopa upanyastaH saGgacchate / yadA tu 'amUrdhamastakAt' ityasyApyayaM niSedhaH syAttahi tadasaGgatiH syAt, lukprasaGgAt / SaSThayA Akroze / aluguttarapade iti zeSaH / Akrozo nindA / vAgdika / vAk , dik , pazyat etebhyaH parasyAH SaSTyA aluk syAt yukti, daNDa, hara eteSu kramAduttarapadeSu pareSvityarthaH / vAcoyuktiriti / zabdaprayoga ityarthaH / dizodaNDa iti / ! adhikaraNasya zeSatvavivakSAyAM SaSThI / pazyatohara iti / pazyantamanAdRtya haratItyarthaH / 'SaSThI cAnAdare' iti sssstthii| prAmuSyAyaNeti / vArtikamidam / ete nipAtyante / ___ amuSyeti / amuSyApatyamityarthe 'naDAdibhyaH phak' iti phaki AyanAdeze Adi. vRddhau taddhitAntatvAt prAtipadikatayA tadavayavatvAt prAptasya subluko niSedhe nasya Natve AmuSyAyaNa iti rUpamityarthaH / amuSya putraH iti vigrahe SaSThIsamAse SaSThayA aluki amuSyaputrazabdaH / amuSyaputrasya bhAva ityarthe 'dvandvamanojJAdibhyazca' iti vuni akAdeze putrazabdAt supo luki AdivRddhau strItvAhApi 'pratyayasthAt' itIttve AmuSyaputrikAzabda ityrthH| evamiti / amuSya kulamiti SaSThIsamAse SaSThayA aluki amuSyakulazabdAvujAdiH pUrvavadityarthaH / devAnAmiti / vArtikamidam / mUrkhaH ajJaH / viva krIDAyAm / devAH krIDAsaktAH mUrkhAH teSAM priyo'pi mUrkha eva, mUrkhapriyasyA For Private and Personal Use Only Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 24 ] bAlamanoramAsahitA / anyatra devapriyaH / ' zepapucchalAbhUleSu zunaH ( vA 3901 ) zunaHzepaH / zunaH pucchaH / zunolAGgUlaH / 'divasazca dAse' ( vA 3902 ) divodAsaH / (250) putre'nyatarasyAm 6 / 3 / 22 || SaSThyAH putre pare'lugvA nindAyAm / dAsyAHputraH dAsIputraH / nindAyAm kim / brAhmaNIputraH / (681) Rto vidyAyeAnisambandhebhyaH 6 / 3 / 23 || vidyAsambandhayonisambandhavAcinaH RdantAtSaSThayA aluk / hoturantevAsI hotuH putraH / piturantevAsI pituH putraH / 'vidyAyonisambandhebhyastatpUrvottarapadagrahaNam' ( vA 3903) / neha hotRdhanam / (682) vibhASA svasRpatyoH 6|3|24|| RdantASaSThayA alugvA svasRpatyoH parayoH / ( 6-3) mAtuH pitubhyamanyatarasyAm 8|3|85 // AbhyAM svasuH sasya So vA syAtsavayaM mUrkhatvAditi 'ajervI' ityatra kaiyaTaH / zepapuccheti / vArtikamidam / SaSThayA alugiti zeSaH / sajJAyAmiti bhASyam / zunazzepa iti / zunaH zepa iva zepo yasyeti vigrahaH / ( meTro mehanazephasI' ) / zephazabdo'pyasti, 'zephAya svAhA' iti darzanAt / zunaHpuccha iti / zunaH pucchamiva pucchaM yasyeti vigrahaH / evaM zunolAGgUla ityapi / RSivizeSANAM saJjJA etAH / divazca dAse iti / vArtikam / SaSTyA alugiti zeSaH / divodAsa iti / kazcidrAjaSarayam / putre'nyatarasyAm / nindAyAmiti / Akroze ityanuvRttilabhyamidam / spaSTaM cedam ' AnaGkRtaH' ityatra bhASye / 1 " Rto vidyA / ekatve bahuvacanam / tadAha-vidyAsambandhayonisambandhavAcinaH RdantA diti / aluk syAditi / uttarapade parata iti zeSaH / vidyAsambandhavAcinamudAharatihoturantevAsIti / RgvedavihitakarmavizeSakartA hotA / ato hotRzabdaH vidyAsambandhapravRttinimittaka iti bhAvaH / hotuH putra iti / vidyAsambandhavAcinaH udAharaNAntaramidam / atha yonisambandhavAcinamudAharati- piturantevAsIti pituHputra iti ca / nanu hotRdhanaM pitRdhanamityatrApyaluk syAdityata Aha - vidyAyonisambandhebhyaH tatpUrvottarapadagrahaNamiti / vidyAyonisambandhebhyaH ityatra vidyAsambandhayonisambandhavAcinoH pUrvottarapadayoH grahaNamityarthaH / pUrvottarapadayorubhayorapi vidyAsambandhayonisambandhAnyataravAcitvaM vivakSitamiti bhAvaH / hotRdhanaM pitRdhanamityatra uttarapadasya vidyA - sambandhayonisambandhAnyataravAcitvAbhAvAt na SaSTyA alugiti bhAvaH / anyatarasambandhavAcitvasya vivakSitatvAdeva hotuH putra ityAdi siddham / vibhASA svasRpatyoH / RdantAditi / vidyAsambandhayonisambandhAnyataravAcina iti zeSaH / tatazca bhoktRsvasetyatra nAtivyAptiH / pUrveNa nitye prApte vikalpo'yam / alukapakSe vizeSamAha - mAtuH pitubhyamanyatarasyAm / 'mAtRpitRbhyAM svasA' iti For Private and Personal Use Only 643 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI (samAsAzrayavidhi wwwwww www mAse / mAtuHSvasA-mAtuHsvasA / pituHSvasA-pituHsvasA / lukpakSe tu / (184) mAtRpitRbhyAM svasA 34 // Abhyo parasya svasuH sasya SaH syAtsamAse / mAtRSvasA / pitRSvasA / asamAse tu| mAtuHsvasA / pituHsvasA / ityaluksamAsaprakaraNam / atha samAsAzrayavidhiprakaraNam // 25 // (5) gharUpakalpacelabruvagotramatahateSu Gyo'nekAco hasvaH 63 // 43 // bhASitapuMskAyo kI tadantasyAnekAco hrasvaH syAddharUpakalpappratyayeSu pUrvasUtrAt svasetyanuvartate / SaSTayarthe prthmaa| 'sahe. sADassaH' iti sUtrAt sa iti SaSTyantaM pdmnuvrtte| 'apadAntasya mUrdhanyaH' ityadhikRtam / tadAha-AbhyAmiti / mAtuH pituriti SaSTyantAbhyAmityarthaH / samAse iti / 'samAse'GguleH saGgaH' ityata. stadanuvRtteriti bhaavH| mAtuHSvasA pituHzvaseti aluki Satve rUpam / mAtuH svasA pituH svasetyaluki SatvAbhAve rUpam / lukpakSe viti / vizeSo vakSyata iti zeSaH / mAtRpitRbhyAM svsaa| svasuriti / sUtre SaSThayatheM prathameti bhAvaH / mAtRSvasA pitRSvaseti / lukpakSe nityameva Satvam / AdezapratyayasakAratvAbhAvAdaprApte vidhirayam / Satvavidhau samAsagrahaNAnuvRttaH phalaM darzayati-asamAse viti / vAkye vaikalpikaM Satvamapi naastiityrthH| iti zrIvAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM aluksamAsaprakaraNaM samAptam / atha samAsAzrayavidhiH nirUpyate-gharUpa / uttarapade ityadhikRtaM celaDAdiSvanveti, natu dharUpakalpeSu, ghazabdavAcyatarasamapoH rUpapkalpapozca prtyytvaat| naca tadantagrahaNe sati teSUttarapadatvaM sambhavatIti vAcyam 'hRdayasya hallekha' ityatra uttarapadAdhikAre pratyayagrahaNe tadantagrahaNAbhAva iti bhASye uktatvAt / 'striyAH puMvat' ityato bhASi. tapuMskAdityanuvRttam / Dya iti tadantagrahaNaM, kevalasyAnekActvAbhAvAt / tadAhabhASitapuMskAtho kI iti / etadarthameva striyAH puMvat' ityatra bhASitapuMskAditi paJcamyantamupAttam / tatra bhASitapuMskAyA iti SaSThayantopAdAne tu iha tadanuvRttinaM syAt, asambhavAt / nahi DIppratyayasya tadantasya bhASitapuMskatvamasti / naca tatrApi nArthavatsyAt anUDiti paryudAsAt strIpratyayalAbhena tadantasya bhASitapuMskatvAbhAvA. For Private and Personal Use Only Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25 ] bAlamanoramAsahitA / pareSu, celaDAdiSu cottarapadeSu / brAhmaNitarA / brAhmaNitamA / brAhmaNirUpA / brAhma. NikalpA / brAhmaNicelI / brAhmaNibruvA / brAhmaNigotrA ityAdi / brUJaH pacAdyaci vacyAdeza guNayorabhAvo'pi nipAtyate / celaDAdIni vRttiviSaye kutsanavAcIni / taiH 'kutsitAni kutsanaiH' ( sU 732 ) iti samAsaH / GayaH kim / dattAtarA / bhASitapuMskAt kim / AmalakItarA / kuvalItarA / ( 6-6) nadyAH zeSasyAnyatarasyAm 6|3|44 // ayantanadyaH GayantasyaikAcazca ghAdiSu hrasvo vA syAt / brahmabandhUtarA-brahmabandhutarA / stritarA - strItarA / 'kRnnadyA na' ( vA 3938 ) / lakSmItarA / (7) ugitazca 6 / 3 / 45 // ugitaH parA yA nadI tadantasya ghAdiSu hrasvo vA syAt / viduSitarA / hasvAbhAvapakSe tu tasilAdiSu -' ( sU 836 ) pR diti vAcyam, tatra 'striyA' ityasvaritatvAt strIpratyayagrahaNaM netyuktatvAt / brAhmaNatarA | brAhmaNitameti / atizAyane taraptamapau / naca ' tasilAdiSu' iti puMvatvena DIpo nivRttiH zaGkayA, 'jAtezva' iti niSedhAt / brAhmaNirUpeti / prazaMsAyAM rUpap / brAhmaNikalpeti / 'ISadasamAptau' iti kalpap / brAhmaNicelIti / 'cila vasane' tasmAdaci celaDiti pacAdau paThitam / TitvAt GIp / ityAdIti / brAhmaNimatA / brAhmaNihatA / brUna iti / dhAtoraci kRte 'bruvo vaciH' iti vacyAdezasya laghUpadhaguNasya ca abhAvo nipAtyata ityarthaH / celaDAdInIti / samAsavRttiviSaye celabruvagotramatahatA ityuttara. padAni kutsanavAcInIti kRtvA 'kutsitAni kutsanaiH' iti karmadhAraya ityarthaH / AmalakItareti / AmalakIzabdasya vRkSavAcitve nityastrIliGgatvAt bhASitapuMskatvAbhAvena na hrasva iti bhAvaH / nanu 'na padAnta' iti sUtre bhASye bimbabadaryAmalakazabdAnAM bhASitapuMskatvAvagamAt kathamAmalakIzabdasya vRkSavizeSe nityastrIliGgatvamityarucerAha - kuvalItareti / vRkSavizeSe nityastrIliGgo'yamiti bhAvaH / amarastu 'karkandhUrbadarI kolI ghoNTA kubala phenile' iti napuMsakatvamAha / nadyAH zeSasyAnyatarasyAm / uktAdanyaH zeSaH / vyantasyAnekAca iti pUrvasUtre sthitam, tadanyatvaM ca anekAco DyantatvAbhAve vyantasyAnekActvAbhAve'pi sambha. vati / tadAha - ayantanadyAH GayantasyaikAcazceti / 'Ur3ataH' iti brahmabandhuzabdaH UGantaH / bhASitapuMskasyeti tu nehAnuvartata ityabhipretyodAharati -- stritareti / kRnnadyA naiti / kRdantA yA nadI tasyA hrasvo neti vAcyamityarthaH / lakSmItareti / 'lakSermuT ca iti auNAdike pratyaye muDAgame ca lakSmIzabdaH kRdanta iti bhAvaH / ugitazca / viduSitareti / 'videH zaturvasuH iti vasupratyayaH / ugidantamidam / anekAcatvAt I For Private and Personal Use Only Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 646 siddhAntakaumudI [samAsAzrayavidhi iti puMvat / vidvattarA / vRttyAdiSu viduSItarA ityapyudAhRtam / tannirmUlam / (E) hRdayasya hallekhayadaNlAseSu 6 / 3 / 50 // hRdayaM likhatIti hallekhaH / hRdayasya priyaM hRdyam / hRdayasyedaM hArdam / halAsaH / lekha-ityaNantasya grahaNam / ghani tu hRdayalekhaH / lekhagrahaNaM jJApakam 'utarapadAdhikAre tadantavidhirnAsti' (pa 26) iti / (858) vA zokaSayarogeSu // 3 // 51 // hRcchokaH-hRdayazokaH / sauhAryam-sauhRdayyam / hRdrogaH-hRdayarogaH / hRdayazabdaparyAyo hRcchndo'pysti| tena siddhe prpshcaarthmidm| (880) pAdasya padAjyAtigopahateSu // 3 // 52 // eSUttarapadeSu pAdasya pada ityadanta AdezaH syAt / pAdAbhyAmajatIti padAjiH / padAtiH / 'ajyatibhyAM pAde ca' ( u 570-571) itI pratyayaH / ajeyaMbhAvo nipAtanAt / padagaH / pdophtH| (881) padyatyatadarthe 63153 // pAdasya - nadyAH zeSatvasyAprApteridamiti bhAvaH / vidvttreti| puMvattve chIpo nivRttau vidvattareti rUpamityarthaH / tannirmUlamiti / puMvattvasya duritvAdityarthaH / 'vidvacchreyasoH puMvattvaM na vaktavyam' iti vRttiH| parantu vacanamidaM bhASyAdRSTatvAdupekSyamiti bhaavH| atro. gitaH parA yA nadIti mUlaM varNayoreva nadIsajheti matAbhiprAyakam / / ___ hRdayasya / lekha, yat, ag, lAsa eSu pareSu hRdayasya hRdAdeza ityarthaH / hRdayaM likha. tIti hallekhaH / karmaNyaN / hRdayasya priyaM hRdyamiti / 'hRdayasya priyaH' iti yatpratya. yaH / hAmiti / 'tasyedam ityaNa, hRdAdezaH / hRllAsa iti / ghAnto'yamiti bhAvaH / lekhetyaNantasya grahaNamiti / aNpratyayasAhacaryAditi praacH| vyAkhyAnAditi tattvam / tahi lekhagrahaNameva vyartham , aNaiva siddharityata Aha-zApakamiti / jJApyAMzamAhauttarapadAdhikAre tadantavidhirnAstIti / tatphalaM tu gharUpakalpagrahaNe tadantavidhyabhAvaH / vA zoka / sauhAryamiti / brAhmaNAditvAt bhAve vyaji 'hRdbhagasindhvante' ityubhypdvRddhiH| sauhRdayyamiti / bhAve vyaji hRcchabdatvAbhAvAt AdivRddhau 'yasyeti ca' iti lope rUpamiti bhAvaH / pAdasya pd| pada iti luptaprathamAkaM pRthakpadam / eSviti / Aji, Ati, ga, upahata ityeteSvityarthaH / adanta iti| uttarasUtre paditi halantasya grahaNA. diti bhAvaH / ajatIti / 'aja gatikSepaNayoH padAtiriti / pAdAbhyAmatatIti vigrahaH / 'ata gatau / ajyatibhyAmiti / pAde upapade ajadhAtoratadhAtozca haN syAditi tdrthH| ajItyasya 'ajeya'ghanapoH' iti vIbhAvamAzaGkayAha-ajeyaMbhAvo nipAtanAditi / AjIti nirdezAdityarthaH / padaga iti / pAdAbhyAM gacchatItyarthaH / 'gamazca, antAtya. ntAdhvadUrapArasarvAnanteSu H' iti sUtrasthena 'anyebhyo'pi dRzyate' iti vArtikena For Private and Personal Use Only Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] baalmnormaashitaa| ~ patsyAdatadarthe yati pare / pAdau vidhyanti padyAH zarkarAH / atadarthe kim / pAdArthamudakaM pAdyam / 'pAdArghAbhyAM ca' (sU 2093 ) iti yat / 'ike caratAvupasakhyAnam' ( vA 3958 ) / pAdAbhyAM carati padikaH / parpAditvAt SThan / (42) himakASihatiSu ca 6354 // paddhimam / ptkaassii| paddhatiH / (883) RcaH ze 6355 // RcaH pAdasya patsyAcche pre| gAyatrI pacchaH zaMsati / pAdaMpAdamityarthaH / RcaH kim / pAdazaH kArSApaNaM dadAti / (858) vA ghoSamizrazabdeSu 6 // 3 // 56 // pAdasya pat / paddhoSaH-pAdaghoSaH / panmizraH-pAdamizraH / pacchandaH-pAdazabdaH / 'niSke ceti vAcyam' (vA 3959) / patrikA pAdaniSkaH / (884) udakasyodaH saMjJAyAm 6 / 3 / 57 // udmeghH| 'uttarapadasya ceti vaktavyam' ( vA 3969 ) / kssiirodH| (6) peSavAsavAhana gmdhaatordd| tadante gazabde pare pAdasyAdantaH pdaadeshH| dakArAntAdeze tu para iti syAt / padopahata iti / pAdAbhyAmupahata iti vigrahaH / atrApi dakArAntAdeze padupahata iti syAt / padyatyatadarthe / padyati atadarthe iticchedaH / padya iti / 'vidhyatyadhanuSA' iti ytprtyyH| * pAdyamiti / 'pAdArghAbhyAM ca' iti tAivyaM ytprtyyH| ike caratAviti / caratvarthe vihitasya SThano ya ikAdezaH tasmin pare pAdasya patsyAdityupasaGkhyAnamityarthaH / himakASi / eSu pareSu pAdasya patsyAdityarthaH / paddhimamiti / pAdasya himamiti vigrahaH / patkASIti / pAdau pAdAbhyAM vA kaSatItyarthaH / 'supyajAtau iti NiniH / paddhatiriti / hanyate iti htiH| karmaNi tin / pAdAbhyAM hatiriti vigrahaH / 'kartRkaraNe kRtA' iti samAsaH / RcaH she| zasya zaspratyayaikadezasyAnukaraNAt saptamItyabhipretyodAha. rati-paccha iti / 'saGkhyaikavacanAcca vIpsAyAm' iti pAdazabdAt zas / 'taddhitazcA. sarvavibhaktiH' ityavyayatvam , natviha lomAdizasya grahaNam , lomAdau pAdazabdasya pAThAbhAvAt / pAdazaH kArSApaNaM dadAtIti / kArSApaNAkhyaparimANavizeSa suvarNAdikaM pAda pAdaM ddaatiityrthH| vA ghoSa / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - pAdasya paditi / niSke ceti / pAdasya paditi shessH| ___udksyodH| udakazabdasya uda ityAdezaH syAt uttarapade sajJAyAmityarthaH / uda. megha iti / udakapUrNameghasAdRzyAt kasyacidiyaM sajJA / uttarapadasya ceti / uttarapadasya udakazabdasya udaH ityAdezaH syAt sajJAyAmityarthaH / kSIroda iti / kSIram udakasthAnIyaM yasyeti vigrhH| kSIrodaM saraH iti tvasAdhveva, asaJjJAtvAt / pevaas| peSa. For Private and Personal Use Only Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 648 siddhAntakaumudI [ samAsAzrayavidhi dhiSu ca 6|3|58 // udapeSaM pinaSTi / udavAsaH / udavAhanaH / udadhirghaTaH / samudre tu pUrveNa siddham / ( 667) ekahalAdau pUrayitavye'nyatarasyAm 613356 // udakumbhaH-- udakakumbhaH / eka -- iti kim / udakasthAlI / pUrayitathye iti kim / udakaparvataH / (EE) manthodanasaktu binduvajrabhArahAra vIvadhagAheSu ca 6 |3|60 // udamanthaH -- udakamanthaH, udaudanaH - udakaudanaH ityAdi / ( SMS ) iko hrasvo'Gyo gAlavasya 6 / 3 / 61 // igantasyAvathantasya hrasvo vA syAduttarapade | prAmaNiputraH - grAmaNIputraH / ikaH kim / ramApatiH / aDhyaH iti kim / gaurIpatiH / gAlavagrahaNaM pUjArtham / anyatarasyAm ityanuvRtteH / 'iyatGuvaGbhAvinAmavyayAnAM ca neti vAcyam' (vA 3963 ) zrImadaH / bhrUbhaGgaH / zuklobhAvaH / 'anUkuMsAdInAmiti vaktavyam' ( vA 3964 ) bhrukuMsaH - miti Namulantamavyayam / tasminvAsavAhanadhiSu ca parataH udakazabdasya udaH syAdityarthaH / asajJArthaM vacanam / udapeSa pinaSToti / udakena pinaSTItyarthaH / 'snehane piSaH iti Namul / kaSAdiSu yathAvidhyanuprayogaH / udavAsa iti / udakasya vAsa iti vigrahaH / UdavAhana iti / karaNe lyuT / udakasya vAhaka ityarthaH / udadhirghaTa iti / udakaM dhIyate'sminniti vigrahaH / 'karmaNyadhikaraNe ca' iti kipratyayaH / asajJAtvarUphoraNAya ghaTaH iti vizeSyam / samudre sviti / tatra udadhizabdasya saJjJAtvena 'udakasyodaH' iti pUrvasUtreNa siddhamityarthaH / ekahalAdau / halatvasya ekaikavarNadharmatvAdeva siddhe ekagrahaNAdasaMyuktatvaM labhyate / pUrayitavyaM pUraNArha kumbhAdi / asaMyuktahalAdau pUrayitavya. vAcake uttarapade pare udakasya uda ityAdezaH syAdityathaH / manthaudana / udakasya udAdezo veti zeSaH / apUrayitavyArthaM vacanam / udamandha: - udakamantha iti / udakamizro mantha iti vigrahaH / dravadravyasampRktAH saktavo manthaH / bharjitayavapiSTAni saktavaH / udaudanaHudakaudana iti / udakamizra ityarthaH / ityAdIti / udasaktavaH udakasaktavaH / udabindavaHudakabindavaH / udavajraH- udakavajaH / udabhAraH udakabhAraH / udahAraH- udakahAraH / udavIvadhaH - udakavIvadhaH / udagAhaH - udakagAhaH / vIvadhastu jalAthAharaNayogyaH ubhayataH zikyaH skandhavAhyaH kASThavizeSaH / 1 iko hrasvaH / aDya iti cchedaH / grAmaNIputra iti / karmadhArayaH SaSThIsamAso vA / nIdhAtorIkAro'yaM, natu GIppratyaya iti bhAvaH / nanu gAlavagrahaNasya vikalpArthakatvaM kiM na syAdityata Aha- zranyatarasyAmityanuvRtteriti / iyaGuvaGbhAvinAmiti / tadhaNAmityarthaH / zrImadaH / bhrUbhaGga iti / zrobhrUzabdau ajAdipratyaye pare iyaviti bhAvaH / zuklIbhAva iti / abhUtatadbhAve vipratyaye 'asya cvau' iti Ittvam / 'vo' For Private and Personal Use Only Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25 ] bAlamanoramAsahitA / bhrUkuMsaH / bhrukuTi : bhrukuTi: / ' akAro'nena vidhIyate' iti vyAkhyAntaram / kuMsaH bhrakuTiH / bhruvA kuMso bhASaNaM zobhA vA yasya saH strIveSadhArI nartakaH 6H / bhruvaH kuTiH kauTilyam / (2000) eka taddhite ca 6 |3|62 // ekazabdasya hrasvaH syAttaddhite uttarapade ca / ekasyA AgatamekarUpyam / ekakSIram / (2001) GayApoH saJjJAchandasorbahulam 6|3|63 // revatiputraH / ajakSIram / (1002) tve ca 6 |3|64 // svapratyaye syAporvA hrasvaH / ajatvam - ajAtvam / rohiNitvam - rohiNIzvam / (2003) pyaGaH samprasAraNaM putrapatyostatpuruSe 6|1|13 // yaGantasya pUrvapadasya samprasAraNaM syAtputrapatyoruttarapadayostatpuruSe / (1004) samprasAraNasya6 / 3 | 136 // samprasAraNasya dIrghaH syAduttarapade / kaumu ta iti dIrghaH / ' UryAdicviDAcazca' iti nipAtatvAdavyayatvamiti bhAvaH / zrabhrUkuMsAdI nAmiti / bhrUzabdasya uvaGbhAvitayA hasvaniSedho yaH prAptaH sa netyarthaH / akAro - neti / 'a bhrUkuMsAdonAm' iti vArtike a iti luptaprathamArkaM pRthakpadam / tathA ca kuMsAdInAmavayavaH yo bhrUzabdaH tasya akAraH antAdezaH syAditi vyAkhyAnAntaramityarthaH / avA kuMso bhASaNamiti / tattadarthajJApanamityarthaH / 'akuMsazca bhrakuMsazca bhrUkuMsazceti nartakaH' ityamaraH, 'bhrakuTikuTi kuTiH striyAm' iti ca / eka taddhite ca / eketi luptaSaSThIkam / tadAha - ekazabdasyeti / strIpratyayAntasyeti zeSaH, anyathA hRsvavidhivaiyarthyAt / uttarapade ceti / cakArAttadanukarSa iti bhAvaH / ekasyAH zrAgatam ekarUpyamiti / ' hetu manuSyebhyo'nyatarasyAM rUpyaH' / ekacIramiti / ekasyAH kSIramiti vigrahaH / . GayApoH / uttarapade hrasvaH syAditi zeSaH / revatiputra iti / kasyacitsaJjJeyam / atha chandasyudAharati--ajakSIramiti / ajAyAH kSIramiti vigrahaH / 'paramaM vA etatpayo yadajakSIram' iti taittirIye / tve ca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - vapratyaye GayAporvA hrasva iti / atraM rohiNItvamiti / saJjJAtvAbhAvAt chandasyevAyamiti vRttiH / anuttarapadArtha vacanam / SyaGaH samprasAraNam / pratyayagrahaNaparibhASayA vyaGa iti tadantagrahaNam / tadAhaSyaGantasya pUrvapadasyeti / tasya sUtrasya uttarapadAdhikArasthatve'pi tatpuruSagrahaNena pUrvapa dalAbha iti bhAvaH / uttarapadayoriti / idamapi tatpuruSapadalabhyam / yadvA uttarapadAdhi kAreNa pUrvapadamAkSipyate / samprasAraNasya dIrgha iti / 'ThUlope' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / uttarapade iti / 'aluguttarapade' iti tadadhikArAditi bhAvaH / kaumudagandhyAyA: For Private and Personal Use Only Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 650 siddhAntakaumudI [samAsAzrayavidhi dagandhyAyAH putraH kaumudagandhoputraH / kaumudagandhIpatiH / vyavasthitavibhASayA hamvo na / 'strIpratyaye cAnupasarjane na' ( pa 27) iti tadAdiniyamapratiSedhAt paramakArISagandhIputraH / upasarjane tadAdiniyamAnneha / atikArISagandhyaputraH / putra iti / vigrahavAkyamidam / kumudagandha iva gandho yasya saH kumudagandhiH / 'saptamyupamAnapUrvapadasya bahuvrIhirvAcyo vA cottarapadalopaH' iti bahuvrIhiH, kumudagandha. zabde pUrvakhaNDe uttarasya gandhazabdasya lopazca / 'upamAnAcca' iti ittvam / kumudaga. ndherapatyaM strI ityarthe tasyApatyamityaN / 'aNijoranArSayoH' iti tasya dhyAdezaH / 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / aadivRddhiH| yazcAe / kaumudagandhyAzabda iti bhAvaH / kaumudagandhyAyAH putra iti SaSThIsamAsaH / subluki kaumudagandhyAputra iti sthite vyaH samprasAraNena yakArasya ikaarH| tasya taduttarAkArasya ca 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpeNa ikAre 'samprasAraNasyaH iti dIghe kaumudagandhIputra iti rUpa. miti bhAvaH / 'halaH' iti dIrghasya tu nAtra prasaktiH, samprasAraNAt pUrvasya halaH sampra. sAraNanimittanirUpitAjAvayavatvAbhAvAt / kaumudagandhIpatiriti / kaumudagandhyAyAH patiriti vigrahaH / pUrvavatprakriyA / 'iko hasvo'Dyo gAlavasya' iti pAkSikaM hasva. mAzaDyAha-vyavasthitavibhASayA hasvo neti / atra tu vyAkhyAnameva zaraNam / / syAdetat / karISaM gomahiSAdipurISam , karISagandha iva gandho yasya saH karISagandhiH, tasyApatyaM strI kArISagandhyA, paramA cAsau kArISagandhyA ca paramakArISa. gandhyA, tasyAH putra, paramakArISagandhIputraH ityatrApi vyaGaH samprasAraNaM, tasya dIrghazceti sthitiH| atra samprasAraNaM durlabham / vyaGaH karISagandhizabdAdeva vihitatvena paramakArISagandhyAzabdasya pUrvapadasya vyaGantatvAbhAvAtpratyayagrahaNe yasmAtsa vihi. tastadAdestadantasya ca grahaNAdityata Aha-strIpratyaye ceti / vyaGaH striyAM vihita. tvAt sa striiprtyyH| tatazca 'strIpratyaye cAnupasarjane na iti paribhASayA tadAdiniyamAbhAvAtparamakArISagandhyAzabdo'pi Syanta eveti tatra samprasAraNe dIdhe ca paramakArISagandhoputra iti rUpamiti bhAvaH / iyaM paribhASA 'vyaH samprasAraNam' iti prakRtasUtre bhASye paThitA / tatrAnupasarjanagrahaNasya prayojanamAha-upasarjane viti / kArISagandhyAmatikrAntaH atikArISagandhyaH, 'atyAdayaH' iti samAse, upasarjanahasvaH / tasya putraH atikaarossgndhyputrH| atra 'vIpratyaye tadAdiniyamo na iti niSedho na bhavati, anupasarjana eva strIpratyaye tasya niSedhasya prvRttH| SyatvayaM strIpratyayo'tra upasarjana eva / atastatra tadAdiniyamasattvAt atikArISagandhyazabdo naiva vyaGanta iti na samprasAraNamiti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] baalmnormaashitaa| 651 aad (1005) vandhuni bahuvAhau 6 / 1 / 14 // bandhuzabde uttarapade dhyaGaH samprasAraNaM syAdbahuvrIhau / kArISagandhyA bandhurasyeti kArISagandhIbandhuH / bahuvrohI iti kim / kArISagandhyAyAH bandhuH kArISagandhyAbandhuH / klobanidezastu zabdasvarUpApekSayA 'mAtamAtRkamAtRSu vA' ( vA 3449) kArISagandhomAtaH-kArISagandhyAmAtaH / kArISagandhImAtRka:-kArISagandhyAmAtRkaH / kaariissgndhomaataa-kaariissgndhyaamaataa| ata eva nipAtanAnmAtRzabdasya maatjaadeshH| 'nayatazva' (sU 833) iti kabikalpazca / bahuvrIhAvevedam / neha / kArISagandhyAyA mAtA kaariissgndhyaamaataa| cittvasAmAJcitsvaro bahubrIhisvaraM bAdhate / (1006) iSTakeSIkAmAlAnAM citatUlabhAriSu // 3 // 65 // iSTakAdInAM tadantAnAM ca pUrvapadAnAM citAdiSu kramAduttarapadeSu hrasvaH syAt / iSTakacitam / pakkeSTakacitam / iSIkatUlam / mujeSIkatUlam / mAlabhArI / utplmaalbhaarii| (1007) kAre satyAgadasya 6 / 3 / 70 // mumsyAt / satyaGkAraH / agadaGkAraH / 'astozceti vaktavyam' (vA bandhuni bahuvrIhau / kArISagandhIbandhuriti atra patyuttarapadatvAbhAvAt tatpuruSatvAbhAvAJca pUrveNa na prAptiH / mAtammAtRkamAtRSu veti / vArtikamidam / mAtac , mAtRka, mAtR eSu pareSu vyaGaH samprasAraNaM vA vaktavyamityarthaH / mAtaci udAharati-kArISagandhImAtaH kArISagandhyAmAta iti / mAtRzabdasya mAtajAdezaH, adantametat / mAtRke dAharatikArISagandhImAtRkaH kArISagandhyAmAtRka iti / 'naghRtazca' iti kae / mAtRzabde udAha. sati-kArISagandhImAtA kArISagandhyAmAteti / zaiSikakababhAve rUpam / nanu mAtRzabdasya mAtajAdeze kiM pramANaM, 'natazca' iti nityavidhAnAt pAkSikakap ca durlabha ityata Aha-ata eveti / bahuvrIhAvevedamiti / 'bandhuni bahuvrIhau' iti sUtre asya vArtikasya paThitatvAditi bhAvaH / mAtajiti citkaraNaM svarArthamityAha-cisvasAmarthyAditi / issttkessiikaa| uttarapade ityadhikRtam / tallabdhaM pUrvapadaM iSTakAdibhirvizeSyate / tadantavidhiH / vyapadezivadrAvAt teSAmapi grahaNam / uttarapadAdhikArasyApi padAdhikArAbhyupagamAt 'padAGgAdhikAre tasya tadantasya ca' iti vacanena vA teSAM grahaNam / 'iko hasvaH' ityataH hrasva ityanuvartate / tadAha-iSTakAdInAM tadantAnAM ceti / iSTakacita. miti / iSTakAdibhizcitamiti vigrahaH / 'kartRkaraNe kRtA' iti samAsaH / tadantavidheH prayojanamAha-pakkeSTakacitamiti / issiiktuulmiti| iSIkAyAstUlamiti vigrhH| tulamapra, zaSpamityanye / mujaSIkatUlamiti / mujheSokAyAstUlamiti vigrahaH / mAlabhArIti / 'supyajAto' iti NiniH / ( sUtre ) hAridhviti pAThAntaram / kAre satyAgadasya / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-mum syAditi / 'adviSat' ityatasta For Private and Personal Use Only Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [samAsAzrayavidhi 3973 ) / astuGkAra / 'dhenovyaayaam| (vA 3975) / dhenumbhvyaa| lokasya pRNe' ( vA 3956 ) / lokampRNaH / pRNaH iti mUlavibhujAditvAtkaH / 'itye'nabhyAzasya' (vA 3977 ) / anbhyaashmityH| dUrataH parihartavya ityarthaH / 'bhrASTrAgnyorindhe ( vA 3978 ) bhraassttrmindhH| agnimindhaH / 'gile'gilasya' (vA 3979) / timiGgilaH / agilasya kim / gilagilaH / 'gilagile ca' (vA 3980) / timiGgilagilaH / 'uSNabhadrayoH karaNe ( vA 3981) / uSNa danuvRtteriti bhaavH| satyasya agadasya ca kAre pare mum syAditi phalitam / mumi makAra it / ukAra uccAraNArthaH / mittvAdantyAdacaH paraH / satyakAra iti / bhAve gham / satyasya kAra iti vigrahaH / zapathakaraNamityarthaH / agadakAra iti / gado rogaH tasyA'. bhAvaH agadaH / arthAbhAve avyayIbhAvena saha tatpuruSasya viklpoktH| agadasya kAra ityarthaH / astozceti / kAre mumiti zeSaH / astuGkAra iti / astviti tiGantapratirUpakamavyayamabhyupagame vartate / dhenoriti / mum vaktavya iti zeSaH / dhenumbhavyeti / nvprsvaatpraagiymuktiH| bhaviSyantI dhenurityrthH| 'bhavyageya' iti kartari nipAtanAt kRtyapratyayaH / dhenuzcAsau bhavyA ceti vigrhH| mayUravyaMsakAditvAt bhavyAzabdasya paranipAtaH / lokasya pRNe iti / mumvaktavya iti zeSaH / nanu lokaM pRNatIti vigrahe karmaNyaNi laghUpadhaguNe raparatve parNam iti syAdityata Aha-pRNa iti mUlAvibhujAditvAt ka iti / itye'nabhyAzasyeti / mum vaktavya iti shessH| anabhyAzamitya iti / abhyAzaH samIpam , anabhyAzaM dUra, dvitAyAntamidam / iNdhAtoH prApaNArthakAt 'etistuzAs! ityAdinA kyapa, 'gmyaadiinaamupsngkhyaanm| iti dvitiiyaasmaasH| subluki mum / dUraM prApayitavyaH, natu samIpamityarthe manasi nidhAyAha-dUrataH parihartavya iti / bhrASTAgnyorindhe iti / mum vaktavya iti shessH| bhrASTramindha iti| bhrASTra dhAnAdibharjanAha pAtram , tat inddhe tApayatIti bhrASTrabhindha, karmaNyaNi uppdsmaasH| subluki, mum / agnimindha iti / agniM prajvalayatItyarthaH / gile'gilasyeti / agilasyeti cchedaH / gile pare gilabhinnasya mum vAcya ityarthaH / timilila iti / 'ga nigrnne'| timirmatsyavizeSaH / taM gilatIti malavibhujAditvAt kaH / 'Rta iddhAtoH' iti ittve rapa. ratve 'aci vibhASA' iti latvam , uppdsmaasH| subluki mum / gilagila iti / ayamapi matsyavizeSaH / gilagile ceti / agilasya mum vAcya ityarthaH / timijhilagila iti| gilaM gilatIti gilagilaH, timInAM gilagila iti vigrahaH / sambandhasAmAnye sssstthii| timiSu gilagila iti nirdhAraNasaptamI vA / 'sajJAyAm iti saptamIsamAsaH / uSNabhadrayoH karaNe iti / mum vAcya ityrthH| uSNaGkaraNam , bhadrakaraNamiti sssstthiismaasH| For Private and Personal Use Only Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25 ] baalmnormaashitaa| 653 GkaraNam / bhadrakaraNam / (1008) rAtreH kRti vibhASA 6372 // kRdante pare / rAtrizcara:-rAtricaraH / rAtrimaTa:-rAtryaTaH / AkhidarthamidaM sUtram / khiti tu 'arudviSat-- (sU 2942 ) iti nityameva vakSyate / rAtrimmanyaH / (1004) sahasya saH sajJAyAm 6 / 3 / 7 // uttarapade / sapalAzam / 'sjnyaayaam| kim / sahayudhvA / (1010) granthAntAdhike ca 6376 // anayorarthayoH sahasya saH syAduttarapade / samuhurta jyotiSamadhIte / sadroNA khaarii| (1011) dvitIye cAnupAkhye 6 / 3 / 80 // anumeye dvitoye sahasya saH syAt / . sarAkSa rAtreH kRti vibhASA / asya uttarapadAdhikArasthatvena 'pratyayagrahaNe tadantagrahaNam' iti tu iha na bhavati / kRtaH dhAtuprakRtikatvena rAtreH kRtaH asambhavAt tadantavidhirityabhipretya Aha-kRdante pare iti| rAtremum vA syaadityrthH| rAtrizcaraH rAtricara iti / supyupapade careSTaH, upapadasamAsaH, subluki pakSe mum / rAtrimaTa:-rAjyaTa iti / supyupapade mUlavibhujAditvAt kaH / uppdsmaasH| subluk pakSe mum / nanu rAtri. mmanyaH ityatrApi mumvikalpaH syAdityata Aha-akhidarthamidaM sUtramiti / khiti sviti / khiti tu imaM mumvikalpaM bAdhitvA pUrvavipratiSedhena 'arudviSadajantasya' iti nityameva mumo vidhAnaM kRdadhikAre vakSyata ityarthaH / rAtrimmanya iti / 'AtmamAne khazca iti khaz / khazaH zittvena sArvadhAtukatvAt tasmin pare 'divAdibhyaH zyan' iti zyani khittvAnityaM mumiti bhAvaH / / sahasya saH / uttarapade iti / zeSapUraNenoktamidam / saha ityasya sa ityAdezaH syAduttarapade ityarthaH / 'vopasarjanasya' ityasyApavAdaH / sapalAzamiti / 'tena saha' iti bahuvrIhiH / vanavizeSasya samjeyam / sahayudhveti / 'sahe ca' iti kanim / asamjhA. tvAnna sabhAvaH / granthAntAdhike ca / granthAntazca adhikazceti samAhAradvandvaH / anayorarthayoriti / vidyamAnasyeti zeSaH / samuhUrta miti / muhUrta vidhiparagranthaparyantaM jyotiH zAstramadhIta ityrthH| antavacane avyayIbhAvaH / 'avyayIbhAve cAkAle' ityatra kAlaparyudAsAdaprApte samAve granthAntagrahaNam / sadroNA khaariiti| droNaparimANAdadhiketyarthaH / mayUravyaMsakAditvAt sahazabdasyAdhikavAcinaH samAsaH sabhAvazca / dvitIye cAnupAkhye / apradhAne'sahAye dvitIyazabdo lAkSaNikaH / upAkhyAyate pratIyate upa. labhyate ityupAkhyam , pratyakSam , tadanyadanupAkhyam , anumeyamiti yAvata / tadAhaanumeya iti / sahAyavAcinyuttarapade parata ityarthaH / sarAkSasIkA nizeti / 'tena saha' iti bahuvrIhiH / 'navRtazca' iti kap / anumeyarAkSasIsahitA nishetyrthH| tadAha For Private and Personal Use Only Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 654 siddhAntakaumudI [samAsAzrayavidhi sIkA nizA / rAkSasI sAkSAdanupalabhyamAnA nizayAnumIyate / (1012) sAmA. nasya cchandasyamUrdhaprabhRtyudakeSu 634 // samAnasya saH syAduttarapade na tu mUrdhAdiSu / 'anu bhrAtA sagabhyaH / anu sakhA syuuthyH| yo naH snutyH|" 'tatra bhavaH' ityarthe 'sagarbhasayUthasanutAyat' (sU 3460) / amUrdhAdiSu kim / samAnamUrdhA / samAnaprabhRtayaH / samAnodakoH / samAnasya iti yogo vibhajyate / tena sapakSaH sAdhayaM sajAtIyamityAdi siddhamiti kAzikA / athavA sahazabdaH sadRzavacano'sti / sadRzaH sakhyA sasakhIti ythaa| tenAyamasvapadavigraho bhuvriihiH| rAkSasI sAkSAditi / samAnasya / natu muurdhaadissviti| mUrdhan , prabhRti, udarka eSu pareSu netyarthaH / sagarmya iti / samAne gameM bhava ityarthaH / sayUthya iti / samAne yUthe bhava ityarthaH / sanutya iti / samAne nute bhava ityarthaH / sarvatra 'taddhitArtha iti samAse samAnasya sabhAvaH / samAnamUrdheti / samAno mUrdhA yasyeti vigrahaH / samAnaprabhRtaya iti / samAnaH prabhRtirAdhava. yavo yeSAmiti vigrahaH / mamAnodarkA iti / samAnaH udakaH yeSAmiti vigrahaH / taitti. rIye 'sajU-tubhiH, sarvidhAbhiH, sarvasubhiH, sajUrudraiH, sajUrAdityaiH, sajU vizvadevaiH sajUdevaiH sajUdevarvayonAdheragnaye tvA vaizvAnarAyAzvinAdhvaryu sAdayatAmiha tvA' iti mantrAH saMsRSTAH paJca paThitAH / paJcasvapi mantreSu sajU-tubhiH, sajUvidhA. bhirityayam AdyavayavaH sajUdeMvaivayonArdharityantAvayavazva samAnaH, sarvasubhiH ityA. dipaJcAnAm ekaikasya kameNa ekaikasmin mantre madhye niveza iti yAjJikamaryAdA / nanu loke sapakSAdizabdeSu kathaM samAnasya sabhAva ityata Aha-samAnasyeti yogo vimajyata iti / tathAca samAnasya saH syAditi vAkyAntaraM sampadyate / tatra chandasItya. bhAvAlloke'pi kvacidbhavatIti labhyata iti bhAvaH / sapakSa iti / samAnaH pakSo yasyeti vigrahaH / sAdharmyamiti / samAno dharmo yasya saH sadharmA, samAnasya sabhAvaH / tasya bhAvaH sAdharmyam / brAhmaNAditvAt vyaJ / sajAtIyamiti / samAnA jAtiryasya iti vigrahaH / samAnasya sabhAvaH / 'jAtyantAccha bandhuni' iti chaH / ityAdIti / sagrAma ityAdi saGgrahaH / yogavibhAgasya bhASyAdRSTatvAt yuktyantaramAha-athaveti / teneti / tena sadRzavacanena sahazabdena bahuvrIhirityanvayaH / tathAca 'vopasarjanasyaH iti sahasya sabhAva iti bhAvaH / nanu tahi samAnaH pakSaH yasya iti kathaM vigrahaH sahazabdasyaiva vigrahe pravezaucityAdityata Aha-asvapada iti / vRttAveva sahazabdaH sahazavacana iti bhaavH| For Private and Personal Use Only Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] bAlamanoramAsahitA / 655 - samAnaH pakSo'syetyAdi / (1013) jyotirjanapadarAtrinAbhinAmagotrarUpasthAnavarNavayovacanabandhuSu // 3 // 5 // eSu dvAdazasUttarapadeSu samAnasya saH syAt / sajyotiH / sajanapada ityAdi / (2014) caraNe brahmacAriNi / / 86 // brahmacAriNyuttarapade samAnasya saH syAcaraNe samAnatvena gmymaane| caraNaH zAkhA / brahma vedaH / tadadhyayanArtha vratamapi brahma, taccaratIti brahmacArI / samAnasya saH, sabrahmacArI / (1015) tIrtha ye 6 / 3 / 7 // tIrthe uttarapade yAdau pratyaye vivakSite samAnasya saH syAt / satIrthyaH / ekgurukH| 'samAnatIrthe vAsI (sU ___ jyotirjpnd| acchando'rthe vacanamidam / sajyotiriti / samAna jyotiryasyeti vigrahaH / evaM sajanapada ityaadiiti| sarAtriH, sanAbhiH, sanAmA, sagotraH, sarUpaH, sa. sthAnaH, savarNaH, savayAH, savacanaH, sabandhuH / caraNe brahmacAriNi / samAnasyeti sa iti cAnuvartate / uttarapade ityadhikRtam / tadAha-brahmacAriNyuttarapadai samAnasya saH syAditi / caraNe iti saptamI samAnasyetyatrAnveti / caraNe vidymaansyetyrthH| phalitamAhacaraNe samAnatvena gamyamAne iti / tatra caraNapadaM vyAcaSTe-caraNaH zAkheti / vaidikaprasi. ddhirevAna mUlam / brahmacAripadaM nirvastumAha-brahma veda iti / 'vedastattvaM tapo brahma ityamaraH / taccaraNArthamiti / tasya vedasya caraNam adhyayanaM taccaraNaM vratamapi brahmazabdena vivakSitamityarthaH / gauNyA vRttyeti zeSaH / taccaratIti / tat prataM carati anutichatItyarthe brahmacArizabda ityarthaH / 'supyajAtau iti nniniH| samAnasya sa iti / samAno brahmacArIti karmadhAraye sati prakRtasUtreNa samAnasya sabhAve sati sabrahmacArIti rUpamityarthaH / samAnatvaM ca vedadvArA bodhyam / tathAca samAnavedAdhyayanArthaM vrata. cArIti phalito'rthaH / bhASye tu samAne brahmaNi vrataM caratItyarthe careNiniH vratazabdasya lopazca atra nipAtyata ityuktam / ___tIrthe ye / yazabdAt akArAntAtsaptamyekavacanam, akAro na vivakSitaH, pratyaya iti vizeSyamadhyAhAryam / 'yasmin vidhiH' iti tadAdividhiH / tadAha-yAdI pratyaye iti / nAtra yapratyayAnte tIrthazabde pare iti vyAkhyAtuM shkyte| 'samAnatItheM vAsI' iti samAnatIrthazabdAt kRtasamAsAdeva vAsIti taddhitAthai yapratyayavidhAnAt / saca yapratyayaH antaraGge samAve kRte eva bhavati / 'samarthAnAM prathamAdvA' iti sUtreNa parini. STitAdeva taddhitotpattervakSyamANatvAt kRte'pi sabhAve ekadezavikRtanyAyena bhUtapUrvagatyA vA samAnatIrthazabdasattvAt / ataH yapratyayaparakatvaM samAnazabdasya kathamityata mAha-vivakSite iti / satIrthya iti / samAne tIthe vAsItyarthaH / atra sAmIpye sptmii| samAnazabdastvekaparyAyaH / tIrthazabdo gurau / tadAha-ekaguruka iti / taddhitArthe samA. For Private and Personal Use Only Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 656 siddhAntakaumudI [samAsAzrayavidhi 1658.) iti yaspratyayaH / (1016) vibhASodare 638 // yAdI pratyaye vivakSite ityeva / sodyH-smaanodyH| (1017) dvagdazavatuSu 63 // sarak shshH| 'dRkSe ceti vaktavyam' (vA 3992) sdRkssH| vaturuttarArthaH / (1010)iTimorIzkI 6 / 3 / 0 // dRgzavatuSu idama Iz kimaH kI syAt / iiddk-iidRshH| kIdRk-kIdRzaH / vatUdAharaNaM vakSyate / 'dRkSe ceti vaktavyam' (vA 3992 ) iidRshH| kodakSaH / 'bhA sarvanAmnaH' (sU 430) / 'rakSecA (vA 3992) tAdRk-tAdRzaH / tAvAn-tAdRkSaH / dIrghaH matvotve / amUdRza:samuhak-amUdRkSaH / (1016) samAse'Ggule saGgaH // 30 // aGgulizabdAsamasya sasya mUrdhanyaH syAtsamAse / aGguliSaGgaH / samAse kim / aGguleH snggH| (1020) bhIroH sthAnam / 3 / 81 // bhIruzabdAsthAnasya sasya mUrdhanyaH syA samAse / bhIruSTAnam / asamAse tu bhIroH sthAnam / (1021) jyotirAyuSaH - stomaH // 3 // 8 // AbhyAM stomasya sasya mUrdhanyaH samAse / jyotiSSTomaH / 'sapravRttaye taddhitaM drshyti-smaaneti| "nipAnAgamayostIrthamRSijuSTajale gurau' itya. maraH / vibhASodare / udarazabde pare samAnasya sabhAvo vA syaadityrthH| ityeveti / anuvartata evetyrthH| dRgdRzavatuSu / samAnasya sa iti zeSaH / sadRk sadRza iti / samAno dRzyate ityarthe 'samAnAnyayozca' iti dRzeH chin kaJ ca / dRkSe ceti / samAnasya satvamiti shessH| sadRkSa iti / 'kso'pi vAcyaH' iti dRzeH ksaH / vaturuttarArtha iti / yattadetebhyaH parimANe vatupaH samAnazabdAdasambhavAditi bhAvaH / idaMkimorozkI / Iz kI iti dve pade / idRk IdRza iti / idamiva dRzyate ityarthe tyadAdiSu dRzeH kvinko / IzaH zittvaM sarvAdezatvAya / vakSyata iti / taddhitaprakaraNe iyAn ityudAharaNaM vakSyata ityarthaH / dRkSe ceti / idaMkimoH izkI vaktavyau iti zeSaH / A sarvanAmna iti / Aiti luptaprathamAkam / tAdRk tAdRza iti / tadiva dRzyata ityarthe 'tyadAdiSu dRzaH' iti vinko / tado dakArasya Atve savarNa. diirghH| tAvAniti / tat parimANamasyeti vigrahe 'yattadetebhyaH' iti vatupa / tAdRkSa iti / tadiva dRzyate iti vigrhH| amUhagityatra prakriyAM darzayati-dIrgha iti / adasaH Attve kRte savarNadIrghaH / tataH Uttvamatve ityarthaH / ma seriti vyAkhyAne'pi akAreNa AkArasyApi grahaNAt Uttvamatve / ___ samAse'GguleH saGgaH / bhIro sthAnam / jyotirAyuSaH stomaH / atra trisUtryAm agle: * saGgaH, bhIroH sthAnam , jyotiSaH stomaH, AyuSaH stomaH ityAdyarthe pratyAsattyA For Private and Personal Use Only Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] baalmnormaashitaa| 657 AyuSSTomaH / samAse kim / jyotiSaH stomaH / (1022) suSAmAdiSu ca / 38 // sasya mUrdhanyaH / zobhanaM sAma yasya sussaamaa| suSandhiH / (1023) eti sajJAyAmagAt // (ga 182) sasya muurdhnyH| hariSeNaH / eti kim harisaktham / sajJAyAm kim / pRthusenaH / agakArAt kim / viSva. ksenaH / iNkoH ityeva / sarvasenaH / (1024) nakSatrAdvA / 3 / 100 // (ga 183) / eti sasya samjJAyAmagakArAnmUrdhanyo vaa| rohiNISeNaH-rohiNIsenaH / agakArAt kim / shtbhissksenH| AkRtigaNo'yam / (1025) aSaSThyatRtIyAsthasyAnyasya dugAzIrAzAsthAsthitItsukotikArakarAgaccheSu 6 // 3 // 6 // anyazabdasya dugAgamaH syAdAzIrAdiSu pareSu / anyadAzIH / anyadAzA / anyadAsthA / anyadAsthitaH / anyadutsukaH / anyadUtiH / anyadrAgaH / anyadIyaH / aSaSThI-ityAdi kim / anyasyAnyena vaashiirnyaashiiH| 'kArake che ca nAyaM niSedhaH' (vA 5048) / anyasya kArako'nyatkArakaH / anyasyAyamanyadIyaH / ghaaderaakRtignntvaacchH| ( 1026) marthe vibhASA 6 / 3 / 10 // anyadarthaH / anyAthaH / (1027) koH kattatpuruSe'ci 3 / 3 / 101 // ajA. dAvuttarapade / kutsito'zvaH kadazvaH / kadanam / tatpuruSe kim kUSTro raajaa| tayoH padayoH samAse sati uttarapadasthasya sasya Sa ityarthaH / tadhvanayan pratyudAharati-aGguleH saGga ityAdi / neha 'iNkoH ' ityanuvartate, vyAkhyAnAt / suSAmAdiSu ca / spaSTam / eti samzAyAmagAt / ekAre pare sasya SaH syaadityrthH| nakSatrAdvA / spaSTam / aSaSThayatRtIyAsthasya / aSaSThayAm atRtIyAyAM ca paratastiSThatIti aSaSThayatRtI. yAsthaH tasya asssstthiitRtiiyaantsyetyrthH| aSaSThItRtIyAsthasyetyeva siddhe najdayopAdAnaM spaSTArtham / AzIrAdiSviti / AzIH, AzA, AsthA, Asthita, utsuka, Uti, kAraka, rAga, cha ityeteSu ityarthaH / duki kakAra it / ukAra uccAraNArthaH / kittvAdantAvayavaH / anyadAzIrityAdayaH karmadhArayAH / nAyaM niSedha iti / 'aSaSThyatRtIyAsthasya' iti niSedhaH kArakacchayo stItyarthaH / bhASyoktamidam / arthe vibhA. ssaa| anyasya dugiti zeSaH / ___ koH kattatpuruSe'ci / kat iti cchedaH / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-AjAdAvuttarapade iti / kadazvaH kadannamiti / 'kugati' iti samAsaH / kUSTo rAjeti / kutsita: uSTo bA042 For Private and Personal Use Only Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ samAsAzrayavidhi - 'trau ca ( vA 3998) / kutsitAtrayaH ktryH| (1028) rathavadayozca / 3 / 102 // kadrathaH / kadvadaH / (1026) tRNe ca jAto 6 / 3 / 103 // kattaNam / (2030) kA pathyakSayoH 6 / 3 / 104 // kApatham / kAkSaH / akSazabdena tatpu. ruSaH, akSizabdena bahuvrIhirvA / (1031) ISadarthe 6 / 3 / 105 // ISajalaM kAjalam / ajAdAvapi paratvAtkAdezaH / kAmlaH / (1032) vibhASA puruSe 6 / 3 / 106 // kaapurussH-kupurussH| aprAptavibhASeyam / ISadarthe hi pUrvavipratiSedhAni. tyameva / ISatpuruSaH kApuruSaH / (1033) kavaM coSNe 6 / 3 / 107 // uSNazabde uttarapade koH kavaM kA ca vA syAt / kavoSNam-koSNam-kaduSNam / (1034) pRSodarAdIni yathopadiSTam 6 / 3 / 104 // pRSodaraprakArANi ziSTayathoccaritAni yasyeti bahuvrIhitvAt na kadAdezaH / trau cetitrizabde pare kadAdezo vaktavya ityarthaH / uttarapadasyAjAditvAbhAvAt vacanam / rathavadayozca / 'koH kattatpuruSe' iti zeSaH / kadrathaH kadvada iti / 'kugati' iti samAsaH / vadatIti vadaH / kutsito vadaH kadvadaH / tRNe ca jAtau / tRNazabde koH kasyAt jAtau vAcyAyAm / kattRNamiti / tRNajAtivi. zeSo'yam / 'asvI kuzaM kutho darbhaH pavitramatha kattaNam' ityamaraH / kA pthykssyoH| pathin , akSa anayoH parataH koH kA ityAdezaH syAdityarthaH / kaapthmiti| kutsitaH panthA iti vigrahaH / 'kugati' iti samAsaH / 'RkpU:' itya. pratyayaH / 'pathaH saGkhyAvyayAdeH iti napuMsakatvam / kApatha iti pAThe tu bahuvrIhiH / kAzabde samAsaM darzayati-pakSazabdena tatpuruSa iti / kutsitamakSamindriyamiti vigrahe 'kugati' iti samAsa ityarthaH / akSizabdeneti / kutsite akSiNI yasyeti vi. grahe 'bahavIhI sakthyakSNoH' iti jityrthH| ISadarthe / ISadatheM vidyamAnasya koH kA ityAdezaH syaadityrthH| ISajjalaM kAjalamiti / ISat jalamiti vigrahe 'kugati' iti samAsaH / nityasamAsatvAt asvapadavigrahapradarzanam / kutsitaH AmlaH kAmlaH ityatra 'koH kattatpuruSe'ci' iti kadAdezamAzaGkayAha-ajAdAvapIti / vibhASA phle| koH kA ityAdeza iti shessH| aprAptavibhASeti / nanu koH ISadarthakatve sati iissdtheN| iti nitye kAdeze prApte vikalpasambhava ityata Aha-ISadarthe hoti / vRttyanusAreNe. damuktam , pUrva vipratiSedhasya bhASyAnuktatvAt / kavaM coSNe / kavaM kA ca veti / vibhASe. tyanuvRttariti bhaavH| ubhayAbhAve kdaadeshH| tathAca rUpatrayam / tdaah-kossnnmkvossnnm-kdussnnmiti| prapodarAdIni yathopadiSTam / Adizabdo na prabhRtivAcI, gaNapAThe pRSodarAdipAThasyAdarzanAt yathopadiSTapadasya vaiyarthyAcca / kintu prakAravAcI tadAha-pRSodaraprakArANIti / For Private and Personal Use Only Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] baalmnormaashitaa| - - tathaiva sAdhUni syuH / pRSadudaraM pRSodaram / talopaH / vArivAhako balAhakaH / pUrvapadasya bH| uttarapadAdezca latvam / __ 'bhavedvarNAgamAsaH siMho varNaviparyayAt / gUDho'tmA varNavikRtavarNanAzAtpRSodaram / ' 'dikchandebhyastIrasya tArabhAvo vA' (vA 3999 ) dakSiNatAram-dakSiNatIram / uttaratAram-uttaratIram / 'duro dAzanAzadabhadhye ghUtvamuttarapadAdeH STutvaM ca (vA 4001) duHkhena dAzyate dUDAzaH / duHkhena nAzyate dUNAzaH / duHkhena dabhyate dUDamaH / khal tribhyaH / dambhenelopo nipAtyate / duHkhena - prakArA sAdRzya, tacca zAstroktalopAgamAdezAdirahitatvena bodhyam / vyAkaraNazAstrA. gRhItAnIti yAvat / upapUrvako dishiruccaarnnaarthH| bhAve ktH| upadiSTamupadezaH uccA. raNaM, tadanatikramya yathopadiSTam / padArthAnativRttAvavyayIbhAvaH / ziSTairityayAhAryam , tathAca phalitamAha-ziSTairyathoccAritAni tathaiva sAdhunoti / ziSTAstu zabdatattvasAkSAkAravantaH yogina iti bhASyakaiyaTayoH spaSTam / talopa iti / SaSThIsamAse subluki talope 'AdguNaH' iti bhAvaH / pUrvapadasyeti / vArivAhakazabde vArizabdasya pUrvapadasya bakAraH sarvodezaH / vAhakazabdaH uttarapadaM tadAdevakArasya lakArAdeza ityarthaH / bhavedvarNAgamAddhaMsa iti / hasadhAtoH pacAyaci anusvArAgame haMsa iti rUpamityarthaH / hanadhAtoraci sagAgame 'nazcApadAntasya' iti anusvAra ityanye / siMho varNaviparyayA. diti / 'hisi hiMsAyAm' ityataH pacAyaci idittvAnnum / 'nazca' ityanusvAraH / hakArasya sakAraH, sakArasya hakArazca / siMha iti rUpamityarthaH / yadyapi haMsasiMhayoruNAdau vyutpattirutA / tathApyuNAdisUtrANAM zAkaTAyanapraNItatvena zAstrAntaratvAdiha vyutpAdanaM na doSa ityAhuH / gUDhotmA varNavikRteriti / gUDhaH AtmA yasyeti bahuvIhI uttarapadAderAkArasya ukAre AdguNe rUpamiti bhaavH| varNanAzAtpRSodaramiti / pRSat udaramityatra takAralope sati AdguNe pRSodaramiti bhavatItyarthaH / dikchabdebhyastIrasyeti / vArtikamidam / duro dAzeti / / idamapi vArtikam / dura ityasya dAza, nAza, dama, dhya ityeteSu pareSu utvam uttarapadAdeH STutvaM ca vaktavyami. tyarthaH / dUDAza iti / dur dAza iti sthite rephasya utvaM savarNadIrghaH / dAzeH dakArasya STutvena DakAraH / dUNAza iti / duranAza iti sthite rephasya uttvaM savarNadIrghaH nAzernakA. rasya STutvena Natvam / dUDhama iti| dur dama iti sthite rephasya utvaM, savarNadIrghaH / dabhedakArasya STutvena ddkaarH| khala tribhya iti / 'dAzca dAne 'Naza adarzane NyantaH, 'dabha hiMsAyAm' iti tribhyaH dhAtubhyaH 'ISadUdussuSu' iti khalpratyaya ityarthaH / nanu For Private and Personal Use Only Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [samAsAzrayavidhi dhyAyatIti dUDhyaH / 'Atazca-' (sU 2898) iti kaH / bruvanto'syAM sIdantIti bRsI / bruvacchabdasya bR aadeshH| saderadhikaraNe DaT / AkRtiga. No'yam / (1035 ) saMhitAyAm 63 / 114 // adhikAro'yam / (6036) karNe lakSaNasthAviSTASTapaJcamaNibhinnacchinnacchidrasnuvasvasti. kasya 6 / 3 / 115 // karNazabde pare lakSaNavAcakasya diighH| dviguNAkarNaH / lakSaNa. sya kim / zobhana karNaH / aviSTAdInAm kim / viSTakarNaH / aSTakarNaH / paJcakarNaH / maNikarNaH / bhinnakarNaH / chinnakarNaH / chidrakarNaH / sruvakarNaH / svastikakarNaH / (1037) nahivRtivRSivyadhirucisahitaniSu ko 6 / 3 / 116 // kvibanteSu eSu pareSu pUrvapadasya dIrghaH / upAnat / nIvRt / prAvaTa / marmAvit / nIruk / DitparakatvAbhAvAt kathamiha 'aniditAm' iti nalopa ityata Aha-dambhernalopo nipAtyata iti / dUDhaya iti / dur dhyaH iti sthite rephasya utvaM savarNadIrghaH, dhasya STutvena Dhatvam / Atazceti / 'dhyai cintaayaam| 'Atazyopasarge' iti kapratyaye 'Adeca upadeze iti Attve 'Ato lopa iTi ca' ityAllope dhyazabda ityrthH| saderiti / saddhAto radhikaraNe'rthe DaTi DittvasAmarthyAdabhasyApi Telope sa iti rUpam / bravat sa iti sthite upapadasamAse subluki bravacchabdasya bR ityAdeze bRsazabdAt 'TiG' iti DIpi bRsIti rUpamiti bhAvaH / dikchabdebhya ityArabhya etadantaH sandarbhaH pRSodarAdInI. tyasyaiva prapaJcaH / AkRtigaNo'yamiti / pRSodarAdirityarthaH / tena kartukAmaH, kartumanAH ityaadisnggrhH| ___ saMhitAyAm / sugamam / karNe lakSaNasya / dIrghavidhiH, 'ThUlope' ityatastadanuvRttaH / yatpazUnAM svAmivizeSasambandhajJAnArtha dAtrazUlacakrAdyAkAracihna kriyate tallakSaNa. zabdena vivakSitam / tena lambakarNaH ityAdau naatiprsnggH| dviguNAkarNa iti| dviguNa. rekhau ko yasyeti vigrhH| aSTakarNa ityAderaSTasaGkhyAlipicihnakarNa ityAdityarthaH / aSTasaGkhyAkarekhAcihnakarNa iti vA / nahivRti / upaanditi| 'Naha bandhane' No naH' sampadAditvAtkarmaNi vip / upanahyate ityupAnat / pUrvapadasya diirghH| 'naho dhH'| nivartate iti nIvRt / 'vRtu vartane kartari kipa , dIrghaH / pravarSatIti prAvRT / 'vRSu secane' vip , diirghH| marmANi vidhyatIti marmAvit / bip, 'ahijyA' iti samprasAraNam / upapadasamAsaH, subluk , nalopaH, dIrghaH / nirocata iti nIruk, 'ruca dIsau kipa, diirghH| Rti sahate iti RtISaT / 'Saha marSaNe kipa, dIrghaH, 'ho Dha' 'sAtpadAyoH' iti SatvaniSedhe prApte 'pUrvapadAt' iti Satvamiti haradattaH / suSAmAditvAdityapare / paritanotIti parItat / 'tanu vistAre kim , 'gamaH kA' ityatra For Private and Personal Use Only Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] baalmnormaashitaa| abhIruk / RtISaT / parItat / kau iti kim / pariNahanam / 'vibhASA puruSe (sU 1032 ) ityato maNDUkaplutyA vibhASA anuvrtte| sA ca vyavasthitA / tena gatikArakayoreva / neha / paTuruk / tigmaruk / (1038) vanagiyoH saJjJAyAM koTarAMkazulukAdInAm 63 / 117 // koTarAdInAM vane pare, kiMzulukAdInAM girau pare ca dIrghaH syAtmajJAyAm / (1036) vanaM puragAmizrakAsidhrakAsArikAkoTarAgrebhyaH maa44|| vanazabdasyottarapadasya ebhya eva NatvaM naanyebhyH| iha koTarAntAH paJca dIrghavidhau koTarAdayo bodhyAH / teSAM kRtadIrghANAM Natvavidhau nirdezo niyamArthaH / agrezabdasya tu vidhyarthaH / puragAvaNam / mizrakAvaNam / sidhrakAvaNam / sArikAvaNam / koTarAvaNam / ebhya eva iti kim / gamAdInAmityupasaGkhyAnAt anunAsikalopaH / tuk , dIrghaH / atha paTuruk , tigmarugityAdau dIrghamAzaGkayAha-vibhASeti / ptturugiti| paTu rocata iti vigrhH| ubha. yatra kartari vip / pUrvapadayorgatikArakAnyataratvAbhAvAnna dIrghaH / vyavasthitavibhASAzrayaNe vyAkhyAnameva zaraNam / vngiryoH| vanagiryoriti sptmii| koTarazca kiMzulukazca koTarakiMzulukau tAvAdI yeSAmiti vigrahaH / koTarAdInAM kiMzulukAdInAM ceti labhyate / yathAsaGkhyamanvayaH / tadAha-koTarAdInAmityAdinA / puragAvaNamityudAharaNAni vakSyante / tatra Natvavidhi darzayati-vanaM purgaa| vanamiti SaSThayatheM prathamA ityabhipretyAha-vanazabdasyeti / ebhya iti / puragA, mizrakA, sidhrakA, sArikA, koTara, agre ityetebhya eva parasya uttarapadasya vanazabdasya yo nakArastasya NatvamityanvayaH, 'raSAbhyAm' ityato No naH itya. nuvRtteH / sUtre agre iti saptamyantasyAnukaraNam / nanviha bhinnapadatvAt 'akupvA iti NatvasyAprApteH apUrvavidhyarthakatvAvazyakatvAt ebhya eti kathaM niyamalAbha ityata Aha-iha koTarAntA iti / iha Natvavidhau upAttAH puragA mizrakA sidhrakA sArikA koTara ityevaM paJca zabdAH, ta eva vanagiryoriti dIrghavidhau koTarAdizabdena vivakSitA ityrthH| tataH kimityata Aha-teSAmiti / Natvavidhau tAvatpuragAdi. zabdAH paJca dIrghAntA eva nirdiSTAH / dIrghastu teSAM sajJAyAmeva vanagiryoriti vihitaH / evaJca eteSAmasajJAyAM dIrghAbhAvAt sajJAyAmeva 'vanaM puragAiti Natva. vidhiriti paryavasyati / tatazca teSu vanazabdanakArasya 'pUrvapadAtmajJAyAmagaH ityeva Natve siddhe punarapi kRtadIrghasya puragAdipaJcakasya Natvavidhau nirdezo niyamArthaH sampadyata ityrthH| agrezabdasya viti / Natvavidhau agrezabdasya nirdezastu agrevaNazabde apUrvaNatva For Private and Personal Use Only Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 662 siddhAntakaumudI [ samAsAzrayavidhi asipatravanam / vanasyApre agrevaNam / rAjantAdiSu nipAtanAtsaptamyA aluk / prAtipadikArthamAtre prathamA / kiMzulukAgiriH / (1040) vale 6|3|118 // valapratyaye pare dIrghaH syAtsaJjJAyAm / kRSIvalaH / (2046) matau bahvaco'najirAdInAm 6|3|114 // amarAvatI / anajirAdInAm kim | ajiravatI / bahvacaH kim / vrIhimatI | saJjJAyAm ityeva / neha / valayavatI / ( 1042) zarAdInAM ca 6|3|120 // zarAvatI / (2043) iko vahe'pIloH 6|3| 121 // igantasya dIrghaH syAdvade / RSIvaham / kapIvaham / ikaH kim / piNDacam | apIloH kim | pIluvaham / 'apIlvAdInAmiti vAcyam' ( vA 4005 ) dAruvam / (2054) upasargasya ghaJyamanuSye bahulam ||3 | 122 // upasargasya bahulaM dIrghaH syAdudghaJante pare, na tu manuSye / parIpAkaH - paripAkaH / vidhyartha eva, na tu niyamArthaH / agrevaNazabdasyAsaJjJAtvAditi bhAvaH / na ca puragA. vaNazabde gakAravyavadhAnAt 'pUrvapadAtsaJjJAyAm' ityasya prAptayasambhavAt atra apU tvavidhyarthameva puragAgrahaNamiti vAcyam aga iti hi paJcamI / gakArAntAtpUpadAtparasya NatvaM neti labhyate / puragAzabdastvayam AkArAnta eva na tu gakArAnta iti, tatra aga iti niSedhAprAptayA pUrvapadAtsaJjJAyAm' ityeva siddhe, puragAgrahaNamapi niyamArthameveti bhAvaH / puragAvaNamityAdayaH narakavizeSANAM sajJAH / asipatravanamiti / narakavizeSo'yam / atra saJjJAtve'pi 'pUrvapadAtsaJjJAyAm' iti NatvaM na bhavati / ebhya eveti niyamAditi bhAvaH / zragrevaNamiti / vanazabdasya SaSTayantasya agrezabdena saha SaSThIsamAsa iti bhAvaH / nanu tarhi 'supo dhAtu' iti saptamyA api 'lukU syAdityata Aha- rAjadantAdiSviti / anena vanazabdasya paranipAto'pi sUcitaH / nanu saptamyarthaM prAdhAnyAtsaptamI syAdityata Aha- prAtipadiketi / saptamyarthasya prAtipadike'ntarbhAvAditi bhAvaH / kiMzulukAdInAmudAharaNamAha- kiMzulukAgiririti / aJjanAgirirityapyudAhAryam / vale / kRSIvala iti / kRSirasyAstIti vigrahe 'rajaH kRSyAsuti' ityAdinA valac / matau / matuppratyaye pare bahuco dIrghaH syAtsaJjJAyAM, na tvajirAdInAmityarthaH / zramarAvatIti / indranagaryAH saJjJeyam / amarAH asyAM santIti vigrahaH / 'mAdupadhAyAzca' 'iti 'sajJAyAM' iti vA masya vaH / zrajiravatIti / nadIvizeSasya sajJeyam / valayavatIti / anajirAdittre'pyasaJjJAtvAnna dIrgha iti bhAvaH / zarAdInAM ca / matau dIrghaH sajJAyAmiti zeSaH | abahvackatvAtpUrveNa na prAptiH / zarAvatIti / zarAH asyAM santI. ti vigraha: / nadIvizeSasya nAma / iko vahe'pIloH / apIloriti cchedaH / igantasyeti / For Private and Personal Use Only Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] baalmnormaashitaa| %30amanuSye kim / niSAdaH / (1045) ikA kAze 6 / 3 / 126 // igantasyopapasargasya dIrghaH syaatkaashe| nIkAzaH / ikaH kim / prakAzaH (1046) maSTana: sajJAyAm 6 / 3 / 125 // uttarapade diirghH| aSTApadam / sajJAyAm kim / assttputrH| (1047) citaH kapi 6 / 3 / 127 // ekacitIkaH / dvicitIkaH / (1048) nare saJjJAyAm // 12 // vishvaanrH| (1044) mitre varSoM 6 / 3 / 130 // vizvAmitraH / RSau kim / vizvamitro mANavakaH / 'zuno dantadaMSTrAkarNakundavarAhapucchapadeSu dIrgho vAcyaH' (vA 5049 ) zvAdanta ityAdi / (1050) pranirantaHzarakSuplakSAmrakAryakhadirapIyUkSAbhyo'saJjJAyA. mapi // ebhyo vanasya NatvaM syAt / pravaNam / kaayevnnm / iha pAtparapUrvapadasyeti zeSaH / upasargasya / parIpAka iti / pacerbhAve gha, upadhAvRddhiH / 'cajoH ku ghiNNyatoH' iti kutvam / niSAda iti / pulindo nAma manuSyajAtivi zeSaH / niSIdatyasmin pApamiti niSAdaH / 'halava' ityadhikaraNe ghny| dauvArike pratIhArazabde dIrghastvaprAmANikaH / yadvA pratIhAraH dvAram , tatsthatvAt manuSye gauNaH / ikaH kAze / nIkAza iti / pacAyajantatvAt pUrveNa na praaptiH| ___ aSTanaH savzAyAm / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-uttarapadai dIrgha iti / aSTApadamiti / sajJAtvamanveSaNIyam / citeH kapi / dIrgha iti zeSaH / ekacitIka iti / agnyAkhyasthaNDilavizeSa iti zeSaH / ekA citiryasyeti vigrahaH / zaiSikaH ke| dvicitIka iti| citI yasyeti vigrahaH / nare sajJAyAm / vizvasya dIrgha iti zeSaH / vizva. sya vasurAToH' iti pUrvasUtrAt vizvasyasyanuvartate / mitre carSoM / mitrazade pare vizvasya dIrghaH syAt / RSau vAcye ityarthaH / zuno danteti / zvanazabdasya dantAdiSu parataH dIrgha ityrthH| zvAdanta iti / zuno danta iti vigrahaH / zvAdaMSTrA, sssstthiismaasH| dIrdhAnta eva daMSTrAzabdo vAtike paThyata iti kecit / hasvAnta ityanye / zvAdaMSTaH / bahuvrIhirayam / zvAkarNaH, zvAkundaH, zvAvarAhaH, zvApuccham , zvApadaH / zvapuccha. mavanAmitamityasAdhveva / prnirntH| ebhya iti / pra, nira , antar, zara, ikSu, plakSa, Amra, kaaye, khadira, pIyUkSA ityetebhya ityarthaH / vanasyeti / 'vanaM puragA' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / pravaNamiti / prakRSTaM vanamiti vigrahaH / prAdisamA. sH| iheti / kaayevnnmitytr SakArAtparatvena gatvam , natu rephAt paratvamAdAya, aDAdibhinnaSakAreNa vyavadhAnAditi bhAvaH / etena kAzyati tAlavyazakArama. dhyapAThaH aprAmANika iti sUcitam / tathA sati nimittAbhAvAt NatvAsamma. vAt , akupvAbhinnena zakAreNa vyavahitatayA rephasya tannimittatvAsambhavAt / For Private and Personal Use Only Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI samAsAzrayavidhi - - svANNatvam / (1051) vibhASauSadhivanaspatibhyaH 46 // ebhyo vanasya NatvaM vA syAt / dUrvAvaNam-dUrvAvanam / zirISavaNam-zirISavanam / 'dvayaccya. ubhyAmevA ( vA 4984 ) neha / devadAruvanam / 'irikAdibhyaH pratiSedho vaktavyaH' (vA 4985) / irikAvanam / mirikAvanam / timirAvanam / (1052) vAhanamAhitAt 848 // Aropya yaduhyate tadvAcisthAnimittAtparasya vAhananakA. rasya NatvaM syAt / ikSuvAhaNam / AhitAt kim / indravAhanam / indrasvAmikaM vAhanamityarthaH / vahatelyuTi vRddhirihaiva sUtre nipAtanAt / (1053) pAnaM deze mAha pUrvapadasthAnimittAtparasya pAnasya nasya NatvaM syAddeze gamye / kSIraM pAnaM yeSAM te kSIrapANA ushiinraaH| surApANAH prAcyAH / pIyata iti pAnam / nirvaNaM, antarvaNaM, zaravaNam , ikSuvaNam , plakSavaNaM, AmravarNa, kAryavaNaM, khadiravaNaM, pIyUkSAvaNam / vibhASauSadhi / vanasya Natvamiti / oSadhivanaspatibhyaH parasya vanasya yo nakArastasya NatvaM vetyarthaH / oSadhibhyaH udAharati-dUrvAvaNamiti / 'oSadhyaH phalapAkA. ntAH' ityamaraH / atha vanaspatibhyaH udAharati-zirISavaNamiti / yadyapi yaH puSpaivinA phalati sa eva udumbarAdirvanaspatiH. 'vAnaspatyaH phalaiH puSpAttairapuSpAdvanaspatiH' ityukteH / zirISavRkSazvAyaM puSpaphalavAneva na vanaspatiH / tathApi vanaspatizabdenAtra vRkSasAmAnya vivakSitam / ata eva 'lupi yuktavadvayaktivacane' iti sUtre bhASye zirISavaNamityatra zirISe vanaspatitvaM vyavahRtamiti dika / dvatha cyajbhyAmeveti / parasya vanasya NatvaM vAcyamiti zeSaH / devadAruvanamiti / pratyudAharaNam / irikAdibhya iti / ebhyaH parasya vanasya gatvapratiSedha ityarthaH / vAhanamAhitAt / vAhane AdhIyate vaha * nAya yat , natu svayamevAroDhuM zaknoti tadAhitam / tadAha-prAropyeti / nimittA. diti / rephaSakArAnyatarasmAdityarthaH / vAhananakArasyeti / vAhanasya yo nakArastasye. tyarthaH / anena sUtre vAhanamiti SaSThayatheM prathameti sucitam / ikSuvAhaNamiti / ikSavA hi vahanAya parairAropyante, natu svayamevArADhuM zaknuvanti iti teSAmAhitatvaM bodhyam / AropitekSuyuktaM zakaTAdi vAhanamiti yAvat / indravAhanamiti / airAvatAdAvindrasya svayamevArohaNAnnAhitatvamiti bhaavH| yadi kadAcit anyena vAhane Aropyate tadA AhitatvamindrasyApyastyeva / yadA indraH svayamevArohati vAhana, tadA pratyuH dAharaNamiti manasi nidhAyAha-indrasvAmikamiti / nanu vaheH karaNe lyuTi kathamupadhA. dIrghaH, NitpratyayaparakatvAbhAvAdityata Aha-vaheryuTiti / pAnaM deshe| pAnamiti SaSThayatheM prathametyabhipretyAha-pAnasyeti / uzInarA iti / For Private and Personal Use Only Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25 ] bAlamanoramAsahitA / karmaNi lyuT / ( 1054) vA bhAvakaraNayoH 8|4|10|| pAnasya ityeva / kSIrapAnam - kSIrapANam / 'girinadyAdInAM vA' ( vA 4989 ) girinadI - giriNadI / cakranitambA- cakraNitambA / (2055) prAtipadikAntanumvibhaktiSu ca 8|4|11|| pUrvapadasthAnnimittAtparasya eSu sthitasya nasya No vA syAt / prAtipadikAnte - mASavApiNau / numi- trIhivApANi vibhaktau mASavApeNa / pakSe mASavApinAvityAdi / 'uttarapadaM yatprAtipadikaM tadantasyaiva Natvam' ( vA 4990 ) neha | 665 dezavizeSe bahuvacanAnto'yam / nanu pAnazabdasya bhAvalyuDantatve kSIrampAnamiti kathaM sAmAnAdhikaraNyamityata Aha- pIyate iti / vA bhAvakaraNayoH / ityeveti / anuvartata evetyarthaH / bhAve karaNe ca yaH pAnazabdaH tasya uktaviSaye No vA syAdityarthaH / AdezArthaM vacanam / kSIrapAnam - kSIrapANAmiti / kSIrasya pAnamiti vigrahaH / bhAve karaNe vA lyuT / pAnakriyA pAnapAtraM vetyarthaH / girinadyAdInAmiti / pUrvapadasthAnnimittAtparasya uttarapadasthasya nasya No vetyupasaGkhyAnamityarthaH / girernadIti vigrahaH / cakranitreti / cakramiva nitambo yasyAH sA iti vigrahaH / prAtipadikAnta / pUrvapadasthAditi / 'pUrvapadAtsajJAyAm' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / eSu sthitasyeti / prAtipadikAnte numi vibhaktau ca vidyamAnasyetyarthaH / vA syAditi / 'vA bhAvakaraNayoH' ityatastadanuvRteriti bhAvaH / prAtipadikAnte iti / udAharaNaM vakSyata iti zeSaH / mASavApi - khAviti / mASAn vapate iti vigrahaH, 'bahulamAbhIkSNye' iti jAtAvapi supyupapade NiniH / upapadasamAsaH / vApinuzabdasya kRdantatvena prAtipadikatvAt tadantanasya Natvamiti bhAvaH / numIti / udAhiyata iti zeSaH / vrIhivApANIti / kRSIvala kulAnIti zeSaH / vrIhInvapanti iti vigrahaH / karmaNyaN / vrIhivApazabdAnnapuMsakAt 'jazasoziza: ' 'napuMsakasya jhalacaH' iti numi 'sarvanAmasthAne ca' iti dIrghaH / numo nasya Natvamiti bhAvaH / vibhaktAviti / udAhiyate iti zeSaH / mASavApeNeti / tRtIyAvibhaktisthatvAnnasya Natvam / ityAdIti / NatvAbhAvapakSe mASavApinau, mASavApAni, mAvApena ityudAhAryamiti bhAvaH / nanu gargANAM bhaginI gagaMbhaginItyatra GISpratyayaprakRtibhUtabhaginzabdAtmakaprAtipadikAntatvAt nakArasya NatvavikalpaH kuto na syAdityata Aha- uttarapadaM yatprAtipadikaM tadantasyaiva Natvamiti / pUrvapadena uttarapadamAkSiptam / tacca prAtipadikasyaiva, vizecaNam natu tadantasya nApi numvibhaktyoH, asambhavAditi bhAvaH / heti / gargANAM bhaginI gargabhaginIti SaSThIsamAse bhaginIzabda uttarapadaM, natu tatprAtipadikaM, pratyayAntatvAt / liGgaviziSTaparibhASayA prAtipadikagrahaNena bhaginIzabdasya graha For Private and Personal Use Only Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [samAsAzrayavidhi gargANAM bhaginI grgbhginii| ata eva numprahaNaM kRtam / agasya numvidhAnAtta. ato hi num / na tUttarapadasya / kiJca 'prahiNvan' ityAdau hivemo NasvArthamapi numgrahaNam / prenvanam ityAdau tu kSubhnAditvAnna / 'yuvAdena' ( vA 4999 ) / rmyyuunaa| paripakkAni / 'ekAjuttarapade NaH' (sU 307) / nityam ityuktam / Ne'pi tadantam IkAra eva, natu nakAraH ato na tasyedaM pAkSikaM gatvamiti bhAvaH / prAtipadikalyottarapadatvavizeSaNaM sUtrakArasya sammatamityAha-ata eveti / prAtipadikasya uttarapadatvavizeSaNAdeva sUtrAkAreNa kRtaM numgrahaNamarthavat , anyathA tadanarthakamityarthaH / kuta ityata Aha-agasyeti / 'napuMsakasya jhalaca" iti numvidhau aGgasyetyanuvRttam / tathAca jhalantasyAjantasya cAGgasya klIbasya num syAt sarvanA. masthAne ityartho labhyate / mASavApANItyatra tu sarvanAmasthAna prati mASavApazabdo' gam / tasya mASavApazabdasya vihito numAgamastadavayava eva bhavati, natu uttarapadabhUtavApazabdasyaivAvayavaH / tathAca uttarapadabhUtaprAtipadikAntatvAbhAvAt 'prAtipadi. kAnta' ityanena NatvavikalpasyAprAptau numgrahaNam / prAtipadikasya uttarapadatvavizeSaNAbhAve tu mASavApazabdAntAvayavasya numaH mASavApeti prAtipadikAntAvayavatvasya sattvAt 'prAtipadikAnta' ityeva siddhe numgrahaNaM vyartha syaadityrthH| tadevaM prAtipa. dikasya uttarapadatvavizeSaNe numgrahaNaM liGgAmiti sthitam / / vastutastu nedaM liGgamityAha-kiMca prahiNvannityAdau hivernumo NatvArthamapi numgrahaNa. miti / kiMceti vizeSapradarzane / 'havi prINane' bhvAdiH, idittvAt num , laTaH zatrA. dezaH / mASavApANItyatra numo nasya prAtipadikAntatve'pi prahiNvanzabde numo nasya prAtipadikAntatvAbhAvAt 'prAtipadikAnta' ityanena NatvavikalpasyAprAptestadartha nu. mgrahaNamAvazyakam / ataH uttarapadatvasya prAtipadikavizeSaNatve kathaM numgrahaNaM liGga syAt / tasmAduttarapadavizeSaNe bhASyameva zaraNamiti bhaavH| nanu mASavApiNAvityatra vApin iti prAtipadikasya kathamuttarapadatvam 'gatikArakopapadAnAM kRbhiH saha samA. savacanam iti subutpatteH prAgeva samAsapravRtteriti cet , na-uttarapadazabdasya samA. sacaramAvayave rUDhatvAdityalam / nanu 'ivi vyAptau' idittvAnnum / lyuTi anA. deshH| prakRSTaminvanamiti prAdisamAse numo nakArasya NatvavikalpaH syAdityata Aha-prenvanamiti / yuvAderneti / uktaNatvavikalpa iti zeSaH / vArtikamidam / ramyayUneti / ramyazcAsau yuvA ceti vigrahaH / prAtipadikAntanakAratvAtprAptiH / paripakAnIti / iha numo nakA. rasya 'prAtipadikAnta' iti vikalpa bAdhitvA 'kumati ca' iti nityaM NatvaM prAptam / tadiha yuvAditvAniSidhyate / ekAjuttarapade nnH| ajantastrIliGge puna zabdanirUpaNe For Private and Personal Use Only Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25 ] bAlamanoramAsahitA / vRtrahaNau / hariM mAnayatIti harimANI / numi, kSIrapANi / vibhaktau, kSIrapeNa / ramyaviNA / (1056) kumati ca 8|4|13|| kavargavatyuttarapade prAgvat / harikAmiNo / harikAmANi / harikAmeNa / ( 1057) padavyavAye'pi 8|4|38|| padena vyavadhAne'pi NatvaM na syAt / mASakumbhavApena / caturaGgayogena / 'ataddhita vyAkhyAtamapi prakaraNAnurodhAt smaryate / nityamityuktamiti / ArambhasAmarthyAnnityamidaM Natvamiti tatraivoktamityarthaH / irimANIti / manerNyantAt 'kvip ca' iti kipi 'gatikArakopapadAnAm' iti subutpatteH prAk samAsaH / nAntatvAt GIp / atra mAn iti prAtipadikamuttarapadaM tadantatvAt nakArasya Natvavikalpe prApte nityaM Natvam / numIti / udAhriyata iti zeSaH / kSIrapANIti / karmaNyupapade pAdhAtoH 'Ato'nupasarge kaH' iti kaH, 'Ato lopa iTi ca' ityAllopaH / kSIrapazabdAjazzasozziH / ajantalakSaNo num dIrghaH / tasya nityaM Natvam / vibhaktAviti / udAhiyata iti zeSaH / kSIrapeNeti / vibhaktisthatvAnnasya nityaM Natvam / vibhaktAvudAharaNAntaramAha - ramyaviNeti / viH pakSI, ramyazcAsau vizva teneti vigrahaH / nacAtra 'padavyavAye'pi' iti niSedhaH zaGkayaH / kimiha pratyayalakSaNena antarvartinIM vibhaktimAzritya 'suptiGantam' iti padatvamabhimatam, uta tRtIyAvibhaktau parataH 'svAdiSu' iti padatvam / nAdyaH / 'uttapadatve cApadAdividhau' iti pratyayalakSaNapratiSedhAt / na dvitIyaH / 'svAdiSu' ityanena hi ramyavizabdasyaiva padatvaM labhyate, natu vizabdasya, tRtIyAvibhakteH samudAyAdeva vidhAnAt / ata eva punarbhUNAmityatra nAmi bhUzabdamAtrasya padatvAbhAvAt 'padavyavAye'pi' iti niSedhAbhAvANNatvamiti prAJcaH / atra yadvaktavyaM tat ' padavyavAye'pi ' ityatrAnupadameva vakSyate / I kumati ca / prAgvaditi / prAtipadikAntanumvibhaktisthasya nasya nityaM NatvaM syAdityarthaH / anekAjuttarapadArthamidam / harikAmiNAviti / 'bahulamAbhIkSNye' iti NiniH / prAtipadikAntatvANNatvam / harikAmANIti / ajantalakSaNanumo nityaM Natvam / harikAmeNeti / vibhaktisthasyodAharaNam / padavyavAye'pi / padena vyavadhAne iti / padenetyanantaraM nimittakAryiNoriti zeSaH / na syAditi / 'na bhAbhUpUkamigami' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / mASakumbhavApeneti / mASANAM kumbho mASakumbhaH, tasya vApa iti SaSThIsamAsaH / atra nimittakAryiNoH SakAranakArayoH kumbhapadena vyavadhAnAt na Natvam / caturaGgayoganaiti / catvAri aGgAni rathagajaturagapadAtirUpANi yasya tat caturaGga sainyam, tena yoga iti vigrahaH / atra nimittakAyiNoraGgapadena vyavadhAnAnna Natvam / ubhayatrApi kumbhazabdasya aGgazabdasya ca pratyayalakSaNena antarvartinIM vibhaktimAzritya padatvaM bodhyam / For Private and Personal Use Only 667 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 668 siddhAntakaumudI [ samAsAzrayavidhi iti vAcyam' ( vA 5015 ) | ArdragomayeNa / zuSkagomayeNa / ( 1058) kustumburuNi jAtiH 6 / 1 / 143 // atra sunnipAtyate / kustumbururdhAnyAkam / klIbatvamatantram / jAtiH kim / kutumburUNi / kutsitAni tindukIphalAnItyarthaH / (1051) aparasparAH kriyAsAtatye 6 | 1 | 144 // sunnipAtyate / aparasparAH sAtha gacchanti / satatamavicchedena gacchantItyarthaH / kriyA - iti kim / apara 'uttarapade cApadAdividhau pratiSedhaH" iti niSedhastu nAtra pravartate, uttarakhaNDasya kAryabhAktve satyeva tatpravRtteH / ata eva 'na lumatAGgasya' ityatra paramavAcetyeva tasyAH paribhASAyA udAharaNamuktaM bhASye / atra hi vAkchabdasya uttarapadasya kutvarUpakAryaM bhAktvamastIti tasya antarvartinoM vibhaktimAzritya padatvAbhAvAt kutvaM na bhavati / ata eva ca 'kumati ca' iti sUtre bhASye mASANAM kumbhaH mASakumbhaH mASakumbhasya vApo mASakumbhavApaH tena mASakumbhavApenetyatra ' padavyavAye'pi' iti niSedhapravRttaye 'prAtipadikAnta' iti NatvapravRttirupanyastA saGgacchate / nacaivaM sati ramyaviNA ityatra vi ityuttarakhaNDasya kAryabhAktvAbhAvAt 'uttarapadatve cApadAdividhA' iti pratyayalakSaNa niSedhasyApravRttau antarvartivibhaktyAzrayaNena padatvAt 'padavyavAye'pi' iti NatvaniSedhaH syAditi vAcyam, pade pare yatpadaM tena vyavAye NatvaM netyarthasyava bhASyasammatatvAt / tacca anupadameva spaSTIbhaviSyati / ramyaviNetyatra ca vizabdasyAntarvartivibhaktyA padatve'pi tasya padaparakatvAbhAvAnna NatvaniSedhaH / etena punarbhaNAmityatrApi NatvaM nirbAdham / 1 ataddhite iti / ataddhite pare yatpadaM tena vyavadhAne ayaM niSedhaH, natu taddhitaparakapadenetyarthaH / zrardragomayeNeti / goH purISaM gomayaM 'gozca purISe' iti gozabdAt SaSTayantAt mayaT taddhitaH taddhitAntaprAtipadikAvayavatvAt supo luk Ardra gomayamiti karmadhArayaH / yadyapi pratyayalakSaNena antarvartinIM vibhaktimAzritya gozabdaH mayaTi padam / tathApi tasya taddhitaparakatayA tena vyavadhAne'pi rephAtparasya NatvaM bhavatyeva, asmin prakaraNe aTkupvAGnumvyavAyasya abAdhakatvAt / zuSkagomayeNeti / pAtparasyodAharaNam / bhASye tu 'padAntasya' iti pUrvasUtrAtpadagrahaNAnuvRttimabhipretya pade parataH padena vyavAye NatvaM netyAzritya vArtikamidaM pratyAkhyAtam / atha 'suT kAtpUrvaH' ityataH' suDityanuvRttau katicitsUtrANi vyAkhyAtumupakramate / kustumburUNi / zrazreti / jAtivizeSe vAcye kustumburuzabdaH sasuTuko nipAtyata ityarthaH / kustumbururdhAnyAkamiti / gulmavizeSe prasiddhaH / klIvatvamatantramiti / avivakSitamityarthaH / vacanamapyatantramiti bodhyam / kutumburuNIti / dhAnyAkajAtivAcakatvAbhAvAt na suDiti bhAvaH / tadAha- kutsitAni tindukIphalAnItyartha iti / tumburuzabdasya tindukavAcakatve kozo mRgyaH / I For Private and Personal Use Only Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25 ] baalmnormaashitaa| 666 parA gacchanti / apare ca pare ca sakRdeva gacchantItyarthaH / (2060) goSpadaM sevitAsevitapramANeSu 61 / 145 // suTa sasya SatvaM ca nipaatyte| gAvaH padyante'smindeze sa gobhiH sevito goSpadaH / asevite, agoSpadAnyaraNyAni / pramANe, goSpadamAtraM kSetram / sevita-ityAdi kim / goH padaM gopadam / (1062) prAspadaM pratiSThAyAm 613146 // AtmayApanAya sthAne suT nipAtyate / Aspadam / pratiSTAyAm iti kim / ma padAt Apadam / (ApadApadam ) / (2062) Azcaryamanitye 61 / 147 // adbhute suT / mAzcarya yadi sa bhujIta / anitye kim / Acarya karma zobhanam / (1063) varcaske'vaskaraH 6 / 1 / 148 // kutsitaM vargoM varcaskamannamalam / tasmin suT / avakIryata ityava. skaraH / varcaske kim / avakaraH / (1064) apaskaro rathAGgam 6 / 1 / 144 // apakaro'nyaH / (1065) vikiraH zakuno vA 6150 // pakSe vikiraH / "vAvacanenaiva suDavikalpe siddhe vikiraprahaNaM tasyApi zakuneranyatra prayogo mA bhuut| __ aparasparAH kriyAsAtatye / spaSTam / goSpadam / asevite goSpadazabdasya vRttyasammavAt nampUrvakamudAharati-agoSpadAnIti / gavAM saJcaro yatra naiva sambhavati tatrApi suDiti bhAvaH / goSpadamAtra kSetramiti / kSetrasyAlpapramANatvamanena jJApyate / ataH goSpadAt kSetrasyAdhikye'pi na ksstiH| prAspadaM pratiSThAyAm / Atmeti / AtmayApana zarIrasaMrakSaNaM, tadartha yat sthAnaM tasmin gamye suddityrthH| zrApadAdApadamiti / A padAditi vigrahe avyayIbhAve Apadamiti bhvtiityrthH| ApadApadamiti pAThe tu Apadamityasya ApadityarthaH / Azcaryamanitye / adbhute gamye ApUrvakasya careH suT / 'carerADi cAgurau' iti yat / anityagrahaNapanIya adbhute iti vaktavyamiti vArtikamabhipretyAha-adbhute suDiti / tane Azcarya nIlA dyauH, AzcaryamantarikSe yadabandhanAni nakSatrANi na patantItyAdisaGgrahaH / anitye ityanena kAdAcitkatayA adbhutaM lakSyata ityukte tu etantra sidhyet / varcaske'vaskaraH / 'mUtraM prastrAva uccArAvaskarau zamalaM zakRt / gUthaM purISa varcaskamastrI viSThAvizau striyAm // ' ityamaraH / aprkro| 'syAdrathAGgamapaskaraH' itymrH| 'cakraM rathAGgam' iti ca / viSkiraH / vikiratIti vikirH| 'kR vikSepe 'igupadhajJA' iti kaH / zakunau gamye suDvA, pari. nivibhyaH iti Satvam / 'nagaukovAjivikiraviviSkirapatattrayaH' ityamaraH / vA vacanenaiveti / vRttigranthe 'viSkiraH zakunau vikiro vA' iti sUtrapAThaH / tatra For Private and Personal Use Only Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 670 siddhAntakaumudI [ samAsAzraya vidhi 1 iti vRttiH / tanna / bhASyavirodhAt / ( 1066) pratiSkazazca kazeH 6 | 1 | 152 // 'kaza gatizAsanayoH' ityasya pratipUrvasya pacAdyaci suT nipAtyate Sa ca / sahAyaH puroyAyI vA pratiSkaza ityucyate / kazeH kim / pratigataH kaza pratizo'zvaH / yadyapi kazereva kazA, tathApi kazeriti dhAtorgrahaNamupasargasya praterbrahaNArtham / tena dhAtvantaropasargAnna / ( 1067) praskaNvaharizcandrAvRSI 6 |2| 153 // harizcandragrahaNamamantrArtham / RSI iti kim / prakaNvo dezaH / haricandro mANavakaH / (1066) maskaramaskAraNau veNuparivrAjakayoH / 6 | 1|154 || makarazabdo'vyutpannaH, tasya suDinizca nipAtyate / veNu - iti kim / makaro grAhaH / makarI samudraH / (1066) kAstIrAjastunde nagare 6 / 1 / 155 // ISattIramasyAstIti kAstIraM nAma nagaram | ajasyeva tundamasyaiti ajastundaM nAma nagaram / nagare kim / kAtIram / ajatundam / ( 1070) kA. raskaro vRkSaH 6/1/156 // ( ga 153 ) kAraM karotIti kAraskaro vRkSaH / anyatra kArakaraH / kecittu kaskAdiSvidaM paThanti na sUtreSu / ( 1071 ) pAraskaraprabhRtIni ca saJjJAyAm 6| 1 | 157 // etAni sasuTkAni nipAtyante nAmni | pAraskaraH / kiSkindhA | 'tadbRhatoH karapatyozcoradevatayoH suT talo vAgrahaNAdeva suvikalpe siddhe vikiragrahaNaM viSkiraH vikira iti zakunAveveti niyamArtham / ataH zakuneranyatra ubhayorapi zabdayoH prayogo nAstIti labhyata ityarthaH / bhASye hi 'viSkiraH zakunau vA' iti sUtraM paThitvA vAgrahaNena suvikalpaH, natu zakuneranyatra vikirazabdasya prayogo neti sthitam / anyatrApi 'vikira vaizvadevikam' ityatra darzanAditi bhAvaH / pratiSkazazca kazaiH / kazeriti kaza ityatrAnveti / tathAca kazadhAtoH niSpannasya kazazabdasya prateH parasya su syAdityarthaH / kazereveti / kazadhAtoreva kazAzabdo niSpanna ityarthaH / dhAtvantareti / pratigataH kazAM pratikaza ityatra garmi pratyeva pratirupasargaH, tatu kazi prati, 'yatkriyAyuktAH prAdayaH' iti niyamAdityarthaH / praskaNvaharizcandrAvRSI / zramantrArthamiti / mantre tu 'svAccandrottarapade mantre' iti pUrvasUtreNaiva siddhamiti bhAvaH / tatsUtraM vaidikaprakriyAyAM vyAkhyAsyate / maskaramaskariNau / yathAsaGkhyamanvaya: / maskarigrahaNAtparivrAjaka eva maskarizabdaH / anyatra tu makarItyevetyAhuH / kAstIrAjastunde / kAstIrazabdaH ajastundazabdazca nagare nipAtyete ityarthaH / kAraskaro vRkSaH / kAraM karotIti vigrahaH / 'kRno hetutAcchIlye' iti TaH / pAraskaraprabhRtIni ca / pAraskara iti / pAraM karotIti vigrahaH / pUrvava / kiSkindheti / For Private and Personal Use Only Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 26 ] bAlamanoramAsahitA / pazca' ( vA 3713 ) | tAtpUrvaM carcena dakAro bodhyaH / tadbRhatordakAratakArau lupyete / karapasyostu suT / coradevatayoH iti samudAyopAdhiH / taskaraH / bRhaspatiH / ' prAyasya citticittayo:' (vA 3714) prAyazcittiH / prAyazcittam / vanaspatirityAdi / AkRtigaNo'yam / iti samAsAzrayavidhiprakaraNam // atha tadvitAdhikAraprakaraNam // 26 // athApatyAdivikArAntArthasAdhAraNapratyayAH / (1072) samarthAnAM prthmaadvaa4/1/62|| idaM padatrayamadhikriyate / 'prAgdizaH-' ( sU 1947 ) iti yAvat / sAmarthyaM pariniSThitatvam / kRtasandhikiM kimapi vAnarasainyaM dhatte iti kiSkindhA / 'Ato'nupasarge kaH' / TApU, 1 nipAtanAt kimo dvitvam / malopaH, suT, SatvaM ca / rUDhazabdA ete kathaJcidavyutpAdyante / eSAmavayavArtho na vicAraNIyaH / tadvRhatoriti / pAraskarAdigaNasUtrametat / tadUzabde takArasyAntyasyAbhAvAdAha - tAtpUrvamiti / talopazcetyatra takArAtpUrvamityarthaH / tat caurya karotIti vigrahaH / 'kRJo hetutAcchIlye' iti TaH / bRhaspatiriti bRhatI vAk tasyAH patiH iti vigrahaH / 'kukkuTyAdInAmaNDAdiSviti puMvasvam, talopaH suT / 'vAgvi bRhatI tasyA eSa patiH' iti cchandogabrAhmaNam / prAyasya citticittayoriti / gaNasUtramidam / prAyasya cittiH cittaM veti vigrahaH / 'prAyaH pApaM vijAnIyAccittaM yasya vizodhanam' iti smRtiH / vanaspatiriti / vanasya patiriti vigrahaH / zrAkRtigaNo'yamiti / tena zatAtparANi parazzatAnItyAdi siddham / 1 1 iti zrIvAsudevadIkSita viduSA / viracitAyAM siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM samAsAzrayavidhiprakaraNaM samAptam / 671 For Private and Personal Use Only tadevaM samAsaprapaJcaM nirUpya taddhitaprakaraNamArabhate - samarthAnAM prathamAdvA / vidheyasyAdarzanAnnAyaM svatantravidhiriti matvAha - idaM padatrayamadhikriyata iti / svaritatvapratijJAbalAditi bhAvaH / adhikArasyottarAvadhimAha - prAgdiza iti yAvaditi / 'prAgdazo vibhaktiH' iti sUtram uttarAvadhirityarthaH / 'samarthAnAm' iti nirdhAraNaSaSThI / prAthamyaM ca 'tasyApatyam' ityAditattatsUtreSu prathamoccAritatvam / samarthAnAM madhye 1 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 672 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra kAryatvamiti yAvat / (1073) prAgdIvyato'Na 41 // 3 // 'tena dIvyati-' (sU 1550 ) ityataH praagnndhikriyte| (1074) azvapatyAdibhyazca 4 / 1 84 // ebhyo'NasyAtprAgdIvyatIyeSvartheSu / vakSyamANasya NyasyApavAdaH (1075) taddhitevacAmAdeH 7 / 2 / 117 // niti Niti ca taddhite pare'cAmAdaraco vRddhiH syAt / (1076) kiti ca 7 / 2 / 11 // kiti taddhite ca tathA / azvapaterapatyA. prthmoccaaritaadityrthH| 'samarthAtprathamAvA' iti suvacam / kecittu bahuvacanavalAda. nekasamarthasamavAya evAsya pravRttiH / evaJca 'prAgdizaH' ityAdiSu svArthikapratyayavi. dhiSu nAsya pravRttiriti labhyate ityAhuH / nanu subantAttaddhitotpattervakSyamANatvena taddhitavidhInAM padavidhitayA 'samarthaH padavidhiH' iti paribhASayaiva ekArthIbhAvarUpasA. marthyalAbhAdiha samarthagrahaNaM vyarthamityata Aha-sAmarthya pariniSThitatvamiti / samarthaH paTuH zakta iti paryAyAH / zaktatvaM ca kAryotpAdanayogyatvam / zabdasya ca kAryamartha. pratipAdanameva / tacchatatvaM ca kRteSvevaM sandhikAryeSu smbhvti| tathAca kRtasandhi. kAryatvameva sAmarthyamiha paryavasyati / tadAha-kRtasandhikAryatvamiti yAvaditi / __ prAgdIvyato'N / 'tena dIvyati khanati jayati jitam' iti sUtrasthadIvyatizabdai. kadezasyAnukaraNamiha dIvyacchabdaH / tena ca tadvaTitaM tatsUtraM lakSyate / tadAha-tena dIvyatItyataH prAgaNadhikriyate iti / tathAca tasyApatyamityAdhuttarasUtreSu kevalamarthanidezapareSu vidheyapratyayavizeSAsaMyukteSu kiM bhavatItyAkAGkSAyAmaNityupatiSThata iti labhyate / kasmAdbhavatItyAkAGkSAyAM 'samarthAtprathamAt' iti prakRtivizeSo labhyate / yatra tu vidheyaH pratyayavizeSaH zrUyate tatrANiti nopatiSTate, aNityasyautsargikatayA vaizeSikeNa imAdinA bAdhAt / azvapattAdibhyazca / cakArAt 'prAgdIvyato'Na' ityanukRSyate / tadAha-ebhyo'Na syAt prAgdIvyatIyeSvartheSviti / dIvyataH prAk prAgdIvyat 'apaparibahiraJcavaH paJcamyA' ityvyyiibhaavH| 'jhayaH' iti Taca tu na, tasya pAkSi. katvAt / prAgdIvyati bhavAH prAgdIvyatIyAH / vRddhAcchaH / 'avyayAsya' iti tu na, avyayIbhAvasyAvyayatve 'luGamukhasvaropacArAH pryojnm| iti parigaNa. nAt / ata eva 'avyayAnAM bhamAtre TilopaH' ityapi na bhavati / nanu 'prAgdIvyato'Na ityeva siddhe kimarthamidaM sUtramityata Aha-vakSyamANasyeti / 'dityadityAdityapatyu. ttarapadANNyaH' iti vakSyamANasya patyuttarapadatvaprayuktaNyapratyayasya bAdhanArthamityarthaH / 'taddhiteSvacAmAdeH' / 'aco Niti' ityanuvartate / 'mRjervRddhiH' ityato vRddhiriti ca / avAmiti nirdhaarnnsssstthii| tadAha-nitIti / kiti ca / tatheti / acAmAdaraco vRddhirityarthaH / idaM sUtraM prakRtAnupayuktamApa vyAkhyAsAkaryAya ihopanyastam / apatyA For Private and Personal Use Only Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 26 ] bAlamanoramAsahitA / 673 yAzvapatam / gANapatam / 'gANapatyo mantra' iti tu prAmAdikameva / ( 1077) dityadityAditya patyuttarapadANNyaH 4|1| 85 // divyAdibhyaH patyuttarapadAca prAgdIvyatIyeSvartheSu NyaH syAdaNo'pavAdaH / daityaH / aditerAdityasya vA AdityaH / prAjApatyaH / 'yamAcca' iti kAzikAyAm / yAmyaH / 'pRthivyA jAo' (vA 2554) / pArthivA pArthivI / 'devAnI' ( vA 2555 ) / daivyam - daivam / 'bahiSaSTilopo dIti / AdinA samUhAcarthasaGgrahaH / zrAzvapatamiti / ambapateraNi AdivRddhau 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / gANapatamiti / azvapatyAdiSu gaNapatizabdaH paThita iti bhAvaH / gANapatya iti / gaNapatirdevatA asya mantrasyeti vigrahaH / prAmAdikameveti / pramAdAdA bAtamityarthaH / gaNapatikSetrapatyAdInAmazvapatyAdigaNe pAThasya vRtau darzanAditi bhAvaH / dityadityAditya / dityAdibhya iti / diti, aditi, Aditya etebhya ityarthaH / patyuttarapadAditi / patiH uttarapadaM yasya tasmAditi vigrahaH / prAgdIvyatIyeSvartheSvati / prAgdIvyata ityanuvRtteriti bhAvaH / zraNo'pavAda iti / vizeSavihitatvAditi bhAvaH / daitya iti / diterapatyamiti vigrahaH / diterNyapratyayaH / 'cuTU' iti NakAra it, AdivRddhiH, 'yasyeti ca' iti ikAralopaH / zraditeH zrAdityasya veti / apatyAdIti zeSaH / zrAditya iti / jAtAtharthe Nye AdivRddhau 'yasyeti ca' iti lope Aditya iti rUpam / AdityazabdAt Nye AdivRddhau 'yasyeti ca' iti lope 'yaNo mayaH' iti pUrvayakArasya dvitve sati 'halo yamAm' ityAdyayakArasya lope dviyakAraM rUpam / dvitvAbhAve lope cAsati dviyakArameva / asati dvitve yakAralope ca satyekayakAraM rUpam / anapatyatvAt 'Apatyasya ca' iti yogena / aditerapatye Nye AdityazabdAtpunarapatye Nye 'Apatyasya ca' iti yalopaH / prAjApatya iti / patyuttarapadAt prajApatizadAt ye AdivRddha 'yasyeti ca' iti lopaH / daiteyA iti tvasAdhyeva / sAdhutvanadvAjADye tu pRSodarAditvAt samAdheyam / kAzikAyAmiti / bhASye tvidaM na dRiyata iti bhAvaH / yAmya iti / yamasyApatyAdIti vigrahaH / I 1 1 pRthivyA nAJAviti / azva abh ca vaktavyAvityarthaH / pArthiveti / pRthivyA apatyAdIti vigrahaH / pratyaye 'cuTU' iti nakAra it, AdivRddhiH, 'yasyeti ca' iti lopaH / khiyAmadantatvAddAp / pArthivIti / ani 'TiTUDhANam' iti GIp / apratyayasyaiva vidhau GIp na syAt / ana eva vidhau TAp na syAt / tasmAdubhayavidhiH / etatsUcanAya strIliGgodAharaNamiti bodhyam / devAditi / devazabdAt yaj aJ ca pratyayau prAgdIvyatIyeSvartheSu vaktavyAvityarthaH / daivyam - daivamiti / devasyApatyAdIti bA0 43 For Private and Personal Use Only Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 674 siddhAntakaumudI [ apatyAdhikAra - yam ca' (vA 2556) bAyaH / 'Ikakca' (vA 2557) bAhIkaH / 'sthAmno'kAra: (vA 2559) / azvatthAmA / pRSodarAditvAtsasya taH / 'bhavAyeM tu lugvAcyaH' (vA 2882) / ashvsthaamaa| 'lomno'patyeSu bahuSvakAraH' (vA 2560) / bAhAdImo'pavAdaH / uDulomAH / uDulomAn / bahuSu kim / auddulomiH| 'sarvatra gorajAdiprasaGge yat / ( vA 2561) / gavyam / ajAdiprasaGge kim / gobhyo hetubhya AgataM gorUpyam , gomayam / (1070) utsAdibhyo'J sh6|| - vigrahaH / yati abhi ya AdivRddhau 'yasyeti ca iti lopaH / bahiSa iti / bahis iti sakArAntamavyayam / tasmAt prAgdIvyatIyeSvartheSu yam , prakRteSTilopazceti vaktavyamityarthaH / bAhya iti / bahirbhavaH ityAdivigrahaH / yami Tilope AdivRddhiH / 'avyayAnAM bhamAtre Tilopa' ityasyAnityatvajJApanArthamiha TilopavidhAnam / tena ArAdbhavaH mArAtIyaH ityAdi sidhyati / IkA ceti / bahiSa Ikaka ca syAt prakRte. Tilopazceti vaktavyamityarthaH / bAhIka iti / bahiSa Ikaki Tilope 'kiti ca' ityA. divRddhiH| sthAmna iti| sthAmanzabdAt akArapratyayaH prAgdIvyatIyeSvatheSu vAcya ityarthaH / aNo'pavAdaH / azvatthAma iti / azvasyeva sthAmA sthitiryasyeti vigrahaH / azvatthAmno'patyaM tatra jAtaH ityaadivigrhH| pratyayavidhitve'pi bhASye udAharaNAt tadantavidhiH / azvasthAmanzabdAdakArapratyaye 'nastaddhita' iti ttilopH| aNi tu AdivRddhiH syAt / nanu udaH paratvAbhAvAtkathamiha sakArasya thakAra ityata Aha-pRSodarAditvAditi / bhavArthe tu lugvAcya iti / akArapratyayasyeti zeSaH / lomna iti / lomanzabdAbahuSu apatyeSu vAcyeSu akArapratyayo vaktavya ityrthH| bAhvAdIna iti / bAhrAditvaprayuktasya ho'pavAda ityrthH| uDulomA iti / uni nakSatrANIva lomAni yasya saH uDulomA, tasyApatyamiti vigrahaH / kevalasya lomnaH apatyayogAsambhavAtpratyayavidhitve'pi tadantavidhiH / akArapratyaye sati 'nastaddhite' iti TilopaH / auDulomiriti / uDulomno'patyamiti vigrahaH / annApatyabahutvAbhAvAdakA. rapratyayo n| kintu bAhvAditvAdibhi TilApa iti bhaavH| sarvatra goriti / lomno'patyeSviti pUrvavArtikAdapatyagrahaNAnuvRttinivRttyarthaM sarvaRgrahaNam / apatye tadanyeSu ca prAgdIvyatIyeSvartheSu gozabdAdajAdipratyayaprasane sati yatpratyayo vAcya ityarthaH / gavyamiti / gavi bhavaM gorAgatamityAdi vigrahaH / aNapa. vAdo yat / gorUpyam-gomaya miti / 'hetumanuSyebhyo'nyatarasyAm' iti rUpya ityarthaH / 'mayaDvaitayoH' iti ruupymyttau| halAditvAnnaitayoryatpratyayo bAdhaka iti bhAvaH / satsAdibhyo'bh / prAgdIvyatIyeSvatheSviti zeSaH / aNijApavAdaH / 'dRSTaM sAmA For Private and Personal Use Only Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] . baalmnormaashitaa| 675 zrotsaH / 'agnikalibhyo DharavaktavyaH' (vA 2689) / agnerapatyAdi Agneyam / kAleyam / ityapatyAdivikArAntArthasAdhAraNAH prtyyaaH| athApatyAdhikAraprakaraNam // 27 // ( 1076) strIpuMsAbhyAM nanau bhavanAt 41 // 7 // 'dhAnyAno bhavane- (sU 1802) ityataH prAgartheSu strIpuMsAbhyA kramAnamatrI staH / baiNaH / posnH| vatyathai na / 'strI puMvaJca (sU 932 ) iti jJApakAt / strIvat puMvat / iti sUtrabhASye 'sarvatrAbhikalibhyAM TharavaktavyaH' iti vArtikaM paThitam / dRSTaM sAmetyatheM tato'nyeSvapyatheSu Dharavaktavya ityarthaH / tatra sarvatreti tyaktvA lAghavAtprAgdI. vyatIyeSvevedaM vArtikaM paThati-agnikalibhyAmiti / apatyAdIti / agnidevatA asya ityAdisaGgrahaH / Agneyam kAleyamiti / Dhaki eyAdeze kittvAdAdivRddhau 'yasyeti. ca' iti lopH| ityapatyAdivikArAntArthasAdhAraNAH pratyayAH / athApatyAdhikArI nirUpyate / strIsAbhyAm / bhavanazabdena 'dhAnyAnAM bhavane kSetre kham' iti sUtraM vivakSitam / prAgdIvyata ityataH prAgityanuvRttam / tadAha-dhAnyA. nAmiti / strI sAbhyAmiti / 'acatura' ityac / strIzabdAt puszabdAccetyarthaH / straiNa iti / striyA apatyam strISu bhavaH, strINAM samUhaH ityAdivigrahaH / na , vRddhiH, Natva. m / pauMsna iti / so'patyam , pusi bhavaH, puMsAM samUhaH ityaadivigrhH| puMszabdAt snani 'svAdiSu' iti padatvAtsaMyogAntalopaH, aadivRddhiH| pratyayasakArastu jayate, ubhAbhyAmapi nanpratyayasyaiva vidhau tu puMsaH sakArasya saMyogAntaleope punaH iti syAditi bhAvaH / vatyarthe neti / 'tena tulyaM kriyA cedvatiH' iti vatipratyayo vakSyate / tasyAtheM strIpuMsAbhyAM namasno na bhavata ityrthH| kuta ityata Aha-'strI puMvacce'ti zApakAditi / anyathA puMvaditi nirdezo'nupapannaH syAditi bhaavH| na ca puvaditi nirdezaH puMszabdAdvatyarthaM snamabhAvaM jJApayet , natu strIzabdAnaabhAvamapIti vAcyam , namsnaorekasUtropAttatayA vatyatheM smanabhAve jJApite sati strIzabdAnaabhAvasyApi lAmAta jJApakasya sAmAnyApekSatvAt / taduktaM bhASye yogApekSaM jJApakam' iti / For Private and Personal Use Only Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 676 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra (100) dvigolganapatye 4 / 1 // 8 // dvigonimittaM yastaddhito'jAdiranapasyArthaH prAgdIvyatIyastasya luksyAt / paJcasu kapAleSu saMskRtaH puroDAzaH pnyckpaalH| dvigonimittam iti kim / paJcakapAlasyedaM khaNDaM pAJcakapAlam / ajAdiH kim / paJcagargarUpyam / anapatye kim / dvayormitrayorapatyaM dvaimitriH / (1081) gotre'lugaci 41 // ajAdau prAgdIvyatIye vivakSite gotrapratyayasyAlusyAt / gargANAM chAtrAH / 'vRddhAcchaH' (sU 1337 ) ( 10H2) zrApatyasya dvigo ganapatye / dvigoriti hetutvasambandhe SaSThI / lukzravaNAt pratyayasyetyupasthi. tam, pratyayAdarzanasyaiva lukatvAt / tathAca dvigunimittasya pratyayasya lugiti lbhyte| dvigunimittazca pratyayaH taddhita eva bhavati, taddhitAtheM viSaye tadvidhAnAt / tatazca dvigunimittasya taddhitasyeti labhyate / prAgdIvyata ityanuvRtteH prAgdIvyatI. yatvaM taddhitavizeSaNam / 'gotre'lugaci' ityuttarasUtre acIti saptamyantasya gotravizeSaNatayA tadAdividhiH / ajAdAvityarthakamacIti padamihApakRSyate / tacca SaSTayA vipariNataM taddhitavizeSaNam / tadAha-dvigonimittamityAdinA / paJcakapAla iti / 'saMskRtaM bhakSAH' ityaNa , taddhitArthe dviguH, aNo luk / pratyayalakSaNAbhAvAnAdivRddhiH / paJcakapAlasyedamiti / paJcasu kapAleSu saMskRtaH puroDAza ityarthe aNi vivakSite dvigusamAse aNo luki niSpannAt paJcakapAlazabdAt 'tasyedam' ityaNi AdivRddhau pAJcakapAlamityatrANo luGna bhavati, aNo dvigunimittatvAbhAvAditi bhAvaH / paJcagarga rUpyamiti / paJcabhyo gargebhyaH Agatamityarthe 'hetumanuSyebhyaH iti rUpyapratyayaH / taddhitArtha iti dvigusamAsanimittatve'pi ajAditvAbhAvAt na lugiti bhAvaH / dvaimitririti / atra 'ata iJ' iti io'patyArthakatvAnna lugiti bhAvaH / na ca timro vidyA adhIyAna straividhaH ityatrApyaNo luk syAditi vAcyam , tryavayavA vidyA trividyA / zAkapAthivAdiH / trividyAmadhIte traividha iti vigrahe trividyAzabdAdaNo dvigunimitttvaabhaavaat| prAgdIvyatIyasyeti kim / paJcabhyaH kapAlebhyo hitaM pnyckpaaliiym| ___ gotre'lugaci / alugiti cchedaH / prAgdIvyata ityanuvRttaH pratyayAdhikArAcca prA. gdIvyatIye pratyaye iti labdham / acIti tadvizeSaNaM tadAdividhiH / viSayasaptamyeSA, natu prsptmii| tdaah-ajaadaavityaadinaa| gotrapratyayasyeti / gotrArthakapratyayasye. tyarthaH / lukaH pratyayAdarzanatvAt pratyayasyeti labdham / gargANAM chAtrA iti / vakSyamAgodAharaNavigrahapradarzanamidam / gargasya gotrApatyaM gAyaH / 'gargAdibhyo yam / gargasya gotrApatyAnIti bahutvavivakSAyAM yani kRte tasya 'yozca' iti luki gargA iti bhavati / vRddhAccha iti / gAya'zabdAdukte'rthe chapratyaya ityarthaH / chasya IyAdezA, For Private and Personal Use Only Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] bAlamanoramAsahitA / 677 ca taddhitenAti 6 |4| 151 // halaH parasyApatyayakArasya lopaH syAttaddhite pare, na tvAkAre / gArgIyAH / prAgdIvyatIye kim / gargebhyo hitaM gargIyam / aci kim / gargebhyaH AgataM gargarUpyam / ( 1083) yUni luk 4|1|60 // ajAdau prAgdIvyatIye pratyaye vivakSite yuvapratyayasya luk syAt / glucukasya gotrApatyaM glucukAyaniH / vakSyamANaH phin / tato yUnyaN / glaucukAyanaH / tasya cchAttro'pi tasminbhaviSyati ajAdA pare 'yaJaJozca' iti prApto luG na bhavati / tathAca gArgya iti sthite 'yasyeti ca' iti yajo'kArasya lope gAgyaM Iya iti sthite pariziTasya yatro yakArasya lopamAha - zrApatyasya ca / anAtIti cchedaH / 'Dhe lopo'kadyAH" ityato lopa ityanuvartate / 'sUryatiSya' ityato ya iti SaSThayantamanuvartate / 'halastadvitasya' ityato hala iti paJcamyantamanuvartate / tadAha - halaH parasyApatyayakArasyeti / apatyArthakayakArasyetyarthaH / yatro luki tu AdivRddhirna syAditi bhAvaH / allopa-svAbhIyatve'pi nAsiddhatvam, ArambhasAmarthyAt / 'halastaddhitasya' iti yalopaH syAtra prasaktAvapi nyAyyatvAdidameva bhavati / gargIyamiti / 'tasmai hitam' iti gArgyazabdAcchaH / tasya prAgdIvyatIyatvAbhAvAt tasminpare 'yajaJozca' iti yajo lugbhavatyeveti nAdivRddhiriti bhAvaH / gargarUpyamiti / 'hetumanuSyebhyaH' iti rUpyapratyayaH / tasya prAgdIvyatIyatve'pyajAditvAbhAvAttasminpare yamaH aluGna / yadi tu ajAdau prAgdIvyatIye pare iti vyAkhyAyeta, tarhi gAgyaMzabdAcche tasya IyAdeze : kRte alugvidhiH pravarteta natu tataH prAk / evaJca chapravRtteH prAkU 'yajajozca' iti yatro luki kRte AdivRddhernivRttau gargazabdasya vRddhatvAbhAvAt tataH cho na syAt / aNi sati gArgAH chAtrAH ityeva syAt / AjAdau pratyaye vivakSite iti vyAkhyAne chapratyaye vivakSite tatpravRtteH prAgeva yani alugvidheH pravRttau yajantasya vRddhatvAt chA nirbAdhaH / yalopavidhau Apatyasyeti kim saGkAzena nirvRttaM nagaraM sAGkAzyaM 'saGkAzAdibhyo NyaH' tato bhavArthe 'dhanvayopadhAt' iti vuJ / sAGkAzyakaH / taddhite kim, gAyeM gArgyayoH / anAtIti kim, gArgyAyaNaH / tu " I yUni luk / prAgdIvyata ityanuvRtteH pratyayAdhikArAcca prAgdIvyatIye pratyaye iti labhyate / acIti pratyayavizeSaNaM, tadAdividhiH / viSayasaptamyeSA, natu parasaptamI / tadAha-ajAdau prAgdIvyatIye vivakSite iti / yuvapratyayasyeti / yuvArthakapratyayasyetyarthaH / lukaH pratyayAdarzanatvAt pratyayasyeti labhyata iti bhAvaH / nanu glucukasya gotrApatyaM glucukAyaniriti katham 'ata ij' iti iJaH prApterityata Aha- vakSyamANa iti / 'prAcAmavRddhAt phin bahulam' ityaneneti zeSaH / AyannAdeze glucukAyaniriti rUpa 1 For Private and Personal Use Only Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 678 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra glaucukAyanaH / aNo luki vRddhatvAbhAvAccho na / (1084 ) pailAdibhyazca / 45 // ebhyo yuvapratyayasya luk / 'pIlAyA vA (sU 1121) ityaN / tasmAt 'aNo vacaH' (sU 1100) iti phiJ / tasya luk / pailaH pitA putrazca / 'tadrAjA. cANaH' (ga 21) 'yajmagadha' ityaNNantAdAGgazabdAt 'aNo dvayacaH' (sU 1180) iti phino luk / AjaH pitA putrazca (1085) iJaH prAcAm // 4 // 60 // gotre ya iJ tadantAyuvapratyayasya luksyAt taccegotraM prAcAM bhavati / panAgArasya miti bhaavH| tata iti / glucukAyanerapatyArthe 'tasyApatyam' ityaNi AdivRddhau 'yasyeti ca iti lope glaucukAyana iti rUpamityarthaH / tasyeti / glocukAyanasya chAtra ityarthe tasyedamityaNi yuvApatyANo luki glaucukAyana ityeva rUpamityarthaH / nanu yuvApatyANaH 'yasyeti ca iti lopenaiva chAtrAtheM glaucukAyana iti rUpasiddhe. stasya lugvidhiranarthaka ityata Aha-aNo lukIti / chAtrArthakachapravRtteH prAgeva yuva. pratyayasyANo luki AdivRddhenivRttau glucukAyanizabdasya vRddhatvAbhAvAt cho na bhavati / yuvapratyayasya lugabhAve tu vRddhatvAt chaH syAt / etadarthameva yuvapratyayasya lugvidhAnamityarthaH / sthitazcAturthiko yuvapratyayaluk / tatprasaGgAdvaitIyoko yuvprtyylugnukrmyte| pailAdibhyazca / 'NyakSatriyAH ityato yUni luk ityanuvartate / tadAha-ebhyo yuvapratyayasya lugiti / ajAdipratyaye avivakSite'pi prAptyarthamidam / pIlAyA iti / pIlAyA gotrApatyamityarthe 'strIbhyo Dhaka iti DhakaM bAdhitvA pIlAyA vA' ityaNityarthaH / tasmAditi / pailasyApatyaM yuvetyarthe 'pailAdibhyazca' iti luk 'aNo dvayacaH" iti phina ityrthH| pIlAyA gotrApatyasyApatyaM polAyA yuvApatyamiti paryavasyati / tasyeti / tasya yuvArthakaphi pratyayasya anena lugityarthaH / pIlAyA gonApatye yuvApatye ca palazabda ityAha-pailaH pitA putrazceti / yUnaH pitA yuvA cetyarthaH / 'tadrA. jAccANaH' iti pailAdigaNasUtram / tadvAjapratyayAtparasya yuvapratyayasyANo lugityarthaH / ghanmagadheti / aGgazabdo dezavizeSe / tasya rAjA aanggH| tasya gotrApatyamapyAGgaH / 'dvayamagadha' ityaN / tasyApatyaM yuvApyAja eva / 'aNo dvayaH' iti phim / tasyAnena luk / inaH prAcAm / ijaH iti pnycmii| pratyayatvAttadantagrahaNam / 'NyakSaniya ityato yUni lugityanuvartate / imantAtparasya yuvapratyayasya lugi. tyarthaH / arthAdilo gotrArthakatvaM labhyate / tadAha-gotre ya iJ tadantAyuvapratyayasya lugiti / prAcAm iti gotravizeSaNam , na tu vikalpArtham vyAkhyAnAt / tadAhataccedgotraM prAcAM bhavatIti / prAndezIyamityarthaH / pannAgArasyeti / prAgdeze pannAgAro For Private and Personal Use Only Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] baalmnormaashitaa| 674 apatyam / 'ata iJ (sU 1095) 'yamiozca' ( sU0 1103) iti phak / pAnnAgAriH pitA putrazca / prAcAm kim / dAkSiH pitaa| dAkSAyaNaH putraH / (1086) na taulvalibhyaH 2 / 461 // taulvalyAdibhyaH parasya yuvapratyayasya luk na syAt , pUrveNa prAptaH / tutvalaH / tata iji phak / taulvaliH pitA / taulvalAyanaH putrH| (107)phphinornytrsyaam||11||'yuuni luk (sU 1083) iti nitye luki prApte vikalpArtha sUtram / kAtyAyanasya chAtrAH kAtIyAH-kAtyAya. - nAma kazcit , tasya gotrApatyamityarthe 'ata in' iti imi paanaagaariH| pAyA. gArerapatyaM yuvetyarthe pAnAgArizabdAt 'yamiyozca' iti phak / tasyAnena luk / evA patrAgArasya gotrApatye yuvApatye ca pAnAgArirityeva rUpamityarthaH / prAcAM kimiti / gotravizeSaNaM kimarthamityarthaH / dAkSiH pitaa| dAkSAyaNaH putra iti| dakSasya gotrApatyaM dAkSiH, ata in / tasyApatyaM yuvA dAkSAyaNaH / 'yajiyozca iti phak / tasya luk na bhavati, dAkSizabdasya prAgdezIyagotrapratyayAntatvAbhAvena na yuvapratyayasya phakaH prAgdezIyagotrArthakAdinaH paratvam / na taulvalibhyaH / bahuvacanAttauravalyAdInAM grahaNamityAha-taulalyAdibhyaH para. syeti / pUrveNeti / 'iJH prAcAm' ityanena prApto luganena pratiSidhyata ityarthaH / tulvala iti / tulvalo nAma prAcyaH kshcit| tasya gotrApatya taulvaliH / ata in / tasyApatyaM yuvA taulavalAyanaH / 'yaminozca' iti phak / 'inaH prAcAm' iti luGnetyarthaH / atha prakRtaM cAturthika lugvidhimanusarati / phakphioranyatarasyAm / yUnItyeveti / 'yUni luk' iti pUrvasUtramanuvartate ityarthaH / 'yUni luka' ityukto luk phakphino syAdityarthaH / tadAha-pUrveNeti / kAtyAyanasyeti / katasya gotrApatya kAtyaH / gargAditvAdyan / tasyApatyaM yuvA kAtyAyanaH / 'yabhitroca' iti phk| kAtyAyanasya chAtrAH ityatheM tasyedam' ityanuvRttau 'vRddhAcchaH' iti chH| tasya IyAdezaH / atra chAtrArtha. kacchapratyaye vivakSite yuvArthakaphako luki sati, kAtya Iya iti sthite 'yasyeti c| ityakAralope 'Apatyasya ca iti yalope kAtIyA iti rUpam / phako lugabhAve tu kAtyAyanIyA iti rUpamityarthaH / yaskasyati / yaskasya gotrApatyamityarthe 'ata iny| iti halapavAdaH zivAthaNityarthaH / tasyeti / yAskasyApatyaM yuvetyarthe 'amo dvayacaH iti phiji AyannAdeze yAskAyaniriti rUpamityarthaH / tasya chAtrA iti / yAskAyaneH chAtrAH ityatheM 'tasyedam' ityanuvRtto 'vRddhAcchaH' iti chaH / tasya IyAdezaH / yAskA. yanIyA iti rUpam / atra chAtrArthakacchapratyaye vivakSite yuvArthakaphino luki 'yasyeti ca iti akAralope yAskIyA iti rUpamityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 680 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra niiyaaH| yaskatyApatyaM yAskaH zivAyaNa / tasyApatyaM yuvA yAskAyaniH / 'aNo dhacaH' (sU 1180 ) iti phiJ / tasya chAtrAH yaaskiiyaa:-yaaskaayniiyaaH| (108) tasyApatyam 41 // 2 // SaSThyantAtkRtasandheH samarthAdapatye'rthe ukkA vakSyamANAzca pratyayA vA syuH / upagorapatyamopagavaH / AdivRddhirantyopadhAvRdvI bAdhate / tasyApatyam / taddhitA iti, pratyayaH, parazca iti cAdhikRtam / tacchabdaH sarvanAma tayA buddhisthaparAmarzitvAdupagvAdisarvavizeSabodhakaH / tasya upagvAderapatyamityarthe taddhitAH pratyayAH pare bhavantIti labhyate / kasmAtpare pratyayA bhavantItyAkADAyAM 'samarthAnAM prathamAdvA' ityadhikArAt prathamoccAritAtsamarthAttacchandalabdhopagvAderiti labhyate / prAtipadikAdityadhikRtam / 'ghakAlataneSu kAlanAmnaH iti taratamasaneSu taddhiteSu parataH saptamyA alugvidhAnAtsupastaddhitotpatteApitatvAt supziraskAtprA. tipadikAditi labhyate / sup ceha tasyeti prathamoccArite pade upasthitatvAt SaSThayeva gRhyate / tatazca SaSThayantAditi phalati / sAmarthya kRtasandhikAryatvamityuktameva / / tadAha-SaSThayantAtkRtasandheriti / 'samarthaH padavidhiH' iti paribhASayA labdhamAhasamarthAditi / vishissttaikaarthprtipaadkaadityrthH| subantAttaddhitotpattyA taddhitavidhInAM padavidhitvAditi bhAvaH / uktA iti / 'prAgdIvyato'Na' ityAdyA autsargikA ityarthaH / vakSyamANAzceti / 'ata ij' ityAdhA vaizeSikA ityrthH| vA syuriti / 'sama nAM prathamAdvA' ityadhikRtatvAditi bhAvaH / 'apatyaM pautraprabhRti gotram' iti uttara. sUtravyAkhyAvasare apatyazabdo vyaakhyaasyte| aupagava iti| upagoraNi aadivRddhiH| morguNaH / avAdezaH / atra prakRtyaiva upagorlAmAt apatyameva pratyayArtha iti sthitiH / nanu upagu a iti sthite orguNA. tparatvAt 'aco Niti' iti vRddhiH syAt , orguNasya pazavya ityAdau caritArtha. tvAt / kRte ca guNe avAdeze sati 'ata upadhAyAH iti vRddhidainivArA / tvaSTrapayaM svASTraH, maghavato'patyaM mAghavataH ityAdau guNAprasakyA antyopadhAvRddhayonirvAdha. tvAcca / naca paratvAdAdivRddhau antyopadhAvRddhI bAdhyete iti vAcyam , vipratiSedhe hi parasya puurvbaadhktaa| naceha vipratiSedho'sti, dezabhedenobhayasambhavAt / nApya. ntyopadhAvRddhyorapavAdaH AdivRddhiriti vaktuM zakyam , suzruto'patyaM sauzrutaH ityAdau antyopadhAvRSyoraprAptayorapyAdivRddhaH pravRtteH / tasmAdAdivRddhisthale antyopadhAvRddhI syAtAmityata Aha-AdivRddhiriti / 'aco miNati' ityantyavRddhim 'ata upa. yA ityupadhAvRddhi ca AdivRddhirbAdhate ityarthaH / puSkarasado'patyamityarthe bAhvAdi. svAdin , 'anuzatikAdInAM ca' ityubhayoH padayorAdivRddhiH / puSkarasadazabdasya anuzatikAdau pAThAt / tatra yathAdivRddhirantyopadhAvRddhI na bAgheta, tadA Adi. For Private and Personal Use Only Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra prakaraNam bAlamanoramAsahitA | 'tasyedamityapatye'pi bAdhanArthaM kRtaM bhavet / utsagaH zeSa evAsau vRddhAnyasya prayojanam // ' ( vA 2581 - 2584) vRddhayA upadhAvRddhayA ca pauSkarasAdeH siddhatvAt anuzatikAdI puSkarasacchandapATho'narthakaH syAt / atastakrakauNDinyanyAyAt satyapi sambhave bAdhanaM bhavati iti vijJAyata iti bhASye spaSTam / www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 6-1 I tasyedamityapatye'pItyAdi / ilokavArtikamidam / tatra prathamacaraNasyAyamartha:tasyedamiti vihitaH aN apatye'rthe'pi bhavati, idamarthe tasyApyantarbhAvAt / atastasyApatyamityavidhAnaM vyarthamityAkSepaH / naca 'ata im' ityAdyuttarasUtrArtha: 'tasyApatyam' ityAvazyakamiti vAcyam / evaM hi sati 'tasyApatyamata in' ityekameva sUtramastu / tathA ca 'tasyApatyam' iti pRthaksUtraprakaraNaM vyarthamityAkSepaH paryavasyati / atra samAdhatte - bAdhanArthaM kRtaM bhavediti / 'tasyedam' ityaNaM bAdhitvA 'vRddhA. cchaH iti chaH apatye prAptaH, tadbAdhanArthaM 'tasyApatyam' iti pRthaksUtraM kRtamityarthaH / nanu 'vRddhAcchaH' iti sUtraM zeSAdhikArastham, apatyAdicaturthyantebhyo'nyaH zeSaH / tathAca apatyArthasya zeSAdhikArasyatvAbhAvAt tasmAttatra chapratyayasyAprasakestadvAdhanArthatvaM 'tasyApatyam' ityasya kathamityata Aha- utsargaH zeSa evAsAviti / utsu* jyate adanta bAhvAdiprakRtibhyo viyujyata ityutsargaH / karmaNi ghaJ / adanta bAhvA dibhinnaprakRtisambaddhaH apatyArtho'sau zeSo bhavatyevetyarthaH / AkSepaturhi 'tasyApatyamata ij' ityekasUtramabhimatam / viniyuktAdanyaH zeSaH / adanta bAhvAdiprakRtisaMyuktApatyArtha eva viniyuktaH / na tu tadbhinnaprakRtisaMyuktApatyArtho'pi / tatazca tasya zeSatvAttasminnapatye chasya prasaktatvAt tadbAdhanArthaM 'tasyApatyam' iti pRthaksUtram / sati cAsmin pRthaksUtre prakRtisAmAnyasaMyuktApatyArthasyopayuktatvAdazeSatvAccha sya na prAptirityaprAptisampAdanadvArA chabAdhakatvaM 'tasyApatyam' iti pRthaksUtrasya siddham / ayamaprAptabAdha ityucyate / nanvevamapi upagorapatyamityatra upagoravRddhatvAt chalya naiva prasaktiriti kiM pRthaksUtreNetyata Aha-vRddhAnyasya prayojanamiti / bhAnorapatyaM bhAnava ityAdau yAni bhAnvAdiprAtipadikAni vRddhAni yAni upagvAdiprAtipadikAni nAmadheyatvAd vRddhAni, tebhyaH chapratyayabAdhanArthaM 'tasyApatyam' iti pRthaksUtramityarthaH / nanu 'tasyedam' ityaNi idantvena bodhaH / ' tasyApa. tyam' ityaNi tu apatyatvena bodha iti zAbdabodhe vailakSaNyasattvAt, 'tasyedamityapatye'pi' ityAkSepa evAyamanupapanna iti cet na - etadvArtikabhASyaprAmANyena 'tasyedam' iti idaMzabdena apatyasya hRdantvena grahaNAbhAvavijJAnAta / 'pradIyatAM dAzarathAya maithilI' iti tvArSatvAnna duSyatItyAstAM tAvat / For Private and Personal Use Only Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 62 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra yogavibhAgastu / bhAnorapatyaM mAnavaH / kRtasandheH kim / sausthitiH| akRtavyUhaparibhASayA sAbusthitirmA bhUt / samarthaparibhASayA neha / vastramupagorapatyaM caitrasya / prathamAt kim / apatyavAcakAspaSTayarthe mA bhUt / vaagrhnnaadvaakympi| 'daivayajJi-' kRptamandheH kimiti / 'samarthAnAM prathamAdvA' ityadhikArasUtrasthasamarthagrahaNalabdhaM kRtasandherityetat kimartha miti praznaH / sausthitiriti / su zobhanaH utthitaH sUtthitaH / prAdisamAse savarNadIrghaH sUtthitasyApatyaM sausthitiH, ata in, subluk , AdivRddhiH, 'yasyeti ca itykaarlopH| kRtasandherityabhAve tu su utthita ityasyAmeva dazAyAM savarNadIrghAtparatvAdAdivRddhau kRtAyAmAvAdeze sAvutthitiriti syAditi bhAvaH / nanvantaraGgatvAtsavarNadIdhe kRte taduttarameva inpratyaya ucitaH, parAdantaraGgasya balavasvAt / tatazca sandheH prAk taddhitotpatteraprasakteH kRtasandheriti vyarthamevetyata AhaakRteti / antaraGgaparibhASAyA apyapavAdabhUtayA akRtavyUhaparibhASayA sandheH prAgeva pratyayaH syAt / tatazca AdivRddhyapekSayA antaraGgo'pi savarNadIrghaH akRtavyUhaparibhASayA AdivRddhaH prAk na pravartate / evaJca savarNadIrghAtprAgevAdivRddhau mAvAdeze sAvutthiti. riti syAdityarthaH / na ca ini sati kRte savarNadIdhe UkArasya jAyamAnayA vRddhayA savarNadIrghanimittasya kasyacidvinAzAbhAvAdakRtavyUhaparibhASAyAH kathamiha pravRttiriti vAcyam , yadi savarNadIrtho na syAttadA su utthita ityavasthAyAM sakArAdukArasya vRddhayA aukAre sati savarNadIrghanimittasya ako vinAzaH syAditi sambhAvanayA akR. tavyUhaparibhASAyAH pravRttariti kathaJcidyojyam / vastutastu akRtavyUhaparibhASA nAstyeva, bhASye kvApyavyavahRtatvAt , pratyuta bhASyaviruddhatvAcca / 'vipratiSedhe paraM kAryam' iti sUtrabhASye hi parAdantaraGga balIyaH ityuktvA sautthitirityatra parAmaSyAdivRddhi bAdhitvA antaraGga ekAdeza ityuktam / padasya vibhajyAnvAkhyAne su utthita iti sthite paratvAvRddhiH prAptA / antaraGgatvAdekAdeza iti kaiyaTaH / akRtavyUhaparibhASAsattve tadasaGgatiH spssttaiv| seduSa ityAdau akRtavyUhaparibhASAphala. syAnyathAsiddhistu tatra tatra prapazcitaivetyAstAM tAvat / vistarastu zabdenduzekhare jnyeyH| ___ vastramupagorapatyaM caitrasyeti / atra upaguzabdAdapatye aN na bhavati, upagorvastreNaivAnvayAt / yadyapi tatsambandhyapatye pratyayavidhAnAt iha ca apatyasya tacchabdavAcyo. pagusambandhAbhAvAdeva atra pratyayasya na prasaktiH / tathApi Rddhasya aupagavamityA. divAraNAya sAmarthyamekArthIbhAvalakSaNamAzrayaNIyamiti bhAvaH / apatyavAcakAditi / upagurapatyamasya devadattasyetyarthe aupagavo devadatta iti mAbhUdityarthaH / prathamAdityuktI tutasyApatyam' iti sUtre SaSThayantasyaiva prathamoccAritatvAdupaguriti prathamAntAt na bhavatItyarthaH / vAgrahaNAdvAkyamapIti / vAmahaNAbhAve hi taddhitasya nityatvAdupagorapa. For Private and Personal Use Only Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] bAlamanoramAsahitA / 683 ( sU0 1201) iti sUtrA 'danyatarasyA' grahaNAnuvRtteH samAso'pi / upagvapatyam / jAtitvAnchIS / aupagavI / azvapataH / daityaH / autsaH / straiNa: / paunaH / (1086) mapatyaM pautraprabhRti gotram 4|1| 162 || apatyatvena vivakSitaM pautrAdi gotrasa syAt / ( 1060) jIvati tu vaMzye yuvA 4 / 1 / 163 // vaMzye pitrAdau jIvati pautrAderyadapatyaM caturthAdi tadyuvasabjJameva, na tu gotrasaMjJam / ( 1012 ) bhrAtari tyamiti vAkyaM na syAditi bhAvaH / nanu upagvapatyamiti kathaM SaSThIsamAsaH, taddhitAnAM samAsApavAdatvAt / naca taddhitAnAM pAkSikatvAttadabhAvapakSe SaSThIsamAso nirvAdha iti vAcyam, 'apavAdena mukte utsagA na pravartate' iti 'pAre madhye SaSThayA vA' iti vAgrahaNena jJApitatvAdityata Aha- devayajJIti / sUtrAditi / jAtitvAditi / apatyArtha kANantasya aupagavazabdasya 'gotraM ca caraNaiH saha' iti jAtitvAt chISityarthaH / zrAzvapata iti / azvapaterapatyamiti vigrahaH / patyuttarapadalakSaNaM NyaM bAdhitvA 'azvapatyAdibhyazca' ityaNiti bhAvaH / daitya iti / diterapatyamiti vigraha: / 'dityaditi' iti NyaH aNapavAdaH / zrautsa iti / utsaH kazcit tasyApatyamiti vigrahaH / 'utsAdimyo'J' ityaj ijAdyapavAdaH / svare vizeSaH / straNaH / paurana iti / striyA apatyaM puMso'patyamiti vigrahaH / 'strIpuMsAbhyAm' iti nanamau aNo'pavAdaH / , apatyam / apatyAdhikArAt siddhe punarapatyagrahaNaM vyarthamityata Aha- apatyatvena vivakSitamiti / evaJca pautratvAdinA vivakSitAnAM pautrAdInAM na gotrasaJjJeti bhAvaH / 'santatirgotrajananakulAnyabhijanAnvayau / ' iti kozataH gotrazabdasya santativAcakatvAt putrasyApi gotratve prApte pautrAdigrahaNAdiha zAstre putrasya na gotratvam / nanu 'AtmajastanayaH sUnuH sutaH putraH striyAM tvamI / AhurduhitaraM sarve'patyaM tokaM tayoH same // ityAdikozAt apatyazabdasya putra eva rUDhatvAt katham 'apatyaM pautraprabhRti' iti sAmAnAdhikaraNyamiti cet, maivam - apatyazabdo hi nAtmajaparyAyaH, kintu putrapautrAdisantatiparyAyaH, na patanti narake pitaro yena tadapatyamiti paktiviMzati' iti sUtre bhASye vyutpAditatvAt / tathA ca pautrAdayo'pi pitAmahAdInAM narakAduddhartAra iti teSAmapyapatyatvamastyeveti 'eko gotre' iti sUtrabhASye spaSTam / etacca mahAbhAratAda jaratkAchupAkhyAneSu prasiddhameva / kozastu sUtrabhASyAdiviruddhatvAt upekSya eva / na caivamapi gargasya putro'pi aGgirasaH pautratvAdgotraM syAditi vAcyam' yasya yaH pautrAdiH tasya tadgotramiti vyAkhyAnAdityalam | jIvati / vaMzaH utpAdakapitrAdiparamparA tatra bhavo vaMzyaH / digAditvAdyat / tadAha-vaMzye pitrAdau jIvatIti / jIvatIti saptamyantam / pautrAderiti / pUrvasUtrAtpau 1 For Private and Personal Use Only Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra mainamainama ca jyAyasi 4 / 9 / 164 // jyeSThe bhrAtari jIvati kanIyAMzcaturthAdiyuvasamjJazca syAt / (1042) vAnyasminsapiNDe sthaviratare jIvati 4 / 1 / 165 // bhrAturanyasminsapiNDe sthaviratare jIvati pautraprabhRterapatya jIvadeva yuvasajhaM vA syAt / eka jIvatigrahaNamapatyasya vizeSaNam / dvitIyaM sapiNDasya / taranirdeza umayotkarSArthaH / sthAnena vayasA cotkRSTa pitRvye mAtAmahe bhrAtari vA jIvati / gAryasyApatyaM gAryAyaNaH-gAgryo vaa| sthavira-iti kim / sthAnavayonyUne aprabhRti ityanuvRttaM Sa yA vipariNamyata iti bhAvaH / yadapatyamiti / 'tasyApatyam' ityatastadanuvRtteriti bhaavH| turavadhAraNe yuvetyanantaraM drssttvyH| tadAha-yuksaMzame. veti / tena ekasajJAdhikArabahirbhAve'pi gotrasajJAyA api asmin na samAveza iti bhAvaH / yuvasamjJayA saha gotrasajJAyAH samAveze tu zAlaGkA iti pailIyA iti ca na syAt / zalakuH kazcit , tasya gotrApatya zAlaGkiH / in / pailAdigaNe zAla. hoti pAThAt prakRteH zalAdezazca / / zAlaGkarapatyaM yuvApi zAlaGkireva / 'yajijozca' iti phak / 'pailAdibhyazca' iti tasya luk / zAlaGkeyUnaH chAtrA ityatheM 'ijazva' ityaNi zAlakA iti rUpam / tathA pIlAyA gotrApatyaM pailaH / pIlAyA vA' ityam / pailasyApatyaM yuvApi paila eva / 'aNo dvayacaH' iti phina / 'pailAdibhyazca' iti tasya luk / pailasya yUnaH chAtrA ityatheM vRddhAcchaH / pailIyA iti rUpam / yuvagotrasajJayoH samAveze tu gotre'lugaci' iti phakphioH aluk prasajyetetyalam / bhrAtari ca jyAyasi / jIvatItyanuvartate / tadAha-jyeSThe bhrAtari jIvati kanIyAniti / anuja ityarthaH / / pautraprabhRtItyanuvRttaM SaSThayA vipariNamyate / apatyamityadhikRtam / pautrAdepatyamityarthaH / phalitamAha-caturthAdiriti / mRteSvapi pitrAdiSu jyeSThe bhrAtari jIvati yuvasamkSArthamidam / vA'nyasmin / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-pautraprabhRterapatyaM jIvadeva yuvasazaM vA syAditi / sapiNDAstu svayam , pitA, pitAmahaH, pratitAmahaH tasya pitRpitAmahaprapitAmahAzceti sapta puruSAH / evaM mAtRvaMze'pItyAdi dharmazA. streSu prasiddham / sthavirataraH ativRddhaH / jIvatIti saptamyantamanuvRttaM sapiNDe iti satamyante'nveti / atratyaM tu jIvatipadaM tiGantam apatye'nveti-yadapatyaM jIvati tAvasajJakamiti / tatazca bhrAturanyasminvRddhatame sapiNDe jIvati sati pautraprabhRte. spatyaM jIvadeva yuvasamjhaM vA syAditi phalitam / ekamiti / anatyamityarthaH / dvitI. vamiti / anuvrtmaanmityrthH| ubhayoriti / dvitvasambandhe sssstthii| ubhayahetukotkarSa. vAcakastarabityarthaH / tadeva vivRNoti-sthAnena vayasA ceti / sthAnataH utkRSTaH pitRvyaH, tasya pitRsthAnIyatvAt / vayasA utkRSTo mAtAmahaH / bhrAtarIti sannihitatvAnmA. For Private and Personal Use Only Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] baalmnormaashitaa| 65. gAya eva / jIvati iti kim / mRte mRto vA gArya eva / 'vRddhasya ca pUjAyA. miti vAcyam' (vA 2654) / gotrasyaiva vRddhasamjA prAcAm / gotrasya yuva. samjJA pUjAyo gamyamAnAyAm / tatrabhavAngAAyaNaH / pUjA-iti kim / gAgyaH / 'yUnazca kutsAyo gotrasajJeti vaacym| (vA 2651) / gAryo jAtmaH / kutsAiti kim / gAAyaNaH / (2063) eko gotre // 13 // gotre eka evApatyapratyayaH syAt / upagorgotrApatyamopagavaH / gAyaH / nADAyanaH / tAmahanAtarItyartha iti kecit / pitRvyaputra ityanye / jIvatIti kimiti / jIvatiyasya kiM prayojanamiti prshnH| mRte mRto vA gArya eveti / mRte sapiNDe caturtho gAgrya eva / mRtazca caturtho gArya evetyarthaH / vRddhasya ceti / vArtikamidam / tatra vRddhapada vivRjoti-gotrasyaiva vRddhasamjhA prAcAmiti / gotrameva vRddhamiti prAcInAcAryA vyavaharantI. tyrthH| tathAca vArtikasya phalitamarthamAha-gotrasya yuvasajJA pUjAyAM gamyamAnAyA. miti / udAharati-tatrabhavAn gAAyaNa iti / tatrabhavAniti pUjyavAcI, yuvasaJjJakA. nAmalpavayaskatvena vRddhAdhInatvena sukhitayA ca puujaa| tAM gotraprabhRtistRtIyo'pi manyate / atra yuvasajJAvidhisAmarthyAtsvArthe yuvapratyayo bodhyH| gAyoM jAlma iti / yo vRddhAnanAdRtya svAtantryaM bhajate tdvissymidm|| ___eko gotre / saGkhyAvizeSopAdAne taditarasaGkhyAvyavacchedasya svabhAvasiddhasvAt eka eveti gmyte| apatyAdhikArAtpratyayAdhikArAcca apatyapratyaya iti tadvizeSyalAbhaH / tadAha-gotra eka evApatyapratyayaH syAditi / aupagava iti / upagorgobApatye 'tsyaaptym| ityam / gAye iti / gargasya gotrApatye gargAdibhya iti yaja / nADAyana iti / nakhasya gotrApatye 'naDAdibhyaH' iti phak / gotra eka eva pratyayaH syAdityeboktau tu anantarApatyapratyayAntAdaupagavazabdAdipratyayo na nivAyeta / niyamasya sajAtIyaviSayatayA gotrapratyayAntAdeva gotrapratyayo vAyeMta / ato'patyagrahaNamityAhaH / nanvekasmingotre yugapadanekapratyayAprasaktervyarthamidaM sUtramiti cet , maivam-apatyazabdohi putra eva rUDhaH ityeka pakSaH / putrAdisAdhAraNa ityanyaH pakSa iti prakRtasUtrabhASye sthitam / tadetat 'apatyaM potraprabhRti' iti sUtravyAkhyAvasare prapaJcitaM cAsmAbhiH / tatra prathamapakSe upagoH pautre apatyapratyayena bubodhayiSite sati tasya upaguputrApatyasya upagumpratyapatyatvAbhAvAt 'tasyApatyam' ityaNa na sambhavati / satazca upaguputre vAcye 'tasyApatyam' ityaNA aupagavazabde vyutpAdite sati aupaga. calyApatye vastutaH upagoH tRtIye gotre vivakSite aupagavazandAt 'ata iJ' iti iji aupagavirityanenaiva upagostRtIyo bodhanIyaH syAt / evaJca upagostRtIye viva. For Private and Personal Use Only Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra - 'gotre svaikonasaGkhayAnA pratyayAnAM prmpraa| kSite upagoraNa aupagavAdijiti prakRtidvayAtpratyayadvayamaniSTaM syaat| tatra yadyapi upagoraNiSTaH, tathApi upagostRtIye vivakSite aniSTami pratyayamaNpratyayo ghaTayatIti so'pyaniSTa eva / tathAca tatrAniSTapratyayadvayanivRttaye eko gotre apatyapratyayaH syAdi. tyanapatye'pi upagostRtIye apatyapratyayo vidhIyate / saca vastutaH aNeva, na tvij , adantatvAbhAvAt , vihite ca tasmin aupagavAdinapi nivartate, gotre bubodhayiSite ekasyaivApatyapratyayasya vidheH / ataH pratyayadvayamAlA nivartate / evamupagozcaturthe vivakSite tasya upaguM tatputraM ca pratyapatyatvAbhAvAt pautraM pratyevApatyatvAdopagavi. sandAt 'yajinozca' iti phaki prakRtitrayAdaniSTA aupagavAyana iti pratyayatrayamAlA syaat| upagoH paJcame vivakSite tu aupagavAyanazabdAdini aupagavAyaniH ityevaM prakRticatuSTAyAt pratyayacatuSTayamAlA syAt / SaSThe tu aupagavAyanizabdAt phaki aupagavAyanAyana ityevaM prakRtipaJcakAt paJca pratyayAH syuH| tadevaM phagijoH parampa. rANAM mUlaprakRterupagoH zatatame gotre vivakSite ekonazatAtprakRtibhyaH ekonazatama. niSTapratyayAH syuH| ___ atra tRtIyaprabhRti kasmiMzcidvotre vivakSite upaguM pratyanapatye'pi tasmin 'eko gotre' ityaNeva bhavati, natu ijaadi| yadA tvapatyazabdaH putrapautrAdisAdhAraNaH tadA yadyapi upagoranantarApatye putre iva pautrAdiSvapi vivakSiteSu 'tasyApatyam' ityaNi aupagava itISTaM sidhyati / tathApi upagoranantarApatye aNi sati aupagavasyAnanta. rApatye upagostRtIye vivakSite dvitIyasmAdekaH pratyayaH aniSTaH prasajyeta / evamupa. gozcaturthe vivakSite sidhe'pi upagoraNi auvagave, tasmAdibhi aupagaviH, tasmAtphaki aupagavAyanA, ityevaM pratyayatrayamapi kadAcitprasajyeta / tatrApi upagomUlaprakRteraNiSTa eva / inphako tu pratyayAvaniSTau / tathA upagozcaturthe vivakSite dvitIyasmAdekaH aniSTa. pratyayaH tRtIyasmAdanya ityevaM prakRtidvayAdaniSTau dvau pratyayAviti paryavasyati / evaM paJcame prakRtitrayA prayaH prtyyaaH| SaSThe prakRticatuSTayAt catvAraH pratyayAH ityevaM mUlAcchatatame gotre aSTanavateraSTanavatiraniSTapratyayAH syuH tatra 'eko gotre iti niyamavidhiH / gotre eka eva pratyayaH sthaaditi| tatrApi prathamAtikrame kAraNAbhAvAnmUlapra. kRteryaH pratyayaH prAptuM yogyaH sa eveti phalati / sUne ekazabdaH prathamaparyAyaH / 'eke mukhyAnyakevalAH' ityamaraH / mukhe bhavo mukhyaH prathamaH / 'eko'nyAtheM pradhAne ca prathame kevale tathA / iti kozAntaram / tathAca mUlaprakRtereva gonne vivakSite svayogyapratya. yalAbha iti vyAkhyAntaram / gone ekaH prathamaH evazabdaH pratyayotpAdaka iti / tadetatsarve zlokadvayena sagRhAti-gotre svaikoneti / atra prathamazlokAnte zrutaM For Private and Personal Use Only Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] baalmnormaashitaa| 67 - yadvA svadvAnasakhyebhyo'niSTotpattiH prasajyate // apatyaM pitureva syAttataH prAcAmapIti ca / matabhedena taddhAnyai sUtrametattathottaram // ' piturevApatyamiti pakSe chupagostRtIye vAcya aupagavAdisyAt / caturthe tvajI. vajjyeSThe mRtavazya vA aupagaveH phak / itthaM phagiyoH paramparAyAM mUlAcchatatame gotre ekonazataM pratyayAH syuH| pitAmahAdInAmapIti mukhyapakSe tu tRtIye vAcye upagoraNA iSTe siddhe'pyaNNantAdinapi syAt / tatazcaturthe phagiti phaginoH para. mparAyAM zatatame gotre'STanavateraniSpratyayAH syuH| ato niyamArthamidaM sUtram / 'prasajyate' ityetatpadaM pUrvAdhe paramparetyanantaramapi sambadhyate / tatra svaM gotraM mUla. puruSoparavapekSayA yatsakhyAkaM tadapekSayA ekonasaGkhyAkAnAM aniSTapratyayAnAM para. mparaivoktarItyA prasajyeta / natu kadAcidapi gotre aupagava ityaNantamiSTaM sidhyatI. tyarthaH / yadvati / svaM gotraM tat mUlapuruSoparavapekSayA yatsaGkhyAkaM tadapekSayA nyUnasaGkhyAkaprakRtibhyastAvatAM pratyayAnAmaniSTAnAmutpattiruktarItyA prasajyata ityarthaH / nanu kathamidaM pakSadvayamityata Aha-apatyamityAdi matabhedenetyantam / putra evApatyamiti pakSe prathamaH pakSa unmipati / putrapautrAdisAdhAraNo'patyazabda iti pakSe tu dvitIyaH pakSa unmipatIti bhaavH| taddhAnya iti / tasya uktaprakArAbhyAm aniSTotpAdanasya hAniH nivRttiH, tdrthmidmityrthH| tathottaramiti / 'gotraacuunystriyaam| ityuttarasUtramapi tathA yojyamityarthaH / tatrApatyazabdaH putra eva rUDha iti pakSe aniSTaM prpnycytipiturevetyaadinaa| aupagavAdina syAditi / 'ata iJ' ityaneneti shessH| aupagavAdeva iJ syAt , na tu upagoraNityarthaH, tRtIyasya upaguM pratyapatyatvAbhAvAditi bhAvaH / catutheM tvityataH pUrvam upagoriti zeSaH / ajIvajjyeSThe iti / jIvan jyeSTho yasyeti vigrahaH / jIvati tu jyeSThe caturthasya 'bhrAtari ca jyAyasi' iti yuvasanayA gotratvaM bAdhyeteti bhaavH| mRtavaMzye iti / mRtaH vaMzyo yasyeti vigrahaH / vaMzye jIvati ta 'jIvati tu vaMzye yuvA' iti yuvasajJayA gotratvaM bAdhyeteti bhaavH| aupagaveH phgiti| 'yajijoza' ityaneneti zeSaH / ekoneti / ekonazatAtprakRtibhyaH ekonazataM pratyayA aniSTAH syurityrthH| athApatyazabdaH putrapautrAdisAdhAraNa iti pakSe aniSTaM prapaJca. yati-pitAmahAdInAmapIti / mukhyapakSatvaM tvasya bhASye pUrvapakSasya nirAkaraNAt 'apatyaM pautraprabhRti' iti sUtrasvarasAcca bodhyam / iSTe siddhe'piiti| tRtIyAdInAmapyapatyatvena tatra 'tasyApatyam' ityaNo nirbAdhatvAditi bhaavH| tata iti / ijantAdityarthaH / aSTanavateriti / prakRtibhyaH iti zeSaH / aniSTapratyayAH syuriti / aSTanavati For Private and Personal Use Only Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 68 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra - %3D evmuttrsuutre'pyuuym|| (1064) gotrAcUnyastriyAm 41 // 44 // yUnyapatyai gotrapratyayAntAdevApatyapratyayaH syAt , striyAM tu na yuvsmjnyaa| gargasya yuvApatyaM riti zeSaH / niyamArthamiti / yadyapyupagostRtIyAdiSu apatyapratyayavidhyarthatvameva pratha. mapakSe, tathApi gargAttRtIyAdiSu vivakSiteSu gotravihitagargAdiyamA gAgyazabdasye. sya siddhAvapi gargAdiji tataH phijityevaM pratyayaparamparApyaniSTA prApnotIti niya. mArthatvamapi prathamapakSe'pyasya sUtrasyeti bhaavH| evamuttarasUtre'pyUyamiti / tatprakArastu uttarasUtre eva vkssyte| ___ gotrAdhUnyastriyAm / gargasya gotraM gAyaH, gargasya tRtIyaH / gargAdibhyaH' iti gotre yan / gAryasya tRtIyaH sa gargasya paJcamo yuvApatya, tasminbubodhayiSite gAryazabdAt gotrapratyayAntAt 'yajijozca iti phaki gAyaNa iti rUpamiSyate / tathA SaSTAdiSvapi yuvApatyeSu gAryAyaNa ityeveSyate / tadidamapatyazabdaH putrapautrAdisAdhAraNa iti pakSe yadhapi sulabhameva, gargAttRtIyaM gAyeM prati paJcamAdInAmapya. patyatvAt / tathApi gargasya paJcamAdyapatye yUni vivakSite gargAnmUlaprakRterapi iJ syAt / tathA gargasya anantarApatye iji gAgiH tadapatyatvena vivakSite gargasya paJcamAdau yUni gAgeM: phaki gArgAyaNa ityapi syaat| tathA gargasya caturthe yUni gotratvAbhAvAt yajabhAve iji gArgiH / tadapatyatvena vivakSite gargasya paJcamAdau yUni gArgaH phaki gArgAyaNa iti syAt / gotrapratyayAntAdeva gArgyazabdAt gargasya paJcamAdhapatye yUni phaki gAyiga ityeveSyate / tadartha gotrapratyayAntAdeva yUni pratyaya iti niyamaH kriyate-gotrAdhUnIti / tadAha-yUnyapatye gotrprtyyaantaadeveti| natu mUlaprakRtestadanantarApatyapratyayAntAt yuvapratyayAntAcceti bhAvaH / nacApatyazabdaH putra eva rUDha iti pakSe paJcamAdau yUni caturthAdyapatyapratyayAntAdeva pratyayaH syAt / natu tRtIyavAcigotrapratyayAntAditi tatra vidhyarthamevedaM syAt , natu niyamArthAmati vAcyam , putrapautrAdisAdhAraNo'patyazabda ityeva bhASye siddhAntitatvAditi bhAvaH / striyAM tu na yuvasajheti / iha astriyAmati yogo vibhajyate / yuuniitynuvrtte| ubhayamapi prathamayA vipariNamyate / tathAca strI uktayuvasajJikA neti phalitamiti bhAvaH / naca nIbhinne yUni gotrAdevetyarthaH kuto nAzrIyate, evaM satyekavAkyatvalAbhAditi vAcyam , paJcamAdiSu yuvatiSu pratyayamAlAprasaGgAt / naca 'ekA gotre iti niyamAttanivRttiH sambhavatIti vAcyam , yuvasajJayA gotrasajJAyA bAdhAt / naca satyapi yogavibhAge striyAM na yuvapratyaya iti vyAkhyAyatAmiti vAcyam , gotra. pratyayena yuktyabhidhAnAnApatterityalam / gargasyeti / gargasya paJcamAdau yUni gAgrya-' zabdAt gotra yajantAtphaki gAgryAyaNa iti ruupmityrthH| striyAM yuvasamjJAniSedhasya For Private and Personal Use Only Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] bAlamanoramAsahitA / gArgyAyaNaH / striyAM gotratvAdeka eva pratyayaH / ( 1065 ) mata iJ 4 / 1 / 65 // adantaM yatprAtipadikaM tatprakRtikAtSaSThayantAdiSsyAdapatye'rthe / dAkSiH / (1066) bAhvAdibhyazca 4|1|16|| bAhaviH / zraDulomiH / AkRtigaNo'yam / ( 1067) sudhAturakaG ca 4|1|67 // cAdina | sudhAturapatyaM saudhAtakiH / 'vyAsavaruDaniSAdacaNDAlavimbAnAM ceti vaktavyam' ( vA 2611 ) | ( 1048 ) na yvApadAntAbhyAM pUrvau tu tAbhyAmaic | 7|3|3 // padAntAbhyAM yakAravakA a 686 prayojanaM darzayati- triyAmiti / pacamAdiyuvatInAM yuvasamjJAviraheNa gotratvAt / 'eko gotre' iti niyamAdgArgItyeva bhavati natu gArgyAyaNIti rUpamityarthaH / strIbhanne yUni gotrAdevetyarthAzrayaNe tu yuvasajJayA gotrasaJjJAyA bAdhAt 'eko gotre ' ityasyApravRtteH pratyayamAlA syAditi bhAvaH / * iJ / prAtipadikAdityadhikRtam atA vizeSyate, tadantavidhiH / tadAhadantaM yatprAtipadikamiti / 'tasyApatyam' ityanuvRttaM 'samarthAnAM prathamAdvA' iti ca / tatazca prathamoccAritatacchabdabodhitAtprAtipadikAditi labdham / subantAttaddhito. tyattiriti siddhAntAt subantAditi labhyate / supcehopasthitatvAt SaSThayeva vivakSitA / tathAca SaSThyantAtprAtipadikAditi labhyate / yadyapi prAtipadikaM na SaSThayamatam pratyaya grahaNaparibhASayA prakRtipratyaya samudAyasyaiva lAbhAt / tathApi prAtipadi kaprakRtika SaSThyantAdityartho vivakSitaH / sadAha - tatprakRtikA spaSThayantAditi / dAkSiriti / dakSasyApatyamiti vigrahaH / iJ, AdivRddhiH, 'yasyeti ca' ityakAralopaH / 'pradI yatAM dAzarathAya maithilI' iti tvArSamiti 'tasyApatyam' ityatra nirUpitam / prAtipadikagrahaNAnanuvRttau tu adantAsSaSThayantAditi labhyeta / tathAca dakSayorapatyaM dAkSi"riti na sidhyediti bhAvaH / bAhrAdibhyazca / apatye ijiti zeSaH / bAhaviriti / bAhunIma kazcidRSiH, atha 'RSayaH' ityadhikRtya bAhavirgArgyagautamau ' ityAzvalAyanasUtre drshnaat| bAhorapatyamiti vigrahaH / ini, orguNaH / zrauDalomiriti / uDulomno'pasthamiti vigrahaH / iji 'nastaddhite' iti TilopaH / AdivRddhiH, adantatvAbhAvAdaprAptiH / sudhAturakaG ca / cAdiniti / sudhAtRzabdAtSaSThyantAdapatye'rthe impratyayaH, prakRtera kaDA dezaivetyarthaH / akaDo kAra it, akAra uccAraNArthaH / GiccetyantAdezaH / tadAha - saudhAtakiriti / vyAseti / vyAsa, varuDa, niSAda, caNDAla, bimba ebhyazca ima prakRterakA deza ityarthaH / na vAbhyAm | y ca vazca yvAviti vigrahaH / vakArAdakAra uccAraNArthaH / bA0 44 For Private and Personal Use Only Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 660 siddhAntakaumudI [ apatyAdhikAra rAbhyAM parasya na vRddhiH / kiM tu tAbhyAM pUrvI kramAdaicAvAgamo stH| vaiyAsakiH / vAruDakiH ityAdi / (10) gotre kujAdibhyaH uphaJ 418 // (1100) vAtapheorastriyAm 5 / 3 / 113 // vAtavAcibhyaH sphaantebhyazca svArthe bhyaH syAt na tu striyAm / kojAyanyaH / bahutve tadrAjatvAllugvakSyate / prAdhnAyanyaH / striyA kojAyanI / gotratvena jAtitvAnchISa / anantarApatye kaujiH / (1101) tadAha-yakAravakArAbhyAmiti / parasyetyadhyAhAralabhyam / na vRddhiriti / mRjervRddhiri. tyatastadanuvRtteriti bhAvaH / tuzabdo vizeSapradarzanArtha ityAha-kintviti / tAnyAmiti / yakAravakArAbhyAmityarthaH / pUrvAviti / puurvaavyvaavityrthH| tena AgamatvaM lbhyte| tadAha-aicAvAgamAviti / aica prtyaahaarH| yathAsaGkhyaM yakArAtpUrva aikAsa, vakArA. tpUrva aukaarH| vaiyAsakiriti / vedAnvyasyati vividhamasyati zAkhAbhedena vibhaja. tIti vedavyAsaH, karmaNyam / atra nAmaikadezagrahaNam / vyAsasyApatyamiti vigrahaH / inyprtyyH| prakRterakaDAdezaH / atra yakAH padAntaH / tasmAtparasya AkArasya parjanyavallakSaNapravRttyA AdivRddhiH prAptA na bhavati / kintu yakArAtpUrvaH aikAraH AgamaH vaiyAsakiriti rUpam / svacasyApatyaM sauvazvirityatra vakArAtparasya na vRddhiH, kintu tataH pUrvaM aukAraH / naca aico vRddhayapavAdatvAdeva vRddhayabhAvasiddhestanniSedho vyartha iti vAcyam , yatra yvAbhyAM parasya prasaktAyA vRddhaH niSedhaH tatrava aijAgamAviti vissynirdeshaarthtvaat| tena dAdhyazvirityAdau n| vRddhiniSedho'yaM yena nAprAptinyAyena AdivRddhareva / tena dve azItI bhRto vyAzItika ityatra 'saGkhyAyAH saMvatsarasaGkhyasya ca' ityuttarapadavRddhirbhavatyeva / varuDAdayo jAtivizeSAH / vAruDakiH, naiSA. dakiH, cANDAlakiH, baimbakiH / gotre kuJja / spaSTam / ijo'pvaadH| uphani cnaavitau| bAtacphoH / vAtazca phaJca iti dvandvAdvayatyayena paJcamyatheM sssstthii| tadAha-jAtavAcibhya iti / svArthe vyaH syAditi / 'pUgAbhyo'grAmaNIpUrvAt' ityataH jyaH ityanuvartate / sa ca svArthikaH, 'dhyAdayaH prAgvunaH" iti svArthikeSu parigaNanAditi bhAvaH / kauAyanya iti / kuJjasya gotrApatyamiti vigrahaH / uphani cAvitau AyannAdezaH, AdivRddhiH, tato bhyaH, akAra it, 'yasyeti ca' ityakAralopaH / tadrAjatvAditi / 'dhyAdayastadrAjA' iti vacanAditi bhaavH| lugvakSyate iti / 'tadvAjasya bahuSuH ityaneneti zeSaH / bAdhnAyanya iti / badhnasya gotrApatyamiti vigrahaH / phalAdi pUrvavat / jyavidhAvastriyAmityasya prayojanamAha-striyAM kauAyanIti / kuJjasyApatyaM strI iti vigrahaH / strItvAdiha na pratyaya iti bhAvaH / adantatvAdiha TApamAzaGkayAha-gotratveneti / kRte tu jyapratyaye For Private and Personal Use Only Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] baalmnormaashitaa| 661 naDAdibhyaH phaka 16 gotra ityeva / nADAyanaH / cArAyaNaH / anantaro nADiH / ( 1102) hritaadibhyo'nH4|1|100|| ebhyo'antebhyo yUni phak / hAritAyanaH / iha gotrAdhikAre'pi sAmarthyAcUnyayam / na hi gotrAdaparo gotrapratyayaH / bidAdyantargaNo haritAdiH / (1103) yabhitrozva 1101 // gotre yo yanijau tadantAtphaksyAt / 'anAti' ityukteH 'Apatyasya-(sU1082) iti yalopo n| gAAyaNaH / dAkSAyaNaH / ( 1104) zaradacchunakadarbhAdubhRguvatsAgrAyaNeSu 4 / 1 / 102 // gotre phak / abhijorapavAdaH / mAyau bidAdI / zAradvatAyano bhArgavazcet, zAradvato'nyaH / zaunakAyano vAtsyazcet , zonako'nyaH / dArbhAyaNaH bhArAyaNazcet , daarbhirnyH| (1905) droNaparvata. jIvantAdanyatarasyAm 4 / 1 / 103 // ebhyo gotre phavA drauNAyanaH-drauNiH / pArvatAyana:-pArvatiH / jaivantAyana:-jaivantiH / amAdiriha dronnH| azvatthAyopadhatvAnjAtilakSaNISabhAve TAp syAditi bhaavH| phaJcidhau gotragrahaNasya prayojanamAha-anantarApatye kaujiriti / naDAdibhyaH phak / ijo'pavAdaH / anantaro nADiriti / anantarApatyasya gotratvAbhAvAt phagabhAve inavetyarthaH / 'haritAdibhyo'H' ityAdi spaSTam / yabhiozca / gotre ityadhikRtaM yajinovizeSaNam , natu vidheyasya phakaH, vyaakhyaanaat| tadAha-gotre yau yanimAviti / sAmAnyayam / na hi gotrapratyayAt gotrapratyayo'sti, 'eko gotre iti niyamAt / anAtIti / gargasya gotraM gAgyaH / gargAditvAdha / gAya'syApatvaM yuvetyarthe yajantAt phaki AyanAdeze anAtIti paryudAsAt 'apatyasya ca iti yalopAbhAve Natve gAAyaNa iti rUpamityarthaH / dAkSAyaNa iti / dakSasya gotrApatyaM dAkSiA, ata ija , dAkSerapatyaM yuvA dAkSAyaNaH, isantAtphak / gotre kim / sutagamasyAdUra. bhavA ityarthe 'sutaGgamAdibhya iJ' iti imi sautaGgAmerapatye na phak / zaradvacchanaka / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-gotre phagiti / zrAdyau vidAdI iti / zaradvacchunakazabdau bidAdI / ataH tadubhayaviSaye anapavAda ityarthaH / darbhaviSaye tvijo'pavAda iti spaSTameva / darbhaH kazcidRSiH / RSyaNaM bAdhitvA bAhvAdisvAdin / prAgrAyaNazcediti / agro nAma kazcidRSiH / naDAdiphaganto'yam / droNaparvata / anAdiriti / azvatthAmnaH pitA yo mahAbhArate kalerAdau prasiddhaH, tadapekSayA anya evAyaM anAdioNa ityarthaH / azva. sthAmnIti / droNAcAryasyAnantarApatye azvatthAmni drauNAyana iti prayoga ityarthaH / tadidaM 'bAhAdibhyazca' iti sUtre bhASye spaSTam / For Private and Personal Use Only Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 662 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra mnyanantare tUpacArAt / (1106) anuSyAnantaye vidAdibhyo'J 41 // 1.4 // ebhyo'm gotre, ye svatrAnuSayaH (putrAdayaH) tebhya anantare / sUtre svAyeM dhyam / bidasya gotrApatyaM baidH| anantaro baidiH / bAhAderAkRtigaNasvAdim / putrasyApatyaM pautraH / dauhitraH / ( 1107 ) gargAdibhyo yaJ 4 / 2 / 105 // gotre ityeva / gAyaH / vAtsyaH / ( 190%) yozca / 4 / 64 // gotre yadyaantamamantaM ca tadavayavayoretayolaksyAttarakRte bahuskhe, na tu triyAm / gargAH / vasthAH / bidAH / urvaaH| taskRte iti kim / priyagAgyoH / striyAM tu gAya anuSyAnantaye / anRSIti lusapaJcamIkam / bidAdibhyo'm iti dvirAvartate tathAca 'anuSyAnantaye vidAdibhyo'm' iti kRtsnamekaM vAkyam / vidAdibhyo'J iti vAkyAntaram / tatra dvitIyaM vAkyaM vyAcaSTe / ebhyo'J gotre iti / gotre vivakSite bidAdibhyaH aJ syAdityarthaH / bhatra prathama vAkyaM kRtsnasUtraM byAcaSTe-ye khiti / anRSibhyo bidAdibhyaH anantarApatye aJ syaaditykssaarthH| bidAdau hi RSayaH anuSayazca paThitAH / tatra ye anRSayaH tebhyo'nantarApatye amiti phalitamiti bhAvaH / nanu AnantayeM iti zravaNAdanantara iti kathamityata Aha-sUtre svArthe dhyamiti / anantarazabdAditi zeSaH / caturvarNAditvAditi bhAvaH / bidasya gotrApatyaM baMda iti / bidasya RSitvAttato gotra evAniti bhAvaH / RSyaNo'pavAdaH / svare vizeSaH / nanu atantarApatye aabhAve iapavAdaH RSyaNevocita iti kathamanantaro baidirityata Aha-bAhrAderiti / bidAdigaNasthAdanRSeranantarApatye aJamudAharati-pautraH dauhitra iti / putrasyAnantarApatyamiti duhituranantarApatyamiti ca vigrahaH / / yathAyathamaNijo. rapavAdaH any| gargAdibhyo yaJ / gaargyH| vAtsya iti / gargasya gotrApatyamiti vatsasya gotrApa. tyamiti ca vigrahaH / rAmo jAmadagnyaH, pArAzayoM vyAsaH ityAdau tu anantarAmpatye gotratvAropAyanityAhuH / yozca / dvitIyacaturthaMpAde idaM sUtram / na vidaM cAtu. thikamapatyAdhikArastham / tatra pratyayagrahaNaparibhASayA tadantagrahaNam / 'tadvAjasya bahuSu tenaivAstriyAm' iti sUtraM tadrAjasyetivarjamanuvartate / 'jyakSastriyA ityato lugiti 'yaskAdibhyo gotre ityato gotre iti c| tadAha-gotre yaditi / etayoriti / yamajorityarthaH / pratyayAdarzanasyaiva laktvAditi bhaavH| taskRte iti / yApratyayArthagatabahutve iti yAvat / gargA iti / gargalyApatyAnItyAdivigrahaH / priyagAryA iti / priyo gAgryo yeSAmiti vigrahaH / atra yamarthagatabahusvAbhAvAnna lagiti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir praraNam 27] baalmnormaashitaa| niyaH / gotre kim / dvaipyaaH| zrotsAH / pravarAdhyAyaprasidamiha gotram / teneha na / pautrAH / dauhitrAH / (1904) madhubabhruvorbrAhmaNakozikayoH 41 // 106 // gotre yaJ / mAdhavyo brAhmaNaH / mAdhavo'nyaH / bAbhravyaH kauzikarSiH / bAbhravo'nyaH / babhruzabdasya gargAdipAThAside'pi niyamArthamidam / gArgAdipAThaphalaM tu lohitaadikaarym| baabhrvyaaynnii| (1910 ) kapibodhAdAGgirase 4 / / 107 // gotre yasyAt / kApyaH / baudhyaH / anAgirase kim / kApeyaH / baudhiH| (1111) vataNDAzca 4 / 1 / 108 // AGgirase ityeva / vAtaNDyaH / anAgirase tu gargAdau zivAdau ca pAThAdyamaNI / vAtaNDyaH-vAtaNDaH / (1:12) luliyAm 41106 // 'vataNDAca' (sU 1111) iti vihitasya lukasyAtstriyAm / zAI. depyA iti / dvIpe bhavA ityarthaH / 'dvIpAdanusamudram' iti yam / maurasA iti / utse bhavA ityarthaH / 'utsAdibhyo'm' ihobhayatrApi yamajorgotravAcitvAbhAvAna lugiti bhAvaH / nanu pautrAH dauhitrAH ityatrApyanRSividAdilakSaNAno luk syAt / naca tasyAnantarApasthayAcitvAdvotravAdhitvAbhAvAna lugiti vAcyam , 'yUni luka iti sUtramAdhye apatyAdhikArAdanyatra laukikameva gotraM gRhyate iti siddhAntitvAdityata Aha-pravareti / 'kazyapo'nirbharadvAjo vidyAmitho'tha gautamaH / jamadagnirvasiSThazca saptaite RSayaH smRtaaH|| teSAM yadapatyaM tadrotramityAcakSate' iti / bodhAyanIyAdipravarAdhyAyaprasiddhAH bhArgavAdaya eveha gotratvena vivakSitA ityarthaH / kaiyaTena laukikalya gotrasya grahaNamiti bhASyamupAdAya tathaiva vyAkhyAtatvAditi bhAvaH / eva pautrA dAhitrAH ityAdau pautradauhitrayoH tathAvidhagotravAcitvAbhAvAnnalugiti sthitam / vistarastu zabdenduzekhare jnyeyH|| ___ madhubaghvoH brAhmaNakauzikayoH / zeSapUraNena sUtra vyAcaSTe-gotre yaaiti / madhuzabdAbhrazadAcca gotrApatye yA syAt brAhmaNe kauzike ca yathAsaGakhyaM vAcye ityarthaH / lohitAdikAryamiti / Spha ityarthaH / lohitAdigaMrgAdyantargaNa iti bhaavH| bAbhravyAyaNIti / babhrorgotrApatyaM strIti vigrahaH / gargAdiyaji bAbhravyazabdAt 'sarvatra lohitA. dikatantebhyaH' iti SphaH / AyannAdezaH, pittvAt DISiti bhaavH| kpibodhaadaagirse| gotre yatra syAditi / zeSapUraNamidam / kapizabdAvodhazabdAcca AGgirasAtmake gotre gamye yaJ syaadityrthH| kApeya iti / anna gotrasya anAGgirasatvAt yatrabhAve 'ita. zAninaH' iti Dhak / baudhiriti| atrApyanAGgirasatvAt yajamAve RSyaNaM bAdhitvA bAhAditvAdimiti bhaavH| kapergargAdau pAThe'pi AGgirasa eveti niyamArtha grahaNam / tasya gargAdau pAThastu lohitAdikAryArthaH / kApyAyanI / bodhazabdAttu aprApte vidhiH / vtnnddaach| vataNDasya gargAdau zivAdau ca pAThAt yatraNoH prAptayorAGgirase For Private and Personal Use Only Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 664 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra - %3A ravAditvAnchon / vataNDo / anAGgirase tu vaatnnddyaaynii| lohitAditvAtSphaH / aNi tu vAtaNDI / RSitvAdvakSyamANaH dhyaG n| (1913) azvAdibhyaH phA 4 / 1 / 110 // gotre / AzvAyanaH / 'puMsi jAte' ( ga sU 69) puMsIti tu prakRtivizeSaNam / jAtasya gotrApatyaM jAtAyanaH / puMsi iti kim / jAtAyA apatyaM jAteyaH / (1114) bhAgate 4 / 2 / 111 // gotre phan / bhArgAyaNasvaigataH / bhArgiranyaH / (1915) shivaadibhyo'nn.4|2|112|| gotre iti nivRttam / zivasyApatyaM zaivaH / gaanggH| pakSe tikAditvAlphina / gaasaayniH| zubhrAditvA. DDhak / gAGgeyaH / (1916) mavRddhAbhyo nadImAnuSIbhyastannAmikAbhyaH 4 / 6 / 113 // avRddhebhyo nadImAnuSInAmabhyo'NsyAt / Dhako'pavAdaH / yAmunaH / nArmadaH cintitAyA apatyaM caintitaH / avRddhAbhyaH kim / vAsavadatteyaH / nadI yoveti niyamArthamidam / luk striyAm / vataNDAcceti vihitasyeti / yaja iti zeSaH / vataNDIti / vataNDasya gotrApatyaM strI AGgirasIti vigrahaH / yano luki AdivRddhi. nivRttau kIniti bhAvaH / vAtaNDayAyanIti / yami AdikRddhau lohitAdilakSaNaH SphaH, SitvAt niSiti mAvaH / 'vataNDAca' iti vihitasyetyasya prayojanamAha-aNi tu vAtaNDIti / zivAditvAdaNi gotratvena jAtitvAjAtilakSaNe DISi tasyANo vataNDAdvihitatve'pi 'vataNDAcca' iti vihitatvAbhAvAnna lugiti bhaavH| nanu vataNDAdaNi tasya 'aNijoranArSayoH iti vakSyamANaH vyaGa syAdityata Aha-RSitvAditi / ___ azvAdibhyaH / gotre iti / zeSapUraNamidam / AGgirase iti nivRttam / zrAzvAyana iti / azvasya gotrApatyamiti vigrahaH / inapavAdaH phaJ / si jAte iti / gaNasUtram / prkRtivishessnnmiti| puMsi vidyamAno yo jAtazabdaH tasmAdvotre phjityrthH| jAteya iti / 'strIbhyo Dhak' / bhargAvaigarte / idamapi gaNasUtram / trigarto nAma bhargasya putraH / tasyApatyaM gataH / RSyaNa / tasmingotre bhargAt phan / zivAdibhyo'N / nivRttamiti / vRttikaiyaTayoH tathoktatvAditi bhAvaH / 'yUni luk' iti sUtrasya bhASyakaiyaTa. yostu gotrasajJAsUtraparyantaM gotrAdhikAra iti labhyate / tattu matAntaramityeke / tadeva yuktamiti zabdenduzekhare prapaJcitam / avRddhAbhyo ndii| nadImAnuSIzabdApekSamavRddhAbhya iti strItvam / vastutastu avRddhebhyo nadImAnuSInAmabhyaH ityeva sUtrayitumucitamiti vyAcaSTe- pravRddhebhya ityAdi / nanu 'tasyApatyam' ityeva siddhe kimarthami. damityata Aha-Dhako'pavAda iti / cintitA nAma kaacinmaanussii| vAsavadatteya iti / vAsavadattA nAma kaacinmnussystrii| tasyA apatyamiti vigrahaH / vRddhasammakatvAda. For Private and Personal Use Only Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] baalmnormaashitaa| ityAdi kim / vainteyH| tanAmikAbhyaH kim / zobhanAyA apatyaM zaubhaneyaH / (1197 ) RgyandhakavRSNikurubhyazca 4 / 1 / 114 // RSayo mantradraSTAraH / vAsiSThaH / vaizvAmitraH / andhakebhyaH, zvAphalkaH / vRSNibhyaH, vaasudevH| AniruddhaH / zauriH iti tu bAhrAditvAt / kurubhyaH, nAkulaH saahdevH| ina evAyamapavAdaH, madhye'pavAdanyAyAt / atrizabdAttu paratvADDhak / aatreyH| (1918) mAturutsaGkhyAsambhadrapUrvAyAH 4 / 1 / 115 // saGkhyAdipUrvasya mAtRzabdasyodAdezaH syAdapratyayazca / dvaimaaturH| SAmAturaH / sAmmAturaH / bhAdramAturaH / - bhAve Thagiti bhaavH| vainateya iti / vinatAyA apatyamiti vigrhH| vinatA nAma, garukhamAtA, sA na mAnuSI, nApi nadIti bhaavH| zaumaneya iti / zobhanAzabdo'yaM na nadImAnuSInAmeti bhaavH| * RSyandhaka / pralInAH vedAH tapobalavazAta yAn arSanti prApnuvanti te RSayaH / tathAca taittirIye zrutam -'ajAnha vai pRznIstapasyamAnAnbrahma svayambhvabhyAnaSat , ta RSayo'bhavan , tahaSINAmRSitvam' iti / ajAH nityAH, pRznayaH zuklAH zuddhAH iti yAvat / tAn tapasyamAnAn tapazcarataH svayambhu anAdi brahma vedaH abhyaanrsst| 'RSa gatau Abhimukhyena praapnot| te vedasya arSaNAt RSizabdavAcyAH abhava. niti vedbhaassym| 'sargAdisamaye vedAntsetihAsAnmaharSayaH / lebhire tapasA pUrvamanujJAtaH svymbhuvaa|| ' iti purANeSu prasiddham / kAtyAyanapraNItasarvAnukramaNikAkhyagranthe spaSTametat / tadAha-RSayo mantradraSTAra iti / andhakazabdena vRSNizabdena kuruzabdena ca andhakAdi. vaMzyA vivakSitAH / RSivizeSavAcibhyaH andhakAdivaMzyavAcibhyazcApatye aN syAdityarthaH / ho'pvaadH| RSibhya udAharati-vAsiSThaH vaizvAmitra iti / andhakebhya iti| andhakavaMzyavAcibhyaH udAhiyate ityarthaH / zvAphalka iti| zvaphalakasyApatyamiti vigrahaH / vRSNibhya iti / vRSNivaMdhyavAcibhya udAhiyata ityarthaH / vAsudeva iti / vasu. devasyApatyamiti vigrahaH / Aniruddha iti / aniruddhasyApatyamiti vigrahaH / nanu zUro nAma kazcit vRSNivaMzyaH / tasyApatyaM zauriH katham , aNprasaGgAdityata Ahazauririti viti| bAhvAditvAdityanantaram hA samAdheyamiti zeSaH / kurubhya iti / kuruvaMzyavAcibhyaH udAhiyate ityarthaH / nakulasahadevau prasiddhau / nanu atrerapatyamityarthe 'itazcAnija iti Dhaki Atreya iti katham , RSyaNA ija iva Dhako'pi bAdhau. cityAdityata mAha-ina iveti / na tu DhakaH ityarthaH / maaturutsngkhyaasmbhdrpuurvaayaaH| dvaimAtura iti / dvayormAtrorapatyamiti vigrahaH / 'taddhi. For Private and Personal Use Only Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra bhAdezArtha vacanam / pratyayastUtsargeNa siddhH| strIliGganirdezo'rthApekSaH / tena dhAnyamAtuna / saGkhyA iti kim / saumaatrH| zubhrAditvAt dvaimaatreyH| (1916) kalyAyAH kanIna ca 41 / 116 // Dhako'pavAdo'Na , tatsanniyogena kanInA. dezazca / kAnIno vyAsaH karNazca / anUDhAyA evApatyamityarthaH / (1920) vikA nazuGgacchagalAdvatsabharadvAjAtriSu 42117 // apatye'Na / vaikarNo vAtsyaH / vaikaNiranyaH / zaulo bhAradvAjaH / zaujhiranyaH / chAgala AtreyaH / chAgaliranyaH / kecittu 'zuGgA' ityAvantaM paThanti / teSAM DhakpratyudAharaNam / zauzayaH / (1121) pIlAyA vA 4 / 1 / 118 // tannAmikANaM bAdhitvA 'dvayacaH' (sU 1124 ) iti sArtha' iti samAsaH / aNa, RkArasyokAraH, raparatvam / evaM pANmAturaH sAmmAtura iti / samIcInA mAtA saMmAtA, saMmAturapatyaM sAMmAturaH / aNa, ut , raparatvam / bhAdra. mAtura iti / bhadrA cAso mAtA ceti vigrahaH / aNAdi pUrvavat / nanu 'tasyApatyam" ityeva siddhe aNvidhiyartha evetyata Aha-AdezArtha vacanamiti / udAdezasya aNsaniyogena vidhyarthamityarthaH / nanu dhAnyaM yo mimIte tasyApi mAtumrahaNaM kuto na syAt / tathA ca tatrApi dvaimAturAdikaM prApnotItyata Aha-strIliGganirdezo'rthApekSa iti / mAtRgataM strItvaM zabde Arogya saGkhyAsambhadrapUrvAyA iti nirdizyate / ataH strIliGgasya mAtRzabdasya jananIvAcakasya grahaNamityarthaH / tena dhAnyamAturneti / atra mAtRzabdasya paricchettRvAcinaH puMliGgatvAditi bhaavH| saumAtra iti / sumAturapasya. mityarthe 'tasyApatyam' itynn| saGkhyAsambhadrapUrvatvAbhAvAt nAyamaNa , uttvamapi tatmanniyogaziSTatvAnneti bhaavH| nanu dvaimAtreyaH iti katham , saGkhyApUrvakatayA aNaH uttvasya ca durvAratvAdisyata Aha-zubhrAditvAditi / 'zubhrAdibhyazca' iti Dhaki rUpamityarthaH ) / kanyAyAH kanIna ca / kanIneti luptaprathamAkam / Dhaka iti / 'strIbhyo Dhak' iti vihitsyetyrthH| kanInAdezazceti / / prakRteriti zeSaH / bhArate vyAsaH karNazca kanyAyAH putrau iti prasiddham / nanu kanyAyA aprAdurbhUtayauvanasvAt puMsaMyogAbhAvAt kathamapatyasambandha ityata Aha-anUDhAyA iti| alabdhavivAhAyA ityrthH| etacca bhASye spssttm| vikarNa / vatsAdizabdestadvaMzyA vivkssitaaH| vikarNa, zuGga, chagala ebhyo'Na syAt , vatsavaMzye bharadvAjavaMzye atrivaMzye cApatye ityrthH| etena vatsAdInAM mUlapuruSatvAt vikarNAdInpratyapatyatvAsambhava iti nirstm| vikarNAdibhyo vAtsyA. diSveva RSyaNa iti niyamArtha sUtram / pIlAyA vaa| apatye'Niti shessH| pIlA nAma kaacinmaanussii| tannAmikAmiti / vAgrahaNAbhAve tu anenANA nityameva Dhako For Private and Personal Use Only Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] baalmnormaashitaa| 667 - - Dhaki prApte pakSe'vidhIyate / pIlAyA apatyaM pail:-paileyH| (1122) Dhakca maNDUkAt 511116 // cAdaN / pakSe isa / mANDUkeyaH-mANDUkA-mANDUkiH / ( 1123) strIbhyo Dhaka 4 / 1 / 120 // strIpratyayAntebhyo DhaksyAt / vainteyH| baahaaditvaarsaumitriH| zivAditvAtsApatnaH / ( 1924) vacaH 49121 // dvayacaH strIpratyayAntAdapatye Dhak / tannAmikANo'pavAdaH / dAtteyaH / pArtha ityatra tu 'tasyedam' (sU 1500 ) ityaNa / ( 1125 ) itazcAninaH 4 / 1 / 122 // ikArAntAt dvathaco'patye DhaksyAt , na svijantAt / dauleyaH / naidheyaH / aatreyH| (1126) zubhrAdibhyazca 4 / 1 / 123 // DhaksyAt / zubhrasyApatyaM zaubhreyaH / (1127) vikarNakuSItakAtkAzyape 4 / 1 / 124 // apatye Dhak / vaikrnneyH| koSItakeyaH / anyo vaikarNiH / kaussiitkiH| (1128) bhravo vukca 4 / 2 / 125 // cADDhak / nauveyaH / (1126) pravAhaNasya Dhe 7 // 28 // pravAhaNazabdasyottarabAdhA syAt / naca mahAvibhASayA aNaH pAkSikatvAttadabhAve Dhak bhavatyeveti vAcyam , mahAvibhASayA apavAde niSiddhe utsagoM na pravartata iti jJApanAt / anyathA zevaH zaivirityAdiH syAt / Dhaka ca mnndduukaat| maNDUko nAma RSiH / pakSe ibhiti| pUrva sUtrAdvAgrahaNAnuvRttariti bhAvaH / strIbhyo Dhak / strIzabdena TAbAdayaH strIpratyayAzcA. turthikA gRhyante, na tvanye'pi strIvAcakAH, vyAkhyAnAdityAha-strIpratyayAntebhya iti / vimatA nAma garuDamAtA, tasyAH apatyamiti vigrahaH / pratyayagrahaNaM kim / darat kAmikSatriyaH, tasyApatyaM strI darat / 'dvayabhmagadha' ityaNa / 'atazca' iti tasya luk / tasyA apatya daardH| atra daracchabdasya strIliGgatve'pi strIpratyayAntatvA. bhAvAnna Dhaka / nanu sumitrAyA apatyaM saumitriH, sapatnyA apatyaM sApatna hati kathaM, ThakprasaGgAdityata Aha-bAlAditvAdityAdi / sApatnazabde puMvattvaM neti prAgevoktam / dvycH| nanu 'strIbhyo Dhak' ityeva siddhe kimarthamidamityata Aha-tannAmiketi / dAtteya iti / dattA nAma kAcinmAnuSI, tasyA apatyamiti vigrhH| nanu pRthAyA apatyaM pArtha iti katham , tannAmikANaM bAdhitvA 'dvayacaH' iti DhakprasaGgAdityata mAha-pArtha ityatreti / zivAditvAdapatya evaannitynye| itshcaaninyH| astrIpratyayAntArthamidam / duli nidhizca kazcit / Atreya iti / bhatriH prsiddhH| paratvAdayamRSyaNamapi bAdhata iti bhaavH| zubhrAdibhyazca / Dhaka syAditi / zeSapUraNam / ijaadypvaadH| zubhrasyApatyamiti / astrItvAdaprAptau Dhagiti bhAvaH / vikrnnkussiitkaatkaashype| apatye Dhagiti / zeSapUraNam / kAzyapa eveti niyamArtha zubhrAdibhyaH pRthak pAThaH / bhuvo vuk ca / cADhagiti / bhrUzabdAdapatye Dhak syAta prakR For Private and Personal Use Only Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 64 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra padasyAcAmAdaraco vRddhiH, pUrvapadasya tu vA Dhe pre| pravAhaNasyApatyaM prAvAhaNeyaH pravAhaNeyaH / (1930) tatpratyayasya ca 7 / 3 / 26 // DhapratyayAntasya pravAhaNa. syottarapadasyAderaco vRddhiH pUrvapadasya tu vaa| pravAhaNeyasyApatyam prAvAhaNeyiHpravAhaNeyiH / bAhyataddhitanimittA vRddhiAzrayeNa vikalpena bAdhituM na zakyate iti suutraarmbhH| ( 1931) kalyANyAdInAminaG 4 / 1 / 126 // eSAminakA. dezaH syAt , Dhakca / kAlyANineyaH, baandhkineyH| (1932) kulaTAyA vA 4 / 1 / 127 // inamAtra vikalpyate / Dhaktu nityaH pUrveNaiva / kolaTineyaH-kaula. TeyaH / satI bhikSukyatra kulaTA / yA tu vyabhicArArtha kulAnyaTati tasyAH 'kSudrAbhyo tevugAgamazca / buki vakAra it / ukAra uccaarnnaarthH| kittvAdantAvayavaH / bhauveya iti / bhUrnAma kAcit , tasyA apatyamiti vigrahaH / Dhaki eyAdeze prakRteSu ki AdivRddhiH / vugabhAve tu UkArasya vRddho AvAdeze bhrAveya iti syaat|| pravAhaNasya Dhe / uttarapadasyetyadhikRtam / taddhiteSvacAmAdeH' ityataH acAmAderityanuvartate / 'mRjervRddhiH' ityato vRddhiriti 'ardhAtparimANasya pUrvasya tu vA' ityataH pUrvasya veti ca / tadAha-pravAhaNazamdasyeti / prAvAhaNeyaH-pravAhaNeya iti / zubhrAditvAt Dhaki pUrvapadasya pAkSikI AdivRddhiH / uttarapadasya nityam / uttarapade AkA. rasya vRddhaH phalaM tu pravAhaNeyIbhArya ityatra 'vRddhinimittasya cA iti puMvattvapratiSedha eva / tatpratyayasya ca / pUrvasUtre yadanuvRttaM tatsarvamihApyanuvartate / tacchabdena DhapratyayaH parAmRzyate / tadAha-DhapratyayAntasyeti / prAvAhaNeyiH pravAhaNeyiriti / zubhrAdiDhagantAdin / nanu pUrvasUtreNaiva siddhatvAdidaM vyarthamityata Aha-bAhyeti / DhakpratyayAntAt bahirbhUto ya iJ tannimittA taddhiteSvacAmAdeH' iti nityA aadivRddhiH| DhAzraye. Neti / Dhapratyaye pare vihiteneti yAvat / tathAvidhena vRddhivikalpena pUrvasUtravihitena bAdhituM na zakyate, bhinnnimittktvaadityrthH| pUrvasUtraM hi kevalaDhapratyayAnte Dhapra. tyayaM paranimittatvenAzritya pravRttaM, DhanimittAmAdivRddhi bAdhata iti yuktaM, na svi pratyayanimittAmapi nityAmAdivRddhim / atastasyA api bAdhanArthamidaM sUtrami. tyarthaH / idaM vRddhividhidvayamapi zubhrAdibhyazca ityatraiva vaktuM yuktam / klyaannyaadiinaaminaa| inaGi DakAra it / kAlyANineya iti / kalyANyA apatya. miti vigrahaH / bAndhakineya iti| bandhakyA apatyamiti vigrahaH / atra gaNe strIpratyayAntA eva paThyante / tebhyo Dhak siddha eva / inameva tu vidhIyate / kulaTAyA vaa| inaGamAtramiti / vyAkhyAnAditi bhaavH| pUrveNaiveti / 'strIbhyo Thak' ityanenetyarthaH / kulAni gRhANi aTatIti kulttaa| zakandhvAditvAtpararUpam / atreti / 'kulaTAyA For Private and Personal Use Only Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] bAlamanoramAsahitA / 664 vA' (s 1937 ) iti pakSe dak / kolaTeraH / (1963) hadbhagasimvante pUrvapadasya ca 7 / 3 / 16 // hRdAdyante pUrvottarapadayoracAmAdaraco vRddhiciMti Niti kiti ca / suhRdo'patyaM sauhArdaH / subhagAyA apatyaM saubhaagineyH| sattupradhAnAH sindhavaH sktusindhvH| teSu bhavaH sAktusaindhavaH / (1934 ) caTakAyA peraka 4 / 1 / 128 // 'caTakAditi vAcyam' (vA 2624 ) / liGgaviziSTapari. bhASayA striyA api / caTakasya caTakAyA vA apatyaM cATakairaH / 'striyAmapatye lugva. tavyaH' (vA 2625) tayoreva stryapatyaM caTakA / ajAditvATTAp / (1935) godhAyA duka 4 / 2 / 126 // gaudheraH / zubhrAditvAtpakSe Dhak / gaudheyaH / (1136) mAragudIcAm 4 / 1 / 130 // gaudhAraH / rakA siddhe AkArocAraNamanyato vidhAnArtham / jaDasyApatyaM jADAraH / paNDasyApatyaM paannddaarH| (1137 ) kSudrAbhyo vA 4 / 1 / 131 // aAhInAH zIlahInAzca kSudAH tAbhyo vA r3hak / pakSe Dhaka / vA' iti sUtre ityarthaH / pakSe giti / dgapi kadAcidbhavatItyarthaH / kaulaTera iti / kulaTAyA ki DhakArasya eyAdeze 'lopo vyoH' iti yakAralopa iti bhAvaH / hRdbhg| hRdAdyanta iti / hRt , bhaga, sindhu etadanteSu samAseSvityarthaH / cakArAduttarapadasyetyanukRSyate / tadAha-pUrvottarapadayoriti / sauhArda iti / aNi ubhayapadAdivRddhiH / RkArasya tu AkAro rprH| saubhAgineya iti / kalyANyAditvAt Dhaki inaki ubhayapadAdivRddhiriti bhAvaH / etatprasaGgAdeva idaM sUtramatropanyastam / 'mahate saubhagAya' ityatra tu udgAtrAditvAdrAve any| uttrpdaadivddhybhaavshchaandsH| sindhava iti / azvA ityrthH| caTakAyA airak / caTakAzabdAdapatye airakpratyayaH syAdityarthaH / nanu strIliGgAnideMzAt puMliGgAnna syAdityata aah-cttkaaditi| sUtre caTakAyA ityapanIya caTakA. diti vaacymityrthH| tarhi strIliGgAnna syAdata Aha-liGgeti / striyA apIti / strIliGgAdapyairagityarthaH / tayoriti / caTakasya caTakAyAzcetyarthaH / nanu caTaketi kathaM jAtitvAt GISprasaGgAdityata Aha-ajAditvAditi / godhAyA ddhk| gaudhera iti / godhAyA apatyamiti vigrahaH / draki DhakArasya eyAdeze 'lopo vyo" iti yalopaH kitvAdAdivRddhiriti bhAvaH / AragudIcAm / godhAyA AsvA syAdityarthaH / anyata iti / AkArAntAdanyat adantaM, tasmAdapi kvacidvidhAnArthamityarthaH / jADAra iti / ragvidhau AkAro na bhUyeteti bhAvaH / paNDo napuMsakaH, tasyApatyaM kSetrajAtatvAdinA / ludrAbhyo vA / aGgahInA iti / cakSurAdikatipayAvayavavikalA ityarthaH / zIlahInA iti / For Private and Personal Use Only Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 700 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra kANeraH-kANeyaH / daaserH-daaseyH| (1930) pitRSvasuzchaNa 4 / 1 / 132 / / aNo'pavAdaH / paitRdhvanIyaH / (1936) Dhaki lopaH 4 / 1 / 133 // pitRSvasurantyasya lopaH syADDhaki / ata eva jJApakADDhak / paitRNvaseyaH (1140) mAtRvasuzca 4 / 11134 // pitRSvasuryaduktaM tadasyApi syAt / mAtRSvatIyaHmAtRbhvaseyaH / (1141) catuSpAdbhayo ddh||1135|| (1142) Dhe lopo 'kavAH 64 / 147 // kadrUbhinnasyovarNAntasya bhasya lopaH syAt Dhe pre| kAma. paDaleyaH / kamaNDaluzandazcatuSpAjAtivizeSe / (1943) gRSTyAdibhyazca 411 // 136 // ebhyo Dhana syAt / aNDakorapavAdaH / gAyaH / mitrayorapatyam , RSyaNi prApta DhA / (1144 ) kekaya mitrayupralayAnAM yAderiyaH 7 / 3 / 2 // eSA savRttahInA ityarthaH / yatheSTapuruSasaJcAriNya iti yAvat / 'maniyatapurakA aGgahInA vA kSudrA iti bhASyam / pitRssvsushchnn| paitRSvatrIya iti / pitRSvasurapatyamiti vigrahaH / chasya IyAdeze AdivRddhiH / sakArAhakArasya yaN / Dhaki lopaH / pitRSvasu. rityanuvartate / alo'ntyaparibhASayA antyasya lopH| tadAha-pitRSvasurantyasya lopa iti / nanu pitRSvasurapatye Dhaka eva durlabhatvAtkathaM tasmin pare lopavidhirityata Aha-zrata eveti / zubhrAditvAt Dhagityanye / paitRSvaseya iti / 'Dhaki antyasya RkA. rasya lope AdivRddhiH / 'mAtRpitRbhyAM svasA' iti Satvam / mAtRSvasuzca / cakArAcchaNa Dhaki lopazcAnukRSyate / tdaah-pitRssvsuuryduktmiti| ___ catuSpAdbhayo tthny| catuSpAdaH pazavaH / tadvizeSavAcibhyaH apatye DhanityarthaH / Dhe lopo'kadra vaaH| bhasyetyadhikRtam 'orguNaH' ityataH oriti SaSTayantenAnuvRttena vize. Syate / tdntvidhiH| tadAha-kadrUbhinnasyeti / 'alo'ntyasyA ityntylopH| orguNApavAdaH / kAmaNDaleya iti / kamaNDalorapatyamiti vigrahaH / Dhaki eyAdeze AdivRddho ukaarlopH| nanu kamaNDaluzabdavAcyasya jalapAtrasyAcetanasya kathama. patyayogaH, tatrAha-kamaNDaluzabdazcatuSpAjjAtivizeSe iti / ata eva 'kamaNDalupade AdadhIta' iti bacabrAhmaNaM saGgacchata iti bhAvaH / gRSTyAdibhyazca / aNDakoriti / gRSTi, hali, bali, kuThi, agasti, mittrayu ete gRSTyAdayaH / mantra antyayoH RSitvA. daNa prAptaH / anyebhyastu 'itazcAninaH' iti Dhak prAptaH iti vivekaH / sakRtprasUtA mAnuSyAdirapi gRSTiH, natu gaureva / tatazca catuSpAbhyaH' ityanena na prAptiH / kekaya. mitrayu / taddhiteSvacAmAdeH' ityatastaddhitagrahaNamanuvartate / 'acoNiti' 'kiti ca' ityataH NitIti, kitIti ca / tadAha-eSAmiti / Adeze yakArAdakAra uccAraNArthaH / kekayasyApatyaM strI kaikeyii| 'janapadazabdAt' ityaJ maitrIyakayA zlAghate, For Private and Personal Use Only Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] bAlamanoramAsahitA / yakArAderiyAdezaH syAt Jiti Niti kiti ca taddhite pare / iti iyAdeze prApte / (1245) dANDinAyana hAstinAyanAtharvaNikajaihmAzineyavAzinAyanibhrauNahatyadhaivatyasAravaizvAkamaitreyahiraNmayAni 6 |4| 174 // etAni nipAzyante / iti yulopaH / maitreyaH / maitreyI ( 1146 ) yaskAdibhyo gotre 2 |4| 63 // ebhyo'patya pratyayasya luksyAttatkRte bahutve, na tu striyAm / mitrayavaH / 701 mitrayorbhAva ityarthe 'gotracaraNAt' iti vuJ / pralayAdAgataM prAleyam / aNU / atra sarvatra yAderiyAdezaH ityudAharaNAni / prApte iti / mitrayorapatye Dhani eyAdeze mizrayu eya iti sthite orguNaM bAdhitvA yu ityasya iyAdeze sati AdguNe maitreyeya iti . prApte satItyarthaH / dAMNDinAyana / etAni nipAtyante iti / daNDino hastinazcApatyaM dANDinAyanaH hAstinAyanaH / naDAditvAtphak / nipAtanATTilopo na / atharvaNA prokto granthaH upacArAdathava / tamadhIte AdharvaNikaH / vasantAditvAt Thak / nipAtanAnna TilopaH / jihmA zino'patyaM jaihmAzineyaH / zubhrAditvADDhak / nipAtanAnna TilopaH / vAzino'patyaM vAzinAyaniH / 'udIcAM vRddhAt' iti phiJ / nipAtanAnna TilopaH / bhrUNahan, van etayorbhAve SyaJ / nakArasya takArazca nipAtyate / naca 'hanasto'ciNNalo " -ityanenaiva takAraH siddha iti zaGkhayam dhAtoH kAryamucyamAnaM taspratyaye bhavati' iti paribhASayA 'hastaH' iti tatvasya dhAtuvihitapratyaye para eva pravRtteH / idameva takAranipAtanamasya paribhASAyAM jJApakamiti 'mRjervRddhi:' ityatra bhASye spaSTam / tena vArtraghnamityatra tatvaM na / sarayvAM bhavaM sAravam udakam / aNi yU ityasya va ityAdezo nipAtyate / ikSvAkorapatyamaikSvAkaH / janapadazabdAtkSatriyAdan / ukAralopo nipAtyate / bahutve tu tadrAjatvAlluk / ikSvAkavaH / ikSvAkuSu janapadeSu bhavo'pyaikSvAkaH / kopadhAdaN / ukAralopazca / sUtre aikSvAketyatra aNantayorgrahaNam / bahutve tadrAjatvAdo luk / aNastu neti vizeSaH / hiraNyasya vikAro hiraNmayaH / mayaTi NakArAdyakArAkArayorlopaH / iti yulopa iti / mitrayu eya / iti sthite yu ityasya lopo nipAtanAditi bhAvaH / maitreyIti 'TiDDhANaJ' iti GIp / 1 yaskAdibhyo gotre / nedaM sUtramapatyAdhikArastham, kintu dvaitIyIkam / ato gotrazabdena pravarAdhyAyaprasiddhameva gotramiha vivakSitam, 'apatyAdhikAdArAdanyatra laukikameva gotraM gRhyate' iti 'yUni luk' 'strIpuMsAbhyAm ityAdisUtrabhASye siddhAntitatvAt / 'vyakSastriyArSa' ityato lugityanuvartate / 'tadrAjasya bahuSu tenaivAstriyAm' iti sUtraM tadrAjavarjamanuvartate / tadAha - emyo'vazya pratyayasyeti / mitrayava iti / For Private and Personal Use Only Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 702 siddhAntakaumudI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ apatyAdhikAra (1947) matribhRgukutsavasiSTha gotamAGgirAbhyazca 2|4|66 // ebhyo gotrapratyayasya luksyAttatkRte bahutve, na tu striyAm / atrayaH / bhRgavaH / kutsAH / vasiSThAH / gotamAH / aGgirasaH / (1948) bahvaca iJaH prAcyabharateSu 2|4|66 // bahvacaH paro ya iJ prAcyagotre bharatagotre ca vartamAnastasya luksyAt / panAgArAH / yudhiSThirAH / ( 1146 ) na gopavanAdibhyaH 2|4| 67 // ebhyo gotrapratyayasya luk na syAt / bidAdyantargaNo'yam / gaupavanAH / zaibhavAH / (1950) tikakitavAdibhyo dvandve 2|4|6|| ebhyo gotra pratyayasya bahutve luksyAt dvandve / taikAyanayazca kaitavAyanayazca / 'tikAdibhyaH phil' ( sU 1178) tasya luk / tikakitavAH / (1151) upakAdibhyo'myatarasyAmadvandve 2|4| 6|| ebhyo gotrapratyayasya bahutve lugvA syAt dvandve cAdvandve ca [ aupakAyanAca kAmakAyanAzca / 'naDAdibhyaH phak' (sU 1101) tasya luk upakalamakAH - aupakAyanalAmakAyanAH ] / bhrASTrakakApiSThalAH - bhrASTrakikApiSThalayaH / [ upakAH - aupa kAyanAH ] / lamakAH - lAmakAyanAH / ( 1152 ) Agastya kau. P 1 mitrayorapatyAni pumAMsa ityarthaH / gRSTyAdiDhako luki AdivRddhinivRttiH / zratribhRgu / pUrvasUtrAdgotra iti, tatra yadanuvRttaM tacca sarvamihAnuvartate / tadAha-ebhyo gotreti / atreH, bhRgoH, kutsasya, vasiSThasya, gotamasya, aGgirasazca apatyAni pumAMsa iti vigrahAH / tatra atre : 'itazcAnijaH' iti Dhako'nena luk / itarebhyastu RSyam afras | luki AdivRddhernivRttiH / bahvaca iJaH / prAcye udAharati-- pannAgArA iti / pannAgArasyApatyAnIti vigrahaH / ata ijo luk / bharatagotre udAharati-yudhi - SThirA iti / yudhiSThirasyApatyAnIti vigrahaH / kurulakSaNaM NyaM bAdhitvA bAhrAditvAt iJ / tasya luk / abahutve tu yaudhiSThiraH I gopavanAdibhyaH / vidAdyantargaNo'yamiti / tatazca aJaH ! 'yajaJozca' iti prAptasya luG neti bhAvaH / tikakitava / taikAyanayazca kaitavAyanayazceti / dvandvavigrahapradarzanam / tikakitavA iti / dvandve iti saptamInirdezAt padadvayAdapi phijo lukU / upakAdibhyo / cakAramadhyAhRtyAha-dvandve ceti / evaM ca asvaritatvAdeva pUrvasUtrAd dvandvagrahaNAnanuvRsyaiva siddhe advandvagrahaNaM spaSTArthameva naca dvandve neti niSedha eva kiM na syAditi vAcyam, dvandvAnAmapi gaNe pAThAt / tadetatsUcayan dvandvamudAharati-bhraSTakakapiSThalA iti / ijo vA luk / advandve udAharati - lamakAH lAmakAyanA iti / azvAdio lugvikalpaH / upakAH aupakAyanAH ityAdyApyudAhAryam / zrAgastya / For Private and Personal Use Only Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] bAlamanoramAsahitA / fusnyayoragasti kuNDinaca 2|4|70 // etayoravayavasya gotrapratyayasyANo yaJazca bahuSu luksyAt / avaziSTasya prakRtibhAgasya yathAsaGgam agasti kuNDi * nac etAvAdezau staH / agastayaH / kuNDinAH / ( 1153 ) rAjazvazurAdyat 4|4|137 // 'rAjJo jAtAveveti vAcyam' ( vA 2627 ) ( 1154) ye cA bhAvakarmaNoH 6 |4| 168 // yAdau taddhite pare'nprakRtyA syAna tu bhAvakarmaNoH / raajnyH| zvazuryaH / jAtigrahaNAcchUdrAdAvutpalo rAjanaH / ( 1155) man 6 4|167 // aNi an prakRtyA syAt / iti Tilopo na / abhAvakarmaNoH kim / rAjJaH karma bhAvo vA rAjyam / ( 1156 ) saMyogAdizva 6 |4|166 // in prakRtyA syAdani pare / cakriNo'patyaM cAkriNaH / ( 1157 ) na pUrvo'patye'varmaNaH 64 170 // mapUrvo'n prakRtyA na syAdapatye'Ni / bhAdrasAmaH / mapUrvaH kim / sautvanaH / apatye kim / carmaNA parivRtazcArmaNo rathaH / avarmaNaH kim / cakravarmaNo'patyaM cAkravarmaNaH / ' vA hitanAmna iti agastayaH / kuNDinA iti / agastyazabdAhRSyaNo luk / prakRtera gastyAdezaH / kauNDinya zabdo gargAdiyajantaH / bahutve yaJo luk / prakRteH kuNDinAdezazca / 'yaskAdibhyo gotre' ityArabhya 'AgastyakauNDinyayoH' ityantaM dvaitIyIkam / atha prakRtaM cAturthikam / rAjazvazurAdyat / rAjanzabdAt zvazurazabdAccApatye yatpratyayaH syAdityarthaH / krameNa aNinorapavAdaH / rAjJo jAtAveveti / jAtiH samudAyavAcyA cedityarthaH / ye cAbhAvakarmaNoH / aniti pUrvasUtramanuvartate / 'prakRtyaikAc' ityataH prakRtyeti / aGgAdhikAralabdhapratyayo yakAreNa viziSyate / tadAdividhiH / tadAha-yAdAviti / rAjanya iti / kSatriyAta kSatriyAyAM svabhAryAyAmutpanno rAjanya iti dharmazAstreSu prasiddham / yatpra tyaye prakRtibhAvAnna TilopaH / zUdrAdAviti / kSatriyAt zUdrAyAM vA tadanyasyAM vA anUDhAyAm utpanna ityarthaH / rAjana iti / aNi rUpam / tatra 'nastaddhite' iti Tilope prApte / zran / 'inaNyanapatye' ityataH aNItyanuvartate / 'prakRtyaikAca' ityataH prakR tyeti ca / tadAha - aNIti / rAjyamiti / 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH' iti SyaJ / TilopaH / saMyogAdizca / in prakRtyeti / 'inaNyanapatye' ityataH 'prakRtyaikAc' ityatazca tadanuvRtteriti bhAvaH / cakriNo'patyaM cAkriNa iti / 'inaNyapatye' ityatrAnapatye iti paryudAsAdaprAptiH / na mapUrvo'patye'varmaNaH / bhAdrasAma iti / bhadrasAmno'patyamiti vigrahaH / aNi TilopaH / ano mapUrvatvAnna prakRtibhAvaH / sauvana iti / sutvano'patyamiti vigrahaH / pUrvatvAbhAvAtprakRtibhAvaH / cArmaNa iti / 'parivRto rathaH' ityaNi TilopaH / maNaH ApatyatvAbhAvAtprakRtibhAvaH / vA hitamAna iti / 'na mapUrvaH' iti I 1 For Private and Personal Use Only 70.3 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Gog Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ apatyAdhikAra vAcyam' ( vA 4215 ) / hitanAmno'patyaM haitanAma: - haitanAmanaH / (1158 ) brAhmo jAtau 6 |4| 171 // yogavibhAgo'tra kartavyaH / brAhmaH iti nipAtyate 'napatye'Ni brAhmaM haviH / tato jAtau / apatye jAtAvaNi brahmaNaTilopo na syAt / brahmaNo'patyaM brAhmaNaH / apatye kim / brAhmI oSadhiH / ( 1156 ) zraukSamana. patye 6|4|173 // ani Tilopo nipAtyate / aukSam padam / anapatye kim / ukSNo'patyamaukSNaH / ( 1160 ) pUrvahandhRtarAzAmaNi 6 / 4 / 135 // SapUrvo yo'n tasya hanAdezca bhasyAto kopo'Ni / aukSNaH / tAkSNaH / praNadhnaH / dhRtarAno'patyaM dhArtarAjJaH / SapUrva- iti kim / sAmno'pasya sAmanaH / ani kim / kSaNyaH / (1161) kSattrAddhaH 4|4|138 // kSastriyaH / jAtau ityeva / kSAtra pratiSedha iti zeSaH / brAhmo jAtI / brahmandazabdAdapatye aNi 'na mapUrvo'patye' iti prakRtibhAvaniSedho jAtavevetyarthaH phalati / tathA sati brahmaNo'patyaM brAhmaNa iti jAtivizeSe na sidhyet, 'na mapUrvaH" iti prakRtibhAvaniSedhe sati 'nastaddhite' iti Tilopasya durvAratvAt / kiJca brahmA devatA asya brAhmaM haviriti na sidhyet, na mapUrva iti prakRtibhAva: niSedhasya jAtAveveti niyamitatvena aniti prakRtibhAvATTilopA sambhavAt / ata Aha- yogavibhAga iti / brAhmaH ityekaM sUtram / tatra 'inaNyanapatye' ityataH anapatyes NItyanuvartate / tadAha-- brAhma iti nipAtyate anapatye'NIti / tathAca brahmanzabdAdanapayesNi aniti prakRtibhAvanivRtteSTilopaH phalita iti matvodAharati- brAhma haviriti / brahmA devatA asyeti vigrahaH / 'sAsya devatA' ityaN / tato jAtAviti / tataH brAhma iti sUtrAtpRthageva jAtAviti sUtraM kartavyamityarthaH / iha 'na mapUrvo'patye'varmaNaH iti sUtrAdapatye iti 'prakRtyaikAc' ityataH prakRtyeti cAnuvartate / tadAha - prapasye jAtAviti / brAhmaNa iti / brahmaNaH sakAzAtsajyatIyAyAM bhAryAyAmutpanna ityarthaH / yogavibhAgastvayaM bhASye spaSTaH / shraukssm| zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - aNi Tilopo nipAtyate iti / 'anU' iti prakRtibhAvApavAda iti bhAvaH / zrakSamiti / Tilope rUpam / zraukSNa iti / apatye'Ni TilopAbhAve allopa iti bhAvaH / nanu prakRtibhAvAdallopo na syAdata Aha- pUrvahan / 'allopo'naH' ityanuvartate / bhasyetyadhikRtam / tadAha-- SapUrva iti / tAdaga iti / 'takSNo'Na upasaGkhyAnam' iti kArilakSaNaNyasyApavAdo'N / tAkSaNya iti / 'senAntalakSaNa tAribhyazca' iti NyaH / I . kSattrAdadhaH / apatye iti zeSaH / kSatriya iti / ghasya iyAdeze 'yasmeti ca' ityA For Private and Personal Use Only Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] bAlamanoramAsahitA / ranyaH / (1162) kulAtkhaH 4|4|136 // kulInaH / tadantAdapi / uttarasUtre apUrvapadAt iti liGgAt / ADhyakulInaH / ( 1163 ) apUrva dAdanyatarasyAM ov ---- Dhaka 4|4|140 // kulAt ityeva / pakSe khaH / kulyaH -- kauleyakaH---- kulInaH / padagrahaNaM kim / bahukulyaH -- bAhukuleyakaH - bahukulInaH / (1964) mahAkulAda 4|4|151 // anyatarasyAm ityanuvartate / pakSe khaH / mAhAkucha: mAhAkulInaH -- mahAkulInaH / (1165) duSkulADDhak 4 / 1 / 142 // pUrvavatpakSe khaH / dauSkuleya: - duSkulInaH / (1966) svasuichaH 4 / 1 / 143 // svasrIyaH / (167) bhrAturyacva 4|1|144 // cAcchaH / aNo'pavAdaH / bhrAtR-- bhrAtrIyaH / (1968) vyampatne 4|1|14 // // bhrAturvyan syAdapatye, prakRtipratyaya samudAyena zatrau vAcye / bhrAtRmyaH zatruH / 'pApmanA bhrAtRvyaiNa' iti tUpacArAt / (1966) revatyAdibhyaSThakU 4 | 1 | 146 // ( 1170 ) ThasyekaH ? kAralopaH / kSAstriranya iti / kSattrAcchUdrAdAvutpanna ityarthaH / kulAtkhaH / apatye iti zeSaH / kulIna iti / khasya InAdezaH / nanu 'samAsapratyayavidhau' iti tadantavidhiniSedhAt ADhyakulIna iti kathamityata Aha - tadantAdapIti / zrADhyakulIna iti / ADhya kulazabdAtkarmadhArayAtkhaH / kule ADhyatvapratItiratra phalam / kulIna zabdena karmadhAraye tu tadapratItiriti bhedaH / pUrvapadAdanyatarasyAm / kulAdityeveti / pUrvapadarahi* hitAt kulAdapatye DhakaJau vA sta ityarthaH / pakSe kha iti / yaDDhakajora bhAvapakSe ityarthaH / bahukulya iti / 'vibhASA supaH' iti bahucpratyayo na padam / ataH pUrvapadarahitatvAt yaDhakakhA bhavantyevetyarthaH / mahAkulAdankhanau / anuvartata iti / anyathA mahAvibhASAdhikAre apavAdena mukta utsargasyApravRtteH pIlAyA vA' ityatroktatvApUrvasUtroktaH kho na syAditi bhAvaH / tadAha - pakSe kha iti / tathA sati AdivRddhi - ti bhAvaH / duSkulADDhak / pUrvavaditi / anyatarasyAGgrahaNAnuvRtteriti bhAvaH / svasuichaH / apatye iti zeSaH / svastrIya iti / chasya IyAdezaH, RkArasya yaN / bhrAturvyacca / takAra : 'titsvaritam' iti svarArtha iti bodhyam / vyan sapatne / zrapatye iti / pratyayenApatyamucyate / bhrAtRzabdArthastu na vivakSitaH / tathAca bhrAtRzabdottaratve vyanpratyayArthaH zatruH iti bhASye spaSTam / nanu 'pApmanA bhrAtRvyeNa' iti katham, pApmano'patyatvAbhAvAdityata Aha- pApmanA bhrAtRvyeNa iti tUpacArAditi / hiMsaka svaguNayogAlAkSaNika ityarthaH / revatyAdibhyaSThak / apatye iti zeSaH || DhagApavAdaH / 'ThasyekaH / aGgasyetyadhikRrta bA0 45 For Private and Personal Use Only Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 706 siddhAntakaumudI [ apatyAdhikAra 73 / 50 // mAtparasya ThasyekAdezaH syAt / raivatikaH / (1971) gotrastriyAH kutsane Na ca 4 / 1 / 147 // gotraM yA strI tadvAcakAcchandANNaThako staH kutsA. yAm / sAmarthyAthUni / gAryA apatyaM gArga:-gArgiko vA jaalmH| 'bhasyATe taddhite' iti puMvadbhAvAgAgyazabdANNaThako / 'yasya- ( sa 311) iti lopH| 'bhApatyasya-' (sa 1082) iti yalopaH / (1972) vRddhATThaka sauvIreSu bahulam 4 / 1148 // suvIradezodbhavAH sauviiraaH| vRddhAtsauvIragotrAthUni bahulaM paJcamyA vipariNamyate / tadAha-praGgAtpasya Thasyeti / ThakArasyetyarthaH / raivatika iti / revatyAH apatyamiti vigrhH| ki kakAra it, akAra uccAraNArthaH / ThakArasya ikA adanta AdezaH / aGgAtkim , karmaThaH ityatra ThakArasya na bhavati / atra bhASye aGgAsambandhiThasyeti vyAkhyAne karmaThaH ityatra supaM prati karmaThazabdasyAGgatvAttadIyaThalya ikAdezamAzaya aGgasajJAnimittaM yaSThakArastasyeko bhavati, tAdRzazca ThakAraH pratyaya eva bhavati, naceha ThakAraH pratyaya iti samAhitam / tatazca Thaki akAra uccAraNArthaH, ThakAra eva pratyayaH iti vijJAyate / 'Thasyeti saGghAtagrahaNam' ityapi bhASye sthitam / asminpakSe uki akAra uccAraNArtho na bhavati, saGghAta eva pratyayaH, ikAdeze akAra uccAraNArtha evetylm| __ gotrastriyAH / Na iti luptaprathamAkam / cAt tthgnukRssyte| tadAha-gotraM yA strI ityaadinaa| saamrthyaaditi| 'eko gotre iti niyamAditi bhaavH| gAgyo apatyamiti / garga: sya gotrApatyaM strI gArgI / 'gargAdibhyaH' yaJ / 'yazca' iti DIe / 'yasyeti ca i. tyakAralopaH / 'halastaddhitasyA iti ykaarlopH| gAAH apatyaM yuveti vigrhH| pituravijJAne mAtrA vyapadezaH kutsanam yadyapi Napratyaye Thaka ikAdeze ca 'yasyeti / lope gArgaH gArgikaH iti sidhyati / tathApi vastusthitimAha-puMvadbhAvAditi / 'bhasyATe' iti puMvattve sati DIpo nivRttau bhUtapUrvagatyA strIvAcakatvamAdAya gAyaH zabdANNaThakAvityarthaH / naca 'vRddhinimittasya ca' iti puMvattvaniSedhaH zaGkayaH, sautrasyai. vAyaM niSedhaH na tu 'bhasyATe' iti vArtikasyetyuktatvAt / 'bhasyADhe ityasya takhite vivakSite pravRttimabhyupagamya gAyazabdAdityuktam / tacca samUhAdhikAre 'bhikSAdibhyo'Na' ityatra sphuTIbhaviSyati / striyAH kim , aupagavasyApatyaM yuvA aupgviH| prakaraNAdigamyA kutsA / gotreti kim , kAripheyaH / Nasya NittvaM tu ggulu. cukAyanyA apatyaM yuvA glaucukAyana ityatra vRddhayartham / vRddhAksauvIreSu / pUrvasUtrAdgotretyekadezo'nuvartate / sauvIreSviti prakRtivizeSa. gam / tadAha-vRddhAditi / 'vRddhiryasyAcAmAdiH' iti vRddhisamjJakAdityarthaH / ThaggrahaNaM For Private and Personal Use Only Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 25] baalmnormaashitaa| 707 ThaksyAtkRtsAyAm / bhaagvitteH,bhaagvittikH| pakSe phana / bhaagvittaaynH| (1173) phecha ca 4 / 1 / 146 // phijantAtsauvIragotrAdapatye chaH Thakca kutsane gamye / yamundasyApatyaM yaamundaayniH| tikAditvAsphin / tasyApatyaM yAmundAyanIyaHyAmundAyanikaH / kutsane kim / yaamundaayniH| autsargikasyANo 'jyakSastriyaH-' (sU 1276 ) iti luk / sauvIra iti kim / taikaayniH| (1974) phANTA. hutimimatAbhyAM Naphiau 4 / 1 / 150 // sauviiressu| neha yathAsaGkhyam / a. pAntarasya paranipAtAlliGgAt iti vRttikaarH| bhASye tu yathAsaGkhyameva iti sthitam / phANTAhRtaH-phANTAhRtAyaniH / maimtH-maimtaayniH| (1975) kurvAdibhyo NyaH 4 / 1 / 151 // apatye / kauravyA brAhmaNAH / vaavduukyaaH| 'samrAjaH kSastriye? ( ga sU 75) / sAmrAjyaH / saamraajo'nyH| (1976) senAntalakSaNakAribhyazca 4 / 2 / 152 // ebhyo NyaH / 'eti sajJAyAm-' (sU 1023 ) iti sasya SaH / haarissennyH| laakssnnyH| kAriH zilpI, tasmAt tAntuvAyyaH / Nasya anuvRttinivRtyartham / bhAgavitteriti / bhagavittasya sauvIraM gotrApatyaMbhAgavittiH, tasyApatyaM yuvetyarthe Thaki ikaadeshe|bhaagvittik iti rUpamityarthaH / pakSe phagiti / 'yajijozca ityaneneti zeSaH / phezcha ca / cheti luptaprathamAkam / yamundasyeti / yamundo nAma suvIradeze kazcit / yaamundaayniriti| yAmundAyanerapatyaM yuvetyarthe kutsanAbhAvAt chaThamabhAve 'tasyApatyam' ityaNa / 'NyakSastriyArSa' iti tasya lugityarthaH / taikAyaniriti / taikAyanerapatyaM yuvetyarthe asauvIratvAt chaThagabhAve 'tasyApatyam' ityaNa / 'NyakSastriyA iti tasya lugiti bhAvaH / phANTAhRti / sauviireviti| zeSapUraNamidam / sauvIragotrAdityarthaH / phANTAhRtasya gotrApatyaM phANTAhatiH, ata in / tasyApatyaM yuveti vigrahaH / maimata iti / mimatasyApatyamiti vigrahaH / mimatazabde sauvIragotrA. diti na sambadhyate, vyAkhyAnAdvotratvAbhAvAcceti bhAvaH / kurvAdibhyo NyaH / apatye iti / zeSapUraNamidam / sauvIreSviti nivRttam / kauravyAH brAhmaNA iti / kuru ma kazcidUbrAhmaNaH / tasyApatyAnIti vigrhH| Nyapratyaye orguNe avAdezaH, aadivRddhiH| yastu 'kurunAdibhyo NyaH' iti Nyo vakSyate, tasya tadrAjatvAt bahuSu luki kuravaH kSatriyAH iti bhavati / etatsUcanArthameva bahuvacanaM brAhmaNA iti vizeSyaM codAhatam / vAvadUkyA iti / vAvadUkasyApatyAnIti vigrahaH / samrAjaH kSatriye iti / kurvAdigaNasUtram / apatye iti zeSaH / kSatriya eveti niyamArthamidam / sAmrAjo'nya iti / samrAjaH zUdrAdau utpanna ityarthaH / senAnta / ebhya iti / senAntalakSaNakArimya ityarthaH / akurvAditvAdvacanam / hAriSeNya iti| hariSeNo nAma kazcit / For Private and Personal Use Only Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 708 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ apatyAdhikAra kaumbhaka (yaH / nApityaH / ( 1177 ) udIcAmi 4|1| 153 // hAriSeNiH / lAkSaNiH / tAntuvAyiH / kaumbhakAriH / nApitAttu paratvAtphimeva / nApitAyaniH / - takSNo'Na upasaGkhyAnam / ( vA 2540 ) ' SapUrva - ( sU 1160 ) ityano'kA. rlopH| tAkSNaH / pakSe tAkSaNyaH / ( 1178) tikAdibhyaH phiJ 4 / 1 / 154 // - taikAyaniH / ( 176 ) kausalyakArmArthAbhyAM ca 4 / 1 / 155 // apatyai phil / iJo'pavAdaH / paramaprakRterevAya miSyate / pratyayasanniyogena prakRtirUpaM nipAtyate / kosalasyApatyaM kausalyAyaniH / kArmArasyApatyaM kArmAryAyaNiH / 'chAgavRSayo-rapi' ( vA 2643 ) / chAbhyAyaniH / vArSyAyaNiH / ( 1180 ) aNo dvyacaH 4|1|156 // apatye phil / iJo'pavAdaH / kArtrAyaNiH / aNaH iti kim / dAkSAyaNaH / dvayacaH kim / aupagavaH / [' tydaadiin| phiJvA vAcyaH' (vA 5050) / 'eti saJjJAyAm' iti Satvam / tasyAsiddhatvAtsenAntatvANNyaH / lAkSaNya iti / lakSaNamasyAstIti lakSaNaH, arza Adyac tasyApatyamiti vigrahaH / kAriparda vyAcaSTe - kAriH zilpIti / tasmAditi / kArivizeSavAcino Nye satItyarthaH / tAntuvAyya iti / tantuvAyasyApatyamiti vigrahaH / kaumbhakArya iti / kumbhakArasyApatyamiti vigrahaH / nApitya iti / nApitasyApatyamiti vigrahaH / udIcAmin / senAntalakSaNakAribhyaH iJ syAdudIcAM mate ityarthaH / nApitAttu paratvAt phiJaveti / udIcAM vRddhAdityaneneti zeSaH / takSNo'Na upasaGkhyAnamiti / udIcAM mate iti zeSaH / tANa iti / aNi prakRtibhAvAnna TilopaH / 'allopastu 'SapUrvahan ' iti vacanAdbhavati / - pakSe tAkSaNya iti / prAcAM mate kAritvalakSaNo Nya ityarthaH / 'ye cAbhAvakarmaNoH" iti prakRtibhAvAnna TilopaH / tikAdibhyaH phiJ / ijo'pavAdaH / taikAyaniriti / phiji AyannAdezaH / kausalya / paramaprakRtereveti / kosalakarmArAbhyAM phiJ, tasya yuT cetyarthaH / bhASye spaSTametat / chAgavRSayorapIti / phiJ tasya yuT ceti vaktavyamityarthaH / zraNo dvayacaH / apatye phiniti / zeSapUraNamidam / dvayacaH aNprasyAntAdapatye phijityarthaH / kAyaNiriti / kartuH chAtraH kAryaH, 'tasyedam' ityaN / kasyApatyaM kAyaNi: / phiji AyannAdeze Natvam / dAkSAyaNa iti / dakSasyApatyaM dAkSiH / ata iJ / dAkSerapatyaM dAkSAyaNaH / 'yajijozca' iti phak / aNNantatvAbhA vAnna phijiti bhAvaH / aupagaviriti / upagorgotrApatyamaupagavaH / tasyApatyamaupagaviH yuvA | dvayatvAbhAvAnna phijiti bhAvaH / karturapatye tu kurvAdigaNe pAThAt Nya eveti bodhyam / 'tyadAdInAM phiJyA vAcyaH | tyAdAyaniH syAdaH / iti kacit pustake 1 For Private and Personal Use Only Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] bAlamanoramAsahitA / tyAdAyaniH- tyAdaH ] / ( 1181 ) udIca vRddhAdgotrAt 4 / 1 / 157 // AmrAguptAyaniH / prAcAM tu AmraguptiH / vRddhAt kim / dAkSiH / agotrAt kim / aupagavaH / ( 1182 ) vAkinAdInAM kukUca 4|1|658 // apatye kimvA / vAkinasyApatyaM vAkina kAyaniH -- vAkiniH / (1983) putrAntAdanyatarasyAm 4|1156 // asmAdvA phimsiddha:, tasminpare putrAntasya vA kugvidhIyate / gArgIputrikAya Ni:- gArgIputrAyaNiH - gArgI putriH / ( 1183) prAcAmavRddhAtphilba - hulam 4|1|160 || glucukAyaniH / (1985) manojatAvadhyatau Sukaba 4|1|161 // samudAyArtho jAtiH / mAnuSaH - manuSyaH / (1986) janapadazabdAtkSatriyAdaJ 4|1|166 // janapadakSastriyayorvAcakAdaJ syAdapatye / 'dANDinAyana' ( sU 1145 ) iti sUtre nipAtanATTilopaH / ainAkaH / aikvAkI | " eted | tattu prAmAdikam 'tyadAdIni ca' iti tyadAdInAM vRddhatvAt 'udIcAM vRddhAt ityeva siddheH, bhASye asya vArtikasya adarzanAcca / 706 1 udIcAM vRddhAdagotrAt / vRddhasaJjJakAt agotrapratyayAntAtphiJ syAt udIcAM mate ityarthaH / mraguptAyaniriti / AmraguptasyApatyamiti vigrahaH / prAcAM tviti / mate iti zeSaH / AmraguptiH / ata iJ / zrapagaviriti / upagogotrApatyam aupagavaH, tasyApatyaM yuvA aupagavaH / aupagavasya gotratvAttato yUni phijabhAve iveti mAvaH / vAkinAdInAm | zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - apatye phibveti / cakArAdudIcAmiti phimiti cAnuvartate iti bhAvaH / tathA ca vAkinAdimya: phiJ vA syAt, prakRtInAM kugAgamazceti phalitam / putrAntAdanyatarasyAm / spaSTam / prAcAmavRddhAt / avRddhasaMjJakAt apatye bahulaM phinU syAdityarthaH / prAcAM grahaNaM pUjArtham / glucukAyaniriti / glucukasyApatyamiti vigrahaH / avRddhAtkim / rAjadantiH / bahulagrahaNAnneha dAkSiH / manorjAtau / manuzabdAt abh yat etau pratyayau staH, tayoH parayoH manuzabdasya SugAgamazca prakRtipratyaya samudAyena jAtau gamyAyAmityarthaH / tadAha - samudAyArtho jAtiriti / nAtrApatyaprahaNaM sambadhyata iti bhAvaH / anyathA mAnuSA ityantra 'yajajozca'iti luk syAditi bodhyam / janapadazabdAt / janapado dezaH, tadvAcakazabdo janapadazabdaH, tathAbhUto yaH kSattriyavAcakazabdaH, tasmAdityarthaH / phalitamAha-janapadakSastriyayoriti / aidavAka iti / ikSvA kurnAma dezaH, rAjA ca / tasya rAjJo'patyamiti vigrahe ajU, aNo'pavAdaH / svare vizeSaH / orguNaM bAdhitvA 'dANDinAyana' iti sUtre nipAtanAdukArasya TerlopaH / aitrA For Private and Personal Use Only Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 710 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra 'kSatriya samAnazabdAjanapadAttasya rAjanyapatyavat' (vA 2669) / tadrAjamAca. kSANastadrAja ityanvarthasajJAsAmarthyAt / paJcAlAnAM rAjA paashcaalH| 'pUroraNva. tavyaH' ( vA 2670 ) paurvH| 'pANDoDaryaNa' (vA 2671 ) pADayaH / (117) sAlveyagAndhAribhyAM ca 41167n AbhyAmapatye'm / 'vRddhat-- (sU 1189) iti vyaDo'pavAdaH / saalveyH| gAndhAraH / tasya rAjanyadhyevam / ( 1188) dhammagadhakaliGgasUramasAdaNa 4 / 1 / 168 // ano'pavAdaH / yac / AGgaH / vAGgaH / saumaH / mAgadhaH / kaaligH| sauramasaH / tasya rAjanyapyevam / (114) vRddhatkosalAjAdAjyaG 4 / 1 / 164 // vRddhAt / - kAviti / bahuvacane tu lugvakSyata iti bhAvaH / kSatriyasamAneti / kSatriyavAcakazabdena samAnazabdo janapadavAcakA, tasmAt SaSThayantAt rAjanyartha apatyavatpratyayA bhavantItyarthaH / vArtikametatsUtra siddhArthakathanaparamityAha-tadrAjamiti / 'janapadazabdAdityAdi. vihitAnAmajAdInAM tadrAjasaMjJA vihitA 'te tadrAjAH' iti / pratyayAnAM tadvAjatvaM tadbAcakatvAdgauNam / evaMca tadrAjavAcakAstadrAjAH ityanvarthasaMjJaiSA, natu TidhubhAdivadavayavArtharahitA / tathAca anAdipratyayAnAM tadrAjasaMjJakAnAM rAjavAcakatvamapi vijJAyata iti rAjanyapi vAcye te bhavantIti vijJAyata ityarthaH / paJcAlAnAmiti / / bahuvacanAnta. mida dezavizeSanAma, bhASye tathaiva prayogadarzanAt / 'dvayabhmagadha' ityatra bhASye 'nepo nAma janapadaH' iti darzanAdezavAcino'pyekavacanamiti jnyeym| janapadazabdAditi kim / druhyorapatyaM drauhyavaH / aNeva, tadrAjatvAbhAvAdbahutve na luk / draudyavAH / kSastriyAditi kim / paJcAlo nAma kazcidbrAhmaNaH / tasyApatyaM pAJcAliH / vaidehiH / paroraNiti / pUruzabdasya janapadavAcitvAbhAvAtprAgdIvyatIye aNi siddhe tadvAjasaMjJArthe vacanam / dezavAcitve tu 'yamagadha' ityeva siddham / pANDoDaryaNiti / vAcya iti zeSaH / iha zvetaguNavAcino yudhiSThirapitRvAcinazca pANDorna grahaNam , janapadAdityukteH tasya ca pANDudezAdhipatirAjatvAbhAvAt / pADaya iti / pANDorapatyaM pANDu dezasya rAjA vetyarthaH / sAlveya / nanu sAldheyagAndhArizabdau avyutpannau dezakSatriyobhayavAcinau / tAbhyAm janapadazabdAdini siDhe kimarthamidamityata Aha-vRddhediti vyaGo'pavAda iti / byanmagadha / aJo'pavAda iti / janapadazabdAditi vihitasyAno'pavAda ityarthaH / dvayajiti / udAhiyate iti zeSaH / aGga, vaGga, suhma ityete vyavaH dezakSatriyavAcinaH / aGgasyApatyamiti vigrahaH / tasya rAjanyapyevamiti / aGgAdidezasya rAjeti 'vigrahaH / vRddheskoslaajaadaamdhyng| janapadakSastriyobhayavAcakAvRsaMjJakAta havantAt For Private and Personal Use Only Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27 ] baalmnormaashitaa| 711 aambsstthyH| sauvIryaH / it / aavntyH| kauntyH| kausalyaH / ajAdasyApatyamAjAdyaH / (1960) kurunAdibhyo NyaH 4 / 1 / 170 // kauravyaH / naiSadhyaH / 'ma naiSadhasyArthapateH' ityAdau tu zaiSiko'N / (1191 ) sAlvAva. yavapratyagrathakalakUTAzmakAdi 41171 // sAlvo janapadastadavayavA udu. marAdayastebhyaH pratyaprathAdibhyastribhyazca iJ / ano'pavAdaH / audumbariH / prAtyaprathiH / kAlakUTiH / AzmakiH / rAjanyapyevam / (1962) te tadrAjAH 4 / 1 / 172 // anAdaya etatsajJAH syuH / (1963) tadrAjasya bahuSu tene. vAstriyAm 2 / 4 // 62 // bahudhvartheSu tadrAjasya luksyAttadarthakRtabahutve, na tu striyAm / ikSvAkavaH, paJcAlAH ityAdi / kathaM tarhi 'kauravyAH pazavaH'tasyAmeva kosalAt ajAdAccApatye bhyarityarthaH / bRddhAditi / udAhiyate ityarthaH / AmbaSThyaH sauvIrya iti / AmbaSThasauvIrazabdo janapadakSatriyobhayavAcakau / iditi / idantodAhara sUcanamidam / Avansya iti / avantizabdo deze rAjani ca / kausalya iti / kosalazabdo deze rAjani ca / ajAdasyApatyamiti / rAjavAcakasve vigraho'yam / dezavAcakatve tu ajAdAnAM rAjeti vigrahaH / kurunAdibhyo NyaH / kuruzabdAt nakArAdibhyazca janapadakSatriyavAcakebhyo'patye rA. jani ca NyaH syaadityrthH|| kauravya iti / kurorapatyaM kurUNAM rAjeti vA vigrahaH / naiSadhya iti / niSadhazabdo deze rAjani ca / zaiSika iti / tasyedamityaneneti zeSaH / sAlvAvayava / udumbarAdaya iti| 'udumbarAstilakhalA madrakArAyugandharAH / bhUlitAH zaradaNDAzca sAlvAvayavasaMjJitAH / iti prsiddhiH| 'dvayamagadha' iti bhASye tu budha AjamIDa ajakrandA api gRhotaaH| te tadrAjAH / te ityanena janapadazabdAdityAdhArabhya vihitA amAdayaH parAmRzyante tadAha-prAdaya iti|| tadrAjasya / 'NyakSatpriyArSa ityato lugityanuvartate / tenetyanantaraM kRte bahutve ityadhyAhAryaH / tadAha-bahuSviti / tadarthakRtabahusve iti / aAdipratyayAntamAtrArthagatabahutve satItyarthaH / teneti kim / priyo vAlo yeSAM te priyavAGgAH ityatra bahutvasyAnyapadArthagatatvAt vAGgazabdAtparasya na luk / yadyapi vartipadArthavi. ziSTAnyapadArthagataM bahutvaM vartipadArthagatamapi bhavati / tathApi anpratyayAntArthavAGgamAtragataM na bhavatIti na luk / etadarthamevakAragrahaNam / ikSvAkavaH paznAlA iti / 'janapadazabdAta iti vihitasya ano luki AdivRddhinivRttiH / ityAdIti / aGgAH vaGkAH For Private and Personal Use Only Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 712 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra raghoH pANDayAH' iti ca / kauravye pANDaye ca sAdhava iti samAdheyam / 'raghUNAmanvayaM vakSye' 'niruNyamAnA yadubhiH kathaJcit' iti tu raghuyaduzabdayostadapatye lkssnnyaa| (1964) kambojAlluka 41173 // asmAttadrAjasya luk / kambojaH / kmbojo| 'kambojAdibhya iti vaktavyam' (vA 2674 ) / caulaH / zakaH / dvayalakSasyANo luka / keralaH / yvnH| aJo luk / 'kambojAH samare iti pAThaH sugamaH / dIrghapAThe tu kambojo'bhijano yeSAmityarthaH / sindhutakSazilA. dibhyo'NI' (sU 1473) ityaN / ( 1145) striyAmavantikuntikurubhyazca 4 / 11174 // tadrAjasya luksyAt / avantI / kuntii| kurUH / (1966) atazva 4 / 1 / 175 // tadrAjasyAkArasya striyA~ luksyAt / shuursenii| mdrii| ityAdi bodhyam / kathaM tahA~ti / kauravyA ityatra Nyapratyayasya pANDya ityatra DyaNpratya. yasya ca tadvAjatayA bahuSu lukaprasaGgAdityarthaH / sAdhava itIti / kauravyazabdAt pADyA zabdAca 'tatra sAdhuH iti yatpratyaye 'yasyeti ca' ityakAralope yatpratyayasya tadrAja. tvAbhAvAnna lugityarthaH / nanu raghuyaduzabdayorjanapadavAvitvAbhAvAt prAgdIvyatIye'Ni tasya tadrAjatvAbhAvAt kathaM bahuSu tasya lugityAzaGkaya pariharati - radhUNAmiti / lakSaNayeti / prayoga iti zeSaH / tatazca nedamapatyapratyayAntamiti bhaavH| lakSaNAbIja tu raghuyadusamAnavRttikatvaM bodhyam / kambojAlluk / tadAjA ityanuvRttaM SaSThayA vipariNamyate / kambojAtparasya tadrAjasya luk syAdityarthaH / abahutvArtha sUtram / tdaah-kmbojH| kambojAviti / janapadazabdAH diti vihitasya amo luk / colaH zaka iti / colazako dezavizeSau rAjavizeSau ca / dvayajalakSaNasyeti / 'dvayabhmagadha' iti vihitsyetyrthH| kerala iti / keralayavanazabdo dezarAjobhayavAcinau / ajho lugiti / janapadazabdAditi vihitasyeti zeSaH / nanu kAmboja iti kathaM, lukprasaGgAdityata Aha-kambojAH samare iti / dIrghagaThe sviti / acAM madhye Aderaco dIrghabhUtasya pAThe tvityrthH| zrabhijana iti / yatra pUrvaruSitaM soDa bhijanaH ityo vakSyati / sindhutakSeti / sindhvAdau kambojazabdasya pAThAditi bhAvaH / niyAmavanti / avantI kuntIti / bhavanteH kuntezcApatyaM strI rAjI veti vigrahaH / 'vRddha. kosala' iti bhyo'nena luki 'ito manuSyajAte.' iti GIS / kurUriti / 'kurunAdibhyaH' iti Nyasya luk / atazca / tadrAjasyAkArasyeti / ata iti tadrAjavizeSaNam / tadrAjAtmakasya akArasyetyarthaH / shuursenoti| amao luki pratyayalakSaNamAzrityA apatyapratyayAntatvena jAtitvAt DIe / 'na lumatA' iti niSedhastu na, DIvidhetakAryavAbhAvAt / evaM mdrii| For Private and Personal Use Only Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] baalmnormaashitaa| 713 kathaM 'mAdIsutau iti 'hrasva eva pATha" iti hrdttH| bhargAditvaM vA kalpyam / (1967)na prAcyabhargAdiyaudheyAdibhyaH 4 / 1176 // ebhyastadrAjasya na luk / paanycaalii| vaidrbhii| mAGgI / vAGgI / mAgadhI / ete prAcyAH / bhArgI / kaaruushii| kaikeyii| kekayItyatra tu janyajanakabhAvalakSaNe puMyoge DoS / yudhA zukA AbhyA 'jhyacaH' ( sU 1124 ) iti Dhak / tataH svArthe 'pAdiyaudheyAdibhyo'NanI' ( sU 2070 ) ityan / 'zArivAyatraH-' (sU 527 ) iti dIn / 'bhatazca' ( sa 1196 ) iti luki tu DhagantatvAngapyudAttanivRttisvaraH syAt / yaudheyo| shaukyo| (114 ) maNioranApayogurUpottamayoH pyaGa gotre 4 / 1 / 178 // tryAdInAmantya muttamaM, tasya samIpamupottamam / gotre yAvaNiyo vihitAvanArSoM tadantayorgurUpottamayoH prAtipadikayoH striyAM dhyAdezaH syAt / - na prAcya / ebhya iti / prAcyebhyaH bhargAdibhyaH yaudheyAdibhyazcetyarthaH / ete prAcyA iti / kSatriyA iti zeSaH / yathAthayaM anaH aNazca luk / bhargAdInudAharati-bhAgI, kArUzI, kaikeyIti / janyajanakabhAveti / atra yadvaktavyaM tat 'puMyogAdAkhyAyAm' ityatrIkam / atha yaudheyAdibhyo lukpratiSedhaM darzayitumAha-yudhA, zukrA ityAdinA / Dhagiti / yudhAyA apatyaM, zukrAyA apatyamiti vigrahe tannAmikANaM bAdhitvA 'dvacaH' iti Daki eyAdeze 'yasyeti ca' ityakAralope AdivRddhiH / yaudheyazabdAt zaukreyazabdAca 'paryAdiyaudheyAdibhyo'Nau' iti svArthe tadrAjasaMjJake pAJcamike ani 'yasyeti ca ityakAralope 'zAravAdhamaH iti DIni yaudheyI zaukreyIti rUpamiti bhAvaH / nanvatra 'matazca' iti ano luki satyapi 'TiDDha' iti DIpi, yaudheyI zaukreyIti siddheriha yaudheyAdigrahaNamanarthakamityata Aha-atazceti luki sviti / udAttanivRttIti / 'anudAtasya ca yatrodAttalopaH ityanena DIbudAttaH syAt / siddhAnte tvajantatvAt DIni, AdhudAttatvamiti bhaavH| __ aNio / vyAdInAmantyamuttamamiti / tathA bhASyAditi bhAvaH / tasya samIpamupottama. miti / sAmIpye'vyayIbhAva iti bhAvaH / guru upottamam uttamasamIpati yayoriti vigrahaH / prAtipadikAdityadhikRtaM SaSThIdvivacanena vipariNamyate / upottamaguruvarNakayoH prAtipadikayoritilabhyate / 'aNimo" ityanena pratyayagrahaNaparibhASayA aNijanta. yohaNam / gotre ityetat aNikoranveti / RSeravihitau anArSoM / idamapi aNimovizeSaNam / striyAmityadhikRtam / tadAha-gotre yAvaNisAvityAdinA / AdezaH syAditi / sthAnaSaSThInirdezAdAdezatvalAbhaH / nanu aNimantayoH dhyAdezo'yamanekA: For Private and Personal Use Only Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 714 siddhAntakaumudI [apatyAdhikAra 'nirdizyamAnasyAdezA bhavanti' ( pa 13) ityaNijoreva / ssddaavito| 'yazcApa (sU 528) / kumudagandherapatyaM strI kaumudgndhyaa| vArAyA / anAyoH kim / vaasisstthii| vaishvaamitro| gurUpottamayoH kim / aupagavI / jAtilakSaNo jIm / gotre kim / ahicchatre jAtA AhicchattrI / (1188) gotrAvayavAt 4aa / 7 // gotrAcayavA gotrAbhimatAH kulAkhyAstato gotre vihitayoraNioH striyAM dhyA ltvAt sarvAdezaH syAdityata Aha-nirdizyamAnasyeti / tathA ca aNijorevAyamAdeza iti bhAvaH / 'Dicca' ityantAdeza iti tu na yuktam , Disvasya vyaGaH samprasAraNam' ityAdau critaarthtvaat| kumudagandheriti / kumudagandha iva gandho yasyeti vigrahaH / 'saptamyupamAnapUrvapadasya bahuvrIhirvAcyaH uttarapadalopazca' iti bahuvrIhiH, pUrvakhaNDe uttarapadasya gandhazabdasya lopazca / 'upamAnAcca' iti ittvam / kumudagandherapatyaM strIti vigrahe aN / 'yasyeti ca' iti ikAralopaH, AdivRddhiH, kaumudagandhazabdaH, tatra dhakArAdaNo'kAra uttamaH / tatsamIpavartI guru gakArAdakAraH, 'saMyoge guru' ityukteH / nacAnusvAradhakAravyavahitatvAtkathamuttamasamIpavartitvaM gakArAdakArasyeti vAcyam , 'yena nAvyavadhAnaM tena vyavahite'pi' iti nyAyena halA vyavadhAnasyAdoSatvAt / nANi pare avyavahito guruH kvacidasti / evaJca gurupottama prAtipadikaM kaumudagandhetyaNantaM, tadavayavasya aNaH vyaGAdeze 'yaDazcA' iti cApi kaumudagandhyAzabda ityarthaH / isantasyodAharativArAhyeti / varAhasyApatyaM strIti vigrahaH, ata iJ , akAralopaH, vArAhizabdaH / tatra ikAra uttamaH / rephAdAkAra uttamasamIpavartI guruH / inaH ikArasya vyaGAdezaH, cAbiti bhAvaH / pAsiSThI vaizvAmitrIti / RSyaNantAvetau / aupagavIti / aNantatve'pi gurUpo. ttamatvAbhAvAna vyaG / jotilakSaNa iti| 'gotraM ca caraNaiH saha' iti jAtitvam / AhicchatrIti / jAtAthai aNayaM, natu gotra iti na ssy| naca Syapratyaya eva kuto na vidhIyate iti vAcyam , tathA sati udameyasyApatyaM strI iti vigrahe ata ijiSyaki cApi audameyyA, tasyA apatyaM audameyeya iti na sidhyet , asyApatyapratyayatvA. bhAvena yalopAprApteriti spaSTaM bhASye / : gotrAvayavAt / gotrAvayavazabdaM dhyAcaSTe-gotrAvayatrA gotrAbhimatA iti / gotraM kulam abhimataM prakhyAtaM yAbhiriti vigrahaH / kulaprakhyAtikRta ityrthH| kulavyapadezakRta iti yAvat / tadAha-kulAkhyA iti / kulam AkhyAyate vyapadizyate Abhirita kulAkhyAH / kulnaamaaniityrthH| puNikAdizabdehi kulaM vyapadizyate-puNikAH vayaM, bhuNikAH vayamityAdi / avapUrvakAt 'yu mizraNe' iti dhAtorupasargavazena prakhyA For Private and Personal Use Only Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 27] baalmnormaashitaa| 715 3 dezaH syAt / agurUpottamArtha ArambhaH / paunnikyaa| bhauNikyA / ( 1200 ) kauDyAdibhyazca 4 / 1 / 0 // striyAM dhyapratyayaH syAt / agurUpottamArtho'naNiantArthazvArambhaH / krauDayA / vyADayA / gaukkssyaa| 'sUta yuvatyAm' (ga sU0 55) sUtyA / 'bhoja kSastriye' ( ga sU 56 ) / bhojyA / (1201) devayazizauci. vRkSisAtyamunikANTheviddhibhyo'nyatarasyAm 4 / 1 / 1 // ebhyazcatubhyaH dhyaGvA / agotrArthamidam , gotre'pi paratvAtpravartate / pakSe 'ito manuSya-' (sU 520 ) iti DoS / daivayatyA-devayajJI / ityAdi / ___ ityapatyAdhikAraprakaraNam // tyarthakAt pacAyaci avyvshbdH| kulasyAvayavaH prakhyApakazabdaH kulAvayaca iti labhyata iti bhAvaH / nanu pUrveNaiva siddhe kimarthamidamityata Aha-agurUpottamArtha iti / gotrAdavayutaM mizritam anantarApatyaM tadarthamityapi bhASye spaSTam / evaJca pUrvasUtre apatyAdhikArabahibhate'pi pAribhASikameva gotraM gRhyata iti bhASyasvarasaH / pauNikyeti / puNikasyApatyaM strIti vigrahe ata imantAt vyaGi caae| evaM bhaunnikyaa| manuSyanAmatve tanAmikANaH vyaG / krauDayAdibhyazca / 'pratyayavidhiH' iti bhASyoktaM pakSAntaramAzrityAha-vyaGapratyaya iti / pUrveNa siddha kimarthamidamityata Aha-agurUpottamArtho'naNijantArthazceti / krauvye. ti / kroDasyApatyaM strIti vigrahe ata imantAtSyaG, cApa / iha 'tryAdInAmantya. muttamam ityuktene gurUpottamattvam / manuSyanAmatve tvm| gokakSyazabdo grgaadiyantH| tasya anaNiantatve'pi vyaG / sUta yuvatyAmiti / gaNasUtramidam / sUtazabdo yuktyAM SyahaM labhata ityarthaH / sUtyeti / prAptayauvanetyarthaH / jAtau tu sUtItyeva / bhoja kSatriye / idamapi gaNasUtram / daivayajJi / agotrArthamiti / anntraaptyaathmityrthH| pravartate iti / vikalpa iti zeSaH / pakSe iti / vyaGabhAvapakSe ityarthaH / daibayazIti / devayajJalyA. patyaM strIti vigrahe ata iantAt SyavikalpaH / ityAdIti / zucivRkSasyApatyaM strIzaucivRkSyA-zaucivRkSI / satyamugraH nipAtanAnmum / satyamugrasyApatyaM strI sAtyamu. grayA sAtyamugrI / kANDena viddhaH kANDeviddhaH / nipAtanAdettvam / kANDaviddhasyApatyaM strI kANDeviddhayA-kANDeviddhI / kaNTheviddhIti pAThAntaram / kaNThe viDhaM vedho yasya, tasyApatyam , knnttheviddhiH| ityapatyAdhikAraprakaraNam / For Private and Personal Use Only Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [cAturarthika atha taddhite cAturarthikaprakaraNam // 28 // (1202) tena raktaM rAgAt 4 / 2 / 1 // rajyate'neneti rAgaH, kaSAyeNa raktaM vastraM kASAyam / mAjiSTham / rAgAt kim / devadattena raktaM vastram / (1203) lAkSArocanATaka 2 // lAkSikaH raucanikaH / 'zakalakardamAbhyAmupasaGkhyAnam / ' (vA 2679) zAkalikaH / kArdamikaH / 'AbhyAmaNapi' iti vRttiH / zAkalaH / kArdamaH / 'nIlyA an' ( vA 2680) nIlyA rakaM nIlam / 'pItA. skan' ( vA 2681) / pItakam / 'haridAmahArajanAbhyAmaJ' (vA 2682) / hAridram / mahArajanam / (1204 ) nakSatreNa yuktaH kAlaH 4 / 2 / 3 // puSyeNa yuktaM pauSamahaH / pauSI rAtriH / (1205 ) lubavizeSe / 4 // pUrveNa vihitasya lupsyAt SaSTidaNDAtmakakAlasyAvAntaravizeSazcenna gamyate / adya puSyaH / atha taddhitacAturathiMkaprakaraNaM nirUpyate / tena raktaM rAgAt / rajyata iti / rajyate varNAntaraM prApyate anenetyatheM rajjeH karaNe ghani kRte 'ghami ca bhAvakaraNayoH' iti nalope 'cajoH kudhiNyatoH' iti kutve upadhAvRddhau rAgazabda ityrthH| tathAca rAgazabdena raJjanasAdhanaM dravyamuktaM bhavati / teneti saamaanynirdeshH| tathAca tena raktaM varNAntaraM prAptamityarthe rAgAt raJjanadravyavAcakAt tRtIyAntAdaN syAdityarthaH, 'prAgdIvyAto. 'N' ityadhikArAt / kaSAyeNeti / kaSAyo dhAtuvizeSaH raJjanadravyaM, tena raktaM varNAntaraM prAptaM kASAyamityarthaH / mAjiSThamiti / maJjiSThA nAma raJjanadravyavizeSaH / lAkSArocanATThaka / anno'pvaadH| lAkSika iti / paTa iti zeSaH / lAkSayA rakta iti vigrahaH / rocanika iti / ( go ) rocanayA rakta iti vigrahaH / zAkalika iti / zakalaM rAgadravyavizeSaH / vRttiriti / bhASye tu naitadRSTam / nIlyA aniti / vaktavya iti zeSaH / aNo. apavAdaH / nIlI ossdhidhishessH| 'piitaatkn| anno'pvaadH| pItaM haritAlakAdi dravyam / haridrAmaheti / aNo'pavAdaH / svare vizeSaH / haridrA prsiddhaa| mahArajana nAma rAgadravyavizeSaH / iti raktAdhikAraH / nakSatreNa / asminnatheM prathamoccAritAt nakSatravAcakAcchabdAt prAgdIvyatIyAH pratyayA yathAyathaM syurityarthaH / nakSatrayuktazcandramAH nakSatrazabdena vivakSitaH / puSyeNa yuktamiti / puSyayuktacandramasA yuktamityarthaH / pauSam ahariti / puSyazabdAdaNi 'tiSyapuSyayornakSatrANi yalopaH' iti ylopH| pauSI rAtririti / puSyayuktacandramasA yukta. tyarthaH / aNi yalope 'TiDDha' iti kI / nakSatreNeti kim / candreNa yuktA rAtriH / kAlaH kim / puSyeNa yuktazcandramAH / lubavizeSe / SaSTidaNDeti / SaSTighaTikAparicchinne For Private and Personal Use Only Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28] baalmnormaashitaa| 717 - kathaM tarhi 'puSyayuktA paurNamAsI pauSI' iti / 'vibhASA phAlgunIzravaNAkArtikIcaitrI. bhyaH' (sU 1225) iti nirdezena paurNamAsyAmayaM lubneti jJApitasvAt / zravaNazabdAttu ata eva lup yukavadbhAvAbhAvazca / bhavAdhakAnyapi nipAtanAni / zrAvaNI / (1206) saJjJAyAM zravaNAzvatthAbhyAm // 25 // vizeSArtho'yamArambhaH / zravaNA raatriH| azvattho muhuurtH| samjJAyAm kim / zrAvaNI / bhaashvtthii| (1207 ) dvandvAcchaH 4 / 2 / 6 // nakSatra dvandvAyukte kAle chaH syAdvizeSe satyasati c| tiSyapunarvasavIyamahaH / rAdhAnurAdhIyA raatriH| (120%) dRSTaM sAma - kAle ekaikasmin ekaikena nakSatreNa candramA yujyata iti sthitiH| tasya SaSTidaNDasya kAlasya avAntaravizeSaH maharvA rAtriveti na gamyate cedityrthH| adya puSya iti / agresyavyayam ahorAtravAci adhikaraNazaktipradhAnam , iha tu adhikaraNazaktivinirmukta: ahorAtrakAlo vivakSitaH / tathAca ayamahorAtraH puSyayuktacandramasA yukta ityarthaH / mahArAtriveMti vizeSAnavagamAdaNo lup / kathaM tahIti / paurNamAsyAH SaSTidaNDAtmikAyA bhavAntaravizeSAnavagamAdiha lup syAdityAkSepaH / samAdhatte-vibhASeti / phA. lgunIkArtikIcaitrIzabdAnAM nakSatrANviziSTAnAM paurNamAsyAM prayogadarzanena paurNamAsyA nakSatrayuktAyAM 'lubavizeSa' ityayaM lupa neti jJApitatvAt pauSI paurNamAsItyatra na lubityarthaH / nanu tarhi zravaNayuktapaurNamAsyAM lubabhAvAt kathaM zravaNeti nirdeza ityata Aha-zravaNazabdAvata eva lubiti / zravaNeti nipAtanAdeva paurNamAsyAM lubityarthaH / nanu 'kRttikA zravaNaH puSyaH cinnAsvAtyoryadantaram / ' ityAdA zvaNazabdasya puliatvadarzanena tasmAdaNo lupi kRte 'lupi yuktavadvayaktivacane' iti puMliGgatvAvazyaMbhAvAcchravaNeti kathaM strIliGgatetyata Aha-yuktavadbhAvAbhAvazceti / nipAtanAditi zeSaH / nanu tarhi zrAvaNIti naiva syAdityata Aha-abAdhakAnyapi nipAtanAnIti / iyaM pari. bhASA vRttau sthitA / sarvAdisUtrabhASye tu 'bAdhakAnyeva nipAtanAni' ityuktam / samjhAyAm / zravaNAzvatthAbhyAM parasya nakSatrapratyayasya lup syAtsamjJAyAmityarthaH / nanu 'lubavizeSe' ityeva siddhe kimarthamidamityata Aha-vizeSArtho'yamArambha iti / zravaNA rAtririti / zravaNayuktacandramasA yuktA rAtrirityarthaH / vibhASA phAlgunIzra. vaNA' iti sUtre zravaNeti nirdezasya sAmAnyApekSatvAt apaurNamAsyAmapi yuktava. dAvo neti vijJAyate / ataH zravaNA rAtririti siddhamiti prakRtasUtre bhASye spa. Tam / azvatyo muhUrta iti / azvattho nAma azvinI nakSatram / tena yuktaH azvatthaH muhUrtavizeSo jyautiSe prasiddhaH / dvndvaacchH| tiSyapunarvasavIyamahariti / tiSyazca punabaMsU ca tiSyapunarvasU, tAbhyAM yuktamahariti vigrahaH / chalya IyAdeze orgunnH| rAdhA For Private and Personal Use Only Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 siddhAntakaumudI [ cAturarthika 4| 2|7|| tenetyeva / vasiSThena dRSTaM vAsiSTaM sAma / ' asminnarthe'N DidvA vaktavyaH' ( vA*2690 ) / uzanasA dRSTamozanam - ozanasam / ( 1206 ) kalerTa ka 4|2|8|| ( vA 2689 ) / kalinA dRSTaM kAleyaM sAma / ( 1210 ) vAmadevA DuDu 4|2|| || vAmadevena dRSTaM sAma vAmadevyam / " 'siddhe yasyeti lopena kimarthaM yayatau Ditau / grahaNaM mADatadarthe bhUdvAmadevyasya naSsvare // ' iti bhASyam / ( 1211 ) parivRto ratha: 4 / 2 / 10 // vastraiH parivRto vAno rathaH / rathaH kim / vastreNa parivRtaH kAyaH / samantAdveSTitaH parivRta ucyate / teneha na - chAtraiH parivRto rathaH / ( 1212 ) pANDukambalAdiniH 4|2|11|| pANDukambalena parivRtaH pANDukambalI / pANDukambala I nurAdhIyA rAtririti / rAdheti vizAkhA nakSatramucyate / rAdhA va anUrAdhAzca rAdhAnUrAdhAH tadyuktA rAtrirityarthaH / dRSTaM sAma / tenetyeveti / anuvartata evetyarthaH / tena dRSTaM sAmetyarthaM tRtIyAntAdaNAdayaH syurityarthaH / asminnarthe iti / 'dRSTaM sAma' ityarthe yaH aN saH dveityarthaH / zrazanamiti / aNi TilopapakSe rUpam / kalek / vAmadevADDayaDDayau / vAmadevyamiti / GittvATTilopaH / tittvaM svarArtham / nanu 'yasyeti ca' iti lopena siddhe kimarthamiha DitkaraNamiti cet, satyam - yayatoreva vidhau 'yayatozcAtadarthe' iti naJaH parasya yayadantasyAntodAttasvaravidhau anayorgrahaNaM syAt, tadabhAvArtha DitkaraNam | DitkaraNe sati tu svaravidhAvanayorna grahaNam, 'niranubandhakagrahaNe sati na sAnubandhakasya grahaNam' iti paribhASayA 'tadanubandhakagrahaNe sati nAtadanubandhakasya' iti paribhASayA ca tannivRttirbhavati / ete tu paribhASe ihaiva jJApyete / tathAca avAmadevyamityatrAyaM svaro na bhavati / etatsaGgrAhaka bhASyasthaM zlokaM paThati - siddhe yasyetyAdi / atra pUrvArdhamAkSepaparam / 'yasya' iti lopena siddhe yayatau kimarthaM saau kRtAvityarthaH / grahaNamiti / vAmadevyazabdasya naJsvare najAzrayasvaravidhau tadarthaM 'yayatovAtadarthe' iti sUtre anayoryaDDayayorgrahaNaM mA bhUdityetadarthaM DitkaraNamityarthaH 1 parivRto rathaH / tenetyanuvartate / tena parivRto rathaH ityarthe tRtIyAntAdaNAdayaH syurityarthaH / nanu chAtraiH parivRto rathaH ityatrApi syAdityata Aha-samantAdveSTitaH parivRta ityucyata iti / rathasya samantAdAcchAdanArtha yadvakhAdikaM sthAvayavabhUtaM tadvAcakAdevetyAzayaH, ekAntagrahaNamiti vaartikaat| pANDukambalAdiniH / teneti parivRto ya iti cAnuvartate / inipratyaye nakArAdikAra uccAraNArthaH / nanu 'ata iniThanau 1 For Private and Personal Use Only Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20] baalmnormaashitaa| 716 zabdo rAjAstaraNavarNakambalasya vAcakaH / matvarthIyenaiva siddha vacanamaNo nivR. tyartham / (1213 ) dvaipavaiyAghrAda 4 / 2 / 12 // dvIpino vikAro dvaiSam / tena parivRto dvaipo rathaH / evaM vaiyAghraH / (1214 ) kaumArApUrvavacane 4 / 2 / 13 // kaumAra ityavibhaktiko nirdeshH| apUrvatve nipAtanamidam / apUrva pati kumArI patirupapannaH kaumaarH| ydvaa| apUrvapatiH kumArI patimupapanA kaumArI bhAryA / (1215 ) tatrodhRtamamatrebhyaH 4 // 2 // 14 // zarAve uddhRtaH, zArAva odnH| udaratirihoddharaNapUrvake nidhAne vrtte| tena saptamI / uddhRtya nihita ityarthaH / (1216) sthaNDilAcchayitari vrate 4 / 2 / 25 // tatra ityeva / samudAyena cetaM gamyate / sthiNDile zete sthANDilo bhikSuH / (1227) saMskRtaM bhakSAH 4 / 2 / 16 // saptamyantAdaNsyAtsaMskRte'rthe, yatsaMskRtaM bhakSAzcette syuH / bhrASTra - iti matvarthIyena inaiva siddhe kimarthamidamityata Aha-praNo nivRttyarthamiti / dvaipavaiyA. ghrAdaJ / teneti parivRto ratha iti cAnuvartate / tRtIyAntAt dvaipazabdAdvaiyAghrazabdAca parivRto ratha ityarthe ana syAdityarthaH / aNo'pavAdaH / svare vishessH| dvIpina iti / dvIpi vyAghraH, tasya vikArA cautyartha 'praNirajatAdibhyaH iAja dvaipazabda ityarthaH / evaM vaiyAghra iti / vyAghrasya carma, vaiyAghram / ani 'na yvAbhyAm' ityaic / tena pari. vRto vaiyAghra iti bhAvaH / kaumArApUrvavacane / teneti parivRto stha iti ca nivRttam / avibhaktika iti / luptaprathamAka iti bhAvaH / apUrvazabdo bhAvapradhAna ityAha-apUrva tve nipAtanamidamiti / na pUrvaH patiryasyAH sA apUrvapatiH, tAM kumArImupayatavAn patirityarthe dvitIyAntAt kumArIzabdAdaN syAdityeko'rthaH / kumArI apUrva pati. mapapannetyatheM prathamAntAtkumArIzabdAdaJ syaaditynyo'rthH| Adhe udAharati-- apUrvapati miti / dvitIye udaahrti-ydvetyaadi| Aye upayantari pratyayaH / dvitIye upayatAyAM svArthe pratyaya iti vivekaH / ___ tatroddhRtam / tatrodUstamityatheM amatravAcakazabdAt saptamyantAt pratyayaH syA. dityarthaH / amatraM bhAjanaM zarAvAdi / nanu uddharaNe pRthakkaraNe zarovasyApAdAnatvAt kathaM saptamItyata Aha-uddharatiriheti / 'sAsminpaurNamAsI' ityataH prAk tatretyanuvartate / / sthaNDilAcchayitari / sthaNDilazabdAtsaptamyantAt vratanimittakazayanakartari vAcye pratyayaH syAdityarthaH / saMskRtaM bhkssH| bhakSyanta iti bhakSAH, karmaNi ghan / tatre. tyanuvartate / tadAha-saptamyantAditi / ekavacana bahuvacanaM ca sAmAnyAbhiprAyam , 'jaatyaakhyaayaameksminbhuvcnm| ityuktarityabhipretyAha-yatsaMskRtaM bhakSAzcette syu. For Private and Personal Use Only Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 720 siddhAntakaumudI [cAturarthika saMskRtAH, bhrASTrA yavAH / aSTasu kapAleSu saMskRto'STAkapAlaH purogshH| ((218) zalokhAdyat // 2 // 17 // aNo'pavAdaH / zUle saMskRtaM zalyaM mAMsam / ukhA pAtravizeSaH / tasyAM saMskRtamukhyam / (1219) dadhnaSThA 4 / 2 / 14 // dani saMskRtaM dAdhikam / (1220) udazvito'nyatarasyAm 4 / 2 / 16 // ThaksyAt / pakSe. 'N (1221) isusuktAntAtkaH // 3 // 51 // is us uk t etadantAtparasya Thasya kaH syAt / udakena zvayati vardhate ityudazvit / tatra saMskRtaH audazvitka:audazvitaH / isusroH pratipadoktayograhaNAnneha / AziSA crtyaashissikH| uSA carati auSikaH / 'doSa upasaGkhyAnam' (vA 5051) doA carati dausskH| (1222) kSIrADUDhaJ 4 / 2 / 20 // atra saMskRtam ityeva sambadhyate, na tu bhakSA iti / tena yavAgvAmapi bhavati / kSareyI / (1223) sAmminpaurNamAsIti riti / saMskAro nAma pAkAdinA guNavizeSAdhAnam / aSTAkapAla iti / taddhitArtha' iti samAsaH / bhakSA iti kim / puSpapuTe saMskRtaM vastram / zUlokhAdyat / samAhAradva. ndvAtpaJcamI / tatreti saMskRtaM bhakSA iti cAnuvartate / saptamyantAcchUlazabdAdukhAzabdAcca 'saMskRtaM bhakSAH' ityarthe yat syAdityarthaH / ukhA pAtravizeSa iti / 'piTharaM sthAlyukhA kuNDam' ityamaraH / dadhnaSThaka / saptamyantAdhizabdAt saMskRtaM bhakSA ityarthe Thaka syaadityrthH| anno'pvaadH| dAdhikamiti / Thaki hakAdeze 'yasyeti ca iti ikaarlopH| iha dadhina adhikaraNe saMskAro lavaNAdinA bhavati / prAgvahateri. tyatra tu 'saMskRtam' iti tRtIyAntAt ThagvakSyate / udazvito'nyatarasyAm / Thak syAditi / zeSapUraNamidam / uktaviSaye udazviccha. bdAgvA syAdatyarthaH / isumuktAntAt kH| isusuktAH antA yasyeti vigrahaH / takArAdakAra uccaarnnaarthH| Thasya kaH syAditi / Thaki kakAra it , akAra uccAraH NArthaH, ThakArasya ziSTasya kakAraH Adeza iti 'ThasyekaH' ityatroktam / zvayatItyasya vivaraNam-vardhate iti / 'Tu o ziva gativRddhayoH' iti dhAturiha vRddhayarthaka iti bhAvaH / udazviditi / kipi tuk / 'udakasyodaH sajJAyAm' ityudAdezaH / 'takaM jhudazvinmathitaM pAdAmbvardhAmbu nirjalam' ityamaraH / pratipadoktayoriti / ispratyayasya uspratyayasya ca uNAdau pratipadoktayoriha grahaNamityarthaH / yathA sArpiSkA, dhAnuSka iti / AziSika iti / caratIti uk / zAsudhAtoH vipi 'AzAsaH kau' ityupadhAyA ittvam / uSA carati auSika iti / vasadhAtoH vipi samprasAraNe uSeti tRtIyAntam / 'zAsivasighasInAM ca' ityubhayatra Satvam / doSa iti / doSazabdAt Thasya kaH syAdi. tyarthaH / dauSka iti / taratIti Thak / kSIrADhana / kSaireyIti / kSIra saMskRtA yavAgUra. For Private and Personal Use Only Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] bAlamanoramAsahitA | 4/2/21 // itizabdAt 'sajJAyAm' iti labhyate / pauSo paurNamAsyasminpauSo mAsaH / ( 1224 ) zrAgrahAyaNyazvatthAThThakU 4 | 2|22|| agre hAyanamasyA ityAgrahAyaNI / prajJAderAkRtigaNatvAdaN / 'pUrvapadAtsaJjJAyAm -' (sU. 857) iti Natvam / AprahAyaNI paurNamAsyasminnA prahAyaNiko mAsaH / azvatthena yuktA paurNamA - syazvatthaH / nipAtanAtpaurNamAsyAmapi lup / AzvasthikaH / ( 1225 ) vibhASA phAlgunIzravaNAkArtikI caitrIbhyaH 4 | 2|23|| ebhyaSThagvA / pakSe'N / phAgunikaH -- phAlguno vA mAsaH / zrAvaNikaH - zrAvaNaH / kArtikikaH - kArtikaH / cai. trikaH- caitraH H / ( 1226 ) sA'sya devatA 4|2| 24|| indro devatA asyaiti aindraM haviH / pAzupatam / bAhraispatyam / tyajyamAnadravye uddezyavizeSo devatA, 721 syarthaH / bhakSagrahaNAnuvRttau tviha na syAt, yavAgvAH peyasvena khAdyatvAbhAvAt / * sAsminpaurNamAsIti / tana iti, saMskRtaM bhakSAH iti ca nivRttam / sA paurNamAsI asminnityarthaM prathamAntAtpratyayaH syAdityarthaH / itizabdAditi / etacca bhASye sthitam / pauSIti / puSyeNa yuktA pauSI paurNamAsI, sA yAsmanmAse sa pauSo mAsaH / pauSIzabdAdaNi 'yasyeti ca' iti IkAralopaH / evaM mavAbhiryuktA paurNamAsI mAghI, sA yasminsaH mAgho mAsaH / tathA phAlguna ityAdi / saJjJAyAM kim / pauSI paurNamAsI asminpaJcadazarAtre / AgrahAyaNyazvatthATThak / pUrvasUtraviSaye AgrahAyaNIzabdAdazvatthazabdAcca Thak syAdityarthaH / aNo'pavAdaH / hAyanamiti / saMvatsara ityarthaH / ' saMvatsaro vatsaro'bdo hAyano'strI' ityamaraH / yasyA UrdhvaM saMvatsarasyA. rambhaH sA paurNamAsI AgrahAyaNItyarthaH / tahi AgrahAyaNeti syAdityata AhaprAza deriti / 'prajJAdibhyazca' iti svArthe aNi 'TiDDha' iti GIbityarthaH / zrazvattheneti / azvinI nakSatreNetyarthaH / azvattha iti / nakSatrANaH 'lubavizeSe' iti lubiti bhAvaH / nanu 'vibhASA phAlgunIzravaNAkArtikI caitrIbhyaH' iti nirdezena paurNamAsyAM 'lubavizeSe ityasyApravRtteruktatvAt kathamiha lubityata Aha-nipAtanAtpaurNamAsyAmapi luti / tathAca paurNamAsyAM lup neti jJApanametadvyatiriktaviSayamiti bhAvaH / vibhASA phAlgunI / ebhyaSThagveti / 'sAsmin' ityuktAviSaye iti zeSaH / phAlgunikaHphAlguno vA mAsa iti / phAlgunI paurNamAsyasminniti vigrahaH / evaM zrAvaNika ityAdi / iti yuktAdyarthakAH / 1 I sA'sya devatA / asminnarthe prathamAntAdaNAdayaH syurityarthaH / aindraM haviriti / indrAtmakadevatAsambandhItyarthaH / pAzupatamiti / pazupatirdevatA asyeti vigrahaH / nanu devatAzabdasya lokaprasiddhajAtivizeSavAcakatve pitaro devatA asya pitryamityAdyanu bA0 46 For Private and Personal Use Only Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [cAturarSika mantrastutyA ca / aindro mantraH / 'Agneyo vai brAhmaNo devatayA' iti tu zaiSike'rthe 'sarvatrAgni--(vA 2689) iti Dhak / (1227) kasyet 4 / 2 / 25 // kazabdasyadAdezaH syAtpratyayasaniyogena / 'yasya- (sU 311) iti lopAspara* tvaadaadivRddhiH| ko brahmA devatA asya kAyaM haviH / zrIdevatA asya zrAyam / (1228) zukrAddhan 2 / 26 // zukriyam / (1229) maponappAMnaptRbhyAM papatramityata Aha-tyajyamAnadravye uddezyavizeSo devateti / havizzeSamRtvigbhyo dadAti, viprAya gAM dadAti ityAdau RtvigviprAdedevatAtvavyAvRttaye vizeSagrahaNam / tyajya. mAnahavissAdhyaH asmadAdyapratyakSaH yastRptyAdyupakAraH tadAzrayo devateti yAvat / mantrastutyA ceti / 'agnimIDe purohitam' ityAdimantreSu yajJapurohitatvAdiguNavizi. Tatvena yA pratipAdyate sApi devatetyarthaH / aindro mantra iti| indrastutyako mantra ityarthaH / nanu 'agneyo vai brAhmaNo devatayA' ityatra kathaM devtaatddhitH| atra agne. haviruddezyatvasya mantrastutyatvasya cAbhAvAdityata Aha-Agneyo vai iti / zaiSike'rthe iti / zeSe iti sUtralabdhe tadabhimAnikatve gamye ityarthaH / agni ma yo devatA. jAtivizeSo lokavedasiddhaH tadabhimAniko brAhmaNa iti bodhaH / kasyet / pratyayasanniyogeneti / 'sA'sya devatA' iti vihite kazabdAdaNpratyaye pare tatsanniyogena prakRte. rikAro'ntAdeza ityarthaH / tathAca kazabdAdaNi prakRterikAre antAdeze vRddhau AyAdeze kAyamiti siddham / tatra ki a iti sthite 'yasyeti ca iti ikAralApa. mAzaDyAha-yasyeti lopAtparatvAdAdivRddhiriti / kazabdasya vivaraNam brahmeti / yadya. pyatra ittvavidhibalAdeva lopo na bhavatIti bhASyam / tathApi vastusthitikathanamiH dam / tasya prayojanamAha-zrIdevatA asya zrAyaM haviriti / ___ atredamavadheyam / 'kasyet' ityatra kazabdasya akArAntasya SaSThayekavacanamityeka pkssH| sarvAdigaNapaThitasya kiMzabdasya SaSTyekavacanamiti pakSAntaram / tatrAdyapakSe haviHpracAre 'kAyAnubahi' iti praiSaH iti nirvivAdam , sarvAdigaNabahirmatatvena smai. bhaavaasmbhvaat| dvitIyapakSe tu kizabdasya prajApatinAmatvena asarvanAmatvAnna smabhAvaH, anvarthasajJAbalena ekArthavRttaH sajJAzabdasya sarvanAmatvAbhAvAt / tathAca kAyAnubrUhItyeva preSaH / yadvA prajApateH sarvAtmakatvena tannAmnaH kiMzabdasya sarvanAmatvAt 'kasmA anubrUhi' ityeva sampreSa iti bhASye prapaJcitam / evaJca viSNusahastra. nAmasu vizvaM viSNuH iti, 'eko naikA savaH kaH kiM yattatpadamanuttamam / / iti ca paThitavizvAdizabdeSvapyayaM nyAyastulyaH / tathAca vizvasmai namaH, vizvAya namaH ityAdi prayojyamityAstAM prAsaGgikam / shukraaddhn| 'sA'sya devatA' ityatheM iti For Private and Personal Use Only Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pra .20] baasmormaashitaa| 723 ghaH 4 / 2 / 27 // aponatriyam-aniptriyam / aponapAt apAnapAca devatA / pratyayasabhiyogena tUktaM rUpaM nipAtyate / ata eva aponapAte-apAnapAte'nubrUhIti preSaH / (1230) cha ca 4228 // yogavibhAgo yathAsaGkhayanivRtyarthaH / apo. naptrIyam-apAnaptrIyam / (chaprakaraNe paizAkSIputrAdibhya upasaGkhyAnam' (vA 2701) paiGgAkSIputrIyam / tArNabindavIyam ) / 'zatarudrAddhazca' (vA 2702 ) / cAcchaH / zataM rudrAH devatA asya zatarudriyam-zatarudrIyam / ghacchayovidhAnasAma* rthyAt 'dvigo ganapatye' (sU 1080) ini na luk / (1231) mahendrAddhANau caaRIRE|| caacchH| mahendriyam haviH, mAhendram / mahendrIyam / (1232) somAyaNa // 2 // 30 // saumyam / TittvAnDop / saumI Rk / (1233) vA. yavRtupitruSaso yat // 2 // 31 // vAyavyam / evam Rtavyam / (1234) rItaH 714 // 27 // akRdyakAre'sArvadhAtuke yakAre ccau ca pare RdantAGgasya rokA zeSaH / zukriyamiti / zukro devatA asyeti vigrahaH / aponaptra pAnnaptRbhyAM ghaH / prtyysniyogenaiti| ghapratyayasanniyogena aponapAcchabdasya aponaptRbhAvaH, apAnapAccha. bdasya apAtrapatRbhAvazca nipAtyata ityrthH| ata eveti / ghapratyayasAbiyogenaiva uktaadeshvidherityrthH| atra ghapratyayAbhAvAtroktAdezAviti bhaavH| cha c| uktaviSaye cho'pItyarthaH / nanu aponantrapAnaptRbhyAM ghacchau ityevAstu / tatrAha-yogavibhAga iti / paiGgAkSIputrIyamiti / paiGgAkSIputro devatA asyeti vigrahaH / taarnnbindviiymiti| tArNabinduH devatA asyeti vigrhH| zatarudrAddhazceti / vArtikamidam / zatarudriyamiti / ghasya iyAdezaH / zatarudrIyamiti / chasya IyAdezaH / ubhayatra taddhitArtha' iti dvigusamAsaH / dvigolganapatye iti lukamArADyAha-ghacchayoriti / ___ mahendrAdghANau ca / mahendriyamiti / mahendro devatA asyeti vigrahaH / ghasya iyaadeshH| mAhendramiti / aNi rUpam / mhendriiymiti| chasya IyAdezaH / saumaaynn| saugya. miti / somo devatA asyeti vigrahaH / rittvasya prayojanamAha-TisvAnDIbiti / saumIti / somo devatA asyA RcaH iti vigrhH| DIpi 'halastaddhitasya iti ylopH| vAvRtupitruSaso yt| vAyu, Rtu, pitR, upas ebhyaH yadityarthaH / vAyavyamiti / vAyudevatA asyeti vigrahaH / yati orguNaH / 'vAnto thi' ityavAdezaH / evam Rtavyamiti / RtuH devatA asyeti vigrahaH / riikRtH| aGgasyetyadhikRtam RtA vizeSyate / tadantavidhiH / 'anaG yi kchiti' ityataH yi ityanuvartate / 'akRtsArvadhAtukayoH' ityataH akRtsArvadhAtukayoriti / 'ccau ca' iti sUtraM ca tadAha-akR. For Private and Personal Use Only Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -724 sivAntakaumudI [cAturarthika dezaH syAt / 'yasyeti ca' (sU 311) / pitryam / uSasyam / ( 1235) dyAvApRthivIzunAsIramarutvadagnISomavAstopatigRhamedhAccha ca // 2 // 32 // vAyat / dyAvApRthivIyam-dyAvApRthivyam / zunAsIrIyam-zunAsIryam / (1236) agnejhaiMka 4 // 2 // 33 // Agneyam / (1237 ) kAlebhyo bhavavat 4 // 2 // 34 // mAsikam / prAvRSeNyam / (1238) mahArAjaproSThapadATUThana 4 / 2 / 35 // mAhArAjikam / prauSThapadikam / (1236) devatAdvandve ca tyaadinaa| pitryamiti / pitaraH devatA asyeti vigrhH| yati pitRzabdasya roG / 'Dicca ityntaadeshH| 'yasyeti ca' iti iikaarlopH| kyaci pitrIyatItyAdau 'aDakAyeM kRte punarnAGgakAryam' iti vacanAt 'akRtsAvadhAtukayoH' iti dIdhe aprApte iikaaro| ccAraNam / upasyamiti / uSaH devatA asyeti vigrhH| bhatvena padatvAbhAvAt sakA. rasya na rutvaadi| ____ dyaavaapRthivii| dhAvApRthivI, zunAsIra, marutvat , agnISoma, vAstoSpati, gRha. medha etebhyaH cho yacca syAdityarthaH / aNaH patyuttarapadaNyasya caapvaadH| dyAvApRdhivIyam dyAvApRthivyamiti / dyAvApRthivI devatA asyeti vigrahaH / chasya IyAdezaH / ubhayatra 'yasyeti ca iti lopH| zunAsorIyamiti / zuno vAyuH, sIraH, AdityaH, zunazca sIrazca shunaasiirau| 'devatAdvandve ca' ityaanh| zunAsIrAvasya sta iti zunA. sIraH / 'vAyvAdityavAnindro vivakSitaH' iti vedabhASye bhttttbhaaskrH| zunAsIro devatA asyeti vigrahaH / marutvAn devatA asya marutvatIyam marutvatyam / agnISomau devatA asya agnISomIyam / agnISomyam / vAstunaH patiH vAstoSpatiH rudrH| nipA. tanAdaluk SatvaM ca / 'rudraH khalu vai vAstoSpatiH' iti brAhmaNam / amarastu indaparyAyeSu 'vAstoSpatiH surapatiH' ityAha / vAstoSpatidevatA asya vAstoSpatIyaM, vAsto. Spatyam / gRhamedho devatA asya gRhamedhIyam gRhamedhyam / agnerDak / Agneyamiti / prAgdIvyatIyeSvartheSvayam / 'sarvatrAgnikalibhyAm' iti vacanAt / kAlebhyo bhavavat / kAlavAcibhyo bhave'theM yena vizeSaNena ye pratyayA vakSyante, te 'sA'sya devatA' ityarthe kAlavAcibhyastenaiva vizeSaNena bhvntiityrthH| mAsikamiti / mAso devatA asyeti vigrahaH / kAlAn / prAvRSeNyamiti / prAvRT devatA asyeti vigrahaH / prAvRSa eNyaH / mhaaraajprosstthpdaaddhun| mAhArAjikamiti / mahArAjo vaizravaNaH, saH devatA asyeti vigrhH| prauSThapadikamiti / proSThapado devatA asyeti vigrahaH / vRtta: 'sA'sya devatA' itydhikaarH| ___atha prAsanikam / devatAdvandve ca / 'mRjevRddhiH' ityato vRddhirityanuvartate / 'aco Niti' ityataH NitIti, 'kiti ca' iti sUtraM cAnuvartate / taddhiteSvacAmAde' For Private and Personal Use Only Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] bAlamanoramAsahitA / 73/21 // atra pUrvottarapadayorAyaco vRddhiH syAt niti Niti kiti ca pare / AgnimArutam / ( 1240 ) nendrasya parasya 7|3|22|| parasyendrasya vRddhirna syAt / saumendraH / parasya kim / aindrAgnaH / ( 1242) dIrghAcca varuNasya 7|3|23|| dIrghAt parasya varuNasya na vRddhiH / aindrAvaruNam / dIrghAt kim / agnivAruNam / agnivAruNImana DvAhImAlabheta / 'tadasminvartata iti navayajJAdibhya upasaGkhyAnam' (vA 2706) nAvayajJikaH kAlaH / pAkayajJikaH / ' 'pUrNamAsAdaNva'kavyaH' (vA 2707) / pUrNo mAso'syAM vartata iti paurNamAso tithiH / ( 1242) pitRvyamAtulamAtAmahapitAmahAH 4 2/36 // ete nipAtyante / 'pitutroM 725 ityataH acAmAderiti 'hRgasindhavante pUrvapadasya ca' ityataH pUrvapadasyeti, 'uttarapadasya ca' iti sUtraM cAnuvartate / tadAha- atretyAdinA / zragnimArutamiti / agniva Revatadt 'devatAdvandve ca' ityAnaGa / agnAmarutau devatA asya AgnimA. rutam / aNi anena ubhayapadAdivRddhiH / alaukike vigrahavAkye eva AnaDaM bAdhitvA 'ivRddhau' iti ittvam / nendrasya parasya / 'devatAdvandve ca' ityuktA ubhayapadavRddhiH uttarapadasya indrazabdasya netyarthaH / saumendra iti / caruriti zeSaH / taittirIye 'saumendra zyAmAkaM carum' iti chAndasam / dIrghAcca varuNasya / aindrAvaruNamiti / indrAvaruNaudevatA asyeti vigrahe indraH / anaG / indrAvaruNazabdAdaNi dIrghAkArAtparatvAt varuNasya nAdivRddhiH / agnivAruNamiti / 'ivRddhau' ityagnena bAdhitvA dIparatvAbhAvAniSedhAbhAve sati 'devatAdvandve ca' ityubhayapadavRddhiriti bhAvaH / iti prAsaGgikam / atha prakRtam / tadasminniti / 'mahArAjaproSThapadATThaJ' iti sUtre vArtikamidam / tadasminvartate ityarthe navayajJAdibhyaH prathamAntebhyaH uJaH upasaGkhyAnamityarthaH / nAvayajJikaH kAla iti / navayajJaH nUtanadhAnyadravyako yajJaH AgrayaNAkhyaH saH yasminkAle vartate saH nAvayajJikaH / AgrayaNakAlaH iti yAvat / pAkayajJika iti / pAkayajJaH aupAsanAgnisAdhyaH pArvaNasthAlIpAkAdiH saH yasminkAle vartate saH pAkayajJikaH / pUrNamAsAditi / tadasminvartate ityarthe pUrNamAsazabdAtprathamAntAdaN vaktavya ityarthaH / pUrNo maaso'syaamiti| mAsazcandramAH pUrNazcAsau mAsazca pUrNamAsaH pUrNacandraH, sa yasyAM tithau vartate sA paurNamAsI tithirityarthaH / aNi 'TiDDhANaJ' iti GIp / yadyapi pUrNo mAH candraH pUrNamAH / tasyeyamityarthe 'tasyedam' ityaNi paurNamAsIti siddham / tathApi IdRza evArthe ayaM sAdhuriti bhAvaH / pitRvyamAtula / kasmin arthe kiM nipAtyate ityata Aha- piturbhrAtari vyadisyA For Private and Personal Use Only Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 726 siddhAntakaumudI [ cAturarthika tara vyat' ( vA 2708 ) / piturbhrAtA pitRvyaH / 'mAturDelica ( bA 1708 ) mAturbhrAtA mAtulaH / 'mAtRpitRbhyAM pitari DAmahac' ( vA 2709 ) / mAtu pitA mAtAmahaH / pituH pitA pitAmahaH / 'mAtari Sicca' ( vA 2710 ) / mAtAmahI / pitAmahI / 'ave gdhe soDhadUsamarIsaco vaktavyAH' ( vA 2712 ) / sakArapAThasAmarthyAnna SaH / avisoDham | aviSUsam | aviSarIsam / 'tilAnni*phalAtpiJjapejau' ( vA 2713 ) tilapiJjaH / tilapejaH / vandhyastila ityarthaH / 'pi chandasi Dicca' ( vA 2714 ) tihipaJjaH / ( 1243 ) tasya samUhaH 4|2|37|| kAkAnI samUhaH kAkam / nAkam / ( 1244 ) bhikSAdibhyo'Na 4|2|38|| bhikSANAM samUho bhaikSam / garmiNInAM samUho gArbhiNam / iha 'bhasyADhe - dinA / mAtula iti / mAtRzabdAt Dulaci 'Te:' iti TilopaH / mAtAmaha iti / mAtRzabdAt mahaca TilopaH / evaM pitAmahaH / mAtari Sicceti / mAtRpitRbhyAM mAtari DAmahac, sa ca vidbhavatItyarthaH / Sittvasya phalaM GoSityAha-mAtAmahI pitAmahIti / zraveriti / averdugdhamityarthe avizabdAt soDhaH, dUsa, marIsac ete pratyayA vaktavyA ityarthaH / soDhasakArasya pratyayAvayavatvAt SatvamAzaGkayAha - sakArapAThasAmarthyAnna Sa iti / anyathA poDha ityevopadizediti bhAvaH / tilAditi / tilazabdaH oSadhivizeSe mukhyaH / tatphale tu gauNaH / tatra yadA tilazabdaH niSphale oSadhivizeSe vartate, tadA tasmAtsvArthe peja, piJja iti pratyayau sta ityarthaH / iti devatArthakAH / I I 1 tasya samUhaH / 'initrakaTayacazca' iti yAvadidamanuvartate / asminnarthe prathamoccAritAtpaThyantAtprAgdIvyatIyAH aNAdayo yathAsambhavaM syurityarthaH / 'acittahastidheno'kU' ityAdyapavAdaviSayaM parihRtyodAharati- kAkam bAkamiti / samUhapratyayAntAnAM napuMsakatvaM lokAt / bhikSAdibhyo'N / tasya samUha ityeva / bhaikSamiti / atra 'acitta-' hasti' iti vakSyamANaThagapavAdo'N / gArbhiNamiti / garbhazabdAnmatvarthIye inpratyaye kRte pratyayaH paratha, AdyudAttazca iti ikArasya udAttatve 'anudAttaM padamekavajaMm' iti ziSTasyAnudAttatve garbhinuzabdaH anudAttAdiH / tato nAntalakSaNaGIpi tasya 'anu. dAttau suSpitau ityanudAttatve garbhiNIzabdo'pyanudAttAdireva / tataH samUhe'yaM 'anu. dAttAderaj' iti vakSyamANe abhi prApte bhikSAditvAdaNiti bhAvaH / aNi pratyayasvareNAntodAttatvam / ani tu pajnatyAdirnityam' ityAdyudAttamiti svare vizeSaH / aNi TilopAbhAvo'pi prayojanamiti darzayati- iha bhasyeti / garbhiNIzabdAdaNi sati 'bhasyAde' iti puMvatvena GIpo nivRttau garbhin a iti sthite 'nastaddhite' iti Tilope prApte satItyarthaH / 1 For Private and Personal Use Only Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] bAlamanoramAsahitA / iti puMvadbhAve kRte / ( 1245 ) inaNyanapatye 6 |4| 164 // anapatyArthe'Ni pare inprakRtyA syAt / tena 'nastaddhite' ( sU 679 ) iti Tilopo na / yuvatInAM samUho yauvanam / zatrantAdanudAttAderani yauvatam / ( 1246 ) gotrooTrorabhrarAjarAjanyarAjaputravatsamanuSyAjAvuJ 4 / 2|36|| ebhyaH samUdde vuzrU syAt / laukikamiha gotraM, tathyApatyamAzram / (1247) yuvoranAko 7|1|1|| yuvu etayoranunAsikayoH kramAt ana apha etAvAdezau staH / glucukAyanInAM samUho glaucukAyanakam / okSakamityAdi / 'Apatyasya ca ' ( sU 1082 ) inaNyanapazye / in aNIti chedaH / prakRtyeti / 'prakRtyaikAca' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / Tilopo neti / aghi tu prakRtibhAvApravRtteH TilopaH syAditi bhAvaH / yauvanamiti / 'kaninyuvRSitakSi' ityauNAdikakaninpratyayAnto nitsvareNAyudAttaH / tataH striyAM 'yUnastiH' iti tipratyayasya pratyayasvareNodAttatve sati ziSTasvareNa yuvatizabdasyAnudAttAditvAdani prApte bhikSAditvAdaNi kRte sati 'bhasyADhe' iti puMvatre tipratyayasya nivRttau 'an' iti prakRtibhAvATTilopAbhAve yauvanamiti rUpam | aji tu prakRtibhAvasyApravRtteSTilopaH syAditi bhAvaH / vastutastu 'bhasyADhe taddhite' ityasya ataddhite vivakSite sati tataH prAgeva puMvadityarthaH / tatazca taddhitotpatteH prAgeva yuvatizabdasya puMvattve tipratyayasya nivRttau yuvanzabdasya kaninpratyayAntasya nitvaraNAdAttatvAdanudAttAditvAbhAvAdajabhAve 'tasya samUhaH' ityaNi prakRtibhAvA / lopAbhAve yauvanamiti siddhameveti yuvatizabdo bhikSAdigaNe pratyAkhyAto bhASya kaiyaTayorityalam / zatrantAditi / pratyayasvareNa madhyodAttatvAdanudAttAdizyaM yuvacchandaH / tataH ugilakSaNa : puMstrena nivRttau yuvacchandAdanudAttAderaji yauvatamiti rUpamiti bhAvaH / 727 gotroSTra | ebhyaiti / gotra ukSan, uSTra, urabhra, rAjan rAjanya, rAjaputra, vatsa, manuSya, aja etebhya ityarthaH / laukikamiha gotramiti / natu pAribhASikamityarthaH / atra laukika gotraM kimityata Aha- taccApatyamAtramiti / pravarAdhyAye parigaNitaM putrapautrAdikRtsnApatyamityarthaH / 'apatyAdhikArAdanyatra laukikameva gotraM gRhyate, natu pAribhASikaM gotramiSyate' iti 'strIpuMsAbhyAm ityAdisUtrabhASye siddhAntitatvAditi bhAvaH / yuvoranAkau / yuzca vuzca yuvuH / samAhAradvandve sautraM puMstvam / tadAha- yu vu etayoriti / 'anunAsikayoriSyate' iti vArtikalabdhametat / anunAsi kayoH kim UrjAyuH | glucukAyanonAmiti / 'prAcAmavRddhAta' iti glucuka zabdAdapatye phin, 'ito manuSyajAteH' iti GIS samUdde vuJ / akAdezaH, AdivRddhiH, 'yasyeti ca' itIkAralopaH / zraukSakamiti / ukSgAM samUhaH iti vigrahaH / vun, akAdezaH, I 1 " For Private and Personal Use Only , Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 72 siddhAntakaumudI [ cAturarthika iti yalope prApte 'prakRtyA ke rAjanyamanuSyayuvAnaH ' / (vA 4214) rAjanyakam / mAnuSyakam / 'vRddhAcceti vaktavyam / ( vA 2716 ) vArddhakam / ( 124= ) kedArAdyazca 4|2|40|| cAvuJ / kaidAryam- kaidArakam / 'gaNikAyA yamiti vaktavyam' ( vA 2719 ) gANikyam / ( 1246 ) Thakavacinazca 42 41 // cArakedArAdapi / kavacinAM samUhaH kAvacikam / kaidArikam / ( 1250 ) brAhma 1 NamAjavavADavAdyan 4 2 42|| brAhmaNyam | mANavyam / vADavyam / 'pRSThAdupa. saGkhyAnam' ( vA 2720 ) pRSThayaH (SaDahaH) / ( 1251 ) grAmajanabandhubhya.. stala 4|2|43|| prAmatA / janatA / bandhutA / 'gajasahAyAbhyAM ceti vaktavyam' ( vA 2721 ) gajatA / sahAyatA / 'ahnaH khaH krato' ( vA 2722 - 2723 ) / TilopaH, AdivRddhiH / uSTrANAM samUhaH iti vigrahaH, auSTrakam / urabhrAH meSAH teSAM samUhaH, aurabhrakam / rAjakam - rAjanyakam / vAtsakam / mAnuSyakam / Ajakam / yalope prApte iti / rAjanyazabdAdabuji akAdeze 'Apatyasya ca' iti yakArasya lope prApte satItyarthaH / prakRtyA ke rAjanyamanuSyayuvAna iti / ake pare rAjanya, manuSya, yuvan ete prakRtyA syuriti vaktavyamityarthaH / yUno bhAvo yauvanakam / manojJAditvAvuJ / prakRtibhAvAnna TilopaH / 'vRddhAcca' iti vRddhazabdasvarUpameva gRhyate, natu 'vRddhiryasyAcAmAdiH iti vRddhasaMjJakam, bhASye vRddhazabdasyaivodAharaNAt / tadAhavArddhakamiti / vRddhAnAM samUhaH iti vigrahaH / kedArAdyaJ ca / kaidAryam- kaidArakamiti / kedArANAM samUha iti vigrahaH / gaNikAyA yaJ / yaJgrahaNAt vuJo nivRttiH / gANikyamiti / gaNikAnAM samUha iti vigrahaH / ThaJ kvcinshc| kedArAdapIti / kavacin zabdAt kedArazabdAcca samUhe ThaJ syAdityarthaH / kAvacikamiti / J, ikAdeze TilopaH / brAhmaNamANavavADavAn / brAhmaNyamityAdi / brAhmaNAnAM mANavAnAM vADvAnAM ca samUha iti vigrahaH / manorapatyaM mANavaH / aNi nasya Natvam | 'apatye kutsite mUDhe manorautsargikaH smRtaH / nakArasya ca mUrdhanyaH tena sidhyati mANavaH / ' iti 'manorjAtAvajyatau Sukca' iti sUtre bhASyam / pRSThA diti yana iti zeSaH / pRSThathaH SaDhaha iti / SaSNa ahnAM samAhAraH SaDhahA, samAhAre dvigu: / 'rAjAhassakhibhyaH' iti Taci TilopaH / rathantarabRhadvairUpavairAjajJAkara raikhatAkhyAni SaT pRSTAkhyastotrANi / tadyuktAnyahAni lakSaNayA pRSThAni teSAM samUhaH iti vigrahaH / grAmajana | samUha ityeva grAmatetyAdi / grAmANAM janAnAM bandhUnAM ca samUha iti vigrahaH / talantAnAM strItvaM lokAt 'talantaM striyAm' iti liGgAnuzAsanasuzrAcca / gajasahAyAbhyAM ceti / AbhyAmapi samUhe taliti vaktavyamityarthaH / bhahnaH khaH 1 For Private and Personal Use Only Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] bAlamanoramAsahitA / ahInaH / ahargaNasAdhyasutyAkaH kraturityarthaH / kratau kim / AhnaH / iha khaNDi kAditvAdaJ / 'ahRSTakhoreva' ( sU 789 ) iti niyamATTilopo na / 's vaktavyaH' ( vA 2724 ) / ( 1252 ) siti ca 1|4|16|| siti pare pUrva padasrabjJaM syAt / abhatvAdorguNo na / pazUnAM samUhaH pArzvam / (1253 ) manudAttAdera 4|2| 44 || kApotam mAyUram / ( 1254) khaNDikAdibhyazca 4|2|45 // aJsyAt / khaNDikAnAM samUhaH khANDikam / ( 1255 ) caraNebhyo dharmavat 4|2|46|| kAThakam / chAndogyam / ( 1256 ) macittahastino 726 1 1 tauti / vArtikamidam / tau vartamAnAt ahanzabdAt samUhe'thaM khapratyayo vAcya ityarthaH / zrahIna iti / ahazabdena sautyAnyahAni / vivakSitAni / teSAM samUhaH iti vigrahaH / ahanzabdAt khaH, InAdezaH / 'ahnaSTakhoreva iti Tilopa iti bhAvaH / phalita mAha - ahargaNeti / zrahna iti / ahnAM samUha iti vigrahaH / iha katvapratIterna kha iti bhAvaH / 'acittahastivenoH' iti ThakamAzaGkayAha - iheti / 'khaNDikAdibhyazca' ityamityarthaH / nanvevaM sati 'an' iti prakRtibhAvasyANi vihitasyAtrAsambhavATTilopaH syAdityata Aha- zraSTakhorevetIti / TilopAbhAve sati 'alloponaH' ityakAralope AhaH iti rUpamiti bhAvaH / parvA khamiti / aNo'pavAdaH / pazuzabdaH ukArAnta strIliGga: pAirvagatAsthivAcI / tasmAt Nasi orguNe prApte - siti ca / 'suptiGantaM padam' ityataH padamityanuvartate / tadAha - siti pare pUrva padasanjJamiti / sakAraH it yasya saH sit / 'svAdiSvasarvanAmasthAne' ityeva siddhe bhasajJApavAdo'yam / zrabhasvAditi / padatvenAnena bhatvasya bAdhAditi bhAvaH / pazUnAM samUhaH pArzvamiti / parzu a iti sthite 'iko'sava' iti zAkalyahasvaprakRtibhAvayoH 'siti ca' iti tatratyavacanAntareNa tanniSedhe yaNAdeze pArzvamiti bhAvaH / 1 zranudAttAderaJ / samUha ityeva / kApotam / mAyUramiti / 'laghAvante dvayozca bahuSo guru' iti kapotamayUrazabdau madhyodAttAviti / bhAvaH / khaNDikAdibhyazca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe--J syAditi / samUhe iti zeSaH / AbudAttArthamidam / caraNebhyo dharmavat / caraNAH zAkhAdhyetAraH / dharme'rthe yAbhyaH prakRtibhyo ye pratyayA vakSyante te tAbhyaH prakRtibhyaH samUhe syurityarthaH / kAThakamiti / kaThAnAM samUha iti vigrahaH / 'gotracaraNAdvuJ iti dharme vakSyamANo vuJa samUhe'pi bhavati / chAndogyamiti / chandogAH sAmazAkhinaH, teSAM samUha iti vigrahaH / 'chandogaukthikayAjJikabahavRcanaTAt vya iti dharme vakSyamANo vyaH samUhe 'pi bhavati / zracittahasti / acittAH aprANinaH For Private and Personal Use Only Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 730 siddhAntakaumudI [ cAturarthika SThakU | 4|2|47 || sAktukam / hAstikam / dhainukam / ( 1257 ) kezAzvAyachAvanyatarasyAm 4 | 2|48 // pakSe ThagaNau / kaizyam -- kaizikam / a zvIyam-Azvam / ( 1258 ) pAzAdibhyo yaH 4 |2| 46 // pAzyA / tRSyA / dhUmyA | vanyA / vAtyA / ( 1256 ) khalagorathAt 4 / 2 / 505 khalyA / gavyA / rathyA / ( 1260 ) initrakaTaya cazca 4 2 51 // khalAdibhyaH kramAtsyuH / khalinI / gotrA / rathakaTyA | 'khalAdibhya inirvaktavyaH' ( vA 2735) / DAkinI / kuTumbinI | AkRtigaNo'yam / ( ( 261) viSayo deze 4|2| 2 || SaSThayantAdaNAdayaH syuratyantaparizIlite'rthe sa ceddezaH / zibInAM viSayo dezaH 1 I tadvAcibhyaH, hastizabdAt dhenuzabdAcca samUhe Thak syAdityarthaH / sAktukamiti / saktUnAM samUha iti vigrahaH / ' isusukkAntAtkaH' ityukaH paratvAt Thasya kaH / AdivRddhiH / hAstikamiti / hastinAM samUha iti vigrahaH / Thak, ikaH, TilopaH, AdivRddhiH / dhenukamiti / dhenUnAM samUha iti vigrahaH / ukaH paratvAt Thasya kaH / AdivRddhiH / kezAzvAbhyAm / samUha ityeva / kezAdyaJ vA, azvAccho vetyarthaH / pakSe iti / kezAared 'ati' iti Thak / acAt chAbhAve aNityarthaH / kaizyam kaizikamiti / kezAnAM samUha iti vigrahaH / krameNa yaSThakau / zrazvIyam zrazvamiti / krameNa chANau pAzAdibhyo yaH / samUha ityeva / pAzyetyAdi / pAzAnAM tRNAnAM dhUmAnAM vanAnAM vAtAmAM ca samUha iti vigrahaH / strItvaM lokAt / khalagorathAt / samUha ityeva / khala, go, ratha ebhyo yaH syAdityarthaH / khalyA ganyA rathyeti / khalAnAM gavAM / rathAnAM ca samUha iti vigrahaH / yadyapi pAzAdiSveva eSAM pATho yuktaH / tathApi uttarasUtre eSAmevAnuvRttyarthaM pRthak pAThaH / initrakaTayatvazca / syuriti / ini tra kathyac ete syurityarthaH / khalinIti / khalAnAM samUha iti vigraha: / inipratyaye nakArAdikAra uccAraNArthaH / strItvaM lokAt / nAntatvAnGIp / gotreti / gavAM samUha iti vigraha: / gozabdAt traH / lokAt TApU / rathakaTyeti / sthAnAM samUha iti vigrahaH / kayaci kakArasya nevam, ataddhita ityukteH / strItvATTAp / khalAdibhya inirvaktavyaH iti / 'initrakavacazca' iti sUtre inigrahaNamakRtvA 'gorathAttrakayyacau' ityevaM sUtraM kRtvA 'khalAdibhya iniH" iti pRthakkartavyamityarthaH / 1 viSayo deze / samUha iti nivRttam / tasyetyanuvartate / tasya viSaya ityarthe prathamovAritAt SaSThyantAtpratyayAH syuriti labhyate / tadAha - SaSThantAditi / viSayazabda vyAcaSTe - atyantaparizolite'rthe iti / devadattaviSayo'nuvAka ityatra tathA darzanAditi bhAvaH / tarhi tatrAtivyAptiH syAdityata Aha - sa cediti / saH atyantaparizolito. For Private and Personal Use Only Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 1 bAlamanoramAsahitA / zaivaH / deze kim / devadattasya viSayo'nuvAkaH / ( 1262 ) rAjanyAdibhyo cu 4253 // rAjanyakaH / ( 1213 ) bhaurikyAceSukAryAdibhyo viTera 4254 | bhaurikINAM viSayo dezaH bhaurikividham / bhaulikividham / aiSukAribhaktam / sArasAyanabhaktam / ( 1264 ) so'syAdiriti cchandasaH prAtheSu 4|2||5|| aN / paGkirAdirasyeti pAGkaH pragAthaH / 'svArtha upasakhyAnamU' ( vA 2044 ) / triSTubeva traisTubham / (1265) saGgrAme prayojana 731 1 'rtho dezaivedityarthaH / evaM ca atyantaparizIlite deze gamye pratyayAH syuriti phali - tam / viSayazabdo hyayaM kacit grAmasamUhAtmake janapade vartate / tadyathA - sAmantasya rAjJo viSayo'nena labdha iti kvacidindriyagrAhye vartate / tadyathA cakSurviSayo rUpamiti / kvacidanyatrAvRtau vartate / yathA matsyAnAM viSayo jalamiti / anyantra nAstIti gamyate / prakRte tu devadattaviSayo'nuvAka itivadatyantaparizIlite vartate / tatra viSayazabdena atyantaparizIlite'rthe avagate sati anuvAkAdivyAvRttyarthaM dezagra. haNam / zinInAM viSayo deza iti / atyantaparicito deza ityarthaH / devadattasya viSaya iti / atyantaparicito'nuvAka ityarthaH / atra dezasyAnavagamAt na pratyaya iti bhAvaH / viSaya iti kim / devadattasya kadAcidgantavyo mArgaH / na ca devadattasya gRhamityatra atyantaparicitadezatvAt pratyayaH syAditi vAcyam, janapadasamUhAtmakAtyantaparizIlitadezasyaivAtra vivakSitatvAt / rAjanyAdibhyo vuJ / tasya viSayo deza ityarthaM rAjanyAdibhyaH SaSThyantebhyo vuJ syAdityarthaH / aNo'pavAdaH / rAjanyaka ityatra rAjanyAnAM viSayo deza ityarthaH / bhaurikyAceSu / bhaurikyAdibhyaH aiSukAryAdibhyazca SaSThyantebhyaH yathAkramaM vidhala, bhaktala, etau pratyayau sto viSayo deza ityarthaM / bhaurikividhamiti / bhaurikINAM viSayo deza ityarthaH / bhaulikividhamiti / bhaulikomAM viSayo deza ityarthaH / aiSukAribhaktamiti / aiSukArINAM viSayo deza ityarthaH / sAralAya * nabhaktamiti / sArasAyAnAM viSayo deza ityarthaH / iha napuMsakatvaM lokAt / so'syAdiH / RgdvayamAmnAtaM pAdAvRttyA RtrayaM sampadyate / sa ca sampragAdha iti chandogasUtre bahuvRcasUtre ca prasiddham / SaSThayekavacanasthAne saptamIbahuvacanamArtham / sossya pragAthasya Adirityarthe prathamAntAt chandovizeSavAcakAt aNAdipratyayAH syurityarthaH / akSareyattAvizeSo gAyatryAdizchandaH / paGktirAdiriti / SaGkticchandaskA Rk Adiryasya pragAthasya saH pAktaH pragAthaH ityucyate ityarthaH / svArtha iti / chandovAcibhyaH svArthe aNAdipratyayasyopasaGkhyAnamityarthaH / traiSTubhamiti / For Private and Personal Use Only Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 732 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ cAturarthika yAdubhyaH 4|6|56 // 'so'sya' ityanuvartate / subhadrA prayojanamasya saGgrAmasyeti saubhadraH / bharatA yoddhAro'sya saGgrAmasya bhArataH / (1266) tadasyAM prahara Namiti krIDAyAM NaH 4 257 // daNDaH praharaNamasyAM krIDAyAM dANDA / mauSTA / (1265) ghaJaH sAsyAM kriyeti saH 4|2|58 || ghaJantAtkriyAvA. cinaH prathamAntAdasyAmiti saptamyarthe strIliGge napratyayaH syAt / ghaJaH iti kRduprahaNAdgatikArakapUrvasyApi praNam / (1268) zyenatilasya pAte meM 6 | 3|71 // zyena tila etayormumAgamaH syAt pratyaye pare pAtazabde uttarapade / zyenapAtosert vartate zyainampAtA mRgayA / tilapAto'syAM vartate tailampAtA svadhA / iyainatilasya kim / daNDapAto'syAM tithau vartate dANDapAtA tithiH / (1266) tadadhIte tadveda 4256 // vyAkaraNamadhIte veda vA vaiyAkaraNa: / ( 1270 ) klItvaM lokAt / saGgrAme / anuvartate iti / tathAca saGgrAma iti saptamyantaM SaSThA vipariNatam asyetyanenAnveti / tadasya saGgrAmasya prayojanaM, te'sya saGgrA I yoddhAra ityarthe prayojanayodUSTavAcibhyaH prathamAntebhyaH aNAdayaH syurityarthaH / tadasyAm / tat asyAM krIDAyAM praharaNamityarthe prathamAntAt praharaNavAcakAt NapratyayaH syAdityarthaH / prayite aneneti praharaNam Ayudham / dANDeti / aNi tu GIp syA diti bhAvaH / mauSTeti / muSTiH praharaNamasyAM krIDAyAmiti vigrahaH / ghaJaH sAsyAm / asyAmityanantaraM mRgayAyAmityAdi strIliGgavizeSyamadhyAhAryam / sA kriyA asyAM mRgayAdikriyAyAmityarthe ghaJantaprakRtikaprathamAntAtkriyAvAcinaH jaH syAdityarthaH / phalitamAha - ghaJantAdityAdinA / kRdgrahaNAditi / tatprayojanamanupadameva vakSyate / zyenatilasya pAte the / mumAgamaH iti / 'arudviSat' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / Japratyaye iti / apratyaye pare yaH pAtazabdaH tasminnityarthaH / uttarapade iti / 'aluguttarapade' iti tadadhikArAditi bhAvaH / zyenapAta iti / patanaM pAtaH / bhAve ghaJ / zyainampAteti / zyenapAtazabdAt ghaJantAt JaH / yadyapi pAtazabda evaM ghaJantaH tathApi kRdragrahaNaparibhASayA zyenapAtazabdasyApi grahaNaM bodhyam / zyenasya pAta iti kRdyogaSaSThyA samAsaH / tathAca zyenapAtazabdasyAdivRddhiH / tailampAtA svadheti / svadhAzabdaH strIliGgaH pitryakriyAyAM vartate 'namaH svadhAyai' ityAdidarzanAt / svadhetyanena krIDAyAmiti nAnuvartate iti sUcitam / tadasyAmiti / prakRte punarasyAmiti grahaNAt / 1 I tadadhIte / tadadhIte ityarthe tadve tItyarthe ca dvitIyAntAdaNAdayaH syurityarthaH / gurumukhAdakSarAnupUrvIgrahaNamadhyayanam / zabdArthajJAnaM vedanam / etena adhyayanavidhirarthajJAnaparyanta iti katipayamImAMsakoktiH parAstA, pRthaggrahaNavaiyarthyAt / yathAcaitattathA For Private and Personal Use Only Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] baalmnormaashitaa| 733 - RtUkthAdisUtrAntAka 4 / 2 / 60 // RtuvizeSavAcinAmeveha grahaNam / tebhyo mukhyArthebhyo veditari, tatpratipAdakagranthaparebhyastvadhyetari / AgniSTomikaH vAja. peyikaH ukthaM sAmavizeSaH / tallakSaNaparo pranthavizeSo lakSaNayoktham / tadadhIte veda vA zaikSikaH / 'mukhyArthAtUkthazabdALegaNau nessyete'| nyAyam-naiyAyikaH / vRttim-vArtikaH / lokAyatam-laukAyatikaH ityAdi / 'sUtrAntAttvakalpAdereveSyate' (vA 274) / sAGmahasUtrikaH / akalpAdeH kim / kaalpsuutrH| 'vidyAlakSaNakalpAntAcceti vaktavyam' (vA 2741) vAyasavidhikaH golakSaNikaH / AzvalakSaNikaH / pArAzarakalpikaH / 'aGgazatradharmatripUrvAdvidyAntAnneti vaktavyam' (vA 2745) / AgAvidyaH / kSAtravidyaH / dhArmavidyaH / trividhA vidyA trividyA / tAma. adhvaramImAMsAkutUhalavRttau prapaJcitamasmAbhiH / vaiyAkaraNa iti / aNi 'nyyaabhyaam| ityaijaagmH| RtUkthAdi / 'tadadhIte tadveda' ityarthayoH Rtu, ukthAdi, sUtrAnta ebhyaH uk syAdityarthaH / RtuvizeSavAcinAmeveti / na tu RtuzabdasyaivetyarthaH / anyathA ukyA. digaNa evaM kratuzabdamapi paThediti bhAvaH / nanu kratuvizeSANAM kathamadhyayanam / akSara. grahaNAtmakatvAbhAvAdityata Aha-tebhya iti / agniSTomAdizabdAH RtuvizeSeSu mukhyaaH| tatpratipAdakAntheSu tu gauNAH / tatra kratuvizeSAtmakamukhyArthakebhyaH agniTomAdizabdebhyaH veditari pratyayAH / agniSTomAdikratupratipAdakagrantheSu lakSaNayA vidyamAnebhyastu tebhyaH adhyetarItyarthaH / zrAgniSTomika iti / agniSTomaM kratuM vetti tatpratipAdakagranthamadhIte iti vaarthH| ukthazabdaH sAmasu mukhyaH / sAmalakSaNagranthe prAtizAkhye tu gauNaH / tatra gauNArthakAdeva ukthazabdAt ThagityAha-ukthaM sAmavizeSa iti / 'agniSTomastotrAtparaM yatsAma goyate' iti vRttikaduktariti bhaavH| bhASye tu sAmazabdaparyAya ukthazabda iti lakSyate / mukhyArthAditi / sAmavAcinaH ukthazabdAttu na Thak , tasminniSiddhe tadadhote ityaNa ca na bhavatItyarthaH / bhASye tu mukhyArthakAdukthazabdAt Thak netyeva lakSyate / ukthAdigaNapaThitAt nyAyAdizabdAt ThakamudAharati-nyAyamiti / adhIte vetti veti zeSaH / naiyAyika iti / uki aijAgamaH / vRttimiti / adhIte veda veti shessH| vAttika iti / uki AdivRddhau raparatvam / sAmahasUtrika iti / samAhAkhyaM sUtramadhIte vetti vetyarthaH / vidyAlakSaNeti / vidyA, lakSaNa, kalpa etadantAdapi ukte'rthe ThagityarthaH / zraGgeti / ana, kSatra, dharma, tri etatpUrvakAdvidyAntAt samAsAt Thak netyarthaH / tatazca aNeva / trividhA vidyA trividyA iti / zAkapArthivAditvAdvidhAzabdasya lopa iti bhAvaH / tisro vidyAtrividyA iti na vigrahaH, 'diksakhye saMjJAyAm' iti niyamAt / nApi tisro vidyA adhIte veda taddhitArthe For Private and Personal Use Only Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sidAntakaumudI [cAturthika dhote veda vA viyaH / 'pAkhyAnAkhyAyiketihAsapurANebhyazca' (vA 2746) yava. krItamadhikRtya kRtamAkhyAnamupacArAdhavakrItam , tadadhIte veti vA yAvakrItikaH / vAsavadattAmadhikRtya kRtA AkhyAyikA vAsavadattA / 'adhikRtya kRte prnthe| (sU 1467) 'ityarthe vRddhAcchaH' (sU 1337) / tasya 'lubAkhyAyikAbhyo bahulam' iti lup / tato'nena Thak / vAsavadattikaH / aitihAsikaH / paurANikaH / 'sarvAdeH mAdezca lugvaktavyaH' (vA 2748) / sarvavedAnadhIte sarvavedaH / sarvatantraH / savAtikaH / 'dvigorkha'-(sU 1080 ) iti luk / dvitantraH / ikanpadottarapadAcchataSaSTeH SikanpathaH' (vA 2749-2550) pUrvapadikaH / uttarapadikaH / zatapathikaH-zatapathikI / SaSTipathika:-SaSTipathikI / (1271) kramAdibhyo dviguH, tathA sati taddhitasya dvigunimittatayA 'dvigoluMganapatye' iti lugApatteH / timRNAM vidyAnAM samAhAra iti dvigurapyatra nirvAdha eva / AkhyAneti / AkhyAna, AkhyAyikA, itihAsa, purANa ebhyazca ukte'rthe Thagvakavya ityarthaH / tatra AkhyAnazabdena AkhyAyikAzabdena ca AkhyAnavizeSavAcinaH AkhyAyikAvizeSavAcinazca grahaNam / itihAsapurANazabdayostu svarUpayoreva grahaNam / AkhyAnaM nAma kathAprabandhaH / 'AkhyAyikopalabdhArthA purANaM paJcalakSaNam! ityamaraH / 'itihAsaH puraavRttm| iti c| . 'sargazca pratisargazca vaMzomanvantarANi ca / / vaMzAnucaritaM ceti purANaM paJcalakSaNam / ' tatra AkhyAnAdudAharati-yavakrItamiti / AkhyAyikAyA udaahrti-vaasvdtaamiti| lugvaktavya iti / uktapratyayasyeti zeSaH / sarvaveda iti / aNo luki Adi. vRddhyabhAvaH / sarvatantra iti / sarvatantrANyadhIte veda vetyrthH| savArtika iti vArtikena saha savAtikam / tena saha iti bahuvrIhiH / 'vopasarjanasya' iti sabhAvaH / savAtika sUtramadhIte ityrthH| dvigoriti / dve tantre adhIte vetti vetyarthaM taddhitArthe dvigunimittasvA. daNo luki AdivRddhayabhAve dvitantra iti rUpamityarthaH / ikan padottarapadAditi / padazabdaH uttarapadaM yasya saH padottarapadaH tasmAdukte'rthe ikanpratyayo vaktavyaH / zataSaSTeH pi. kanpatha iti / zatazabdAt SaSTizabdAcca parA yaH pathinzabdaH tasmAt ukte'rthe Sikan. pratyayo vaktavya ityarthaH / pUrvapadika iti / pUrvapadamadhIte veti vetyrthH| evamattarapati kaH / zatapathika iti / zatapathaM nAma vAjasaneyibrAhmaNam / tadadhIte gheti vespA zatapathikIti / pittvAt nISiti bhAvaH / evaM SaSTipathikaH / SaSTipaklioti / For Private and Personal Use Only Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 20 ] baalmnormaashitaa| 73. - vun 4 / 2 / 61 // kramakaH / krama pada zikSA mImAMsA / kramAdiH (1227) anu. brAhmaNAdiniH // 2 / 62 // tadadhIte tadveda' (sU 1269 ) ityarthe / brAhmaNasadRzo grantho'nubrAhmaNaM, tadadhIte'nubrAhmaNI / matvarthIyanaiva siddhe'NyAdhanAthamidam / (1273) vasantAdibhyaSThaka 4 / 2 / 63 // vAsantikaH / aparvANamadhIte bhAtha. vaiNikaH / 'dANDinAyana- (sU 1145) iti sUtre nipAtanAhilopo na (1274) proktAlluka 4 / 1 / 46 // proktArthakapratyayAtparasyAdhyetRveditRpratyayasya laksyAt / paNanaM paNaH / 'ghajathe kavidhAnam' iti kaH / so'syAstIti pnnii| tasya gotrA. patyaM paanninH| (1275) gAthividathikezigaNipaNitazca 64165 // ete'Ni prakRtyA syuH / iti hilopo na / tato yUnyapatye ij| paNiniH / ___ kramAdibhyo vun / tadadhIte tadveda ityarthe iti zeSaH / kramaka iti / kramamadhIte vetti vetyarthaH / kramAdigaNaM pati-krametyAdi / kramAdiriti / ayaM kramAdigaNa ityarthaH / padakaH zikSakaH mImAMsakaH ityudAharaNAni / anubrAhmaNAdiniH / zeSapUraNena sUtraM vyA. caSTe-tadadhIte tadvadetyarthe iti / inipratyaye nakArAdikAra uccAraNArthaH / tathAca nakArasyopadeze'ntyatvAbhAvAnnetsajJA / nanu 'ata iniThanau iti matvarthe ininaiva siddhatvAdidaM byarthamityata Aha-aNvAdhanArthamiti / bhASye tu pratyAkhyAtamevedam / vasantAdibhyaSThak / 'tadadhIte tadveda' ityeva / vAsantika iti / vasantavarNanaparagrantho vasa. ntaH / tamadhIte vetti vetyarthaH / atharvANamiti / atharvaNA prokto vedaH lakSaNayA atharvA, tamityarthaH / vastutastu proktapratyayasya 'RSibhyo lugvaktavyaH' iti vacanAlluk / AtharvaNika ityatra 'nastaddhite' iti TilopamAzaGkayAha-dANDinAyaneti / vAntasaMyo. gapUrvakatvAttu naallopH| ___ atha pANinizabdaM vyutpAdayitumupakramate-proktAlluk / proktazabdena proktArthapratyayo vivakSitaH / adhyetRveditRpratyayasyeti prakRtatvAllabhyate / tadAha-proktArtha. keti / paNanaM paNa iti / stutirityarthaH / nanu 'halava' iti ghani upadhAvRddhiH syAdi. tyata Aha-arthe iti / paNoti / 'ata iniThanau' iti matvarthe iniH / tasyeti / SaNino gotrApatye tasyApatyamityaNi pANina iti rUpamityarthaH / atra aNaH apatya. tvAttasmin pare 'inaNyanapatye' iti prakRtibhAvAbhAvAhilope prApte / gAthividathi / 'inaNyanapatye ityataH aNItyanuvartate / 'prakRtyakAc' ityataH prakRtyeti ca / tadAha -- ete'Ni prakRtyA myuriti / gAthin , vidathin , kezina , gaNin , paNin ete ityarthaH / apatye'pyaNi prakRtibhAvArthamidam / tato yUnyapatye iti / mUlaprakRtiH pnnii| tadapekSayA caturthe'patye yUni vivakSite pANinazabdAt gotrANantAt ata iji pANiniriti rUpa For Private and Personal Use Only Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [cAturarthika (1276) NyakSatriyArSabhito yUni lugaNioH s458|| NyapratyayAntAkSastriyagotrapratyayAntAdRSyabhidhAyino gotrapratyayAntAt jitazca parayoryuvAbhidhAyi. noraNiyo ksyAt / kauravyaH pitaa| kauravyaH putraH / zvApharakaH pitA / zvA. phalkaH putrH| vAsiSThaH pitA / vAsiSThaH putrH| taikAyaniH pitaa| tekAyaniH putraH / ebhyaH kim / shivaaynn| kohaDaH pitA / tata im / kauDahiH putraH / yUni kim / vAmarathyasya cchAtrAH vAmarathAH / ityaNo luktu na bhavati / Apra. mityarthaH / pANinazabdasya anantarApatyapratyayAntatve tu tato'nantarApatye mUlaprakRtipaNyapekSayA tRtIye gotrApatye in na sambhavati, 'eko gotre' iti niyamAt / nApi mUlaprakRtyapekSayA caturthApatye yUni paNinazabdAdanantarApatyapratyayAntAdiz sambha. vati, gotrAbUnyastriyAm' iti yuunyptye| gotrapratyayAntAdevApatyapratyayaniyamAt / ataH gotrANpratyayAntAt pANinazabdAni impratyaya ityuktamiti bodhyam / ___ atra ijo lukamAzaGkitumAha-jya ksstriyaarss| NyAdayaH sa gotrapratyayA evaM gRhyante 'gotrAni ityukteH| tadAha-gotrapratyayAntAdityAdi / NyapratyayasyodAha. rati-kauravya iti / kuroH gotrApatyaM kauravyaH / kurvAdibhyo nnyH| kauravyasyApatyaM yuvetyarthe ata iJ / tasyAnena luk / kSatriyapratyayasyodAharati-ivAphalka iti / zvaphalkasya gotrApatyaM zvAphalkaH / 'RSyandhaka' ityaN / zvAphalkasyApatyaM yuvetyarthe ata ij / tasyAnena luk / ArSapratyayasyodAharati-vAsiSTha iti / vasiSThasya gotrApatyaM vAsiSThaH / RSyaNa / vAsiSThasyApatyaM yuvetyarthe im| tasyAnena luk / jita udAharati-taikAyaniriti / tikasya gotrApatyaM taikAyaniH / tikAdibhyaH phin / taikAyanerapatyaM yuvetyarthe tasyApatyamityaNa / tasyAnena luk / vAmarathyasyeti / vAma. rathasya gotrApatyaM vAMmarathyaH / kurvAdibhyo NyaH / vAmarathyasya chAtrA ityarthe 'kaNvAdibhyo gotre' iti chApavAdaH aNa, tasyAnena luG na bhavati, tasya yuvArthaka svAbhAvAditi bhaavH| ityaNo luktu na bhavatIti / 'NyakSatriya' iti sUtreNa pANinirityatra ( aNaH parasya ) ijo luGna bhavatItyarthaH / kuta ityata Aha-ArSagrahaNeneti / pANinizabde paNinzabdA. daNpratya yasya autsargikasya vastugatyA RSivAcitve'pi RSau pratipadoktatvAmAvAnna tataH parasya ijo lugiti bhaavH| na ca paNinzabdAgotrApatye 'RSyandhaka' ityaNeva kuto na syAditi vAcyam , yatra ausagikasya aNaH iAdinA bAdhaH prasaktaH, tatraiva tadvAdhanArtham RSyaNa pravRttaH / vastutastu 'vAnyasminsapiNDe' iti sUtrabhASye atriza. bdAt 'itazcAnijaH iti Dhaki AtreyazabdAdilo 'NyakSatriyArSa' iti lugityuktatvA. For Private and Personal Use Only Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] bAlamanoramAsahitA / 737 hRNena pratipadoktasya RSyaNa evaM grahaNAt / pANininA proktaM pANinIyam / 'vRddhAccha:' ( sU 1337 ) / 'iJazca' ( sU 1333 ) ityaN tu na / gotre ya iv tadantAditi vakSyamANatvAt / tato'dhyetRveditraNo luk / svare striyAM ca vizeSaH / pANinIyaH paH / pANinIyA / ( 1277) sUtrAcca kopadhAt 4/2/65 // sUtravA cinaH kakAropadhAdadhyetRveditRpratyayasya luk syAt / aproktArtha ArambhaH / aSTA vadhyAyAH parimANamasya aSTakaM pANineH sUtram / tadadhIyate vidanti vA aSTakAH / 'sakhyA prakRtikAditi vAcyam' | neha | mAhAvArtikaH / kAlApakaH / ( 127= ) didamupekSyam | 'NyakSatriya' ityatra tu RSivAcakasya rUDhasyaiva grahaNam / paNin zabdaH, tadapatye pANinazabdazva na RSivAcakau / ataH autsargikANanta eva pANinazabda iti zabdenduzekhare prapaJcitat / pANinineti / pANininA proktamityartha 'tena proktam' ityarNa bAdhitvA 'vRddhAcchaH' iti chapratyaye IyAdeze pANinIyazabda ityarthaH / nanu pANinizabdAttaddhite vivakSite 'yUni luk' iti iJo luki satyapi pratyayalakSaNena jantatvamAzritya chApavAdaH aN syAdityata Aha - iJazcetyaN tu neti / pANinizabde ij yuvApatyArthaka eva, na tu gotrArthakaH, yuvasaJjJayA gotrasajJAyA bAdhAditi bhAvaH / yadyapi apatyAdhikArAdanyatra na pAribhASikaM gotramityuktam / tathApyatra pAribhASikameva gotraM gRhyate iti upariSTAt 'iJazca' iti sUtre vakSyate / tata iti / pANinIyazabdAdityarthaH / pANinIyamadhIte vetti vetyarthe pANinIyazabdAdaNi 'proktAlluk' iti tasya lugiti bhAvaH / nanu asatyapi adhyetRveditRpratyayasyANo luki pANinIyazabdaH sidhyatyevetyata Aha-svare striyAM ca vizeSa iti / adhyetRveditRpratyayasyAno lugabhAve pratyayasvareNAntodAttatvaM striyAM ca GIp syAt / luki tu sati chAdezasya IyAdezasya IkAraH pratyayasvareNodAttaH TApU ca sidhyati / tadAha-pANinIyaH pANinIyeti / sUtrAcca kopadhAt / kakAropadhAdityanantaraM parasyeti / zeSaH / nanu 'proktAlluka ' ityeva siddhe kimarthamidamityata Aha- zraprokArya Arambha iti / aproktArthAdapi pratyayAtparasya lugarthamityarthaH / aSTakamiti / tadasya parimANamityadhikAre 'mahakhyAyAH saJjJAsaGghasUtrAdhyayaneSu' iti 'saGkhyAyA atizadantAyA: kanU' iti ca sUtrarUpe'rthe kan / zraSTakA iti / aSTakazabdAdadhyatRveditRpratyayasya anena luka, kopadhAtsUvAcinaH paratvAditi bhAvaH / saGkhyAprakRtikAditi / 'sUtrAcca kopadhAt' iti luk saDakhyAprakRtikapratyayAntAdeva parasya bhavatItyarthaH / mAhAvArtika iti / mahAvAtikaM nAma sUtram / tadadhIte vetti vA mAhAvArtika atra aNo na luk / bA0 47 For Private and Personal Use Only Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 73% siddhAntakaumudI [cAturarthika chandobrAhmaNAni ca tadviSayANi 4 / 2 / 66 // chandAMsi brAhmaNAni ca prokta. pratyayAntAni tadviSayANi syuH / adhyetRveditRpratyayaM vinA na prayojyAnItyarthaH / kaThena proktamadhIyate kaThAH / vaishmpaaynaantevaasitvaanniniH| tasya 'kaThacarakAt(sa 1487 ) iti luk / tato'N / tasya 'prokAluk' ( sU 1274 ) / - __ atha caaturrthikaaH| (1274) tadasminnastIti deze tannAmni 4 / 2 / 67 // udumbarAH santyasmindeze audumbrH| (1280) tena nivRttam 4 / 2 / 68 // kuzA. mbena nirvRttA kauzAmbI ngrii| (1281) tasya nivAsaH 4 / 2 / 66 // chandobrAhmaNAni / chandAMsi mantrAH, brAhmaNAni vidhivAkyAni / teSAM dvandvaH / veda iti yAvat, mantrabrAhmaNayorvedanAmadheyamiti smrnnaat| 'proktAlluk' ityataH proktAdityanuvartate / prathamAbahuvacanena vipariNamyate / proktapratyayAntAnIti labhyate / tadAha-chandAMsItyAdinA / tadviSayANItyatra tacchabdena adhyetaveditRpratyayA viva. kSitAH / taiviSayaH bhavinAbhAvaH yeSAM tAni tadviSayANi / 'SiJ bandhane viziSya sa yo bandhaH viSayaH, avinAbhAva iti yAvat / adhyetaveditRpratyayasaMyuktAnyeva syu. rityarthaH / phalitamAha-adhyetaveditRpratyayaM vinA na prayojyAnItyartha iti / pANininA proktaM pANinIyaM vyAkaraNam / pANinIyAstadadhyetAro veditAro vetivat adhyetRpratyayaM vinApi prayoge prApte niyamArthamidam / kaTheneti / kaThena proktamadhIyate ityarthe kaThA ityudAharaNamiti bhAvaH / tadupapAdayati-vaizampAyaneti / kaThena proktamityarthe tena proktamityaNapavAdaH vaizampAyanAntevAsibhyazca' iti NinirityarthaH / tasyeti / NineH 'kaThacarakAlluka ityanena lugityarthaH / evaJca kaThena prokto vedabhAgaH kaTha iti sthi. tam / tato'Niti / tasmAt luptaproktapratyayakAt kaThazabdAt tadadhIte iti annityrthH| tasya proktaallugiti| tasyAdhyetraNaH 'proktAlluka' iti lugityarthaH / tathAca kaThena prAktamadhIyate kaThA ityevaM kaThazabdasya luptaproktapratyayAntasya adhyetraNA sahaiva prayogArhatA, natu tena vinA kevalaproktapatyayAntasyeti bhaavH| ___ atha cAturrAthakAn pratyayAna vastumupakramate / tadasminnastIti / tadasminnastItyartha prathamoccAritAtpranthamAntAdaNAdayaH syuH / pratyayAntena prakRtinAmake deze gamye ityarthaH / prasiddhadezagrahaNArtha itizabdaH / matupo'pavAdaH / tena nivRttam / deze tannAmnItyanuva. tate / tena nivRttamityartha tRtIyAntAdaNAdayaH syuH tannAmni deze ityrthH| tasya nivAsaH / tannAmni deze ityeva / tasya nivAsaH ityarthe SaSTyantAdaNAdayaH syuH tannA For Private and Personal Use Only Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28] baalmnormaashitaa| 738 zibInAM nivAso dezaH shaissH| (1282) adUrabhavazva 4 / 2 / 70 // vidi. zAyA adUrabhavaM nagaraM vaidizam / cakAreNa prAguktAstrayo'rthAH sannidhApyante, tena vakSyamANapratyayAnAM cAturthikastvaM sidhyati / (1283) moraJ / / 2 / 71 // aNo'pavAdaH / kakSatu-kAkSatavam / nayAstu paratvAnmatup / ikSumatI / (1284) matozca bahvajaGgAt 4 / 2 / 72 // bahvac AGgaM yasya matupastadantAdam / nAN / saindhrakAvatam / bahvac iti kim / Ahimatam / aGgaprahaNaM bahvac iti tadvizeSaNa yathA syAt matvantavizeSaNaM mA bhUt / (1285) bahvacaH kUpeSu 4 / 2 / 73 // bhaNo'pavAdaH / dIrghavaratreNa nirvRtto dairghavaratraH kUpaH / (1286) udakva vipA. shH4|2|74|| vipAzaH uttare kUle ye kUpAsteSvam / abahvaja bhArambhaH / dantena nivRtto dAntaH kUpaH / udak kim / dakSiNataH kUpevaNeva / (1287) saGkalAdibhyazca 4 / 2 / 75 // kUpeSu iti nivRttam / saGkalena nivRttaM sAGkalam / pauSkalam / (1288) strISu sauvIrasAlvaprAkSu 4 / 2 / 76 // strIliGgadhveSu dezeSu vAcyeSvaJ / sauvIre, dattAmitreNa nivRttA dAttAmitrI ngrii| mni deze ityarthaH / svatvavAn viSayaH / nivAsastu vasatimAtraM svatvAsvatvasAdhAraNa. mityAhuH / adUrabhavazca / tasyeti tannAmni deze iti cAnuvartate / tasya adUrabhava ityarthe SaSTyantAdaNAyaH syuH tannAmni deze ityarthaH / nanvatra cakAraH kimartha ityata Aha-cakAreNeti / adUrabhavaH iti vidhyanantaraM prAguktAstrayo'rthAH punarupasthApyante ityarthaH / kimarthamityata Aha-teneti / anyathA saMnihitatvAt adUrabhava ityeva utta. ravidhiSvanuvartateti bhAvaH / cAturarthikatvamiti / caturayoM bhava ityarthe dvigoradhyAtmA. ditvATTak / taddhitArthadvigau tu, 'dvigoluMganapatye' iti luk syAta / kecittu caturNI sUtrANAmarthAzcaturAH, tatra bhavAzcAturathikA ityAhuH / oran / 'tadasminAsti' ityAdiSu caturvatheSu prathamoccAritAttattadvibhaktyantAda syAt , aNo'pavAdaH / anadhikAraH 'suvAstvAdibhyo'Na' iti yAvat / kAkSatavamiti / kakSaturasminnastI. tyAdi vigrahaH / matozca / saidhrakAvatAmiti / sidhrakAvAnasminastItyAdayazcatvAro'rthAH yathAyogaM bodhyaaH| shraahimtmiti| ahimaansminnstiityaadyo'rthaaH| ahizabdasya dvayakatvAdana neti bhAvaH / ___bacaH kUpeSu / bahvacaH prAtipadikAt aJ catuyatheSu aNo'pavAdaH / dIrghavastreNa nivRttaH kUpaH dairghavaratraH / udakca vipaashH| uttare kUle iti / vipAzazabdaH zakA. rAnto ndiivishessvaacii| saGkalAdigyazca / nirvattamiti / dhyAkhyAnAditi bhAvaH / aNo'pavAdA pauSkalamiti / puSkalena nivRttamiti vigrahaH / strISu sauvIra / sauvIre iti / For Private and Personal Use Only Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 740 siddhAntakaumudI [cAturarthika - sAlve, vaidhuumaagnii| prAci, mAkandI / (128) suvAstvAdibhyo'N / 4 / 2 / 77 / ao'pavAdaH / suvAstoradUrabhavaM sauvAstavam / varNa-vArNavam / aNgrahaNaM nadyAM matupo bAdhanArtham / sauvAstavI / (1240) roNI 4 / 2 / 8 // roNIzabdAttadantAcANa / kuupaano'pvaadH| rauNaH / AjakarauNaH / (1291) ko. padhAcca 4 / 2 / 76 || aN / aJo'pavAdaH / kArNacchidrakaH kUpaH / kAkavAkavam / traizaGkavam / (1242) kucha kaThajilaseniraDhaNyayaphakphitribhayakAThako'rIhaNakRzAzvarya kumudakAzatRNaprekSAzmasakhisaGkAzabala. pakSaNasutaGgamapragadinvarAhakumudAdibhyaH 4 / 2 / 0 // saptadazabhyaH gaNebhyaH saptadaza kramAtsyuzcaturarthyAm / arIhaNAdibhyo vuny| bharIhaNena nivRtta. udAharaNaM vakSyata iti zeSaH / dAttAmitrI nagarIti / 'TiDDa' iti GIp / sAlve iti / udAhiyata iti shessH| vaidhUmAgnIti / vidhUmAgninA nivRttetyarthaH / ani ddiip| prAcIti / prAci deze udAhayata ityarthaH / mAkandIti / mAkandena nirvttetyrthH|| suvAstvAdibhyo'Na / aJa iti / orajityasyApavAda ityrthH| sauvAstavamiti / aNi orguNaH / vArNavamiti / varNoradUrabhavamityarthaH / nanu 'oraj' ityeva siddhe punarvi. dhisAmarthyAdeva tadananavRtto aNi siddhe punaragrahaNaM vyarthamityata Aha-aNgrahaNamiti roNI / luptapaJcamIkamidam / tadantAditi / 'yena vidhiH' iti sUtrasthabhASyAdiha pratyaH yavidhAvapi tadantavidhiriti bhAvaH / rauNa iti / roNyA nirvattaH kUpa ityarthaH / AjakaroNa iti / ajakaroNyA nivRtta ityarthaH / aNi 'yasya' iti ikaarlopH| kopadhAcca / kArNacchidraka iti / karNacchidrakeNa nirvRttaH kUpa ityarthaH / kArkavAkavamiti // kRkavAkunA nirvRttaH kUpa ityarthaH / orguNaH, AdivRddhau uparatvam / zaGkavamiti / trizakunA nirvRttaH kUpaH ityrthH| vucchaN / vuja chaNa , ka, Thaca , ila, sa, ini, ra, Dha, Nya, ya, phaka , phiJ , ima, jya, kak , Thak eteSAM saptadazAnAM dvandvAtprathamAbahuvacanam / arohaNa, kRzAca, Rzya, kumuda, kAza, tRNa, prekSa, azman , sakhi, saGkAza, bala, pakSa, karNa, sutaGgama, pragadina, varAha, kumuda eteSAM saptadazAnAM dvandvaH / ete AdayaH yeSAmiti bahuvrIheH paJcamIbahuva. canam / yathAsaGkhyAvagamAya kumudazabdayorekazeSo na kRtaH / pragadinzabde nalopAbhA. vastu ikaaraanttvbhrmniraasaay| dvandvAnte zrUyamANasya Adizabdasya arIhaNA. diSu pratyekamanvayaH / tathAca arINAdibhyo vuJ , kRzAcAdibhyaH chaN ityevaM saptadaza vAkyAni sampannAni / tadAha-saptadazabhya iti / arohaNAdisaptadaza. gaNebhyaH vunAdayaH pratyayAH kramAtsyurityarthaH / caturarthyAmiti / tadasminnastIti For Private and Personal Use Only Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28] baalmnormaashitaa| 741 mArIhaNakam / kRzAzvAdibhyazchaN / kAzviIyam / RzyAdibhyaH kH| Rzyakam / kumudAdibhyaSThac / kumudikam / kAzAdibhya ilaH / kAzilaH / tRNAdibhyaH saH / tRNasam / prekSAdibhya iniH| prekssii| azmAdibhyo raH / azmaraH / sakhyAdibhyo DhaJ / sAkheyam / saGkAzAdibhya NyaH / sAGkAzyam / balAdibhyo yaH / balyam / pakSAdibhyaH phak / pAkSAyaNaH / 'pathaH pantha ca' ( ga sU 79) pAnthAyanaH / karNAdibhyaH phiJ / kArNAyaniH / sutaGgamAdibhya iny| sautaGgamiH / pragadyAdibhyo vyaH / prAgadyaH / varAhAdibhyaH kak / vArAhakaH / kumudAdibhyaSThaka / kaumudikaH / (1263) janapade lup 4 / 2 / 1 // janapade vAcye cAtura. rthikasya lupsyAt / (1264) lupi yuktavadyaktivacane 1 / 2 / 51 // lupi sati prakRtivalliGgavacane stH| paJcAlAnAM nivAso janapadaH paJcAlAH / kuravaH / aGgAH / vaGgAH / kaliGgAH / (1245) tadaziSyaM saMjJApramANatvAt 1 / 2 / 53 // yuktavadvacanaM na kartavyam / saMjJAna pramANatvAt / (1266) lubyogAprakhyAnAt / / 2 / 54 // lubapi na kartavyo'vayavArthasyehApratIteH / deze tannAmni 'tena nivRttam' 'tasya nivAMsaH' 'adUrabhavazca' iti caturvatheSu prathamo. ccAritAttadvibhaktyantAt yathAyogaM pratyayAH iti phalitam / eteSu gaNeSu cetanavAcakA acetanavAcakAzca santi / tatra yathAyogaM caturAH anvayaH / prakSIti / prekSate iti prekSA, tena nivRttmityrthH| prekSayA nirvattamiti vA / pathaHpantha ca iti / pakSAdi. gaNasUtramidam / pAnthAyana iti / patho adUrabhava ityarthaH / .. janapade lup / cAturarthikasyeti / prakaraNalabhyamidam / lupi yuktavat / prakRtibhUtaH zabdaH yuktaH, vyaktiH liGga, vacanaM saGkhyeti pUrvAcAryasaGketaH / tadAha-lupi sati prakR. tivalliGganavacane sta iti / lubiti pratyayAdarzanamucyate / lupaH pravRtteH prAk pratyayapra. kRteryalliGgavacanaM te eva lapi sati bhavataH, na tu pratyayArthavizeSyamanusRtyetyarthaH / paJcAlAnAmiti / paJcAlasaJjJakAnAM rAjJAmityarthaH / paJcAlA iti / 'tasya nivAsaH' iti vihitalyANaH 'janapade lup' iti lupi prakRtivat bahuvacanamiti bhAvaH / kurava ityAdi / kurUNAm aGgAnAM vaGgAnAM kaliGgAnAM ca nivAso janapada iti vigrahaH / liGgAtideze tu kaTubadaryA adUrabhavo janapadaH kaTubadarItyudAhAryam / tadetatpUrvAcAryasUtraM pANiniH pratyAcaSTe / tadaziSyam / yathA dArAH ityAdau zAstrIyapuMstvaviziSTasyaiva strIrUpA. rthasya bhAnam , tathA lupi sati zAstrIyaprakRtyarthagataliGgasaGkhyAviziSTasyaiva svA. rthasya lokavyavahArAdeva bhAnaM sambhavati, na tu tadeze zAstravyApArApekSeti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 742 siddhAntakaumudI [cAturarthika - (1267) yogapramANe ca tadabhAve'darzanaM syAt 1 / 2 / 55 // yadi hi yogasyAvayavAryasyedaM boSakaM syAttadA tadabhAve na dRzyeta / (1248) pradhA. napratyayArthavacanamarthasyAnyapramANatvAt 1 / 2 / 56 // 'pratyayAH pradhAnam' ityevaMrUpaM vacanamapyaziSyam / kutaH / arthasya lokata eva siddhH| (1246) kAlopasarjane ca tulyam 1 / 2 / 57 // atItAyAH rAtreH pazcArdhenAgA. minyAH pUrvAddhena ca sahito divaso'dyatanaH, vizeSaNamupasajanam , ityAdi pUvAcAryaiH paribhASitam / tatrApyaziSyatvaM samAnam / lokprsiddhH| (1300) vizeSaNAnAM caajaateH1|2|52|| lubarthasya vizeSaNAnAmapi tadvalita vacane sto jAti varjayitvA / paJcAlA rmnniiyaaH| godI ramaNIyo / ajAteH sajJAnAmiti / lokavyavahArANAmityarthaH / evaM ca lubapi na vidheya ityAha-lubyogA. prakhyAnAt / aziSyamityanuvRttaM puMliGgana vipariNataM lubityanantaraM sambadhyate / tadAha-lubapi na kartavya iti / yogaH avayavArthaH tasya aprakhyAnAt apratIterityarthaH / tadAha-avayaveti / nahi paJcAlAgavaGgAdisambandhitvena paJcAlAH aGgAH vaGgAH ityAdito bodhaH, ataH pratyaya eva tatra nAstIti bhAvaH / pratyayasvIkAre bAdhakamAhayogapramANe ca / paJcAlAGgavaGgAdizabdeSu yogasya avayavArthasya pramApakatve sati tadabhAve paJcAlAGgAdikSatriya sambandhAbhAve samprati zUdrAdirAjake janapade paJcAlAdi. zabdo na prayujyeta, prayujyate ca yataH, ataH paJcAlAdizabdA: janapadavizeSeSu kevala. rUDhA iti yuktamityarthaH / tadAha-yadi hi yogasyeti / atha prasaGgAdanyadapi pUrvAcAryaparibhASitaM nirAvaSTe-pradhAnapratyayArtha / pratyayArtha iti / prakRtyartha prati pratyayArthaH pradhAna vizeSyam , prakRtyarthastu tadvizeSaNamityevaM yatpUrvAcAryavacanaM tdpiityrthH| kAlopasarjane c| kAlazca upasarjanaM ceti samAhAradvandvAt viSayasaptamI aziSyamityanuvRttaM bhAvapradhAnamAzrIyate / kAlaviSaye upasarjanaviSaye ca yatpUrvAcAryANAM vizeSavacanaM tatrApyaziSyatvaM samAnamityarthaH / tadvizeSavacana vizadayan vyAcaSTe- atItAyA ityaadinaa| vizeSaNAnAM cAjAteH / kasya vizeSaNAnAmityAkA kSAyAM lubityanuvRttaM SaSThyA vipariNataM sambadhyate, luptapratyayArthasyeti labhyate / tadAha-lubarthasyeti / tadvaditi / prakRtivadityarthaH / 'lupi yuktavavyaktivacane' ityasmAduttaraM paThitamidaM sUtraM tatraiva vyAkhyAtumucitam / paJcAlA ramaNIyA iti / paJcAlAnAM nivAso janapada ityarthaH / atra pratyayArthajanapadaM prati vizeSaNa. syApi ramaNIyazabdasya prakRtivadbahuvacanam / godo ramaNIyAviti / godayonivAso janapada ityarthaH / atra pratyayArthajanapadasya tadvizeSaNasyApi prakRtivat dviva. For Private and Personal Use Only Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] bAlamanoramAsahitA / kim / paJcAlA janapada: : godau prAmaH / ' harItakyAdiSu vyaktiH' ( vA 715 ) harItakyAH phalAni harItakyaH / 'khalatikAdiSu vacanam ' ( vA 716 ) / khalatikasya parvatasyAdUrabhavAni khalatikaM vanAni / 'manuSyalupi pratiSedhaH ' ( vA 717 ) manuSyalakSaNe lumarthe vizeSaNAnAM na / lubantasya tu bhavatItyarthaH / caJcA abhirUpaH / (1301) varaNAdibhyazca 4 / 2 / 82 // ajanapadArtha ArambhaH / varaNAnAmadUrabhavaM nagaraM varaNAH / (1302) zarkarAyA vA4 223 // asmAcAturarthikasya vA lupsyAt / (1303) Thakchau ca 4 264 // zarkarAyA etau staH / kumudAdo varAhAdau ca pAThasAmarthyAspakSe Thackako / vAgrahaNasAmarthyAtpakSe autsargiko'N / 743 canam / paJcAlA janapada iti / janapadazabdasya jAtivAcitvAnna prakRtivadbahuvacanam / godau grAma iti / atra grAmazabdasya jAtivAcitvAnna prakRtivat dvicanam / harItakyAdiSu vyaktiriti / vArtikamidam / lupi liGga prakRtivadbhavati / na tu vacanamiti zeSaH / harItakyAH phalAni harItakya iti / 'harItakyAdibhyazca' iti vikArapratyayasya lup / atra pratyayArtheSu phaleSu prakRtivatstrIliGgameva bhavati, na tvekavacanamiti bhAvaH / khalatikAdiSu vacanam / vArtikamidam / eSu lupi prakRtivadvacanameva bhavati natu liGgamityarthaH / khalatikaM vanAnIti / 'varaNAdibhyazca' iti lup / atra khalatikazabdasya luptapratyayAntasya prakRtivatpuMliGgatvaM na bhavati, kintu ekavacanameveti bhAvaH / manuSyalupi pratiSedha iti / vArtikamidam / manuSyalakSaNe iti / manuSyAtmake luptapratyayArthe yAni vizeSaNAni teSAM prakRtivalliGgacacanapratiSedha ityarthaH / caJcA zrabhirUpa iti / caJcA tRNamayI pratimA, tatsadRzo manuSyaH caJcA | 've pratikRtau' ityadhikAre 'saMjJAyAm' iti kanaH 'lummanuSye' iti lup / atra luptapratyayAntasya caJcAzabdasya manuSye vAcye prakRtiliGgatvam natu tadvizeSasya abhirUpazabdasyeti bhAvaH / iti yuktavadbhAvaprakaraNam / " For Private and Personal Use Only - 1 atha prakRtamArabhate / varaNAdibhyazca / 'janapade lup' ityuttaramidaM sUtram / varaNAdibhyaH parasya cAturarthikapratyayasya lup syAdityarthaH / pUrveNeva siddhe kimarthamidamityata Aha- janapadArtha Arambha iti / varaNAnAmiti / varaNA nAma nadI kAzyA uttarataH prasiddhA / avayavAbhiprAyaM pUjArthaM vA bahuvacanam / varaNAnAmadUrabhavaM nagaraM caraNAH / atra luptapratyayAntasya vareNAzabdasya nagare vAcye prakRtivatstrIliGga bahuvacanaM ca / zarkarAyA vA / lubityanuvartate / pratyAsatyA cAturarthikasyeti labhyate / tadAha - zrasmAditi / Thakchau ca / zarkarAyA ityanuvartate / tadAha - zarkarAyA etau sta iti / ThackakAviti / kumudAditvAt Thac, varAhAditvAt kak iti vivekaH / vAgraha Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 744 siddhAntakaumudI [cAturarthika tasya lumvikalpaH / SaD ruupaanni| zarkarA-zArkaram-zArikam-zarvarIyam-zarkarikam-zArkarakam / (1304) nadyAM matupa 4 / 2 / 85 // cAturarthikaH / ikSu. mtii| (1305) madhvAdibhyazca 4 / 2 / 86 // matupsyAccAturarthikaH / madhu: mAn / manadyartha ArambhaH / (1306) kumudanaDavetasebhyo DramatupAzA kumudvAn / naDvAn / vetasvAn / AyayoH 'jhayaH' ( sU 1898 ) iti, antye 'mAdupadhayA:-' (sU 1897 ) iti vakSyamANena kH| 'mahiSAcceti vaktavyam' (vA 2561 ) mahiSmAnAma dezaH / (1307) naDazAdADDva laca 4 / 2 / aiti / anyathA tatra pAThasAmarthyAdeva ThacaH kakazca lopavikalpasiddhestadvaiyAditi bhAvaH / zarkare ti / aNo lupi yuktavadbhAve rUpam / zArkaramiti / aNi rUpam / zArkarikamiti / Thaki rUpam / zarIyamiti / che rUpam / zarkarikamiti / Thaci rUpam / zArkaraka miti / kaki rUpam / zarkarAH santyasmin ityarthaH, zarkarAbhiH nirvRttamiti vaa| __ nadyAM matup / cAturarthika iti / zeSapUraNam / ikSumatIti / matupi upaavitau| ikSavaH santyasmin ityarthaH / madhavAdibhyacca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-matup syAccAturthika iti / madhumAniti / madhUnAM nivAsa ityarthaH / pUrveNa siddhe kimarthamidamityata Ahaanadyartha iti / kumudanaDa / kumuda naDa vetasa etebhyaH Dmatup syAdityarthaH / DakAsa upau ca itaH / ayaM matvartha eveti 'na padAnta' iti sUtrabhASyakaiyaTayoH sthitam / kumudvA. niti / kumudAH asmin santIti vigrahaH / Dmatupi DittvAt TilopaH / naDvAniti / naDAH asmin santIti vigrahaH / 'kumudvAnkumudaprAye' ityamaraH / vetatvAniti / vetasAH asmin santIti vigrahaH / zrAdyayoriti / kumudacchabde naDvacchabde ca 'jhayA' iti matupo masya vakAraH / vetasvacchabde tu 'mAdupadhAyAH' iti masya vakAra ityarthaH / vastutastu naDvacchabde'pi 'jhayA' ityasyAsiddhatvAt 'mAdapa. dhAyAH' ityeva nyAyyam , 'prakaraNe prakaraNamasiddham , natu ekasminneva prakaraNe pUrvayogaM prati parasyAsiddhatvam' ityasya upasargAdasamAse' iti sUtrabhASye dUSita. tvAt / vetasvAnityatra rutvaM tu na, allopasya sthaanivttvaat| 'na padAnta' iti niSedhastu na, pade anta hati vigRhya pade paratazcaramAvayave kartavye parapradasthAjAdeza. syaiva tanniSedhapravRtterbhASyAbhyupagatatvAt 'pUrvatrAsiddhe na sthAnivat' iti niSedho'pi na. pade anta iti vigRhya tatra sthAnivattvaniSedhavyAvRttisAdhanaparabhASyaprAmANyena pada. caramAvayavakAryavidhAyakAtiriktasyaiva traipAdikasya grahaNAditi zabdenduzekhare vistrH| mahiSAccetyanantaraM tu Dmatubiti zeSaH / mahiSmAniti / mahiSAH asmin santIti vigrahaH / ddittvaahilopH| allopasya sthAnivattvAnna jaztvam / pratyaye bhASAyAM For Private and Personal Use Only Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 28 ] bAlamanoramAsahitA / 88 || naDvalaH | 'zAdo jambAlaghAsayoH' ityamaraH / zAila: / ( 1308) zikhAyA valac 4 / 2 / 86 // zikhAvalam / (1306) utkraadibhyshchH| / 4 / 2 / 60 // utkarIyaH / (1310) naDAdInAM kukca 4 / 2 / 61 // naGakIyam / 'kruJcA hrasvatvaM ca ' (ga sU 80 ) / kruJcakIyaH / 'takSannalopazca ' (ga sU 81 ) takSakIyaH / (1311) bilvakAdibhyazlasya lukuu6|4|153|| nAdyantargatA bilvakAdayaH, tebhyazchasya luktaddhite pare / biruvA yasyAM santi sA bilvakIyA / tasyAM bhavA bailvakAH / vaitrakIyAH - vaitrakAH / chasya kim / chamA trasya lugyathA syAtkuko nivRttirmA bhUt / anyathA 'sanniyogaziSTAnAm ' ( pa 87) iti kugati nivarteta / luggrahaNaM sarvalopArtham / lopo hi yamAtrasya syAt / iti taddhite cAturarthikaprakaraNam / G8q I nityam iti tu na / tasya savarNe parato vidheH / na hi SakArasavarNo'nunAsiko'sti / naDazAdAvalac / naDvala iti / GittvATTilopaH / zAdala iti / zAdAH asmin santIti vigrahaH / zAdo dantyopadhaH / Dopadha ityanye / 'naDaprAye naDvAnnaDvala itya. pi' ityamaraH / ' zAdvala: zAdaharite' iti ca / zikhAyA valac / nirvRttAdyarthaM sUtraM deze tannAmni aNo bAdhanArthaM ca / 'dantazikhAtsaMjJAyAm' iti paJcame vakSyamANaM tu adeze'pi zikhAvalaH iti rUpArtham / utkarAdibhyaindraH / cAturarthika iti zeSaH / utkarIya iti / dezavizeSo'yam | utkareNa nirvRttamiti vA, tasya nivAsaH, tasya adUrabhava iti vA / naDAzainAM kukca / naDAdibhyaH chaH syAt cAturarthikaH prakRteH kukU ca / kuJcAhasvatvaM ceti / naDAdigaNasUtram / kraJcAzabdAcchaH prakRteH kukU, AkArasya hrasvazca / kruJcakIya iti / kruJcA] asmin santItyAdivigrahaH / takSannalopazca / idamapi gaNasUtram / takSanzabdAt chaH kuk, nakArasya lopazca / I bilvakAdibhyazvasya lukU / SASThamidaM sUtram / bilvakAdIti naDAdyantargata bilvAdInAM kRtakugAgamAnAM nirdezaH / kakArAdakAra uccAraNArthaH / taddhite iti / 'Apatyasya ca taddhite' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / bilvakIyeti / 'naDAdInAM kukkU ca' iti chaH / prakRteH kuk ca / tasyAM bhavAH, bailvakA iti / bilvakIyAzabdAdbhavArthe aN / tasminpare chasya lugiti bhAvaH / vetrakIyA iti / vetrANi asyAM santItyarthe naDAditvAcchaH, prakRteH kukU ca iti bhAvaH / vaitrakA iti / vetrakIyAyAM bhavA ityarthaH / vetrakIyAzabdAt aNi chasya lugiti bhAvaH / hrasya kimiti / ebhyaH parasya chasyaiva sambhava iti praznaH / saMniyogeti / 'saMniyoga ziSTAnAM saha vA pravRttiH saha vA nivRttiH' iti nyAyenetyarthaH / 'Dhe loposadravAH' ityato lopa ityanuvRtyaiva siddhe luggrahaNaM kimarthamityata Aha 1 For Private and Personal Use Only Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika atha taddhite zaiSikaprakaraNam // 29 // (1312) zeSe 4 / 2 / 12 // apatyAdicaturarthyantAdanyo'rthaH zeSaH, ta. trANAdayaH syuH / cakSuSA gRhyate cAkSuSaM rUpam / zrAvaNaH zabdaH / aupaniSadaH puruSaH / dRSadi piSTA dANedAH sktvH| ulUkhale kSuNNaH aulUkhalo yAvakaH / azvairuhyate Azvo rathaH / catubhiruhyate cAturaM zakaTam / caturdazyAM dRzyate cAturdaza rakSaH / 'zeSe' iti lakSaNaM cAdhikArazca / 'tasya vikAraH' ityataH prApacheSAdhikAraH / (1313) rASTrAvArapArAddhakhau / 2 / 63 // AbhyA kramAddhakhau staH zeSe / raassttriyH| avArapArINaH / avArapArAdvigRhItAdapi viparItAcceti vktvym| luggrahaNaM sarvalopArthamiti pratyayAdarzanasyaiva lukzabdArthatvAt kRtsnasya Iyasya lopo labhyate iti bhAvaH / lopavidhau tu naivaM labhyate ityAha-lopo hIti / lopavidhI, 'sUryatiSya' ityataH ya upadhAyAH ityanuvRttau bilvAdibhyaH parasya chAdezabhUtasya Iya. sya upadhAbhUto yo yakAraH tasya lopa ityarthalAbhAdyakAramAtrasya lopaH syAt / ya upadhAyAH ityanuvRttau tu 'AdeH parasya' iti IkArasyaiva lopaH syAditi bhAvaH / iti taddhite cAturarthikaprakaraNam / atha zaiSikaprakaraNaM nirUpyate / zeSe / aNAdaya iti 'prAgdIvyato'N' ityAdisAdhAraNAH pratyayA ityarthaH / catubhiriti / azvAdibhiriti zeSaH / caturdazyAmiti / kRSNacatu. dazyAM rAtrau rakSAMsi dRzyante ityAgamaH / lakSaNamiti / pradarziteSu grahaNAdyartheSu uttara. sUtrairanupAtteSu annaadividhaaykmityrthH| adhikAratve tu uttarasUtreSvevAnuttilAbhA. didaM na sidhyediti bhAvaH / adhikArazceti / uttarasUtreSvanuvRttyarthazcetyarthaH, svaritatvA. diti bhAvaH / adhikArasyottarAvadhimAha-tasya vikAra ityataH prAgiti / nava uttarasU. zreSu nirdiSTAnAmarthavizeSANAm apatyAdicaturarthyantAdanyatvasya siddhatvAt zeSAdhi. kAro vyartha iti vAcyam , 'tasyedam' ityAdAvapatyAdicaturthyantArthAnAM grahaNAbhAvAya tadAvazyakatvAt / na ca pradarziteSu grahaNAdyartheSu 'tasyedam' ityeva aNAdisiddhaH zeSa ityasya vidhitvaM nAzrayaNIyamiti vAcyam , zaSikAnmatubarthIyAt' ityAdau pradarzitagrahaNAdyarthakAnAmapi grahaNalAbhAya tadAvazyakatvAt / idaMtvena bhAsamAnamapatyAyapi na zeSaH, 'idaMvizeSA hyete apatyaM samUho vikAro nivAsaH' iti bhASyAt / prapaJcita caitat tasyApatyam' ityatra 'tasyedamityapatye'pi ityaadishlokvaartikvyaakhyaavsre| rASTAvArapArAdghakhau / prAbhyAmiti / rASTrazabdAdavArapArazabdAccetyarthaH / rASTriya iti rASTre jAtaH bhavaH ityAdiroM yathAyathaM bodhyaH / ghasya iyaH / avArapArINa iti| khasya For Private and Personal Use Only Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramAsahitA / grAmyaH I ( vA 2771 - 2772 ) / avArINaH / pArINaH / pArAvArINaH / iha prakRtivizeSAddhAdayantA pratyayA ucyante / teSAM jAtAdayo'rthavizeSAH samarthavibhaktayazca vakSyante / (1314) grAmAdyakhaJau 4 / 2 / 64 prAmINaH / ( 2315) kalyAdibhyo DhakaJ 4 / 2 / 65 // kutsitAtrayaH kattrayaH / tatra jAtAdiH kAstreyakaH / nAgareyakaH / grAmAt ityanuvRtteprameyakaH / (1316) kulakukSiprIvAbhyaH zvAsyalaGkAreSu 4 / 2 / 66 // kauleyakaH vA / kaulosnyaH / kaukSeyako'siH / kaukSo'nyaH / graiveyako'laGkAraH / maivo'nyaH / (1317) nadyAdibhyo Dhak 4 / 2 / 67 // nAdeyam / mAheyam / vArANa seyam / (131 ) dakSiNApazcAtpurasastyakU 4 / 2 / 68 // dakSiNA InAdezaH, Natvam / avArapArAdvigRhItAdapIti / avArazabdAtpArazabdAcca pRthagbhUtAdapi kho vaktavya ityarthaH / viparItAcceti / pArAvArazabdAdapItyarthaH / nanu rASTrAvArapAretyAramya 'vibhASA pUrvAhnAparAdvAbhyAm' ityantaiH sUtraiH rASTrAdizabdebhyaH prakRtibhyaH zeSeStheM pratyayAvihitAH / tasyApatyamityAdivadartha vizeSAstu na nirdizyante / yatkiJcidvibhaktyantebhyaH rASTrAdiprakRtivizeSebhyaH ghAdayaH TyuTyulantAH pratyayAH syuH, 'samarthAnAM prathamAdvA' ityasyAnupasthityA prathamoccAritavibhaktivizeSAnupasthiteH / kiMca 'tatra jAtaH' ityAdisUtreSUttareSu arthavizeSA eva nirdiSTAH / tatra prathamoccAritasaptamyantAditattadvibhaktyantebhyaH sarvebhyaH sAdhAraNA aNAdaya eva syuH / tatrAha - chaha prakRtI. tyAdinA / rASTrAvAretyAdisUtrANAM prakRtivizeSebhyaH kevalapratyayavidhInAm artha vizeSavibhaktivizeSAkAGkSAyAM, 'tatra jAtaH' ityAdisUtrANAM ca kevalamartha vizeSa nirdezaparANAM 'samarthAnAm' iti sUtralabdhatattadvibhaktikaprakRtivizeSANAM vidheyapratyayavizeSAkAGkSAya parasparamekavAkyatve sati tatra jAtaH ityAdyartheSu prathamoccAritatattadvibhaktyantebhyaH rASTrAdizabdebhyo ghAdayA TyuTyulantAH pratyayAH syuriti labhyata iti bhAvaH / rASTrAnyAbhyastu prakRtibhyo jAtAdyartheSu aNAdayaH sAdhAraNA bhavantyeva / grAmAdyakhanau / grAmya iti / pratyaye 'yasyeti ca' iti lopaH / grAmINa iti / khaJa inAdezaH, Natvam / kalyAdibhyo DhakaJ / kastraya iti / 'kugatiprAdayaH' iti kuzabdasya samAsaH / 'zrau ca' iti koH kadAdezaH / kAtreyaka iti / Dhakan, DhakArasya eyAdezaH 'lopoH vyoH' iti yalopaH / anuvRtteriti / svaritatvAditi bhAvaH / tathAca grAmazabdAt Dhakanapi labhyate ityarthaH / kulakukSi / kulAcchuni, kukSeH asau, griivaayaa| alaGkAre DhakaJityarthaH / kauleyakaH zveti / kule jAtAdiriti vigrahaH / kaukSeya ko'siriti / kukSau koze bhavaH khaGga ityarthaH / graiveyava iti / grIvAsu bhava iti vigrahaH / nadyAdibhyo Dhak / mAheyamiti / mahI 1 For Private and Personal Use Only 747 -- 4 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 748 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika ityAjantamavyayam / daakssinnaatyH| paashcaattyH| paurastyaH / (1316) kApi. zyApruphaka 4 / 2 / 88 || kApizyAM jAtAdi kApizAyanaM madhu / kApizAyanI drAkSA / (1320) raGkoramanuSye'Nca 4 / 2 / 100 // cAraSphak / rAGkayo gauH| rAGkavAyaNaH / amanuSye iti kim / rAvako manuSyaH / (1321) dhuprAgaprAgudakpratIco yat 4 / 2 / 101 // divyam / prAcyam / apA. cyam / udIcyam / pratIcyam / (1322) kanthAyASThak 4 / 2 / 102 // kaanthikH| (1323) varNoM vuka 4 / 2 / 103 // vargusamopadezo vaNuH / tadviSayArthavAcikanyAza bdAvuksyAt / 'yathA hi jAtaM himavatsu kAnthakam' / (1324) avyyaayp4|2| 104 // 'amehakkatasitrebhya eva' (vA 2779 ) / 'amAntikasahArthayoH' / amAtyaH / ihatyaH / kvtyH| tatastyaH / tatratyaH / parigaNanam kim / upariSTAdbhavaH aupariSTaH / 'avyayAno bhamAtre Ti bhUmiH, tasyAM jAtAdItyarthaH / vArANaseyamiti / vArANasyAM jAtAdItyarthaH / dakSiNApazcAt / Ajantamavyayamiti / avyayasAhacaryAdAjantaM gRhyata iti bhAvaH / dakSiNA, pa. zvAt , puras ebhyo'vyayebhyo jAtAdhartheSu tyakpratyayaH syAdityarthaH / kApizyASSphaka / kApizyAH phak iti chedaH / kApizIzabdAt Spha syAdityarthaH / kApizI nAma dezavizeSaH / kApizAyanI drAkSeti / pittvAta GIS / raGkoramanuSye'N ca / raGkoraNa syAt cAt Sphak / rAGkayo gauriti / raGkurnAma dezavizeSaH / tatra jAtAdirityarthaH / rAGkavako manuSya iti / atra manuSyatvAna phagaNI / kintu 'manuSyatatsthayoH' iti vakSyamANo vuJ akAdezaH / rAvako manuSyaH iti tvapapAThaH / dhuprAgaprAk / div , prAJc , apAJc , udaJc , pratyaJc ebhyo yatsyA dityarthaH / sUtre 'diva ut' ityuttvena nirdeshH| divyamiti / divi jAtAdItyarthaH / prAcya. miti / prAci pradeze jaataadiityrthH| taddhitotpattau subluki prAJc ya iti sthite 'aniditAm' iti nalope 'acaH' ityakAralope 'cau iti dIdhe prAcyamiti rUpam / apAcyamiti / idamapi pUrvavat / udiicymiti| atra 'uda It' iti IttvaM vizeSaH / pratocyamiti / prAcyavadrUpam / kanthAyASTak / tiryaksyUtabahuvasnakhaNDasamUhaH knyaa| dezavizeSa ityanye / varNoM vuk / vargusamIpeti / vargurnAma sindhunadaH, tasyAdUrabhava itya) suvAstvAditvAditvAdaNo 'janapade lup' iti lup / tathAca vaNusamIpadezo varNaH, tasmin yA kanthA tadvAcakAt vukpratyaya iti yAvat / avyayAtyapa / ameheti / amA, iha, va tasi, tra ebhya eva avyayebhyaH tyappratyaya iti parigaNanavArtikamidam / amAtya iti / samIpe saha vA jAta ityarthaH / aupariSTa iti / upariSTAdityavyayasya For Private and Personal Use Only Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29] baalmnormaashitaa| 748 - .ma....n.narwww.www.winni lopH| (vA 4187 ) / anityo'yaM bahiSaSTilopavidhAnAt / teneha na / ArA. tIyaH / zAzvatIyaH / 'tyabnedhuMva iti vktvym| (vA 2740) / nityaH / 'niso gate' (vA 2781) (1321) hrasvAttAdo taddhite 8 / 3 / 102 // hrasvA. diNaH parasya sasya SaH syAttAdau taddhite / nirgato varNAzramebhyo nissttyshcnnddaalaadiH| 'araNyANNaH' (vA 2782 ) / AraNyAH sumanasaH / 'dUrAdetyaH (vA 2783) dUretyaH / 'uttarAdAhaJ' (vA 2774 ) / auttarAhaH / (1326) aiSamodyazva. so'nyatarasyAm / / 2 / 105 // ebhyastyabvA / pakSe vakSyamANo vyuTyuloaiSamastyam-aiSamastanam / yastyam-yastanam / zvastyam-zvastanam / pakSe zauva. parigaNiteSvanantarbhAvAt na tyap , aNi aupariSTa iti rUpamityarthaH / kathamiha Tilopa ityata Aha-avyayAnAmiti / vAtikamidam / bhamAtre iti / kAtsnye mAtrazabdaH / kRtvasya bhasyAvyayasya ttelopH| 'nastaddhite' ityAdhupAdhi pekSita ityarthaH / nanvevaM sati ArAdityavyayAt chasya IyAdeze Tilope ArIya iti syAdityata Aha-ani. tyo'yamiti / tyabneriti / ni ityavyayAt tyap syAdhruve gamye ityarthaH / 'niyataM bhavaM nityam' iti bhASyam / niso gate iti / nis ityavyayAt tyA vaktavyo gate gamye ityarthaH / nis tya iti sthite sakArasya padAntatvAdAdezapratyayAvayavatvAbhAvAcca Satve aprApte / hrasvAttAdau / iNkorityataH iNgrahaNamanuvartate / 'saheH sADaH sa' ityataH saH iti SaSTayantamanuvartate / 'apadAntasya mUrdhanyaH' iti ca / tadAha-hasvAdiNa iti / niSTaya iti / tyapi sasya Satve takArasya STutvena ttH|| araNyANNa iti / vaktavya iti zeSaH / zrAraNyAH sumanasa iti / 'striyaH samanasaH puSpam' ityamaraH / araNye bhavA ityatheM Napratyaye TApi AraNyA iti rUpam / aNi tu DIpa syAditi bhAvaH / dUrAdetya iti / vaktavya iti zeSaH / dUretya iti / dUrAdAgataH, dUre bhava iti vArthaH / dUrAdityavyayAt etyapratyaye avyayAnAM bhamAtre iti ttilopH| uttarAdAhamiti / vAcya iti zeSaH / auttarAha iti / uttarasmAdAgataH uttarasmin bhava iti vArthaH / auttara iti tvasAdhu / aissmodyH| ebhya iti / aiSamas , yas , zvas etebhya ityarthaH / vakSyamANAviti / 'sAyaJciramprAhe.prage'vyayebhyaSTayuTayulau tuTaca' itya. neneti zeSaH / aiSamastyamiti / aiSamas ityavyayaM vartamAne saMvatsare vartate / tatra bhavami. tyarthaH / 'parutparAyeSamo'bde pUrve pUrvatare yati / ' ityamaraH / aiSamastanamiti / TyuTyalau vA / TAvito, boranAdezaH, tasya tu , Ta it , ukAra uccAraNArthaH, TittvAdAdhava. yavaH / prastyaM-hya stanamiti / hyam ityavyayaM gate'ti / tatra bhavamityarthaH / zvastyamzvastanamiti / zvas ityvyymnaagte'hni| tatra bhavamityarthaH / 'yo gate'nAgate'ki For Private and Personal Use Only Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 750 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika - stikaM vakSyate / (1327) tIrarUpottarapadAdayau 4 / 2 / 106 // yathAsaGkhyena / kAkatIram / pAlvalatIram / zaivarUpyam / tIrarUpAntAt iti noktam / bahucapUrvAnmA bhUt / bAhurUpam / (2328) dikpUrvApadAdasaMjJAyAM ghH4|2|107|| aNo'pavAdaH / pauvaMzAlaH / asaMjJAyAm kim / saMjJA. bhUtAyAH prakRtermA bhUt / pUrveSukAmazamyA bhavaH pUrveSukAmazamaH / 'prAcA prAmanaga. rANAm' (sU 1400) ityuttarapadavRddhiH / (1326) madrebhyo'J 4aa2 / 108 dikpUrvapadAt ityeva / 'disho'mdraannaam| (sU 1399 ) iti madrapadAsAdAdi. vRddhiH| paurvamadraH / aaprmdrH| (1330) udIcyagrAmAca badaco'nto. dAttAt 4 / 2 / 106 // aJ syAt / zaivapuram / (1331) prasthottara padapaladyAdikopadhAdaNa 4 / 2 / 110 / mAhikiprasthaH / pAladaH / nelI. nakaH / (1332) kaNvAdibhyo gotre 4 / 2 / 111 // ebhyo gotrapratyayA zvaH' ityamaraH / pakSe iti / 'zvasastuT ca' iti uni tasya ikAdeze tuDAgame 'dvArA. dInAM ca' ityaijAgame zauvastikamityapi vakSyamANaM ruupmityrthH| tIrarUpa / tIrottarapadAt rUpottarapadAcca kramAdayazcetyarthaH / kAkatIramiti / kakatIre bhavamityarthaH / pAlbalatIramiti / palvalatIre bhavamityarthaH / shaivruupymiti| ziva. rUpe bhavamityarthaH / rUpyottarapadeti kvcitpaatthH| tathA sati jyapratyaye 'yasyeti cA ityakAralope dviyakAraM rUpam / bAhurUpamiti / 'vibhASA supo bahuca purastAttu' iti bahupUrvasya rUpAntatve'pi taduttarapadakatvAbhAvAnna jya iti bhAvaH / dikpUrvapadAt / paJcamyarthe saptamI / asajJAbhUtAt dikpUrvapadakAt naH syaadityrthH| paurvazAla iti / pUrvasyAM zAlAyAM bhava ityarthe 'taddhitArtha' iti samAsAt jaH / mdrebhyony| ityeveti / dikpUrvAt madrazabdAdamityarthaH / pryudaasaaditi| uttarapadavRddhaH paryudAse sati Adi. vRddhirityarthaH / bahuvacanAjjanapadavAcina eva grahaNam / paurvamadra iti / pUrveSu madveSu bhava ityarthaH / udIcyagrAmAcca / zaivapuramiti / uttaradeze zivapuraM nAma graamvishessH| tatra bhava. mityarthaH / samAsasyetyantodAtta: zivapurazabdaH / bahvacaH kim / dhvanI ( GISanto) nAma uttaradeze grAmavizeSaH / tatra bhavaH dhvAjaH / antodAttAtkim / zArkarIdhAnam / kRduttarapadaprakRtisvareNa litsvarasyaivAvasthAnAt madhyodAtto'yam / prasthottarapada / prasthottarapadAt paladyAdibhyaH kopadhAcca annityrthH| paladiH A. diryeSAmiti vigrahaH / udIcyagrAmalakSaNasya amo'pvaadH| mAhikiprastha iti / mahi. kiMprasthanAmni grAme bhava ityrthH| pAlada iti / paladinAmni grAme bhava ityrthH| For Private and Personal Use Only Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramAsahitA / 51 `ntebhyo'NyasyAt / kaNvo gargAdiH / kANNyasya chAtrAH kANvAH / (1333) iJazca 4 / 2 / 122 // gotre ya im tadantAdaNsyAt / dAkSAH / gotre kim / sotaGgameridaM sautamIyam / gotramiha zAstrIyaM, na tu laukikam / teneha na / pANinIyam / (1334) na dvyacaH prAcyabharateSu 4 / 2 / 116 // 'ina' ( sU 1333 ) ityaNo'pavAdaH / prauSThIyAH / kAzIyAH / bharatAnAM prAcyatve'pi pRthagupAdAnam anyatra prAcyagrahaNe bharatAnAmagrahaNasya liGgam / (1335) vRddhiryasyAcAmAdistabRddham 1 | 1 | 73 // yasya samudAyasyAco madhye AdivRddhistadvRddhasaMjJaM syAt / (1336) tyadAdIni ca 1 / 1 / 74 // vRddhasaMjJAni syuH / (1337) vRddhAcchaH 4 / 2 / 114 // zAlIyaH / mAlIyaH / tadIyaH / (1338) eGa prAcAM deze 1 / 1175 // eD yasyAcAmAdistadvRddhasaMjJaM vA 1 I nailInaka iti / nilInakanAmni grAme bhava ityarthaH / kaNvAdibhyo gotre / kAvyasyeti / kaNvasya gotrApatyaM kANvyaH / gargAdiyaJ / kANvyasya chAtrA ityarthe anena chApavAdosr | 'yasyeti ca' ityakAralopaH / 'Apatyasya ca' iti yakAralopaH kANvA iti rUpam / iJazca / dAkSA iti / dakSasya gotrApatyaM dAkSiH / ata iJ / dAkSeH chAtrA iti vigrahaH / sautaGgameridamiti / sutaGgamasya nivAsaH sautaGgamiH / 'sutaGgamAdibhya ij' sautaGgameridamityarthaM vRddhAt chaH, na tvaN, ijo gotrArthakatvAbhAvAt / gotramiha zAstrIyamiti / apatyAdhikArAdanyatra yadyapi laukikameva gotramiti siddhAntaH / tathApi ha sUtrayespi zAstrIyameva gotraM gRhyate, 'yUni luk' iti sUtrabhASye tathokkatvAditi bhAvaH / pANinIyamiti / paNino gotrApatyaM pANinaH / tasyApatyaM yuvA pANiniH / tasyedaM pANinIyam / vRddhAt chaH / aN tu na, pANinizabdasya yuvapratyayAntatvAditi bhAvaH / na dvayacaH / prAcyeSu ( pareSu ) bharateSu ca gotreSu vidyamAnAdinantAt dvayaco'N na bhavatItyarthaH / iJazcezyaNo'pavAdaH / pratiSedha ityarthaH / prauSThIyA iti / proSThasya gotrApatyaM prauSThiH, tasya chAtrA ityarthaH / kAzIyA iti / kAzasya gotrApatyaM kAziH, tasya chAtrA ityarthaH / aNo niSedhe vRddhAt chaH / liGgamiti / tena auddAlakiH pitA, auddAlakAyanaH putraH ityatra 'iJaH prAcAm' iti bharatebhyo luD na bhavati / I vRddhiryasya / acAmiti bahutvamanekatvopalakSaNam / tena zAlAzabdasyApi vRddhasvaM sidhyati / vyapadezivatvena jJAzabdasyApi vRddhatvam / tyadAdInica / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - vRddhasamjJAni syuriti / Aderaco vRddhisaJjJakatvAbhAvAdArambhaH / vRddhAcchaH / vRddhasajJakAt chaH syAt jAtAdiSvartheSu / aNo'pavAdaH / zAlIya iti / zAlAyAM jAta ityAdirarthaH / evaM tadIyaH / eG prAcAM deze / dezavizeSanAmnazvedeGAdireva vRddha For Private and Personal Use Only Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir G52 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika - - syaadeshaabhidhaane| egiipcniiyH| goniiyH| bhojakaTIyaH / pakSe'Ni aiNIpacanaH, gaunadaH, bhaujakaTaH / eD kim / AhicchatraH / kAnyakubjaH / 'vA nAmadheyasya vRddhasaMjJA vaktavyA' ( vA 576 ) / devadattaH-devadattIyaH / (1336) bhava. taSThakchasI 4 / 2 / 115 // vRddhAdbhavata etau stH| bhAvatkaH / jaztvam / bhavadIyaH / vRddhAt ityanuvRtteH zatrantAdaNeva / bhAvataH / (1350) kaashyaadi| bhyaSThaJiThau 4 / 2 / 116 // ikAra uccAraNArthaH / kAzikI-kAzikA / baidikI-baidikA / 'ApadAdipUrvapadAt kAlAntAt' ( ga sU 74 ) / ApadAdirA. kRtigaNaH / ApatkAlikI-ApatkAlikA / (1341) vAhIkagrAmebhyazca / 4 / 2 / 117 // mAhIkagrAmavAcibhyo vRddhabhyaSTabiThau stH| chasyApavAdaH / kAstIraM nAma bAhIkagrAmaH / kAstIrikI-kAstIrikA / (1342) vibhASozI. nareSu 4 / 2 / 118 // eSu ye prAmAstadvAcibhyo vRddhabhyaSThaniThau vA staH / saudarzanikI-saudarzanikA-saudarzanIyA / (1343) moze ThaJ 4 / 2 / 114 // sajJaka iti niyamArthamidam / vA nAmadheyasyeti / rUDhazabdatvamiha nAmatvam / na tvA. dhunikasaGketitatvameva / tena ghaTIyamityAdi siddham / bhavataSThakcha sau| bhAvaka iti / 'isusuktAntAtkaH' / nanu bhavacchabdAcchasya IyAdeze sati bhatvena padatvasya bAdhArakarya jaztvamityata Aha-jaztvamiti / 'siti ca' iti padatvena bhatvasya bAdhAditi bhAvaH / nanu bhAvata iti kathamaNpratyayaH, 'tyadAdIni ca' iti bhavacchabdasya vRddhatayA chasyaiva yuktatvAdityata Aha-vRddhAdityanuvRtteH zatrantAdaNeveti / tyadAdiSu 'bhAterDa. vatuH' iti Davatvantasyaiva pAThAditi bhAvaH / ___ kAzyAdibhyaSThanmiThau / ThaJ miTha iti pratyayau staH / jiThapratyaye ni iti samudA. yasya 'AdiniTuDavaH' iti itsajJAyAM prayojanAbhAvAt lakAra eva it , tasya ji. svaraH prayojanam / Thana eva vidhau tu GIpU syAt , TApa na syAt / nanvevaM sati haTha. pratyaye Thasya ikAdezo na syAt / aGgAtparatvAbhAvAdityata Aha-ikAra uccAraNArtha iti / kAzikIti / kAzyAM jAtAdirityarthaH / ThamantAt DIpa / kAziketi / miThapratyaye ikAdeze TAp / baidikI vaidiketi / bedirdezavizeSaH / ApadAdipUrvapadAkAntAditi / gaNasUtram / uAivityeva / ApadAdiriti / Apat Adiryasyeti vigrahaH / ApatkA. likI ApatkAliketi / uni DIpa , jiThe TAp / bAhIkagrAmebhyazca / bAhIkAkhyAH ke. cidgrAmAH tadvizeSavAcibhya ityarthaH / tadAha-vAhIkagrAmavAcibhya iti / vibhASozInareSu / pUrvasUtre samastanideze'pi grAmebhya ityanuvartate, ekadeze svaritatvapratijJAnAt / tadAha-eSu ye grAmA iti / uzInareSu ye grAmAstavizeSavAcibhyaH ityarthaH / saudarzano For Private and Personal Use Only Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramAsahitA / uvarNAntAddezavAcinaSTham / niSAdakarSaH / naiSAda-karSukaH / 'ke'Na:' ( sU 834 ) iti hrasvaH / deze kim / paToichAtrAH pATavAH / JiThaM vyAvartayituM ThaSprahaNam / vRddhAcchaM paratvAdayaM bAdhate / dAkSikarSukaH / (1344) vRddhAtprAcAm 4 / 2 / 120 // prAgdezavAcino vRddhAdeveti niyamArthaM sUtram / ADhakajambukaH / zAkajambukaH / neha | mallavAstu mAllavAstavaH / ( 2345) dhanvayopatrAdvaJ 4 / 2 / 121 // dhanvavizeSavAcino yakAropadhAcca dezavAcino vRddhAdvuJ syAt / airAvataM dhanva airAvatakaH / sAGkAzyakAmpilyazabdo vuSNAdi - ( sU 1292 ) sUtreNa NyAnto / sAGkAzyakaH / kAmpilyakaH / ( 1346) prasthapuravahAtAcca 4|2||22|| etadantAdUddha | dezavAcino vuSsyAt / chasyApavAdaH / mAkAprasthakaH / nAndIpurakaH / pailuvahakaH / purAntagrahaNamaprArdham / prAgdeze tUta. reNa siddham / (1347) ropadhetoH prAcAm 4 / 2 / 123 // ropadhAdIkArAntAcca prAgdezavAcino vRddhAdvuJsyAt / pATaliputrakaH / ItaH kAkandakaH / (134 =) janapadatadavadhyozca 4 |2| 124 // janapadavAcinastadavadhivAcinazca vRddhAdvusyAt / AdarzakaH / traigartakaH / (1346 ) mavRddhAdapi bahuvacanaviSayAt nAma uzInaradeze kazcidmAmaH / saudarzanIyA / ThaJiThayorabhAve vRddhAcchaH / zradeMze OM / niSAdakarSariti / kazcidUgrAma iti zeSaH / naiSAdakarSaka iti / ugantAtparatvAd kAdezaH / vRddhAtprAcAm / 'odeMze Than' ityanuvartate / prAcAmiti dezavizeSaNam, natu vikalpArthaM, vyAkhyAnAt / pUrveNa siddhe niyamArthamidam / tadAha - prAdezetyA* dinA / zrADhakajanuka iti / ADhakajambUrnAma kazcigrAmaH / tatra bhava ityarthaH | ugantAsparatvAt Thasya kaH / 'ke'NaH' iti hrasvaH / evaM zAkajambukaH / mallavAstviti / kazcit prAcyo grAma iti zeSaH / 753 1 dhanvayopadhAdavuJ / airAvataM dhanveti / airAvatAkhyaM dhanvetyarthaH / dhanva marUpradezaH 'aarat Herrarat' ityamaraH / ASTakaM nAma dhanva iti bhASyAnnapuMsakatvamapi / airAvataka iti / airAvatAkhye marUpradeze bhava ityarthaH / vuJ, akAdezaH / sAGkAzyakaH kAmpilyaka iti / sAGkAzye kAmpilye ca bhava ityarthaH / prasthapuravaddAntAcca / etadantAditi / prastha, pura, vaha etadantAdityarthaH / nanu purAntagrahaNaM vyartham, nAndIpuraka ityatra 'ropadhetoH prAcAm' ityuttarasUtreNa siddhatvAdityata Aha- purAnteti / ropadhetoH prAcAm / ropadhazca, Icca tayoriti dvandvaH / SaSThI paJcamyarthe / prAcAmiti dezavizeSagam / tadAha - ropadhAdityAdinA / Ita iti / udAhiyata iti zeSaH / kAkandaka iti / 1 bA0 48 For Private and Personal Use Only Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 754 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika 4 // 2 // 125 // avRddhAvRddhAcca janapadatadavadhivAcino bahuvacanaviSayAtprAtipadikA. vujhasyAt / avRddhAdaNo vRddhAcchasyApavAdaH / avRddhAjjanapadAt , AGgakaH / avR ddhAjjanapadAvadheH, AjamIDhakaH / vRddhAjjanapadAt , dArvakaH / vRddhAjjanapadAvadheH, kAlarakSakaH / viSayagrahaNaM kim / ekazeSeNa bahutve mA bhUt / vartanI ca vartanI ca vartanI ca vartanyaH / tAsu bhavo vaartnH| (1350) kcchaagnivktrvtottr. padAt 4 / 2 / 126 // dezavAcino vRddhAdavRddhAcca vuzsyAt / dArukacchakaH / kA. NDAmakaH / saindhuvaktrakaH / bAhuvartakaH / (1351) dhUmAdibhyazca 4 / 2 / 127 // dezavAcibhyo vun / dhaumakaH / tairthakaH / (2352) nagarAtkutsanaprAvINyayoH 4 / 2 / 128 // nagarazabdAtasyAtkutsane prAvINye ca gmye| nAgarakazcauraH zilpI vA / kutsana-iti kim / nAgarAH brAhmaNAH / (1353) bharaNyAnmanuSye 4 // 2 // 126 // vuJ 'bharaNyANNaH' (vA 2782 ) ityasyApavAdaH / 'pathyadhyAyanyAyavi. hAramanuSyahastidhviti vAcyam' (vA 2819 ) / AraNyakaH panthAH adhyAyo nyAyo vihAro manuSyo hastI vA / 'vA gomayeSu' (vA 2820) / araNyakA AraNyAH vA gomayAH / (1354) vibhASA kuruyugandharAbhyAm // 2 // 130 // kAkandI nAma dezaH, tatra bhava ityarthaH / janapadatadavadhyozca / zrAdarzaka iti / AdarzoM nAma janapadaH / tatra bhava ityarthaH / vigato nAma janapadavizeSasyAvadhiH / janapadatvena siddhAvapi trigartazabde paramapi garvottarapadAcchaM bAdhitumiha tadavadhigrahaNam / tadAhatraigartaka iti / avRddhAdapi bahuvacanaviSayAt / avRddhaajjnpdaaditi| udAhiyata iti zeSaH / AjamIDhaka iti / ajamIDheSu bhava ityarthaH / ajamIDhAkhyaH janapadaH kasyacijjanapada. syAvadhiH / vRddhAjjanapadAditi / udAhiyata iti shessH| dArvaka iti / dArvA iti bahuvacanAnto janapadavizeSa vartate / tatra bhava ityrthH| kAlaaraka iti / kalAreSu bhavaM ityarthaH / kacchAgni / kaccha, agni, vaktra, varta etduttrpdaadityrthH| zeSapUraNena sUtra vyAcaSTe-dezavAcina iti / chANorapavAdaH / dArukacchaka iti / dArukacche bhava ityarthaH / kANDAgnika iti / kANDAgnI bhava ityarthaH / akAdeze 'yasyeti ca' iti ikaarlopH| saindhuvaktraka iti / sindhuvaktre bhava ityarthaH / bAhuvartaka iti / bahuvateM bhava ityarthaH / dhUmAdibhyazca / dezavAcibhyo vujiti zeSapUraNam / ngraatkutsn| nAgarAH brAhmaNA iti / kattryAdiSu mahiSmatIsAhacaryeNa sajJAbhUtasyaiva nagarazabdasya grahaNam / ato na DhakaJ / 'prAcAM grAmanagarANAm' iti sUtrabhASye, nAgarA ityudAharaNAt / araNyAnmanuSye / AraNyaka iti / panthAH adhyAyaH nyAyaH vihAra manuSyaH hastI vA / vA goma For Private and Personal Use Only Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] baalmnormaashitaa| 755 hun / kauravakaH kauravaH / yaugandharakaH-yaugandharaH / (1355) madravRjyoH kan 4 / 2 / 131 // jnpdvujo'pvaadH| madreSu jAto madrakaH / vRjikaH (1356) kopadhAdaN 4 / 2 / 132 // mAhiSikaH / (1357) kacchAdibhyazca 4 / 2 / 133 // dezavAcibhyo'N / vujAderapavAdaH / kAcchaH / saindhavaH / (1358) manuSyatasthayorvaja 4 / 2 / 134 // kacchAdyaNo'pavAdaH / kacche jAtAdiH kAcchako manuH dhyaH / kAcchakaM hasitam / manuSya-iti kim / kAccho gauH| (1354) apadAto sAlvAt 4 / 2135 // sAlvazabdasya kacchAditvAvuni siddhe niyamArthamidam / apadAtAveveti / sAlvako brAhmaNaH / apadAtau kim / sAlvaH padAtivrajati / (1360) goyavAgvozca 4 / 2 / 136 // sAlvAcuna / kacchAdyaNo'pavAdaH / sA. svako gauH / sAlvikA yavAgUH / sAlvamanyat / (1361) gartottarapadAcchA 4 / 2 / 137 // deze / anno'pvaadH| vRkagIyam / uttarapadagrahaNaM bahucpUrvanirA. sArtham / (1362) gahAdibhyazca 4 / 2 / 138 // chaH syAt / gahIyaH / 'mukhapA vatasorlopazca' ( ga sU 78 ) / mukhatIyam / pArvatIyam / avyayAnAM bhamAtre TilopasyAnityatA jJApayitumidam / 'kugjanasya parasya ca' ( ga sU 89) / janakIyam / parakIyam / 'devasya ca' (ga sU 90) / devakoyam / 'svasya ca' svakIyam / yeSviti / vAtikamidam / vibhASA kurU / kuruyugandharau janapadau / avRddhAbhyAmapi tAbhyAm 'avRddhAdapi' iti nityaM prApte vikalpaH / ___ madravRjyoH kan / madro vRjizca jnpdvishessH| jagapadavuno'pavAdaH / kopadhAdaN / mAhiSika iti / mahiSiko nAma janapadaH, tatra bhava ityarthaH / 'prasthottarapada' ityA. dinA siddhe janapadavubAdhanArthamidam / kacchAdibhyazca / kAccha iti / anna vuJo'pavAdo'N / saindhava iti / odeze tthjo'pvaadH| mnussyttsthyony| kacchAdibhya ityanu. vartate / tadAha-kacchAhIti / apadAtau sAlvAt / niyamArthamiti / sAlvAccedapadAtAveveti niyamArthamityarthaH / goyavAgvozca / jAtatvAdinA vivakSitayorityarthaH / __ garvottarapadAcchaH / deze iti / zeSapUraNam / dezavAcina iti yaavt| vRkagIyamiti / vRkagoM nAma dezaH / tatra bhava ityarthaH / nanu gartAccha ityetAvataiva kevalagatazabdasya dezavAcitvAbhAvAt garvottarapadAt iti siddhe uttarapadagrahaNaM vyarthamityata Ahauttarapada grahaNamiti / gahAdibhyazca gahIya iti / gaho dezavizeSaH / mukhapAzrveti / gahAdi. gaNasUtram / mukhapAzveti luptaSaSThIkaM padam / tasantayoretayorantyasya lopazca / caacchH| asambhavAdana janapadasyeti na smbdhyte| kugjanasyeti / gaNasUtramidam / jnshbdsy| For Private and Personal Use Only Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 756 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika "veNukAdibhyazchaNvAcyaH ( ga sU 91) / vaiNukIyam / vaitrakoyam / auttarapadakoyam / (1363) prAcAM kttaadeH4|2|23|| prAgdezavAcinaH kaTAdezchaH syaat| aNo'pavAdaH / kaTanagarIyam / kaTaghoSIyam / kaTapalvalIyam / (1364) rAkSaH ka ca 4 / 2 / 140 // vRddhatvAcche siddha tatsaniyogena kAdezamAtraM vidhIyate rAja. kIyam / (1365) vRddhAdakekAntakhopadhAt 4 / 2 / 141 // 'aka' 'ika' etadantAtkhopadhAcca vRddhAzavAcinaH chaH syAt / brAhmaNako nAma janapadaH yatra brAhyaNA mAyudhajIvinaH, tatra jAto brAhmaNakIyaH / zAlmalikIyaH / aayomukhiiyH| (1366) kanthApaladanagaragrAmahRdottarapadAt 4 / 2 / 142 // kanyAdipazvakottarapadAzavAcino vRddhAcchaH syAt / ThamiThAderapavAdaH / dAkSikanyIyam / dAkSipaladIyam / dAkSinagarIyam / dAkSiprAmIyam / dAkSihadIyam / (1367) ervatAzca 421143 // prvtiiyH| (1368) vibhASA'manuSye 4 / 2 / 144 // manuSyabhinne'the parvatAccho vA syAt / pakSe'N / parvatIyAni-pArvatAni vA phalAni / amanuSye kim / parvatIyo mnussyH| (1356) kRkaNaparNAdbhAradvAje 4 / 2 / 145 // bhAradvAjadezavAcibhyAmAbhyAM chaH / kRkaNIyam / parNIyam / bhAradvAje kim kArkaNam / pArNam // (1370) yuSmadasmadoranyatarasyAM khajaca 4 // 3 // 1 // cAcchaH / pakSe'N / yuvayoH yuSmAkaM vA ayaM yuSmadIyaH / asmdiiyH| (1371) parazabdasya ca kugAgamaH syAt / cAcchaH / atrApi deza iti na sambadhyate / devasya ca / idamapi gaNasUtram / cAtkuk chazca / 'devAghamanau' ityasyApavAdaH / daivAnugraha iti bhASyaprayogAdevamityapi sAdhu / svakIyamiti / gahAditvAcchaH kukca / svazabdo'pi gahAdiH, AgamazAstrasyAnityatvAt / svIyam / prAcA kaTAdeH / kaTanagarIyamiti / kaTa. nagaro nAma prAcyo dezaH / rAjJaH ka ca / rAjanzabdAt chaH syAt, kakArazcAntAdezaH / vRddhAdakekAntakhopadhAt / brAhmaNakIya iti / kopadhANo'pavAdaH chaH / zAlmalikIya iti / zAlmaliko nAma deshH| tatra bhava ityarthaH / ikAntodAharaNamidam / kopadhAgapa. vAdaH / AyomukhIya iti / 'bAhIkagrAmebhyazca' iti ujiThayorapavAdaH chH| kanyApalada / ThabiThAderapavAda iti / nagarAnte ropadheto' iti vumo'pavAdaH / itaratra 'bAhIkagrAme. bhyazca' iti umiThayorapavAda iti vivekaH / parvatAcca / ityAdi spaSTam / yuSmadasmadoranyatarasyAM khaJ ca / yuSmadasmacchabdayoriha zabdasvarUpaparatvAt 'tya. dAdIni sarvenityam' ityekazeSo na bhavati / paJcamyatheM sssstthii| yuSmacchabdAdaramaccha. dAcca jAtAdyartheSu khaJ syAdityarthaH / cAcchaH / garvottarapadAdityadhikRtaH chaH cakA. For Private and Personal Use Only Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29] baalmnormaashitaa| 757 mmmmmmmmmm tasminnaNi ca yuSmAkAsmAko 4 / 32 // yuSmadasmadoretAvAdezau staH, kha. dhyaNi ca / yauSmAkINaH / bhAsmAkInaH / yauSmAkaH / AsmAkaH / (1372) tavakamamakAvekavacane 43 / 3 / ekArthavAcinoryuSmadasmadostavakamamako staH khabhyaNi ca / tAvakIna:-tAvakaH / mAmakIna:-mAmakaH / che tu / (1373) pratyayottarapadayozca 7 / 2 / 28 // maparyantayorekArthayostvamau staH pratyaye uttarapade ca / tvadIyaH / madIyaH / uttarapade tu, svatputraH / matputraH / (1374) ardhAdyat 4 / 3 / 4 // arthyaH / (1375) parAvaradhamottamapUrvAJca 4 // 35 // parAya'm / avarAyam / adhamAryam / uttamAryam / (1376) di. reNa samuccIyata ityarthaH / pakSe'Niti / anyatarasyAMgrahaNAditi bhAvaH / atra 'yuSmadasmado" iti yogo vibhjyte| AbhyAM cho bhavatItyarthaH / 'khaJ ca' iti yogAntaram / AbhyAM khanaca bhvtiityrthH| anyatarasyAmiti yogAntaram / mAbhyAM chakhajau vA staH, pakSe'NityarthaH / ato na yathAsaGkhyamiti bhASye spaSTam / yuSmadIya iti / dvivacanAntAbahuvacanAntAcca chaH IyAdezaH / subluki yuvAdezasya nivRttiH, tasya vibhaktau pare vidhAnAt / prakRtyarthai katve vibhaktelusatve'pi tvAdezo vakSyate / asmadIya iti / AvayorasmAkaM vA ayamityarthaH / atha khabhi aNi ca vizeSamAhatasminnaNi ca / pUrvasUtre nirdiSTaH khana tacchabdena parAmRzyate / tadAha-khabhi aNi ceti| atra sthAninorAdezayozca yathAsaGkhyam , na tu paranimittayoH, tasminnaNi iti vyastanidezAt / yauSmAkINa iti / yuvayoryuSmAkaM vA ayamiti vigrahaH / khan , InA. dezaH, yuSmAkAdezaH, AdivRddhiH, Natvam / AsmAkIna iti / AvayorasmAkaM vA aya. miti vigrahaH / aNi udAharati-yauSmAkaH AsmAka iti / tavakamamako / ekavacane iti yuSmadasmadoH prakRtyorvizeSaNam / ekasya vacanam -uktiH ekavacanam / ekasyokto vyApriyamANayoriti lbhyte| tadAha-ekArthavAcinoriti / che viti| ekArthavRttayo. vizeSo vakSyata iti zeSaH / pratyayottarapadayozca / sAptamikamidam / tvamAvekavacane ityanuvartate / 'yuSmadasmadoranAdeze' ityato yussmdsmdoritynuvrtte| maparyantasyetyadhikRtam / tadAha-maparyantayorityAdi / tvadIyaH madoya iti / che subluki tavamamayonivRttI maparyantayoH tvaditi maditi ca Adezau / vibhaktiparakatvAbhAvAna zeSe lopaH / uttarapade tu pare tvatputro matputraH ityudAharaNam / ardhAdyat / ayaM iti / adhe jAtAdirityarthaH / 'sapUrvapadATaja vAcyaH' iti vArtika bhASye sthitam / bAleyAdhikaH / parAvara / ardhAdyaditi zeSaH / avarazabdo dantoSThyavakAramadhyaH / dikpUrvapadAm ca / ardhAdityeva parAvarapUrvArdhazabdAtpUrvasUtreNa yadeva, For Private and Personal Use Only Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 758 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSikakpUrvapadAJca 4 / 3 / 6 // cAdyat / pauvordhikam-pUrvAya'm / (1377) grAma janapadekadezAdaJThau 4 / 37 // grAmaikadezavAcino janapadaikadezavAcinazca dikpUrvapadAdardhAntAdaThau staH / ime asmAkaM grAmasya janapadasya vA paurvArdhAHpaurvAdhikAH / prAmasya pUrvasminnadhaiM bhavAH iti taddhitArthe samAsaH / ThagrahaNaM spaSTAH tham / acetyukte yato'pyanukarSaH sambhAvyeta / (1378) madhyAnmaH 438 // madhyamaH / (1376) asAmpratike 4 // 3 // 8 // madhyazabdAdakArapratyayaH syAtsA. mpratike'rthe / utkarSApakarSahIno madhyo vaiyAkaraNaH / madhyaM dAru / nAtihrasvaM nAtidIrghamityarthaH / (1380) dvIpAdanulamudraM yaJ 4 / 3 / 10 // samudrasya samIpe yo dvIpastadviSayAdvIpazabdAdyaJ syAt / dvaipym-dvaipyaa| (13-1) kAlAJ 4 / 3 / 11 // kAlavAcibhyaSTaJ syAt / mAsikam / sAMvatsarikam / sAyamprAtikaH / pauna:punikaH / kathaM tarhi, zAvarasya tamaso niSiddhaye' iti kAlidAsaH / 'anudi. tauSasarAgA' iti bhAraviH / samAnakAlInaM, prAkkAlInamityAdi ca / 'apabhraMzA viziSya vihitatvAt / grAmajanapada / nanu aJ cetyetAvataiva cakArATThajo'nukarSasiddheH ThagrahaNaM vyarthamityata Aha-ThagrahaNamiti / nanu aJ cetyukte'pi cakArATTho'nukarSaH spaSTa evetyata Aha-prana, cetyukta ityAdi / madhyAnmaH / spaSTam / asAmpratike / a iti luptaprathamAkam / madhyAdityanuvartate / tadAha-madhyazabdAdityAdi / sampratItyavyayam utkarSApakarSahInatvAtmakasAmye vartate, taittirIye 'anAptazcatUrAtro'tiriktaH SaDrAtro'thavA eSa samprati yajJo yatpaJcarAtraH' ityatra tathA darzanAt / paJcarAtraH na nyUnaH nApyatiriktaH, sama ityrthH| sampratizabdAt svArthe vinayAditvAchaki sA. mpratikam / prajJAditvAt svArthe aNi tu sAmpratamityapi bhavati / 'etarhi sampati' iti kozAdidAnImityarthe'pi / prakRte tu sAmyaM vivakSitam / dvIpAdanu / anusamudra. miti sAmIpye avyayIbhAvaH / anusamudramiti saptamyantam , vidyamAnAdityadhyAhA. ryam / tadAha-samudrasya samIpe iti / dvaipyeti / 'yajazca' iti DIpa tu na, anapatyAdhi. kArasthAt neti tanniSedhAt / ___ kAlAThThaJ / 'kAlazabdasyaiva na grahaNam / kintu kAlazabdasya kAlavizeSavAca. kAnAM ca grahaNam' iti 'tadasya parimANam' 'saGkhyAyAH' iti sUtrabhASye spaSTam / tadAha-kAlavAcibhya iti / sAyaMprAtikaH paunaH punika iti / 'avyayAnAM bhamAtre' iti TilopaH / 'sAyaJciram' iti TyuTayulau tu na bhavataH, 'nastaddhite' iti sUtrabhASye tathA prayogadarzanAt / zArvarasyeti / zArvarikasyeti bhAvyamiti bhAvaH / anuditauSa. seti / auSasiketi bhAvyamiti bhAvaH / samAneti / samAnakAlikaM prAkkAlikamiti For Private and Personal Use Only Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramAsahitA | evaite ' iti prAmANikAH / ' tatra jAtaH ' ( sU 1393 ) iti yAvatkA lAdhikAraH / (1382) zrAddhe zaradaH 4 | 3 | 12|| ThaJa syAt / RtvaNo'pavAdaH / zAradikaM zrAddham / (1383) vibhASA rogAtayoH 4 / 3 / 13 // zAradika:- zArado vA rogaH Atapo vA / etayoH kim / zAradaM dadhi / (1384) nizAgradoSAbhyAM ca 4 / 3 / 14 // vA ThaJ syAt / naizikam - naizam / prAdoSikam - prAdoSam / (1385) zvasastuT ca 4 | 3 | 15 || zvazabdATThaJ vA syAt / tasya tuDAgamazca / (1386) dvArAdInAM ca 7|3 | 4 || dvAra, svara, ( svAdhyAya, svaprAma ) / svasti, svar, rUphyakRt, svAdu, mRdu, zvasa, zvan, sva eSo na vRddhirejAgamazca / zauvastikam / (1387) sandhivelA tu nakSatrebhyo'N 4 / 3 // 6 // sandhivelAdibhyaH Rtubhyo nakSatrebhyazva kAlavRttibhyo'NsyAt / sandhivelAyAM bhavaM sAndhivelam / premam / taiSam / sandhivelA, sandhyA, amAvasyA, trayodazI, catu dezI, pauNamAsI, pratipat / 'savaMtsarAtphalaparvaNo:' (ga sU 92 ) / 'sAMvatsara vyalkaza, 1 756 bhAvyamityarthaH / prAmANikA iti / kecittu amukaH purataH paredyurityAdi ete'pi zabdAH avyutpannAH, pRSodarAdayo vA sAdhava ityAhuH / iti yAvaditi / vyAkhyAnAditi bhAvaH / zrAddhe shrdH| ThaJ syAditi / zeSapUraNamidam / nanu 'kAlA ityeva siddha kimarthamidamityata Aha - RNa iti / 'sandhivelA dyUtu nakSatrebhyo'N" iti vakSyamA - NasyetyarthaH / zAradikamiti / zaradi Rtau bhavamityarthaH / zaracchadasya saMvatsaravA - citve tu pUrveNaiva siddham / vibhASA rogAtaparyoH / ujiti zarada iti cAnuvartate / zAradaM dadhIti / RtvaNiti bhAvaH / nizApradoSAbhyAM ca / vA ThaJ syAditi / zeSapUraNam / 'kAlA' iti nityaM prApte vikalpo'yam / zvasastuT ca / tasyeti / pratyayasyetyarthaH / tuTi TakAra it / ukAra uccAraNArthaH / dvArAdInAM ca / 'na yvAbhyAm' iti sUtraM padAntAbhyAmitivarjamanuvartate, 'mRjervRddhiH' ityato vRddhiriti ca / tadAhaeSAM na vRddhiraijAgamazceti / dvArAdInAM nAdivRddhiH, kintu yakAravakArAbhyAM pUrvI aijAmauta ityarthaH / atra yakAravakArayorapadAntatvAt 'na yvAbhyAM padAntAbhyAm ' ityaprApte vacanamidam | zauvastikamiti / bas ityavyayAt jAtAdyarthe ThaJa ikAdeze tuDAgame vakArAtpUrvamai jAgamena aukAraH / akArasya na vRddhiH / 1 For Private and Personal Use Only - sandhivelA / kAlavRttibhya iti / 'kAlATThaJa' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / ThajoupavAdaH / teSamiti / tiSye bhavAdItyarthaH / 'tiSyapuSyayArnakSatrANi' iti yalopaH / tiSye jAtaH ityarthe 'zraviSThAphalgunI' iti lugvakSyate / sandhivelAdigaNaM paThati Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 760 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika phalaM, parva vaa| sAMvatsarikamanyat / (1388) prAvRSa eNyaH 4 / 3 / 1 // prAvRSeNyaH / (13-8) varSAbhyaSThaka 4318 // varSAsu sAdhu vArSika vAsaH / 'kAlAtyAdhupuSpyatpacyamAneSu' (sU 1418 ) iti sAdhvatheM / (1360) sarvaprANca talopazca 4 / 3 / 22 // hemantAdaNsyAttalopazca vedalokayoH / cakArAtpakSe Rtvam / haimanam-haimantam / (1361) sAyaMciraMprAddeprage'vyayebhyaSTyuTayu. lau tuTa ca 4 / 3 / 23 // sAyamityAdibhyazcaturyo'vyayebhyazca kAlavAcibhyaSTayurathulo staH tayostuT ca / tuTaH prAganAdezaH 'anadyatane'- (sU 2185) ityAdi. sandhiveletyAdi / saMvatsarAtphalaparvaNoriti / gaNasUtramidam / prAvRSa eNyaH / RtvaNo'pavAdaH / prAvRSeNya iti / prAvRT varSatuH / tatra bhavAdirityarthaH / jAte tu Thapa vakSyate / prakriyAlAghavArtha NakAroccAraNam / varSAbhyaSThak / tRtIyoM varSAzabdo nityaM bahuvaca. nAntaH, 'apsumanaHsamAsikatAvarSANAM bahutvam' iti liGgAnuzAsanasUtrAt / 'striyAM prAvRTa striyAM bhUmni varSAH' itymrH|| varSAzabdAjjAtAdyarthe ThagityarthaH / varSAsu sAdhviti / hitakArItyarthaH / nanu tatra sAdhuH' iti sAdhvadhikArasya zeSAdhikArabahi. bhaitatvAtkathaM sAdhvarthe'yaM pratyaya ityata Aha-kAlAditi / sAdhvarthe iti / sAdhvarthe'pi ThagityarthaH / asya jAtAdyartheSu zaiSikeSvantarbhAvAditi bhAvaH / sarvatrANca / chandasItya. nuvRttinivRttyarthaM sarvatragrahaNam / loke vede cetyarthaH / 'hemantAcca' iti pUrvasUtrAt hema. ntAdityanuvartate / tadAha-hemantAdityAdinA / nanu 'sarvatrANa talopazca' ityeva siddhe prathamacakAro vyartha ityata Aha-cakArAditi / haimanamiti / hemantetyatra takArAtprAk nakA. rasyAnusvAraparasavarNI sthitau / tatra takArAkArasamudAyasya lopa iti pakSe aniti prakRtibhAvAna TilopaH / takArasyaivAlopa iti pakSe tu akArasya 'yasyeti c| iti lope tasya AbhIyatvenAsiddhatvAt sthAnivattvAdvA na TilopaH / haimantamiti / tvaNi rUpam / anna na talopaH, tasya etatsutrapratipadoktANA sanniyogaziSTatvAditi bhaavH| sAyaJciram / caturthya iti / sAyaM ciraM prAhe prage ityebhya ityarthaH / kAlavAcibhya iti| 'kAlAJ' ityatastadanuvRttariti bhAvaH / tayoriti / TyuTyalorityarthaH / nanu sAyantanamityAdau kathaM yoranAdezaH / 'yuvoranAko' iti hyaGgAdhikArastham / aGgAtparayoH yu vu ityetayoranAko vidhIyate / prakRte ca antaraGgatvAttuTi yu ityasya aGgAtparatvAbhAvAdanAdezo na sambhavati / na ca tadAgamAstadgrahaNena gRhyante' iti nyAyena tyu ityasyApi yugrahaNena grahaNAttasyAGgAt paratvaM nirbAdhamiti vAcyam , 'nirdizyamA nasyAdezA bhavanti' iti paribhASayA yorevA'nAdezaprApteH tasya ca tuTA vyavahita For Private and Personal Use Only Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramA sahitA / 761 nirdezAt / sAyantanam / cirantanam / prAhNapragayoredantatvaM nipAtyate / prAheta. nam / pragetanam / doSAtanam / divAtanam / 'ciraparutparAribhyasno vaktavyaH' ( vA 2842 ) / ciratnam / parutnam / parAritnam / 'aprAdipazcADDimac' ( vA 2844 ) / aprimam | Adimam / pazcimam / 'antAcca' ( vA 2845) antimam / (1362) vibhASA pUrvAhnAparAhnAbhyAm 4|3|24|| AbhyAM TaTalo vA staH, tayostuT ca / pakSe ThaJ / pUrvAhNetanam / aparAhNetanam / 'ghakAlataneSu' ( sU 975 ) / ityaluk / pUrvAhnaH soDho'syeti vigrahe tu pUrvAhNatanam / aparAhNatanam | paurvAhnikam | AparAhnikam / (1363) tatra jAtaH 4 / 3 / 25 // saptamIsamarthAjjAtaityarthe 'NAdayo ghAdayazca syuH / srudhne jAtaH sraughnaH / autsaH / tvAdaGgAtparatvAbhAvAdityata Aha-tuTaH prAganAdeze iti / kuta ityata Aha- zranadya * tanai ityAdinirdezAditi / AdinA 'ghakAlataneSu' ityatra taneti grAhyam / sAyantanamiti / 'So antakarmaNi' iti dhAtorghaji sAyazabdo divasAvasAne rUDhaH / tasmATyuTyulau, tayoranAdeze tu prakRtermAntatvaM nipAtyate / yattu sAyamiti svarAdipaThitamavyayaM, tasyAvyayatvAdeva TyuTyulau siddhau / cirantanamiti / atrApi prakRtermAntatvaM nipAtyate / asmAdeva liGgAcciramityasyAvyayeSu pAThaH aprAmANika iti gamyate / prAhNetanamiti / prAtaH soDho'syeti vigrahaH, 'tadasya soDham' ityarthasya nirdekSyamANatvAt / prAhejAtaH iyadyarthe tu 'ghakAlataneSu' iti alukaiva edantatvaM siddham / pragetanamiti / pragacchatIti pragaH, tasmin jAtAdirityarthaH / yattu prage ityavyayamedantaM prAtarityartha tasya svavyayatvAdeva siddham / avyayebhya udAharati - doSAtanamiti / doSesyAkArAtamavyayaM rAtrau / divAtanamiti / divetyAkArAntamavyayamahni / ciraparuditi / cira, paratU parAri emya: tnapratyaya ityarthaH / ciratnamiti / TyuTyuloreva prAptayorvacanam / napratyayapakSe mAntatvaM na bhavati, TyuthyurabhyAM tasya sanniyogaziSTatvAt / padaditi parArIti cAvyayaM pUrvasmina pUrvatare ca vatsare kramAdvartate / zragrAdIti / vArtikamidam / Adi, pazcAt ebhyaH Dimac syAdityarthaH / pazcima miti / 'avyayAnAM bhamAtre' iti TilopaH / zrantAcca / idamapi vArtikam / " " agra, , vibhASA pUrvAhna / pakSe ThaJiti / tathA sati na tu tasya yuTyubhyAM sanniyogaziSTatvAditi bhAvaH / / tadevaM 'rASTrAvAra' ityArabhya etadantaiH sUtraH rASTrAdiprakRtivi. zeSebhyaH ghAdayaH pratyayavizeSAH anukrAntAH / atha teSAM pratyayAnAmarthaM vizeSAn prakRtInAM ca vibhaktivizeSAn darzayitumupakramate / tatra jAtaH / saptamIsamarthAditi / saptamyantAtkRtasandherityarthaH / tatretyanena saptamyanta For Private and Personal Use Only Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 762 ' siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika - - rASTriyaH / avArapArINaH ityAdi / (1364) prAvRSaSThapa 4 / 3 / 26 // eNya. syApavAdaH / prASi jAtaH prAvRSikaH / (1395) sajJAyAM zarado vuJ 4 / 3 // 27 // RtvaNo'pavAdaH / zAradakAH darbhavizeSAH mudgavizeSAzca / (1366) uttarapadasya 7 / 3 / 10 // adhikAro'yam / hanastaH- (sU 2574 ) ityasmAtprAk / (1367) avayavAhatoH 7 / 3 / 11 // avayavavAcinaH pUrvapadAhatuvAcino'cAmAdaraco vRddhiH syAt jiti Niti kiti ca taddhite pre| pUrvavArSikaH / aparahaimanaH / avayavAt kim / pUrvAsu varSAsu bhavaH paurvavarSikaH / 'RtorvRddhimadvi. dhaavvyvaanaam| (vA 560) iti tadantavidhiH pUrvatra / iha tuna, avayavatvAbhAvAt / syaiva prathamAnirdiSTatvAditi bhAvaH / aNAdaya iti| apatyAdivikArAntArthasAdhAraNA ityarthaH / ghAdaya iti / 'rASTrAvArapAra' ityAdibhiH vizeSavihitA ityarthaH / prAvRSaSThap / ThapaH pittvam / 'anudAtto suppitau' iti svarArtham / eNyasyeti / 'prAvRSa eNyaH' iti vihitasyetyarthaH / evaM ca 'prAvRSa eNyaH' iti sUtraM jAtAdanyArthamiti paryavasyati / sabjJAyAM zarado vuny| sajJAyAmityetat 'kRtalabdhakrIta' ityetatparyantamanuvartata iti keciditi vRttikRtaH / uttarapadasya / adhikaaro'ymiti| saptame AdivRddhiprakaraNe etadAdisUtrANi / avyvaadRtoH| pUrvapadAditi / parasyeti zeSaH / RtuvAcina iti / ' uttarapadasyeti zeSaH / pUrvavArSika iti / RtuvizeSe varSAzabdo nityastrIliGgo bahuvacanAntaH / varSANAM pUrva pUrvavarSAH, tatra jAta ityrthH| 'pUrvAparAgharottaram' ityekadezisa. mAsaH / aparahaimana iti / hemantasyAparam aprhemntH| tatra jAtAdirityarthaH / ekadezisamAsaH / 'sarvatrANca talopazca' ityam , talopazca, uttarapadAdivRddhiH / pUrvAsu varSAsviti / 'taddhitArthe' iti smaasH| AdivRddhireva na tUttarapadAdivRddhiH, pUrvapadasya avyvvRttitvaabhaavaat| - nanu kathamiha 'varSAbhyaSThak' iti Thak , pratyayavidhau tadantavidhipratiSedhAt , tatrAha-Rtoriti / avayavavAcakAnAM zabdAnAmupari sthitAt RtuvAcakAt vRddhinimittakapratyayavidhAne kartavye tadantavidhirvAcya ityarthakena 'yena vidhiH' iti sUtrabhASyasthitavacanena pUrvatra pUrvamudAhRte udAharaNe tdntvidhirityrthH| tathAca pUrvavArSika ityatra pUrvahaimana ityatra codAharaNe 'varSAbhyaSThak' iti Thak , 'sarvatrANa ca talo. pazca' ityaNtalopau ca sidhyanti / iha tu neti / pratyudAharaNe tu tadantavidhirnAsti / pUrvAsu varSAsviti samAnAdhikaraNyena pUrvazabdasya avayavavRttitvAbhAvAdityarthaH / tatazca pratyudAharaNe paurvavarSika ityatra 'kAlA ' iti Thanatra, natu Thak , svare vi. zeSaH / pauvaM hemantika ityatrApi Thajeveti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29] baalmnormaashitaa| - (1398) susarvArdhAjanapadasya 7 / 3 / 12 // uttarapadasya vRddhiH / supAJcAlakaH / sarvapAzcAlakaH / ardhapAJcalakaH / 'janapadatadavathyo-- (sU 1348 ) iti vun / susarvArdhadikchandebhyo janapadasya' (vA 559) iti tadantavidhiH / (1366) dizo. 'madrANAm // 3 // 13 // digvAcakAjjanapadavAcino vRddhiH / pUrvapAzcAlakaH / dizaH kim / pUrvapaScAlAnAmayaM paurvapancAlaH / amadrANAm kim / paurvamadraH / yogavibhAga uttarArthaH / (1400) prAvAM grAmanagarANAm // 3 // 14 // dizaH pareSAM grAma. kAcino nagaravAcino cAhAnAmavayavasya ca vRddhiH| pUrveSukAmazamyA bhavaH pUrveSu. kAmazamaH / nagare-pUrvapATaliputrakaH / (1401) pUrvAhnAparAhnA mUlapradoSA. vaskarAvun 4 / 3 / 28 // pUrvAhnakaH / aparAhnakaH / AdrekaH / mUlakaH / prado susarvArdhAjjanapadasya / su, sarva, ardha ityetatpUrvasya janapadavAcina ityarthaH / uttarapadasya vRddhiriti / zeSapUraNam / supAJcAlaka iti / supaJcAleSu jAta ityarthaH / janapadeti / 'janapadatadavadhyoH' ityanuvRtto avRddhAdapi bahuvacanaviSayAditi bujityarthaH / nanu 'avRddhAdapi' iti pratyayavidhau kathaM tadantavidhirityata Aha-susarveti / su, sarva ardha, dikzabda ebhyaH parasya janapadavAcinaH upari pratyayavidhau tadantavidhirityA rthakena 'yena vidhiH' iti sUtrabhASyapaThitavacanena tadantavidhirityarthaH / dizo'madrANAm / amadANAmiti cchedaH / digvAcakAditi / parasyeti zeSaH / janapadavAcina iti / madravAcibhinnasyetyapi bodhyam / vRddhiriti / Aderiti zeSaH / paurvapaJcAla iti / atra pUrva. zabdaH kAlavAcIti bhAvaH / paurvamadra iti / 'madrebhyo'J' ityaJ / nanu 'susarvArdhadizo janapadasyAmadrANAm' ityekasUtramevAstvityata Aha-yogavibhAga uttarArtha iti / 'prAcA grAmanagarANAm' ityuttarasUtre diza eva sambandho yathA syAdityevamarthamityarthaH / ekasUtratve tu susarvAdibhyaH parasyApi madrazabdasya paryudAsaH prasajyeteti ihArtho'pI. tyeke / prAcAM grAmanagarA gAm / diza iti / dizaH pare ye prAcyagrAmavAcinaH prAcyanagara. vAcinazca teSAmavayavasyAdeva'ddhiH syAdityarthaH / pUrveSukAmazamyAmiti / 'diksaMkhye saMjJAyAm' iti samAsaH / aN / saMjJAtvAt 'dikpUrvapadAt' iti jo na / samudAyasya grAmanAmatve'pi uttarapadasyApi tannAmatvamastIti uttarapadAdivRddhiH / nagareti / udA. haraNasUcanam / pUrvapATaliputraka iti / "pUrvAparaprathama' iti samAsaH / 'avRddhA. dapi' iti vuny| yadyapi pATalIputrazabde uttarapade AdivRddhireva / tathApi pUrvapadasya vRddhinivRttiH phalam / pUrvAhAparAhma / pUrvAhakaH aparAhakaH iti / pUrvAhe aparAhe ca jAta ityarthaH / 'vibhASA pUrvAdvAparAhvAbhyAm' ityasyApavAdaH / TyuTayuloH ThaJazca vikalpastu jAtAda For Private and Personal Use Only Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 764 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika ~ ~ ~ SakaH / avaskarakaH / (1402) pathaH pantha ca 4 / 3 / 26 // pathi jAtaH pndhkH| (1403) AmAvAsyAyo vA 4330 // amaavaasykH-amaavaasyH| (1404) ma ca 4 / 3 / 31 // amAvAsyaH / (1405) sindhvapakarAbhyAM kan 4 / 3 / 32 // sindhukaH / kacchAdyaNi manuSyavuni ca prApte / apakArakaH / autsanike'Ni prApte / (1406) maNau ca 4 / 3 / 33 // kramAstaH / saindhavaH / zrApakaraH / (1407) zraviSThAphalgunyanurAdhAsvAtitiSyapunarvasuhastavi. zAkhASADhAbahulAlluka 4 / 3 / 34 / ebhyo nakSatravAcibhyaH parasya jAtArthapratyayasya luk syAt / (1408) luktaddhitaluki shraa4| taddhitaluki satyupasajanastrIpratyayasya luk syAt / zraviSThAsu jAtaH zraviSTaH / phalgunaH ityAdi / 'citrAnyArthe sAvakAza iti bhAvaH / ArdrakaH mUlaka iti| ArdrAyAM mUle ca jAta ityarthaH / RtvaNo'pavAdaH / pradoSaka iti / 'nizApradoSAbhyAm' ityasyApavAdaH / avaskaraka iti / autsgiksyaanno'pvaadH| pathaH pantha c| pathinzabdAt vun syAt prakRteH panthAdezazca / amAvAsyAyA vA / vuniti zeSaH / pakSe sandhivelAditvAdaN / ekadeza. vikRtanyAyAdamAvasyAzabdAdapyayaM vidhiH / a ca / a iti luptaprathamAkam / amA. vAsyAzabdAdakArapratyayo'pItyarthaH / AdivRddhayabhAvaH prayojanam / sindhvapakarAbhyAM kan / sindhuka iti / sindhau jAta ityarthaH / kacchAdIti / 'kacchAdimyazcha' ityaNi 'manuSyatatsthayozca' iti vumi ca prApte ayaM kanvidhirityarthaH / apakaraka iti / apa. kare jAta ityarthaH / aNi prApte iti| kanvidhiriti zeSaH / aNau ca / kramAt sta iti / sindhvapakarAbhyAmiti shessH| avisstthaa| ebhya iti / zraviSThA, phalgunI, anurAdhA, svAti, tiSya, punarvasu, hasta, vizAkhA, aSADhA, bahulA etebhya ityarthaH / jAtAthaiti / prakaraNalabhyamidam / svAti. sabdaH hasvAnta iti kaiyaTaharadattau / dIrdhAnta iti 'ata sAtatyagamane' iti dhAto mAdhavaH / kRttikAvAcibahulAzabdaSTAvantaH / samAhAradvandve hasvanirdezaH / luk taddhita. luki / prathamasya dvitIye idaM sUtram / upasarjanastrIpratyayasyeti / 'gostriyorupasarjanasya' ityatastadanuvRtteriti bhAvaH / zraviSTha iti / RtvaNo luki strIpratyayasya nivRttiH / 'luk taddhitaluki' ityatra apradhAnamevopasarjanam , natu zAstrIyam , asambhavAditi bhAvaH / phalguna iti / phalgunyo jAta ityarthaH / aNo luki strIpratyayanivRttiH / ityAdIti / anurAdhAsu jAtaH anurAdhaH / nakSatrANo luki strIpratyayanivRttiH / eva. ma'pi / 'anurAdhAn haviSA vardhayantaH' ityAdau chAndasaM puMstvam / svAsyAM jAtaH svAtiH / tiSye jAtaH tiSyaH / punarvasvorjAtaH punarvasuH / haste jAto hstH| vizA For Private and Personal Use Only Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] baalmnormaashitaa| 765 revatIrohiNIbhyaH striyAmupasaMkhyAnam' (vA 2857 ) / citrAyAM jAtA citraa| revatI rohiNI AbhyA 'luktaddhitaluki' iti luki kRte pippalyAderAkRtigaNatvAtpunarjIS / 'phalgunyaSADhAbhyAM TAnau vaktavyo' (vA 2858) / striyAmityeva / phlgunii| aSADhA / 'zraviSThASADhAbhyAM chaNvaktavyaH' (vA 2859 ) astriyAmapi / zrAviSTIyaH / aassaaddhiiyH| (1404) je proSThapadAnAm 73 / 18 / proSThapadAnAmuttarapadasyAcAmAderaco vRddhiH syAjjAtArthe niti Niti kiti ca / proSThapadAsu jAtaH proSThapAdo mANavakaH / je iti kim / proSThapadAsu bhavaH prauSThapadaH / bahuvacananirdezA. saryAyo'pi, gRhyate / bhAdrapAdaH / (1410) sthAnAntagozAlakharazAlAcca 4 // 3 // 35 // ebhyo jAtArthapratyayasya luk syAt / gosthAne jAto gosthAnaH / gozAlaMH / kharazAlaH / vibhASA senA- (sU 828 ) iti napuMsakatve hrasvatvam / khayorjAta vizAkhaH / aSADhAsu jAtaH aSADhaH / bahulAsu jAtaH bahulaH / citreti| citrAdibhyaH parasya strIrUpajAtArthakapratyayasya lugityarthaH / revatI rohiNIti / jAtAyAM nakSatrANo luki sati prakRtergorAdistrIpratyayanivRttau jAtArthagatastrItve punarjIe / nanu revatI nakSatre rohiNI nakSatre iti gaurAdau pAThAdiha jAtAthavRttibhyAM kathaM jISityata Aha-AbhyAmiti / revatIrohiNIzabdAbhyAmityarthaH / parasya strItvaviziSTajAtArtha. pratyayasyeti shessH| prAkRtigaNatvAditi / striitvvishissttjaataathvRttyornyoH| pippa. syAdau niveze bhASyodAharaNameva pramANam / striyAmityeveti / tathA bhASyAditi bhAvaH / phalgunI, aSADhA ityAbhyAM kramAt TaH an ca strItvaviziSTajAtAtheM vakta vyAmityarthaH / phalgunIti / phalgunyorjAtetyarthaH / nakSatrANo'pavAdaH TapratyayaH / 'yasyetica' iti IkAralopaH / jAtArthastrItve TittvAt DIpa / aSADheti / aSADhAsu jAte. tyarthaH / nakSatrANo'pavAdaH an 'yasyeti ca' ityaakaarlopH| jAtA) strItve TApa / 'zraviSThAphalgunI' ityAdinA TAnolak tu / na, vidhAnasAmarthyAt / chaNvaktavya iti / nakSatrANo'pavAdaH / vidhisAmarthyAMdasyApi na luk / asniyAmapIti / anna striyAmati na sambadhyate, bhASye tathodAharaNAditi bhAvaH / zrAbiSThIya iti / zraviSThAsu jAta ityarthaH / cham , IyaH, 'yasyeti ca' ityaakaarlopH| NittvAdAdivRddhiH / ASADhIya iti / aSADhAsu jAta ityarthaH / ___ je proSThapadAnAm / AdivRddhiprakaraNe uttarapadasyetyadhikAre idaM sUtram / tadAhaproSThapadAnAmiti / jazabdena jAtArthapratyayo vivakSitaH / tadAha-jAtArthe iti| proSThapadAnAmiti bahuvacanasya prayojanamAha-bahuvacaneti / bhadrapAda iti / bhAdrapadAsu jAta ityarthaH / sthAnAntagozAla / ebhya iti / sthAnAnta, gozAla, kharazAla etebhya ityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org siddhAntakaumudI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 766 (1411) vatsazAlAbhijidazvayuktabhiSajo vA 4 | 3 | 36 | ebhyo jAtArthasya lugvA syAt / vatsazAle jAto vatsazALa : - vAtsazAlaH ityAdi / 'jAtArthe pratiprasUto'NvA dviktavyaH ( vA 2690 ) / zAtabhiSajaH - zAtabhiSaH - zatabhiSak / (1412) nakSatrebhyA bahulam 4 | 3 |37| jAtArthapratyayasya bahulaM luk syAt / rohiNa:- rohiNaH / (1413) kRtalabdhakIta kuzalAH 4 | 3 | 38 | 'tatra' ityeva / srudhne kRto labdhaH krItaH kuzalo vA sraughnaH / (1414) prAyabhavaH 4 | 3 | 36 | 'tatra' ityeva / srudhne prAyeNa bAhulyena bhavati sraughnaH / (1415) upajAnUpaka panaveSTaka 4 | 3 |40| aupajAnukaH / aupakarNikaH / aupanIvikaH / (1416) 1 [ taddhite zaiSika - " gosthAna iti / gosthAne jAta ityarthaH / gozAla iti / gozAle jAta ityarthaH / evaM kharazAlaH / sarvatra aNo luki nAdivRddhiH / nanu zAlA zabdasya strIliGgatvAt hasvanizosnupapanna ityata Aha-- vibhASA seneti / liGgaviziSTaparibhASayA strIliGgAdapi luk / vatsazAlAbhijit / ebhya iti / vatsazAlA, abhijit azvayuj, zatabhiSaj ityebhya ityarthaH / parasyeti zeSaH / ityAdIti / abhijiti jAtaH abhijitaH - abhi jit / azvayujorjAtaH AzvayujaH - azvayuk / zatabhiSaji jAtaH zAtabhiSajaH - zatabhiSak / jAtArthe iti / 'kAlATUn' iti ThaJA nivartita autsargiko sandhivelAdisUtreNa punarutthitoDidvA vaktavya ityarthaH / ' dRSTaM sAma' iti sUtrabhASye idaM vArtikaM dRSTam / zAtabhiSa iti / aNi DittvapakSe TilopaH / nakSatrebhyo bahulam / rohi iti / rohiNyAM jAta ityarthaH / nakSatrANo luki AdivRddhinivRttau 'luk taddhitaluki " iti strIpratyayanivRttiH / naca tathA sati takArasya nakAro'pi nivarteteti vAcyam / na hi rohitazabdo'yaM varNavizeSavAcakaH, yena 'varNAdanudAttAt' iti GIpo nivRttau takAro'pi nivarteta / kintu rohiNIzabdo'yamavyutpanno nakSatravizeSe rUDhaH / 'rohiNI nakSa e iti gaurAdipAThAt GIS / ata eva 'rohiNI nakSatraM prajApatirdevatA' ityAdau antodAttatvaM zrUyamANaM na virudhyate / anyathA 'varNAnAM taNatinitAntAnAm' iti AdyudAttatvaM syAdityalam / I " For Private and Personal Use Only kRtalabdha / tatretyeveti / 'tatra jAtaH' ityatastatretyevAnuvartate / jAta iti tu nivRtamityarthaH / tathA ca kRto labdhaH krItaH kuzalo vetyarthe saptamyantAdaNAdayo ghAdayazca yathAyathaM syurityarthaH / sraughna iti / autsagiko'N / rASTre kRto rASTriya ityAdyaNyudAhAryam / prAyabhavaH / tatretyeveti / prAyabhava ityarthe saptamyantAdaNAdayo dhAdayazca yathAyathaM syurityarthaH / prAyazabdasya vyAkhyAnam - bAhulyeneti / tatra bhava ityeva siddhatvAta pratyAkhyAtamidaM bhASye / upajAnUpakaNeM / prAyabhava ityarthe upajAnu upakarNa upanIki 1 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29] baalmnormaashitaa| 767 sambhUte 4 / 3 / 41 / sughne sambhavati sronnH| (1417) kozADDha 4 / 3 / 42 kauzeyaM vastram / (1418) kAlAtsAdhupuSpyatpacyamAneSu 4 / 3 / 43 / hemante sAdhuhamanaH prAvAraH / vasante puSpyanti vAsantyaH kundltaaH| zaradi pacyante zAradAH zAlayaH / (1416) upte ca 4 / 3 / 44 / hemante upyante haimantA yavAH / (1420) zrAzvayujyA vubh 4 / 3 / 45 / ttho'pvaadH| AzvayujyAmuptAH AzvayujakAH maassaaH| (1421) grISmavasantAdanyatarasyAm 4||3||46pksse RtvaN / premakam-preSmam / vAsantakam-vAsantam / (1422) deyamRNe 4 / 3 / 47 / 'kAlAt' ityeva / mAse deyamRNaM mAsikam / (1423) kalApyazvatthaya. vabusAvuna 4 / 2 / 4 / yasminkAle mayUrAH kalApino bhavanti sa upcaaraatklaapii| tatra deya mRNaM klaapkm| azvatthatya phlmshvtthH| tadyuktaH kAlo'pyazvatthaH ityebhyaH ThagityarthaH / upajAnvAdiSu sAmIpye'vyayobhAvaH / aupajAnuka iti / jAnunaH samIpamupajAnu / tatra prAyabhava ityarthaH / ugantAtparatvAt Thasya kaH / aupakaNika iti / karNasya samIpamupakarNam , tatra prAyabhava ityrthH| aupanIvika iti| nIveH samIpamupanovi, tanna prAyabhavaH ityarthaH / sambhUte / tatretyeva / saptamyantAtlambhUte'rthe aNAdayo dhAdayazca yathAyathaM syurityarthaH / sambhavaH sambhAvanA / kozADDhaJ kauzeyaM vastramiti / kRmivizeSa. kozasya vikAra ityarthaH, 'vikAre kozADDhaJ' iti vaatikaat| kAlAtsAdhupuSpyat / tatretyeva / sAdhuH, puSpyat, pacyamAnam ityartheSu saptamyantAdyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / 'puSpa vikasane' iti devAdikAt laTaH zatari puSpyaditi bhavati / haimanaH prA. vAra iti / 'sarvatrANa ca talopazca' ityaNi talopaH / vAsantya iti / 'TiDDha' iti ddiip| zAradA ityatra RtvaNa / 'tatra bhavaH' iti yAvat kAlAdityanuvartate / upte ca / tatretyeva kAlavAcinaH saptamyantAdupte'the yathAvihitaM pratyayAH syuH / upyanta iti / 'du va bIjasantAne' bhUtakAlastvavivakSita iti bhAvaH / AzvayujyA vuny| tatrota ityeva / saptamyantAdAzvayujIzabdAt upte'theM vuja syAdityarthaH / Tho'pavAda iti / 'kAlA iti vihitsyetyrthH| AzvayujakA mASA iti / azvayugbhyAM yuktA paurNamAsI AyujI tatroptA ityarthaH / grISmavasantAt / grISmAt vasantAcca saptamyantAdupte vu vetyarthaH / __deyamRNe / kAlAdityeveti / tatretyapyanuvartate / bumiti nivRttm| saptamyantAtkA. lavAcinaH deyamityarthe yathAvihitaM pratyayAH syuH| tasmin deyadravye RNe satItyarthaH / maasikmiti| 'kAlA' / kalApyazvattha / kalApin , azvattha, yavabusa ebhyaH kAlavA. cibhyaH saptamyantebhyo deyamRNamityarthe vun syAdityarthaH / kalApakamiti / vun akAdezaH 'nastaddhite' iti TilopaH / azvatthasya phalamazvattha iti / vikArapratyayasya phale lugiti For Private and Personal Use Only Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 768 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika yasminkAle azvatyAH phalanti, tatra deyamRNamazvatthakam / yasminyavabusamutpadyate tatra deyabhRNaM yavabusakam / (1424) grISmAvarasamAduvu 434hA grISme deyamRNaM preSmakam / Avarasamakam / (1425) samvatsarAgrahAyaNIbhyAM ThaJca 4350 / cAvun / sAMvatsarikam-sAMvatsarakam / AgrahAyaNikam-AgrahAyaNakam / (1426) vyAharati mRgaH 4 / 3 51 // kAlavAcinaH saptamyantAcchabdAyate ityarthe aNAdayaH syuH, yo vyAharati sa mRgazcet / nizAyAM vyAharati naizo mRgaHnaizikaH / (1427) tadasya soDham // 352 / 'kAlAt' ityeva / nizAsahacaritamadhyayanaM nizA, tatsoDhamasya naishikH-naishH| (1428) tatra bhavaH 4 / 3 / 53 // srughne bhavaH sraughnaH / rASTriyaH / (1429) digAdibhyo yat 4 / 3 / 54 / dizyam / varyam / (1430) zarIrAvayavAcca 4 / 3 / 5 / dantyam / kaNThayam / (1431) prAcAM nagarAnte // 3 / 24 / prAcAM deze nagarAnte'Gge pUrvapadasyottarapadasya cAcAmAdaraco vRddhirmiti Niti kiti c| sumanagare bhavaH sauhmnaagrH| bhAvaH / azvatthazabdasya plakSAditve tu tataH 'plakSAdibhyo'Na' iti phale aNo vidhA. na sAmarthyAt lugabhAve azvatthazabdaH phale lAkSaNika iti bhAvaH / griissmaavrsmaavuny| samAzabdo vatsare nityastrIliGgabahuvacanaH / grISma avarasamA anayoH samAhAradvandvA. tpaJcamI / tatra deyamRNamityarthe AbhyAM vumityarthaH / pAvarasamakamiti / avarAsu samAsu deyamRNamityarthaH / taddhitArtha iti smaasH| saMvatsarAgrahAyaNIbhyAM ThaJ ca / deyamRma. mityarthe saptamyantAditi zeSaH / sandhivelAdigaNe 'saMvatsarAt phalaparvaNoH' iti paritam / tatra phale deyarNatvena vivakSite prAptaH aN anena DhanA bAdhyate / vyAharati mRgaH / tatra kAlAdityeva / deyamRNe iti nivRttam / tadasya soDham / asminnatheM prathamA. ntAgrayAvihitaM pratyayAH syuH / soDhamityasya abhyastamityarthaH / naizikaH nezaH iti / 'nizApradoSAbhyAM ca' itynntthno| ___ tatra bhavaH / kAlAditi nivRttam / asminnatheM sasamyantAyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / bhavana sattA, jananamutpattiriti bhedaH / sodhna iti / autsargiko'N / rASTiya iti / 'rASTrAvAra' iti ghaH / digAdibhyo yat / bhavaH ityatheM saptamyantebhya iti zeSaH / dizyamiti / dizi bhavamityarthaH / zarIrAvayavAcca / bhava hatyatheM saptamyantebhya iti zeSaH / dansyamiti / dante bhavamityarthaH / 'yasyeti ca' itykaarlopH| evaM kaNThyam / prAcA nagarAnte / aGgasyetyadhikRtaM nagarAnte iti saptamyanurodhena saptamyA vipariNamyate / 'uttarapadasya' ityadhikRtam / 'hRdbhagasindhvante' iti sUtrAtpUrvapadasyetyanuvartate / tdymrthH| prAcAM yanagaraM tadante aGge pUrvapadasyottarapadasya ca For Private and Personal Use Only Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramAsahitA / pauNDranAgaraH / prAcAm kim / madranagaram udakSu tatra bhavo mAdranagaraH / (1432) jaGgaladhenuvalajAntasya vibhASitamuttaram 7|3|25 // jAGgalAdyantasyAGgasya pUrvapadasyAcAmAdareco vRddhiruttarapadasya tu vA Jiti Niti kiti ca / kurujAGgale bhavaM jaGgalam - kau rujAGgalam / vaizvadhenavam - vaizvadhainavam / sauvarNavalajam - sauvarNavAlajam / (1433) dvatikukSikalazivastyastya herdaJ 4 | 3 |56 | dArteyam / kaukSeyam / kalazirghaTaH tatra bhavaM kaalsheym| vAsteyam / Asteyam aaheym| (1434) zrIvAbhyo'N ca | 4 | 3 |57 | cADDhaJ / dhvayam bhaivam / (1435) gambhIrAjyaH 4 / 3 / 58 / gambhIre bhavaM gAmbhIryam | 'paJcajanAdupasaMkhyAnam' (vA 2868) paanycjnym| (1436) avyayIbhAvAcca 4 | 3 |5| parimukhaM bhavaM pArimu`khyam / parimukhAdibhya eveSyate' ( vA 2866) neha aupa kUlaH / (1437) antaH pUrvapadATThaJ 4 | 3 |60 | 'avyayIbhAvAt' ityeva / vezmanyantarvezmam / tatra bhavamAntaveM - 766 acAmAderaco vRddhiH syAt Jiti Niti kiti ca taddhite iti / suhmanagaramiti puNDranagaramiti ca prAgdezasya pUrvAntAvadhiH / madranagaraM udaviti / udagdeze madranagaraM nAma kiJcinnagaramastItyarthaH / jaGgaladhenu / jaGgalAdyantasyAGgasyeti / jaGgala, dhenu, valaja ityantasyetyarthaH / kurujaGgale iti / bhavamiti zeSaH / kurujAGgalAdizabdAH dezavizeSeSu / dRtikukSi / bhava ityarthe dRti, kukSi, kalazi, basti, asti, ahi ityebhyaH saptamyantebhyaH iti zeSaH / dArteyamiti / dRtau bhavamityarthaH / DhaJ, eyaH, AdivRddhiH, raparatvam / dRtizcarmabhastrikA | kaukSeyamiti / dhUmAditvAdavutri prApte Tham / kalazirghaTaH / 'kala zirmathanapAtram' ityamavyAkhyAtAraH / 'bastirnAbheradho dvayoH' ityamaraH / tatra bhavo vAsteyaH / astIti vibhaktipratirUpakamavyayam / sattAyAM dhane ceti nyAsakAro haradattazca / tatra bhavaH AsteyaH | ahiH sarpaH, tatra bhavaH AheyaH / grIvAbhyo'N ca | 'zarIrAyavavAcca' iti yato'pavAdaH / grIvAzabdo'yaM dhamanIsaGghe vartate / tatra udbhUtAvayavabhedasaGghavivakSAyAM bahuvacanAntAtpratyaya iti sUcayituM bhuvcnm| tirohitAvayavabhedavivakSAyAM tu ekavacanAntAdaNyaNDau sta eva / gambhIrAnyaH / gAmbhIryamiti / yavidhau tu striyAM 'prAcAM SphaH taddhitaH' iti SphaH syAt zramyayIbhAvAcca / jya iti zeSaH / parimukhAdibhya iti / yadyapIdaM vArtikaM bhASye na dRSTaM, tathApi digAdigaNapAThAnantaraM parimukhAdigaNapAThasAmarthyAdihAvyayIbhAvapadaM parimukhAdiparamiti gamyate / na hyaSTAdhyAyyAM parimukhAdigaNasya kAryAntaramasti / zrapakUla iti / upakUlaM bhava ityarthaH / avyayIbhAvatye'pi parimukhAdyanantarbhAvAt na yaH / bA0 46 For Private and Personal Use Only Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 770 siddhAntakaumudI [ taddhite zaiSika zmikam / AntargaNikam / 'adhyAtmAdeSTaJiSyate' ( vA 2869 ) adhyAtmaM bhavam AdhyAtmikam / (1438) anuzatikAdInAM ca 7 / 3 / 20 / eSAmubhayapadavRddhiH syAt Jiti Niti kiti ca / Adhidaivikam | Adhibhautikam / aihalaukikam / pAralaukikam / adhyAtmAdirAkRtigaNaH / (1436) devikAziMzapAdityavAr3adIrghasatrazreyasAmAt 7 | 3 | 1 | eSAM paJcAnAM vRddhiprAptAvAderacaH At miti Niti kiti ca / dAvikam / devikAkUle bhavAH dAvikAkUlAH zAlayaH / ziMzapAyA -vikAraH shaaNshpshcmsH| ' palAzAdibhyo vA' ( sU 1521 ) ityan / dityauhaH idaM dAtyauham / dIrghasattre bhavaM dArghasattram / zreyasi bhavaM zrAyasam / (1440 ) grAmAtparyanupUrvAt 4/3/61 | ThaJ syAt / avyayIbhAvAt ityeva / pAriprAmikaH / anuprAmikaH 1. (1442) jihvAmUlAGgulezchaH 413162 | jihvAmUlIyam / (1442) vargAntAcca 4 | 3 | 63 | kavargIyam / (1443) azabde antaHpUrvapadATThaJ / vezmani antarvezmamiti / vibhaktyarthe avyayIbhAvaH / 'ana' iti Tac / zrantarvezmikamiti / Thaj, ikaH, subluk, TilopaH AdivRddhiH / AntargaNikamiti / gaNe ityantargaNam / tatra bhavamityarthaH / zradhyAtmikamiti / AtmanItyadhyAtmam / tatra bhavamityarthaH / zranuzatikAdInAM ca / AdivRddhiprakaraNe uttarapadasya, pUrvapadasya cetyadhikAre idaM sUtram / tadAha - eSAmiti / zradhidaivikamiti / deveSvityadhidevam, tatra bhavamityarthaH / ThaJi ubhayapadavRddhiH Adhibhautikamiti / bhUteSvadhibhUtam / tatra bhavamityarthaH / aihalaukikamiti / iha loke bhavamityarthaH / pAralaukikamiti / paraloke bhavamityarthaH / sarvatra ThaJi ubhayapadavRddhiH / 1 , devikA / AdivRddhiprakaraNe idaM sUtram / raSAmiti / devikA, zizapA, dityavAha, dIrghasUtra, zreyas ityeSAmityarthaH / vRddhimAptAviti / AdivRddhiprAptau tadapavAdatvena AderacaH AkAraH syAdityarthaH / dAvikamiti / devikA nAma nadI, tasyAM bhavamityarthaH / dAvikAkUlA iti / uttarapadavRddhibhramanirAsAya idamudAharaNam asya sUtrasya tadadhikArabahirbhUtatvAditi bhAvaH / zAMzapa iti / ikArasya AkAraH, aji vRddhi:, zizapAzabdasya palAzAdau pAThAt pAkSiko'J / tadabhAve'NityarthaH / dAsyauhamiti / dityavAzabdAt 'tasyedam' ityaNi 'vAha UTh' iti samprasAraNaM, pUrvarUpam / 'etyedhatyUTsu iti vRddhiH / ikArasya AdivRddhyapavAdaH AkAraH / dArghasatramiti / 'tasyedam' ityaN AderIkArasya AkAraH / zrAyasamiti / tatra bhavaH ityaNi ekArasya AkAraH / grAmAsparyanupUrvAt / ThaJ syAditi / 'antaH pUrvapadAt' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / jihvAmUlAGgulezchaH | 'zarIrAvayavAcca' iti yato'pavAdaH / vargAntAcca / kavargIyamiti / For Private and Personal Use Only Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] baalmnormaashitaa| 771 yatvAvanyatarasyAm 4 / 3 / 64 / pakSe pUrveNa chaH / madvaryaH-madvargINa-madvargIyaH / bhazabde kim / kavargIyo vrnnH| (1444 ) karNalalATAtkanalaGkAre 4 / 3 / 65 // krnnikaa| llaattikaa| (1445) tasya vyAkhyAna iti ca vyA. khyAtavyanAmnaH 4 // 3 // 66 // supo vyAkhyAnaH saupo granthaH / taiGaH / kArtaH / supsu bhavaM saupam / (1446) bahvaco'ntodAcATThaJ 43 / 67 // Satva. NatvayorvidhAyaka zAstraM SatvaNatvam / tasya vyAkhyAnastatra bhavo vA pAvaNavikaH / (1437) kratuyazebhyazca 4368 // somasAdhyeSu yAgevetau prasiddhau / tatrAnyataropAdAnena siddhana ubhayorupAdAnasAmarthyAdasomakA apIha gRhyante / amiSTomasya vyAkhyAnastatra bhavo vA AgniSTomikaH / vAjapeyikaH / rAjasUyikaH / pAkayajJikaH / nAvayajJikaH / bahuvacanaM svarUpavidhinirAsArtham / anantodAttArtha aarmbhH| (1458 ) adhyAyemvevarSeH 43 // RSikAdivageM bhavamityarthaH / azabde / vargAntAt chaH iti zeSaH / madvaryaH madvargINa iti / matpakSe bhava ityarthaH / karNalalATAt / 'zarIrAvayavAcca' iti yato'pavAdaH / karNikA lalATiketi / kaNe lalATe bhavo'laGkAraH ityarthaH / strItvaM lokAt / TApi 'pratyayasthAt' iti ittvam / tasya vyAkhyAna iti ca / vyAkhyAyate aneneti vyAkhyAno granthaH, karaNe lyuT / tasya vyAkhyAna iti vigrahe vyAkhyAtavyagranthapratipAdakAt SaSThayantAt , bhava ityarthe ca saptamyantAyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / cakAraH 'tatra bhavaH' ityasya samuccayArthaH / saupa iti / autsargiko'N / taiGa iti / tiDAM vyAkhyAno grantha ityarthaH / kAta iti / kRtAM vyAkhyAna ityarthaH / aNi AdivRddhau rapatvam / bhavAtheM udAharatisupsu bhayaM saupamiti / naca tasyedam' 'tatra bhavaH' ityAbhyAmeva siddhatvAdidaM sUtraM vyarthamiti vAcyam , arthadvayanirdezasya apavAdabhUtavakSyamANaThajAdividhAnAyAvazyakatvA. diti bhASye spaSTam / vaco'ntodAttAJ / antodAttAdbahvaH uktaviSaye ThaJ syAt / aNo'pavAdaH / kratuyajJebhyazca / someti / somalatAdravyakayAgeSu kratuzabdo yajJazabdazca prasiddha ityarthaH / tanyitaragrahaNaM vyartham , bahuvacanena svarUpagrahaNanivRttarityata Ahatatreti / gRhyanta iti / tatazca iha kratuzabdena somayAgAH, yajJazabdena taditarayAgAH vi. vakSitA iti bhAvaH / evaMca somayAgavizeSavAcibhyaH, taditarayAgavizeSavAcibhyazca uktaviSaye ThamityarthaH / pAkayajJika iti / aupAsanAgnisAdhyAH pArvaNasthAlIpAkAdayaH pAkayajJAH / teSAM vyAkhyAno granthaH, teSu bhava iti vArthaH / nAvayajJika iti / nUtanada. vyakaH AgrayaNAkhyaH yajJaH navayajJaH / nanu pUrvasUtreNa siddha kimarthamidamityata Aha For Private and Personal Use Only Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 772 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika zabdebhyo lakSaNayA vyAkhyeyagranthavRttibhyo bhave vyAkhyAne cAdhyAye ThaJ syAt / vasiSTena dRSTo mantro vasiSThaH, tasya vyAkhyAnaH tatra bhavo vA vAsiSThiko'dhyAyaH / adhyAyeSu kim / vAsiSThI Rk / (1441) pauroDAzapuroDAzAtaSThan 4 / 3 / 70 // puroDAzasahacarito mantraH puroDAzaH sa eva pauroDAzaH / tataH chan / pauroDAzikaH / puroDAzikaH / (1450) chandaso yadaNau 4 / 3 / 71 // chandasya:-chAndasaH / (1451) dvayajabrAhmaNaprathamAdhvarapurazcaraNanAmA. khyAtAThaka 4 / 3 / 72 // dvathacaH, aissttikH| (zaiSikaH ), pAzukaH / RtaH, cAturhotRkaH / brAhmaNikaH / ArcikaH ityAdi / (1452) aNagayanAdibhyaH 4 / 3173 // ThaAderapavAdaH / Argayana: / aupaniSadaH / vaiyAkaraNaH / (1453) anantodAttArtha iti / vAjapeyazabdo madhyodAttaH taittirIyAdau prasiddhaH / yadyapi agni. TomazabdaH antodAtta eva tattirIye dRSTaH / navayajJazabdo'pi SaSThisamAsaH, samAsasvare. NAntodAtta eva / tathApi anyArthamidamantodAtteSvapi paratvAt pravartata iti na dossH| adhyaayessvevrsseH| vasiSThena dRSTo mantro vasiSTha iti / lakSaNayeti bhAvaH / vAsiSThiko'dhyAya iti / kazcit granthavizeSo'yam / vAsiSThI giti / RcaH adhyAyasamAkhyAbhAvAt na Thajiti bhaavH| pauroDAza / uktaviSaye iti zeSaH / puroDAzeti / puroDAzazabdasahito mantraH lakSa. NayA puroDAza ityucyata ityarthaH / sa eva pauroDAza iti / prajJAditvAtsvArthe'Niti bhAvaH / pauroDAzika iti / pauroDAzAt SThani rUpam / puroDAzika iti / puroDAzazabdAta SThani rUpam / pittvAt GIS / pauroddaashikii-puroddaashikii| chandaso yadaNau / tasya vyAkhyAne tatra bhave ceti zeSaH / chandasya-chAndasa iti / 'chandasAM vyAkhyAnaH tatra bhavo ve. tyrthH| dvayajlakSaNasya vakSyamANasya tthko'pvaadH| dhajavAhmaNa / dvaya , Rt , brAhmaNa, Rka prathama, adhvara, purazcaraNa, nAman , AkhyAta ebhyaH Thak syAt tasya vyAkhyAne tatra bhave ca / zaiSika iti / zeSasya vyAkhyAnaH tatra bhavo vetyarthaH / pAzuka iti / pazuyA. gapratipAdakagranthaH pazuH, tasya vyAkhyAnaH tatra bhavo vetyrthH|| ukaH paratvAt Thasya kH| Rta iti / udAhiyata ityarthaH / cAtuhotRka iti / 'cittiH suk' ityAdayo mantrAcatu:tArastaittirIye prsiddhaaH| teSAM vyAkhyAnaH tatra bhavo vetyarthaH / brAhmaNi kaH, zrAciMka iti / brAhmaNAni mantravyatiriktavedabhAgAH, teSAmRcAM vA vyAkhyAnaH tatra bhavo vetya. rthaH / ityaadiiti| prAthamikaH, AdhvarikaH, paurazcaraNikaH, nAmikaH, AkhyAtikaH / anngynaadibhyH| tasya vyAkhyAne tatra bhave ceti zeSaH / zrAyana iti / Rgayanam RksaMhitA, tasya vyAkhyAnaH tatra bhavo vetyarthaH / 'balaco'ntodAttAt' iti uni For Private and Personal Use Only Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramAsahitA / tata AgataH 4 / 3 / 74 // srughnAdAgataH straughnaH / ( 1454) ThagAyasthAnebhyaH 4 3 75 // zulkazAlAyAH AgataH / zaulkazAlikaH / ( 1455 ) zuNDikAdibhyo'NU | 4 | 3 |76 // AyasthAnaThakazchAdInAM cApavAdaH / zuNDi - kAdAgataH zauNDikaH kaH / kArkaNaH / tairthaH / audapAnaH / ( 1456) vidyAyonisambandhebhyo vuJa 4 | 3 |77 // zropAdhyAyakaH, paitAmahakaH / (1457) Rta4 | 3 |76 // vuJo'pavAdaH / hotRkam / bhrAtRkam / ( 1458 ) pituryacca 4|3|76 // cATThaJ / 'rIta' ( sU 1234 ) / 'yasyeti ca ' ( sU 311 ) iti lopaH / pitryam - paitRkam / ( 1456 ) gotrAdaGkavat 4|3|0|| bidebhyaH AgataM baidam / gArgam / dAkSam / aupagavakam / ( 1460 ) naJaH zucI 773 prApte aN / aupaniSada iti / upaniSado vyAkhyAnastatra bhavo vetyarthaH / evaM vaiyAkaraNaH | 'na yvAbhyAm' ityaic / aNgrahaNaM tu chabAdhanArtham / anyathA aNA mukte cho durvAraH syAdityAhuH / tata AgataH / asminnarthe paJcamyantAdyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / sraughna iti / autsargiko'N / ThagAyasthAnebhyaH / tata AgataH ityarthe iti zeSaH / haTTAdiSu svAmigrAhyo bhAgaH AyaH / sa yasmin gRhyate tadAyasthAnam, tadvAcibhya ityarthaH / zuNDi * kAdibhyo'Na / tata Agata ityeva / zuNDikamAyasthAnavizeSaH / pUrvasUtravihitaThagapavAdaH / kArkaNa dati / kRkaNAdAgata iti zeSaH / 'kRNaparNAdvAradvAje' iti chasyApavAdaH / tairtha iti / dhUmAdivuJo'pavAdaH / zraudapAna iti / atra utsAditvAdan prApto na bhavati, punaraNgrahaNAt / anyathA yathAprAptavidhAne AyasthAnaThakaM bAdhitvA ava syAt / vidhAyoni / tata Agata ityeva / zraupAdhyAyakaH, paitAmahaka iti / upAdhyAyAtpitAmahAcca Agata ityarthaH / RtaSThaJ / RdantAdvidyAyonisambandhavAcina ityarthaH / tata Agata ityeva / chatRkam, bhrAtRkamiti / ukaH paratvAt Thasya kaH / pituryacca / yati prakriyAM darzayati-rIkRta iti / gotrAdaGkavat / ar3ake ye pratyayAH te tata Agata ityarthe'pi bhavantItyarthaH / videbhya zrAgatamiti / vigrahapradarzanam / atra 'yaJaJozca' iti bahave a luki videbhya iti nirdezaH / vaidamiti / 'saGghAGgalakSaNeSvabhyamitrAma ityukterajantAdihApyarthaM aNi vivakSite 'gotre'lugaci' ityatro lunivRttau baidazabdANa' 'dvayabrAhmaNa' iti dvayajlakSaNasya Thako'pavAdaH / gArgamiti / yajantAdaN / dAkSamiti / ijantAdaN / zrapagatrakamiti / upagorapatyamaupagavaH, tasmAdAgatamityarthaH / 'gotracaraNAdJ' iti vuJ / yadyapi tasyedamityarthe ayaM vuJ vihitaH, tathApyaJyatrijantAdapi sa dRSTa iti tasyApyatrArthaM atidezo bhavati / na hi 'saGghAGka' iti 1 1 For Private and Personal Use Only Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 774 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika. zvarakSetrakSakuzalanipuNAnAm 7 / 3 // 30 // nanaH pareSAM zucyAdipaJcAnAmAderaco vRddhiH pUrvapadasya tu vA bidAdau pare / Azaucam-azaucam / Anezvaryamanaizvaryam / AkSetrajJam-akSetrajJam / Akauzalam-akauzalam / AnaipuNamanaipuNam / ( 1461 ) hetumanuSyebhyo'nyatarasyAM rUpyaH 4 / 3 / 1 // samAdAgataM samarUpyam / viSamarUpyam / pakSe gahAditvAcchaH / samIyam / viSamIyam / devadattarUpyam-devadattam-devadattIyam / (1462) mayaTa ca 4 / 3 / 2 // samamayam / viSamamayam / devadattamayam / (1463) prabhavati 4 / 3 / 3 // tataH ityeva / himavataH prabhavati haimavatI gaGgA / (1464) vidUrAjya: 4 // 3 // 4 // vidUrAtprabhavati vaidUryo maNiH / (1465) tadgacchati pathidUta. yoH4|3|85|| srughnaM gacchati sraunaH panthAH dUto vA / (1466) abhinikAmati dvAram 4386 // tat ityeva / ghughnamabhiniSkrAmati sronaM kAnyakubjadvAram / (1467 ) madhikRtya kRte granthe 4 / 3 / 87 // tat ityeva / zArIrakamadhikRtya kRto pranthaH shaariirkiiyH| 'zArIrakaM bhASyam' iti tvabhedopa 'pratipadoktasyANa evaatraatideshH|| kiM tu aGke dRSTasya sarvasyApi, vyAkhyAnAditi bhAvaH / naJaH shuciishvr| AdivRddhiprakaraNe uttarapadasya pUrvasya tu vetyanuvRttAvida sUtram / Azaucam-azaucam iti / ashuceraagtmityrthH| tata Agata ityaNi pUrva pdsyaadivRddhiviklpH| uttarapadasya tu nityA AdivRddhiH / evamagre'pi akSetrajJAt akuzalAt anipuNAcca Agatamityartho bodhyaH / Anaizvaryamityatra tu brAhmaNAditvAt bhAve vyny| . hetumnussyebhyH| tata Agata ityeva / hetubhya udAharati- samAdAgatamityAdi / manuSyavAcina udAharati-devadattarUpyamiti / mayaT ca / uktaviSaye iti zeSaH / pramavati tata ityeveti / Agata iti tu nivRttam / prabhavatItyarthe paJcamyantAdyathAvihitaM pratyayAH syurityrthH| prabhavaH prathamaprakAzaH / himavataH prbhvtiiti| himavati prathama prakAzata ityarthaH / 'bhuvaH prabhavaH' ityapAdAnatvam / viduuraandhyH| tataH prabhavatItyeva / vidUrazabdo dantyamadhyaH vAlavAyAkhyadezaparyAyo vidUrazabda iti bhASye spaSTam / tadgacchati pathidUtayoH / gacchatItyarthe dvitIyAntAtpratyayAH syuH, sa cedgantA panthAH dUto vA, ityarthaH / abhiniSkrAmati dvAram / kAnyeti / kAnyakubjAkhyajanapadasya dvArami. tyarthaH / adhikRtya / tadityeveti / adhikRtya kRto granthaH, ityarthe dvitIyAntAtpratyayAH syurityarthaH / zArIrakamiti / zarIrasyAyaM zArIraH jIvAtmA, tamityarthaH / tasyedami For Private and Personal Use Only Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29] baalmnormaashitaa| 775 cArAt / (1468) zizukrandayamasamadvandvandrajananAdibhyazchaH 4 / 3 / mA zizUno krandanaM zizukrandaH, tamadhikRtya kRto granthaH zizukrandoyaH / yamasya sabhA yamasabham / klIyatvaM nipAtanAt / yamasabhIyaH / kirAtArjunIyam / indrajananAdirAkRtigaNaH / indrajananIyam / viruddhabhojanIyam / ( 1466) so'. sya nivAsaH 4 // 38 // trughno nivAso'sya stronnH| (1470) abhijanazca 4 / 3 / 0 // trughno'bhijano'sya khaughnaH / yatra svayaM vasati sa nivaasH| yatra pUrvai. ruSitaM so'bhijanaH iti vivekaH / (1471 ) AyudhajIvibhyazchaH parvate 4 / 3 / 11 // parvatavAcinaH prathamAntAdabhijanazabdAdasyetyarthe chaH syAt / hRdgolaH parvato'bhijano yeSAmAyudhajIvinA te hRdgoloyAH / Ayudha-iti kim / RzodaH parvato'bhijano yeSAM te ArzadA dvijaaH| (1472) zaNDikAdibhyo jyaH 3 / 42 // zaNDiko'bhijano'sya shaannddikyH| (1473) sindhutakSazilAdibhyo'No 4 / 3 / 63 // sindhvAdibhyo'N takSazilAdibhyo'J / syAdukte'rthe / saindhvH| takSazilA nagarI abhijano'sya tAkSazilaH / (1473) tudIsalAturavamavatIkUcavArADDhakchaNDhavyakaH 4|364tudii abhijano'sya taudeyH| sAlAturIyaH / vAmateyaH / kocavAryaH / (1475) bhaktiH 4 // 35 // 'so'sya' itynuvrtte| bhajyate sevyata iti bhaktiH, suno bhaktirasya tyaNantAt svArthe kaH / zArIrakIya iti / vRddhatvAcchaH / zizukranda / zizukranda, yamasabha, dvandva, indrajananAdiebhyaH chaH syAdadhikRtya kRte granthe ityarthaH / nipAtanAditi / 'sabhA rAjA' iti tu napuMsakatvaM na bhavati / tata 'amanuSyazabdo rUDhyA rakSaHpizAcA. dInAha' ityukteriti bhaavH| __so'sya nivAsaH / asminnarthe prathamAntAtpratyayAH syurityarthaH / yatra sampratyuSyate sa nivAsaH iti bhASyam / abhijanazca / sa ityanuvartate / pUrvavavyAkhyeyam / yatra pUrpharuSitaM so'bhijana iti bhASyam / yatra svayamiti / udAhRtabhASyasyAyamartha iti bhAvaH / aayudhjiivibhyH| parvatAditi pAThAntaram / abhijanazabdAditi / abhijanade. zavAcina ityrthH| AyudhajIvino'bhidhAtumiti zeSaH / sUtre kriyArthopapadasyA iti caturthI / hRdgola iti / parvatavizeSo'yam / Rzoda iti / ayamapi parvatavizeSaH / zaNDikAdibhyo vyaH / so'bhijana ityarthe prathamAntebhyaH iti zeSaH / sindhutakSa / saindhava iti / sindhudezavizeSaH abhijano'syeti vigrhH| tudiislaatr| tudI, salAtura, varmatI, kUcavAra ebhyaH prathamAntebhyaH Dhak , chaN , DhaJ , yak ete syuH asyAbhijana For Private and Personal Use Only Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 776 siddhAntakaumudI [ taddhite zaiSika / ( 1476 ) acittAdadezakAlATThak / 4 366 // apUpA bhaktirasya ApUpikaH / pAyasikaH / acittAt kim / devadattaH / AdezAt kim / sraughnaH / akAlAt kim / graiSmaH | ( 1477 ) mahArAjATThaJ 4 | 3 |67 // mAhArAjikaH / (1478) vAsudevArjunAbhyAM vun 43 // vAsudevakaH arjunakaH / ( 1476 ) gotrakSatriyAkhyebhyo bahulaM vuJ 4|36|| aNo'pavAdaH / paratvAdavRddhAcchaM bAdhate / glucukAyanirbhaktirasya glaucukAyanakaH / nAkulakaH / bahulagrahaNAnneha / pANina: bhaktirasya pANinIya: / ( 1480 ) janapadinAM janapadavatsarvaM janapadena samAnazabdAnAM bahuvacane 4 | 3 | 100 // janapadasvAmivAcinAM bahuvacane janapadavAcinAM samAnazrutInAM janapadavatsarvaM syAtpratyayaH prakRtizca / 'janapadatadavadhyozca' ( sU 1348 ) iti prakaraNe ye pratyayA uktAste'prAtidizyante / aGgAH janapado bhaktirasya AGgakaH / ityarthe / bhaktiH anuvartate iti / so'sya bhaktirityarthe prathamAntAtpratyayAH syurityarthaH / zracittAdadeza / dezakAlavyatiriktAdaprANivAcinaH Thak syAduktaviSaye / apUpAH bhaktiriti / sAmAnyAbhiprAyaM bhaktirityekavacanaM vedAH pramANamitivat / pAyasika iti / yo bhaktirasyeti vigrahaH / mahArAjATThaJ / so'sya bhaktirityarthe iti zeSaH / mAhArAjika iti / mahArAjaH bhaktirasyeti vigrahaH / vAsudeva / so'sya bhaktirityeva / vAsude vaka iti / vAsudevo bhaktirasyeti vigrahaH / evamarjunakaH / nanu vasudevasyApatyamityarthaM 'RSyandhakavRSNikurubhyazca' iti vArSNeyatvAdaNi vAsudevazabdAt 'gotrakSatriyAkhyebhyo bahulaM j' iti jaiva siddhatvAdvAsudevagrahaNaM vyarthamiti cet, satyam - aNanto vAsudevazabdo'tra na gRhyate / kintu yasmin samastaM vasati yo vA samaste sa vAsuH, sacAsau devazceti vyutpattyA vAsudevazabdo'yaM bhagavati yogarUDha eveti na doSaH / uktaMca bhASye- 'naiSA kSatriyAkhyA sajjJaiSA tatra bhavataH' iti / gotrakSatriya / gotra. pratyayAntebhyaH kSatriyavAcibhyazca uktaviSaye bahulaM vuJ syAdityarthaH / iha na pAribhA SikaM gotram | chaM bAdhate iti / aupagavaka ityAdAviti zeSa: / glucukAya niriti / 'prAcAmavRddhAt' iti phini glucukAyanizabdaH / nAkulaka iti / kSatriyAkhyodAharaNam / 1 janapadinAm / bahuvacane pare ye janapadena samAnazabdAH janapadavAcizabdena samAnaH zabdaH zravaNaM yeSAM tathAvidhAH teSAM janapadinAM janapadasvAmivAcinAM janapadavat janapade iva sarva syAdityarthaH / 'janapadatadavadhyozca' iti prakaraNe ye pratyayA vihitAH te bhavanti / prakRtayo'pi tathaiva bhavantIti tu sarvazabdAllabhyate / tadAha-- janapadasvAmivAcinAmityAdinA / aGgAH janapada iti / dRSTAntArthamidam / aGganAmnAM rAjJAM nivAso For Private and Personal Use Only Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] baalmnormaashitaa| 777 AANNov - - - azAH kSatriyAH bhaktirasya AjakaH / janapadinAm kim / paJcAlAH brAhmaNAH bhaktirasya pAJcAlaH / janapadena iti kim / pauravo rAjA bhaktirasya paurviiyH| (1481) tena proktam 4 / 3 / 101 // pANininA proktaM pANinIyam / (1482) tittirivaratantukhaNDikokhAcchaNa 4 / 3 / 102 // 'chandobrAhmaNAni-- (sU 1278 ) iti tadviSayatA / tittiriNA proktamadhIyate taittirIyAH / (1483) kAzyapakauzikAbhyAmRSibhyAM NiniH 43 / 103 // kAzyapena proktamadhIyate kaashypinH| ( 1584) kalApivaizampAyanAntevAsibhyazca janapadaH aGgAH, 'janapade lup' iti cAturarthikasya lup / saH janapadaH bhaktirasyetyarthe 'janapadatadavadhyozva' iti vunpratyaye AGgakaH iti yathA, tathA aGgadezasvAminaH kSatriyAH aGgAH bhaktirasyetyarthe kSatriyavAcakAdaGgazabdAvuni AGgakA iti rUpami. tyarthaH / paJcAlA brAhmaNa iti / abhedopacArAdiha brAhmaNeSu pnycaalshbdaaH| tatrAtide. zAbhAvAdaNeva bhavati / paurava iti / pauravazabdo na janapadavRttiriti bhAvaH / bahuvacane kima , ekavacanadvivacanayoH satyapi zabdabhede atidezo bhavati / yathA AGgo vA AGgau vA bhaktirasya AGgaka iti / prakRtizceti kim ? madrANAM rAjA mAdraH 'dvaya. jmagadha' ityaNa / mAdro bhaktirasyetyarthe atidezAnmAdrasya madratve sati 'madravRjyo' iti kani mAdaka iti sidhyti| - tena proktam / asminnarthe tRtIyAntAt yathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / pANinIyamiti / vyAkaraNamiti zeSaH / vRddhAcchaH / prathama prakAzitam proktam / neha devada. tenAdhyApitam / tittiviratantu / tena proktamityeva / tittiri, varatantu, khaNDika, ukha ebhyaH uktaviSaye chaNa syAdityarthaH / ita Arabhya 'tenaikadik' itiparyantaM prokta vede bhavanti 'zaunakAdibhyaH chandasi' iti chandograhaNasya tataH pUrva tataH uttaraM cApaka. rSAnuvRttyorabhyupagamAt / atra chaNAdipratyayAntAnAmeSAM kevalAnAM na prayogaH / kintvadhye tRveditRpratyayaziraskANAmevetyAha-chandobrAhmaNAnIti tadviSayateti / adhyeta veditRpratyayaziraskatvaniyama ityarthaH / taittirIyA iti / prokte vede chaNa IyaH / taitti. rIyaH, zAkhAbhedaH, tamadhIyate vidanti vetyarthe aN / 'proktAllu iti tasya lugiti bhAvaH / vAratantavIyAH khANDikIyAH, maukhiiyaaH| tittiriNA proktaH zlokaH ityatra tu na, chandasItyanuvRtteH / chandAzabdena ca kalpasUtrANAmapi grahaNam , teSAM sarvazAkhA. gatavidhivAkyasaGgrahAtmakatvAt / kAzyapa / tena proktamityeva / chasyApavAdaH / kAzyapina iti / kAzyapazabdAt NiniH / NakAra it , nakArAdikAraH uccAraNArthaH / kAzyapinzabdAt 'proktAlluk' ityadhyetRpratyayasyANo lugiti bhAvaH / evaM kauzikinaH / RSibhyAM kim , idAnIntanena kAzyapena proktaM kAzyapIyam / For Private and Personal Use Only Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 777 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika - 4 / 3 / 104 // kalApyantevAsibhyaH-hariguNA proktamadhIyate hAridraviNaH / vaizampA. yanAntevAmibhyaH-AlambinaH / (1485) purANaprokteSu brAhmaNakalpeSu 4 / 3 / 105 // tRtIyAntAtproktArthe NiniH , syAt yatproktaM purANaproktAzcebrAhmaNa. kalpAste bhavanti / purANena cirantanena muninA proktAH / bhallu, bhAllavinaH / zATyAyana, zATyAyaninaH / kalpe, pitA, paiGgI kruupH| purANa-iti kim / yAjJa. kalApi / tena proktamityeva / kalApiziSyavAcibhyo vaizampAyanaziSyavAcibhyazca NiniH syAdityarthaH / kalApyantevAsibhya iti / udAhiyata iti zeSaH / hAridraviNa iti / haridurnAma kalApinaH ziSyaH / tataH prokta NiniH, morguNaH, aadivuddhiH| hAridravi. zabdAdadhyetraNaH 'proktAlluk' iti lugiti bhAvaH / haridruH, chagalI, tumburuH, ulapaH iti catvAraH klaapishissyaaH| tumburuNA proktamadhIyate taumburaviNaH / chagalinastu DhinugvakSyate / aulapinaH / vaizampAyanAntevAsinya iti / udAhiyata iti zeSaH / pAlambina iti / Alambi , kaliGgaH, kamalaH, RcAbhaH, AruNiH, tANDayaH, zyAmAyanaH, kaThaH, kalApI iti nava vaishmpaaynshissyaaH| tatra AlambizabdAt adhyetraNaH prokte NiniH / AlambinzabdAdadhyetraNaH 'proktAlluk' iti laka / AlambinaH kAliGginaH, kAmalinaH, ArcAbhinaH, AruNinaH, tANDinaH / atra 'Apatyasya' iti yalopaH / zyAmAyaninaH / kaThAttu lugvakSyate / klaapinstvnn| vakSyate vaizampAyanaziSyaH kalApI / tathAca kalApyantevAsinAM vaizampAyanaziSyatvAdeva siddhe pRtharagrahaNAt / tacchiSyaziSyANAM na grahaNamiti bhASye spaSTam / purANaprokteSu / 'tena proktam' iti 'giniH' iti cAnuvartate / mantravyatirikta. dabhAgA brAhmaNAni / bodhAyanAdikalpasUtrANi klpaaH| tathAbhUteSu purAtanamuni. prokteSu grantheSu vAcyeSu tRtIyAntANiniH syAdityarthaH / tadAha-tRtIyAntAditi / yatproktamiti / sAmAnyAbhiprAyamekavacanam / pratyayAbhidheyaM yatproktaM tatpurAtanamunipokta. brAhmaNakalpAtmakaM cediti yAvat / purANaproktamityetadvyAcaSTe-purANeneti / brAhmaNe udAharati-bhallu, bhAllavinaH iti / bhallu iti prakRtinirdezaH / bhallunA purAtanamuninA proktAn brAhmaNabhAgAnadhIyate ityarthe proktArthaNiniH / bhAllavinzabdAdadhyetraNo luki bhAllavina iti rUpamiti bhAvaH / brAhmaNe udAharaNAntaramAha-zATyAyana, zATyAyanina iti / zATyAyaneti prakRtinirdezaH / zATyAyanena purAtanamuninA proktAn brAhmaNabhAgAn adhIyate ityarthe proktArthaNinipratyaye zATyAyaninzabdAdadhyetraNo luki zATyAyanina iti ruupmityrthH| kalpe iti / udAhiyata iti zeSaH / piGga-paGgI kalpa iti / piGgeti prakRtanirdezaH / piGgana purAtanamuninA prokta ityarthe jinau rUpam / 'chandobrAhmaNAni ca tadviSayANi' ityadhyetRpratyayAntatvaniyamastu kalpaSu na sarvatra For Private and Personal Use Only Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] bAlamanoramAsahitA / cakAni brAhmaNAni / AzmarathaH kalpaH / aNi 'Apatyasya -' ( sU 1082 ) iti yalopaH / ( 1486 ) zaunakAdibhyazchandasi 4 | 3 | 106 || chandasyabhidheye ebhyo NiniH / zaunakena proktamadhIyate zaunakinaH / (1487 ) kaThacarakAllukU 4|3|107 // AbhyAM proktapratyayasya luksyAt / kaThena proktamadhIyate kaThAH / carakAH / ( 1488 ) kalAvino'N 4 / 3 / 108 // kalApinA proktamadhIyate kAlApAH / ' nAntasya Tilope sabrahmacAripIThasarpikalApikIthumitai tilijA jalilAGgalizilAlizikhaNDisukarasadma suparvaNAmupasaGkhyAnam ' ( vA 4183) ityupasaGkhya nATTilopaH / (1486) chagalino Dhinuk 4 | 3 | 106 // chagalinA proktamadhIyate chAgaleyinaH / ( 1460 ) pArAzaryazilAlibhyAM bhikSunaTasUtrayoH 4 | 3 | 110 // giniH syAt / pArAzaryeNa proktaM bhikSusUtrama pravartata iti 'chando brAhmaNAni ' iti sUtre bhASye spaSTam / yAjJavalkAni brAhmaNAnIti / yAjJavalkyena proktAnItyarthaH / zraimarathaH kalpa iti / Azmarathyena prokta ityarthaH / yalopaH iti / yajJavalkAzvarathazabdau kaNvAdI / tAbhyAM yajantAbhyAm aNi 'Apatyasya ca' iti yalopa ityarthaH / yAjJavalkyAzmarathyAvAdhunikAvityabhimAnaH | bhASye tu zATyAyanAditulyakAlatvAt yAjJavalkyAdimyo NinipratiSedha iti tadviSayatA ca neti vacanadvayamArabdhamityAstAM tAvat / 1 kaThacarakAlluk / proktapratyayasyeti / prakaraNalabhyam / kaThA iti / vaizampAyanAntevAsitvalakSaNaNino luk / adhyetraNastu 'proktAlluka' iti luk / carakAH iti / carakeNa proktamadhIyate ityarthaH / proktANo'nena luki adhyetraNaH proktAlluk / kalApino'N 'tena proktam' ityeva / vaizampAyanaziSyatvAt prAptasya NinerapavAdaH / kAlApA iti / kalApinuzabdAdaNi Tilope kAlApazabdAdadhyetRpratyayasya chasya lugiti bhAvaH / 'inaNyanapatye' iti prakRtibhAvamAzaGkayAha - nAntasyeti / chagalino Dhinuk / chagalinzabdAviSaye DhinukpratyayaH syAdityarthaH / kalApyantevAsitvAt prAptasya NinerapavAdaH / chAgaleyina iti / kakAra isa ukAra uccAraNArthaH / din zivyate / Dhasya ey, TilopaH / tato'dhyetRpratyayasya lugiti bhAvaH / pArAzarya / NiniH syAditi / uktaviSaye iti zeSaH / maNDUkaplutyA NinigvAnuvartate iti bhAvaH / pArAzaryeNa proktaM bhikSusUtramityarthe, zilAlinA proktaM naTasUtramityarthaM ca tRtIyAntANiniHsyAditi yAvat / bhikSavaH sannyAsinaH, tadadhikArikaM sUtraM bhikSusUtraM vyAsapraNItaM prasiddham / pArAzaryeti / parAzarazabdAdgargAditvAt gotre yaji pArAzaryaH / vyAsa tvanantarApatye gotratvAropAcana / tena proktaM bhikSusUtre NiniH, tatosdhyetR pratya For Private and Personal Use Only Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 780 siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika dhIyate pArAzariNo bhikssvH| zailAlino nttaaH| (1461) karmandakRzA. bhvAdiniH 4 / 3 / 111 // "bhikSunaTasUtrayoH' ityeva / karmandena proktamadhIyate kamandino bhikSavaH / kRzAzvino nttaaH| (1462 ) tenaikadika 4 / 3 / 112 // sudAmnA adriNA ekadik saudAmanI / (1463 ) tasizca 4 / 3 / 113 // svarAdipAThAdavyayatvam / pIlumUlena ekadik pIlumUlataH / (1464 ) uraso yacca 4 / 3 / 114 // cAttasiH / aNo'pavAdaH / urasA ekadik urasya:urastaH / (1465) upazAte 4 / 3 / 115 // tena ityeva / pANininopajJAtaM pANinIyam / (1466) kRte granthe 4 / 3 / 116 // vararucinA kRto vAraruco pranthaH / (1467) saMjJAyAm 4 / 3 / 117 // tena ityeva / agranthArthamidam / makSikAbhiH kRtaM mAkSikaM madhu / (1448 ) kulAlAdibhyo vu 4 / 3 / 198 // tena kRte saMjJAyAm / kulAlena kRtaM kaulAlakam / vAruDakam / (1464) kSudrAbhramaravaTarapAdapAdaJ 4 / 3 / 116 // tena kRte saMjJAyAm / kSudrAbhiH - yasya luk / pArAzariNa iti / jasi rUpam / zailAlina iti / zilAlinzabdAt naTasUtre prokte Ninau Tilope zailAlinzabdAdadhyetRpratyayasyANo luki zailAlina iti jasi rUpamiti bhAvaH / krmnd| karmandena proktaM bhikSusUtramityarthe kRzAzvena proktaM naTasUtramityarthe ca tRtIyAntAdiniH syAditi yAvat / pratyaye antya ikAra uccAraNArthaH / karmandazabdAdiniH / tato'dhyetraNo luk / evaM kRzAzvinaH / tenekadik / sahAtheM tRtIyA / ekAdik adhikaraNAtmikA yasya tadekadik / tena saha ekasyAM dizi vidyamAnamityarthe tRtIyAntAdyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / saudAmanIti / aNi 'an' iti prakRtibhAvAna TilopaH / tasizca / 'tenaikadika ityarthe tRtIyantAttasizca sthAdityarthaH / ikAra uccAraNArthaH / svarAdipAThAditi / 'svarAdi. nipAtamavyayam' iti prakaraNe 'taddhitazcAsarvavibhaktiH' ityatra tasilAdayaH' iti pari. gaNane taseH pAThAdityarthaH / uraso yacca / urasA ekadigityarthe tRtIyAntAdityarthaH / upajJAte / tenopajJAtamityarthe tRtIyAntAt yathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / upajJAta prathamajJAtam / kRte grnthe| tena kRto granthaH ityarthe tRtIyAntAdyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / sanzAyAm / tenetyeveti / tena kRtamityarthe sajJAyAM tRtIyAntAgrathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / granthe iti nAnuvartate / tadAha-agranthArthamiti / kulAlAdibhyo dhun / tena kRte sajJAyAmiti zeSapUraNam / vAruDakamiti / varuDo jAtivizeSaH / kSudrAamara / tena kRte sajJAyAmiti zeSapUraNam / kSudrA madhumakSikAH / For Private and Personal Use Only Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] baalmnormaashitaa| 71 kRtaM kSaudram / bhrAmaram / vATaram / pAdapam / (1500 ) tasyedam 4 / 3 / 120 // upagoridamaupagavam / 'vahesturaNiTa ca' (vA 2910) / saMvoDhuH svaM sAMvahitram / 'agnIdhaH zaraNe 2Na bhatvaM ca (vA 2911) / agniminddhe agnIt tasya sthAnamAgnIdhram / tAtsthyAtso'pyAgnIdhraH / 'samidhAmAdhAne SeNyaN' (vA 2912) / sAmidhenyo mantraH-sAmidhenI Rk| (1501 ) rathAdyat 4 / 3 / 121 // rathyaM cakram / (1502) patrapUrvAda 4 / 3 / 122 // patraM vAhanam / azvarathasyedamAzvaratham / (1503) patrAdhdhayupariSadazca 4 / 3 / ___ tasyedam / idamityarthe SaSThayantAdaNAdayaH sAdhAraNapratyayAH rASTrApAretyAdibhiH viziSya vihitAH pAdayazca pratyayA yathAvihitaM syurityarthaH / atra zeSe ityanuvRttam / tatazca apatyAdicaturarthyantArthebhyo'nyeSAM zeSabhUtasarva vizeSANAM sAmAnyavizeSarUpeNa pratyayArthatvaM labhyate / apatyAdInAM tu na kenApi rUpeNa idaMzabdArthatvamiti 'tasyA. ptym| ityatroktam / vasturaNiTa ceti / vAtikamidam / turiti tRntRcoH sAmAnyena grahaNam / bahadhAtovihitaH yaH tRpratyayaH tasmAdaNa syAt / tRpratyayasya iDAgamazca / tatra aNa pUrveNa siddhaH ividhyarthamanUyate / saMvoDhuH svamiti / vigrahapradarzanam / vahestRc tan vA / vaheranudAttattvAt 'ekAca upadeze' iti neTa / DhatvadhatvaSTutvadalopAH / sahi. vahorodavarNasya' ityottvam / sAMvatrimiti / DhatvAdInAmasiddhatvAdalaukika evaM vigrahavAkye pUrvamiT / tato nimittAbhAvAnna DhatvAdi / agnIdhaH zaraNe raNa bhasvaM ceti / vArtikamidam / zaraNamityarthe agnIcchabdAt SaSThyantAdaN , tasminpare bhatvaM ca vakta. vymityrthH| zaraNaM gRham / agniminddhe agnIditi / RtvigvizeSo'yam / indheH vip 'aniditAm' iti nalopaH / zrAmodhramiti / some mahAvederuttarAdhai paJcAratnicatu. razrasthAnavizeSasajJeyam / bhatvAna jaztvam / pratyayasvareNAntodAtto'yaM zabdaH / taittirIye etadvai yajJasyAparAjitaM yadAgnIdhramityAdAvAyudAttatvaM tu 'AgnIdhrasAdhAraNAdaja vaktavyaH' iti svAdhike abhi bodhyam / nanvebam 'AgnIdhraH pratyAzrAbayeta, isyAdau kathamRtvigvizeSe AgnIdhrazabdaH / tatrAha-tAtsthyAditi / AgnIdhrAkhyade. zasthatvAt RtvigvizeSa AgnIdhrazabdo gauNa iti bhAvaH / samidhAmiti / AdhIyate anenetyAdhAno mantraH / AdhAno mantraH ityarthe SaSThayantAt samicchabdAt Senyapra. tyayo vAcya ityarthaH / SatvaM GISarthamityAha-sAmidhenI Rgiti / sAmidhenyazabdAta DIe 'halastaddhitasya' iti yalopaH / ___ rathAdyat / tasyedam' ityeva / rathyaM cakramiti / 'rathAdrathAGga iti vacanAcakramiti vizeSyam / patrapUrvAdaa / rathAdityeva / patraM vAhanamiti / 'patraM vAhanapakSayoH' iti For Private and Personal Use Only Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite zaiSika - - - - 123 // an / 'patrAdvAhye (vA 2908) / azvasyedaM vahanIyamAzvam / Adhva. yevam / pAriSadam / (1504 ) halasIrAka 4 / 3 / 124 // zAlikam / sairikam / (1505) dvandvAduvunvairamaithunikayoH 4 / 3 / 125 // kAkolU kikA / kutsakuzikikA / 'vaire devAsurAdibhyaH pratiSedhaH' ( vA 2914) / devA. suram / (1506 ) gotracaraNAvuna 4 / 3 / 126 // aupagavakam / 'cara. NAdarmAmnAyayoriti vaktavyam' (vA 2913 ) / kAThakam / (1507 ) savA lakSaNeSvaJyaJiJAmaNa 4 / 3 / 127 // ghoSaprahaNamapi kartavyam' (vA 2915) / aJ / vaidaH / saGgho'ko ghoSo vA baidaM lakSaNam / yaJ , gArga:gArgam / iJ dAkSaH-dAkSam / paramparAsambandho'GkaH / sAkSAttu lakSaNam / kozaH / patrAdhvaryupariSadazca / amiti / zeSapUraNam / pattrAditi / patrAdvAhya eveti vaktavyamityarthaH / Azvamiti / patretyarthagrahaNamiti bhaavH| zrAdhvaryavaM pAriSadamiti / adhvayoridaM, pariSada idamiti vigrahaH / halasIrATa / tasyedamityeva / hAlikan / srikmiti| halasyedaM, sIrasyedamiti vigrahaH / dvandvAvun / vaire maithunikAyAM ca idantvena vivakSite dvandvAt SaSThayantAt vuna syaadityrthH| kAkolUkiketi / kAkolUkasya vairmiHtyrthH| vuni strItvaM lokAt / kutsakuzikiketi / kutsakuzikayorvivAha ityarthaH / buni strItvaM lokAt / mithunaM dampatI / tasya karma maithunikA / manojJAditvAvuna / strItvaM lokAt / vaire devAnureti / vArtikamidam / devAsuramiti / devAsurayoramityarthaH / vunabhAve aN / maithunikAyAM tu devAsuriketyeva / 'dvandve devAsura' iti tvapapAThaH, atra bhASye vaire ityeva vAtikapAThAt / 'zizukranda' iti sUtrabhASye tu |'dvndve devAsurAdi. bhyaH pratiSedhaH' iti paThitam , daivAsuram rAkSo'suramityudAhRtaM ca / devAsurAvadhikRtya kRtamAkhyAnamityarthaH / gotra caraNAvuna / gotrapratyayAntAt zAkhAdhyetRvAcinazca SaSThayantAdidamityarthe bujityarthaH / pravarAdhyAyaprasiddhamiha gotramityabhipretyodAharati-aupagavakamiti / aupagavasyedamityarthaH / vastutastu auvagavaH pravarasUtreSu na dRSTaH / glaucukAyanakamiti vRttyAdau udAhRtam / caraNAditi / caraNAdyo vuJ vihitaH saH dharme AmnAye ca vAcye bhavati nAnyatretyarthaH / kAThakAmati / kaThena proktamadhIyate kaThAH, teSAM dharmaH AmnAyo vetyarthaH AmnAyo vedAbhyAsaH / saGghAGka / ajantAt , yajantAt , isantAcca saGgha aGke lakSaNe ca idantvena viva. kSite aNityarthaH / chsyaapvaadH| ghoSeti / 'saGghAGkalakSaNaghoSeSu' iti sUtraM kartavya. mityarthaH / tathAca tinaH prakRtayaH pratyayArthAzcatvAra iti na yathAsaGkhyam / gArga iti / saGghaH aGko ghoSo veti zeSaH / gArgamiti / lakSaNamiti zeSaH / evaM dAkSo, dA - For Private and Personal Use Only Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 29 ] baalmnormaashitaa| 783 (1508) zAkalAdvA 4 / 3 / 128 // aNvokte'the / pakSe caraNatvAbun / zakalena proktamadhIyate zAkalAH, teSAM saGgho'ko ghoSo vA zAkala:-zAkalakaH / lakSaNe klIbatA / (1506) chandoge kthikayAzikabahavRcanaTAyaH 4 / 3 / 12 // chandogAno dharma AmnAyo vA chAndogyam / aukthikyam / yAjJikyam / bAhacyam / nATyam / 'caraNAddharmAmnAyayoH' (vA 2913) ityuktam / tatsAhacaryAnnaTazabdAdapi tayoreva / (1510 ) na daNDamANavA. ntevAsiSu 4 / 3 / 130 // daNDapradhAnA mANavA daNDamANavAH teSu ziSyeSu ca vudhna syAt / dAkSAH daNDamANavAH ziSyA vaa| (1511) vatikAdibhya. zcha: 4 / 3 / 131 // tasyedamityarthe / vujo'pavAdaH / raivatikIyam / baijavApIyam / (1512 ) kaupiJjalAhAstipadAdaNa 4 / 3 / 132 // (vA 2918 ) / kupijalasyApatyam / ihaiva nipAtanAdaN / tadantAtpunaraN / kaupi mityatrApi / nanvaGkalakSaNazabdayoH paryAyatvAt pRthaggrahaNaM vyarthamityata Aha-parampa. reti / yathA gavAdiniSThastaptamudrAvizeSaH angkH| tasya hi godvArA svAmisambandhaH / sAkSAditi / vidyAvizeSastu devadatte sAkSAdvidyamAnatvAttasya lakSaNamityarthaH / baiMdI vidyA / 'ghoSa AbhIrapallI syAt' ityamaraH / zAkalAdvA / zAkale naiti / zakalazabdA. proktANantAdadhyetRpratyayasya luki zAkalazabdAt 'gotracaraNAt' iti dharmAmnAyayo. qo'pavAdaH bhaN / tadabhAve vun / chandogaukthika / sadhyAdayo nivRttAH chandogAdInAM caraNatvAt / dharmAmnAyayoriti sambadhyate / chandoga, aukthika, yAjJika, bahavRca, naTa ebhyo dharma AmnAye ca idantvena vivakSite vyaH syAdityarthaH / nanu naTasya acaraNatvAttatra dharmAmnAyayoH kathamanvaya ityAzate-caraNAddharmAmnAyayorityuktamiti / yadyapIti zeSaH / pariharati-tatsAhacaryAditi / tathApi chandogAdisAhacaryAnaTazabdA. dapi dharmAmnAyayoreva pratyaya ityarthaH / na dnndd| daNDamANavAzca antevAsinazca teSviti dvandvaH / dAkSA iti / dakSasyApatyaM dAkSiH, tasyeme daNDamANavAH ziSyA vetyarthe gotra. tvalakSaNo vuJ na bhavati, kintvautsargiko'Neva / raivatikAdibhyazchaH / tasyedamityarthe iti / zeSapUraNam / vama iti / gotratvalakSaNavumo'pavAda ityrthH| revatikIyamiti / revatyA apatyaM raivatikaH / revatyAdibhyaSThaka / vatikasyedamiti vigrahaH / baijavASeyamiti / bIjavApasyApatyaM baiMjavApiH, tasyedamiti vigrahaH / kaupijalazAstipadAdaNa / kupiJjalasyApatyamityanantaraM 'ityarthe iti zeSaH / iheti / asmin vArtike kaupiJjaleti nirdezAt ata imaM bAdhitvA aNityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite prAgdIvyatIya mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm jalaH / gotravuao'pavAdaH / hastipAdasyApatyaM hAstipadaH, tasyAyaM hAstipadaH (1513 ) mANikasyekalApazca 4 / 3 / 133 // aNsyAt / AtharvaNikasyAyamAtharvaNo dharma AmnAyo vA / caraNAdvo'pavAdaH / / iti taddhite zaiSikaprakaraNam / atha taddhite prAradIvyatIyaprakaraNam // 30 // ( 1514 ) tasya vikAraH 4 / 3 / 134 // 'azmano vikAre Tilopo vaktavyaH' ( vA 4185) / azmano vikAraH AzmaH / bhaasmnH| mArtikaH / tadantAditi / aNantAt 'tasyedam' ityarthe anena ( sUtreNa ) punrnnityrthH| istipAdasyeti / hastina iva pAdau asyeti vigrahaH, 'pAdasya lopa' iti na bhavati ahastyA. dibhya iti pratiSedhAt / hastipAdasyApatyaM hAstipadaH / ata ija bAdhitvA ata eva nipAtanAdaNa padAvazca hAstipadasyAyamityarthe anena aNiti bhAvaH / gotra. mo'pvaadH| aathrvnniksyeklopshc| idaM sUtramiti kaiyaTaH / vArtikamityanye / aN syAditi / AtharvaNikazabdAttasyedamityarthe aN syAt / prakRterikasya lopazcetyarthaH / pAtharvaNikasyeti / atharvaNA prokto vedaH athavetyupacaryate, tamadhIte AtharvaNikaH / vasa. ntAditvATTak / AtharvaNikasyAyamityarthe anena aNi, iko lope 'dANDinAyana' iti TilopAbhAve, AtharvaNa iti rUpamityarthaH / dharma AmnAyo veti / 'caraNAddharmAmnA. yayoH' ityukteriti bhAvaH / nanu tasyedamityeva siddha aNvidhiya'rtha ityata AhacaraNAvuJo'pavAda iti / AtharvaNikazabdasya atharvaNavedAdhyetRvAcitvAditi bhAvaH / ___ iti taddhite zaiSikaprakaraNam / atha vikArArthapratyayA nirUpyante / tasya vikaarH| vikriyate iti vikAraH, karmaNi ghaJ / prakRteravasthAntarAtmikAM vikriyAM prApta ityarthaH / vikAra ityarthe SaSTayantAdaNAdayaH sAdhAraNA vakSyamANAzca vaizeSikA yathAvihitaM syurityarthaH / azmano vikAra iti / vikArArthakapratyaye pare avamanzabdasya Tilopo vaktavya ityarthaH / aniti prakRtimA. vApavAdaH / pAzma iti / aNi Tilope rUpam / evaM carmaNo vikAraH cArmaH koshH| 'carmaNaH koze' ityupasaGkhyAnATilopaH / bhAtmana iti / bhasmano vikAra ityarthaH / aNi aniti prakRtibhAvAna ttilopH| mAttika iti / mRttikAyA vikAra ityarthaH / atra 'prANirajatAdibhyo'J' 'ora' 'anudAttAdevaca' ityAdivakSyamANApavAdaviSaH yabhinnamudAharaNam / tatra azman , bhasman , carman iti trayaM maninpratyayAntaM nitsvareNAdyudAttam / mRttikAzabdo'pi 'mRdastikan' iti tikannantaH / nitsvareNAdyu. For Private and Personal Use Only Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30] baalmnormaashitaa| 75 - (1515 ) avayave ca prANyoSadhivRkSebhyaH 4 / 3 / 135.. // cAdvikAre / mayUrasyAvayavo vikAro vA mAyUraH / maurya kANDaM bhasma vA / paippalam / (1516) bilvAdibhyo'Na 4 / 3 / 136 // bailvam / (1517) kopadhAcca 4 / 3 / 137 // aNa / ano'pavAdaH / ta', tAvam / taittiDIkam / (1518) pujatunoH ssuk||3|138|| AbhyAmaN syAdvikAre, etayoH SugAgamazca / trApuSam / jAtuSam / (1516) mora 4 / 3 / 136 // devadAravam / bhAdradAravam / (1520), anudAttAdezca 4 / 3 / 140 // dAdhittham / kApityam / (1521) palAzAdAttaH / bhavayave ca prANyoSadhi / prANivAcinaH oSadhivAcino vRkSavAcinazca SazyaH ntebhyaH avayave vikAre ca aNAdayaH uktAH vakSyamANAzca pratyayAH yathA: vihitaM syuH / anyebhyastu vikAramAtra ityarthaH / prANina udAharati-mAyUra iti / 'ladhAvante' iti mayUrazabdo madhyodAttaH / tataH 'prANirajatAdibhyaH' ityaJ / oSadheldAharati-maurbamiti / mUrvA oSadhivizeSaH / tasyA avayavo vikAro vetyarthaH / autsagiko'N / 'anudAttAdeva' ityam tu vakSyamANo na bhavati, 'tRNadhAnyAnAM ca dvayaSAm' ityAdyudAttatvAt / vRkSasyodAharati-pappalamiti / pippala: azvatthaH, tasyAvayavo vikAro vetyarthaH / 'laghAvante' iti madhyodAttaH pipplshbdH| 'anudA. ttAdezva' iti vakSyamANAmo'bhAve autsargiko'N / bilvAdibhyo'N / eSu prANyoSadhivRkSebhyaH avayave vikAre ca, itarebhyastu vikAre an syAdityarthaH / bailvamiti / bilvalyAvayavo vikAro vetyrthH| bilva, vrIhi, kANDa, mudga, masUra, godhUma, ikSu, veNu, gavedhuka, kArpAsI, pATalI, karkandhU, kuTIra iti bilvAdayaH / tatra gaSedhukasya 'kopadhAcca' ityaNi siddhe mayaTo bAdhanArthamiha pAThaH / itareSAM tu 'anudAttAdezva' ityano bAdhanArthamiti kaustubhe vistaraH / kopadhAcca / maNiti zeSaH / tatra prANyoSadhivRkSebhyo'vayave vikAre ca, itarebhyastu vikAre eva / ta* tArkavamiti / tarku iti prkRtinirdeshH| taonAma vRkSavizeSaH, tasyAvayavo vikAro vetyarthaH / 'oraJ' ityasyApavAdaH aN / tittiDIkazabdo 'laghAvante' iti madhyodAttaH / 'anudAttAdezva' ityatro'pavAdaH aN / trapujatunoH Suk / trApuSam / jAtupamiti / trapuNo jatunazca vikAra ityarthaH / oran / uvarNAdam syAdityarthaH / prANyo. SadhivRkSebhyaH avayave vikAre ca, itarebhyastu vikAre / devadAravam / bhAdradAravamiti / devadArobhadradArozcAvayavo vikAro vetyarthaH / 'pItavarthAnAm' ityaayudaattaavetau| tatazca 'anudAttAdezva' ityanena gatArthatA na / anudAttAdezca / vikAre ajiti shessH| 'ava. yave ca' iti sUtramapyatra smbdhyte| dAdhisthamiti / dadhitthasyAvayavo vikAro vetyarthaH / evaM kApittham / 'kapitthe tu dadhitthagrAhimanmathAH' ityamaraH / avyutpannaprAtipadi. bA0 50 For Private and Personal Use Only Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI / taddhite prAgdImpatIya dibhyo vA 43141 // pAlAzam / khAdiram / kArIram / (1522) zamyAH laJ 4 / 3 / 142 // zAmIlaM bhasma / visvaanchiiss| zAmIko cuk / (1523) mayaDvaitayorbhASAyAmabhakSyAcchAdanayoH 4 / 3 / 143 // prakRtimAtrAnmayaDvA syAdvikArAvayavayoH / azmamayam-Azmanam / 'abhakSya-' ityAdi kim / maudgaH sUpaH / kArpAsamAcchAdanam / (1524) nityaM vRddhazarAdibhyaH 4 / 3 / 144 // Amramayam / zaramayam / 'ekAco nityam' (5052 ) svAyam / vAGmayam / kathaM tarhi 'Apyam ammayam' iti, 'tasyedam' (sU 1500 ) ityaNNantAtsvArthe dhyam / (1525) gozva purISe 4 / 3 / 145 // goH purISaM gomayam / (1526) piSTAzca 4 / 3 / 146 // mayaT syAdvikAre / piSTamayam bhasma / kathaM paiSTI sureti / sAmAnyavivakSAyAM 'tasyedam' (sU 1500 ) hatyam / (1527) sajJAyAM kan katvAt phiTasvareNAntodAttAvetau / palAzAdibhyo vA / amiti zeSaH / avayave cetyeva / palAzakhadirarzizapAsyandanAnAmanudAttAditvAt nityaM prApte itareSAm aprApte viklpo'ym| zamyAH plam / zamIzabdo gaurAdiDoSantaH / tasmAtSaSThayantAdavayace vikAre blaJ syAdityarthaH / SakAralakArAvitau / 'anudAttAdezva' ityo'pvaadH| zAmIlaM bhasmeti / zamyA vikAra ityarthaH / zAmIlI bhugiti / zamyA vikAra ityarthaH / varuNapradhAseSu zamImayyaH zrucaH prasiddhAH / avayave tu zAmIlI zAkhA / mayaDavaitayoH / adhikAsadeva vikArAvayavayoriti siddharetayoriti bacanam uktavakSyamANApavAdaviSayeSvapi pakSe mayaDhartham iti bhASye spaSTam / tena vilvamayaM bailvAmityAdi sidhyatItyabhipretya Aha-prakRtimAtrAditi / sarvasyAH prakRtarityarthaH / azmamayamiti / mayaTi antarvatinI vibhaktimAzritya padatvam , nlopH| pAzmanamiti / kalmASAMvinAma kazcidrAjA taspatnyAM vasiSThenotpAditaH azmakaH iti / avamanzabdAt svArthe kapratyayaH, tada. bhAve azmetyapi nAma, tasya vikAro avayavo vetyarthaH / 'an' iti prakRtibhAvAna TilopaH / naca vikArArthakatve 'azmano vikAre' iti TilopaH zalyaH / tatra pASANa. vAcakatvena prasiddhasyAzmanzabdasyaiva grahaNAditi bhAvaH / nityaM vRddhazara / mayaDiti zeSaH / uktavikalpasyApavAdaH / ekAco nityamiti / nityamiti yogavibhAgalabdha. midam / aNNantAditi / apAmidamApam tasyedam ityam / tataH svAtheM caturvargAdi. tvAt Syani Apyamiti rUpamityarthaH / gozca puriidhe| nityaM mayaDityanuvartate / gomamayamiti / yadyapi purISaM na govikAro nApyavayavaH / tathApi tasyedamityarthe'yaM prtyyH| piSTAcca / zeSapUraNena sUtra vyAghaNTe-mayaTa syAdvikAre iti / samzAyAM kn| For Private and Personal Use Only Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aparakam 30] baalmnormaashitaa| - 4 // 3 / 147 // 'piSTAt' ityeva / pisma vikAravizeSaH pikaH / 'pUpo'pUpaH piSTa. ka: syAt / (1520) vrIheH puroDAze 433148 // mayaT syAt / bilkhAdya. go'pavAdaH / vrIhimayaH purogazaH / brahamanyat / (1526) asamAyAM tilayavAbhyAm 113 146 // tilamayam / yavamayam / samjJAyo tu tailam / yAvakaH / (1530) tAlAdibhyo'Na 4 / 3 / 152 // ammayaTorapavAdaH / 'tAlAnuSi' (ga sU 194 ) tAlaM dhanuH / anyattAlamayam / aindrAyudham / (1531) jAta. spebhyaH parimANe 4 / 3 / 153 // aN / bahuvacanAtparyAyagrahaNam / hATakaH tApa. nIyaH sauvarNo vA niSkaH / parimANe kim / hATakamayo yaSTiH / (1532) praagirjtaadibhyo'4|3|154|| zaukam / bAkam / rAjatam / (1533) pritazca tatpratyayAt 4 / 3 / 155 // jiyo vikArAvayava pratyayaH tadantAdasyAttayorevArthayoH / mayaTo'pavAdaH / zAmIlasya zAmIlam / dAdhitthasya dAdhityam / kApityam / bikAravizeSa iti / apUpa ityrthH| tadAha-pupo'pUpa: piSTakaH syAditi |amrkosho'ym| puro. DAzastu na piSTakaH, tsyaanpuuptvaat| 'atuGgamanapUpAkRtimazvazaphamAtraM puroDAzaM karoti' iti zruteH / brAheH puroDAze / puroDAzAtmake vikAre nityaM mayaT syAdityarthaH / tarhi bilvAdigaNe pATha kimarthamityata Aha-traihamanyaditi / asajJAyAM tilayavAbhyAm / nityaM mayaDiti zeSaH / yAvaka iti / yavazabdAdvikAre ann| tataH 'yAvAdibhyaH iti svAtheM kn| tAlA'dibhyo'N / tAlAddhanuSIti / gaNasUtramidam / tAlaM dhanuriti / 'nityaM vRddha iti mayaTo'pavAdaH / aindrAyudhamiti / 'anudAttAdeza' ityamo'pavAdaH, samAsasvareNAntodAttatvAt / jaatruupebhyH| aNiti / zeSapUraNam / jAtarUpaM suvarNa, tadvAcibhyo'Na syAtparimANe vikAre gamye ityarthaH / nanu jAtarUpazabdasyaiva kuto na grahaNamityata Aha-bahuvacanAditi / hATaka isyAdi / hATakasya tapanIyasya suvarNasya vA niSkapari. mANako vikAra ityarthaH / tApanIya iti / 'nityaM vRddhazarAdibhyaH' iti mayaTo'pavAdaH / itaratra tu 'anudAttAdezca' ityamo'pavAdaH / 'guJjA paJcAyamASakaH / te SoDazAkSa ityamaraH / 'suvarNavisto hemno'kSe iti ca / prANirajatAdibhyo' / zaukam bAkamiti / zukasya bakasya vA avayavo vikAro vetyarthI / 'prANinAM kupUrvam' ityAyudAttatvAt 'anudAttAdezca' ityamo na prAtiH / rAjatamiti / anudAttAditvAdami siddhe maya bAdhanAthamaJcidhiH / jitazca tatpratyayAt / tayoH vikArAvayavayoH pratyayaH tatpratyayaH / tadAha-vidya iti / tayoreveti / vikArAvayavayorevetyarthaH / zAmIlasyeti / zamyA: vikAraH avayavo vA zAmIlam / 'zamyAH Slam / zAmIlasya vikAraH avayavo vetyarthe Ama zAmIlamiti bhavatItyarthaH / 'nityaM vRddha' iti mayaTo'pavAdaH / dAdhistha For Private and Personal Use Only Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org SEE siddhAntakaumudI Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ taddhite prAgdIvyatIya citaH kim / bailvamayam / (1534) krItavatparimANAt 4 / 3 / 156 // 'prAgvaiSTak' ( sU 1548 ) ityArabhya krItArthe ye pratyayA yenopAdhinA parimANAdvidditAste tathaiva vikAre'tidizyante / aNAdInAmapavAdaH / niSkeNa krItaM naiSkikam / 'evaM niSkasya vikAro'pi naiSkikaH / zatasya vikAraH zatyaH - zatikaH / (1535) uSTrAdvuJ 4 / 3 / 157 // prANyaJo'pavAdaH / auSTrakaH / (1536) umorNayorvA 4 / 3 / 158 // aumakam - omam aurNakam aurNam / abhAve yathAkramamaNa | (1537) paNyA DhaJ 4 | 3 | 156 // aiNeyam / eNasya tu aiNam / (1538 ) gopayasoryat 4 | 3 | 160 || gavyam / payasyam / (1536) drozva 43 161 // durvRkSaH, tasya vikAro'vayavo vA dravyam / ( 1540 ) mAne vayaH 4 | 3 | 162 // droH ityeva / druvayam / 'yautavaM trayaM pAyyamiti mAnArthakaM trayam' ityamaraH / ( 1541 ) phale luk 4 | 3 | 163 // vikArAvayava pratyayasya luk syAtphale / Amamiti / dadhisthasya vikAro'vayavo vA dAdhittham / anudAttAditvAdan dAdhitthasya vi. kAro dAdhittham, maDapavAdo'J / bailbamayamiti / 'bilvAdibhyo'N' iti bilvazadAdaNi bailvaH, tasya vikAra ityarthe mayaDeva, na tvaJ / aNo jitvAbhAvAditi bhAvaH / bhASye tu 'vikArAvayavapratyayAntAt punastatpratyayA anabhidhAnAt na' ityAzritya sUtramidaM pratyAkhyAtam / krItavatparimANAt / upAdhineti / prakRtyAdivizeSaNenetyarthaH / naiSkika iti / 'alamAse niSkAdibhyaH' iti krIte Thak / zatyaH zatika iti / 'zatAcca Thanyatau' iti ta cat | uSTAvuJ / prANyana iti / 'prANirajatAdibhyo'j' ityasyApavAda ityarthaH / umorNayorvA / vujiti zeSaH / zraumakamiti / umA sasyavizeSaH / 'umA khyA'datasA kSumA' ityamaraH / umAyA vikAro'vayavo vetyarthaH / zraumamiti / 'tRNadhA nyAnAM ca' ityumA zabda AdyudAttaH tato vujabhAve 'anudAttAdezva' ityanabhAvAdautsagiko'N / UrNAzabdastu phiTsvareNAntodAttaH / tato bujabhAve anudAttAditvAda'jityarthaH / 'UrNA meSAdilomni syAt' ityamaraH / ' thUNoNeM napuMsake ca' iti liGgAnuzAsana sUtram / eNyA DhaJ / eNyA avayavo vikAro vA aiNeyam / Dhasya eyAdezaH / 'yasyeti ca' iti IkAralopaH / strIliGganirdezasya prayojanamAha- - eNasya sviti / gopayasoryat / gatryamiti / gorvikAro'vayavo vetyarthaH / 'vAnto yi' ityavAdezaH / payasyamiti / payaso vikAra ityartha: / 'sarvatra gorajAdiprasaGge yat' ityeva siddhe yadvidhAnaM 'maDvaitayo:' iti pAkSikamayaTo bAdhanArtham / dozca / yaditi zeSaH / 'ekAco nityam' iti sayaTaH 'mora' ityasya cApavAdaH / mAne vayaH / drorityeveti / mAne For Private and Personal Use Only Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30 ] bAlamanoramAsahitA / lakyAH phalamAmalakam / ( 1542 ) lakSAdibhyo'Na 4 | 3 | 164 // vidhAnasAmarthyAnna luk / plAkSam / ( 1543 ) nyagrodhasya ca kevalasya 7|3 | 5 || asya na vRddhiraijAgamazca / naiyagrodham / ( 1544 ) jambvA vA 4 | 3 | 165 // jambUzabdAtphale'NvA syAt / jAmbavam / pakSe oraJ, tasya luk, jambu / ( 1545) lup ca 4 / 3 / 166 // jambvAH phalapratyayasya lubvA syAt / 'lupiM yuktavat -' ( sU 1294 ) jambvAH phalaM jambUH / ' phalapAkazuSAmupasaGkhyAnam ( vA 2949 ) / vrIhayaH / mudrAH | 'puSpamUleSu bahulam' ( vA 2950 ) mallikAyAH puSpaM mallikA / jAtyAH puSpaM jAtI / vidAryA mUlaM vidArI / bahulagraha unha vikAre gamye duzabdAdvayapratyayaH syAdityarthaH / phaleM luk / Amalakamiti / phalitasya vRkSasya phalamaarat vikArazca / tasminmayaTo luki 'luktaddhitaluki' iti GoSo luk / plakSAdibhyo'Na / vikAre avayave ceti zeSaH / tatra zigrukarkandhU zabdayoruvarNAntatvAdani prApte plakSamyagrodhAdInAm anudAttAditvAdani prApte aNvidhiH / nanvasya phale aNo luk kuto netyata Aha-vidhAnaiti / nyagrodhasya ca kevalasya / 'na yvAbhyAm ityuttarasUtramidam / asyeti / kevalasya nyagrodhasyetyarthaH / kevalatvaM padAntaravihInatvam / nyak rohatIti nyagrodha iti vyutpattipakSe yadyapi 'na yvAbhyAm' ityeva sikham, yakArasya padAntatvAt / tathApi kevalasyaiva iti niyamArthaM sUtram / avyutpatipakSe tu yakArasya apadAntatvAt vidhyarthameva / kevalasya kim / nyagrodhamUlA: zAlayaH / jambvA vA / jambviti / jambvAH phalamityarthaH / ajo luki vizeSyAnusAreNa napuMsakatvAt hrasva iti bhAvaH / lup ca / lukaiva siddhe lubvidheH phalamAha - lupi yukta * vaditi / jambUriti / jambvAH phalamityarthaH / phalapratyayasya lupi yuktavatvena vizeSyaliGgavacane bAdhitvA strItvamekavacanaM cetyarthaH / tathAca jambvAH phalAnyapi jabbUreva / phalapAketi / phalapAkena zuSyantIti phalapAkazuSaH, oSadhayaH, tadvAcibhyaH parasya phalapratyayasya lupa upasaGkhyAnamityarthaH / 'phale luk' ityasyApavAdaH / brIhaya iti / vrIhmAkhyAnAmoSadhInAM phalAnItyarthaH / evaM mudrAH / bilvAdyaNo lup / yuktavadbhAvAtpuMstvam natu vizeSyanighnatvam / puSpamUleSu / bahulamiti / vArtikamidam / vikArA. vayavapratyayasya lup syAditi zeSaH / puSpaM malliketi / 'atha dvitIyaM prAgISAt' ityavRttau 'mAdInAM ca' iti phiTsUtreNa madhyodAtto mallikAbdaH / tataH 'anudAttAdezva ityatro lup / yuktavattvAstrItvam / jAtIti / 'laghAvante' ityantodAtto jAtizabdaH / tataH 'anudAttAdezca' ityajo'nena lup / yuktavatvAtstrItvam / vidArIti / jAtiGISa. ntamidaM pratyayasvareNAntodAttam / anudAttAditvAdani tasya lup, yuktavattvAtstrI For Private and Personal Use Only Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite prAgvahatIya gAnneha / pATalAni puSpANi / sAlvAni mUlAni / bAhulakAtkacilluk / azokam / karavIram / (1546 ) harItakyAdibhyazca 4 / 3 / 167 // ebhyaH phalapratyayasya lupsyAt / harItakyAdIno ligameva prakRtivat / harItakyAH phalAni harItakyaH / (1547) kaMsIyaparazavyayoryatro lukca 4 / 3 / 168 // kaMsIyaparazavyazabdAbhyAM yajanau stazchayatozca luka / kaMsAya hitaM kaMsIyam / tasya vikAraH kAsyam / parazave hitaM parazavyam , tasya vikAraH pArazavaH / iti taddhite caturthasya tRtIyapAde prAgdIvyatIyaprakaraNam / atha tadvite prAgvahatIyaprakaraNam // 30 // (1548 ) prAgvahateSThaka 4 / 4 / 1 // tadvahatItyataH prAk Thagadhikriyate / 'tadAheti mAzabdAdibhyaH upasaGkhyAnam' (vA 2951) mA zabdaM kArSIH iti tvam / pATalAnIti / bilvaaditvaadnn| evaM sAlvAni / nanu azokasya puSpam azokaM, karavIrasya puSpaM karavIram , ityatrApi 'puSpamUleSu bahulam' iti lupi yuktavattvAt puMstve azokaH puSpaM karavIraH puSpamiti syAdityata Aha-bahulagrahaNAt kacillugiti / tathA ca yuktavattvasyApravRttaH vizeSyanighnatvameveti bhAvaH / / ___ harItakyAdibhyazca / harItakyAdInAmiti / vArtikamidam / eSAM prakRtiliGgameva luptapratyayAtheM atidizyate, natu prakRtivacanamapItyarthaH / harItakya iti / jAtikISantaH pratyayasvareNAntodAtto harItakIzabdaH / tato'nudAttAditvAdami tasya 'phale luka iti luki prApte lupi yuktavattvAtstrItve vizeSyAnurodhAdabahuvacanam / kaMsIyapara. shvy| anna yasamArna luk , vidhivaiyarthyAt / nApi prakRtyoH, pratyayAdarzanasyaiva luktvAt / ataH parizeSAt prakRtyekadezayoH chayatoriti labhyate / tadAha-chayatoriti / kaMsIyamiti / kasA nAma dhAturlAhavizeSaH / tasmai hitamiti chaH / kAMsyamiti / kaMsIya. zabdAt yaji chasya .luki AdivRddhau 'yasyeti ca' itykaarlopH| parazavyamiti / 'tasmai hitam' ityadhikAre 'ugavAdibhyo yat' iti ArguNe 'vAnto yi' ityavAdezaH / pArazava iti / parazavyazabdAdami yato luki oNe pArazavaH / 'halastaddhi. tasya' iti tu na, iitiitynuvRttH| anApatyatvAt 'Apatyasya ca' ityapi lopona prasajyata iti bhaavH| iti taddhite caturthasya tRtIyapAde prAgdIvyatIyaprakaraNam / .. atha caturthasya caturthaH pAdaH praarbhyte-praagvhtesstthk| vahatItyekadezena 'tadvahati rathayu. gaprAsaGgam' iti sUtraM parAmRzyate ityabhipretyAha-tadvahatItyata iti / tadAheti / iti. zabdo vyutkrameNa tacchabdAnantaraM draSTavyaH / tadityAhetyarthe mAzabdasvAgatahatyAdi. zabdebhyaH Thaka upasaGkhyAnamityanvayaH / tadityanena vAkyArthI vivakSitaH / itiza For Private and Personal Use Only Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30] baalmnormaashitaa| - M ya Aha sa maashbdikH| (1546) svAgatAdInAM ca 737 // aijna syAt / svAgatamityAha svAgatikaH / svAdhyarikaH / svAsyApatyaM svAziH / vyAsyApatyaM vyaanggiH| vyasthApatyaM vyaaddiH| vyavahAreNa carati vyaavhaarikH| svapatau sAdhu svApateyam / 'bhAhI prabhUtAdibhyaH' (vA 2952) prabhUtamAha / prAbhUtikaH / pAryAptikaH / 'pRcchato susnAtAdibhyaH' (vA 2953) 'susnAtaM pRcchati sausnAtikaH / saukhazAyanikaH / anuzatikAdiH / 'gacchatau paradArAdibhyaH' (vA 2954 ) pAradArikaH / gaurutalpikaH / (1550) tena dIvyati khanati bdastasya vAkyArthasya karmatvaM gamayati / 'mA zabdaM kArSIH ityAhetyAdharthe tadvA. kyAvayavAt 'mAzabda' ityAdizabdAt Thagiti yAvat / mA zabdaM kArSIH iti ya pAha sa mAzabdika iti / zabdaM mA kArSIrityanvayaH / 'mAGi luG' iti loDathe lucha / 'na mAlyoge' ityaDAgamaniSedhaH / zabdaM na kuru ityarthaH / atra Aheti bedhAtvarthavyaktavacanakriyA prati mA zabda kA riti vAkyArthaH karma / tadvAkyaikadezaH mAzabdeti smudaayH| tasmAnirvibhaktikAdayaM prtyyH| na hi mAzabdeti samudAyAdvibhakti. rasti / evaJca mAzabdeti samudAyAki mAzabdika iti rUpam / 'mA zabdaH kAri iti pAThe tu kArIti karmaNi luG / zabdo na kArya ityarthaH / naca tadAhetyarthe mAza. kadAdibhyaH Thagiti yathAzrutam abhyupagamya mAzabdamAhetyAutheM mAzabdetyAdiza. debhyo dvitIyAntebhyaH Thagityeva kuto na vyAkhyAyata iti vAcyam , evaM sati 'Aho prabhUtAdibhyaH ityuttaravAtikArabhyavaiyapittariti bhaavH| svAgatAdigaNe svAgata, svadhvara iti paThitam , tatra vizeSamAha-svAgatAdInAM ca / 'na yvAbhyAM padA. nsAbhyAM pUrvI tu tAbhyAmaica' iti prakaraNe 'karmavyatihAre' ityasmAduttaraM sUtramidam / aijna syAditi / zeSapUraNamidam / 'na svAbhyAM padAntAbhyAM pUrvI tu tAbhyAmaic iti prAptaH aiz2a na syAdityarthaH / svAdhvarika iti / svadhvara ityAdetyarthaH / ___ atha svaagtaadignnshessmudaahrti-svnggsyeti| vyAGgiriti / vyaGgasyApatyamiti vigrahaH / vyasyeti / na vidyate Do yasya saH aDaH vigataH aDaH vyaDaH / svApateyamiti / 'pathyatithivasatisvapaterDa' dvArAditvAdaic prApto niSidhyate / zrAhAviti / Aheti padaikadezAdikArasya uccAraNArtho nirdezaH taditi pUrvavArtikAdanuvasate / Ahetyarthe dvitIyAntebhyaH prabhUtAdibhyaSThagvAdhya ityarthaH / pAryAptika iti / paryAptamAhetyarthaH / pRcchatAviti / tadityanuvartate / pRcchatItyarthe dvitIyAntebhyaH susnAtAdibhyaH ThagvAcya ityarthaH / saukhazAyanika iti / sukhazayanaM pRcchatItyarthaH / anuzatikAdiriti / sukhazayajazabda iti shessH| tatazca 'anuzatikAdInAM ca' iti pUrvottarapadayorAdivRddhiriti mAvaH / gacchatAviti / tadityanuvartate / gacchatItyarthe paradArAdibhyo dvitIyAntebhyaH For Private and Personal Use Only Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 742 siddhAntakaumudI [taddhite prAgvahatIya jayati jitam 4 / 4 / 2 // akSardIvyati AkSikaH / abhrayA khanati AdhikaH / arjayati mAkSikaH / arjitamAkSikam / (1551 ) saMskRtam 4 // 4 // 3 // danA saMskRtaM dAdhikam / mArIcikam / (1552) kulatthakopadhAdaNa 4 / 4 / 4 // Thako'pavAdaH / kulatthaiH saMskRtaM kaulattham / taintiNIkam / (1553) tarati 445 // uDupena tarati auddupikH| (1554) gopucchAJ 446 // gaupucchikaH / (1555 ) naudyacaSThan 4 / 4 / 7 // nAvikaH / ghaTikaH / bAhubhyAM tarati bAhukA strI / (1556) carati 448 // tRtIyAntAdgacchatibhakSayatItyarthayoSThakasyAt / hastinA carati hAstikaH / zAkaTikaH / dadhnA bhakSayati dAdhikaH / (1557) AkarSASThal 44 // 4 // AkarSo nikaSopalaH / AkaSAt iti pAThAntaram / tena carati AkarSikaH / SittvAncho cha / AkarSikI / (1558) paryAdibhyaH SThan 4 / 4 / 10 // paNa carati papikaH prpiko| yena pIThena panavazcaranti sa parpaH / azvikaH / rthikH| (155) zvagaNAja ugityarthaH / pAradArika iti / paradArAngacchatItyarthaH / gauratalpika iti / gurutalpaM gacchatItyarthaH / gurutalpo gurustrii| tena dIvyati khanati jayati jitam / tena dIvyati, tena khanati tena jayati, tena jitam iti vigraheSu tRtIyAntAhagityarthaH / aniH kuddAlaH / devadattena jitamityatra tu na Thak / karaNatRtIyAntAdeva tdvidheH| saMskRtam / tenetyeva / saMskRtamityarthe tRtiiyaantgityrthH| 'saMskRtaM bhakSAH' ityatra tu sapta myantAdaNAdividhiH / maariicikmiti| marIcibhiH sNskRtmityrthH| kulatthakopadhA. daN / saMskRtamityarthe tRtIyAntAditi zeSaH / taintiNIkamiti / tintiNIkena saMskRta. mityrthH| tarati / taratItyarthe tRtIyAntAgityarthaH / gopucchArchan / taratItyarthaM tRtIyAntAditi zeSaH / naudvaya caSThan / uniti cchedaH / STutvakRtaH sasya SakAraH / tara tItyarthe nauzabdAt dvaya cazca tRtIyAntAt ThanityarthaH / nAvika iti / nAvA taratI. tyarthaH / ghaTika iti / ghaTena trtiityrthH| bAhukA strIti / ukaH paratvAt Thasya kaH / adntaatvaahaa| carati / gacchati bhakSayatIti / 'cara gtibhkssnnyo| iti caradhAtorarthadvaye vRttariti bhAvaH / hAstika iti / Thani ike 'nastaddhite' iti ttilopH| AkarSAt la / tena caratItyarthe tRtIyAntAdAkarSazabdAta SThalityarthaH / parpAdibhyaH SThan / chan iti cchedaH / varatI. tyarthe tRtIyAntebhya iti shessH| pittvaM DIparthamityAha-papiMkIti / azvika iti / azvena caratItyarthaH / zvagaNAThana ca / uktaviSaye iti zeSaH / zvagaNazabdatRtIyA. ntAccaratAtyarthe unaSThan ca syAdityarthaH / vAgaNika ityudAharaNaM vakSyati / tatra For Private and Personal Use Only Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30.]. bAlamanoramAsahitA / ca 4|4|11 // cASThan / ( 1560 ) zvAderitri 7 38 // aijna / zvabhastrasyApatyaM zvAbhastriH / zvArdaSTriH / tadAdividhau cedameva jJApakam / 'ikArAdAviti vAcyam' ( vA 4512 ) / zvagaNena carati zvAgaNika:- zvAgaNikI zvagaNikaHzvagaNikI / ( 1561 ) padAntasyAnyatarasyAm 713 // 6 // zvAderaGgasya padazabdAntasyaij vA / zvApadasyedaM zvApadam - zauvApadam / (1562 ) vetanAdibhyo jIvati 4|4|16 // vetanena jIvati vaitanikaH / dhAnuSkaH / (1563) vasnakrayavikrayATUn 4|4|13|| vasnena mUlyena jIvati vAsnikaH kramavikrayaprahaNaM * saGghAtavigRhItArtham / krayavikrayikaH krayikaH - vikrayikaH / ( 1564) mAyudhAccha ca 4|4|14|| cATThan / Ayudhena jIvati Ayukavanzabdasya dvArAditvAdaijAgame prApte / zvAderiJi / 'na karmavyatihAre' ityato nesyanuvartate / aGgasyetyadhikRtam / vanzabdaH Adiryasyeti vigrahaH / tranzabda pUrvapadasyAGgasya iji pare naijAgama ityarthaH / zvAbhastririti / ata iJ / zvAdaMSTririti / khardaSTrasyApatyamityarthaH / nanu vanzabda eva dvArAdau paThyate natu zvabhastrazabdaH / tatazva tasya dvArAditvAbhAvAdaijAgamaprasaktireva netyata Aha- tadAdividhAviti / dvArAdigaNezvazabdasya pAThe'pi asmAdeva pratiSedhAt zvazabdapUrva kalyAGgasya dvArAdigaNe grahaNaM vijJAyata ityarthaH / tatphalaM tu vahanasyedaM zauvahanaM nAma nagaram / nanu prakRte saraNa ibhAvAtkathamayaM niSedha ityata Aha-ikArAdAviti vAcyamiti / ijIti parityajya ikArAdAviti vAcyamityarthaH / iji tu vyapadezivatvena ikArAditvam / zvAgiNaka iti / ThaJi AdivRddhiH / zvagaNika iti / SThani rUpam / zvagaNikIti / ThaJa ntAt 'TiDDhANadvayasajdaghnammAtractayaSThakThaJkaSkarapaH" iti GIp / zvagaNiti / vittvAt GIS / prasaGgAdAha - padAntasyAnyatarasyAm / 'zvAderiji' ityasmAduttaraM sUtramidam / padaM padazabdaH anto yasyeti vigrahaH / tadAha - padazabdAntasyeti / aijveti / niSedhavikalpe sati vidhivikalpaH phalita iti bhAvaH / zvApadasyeti / zunaH padamiva padaM yasyeti vigrahaH / 'zuno dantadaMSTrA' ityAdinA dIrghaH / zauvApadamiti / 'tasyedam' ityaN / 'vRddhAcchaH' iti tu na, anabhidhAnAdityAhuH / anye tu zvapucchavahIbhAve aNamAhuH / 763 vetanAdibhyo jIvati / jIvatItyarthe tRtIyAntebhyaH Thamiti zeSaH / vaitanika iti / vetanena jIvatItyarthaH / dhAnuSka iti / dhanuSA jIvatItyarthaH / usantAtparatvATThasya kaH / 'iNaH SaH' iti Satvam / vasnakrayavikrayATThan / jIvatItyarthe tRtIyAntebhyo vasnA - dibhyaH Than syAdityarthaH / saGghAtavigRhItArthamiti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / Ayu. For Private and Personal Use Only Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 764 siddhAntakaumudI [taddhite prAgvahatIya - dhIyaH-AyudhikaH / (15.5) haratyutsaGgAdibhyaH 4 / 4 / 25 // utsaGgena haratyotsanikaH / (1566) bhastrAdibhyaH SThan 4 / 4 / 16 // bhatrayA harati bhstrikH| vizvAt , bhstrikii| (1567) vibhASA vivadhAt 4 / 4 / 17 // vivadhena harati vivadhikaH / pakSe Thak / vaivadhikaH / ekadezavikRtasyAnanyatvAdvI. vadhAdapi chan / vIvadhikaH, vIvadhiko / vivadhavIvadhazabdau ubhayato paddhazikye skandhavAdye kASTe vrtete| (1568) aNa kuTilikAyAH 4418 // kaTilikA vyAdhAnA gativizeSaH, karmAropakaraNabhUtaM lohaM ca / kuTilikayA harati mRgAnaGgArAnvA kauTiliko vyAdhaH karizca / (1569) nivRtte'kSatA. dibhyaH 44 // 16 // akSayUtena nivRttamAkSatika vairam / (1570 ) mina. tyam 44 // 20 // tripratyayAntaprakRtikAttRyIyAntAnivRtte'rthe mapsyAnnityam / kRtyA nirvRttaM kRtrimam / pavitramam / 'bhAvapratyayAntAdimanvaktavyaH' ( vA 2959) pAkena nivRttaM pAkimam / tyAgimam / (1571) apamityayAcitAbhyAM kakkano 44 // 22 // apamityeti syabantam / apamitya nirvRttamApamityakam / dhAccha ca / jIvatItyarthe tRtIyAntAt mAyudhazabdAt chaH syAt Than cetyarthaH / haratyutsa. gaadibhyH|hrtiityrthe tRtIyAntebhyaH satsaGgAdibhyaH Thak syAdityarthaH / bhastrAdibhyaH SThan / niti chedaH / haratItyarthe tRtIyAntemyo bhasvAdibhyaH chan syAdityarthaH / SitvAditi / chIS iti shessH| vibhASA vivadhAt / haratItyarthe tRtoyAntAt niti zeSaH / aN kuTilikAyAH / haratItyarthe tRtIyAntAt kuTilikAzabdAdaN syAdityarthaH / karmAro lohakAraH tasya yat aGgArataptalohAdigrahaNasAdhanaM lohavikArabhUtaM sandazAparanAmadheyaM, tadapi kuTiliketyarthaH / nirvRtte'kssyuutaadibhyH| nirvRttamityarthe tRtIyAnte. bhyo'dhUtAdibhyaH tthgityrthH| omamnityam / tena nivRttamityarthe 'DvitaH triH' iti tripratyayAntAnityaM mappratyayaH syAdityarthaH / 'samarthAnAM prathamAdvA' iti mahAvikalpanivRttyartha nityagrahaNam / tatazca asminnatheM mappratyayaM vinA tripratyayAntasya prayogo neti bhASye spaSTam / evaM cAtra asvapadavigrahaM darzayati-kRtyA nivRttamiti / ana vigrahavAkye 'striyAM ktin' iti ktinanto'yaM kRtizabdaH / kRtrimamiti / 'dukRJ karaNe iti dhAtoH 'DivataH triH' iti triprtyyaantaanmp| patrimamiti / paktyA nirvRttamityasvapadavigrahaH / 'dupayaS pAke' ityasmAsktripratyayAntAnmap / imanva. ktavya iti / nirvRttamityarthe tRtIyAntAditi zeSaH / atra nityamiti na sambadhyate ityabhipretya laukikasvapadavigrahaM darzayati-pAkena nivRttamiti / .. apamityayAcitAbhyAm / lyabantamiti / 'me praNidAne ityasmAt vinimayArthakAta For Private and Personal Use Only Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30] baalmnormaashitaa| 765 yAcitena nirvRttaM yAcitakam / (1572) saMsRSTe 4 / 4 / 22 // dadhnA saMsRSTaM dAdhikam / ( 1573) cUrNAdini 4 / 4 / 23 // cUrNaiH saMsRSTAzcUrNino'pUpAH / (1574) lavaNAlluka 4 // 4 // 24 // lavaNena saMsRSTo lavaNaH suupH| lavaNaM zAkam / (1575) mudgAdaNa 4 // 4 // 25 // maudga odanaH / (1576) gyaanarupasikte 4 / 4 / 26 // Thak / dadhnA upasiktaM dAdhikam / (1577) bhojaHsaho'mbhasA vartate 4 / 4 / 2 // bhojasA vartate aujasikaH shuurH| sAhasikazcauraH / Ambhasiko mtsyH| (57% ) tatpratyanupUrvamIpato. makUlam 448 // dvitIyAntAdasmAdvartate ityasminnarthe ThaksyAt / kriyAvi. shessnntvaadvitiiyaa| pratIpaM vartate praatiipikH| AnvIpikaH / prAtilomikaH / 'udIcAM mADo vyatihAre' iti ktvApratyaye gatisamAse lyapi 'mayateridanyatarasyAm' iti ittve 'hasvasya piti' iti tugAgame apamityetyavyayam , 'svAtosunkasunaH" ityukterityarthaH / nirvRttamityarthe apamityetyavyayAtprathamAntAdyAcitazabdAcca tRtI. yAntAt kaka kan ca yathAsaGganyaM syAtAmityarthaH / apamityetyaMze tRtIyAntatvAsambha. vAt prathamAntAditi labhyate / saMsRSTe / saMsRSTamityarthe tRtIyAntAt Thak ityarthaH / cUrNAdiniH / saMsRSTamityarthe tRtIyAntAditi zeSaH / lavaNAlluk / pUrvasUtravihitasyeti zeSaH / mudgAdaN / tena saMsRSTamityarthe tRtIyAntAditi zeSaH / maudga modana iti / mudgaiH saMsRSTa ityarthaH / vyaanrupsikte| upasiktamityarthe tRtIyAntebhyo vyaJjanavAcibhyaH ugityarthaH / secanena mRtakaraNamupasekaH / saMsRSTa ityeva siddha niyamArtha sUtram-vyA. navAcibhyA upasikta eveti / teneha na, sUpena saMsRSTA sthAlI / ojaHsaho / vartate vyApriyate ityarthe ojas, sahas , ambhas ebhyaH tRtIyAnte. bhyaH Thaka syAdityarthaH / aujasika iti / ojasA balena vartate, yuddhe vyApriyata ityrthH| sAhasika iti / sahasA prANaviyogAbhyupagamena steye vyApriyata ityrthH| prAmbhasika iti / ambhasA hetunA saJcAre vyApriyata ityarthaH / tatpratyanupUrva / taditi dvitIyAntAnukaraNam / pratyanupUrvebhyo dvitIyAntebhyaH IpalomakUlazabdebhyaH vartate ityarthe Thak syA. dityarthaH / nanu pratIpaM vartate ityAdivakSyamANavigraheSu vartaterakarmakatvAt kathaM dvitIyetyata Aha-kriyAvizeSaNatvAditi / idaJca kArakanirUpaNe nirUpitam / 'kriyAvizeSaNAnAM prathamAntatvameva' iti tu shbdendushekhre| pratIpamiti / pratigatAH Apo yasminiti bahuvrIhiH / 'RkpU:' ityakAraH samAsAntaH / 'dvayantarupasargabhyo'pa It' iti Ittvam / anugatAH Apo yasmin tadanvIpam / 'Udanodeze ityUttvaM tu na, adezasvAt / pratIpAnvIpazabdau hi pratikUlAnukUlazabdaparyAyau ruuddhau| avayavArtheSu tu For Private and Personal Use Only Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 766 siddhAntakaumudI [taddhite prAgvahatIya AnulomikaH / prAtikUlikaH / AnukUlikaH / (157) parimukhaM ca 426 // parimukhaM vartate pArimukhikaH / cAt paaripaashvikH| (1580) prayacchati gahyam 4 / 4 / 30 // dviguNArtha dravyaM dviguNaM, tatprayacchati dvaiguNikaH / guNikaH vRddhadhuSibhAvo vaktavyaH' (vA 2965) / vAISikaH / (151) kusIdadazaikAdazASThanSTacau 4 / 4 / 31 // gArthAbhyAmAbhyAmetI- staH prayacchatItyarthe / kusIdaM vRddhiH, tadartha dravyaM kusIdaM, tatprayacchatIti kusIdikaH-kusI. dikii| ekAdazArthatvAdekAdaza te ca te vastuto daza ceti vigrahe'kAraH samA. sAnta ihaiva sUtre nipAtyate / dazaikAdazika:-dazaikAdaziko / darzakAdazAnpra. yacchatItyuttamaNe evehApi taddhitArthaH / (1582) uJchati / / 4 / 32 // nAbhiniveSTavyam / parimukhaM ca / asmAdUdvitIyAntAt vartate ityatheM ThagityarthaH / cAditi / cakArAdanuktasamuccayArthAt paripArzvamityasmAdapi uki pAripAzvika iti bhvtiityrthH| pArimukhika ityasya yato yataH svAmino mukhaM tatra vartata ityarthaH / evaM paaripaashvikH| prayacchati garyam / taditi dvitiiyaantmnuvrtte| gaDaM prayacchatItyarthe dvitIyA. ntAgityarthaH / dviguNArtha dravyaM dviguNamiti / dvaiguNika iti vakSyamANodAharaNe dviguNa. zabdena dviguNArtha dravyaM vivakSitamityarthaH / tasprayacchati dvaiguNika iti / dviguNIbhavituM svadravyamRNaM prayacchatItyarthaH / 'azItibhAgo vRddhiH syAnmAsi mAsi sabandhaka:' ityAdidharmazAstraviruddhatvAdiha gImiti bhAvaH / vRddheriti / vRddhizabdAt uktArthe Thaki prakRtedhuSi ityAdezo vAcya ityarthaH / ikArAnta AdezaH / vArdhaSika iti / vRddhyarthe dravyaM vRddhiH, tatprayacchatItyatheM vRddhizabdAt ThakaH ikAdeze prakRtervRdhuSyAdeza iti bhAvaH / 'vRddhagajIvastu vAdhuSiH' iti tu pramAda eva / kusIda / gAbhyAmiti / kusIda, dazaikAdaza AbhyAM dvitIyAntAbhyAM gArthakAbhyAM prayacchatItyarthe kramAta TanSTacau sta ityrthH| Sittvam DISarthamityAha-kusodikIti / nittvacittvayostu svare vizeSaH / atha ThacaprakRti dazaikAdazazabda vyutpaadyti-ekaadshaarthtvaadityaadinaa| yatra ekAdaza niSkAn adhikAn pratyarpayeti/samayaM kRtvA daza niSkAH RNatvena dIyante, tatra RNatvena gRhItA daza niSkAH ekAdazArthatvAt ekAdazazabdena upaca. yante / tatazca ekAdaza ca te daza ceti karmadhAraye 'saGkhyAyA alpIyasyAH' iti dazanazabdasya pUrvanipAtaH / ihaiva nipAtanAdakAraH samAsAntaH, TilopaH, dazaikAdazAH iti rUpamityarthaH / dazaikAdazika iti / ekAdaza niSkAnadhikAn grahItu daza niSkAn adhamarNAyaH prayacchatIti yAvat / atha laukikavigrahavAkyaM darzayati-dazaikAdazAna For Private and Personal Use Only Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3.] baalmnormaashitaa| 767 badarANyunchati bAdarikaH / (1563) rakSati 4 // 4 // 33 // samAna rakSati sAmAjikaH / (1584)zabdadaraM karoti 4 / 4 / 34 // zabdaM karoti zAbdikaH / dAdurikaH / ( 1585) pakSimatsyamRgAnhanti 4 / 4 // 35 // 'svarUpasya paryA. yANAM vizeSANAM ca grahaNam' ( vA 523) / 'matsyaryAyeSu miinsyaiv'| pakSiNo hanti pAkSikaH / zAkunikaH / mAyUrikaH / mAtsyikaH / mainikaH / zAkulikaH / mArgikaH / hAriNikaH / sAraGgikaH / (1586) paripanthaM ca tiSThati 44 // 36 // asmAdvitIyAntAttiSThati hanti cetyarthe Thak syAt / panthAnaM varjayitvA vyApya vA tiSThati pAripanthikazcauraH / nipAtanAt pnthaadeshH| paripanthaM hanti pAripaprayacchatIti / ihApIti / vigrahavAkye yathA uttamarNaH pradhAnatvena nirdizyate, tathA samA. se'pi uttamarNa eva RNadAtaiva tadvitArthaH pradhAnabhUta ityrthH| unchti| taditi dvitIyAntamanuvartate / uJchatItyarthe dvitIyAntAhagityarthaH / bhUmyAM nipatitasya vrIhyAdeH kaNazaH AdAnamunchaH / rakSati / asminnarthe dvitIyAntA. dRgityarthaH / zabdadardaraM karoti / zabdaM karoti da1raM karotIti vigrahe dvitIyAntAhagityarthaH / iha zabdaviSaye prakRtipratyayavibhAgapUrvakajJAne karotirvartate, vyAkhyAnAt / teneha na-zabdaM karoti khrH| dArdurika iti / . 'dArdurastoyade bheke vaadybhaannddaadribhedyoH| dardurA caNDikAyAM syAtpAmajAle tu darduram / " ___ iti vizvaH / iha ythaayogymnvyH| pakSimatsyamRgAnhanti / asminnarthe pakSyAdi. zabdebhyo dvitIyAntebhyaH ThagityarthaH / svarUpasyeti / pakSimatsyamRgazabdaiH tattatsva. rUpANAM tattatparyAyANAM tadvizeSavAcinAM ca grahaNamityarthaH, 'svaM rUpam' iti sUtrabhASye tathoktariti bhAvaH / mInasyaiveti / matsyaparyAyeSu mInasyaiva grahaNam , na tvanimiSAdi. zabdAnAmityarthaH / idamapi 'svaM rUpam' ityatra bhASye sthitam / pAkSika iti / svarU. pasyodAharaNam / zAkunika iti tu pakSiparyAyasya / mAyUrika iti| pakSivizeSasya / tathA mAtsyikaH, mainikaH, zAkulika iti krameNa svarUpaparyAyavizeSANAmudAharaNam / tathA mArgikaH, hAriNikA, sAraGgikaH iti krameNa svarUpaparyAyavizeSANAmudAharaNam / paripanthaM ca tisstthti| asmAditi / paripanthazabdAdityarthaH / cakArAt hantItyanu. kRSyate / tadAha-tiSThati hanti ceti / panthAnaM varjayitveti / etena 'apaparI varjane' iti pareH karmapravacanIyatve 'paJcamyapAparibhiH' iti paJcamyAm 'apaparibahiraJcavaH paJcamyA' iti avyayIbhAvasamAsaH sUcitaH / vyApya veti / etena sarvataHzabdaparyAyasya pareH parigataH panthA iti prAdisamAse paripanthazabdaH iti sUcitam / avyayIbhAvaH prAdi For Private and Personal Use Only Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite prAgvahatIya ndhikH| (1587) mAthottarapadapadavyanupadaM dhAvati // 4 // 37 // daNDAkAro mAyaH panthAH dnnddmaathH| daNDamAthaM dhAvati dANDamAthikaH / pAdavikaH / bhAnupadikaH / (1588) prAkrandA ca 44 // 38 // asmAsyAt , cA ThTha dhAvatItyarthe / mAkandaM duHkhinA rodanasthAnaM dhAvati AkandikaH / (1584) padottarapadaM gRhNAti 4 / 4 / 36 // pUrvapadaM gRhNAti paurvapadikaH / auttarapadikaH / ( 1540 ) pratikaNThArthalalAmaM ca 4 / 4 / 40 // ebhyo gRhNAtyarthe ThaksyAt / pratikaNThaM gRhNAti prAtikaNThikaH / ArthikaH / lAlAmikaH / ( 1591) dharma carati // 4 // 4 // dhArmikaH / 'adharmAcceti vaktavyam' (vA 2966) / Apa. mikaH / (1542) pratipathameti ThaMzca 4 / 4 / 42 // pratipathameti pratipathikaH / prAtipathikaH / (1563) samavAyAnsamavaiti 4443 // sAmavAyikaH / sAmUhikaH / (15.4) pariSado NyaH 4444 / pariSadaM samavaiti pArisamAso vetyapi bodhyam / ubhayathApi kriyAvizeSaNatvAt dvitIyAntatvam / nipAtanAt panthAdeza iti / nedaM pratyayasanniyogena nipAtanam / kintu tato'nyatrApi paripanthazabdo'sti / idameva sUcayituM prakRterapi dvitIyoccAraNamiti vRttikRtaH / idamevA. bhipretya vigrahaM darzayati-paripanthaM tiSThatIti / __ mAthottara / mAthottarapada, padavI, anupada ebhyo dvitIyAntebhyo dhAvatItyarthe ugi. tyarthaH / mAthapadaM vyAcaSTe-mAthaH panthA iti / mathyate gantRbhirAhanyate iti vyutpatteriti bhAvaH / daNDamAtha iti / shaakpaarthivaadiH| panthAnaM dhAvatIti dhAvatergatyarthaH tvAt sakarmakatvam / pAdavika iti / padavI dhAvatIti vigrahaH / zrAnupadika iti / anupadaM dhAvatIti vigrhH| AkrandAThaJ ca / asmaaditi| AkrandazabdAdvitIyAntAdityarthaH / Akrandanti asminnityAkrandaH / tadAha-prAkrando duHkhinA rodanasthAnamiti / padottarapadam / padazabdaH uttarapadaM yasya tasmAt dvitIyAntAt gRhNAtItyarthe Thak syAdityarthaH / pratikaNThArtha / ebhya iti / pratikaNTha, artha, lalAma ityebhya ityarthaH / Arthika iti / artha gRhnnaatiityrthH| lAlAmika iti / lalAma cihna tagRhAtItyarthaH / 'liGga lalAmaM ca lalAma ca' ityamaraH / dharma carati / caratItyarthe dvitIyAntAt dharmazabdAgityarthaH / adharmAccetIti / 'grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhirnAsti' iti tadantAgrahaNAdaprA aarmbhH| pratipathameti ThaMzca / pratimathamityavyayIbhAvAt etItyarthe Than Thak ca syaadityrthH| pratimathamiti 'lakSaNenAbhipratI Abhimukhye' ityavyayIbhAvaH / 'RkpUH' iti smaasaantH| samavAyAn samavaiti / dvitIyAntebhyaH sama. vAyavAcizabdebhyaH samavaitItyarthe ThagityarthaH / bahuvacanAttadarthavAcizabdagrahaNam / sama. For Private and Personal Use Only Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30] bAlamanoramAsahitA / DEE SadyaH / (1545) senAyA vA // 44 // yaH syAt / pakSe Thak / sainyA:sainikAH / (1546) sajJAyAM lalATakukkuTayo pazyati 4446 // lalATaM pazyati lAlATikaH sevakaH / kukkuTozabdena tatpAtAIH svalpadezo lkssyte| kokkaTiko bhikSuH / ( 2547) tasya dhamyam 4 / 4 / 47 // ApaNasya dharmyamApaNikam / (1548) maNa mahinyAdibhyaH 4448 // mahiNyA dhaya mAhiSam / yAjamAnam / (1588) Rtaa'44|| yA dhaya yAtram / 'narAcceti vaktavyam' (vA 2967 ) / narasya dhA nArI / 'vizasiturilo. pazcAcca vaktavyaH' (vA 2968) / vizasiturdhaya' vaizastram / 'vibhAjayiturNikopacAca vAcyaH' (vA 2969) / vibhAjayiturdharmya, vaibhAjitram / (1600) avakrayaH 4 / 4 / 50 // SaSThayantAThapasyAdavakraye'rthe / ApaNasyAvakrayaH bhaapnnikH| rAjaprAyaM dravyamavakrayaH / (1601) tadasya paNyam 4 // 4 // 51 // apUpAH paNyamasya ApUpikaH / (1602) lavaNATuna 4 // 4 // 52 // lAvaNikaH / (1603) kisarAdibhyaH SThan 4 / 4 / 53 // kisaraM paNyamasya kisarikaH / visvAnsI / kisariko / kisara, uzIra nalada ityAdikisarAdayaH sarve sugandhidragyavizeSavA. vaiti melytiityrthH| pariSado nnyH| dvitIyAntAtpariSacchabdAtsamavaitItyarthe ugapa. vAdo Nya ityarthaH / senAyA vA / NyaH syAditi / zeSapUraNamidam / dvitIyAntAtsenAzabdAt samavaitItyarthe Nyo vA syAdityarthaH / sainyAH sainikA iti / senAM melayantItya. rthaH / saMzAyAm / lalATakukkuTIzabdAbhyAM dvitIyAntAbhyAM pazyatItyarthe Thak syaatsNjnyaayaamityrthH| saMjJA rUDhiH, na tvAdhunikaH sngketH| lAlATikaH sevaka iti| dUre sthitvA pramorlalATa pazyati, natu kAyeM pravartata ityarthaH / 'lAlATikaH prabhorbhAladarzI kAryAkSa. mazca yaH' ityamaraH / kokkuTika iti / kukkuTIpatanAha dezaM pshytiityrthH| . tasya dharmyam / dharmAdanapetaM dharmyam , AcarituM yogyamityarthaH / dhayamitya) sssstthyntaagityrthH| aN mhissyaadibhyH| SaSThayantebhyo dharmyamityarthe iti zeSaH / ato'n / RdantAtSaSThayantAt dharmyamityarthe amityarthaH / nArIti / aantatvAt hI. viti bhAvaH / iDalopa iti / iTo lopa ityarthaH / vaishstrmiti| vizasitRzabdAdami iTo lope RkArasya yaNi aadivRddhiH| vaibhAjitramiti / vibhAjayitRzabdAdani Ni. lopaH / bhavakrayaH / tasyetyanuvartate / tadAha-SaSThayantAditi / tadasya paNyam / asmina) prathamAntAt tthgityrthH| vikretavyaM dravyaM paNyam / lvnnaany| tadalya paNyamityeva / lAvaNika iti / lavaNamasya pnnymityrthH| kisarAdibhyaH sstthn| tadasya paNyamityeva / For Private and Personal Use Only Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Goo Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite prAgvatIya cinaH / ( 1604 ) : zalAluno'nyatarasyAm 4|4|154 // chan syAt, pakSe Thak / zalAlukaH ---- zalAlukI / zAlAlukaH - zAlAlukI / zalAluH sugandhidravyavizeSaH / ( 1605 ) zilpam 4 / 4 / 55 // mRdaGgavAdanaM zilpamasya mArdaGgikaH / ( 1606 ) maDDukajharjharAdaNanyatarasyAm 4|4|56 // maDDukavAdanaM zi. rupamasya mADDukikaH / jhArjhara : - jhArjharika: / ( 1607 ) praharaNam 4 | 4|57 // tadasya ityeva / asiH praharaNamasya AsikaH / dhAnuSkaH / ( 1608 ) parazvaghATuzca 4|4|58 // pArazvadhikaH / ( 1606 ) zaktiyaSTayorIkakU 4|4| 46 // zAktIkaH / yASTIkaH / ( 1610 ) zrasti nAsti diSTaM matiH 4|4| 60 // tadasya ityeva / asti paralokaH ityevaM matiryasya saH AstikaH / nAstIti matiryasya sa nAstikaH / diSTamiti matiryasya sa daiSTikaH / ( 1611 ) zIlam 4|4|61 // apUpabhakSaNaM zolamasya ApUpikaH / ( 1612) chatrAdibhyo NaH SThanniti cchedaH / tadAha - vizvAnDoSiti / zalAluno'nyatarasyAm / inniti zeSaH / tadasya praNyamityeva / zalAluka iti / zalAlu paNyamasyeti vigrahaH / ukaH paratvATThasya kaH / pitvasya phalamAha - zalAlukIti / zilpam / tadasya zilpamityarthe prathamAntAt ThagityarthaH / kriyAsu kauzalaM zilpam / nanu mArdaGgikaH ityudAharaNaM vakSyati / tatra mRdaGga zilpamiti kathaM vigrahaH, mRdaGgasya zilpatvAsambhavAt tatrAha - mRdaGgavAdanamiti / mRdaGgavAdanaviSayakamityarthaH / mRdaGgazabdo lakSaNayA mRdaGgavAdanaviSayakaH iti bhAvaH / maDDukajharjharAt / tadasya zilpamityeva / pakSe Thak / maDaDukajharjharau vAdyavizeSau 1 praharaNam / tadasyetyeva / praharaNavAcinaH prathamAntAttadasyetyarthe ThagityarthaH / prahiyate'neneti praharaNam, Ayudham / dhAnuSka iti / dhanuH praharaNamasyeti vigrahaH / usantAtparatvATThasya kaH / 'iNaH SaH' iti SaH / parazvadhATThaJ ca / tadasya praharaNamityeva / cAt Thak / 'parazuzca parazvadhaH' ityamaraH / zaktiyaSTayorIkakU / zaktiyaSTizabdAbhyAM prathamAntAbhyAM praharaNavAcibhyAmasyetyarthe Ikaka syAdityarthaH / asti nAsti / tadasyetyeveti / astIti matirasyAsti, nAstIti matirasyAsti, diSTamiti matirasyAstItyartheSu krameNa astItyasmAt nAstItyasmAt diSTamityasmAcca prathamAntATThagityarthaH / astinAstizabdau nipAtau / yadvA vacanAdeva AkhyAtAtpratyayaH / 'daivaM diSTam' ityamaraH / zIlam / asyetyarthaM zolavAcinaH prathamAntATThagityarthaH / zIla svabhAvaH / apUpabhakSaNamiti / apUpazabdastadbhakSaNe lAkSaNika iti bhAvaH / chatrAdibhyo yaH / ebhyaH prathamAntebhyaH asya zAlamityarthe NapratyayaH syAdityarthaH / cha zIlamalaya chAtraH ityudAharaNaM vakSyati / tatra mrasya zIlatvAnupapatteH chattrapadaM gurudoSA For Private and Personal Use Only Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30] baalmnormaashitaa| 801 4 / 4 / 62 // gurordoSANAmAvaraNaM chastram , taccholamasya chaatrH| (1613) kAmastAcchIlye 6 / 4 / 172 // kAmaH iti tAcchIlye Ne Tilopo nipAtyate / karmazIlaH kAmaH / 'nastaddhite' ( sU 679 ) ityeva siddhe 'aNkArya tAcchIlike Ne'pi' / tena caurI tApasI ityAdi siddham / tAcchIlye kim / kArmaNaH / (1614 ) karmAdhyayane vRttam 4 / 4 / 63 // prathamAntAtSaSThayarthe ThaksyAdadhyayane vRttA yA kriyA sA cetprathamAntasyArthaH / ekamanyavRttamasya aikAnyikaH / yasyAdhyayane pravRttasya parIkSAkAle viparItoccAraNarUpaM skhalitamekaM jAtaM, sH| (1615) balapUrvapadATa 4464 // praagvissye| dvAdazAnyAni karmANyadhyayane vRttA. varaNe gauNamityAha-guroriti / zIlamityarthe chatrAditvAt pratyaye kRte| kArmastA. cchIlye / tat zIlaM yasya saH tacchIlaH, tasya bhAvaH tAcchIlyam / tasminvAcye kArma iti bhavatItyarthaH / Napratyaye pare TilopaH syAditi yAvat / tadAha-Tilopo nipAtyata iti / Ne'pItyanantaram iti jJApanArthamidamiti zeSaH / atra Tilopavidhirhi 'an' iti prkRtibhaavnivRttyrthH| tatazca aNi vihitasya prakRtibhAvasya Napratyaye parataH pratiSedhAdaNakAryakAritvaM Napratyayasya jJApyata iti bhAvaH / teneti / curA zIlamasyAH, tapaH zIlamasyAH iti vigrahe curAtapaH zabdAbhyAM chatrAditvANNapratyaye sati tadantAbhyAmaNantakArye DIpi caurI tApasIti siddhamityarthaH / kArmaNa iti / 'tasyedam' ityaNi 'kArmastAcchIlye' ityasyApravRttyA 'an' iti prakRtibhAvAnna Tilopa iti bhaavH| karmAdhyayane vRttam / 'tadasya paNyam' ityataH tadasyesyanuvartate / tadasya karmAdhyayane vRttam' ityathenirdezaH / tatra tadityanena vizeSyeNa kama vRttamityanveti / karmazabdaH kriyAparaH / vRttamityasya jAtamityarthaH / vRttaM karma prati vizeSyasamarpakaM taditi pratha. moccAritam / tatazca asya adhyayanaviSaye tatkarma vRttamityarthe tacchabdagamyavizeSya. vAcakAt prathamAntAk syAdityarthaH / tadAha-prathamAntAditi / vRttaM karma prati vize. SyasamarpakAditi zeSaH / adhyayane vRtteti / viSayasaptamyeSA / yA kriyeti / anena kama zabdaH kriyApara iti sUcitam / prathamAntasyArtha iti / anena karma vRttamityetat tadi. tyasya prathamAntasya vizeSaNamiti sUcitam / tadityananuvRttau karmazabdasyaiva sUtre prathamAnirdiSTatvAt tata eva pratyayaH syAt, natu tadvizeSyavAcakAt , tasya prathamA. nirdiSTatvAbhAvAdityabhipretyodAharati-ekamanyavRttamasya / aikAnyika iti / taddhitArtha iti samAse ekAnyazabdAlagiti bhAvaH / dvaiyanyikaH, traiyanyikaH / aijAgamo vizeSaH / bahvacpUrvapadAchan / 'tadasya karmAdhyayane vRttam' ityanuvartate / tadAha bA0 51 For Private and Personal Use Only Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 802 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite prAgvahatIya nyasya dvAdazAnyikaH / dvAdazApapAThAH asya jAtA ityarthaH / ( 1616 ) hitaM bhakSAH 4 |4| 65 // apUpabhakSaNaM hitamasmai ApUpikaH / ( 1117 ) tadasmai dI yate niyuktam 4|4|66 // agrabhojanaM niyuktaM dIyate asmai AprabhojanikaH / ( 1618 ) zrANAmAlodanATTin 4|4|67 // zrANA niyuktaM dIyate'ssmai zrANikaH / shraannikii| mAMsaudanagrahaNaM saGghAtavigRhItArtham / mAMsaudanika:mAMsikaH-odanikaH / ( 1616 ) bhaktAdaNanyatarasyom 4|4|68 // pakSe Thak / bhaktamasmai niyataM dIyate bhAktaH- bhAktikaH / ( 1620 ) tatra niyuktaH 4|4|16|| Akare niyuktaH AkarikaH / ( 1621) agArAntATThan 4|4| 70 // devAgAre niyukto devAgArikaH / ( 1622 ) adhyAyinyadeza kAlAt 4|4|1 || niSiddhadeza kAlavAcakATThak syAdadhyetari / zmazAne'dhIte imAzAnikaH / caturdazyAmadhIte cAturdazikaH / ( 1623 ) kaThinAntaprastArasaMsthAneSu vyavaharati 4 / 4 / 72 // tatra ityeva / vaMzakaThine vyavaharati vAMza prAgviSaye iti / dvAdazAnyika iti / 'taddhitArtha' iti samAsaH / evaM trayodazAnyikaH / nitvAdAdivRddhiH / hitaM bhakSAH / tadasyetyanuvRttam / tatra SaSThI caturthyA vipariNamyate, hitayogAt / tat asmai hitamityarthe prathamAntATThak syAt yat hitaM bhakSAzcet te syurityarthaH / saMskRtaM bhakSAH itivadvayAkhyeyam / apUpabhakSayamiti / anena apUpazabdaH apUpabhakSaNe lAkSaNika iti sUcitam / apUpo hitamityarthaM tu na ThakU, abhidhAnasvA bhAvyAditi bhAvaH / tadasmai dIyate niyuktam / asminnarthe prathamAntATThagityarthaH / niyuktamiti pAThAntaram niyatamityarthaH / zrANAmAMsa / tadasmai dIyate niyatamityeva / zrANA yavAgUH / 'yavAgUru SNikA zrANA vilepI taralA ca sA' ityamaraH / TitvaM GIbardham / tadAhazrANikIti / saGghAtavigRtArthamiti / Thakaiva siddhe odanika ityatra AdivRddhyabhAvArthaM pratyayAntara vidhAnamiti bhAvaH / bhaktAdaNanyatarasyAm / tadasmai dIyate niyatamityeva / I tatra niyuktaH / asminnarthe saptamyantATThak syAdityarthaH / niyuktaH / adhikRtaH / saMrakSaNAdA prerita iti yAvat / Akarika iti / AkaraH ratnAdyudbhavasthAnam / zragArAtAn / tatra niyukta ityeva / nitvAnnAdivRddhiH / tadAha - devAgArika iti / adhyAyinyadezakAlAt / niSiddheti / adezakAletyatra naJ niSiddhe vartata iti bhAvaH / zmAzAnikaH / cAturdazika iti / dezakAlabhinnAditi vyAkhyAne tu iha na syAditi bhAvaH / kaThinAntaprastAra / asminnarthe kaThinAnta, prastAra, saMsthAna ebhyaH saptamyantebhyaH Thagi - - 1 1 For Private and Personal Use Only Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 31 ] bAlamanoramAsahitA / kaThinikaH / vaMzAH veNavaH kaThinAH yasmindeze sa vaMzakaThinaH / tasmindeze yA kriyA yathA anuSTheyAtAM tathaivAnutiSThatItyarthaH / prAstArikaH / sAMsthAnikaH / (1624) nikaTe vasati 4|4|73 // naikaTiko bhikSuH / ( 1625 ) AvasathAt SThalU 4|4|74 || Avasathe vasati AvasathikaH / SitvAnchIS / Avasathiko / 'AkarSAtparyAderbhasvAdibhyaH kusIdasUtrAca / 803 vA0 ). AvasathAtkisarAdeH SitaH SaDete ThagadhikAre // ' ( zlo0 ( vA 2955 ) SaDiti sUtraSaTkena vihitA ityarthaH / pratyayAstu sapta // iti taddhite ThamadhikAraprakaraNam / atha tadvite prAgghitIyaprakaraNam // 31 // ( 1626 ) prAgdhitAdyat 4 / 4 / 75 // ' tasmai hitam' ( sU 1665 ) ityataH prAgyadadhikriyate / ( 1627 ) tadvahati rathayugaprAsaGgam 4|4|76 // tyarthaH / vaMzakaThinazabdaM vivRNoti - vaMzA iti / vyavaharaNam ucitakriyA / tadAhayasmindeze iti / prastArasaMsthAnazabdau avayavasannivezaparyAyau / nikaTe vasati / asmi natheM saptamyantAnnikaTazabdATThagityarthaH / naikaTiko bhikSuriti / grAmAtkroze bhikSuNA vastavyamiti zAkhamullaGghya nikaTe yo bhikSurvasati tatraivAyaM Thagiti bhAvaH / atra vyAkhyAnameva zaraNam / zravasathAtSThalU / tatra vasatItyarthe AvasathAt saptamyantAt puli. tyarthaH / AvasathaM gRham / pitvaM GISartham / tadAha - zrAvasathikIti / zrAkarSAdityAdi / lokavArtikamidam- 'prAgvahateSTaka' ityAdau Thagiti vA Thagiti cheda iti saMzayanivRttyartham ' mAkarSAtlU' iti sUtrabhASye paThitam / tatra AkarSAdityanena 'mAkarSASTalU' iti sUtraM vivakSitam / paryAdibhyaH ityanena 'parpAdibhyaH SThan' iti sUtraM vivakSitam / bhavAdibhyaH ityanena 'bhastrAdibhyaH SThan' iti sUtraM vivakSitam / kusIdasUtrAdityanena 'kusIdadazaikAdazAt SThanSTacau' iti sUtraM vivakSitam / AvasathAdityanena 'AvasathAt el' iti sUtraM vivakSitam / kisarAderityanena 'kisarAdibhyaH SThan' iti sUtraM vivakSitam / 'prAgvahateSThak' ityadhikAra etaiH sUtraivihitAH SaT pratyayAH Sita ityarthaH / nanu 'kusIda' iti sUtre pratyayadvayavidhAnAt etatsUtraSaTkavihitAH sapta pratyayAH labhyanta iti SaT Sita iti kathamityata Aha - SaDitIti / SaDityanena sUtrAbhiprAyaM SaTtvaM vivakSitamiti bhAvaH / iti taddhite prAgvahatIyaprakaraNam // atha prAgghitIyaprakaraNaM nirUpyate - prAgdhitAyat / hitazabdaH tadvaTita sUtraparaH / tadAha - tasmai hitamiti / tadvaddati ratha / rathAdi vahatItyarthaM dvitIyAntAt ratha yuga For Private and Personal Use Only Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - ~ ~ 804 siddhAntakaumudI [taddhite prAgghitIya% 3A rathaM vahati rathyaH / yugyaH / vatsAnA damanakAle skandhe yatkASThamAsajyate sa praasnggH| taM vahati prAsajayaH / (1628) dhuro yaDDhako 4 / 477 // "hali ca' ( sU 354 ) iti doghe prApte / (1626) na bhakucharAm // 2 // 76 // bhasya kurcharozcopadhAyAH dIrgho na syAt / dhuryaH-dhaureyaH / (1630) khaH sarvadhurAt 4 / 4 / 78 // sarvadhurAM vahatIti sarvadhurINaH / (1631 ) ekadhurAllukca 447 // ekadhuraM vahati ekadhurINaH-ekadhuraH / ( 1632) zakaTAdaNa 440 // zakaTaM vahati zAkaTo gauH / (1633 ) halasI. raahk4|4|1|| halaM vahati haalikH| sairikaH / (1634)saMjJAyAM janyA 4 // 42 // janI vadhUH / to vahanti prApayanti janyAH / (1635) prAsaGga iti trayAt yatsyAdityarthaH / yugya iti / rathAdivahanakAle azvAdiskandheSu tiryak yat kASThamISatprotamAsajyate tadyagam / tadvahatItyarthaH / damanakAle iti / rathA. divahane suzikSitAvazvau niyujya tatskandhavAhyayuge yayugAntaramAsajya tasminnazi. kSitA azvAdayo vahanazikSArtha niyujyante sa prAsaGga ityarthaH / 'prAsaGgo nA yugA. yuge' ityamaraH / dhuro yaDDhako / dhuzabdAdvitIyAntAt vahatItyartha yat Dhak ca syAdityarthaH / yaDDhakamAviti pAThAntaram / hali cetIti / 'dhuvo hiNsaayaam| bhrAjabhAsa' iti ki / rAllopaH' iti lopH| azvAdiskandhavAhyapradezo yugAvayavo dhUH / dhura zabdAt yati 'hali ca' iti dIghe prApte satItyarthaH / na bhakurcha rAm / 'vorupadhAyA" ityataH upadhAyA iti dIrgha iti cAnuvartate / tdaah-bhsyetyaadinaa| 'dhUrva he dhuryadhaure. yadhurINAH ityamaraH / khaH sarvadhurAt / sarvA dhUH sarvadhurA 'pUrvakAla' iti tatpuruSaH / 'RkpU:' iti samAsAntaH / 'prvllinggm| iti strItvATTApa / iha tu zabdasvarUpApe. kSayA napuMsakanirdezaH / dvitIyAntAtsarvadhurAzabdAt vahatItyarthe khaH syAdityarthaH / sarvadhurINa iti / sarvadhurAM vahatItyarthaH / sa tu sarvadhurIgo yo bhavet sarvadhurAvahaH' itya. maraH / ekadhurAlluka c| ekadhurAzabdAt dvitIyAntAdvahatItyarthe khaH syAt / tasya pakSe lugityarthaH / ekadhurINaH-ekadhuraH iti / ekadhurAM vahatItyarthaH / zakaTAdaN / dvitIyAntA. cchakaTazabdAt vahatItyarthe aN syAdityarthaH / yato'pavAdaH / halasIrATaThak / AbhyAM dvitIyAntAbhyAM vahatItyarthe ThagityarthaH / sajJAyAM jnyaaH| janIzabdAt dvitIyAntAt vahatItyarthe yatsyAtsaMjJAyAmityarthaH / janIvadhUriti / jAyate'syAM garbha ityarthe janighasibhyAmiti janadhAtoH iNi 'janivadhyozca' iti vRddhipratiSedhe 'kRdikArAt iti DISi janIzabdasya niSpatteriti bhaavH| 'samA snuSAjanIvadhvaH' ityamaraH / vahantItyasya vivaraNaM prApayantIti / varagRhamiti shessH| janyA iti / jAmAturvayasyA For Private and Personal Use Only Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 31 ] bAlamanoramAsahitA / vidhyatyadhanuSA 4|4|83 // dvitIyAntAdviSyatItyarthe yatsyAt na cettatra dhanuH karaNam / pAdau vidhyanti payAH zarkarAH / ( 1636 ) dhanagarAM labdhA 4|4|64 // tRnantametat / dhanaM labdhA dhanyaH / gaNaM labdhA gaNyaH / ( 1637) annANNaH 4|4|85 // annaM labdhA AnnaH / ( 1638 ) vazaM gataH 4|4| 86 // vazyaH parecchAnusArI / ( 1636) padamasmindrazyam 4|4|87 // payaH kardamaH / nAtizuSka ityarthaH / (1640 ) mUlamasyAvahi 4|4|68 // AbarhaNamAbaIH utpATanaM, tadasyAstItyAbadda mUlamAboha yeSAM te mUlyA mudgAH / ( 1642 ) saMjJAyAM dhenuSyA 44 // dhenuzabdasya ghugAgamo yapratyayazva svArthe nipAtyate, saMjJAyAm / dhenuSyA bandhake sthitA / ( 1642 ) gRhapatinA EOU iti zeSaH / 'janyAH snigdhA varasyaye' ityamaraH / vidhyatyadhanuSA / taditi dvitIyAntamanuvartate / adhanuSeti saptamyarthe tRtIyA / dhanuSaH abhAvaH adhanuH tasminsatItyarthaH / arthAbhAve nantatpuruSaH / arthAbhAve avyayIbhAvena ayaM vikalpyata ityuktatvAt / dvitIyAntAdvidhyatItyarthe yatsyAddhanuSaH karaNasyAbhAve satItyarthaH / na cettatreti / tatra vedhane dhanuH karaNaM na cedityarthaH / pacA iti / pAdazabdAdyati 'padyatyatadarthe' iti padbhAvaH / adhanuSeti kim / dhanuSA coraM vidhyati devadattaH / atra corAdyat na bhavati / na cAsAmarthyAdevAtra yanneti vAcyam, vidhyAtyasya pratyayArthatvena pradhAnatayA tasya sApekSatve'pi sAmarthyAvighAtAt / anyathA aupagavo devadattaH upagunaptRtvAt ityAdau bhaNAdikaM na syAt pratyayArthaikadezasya vyadhanasya karaNavizeSanityasApekSatvAcca iti zabdenduzekhare vistaraH / dhanagaNaM labdhA / dhanazabdAt gaNazabdAcca dvitIyAntAllabdhetyarthe yatsyAdityarthaH / nanu labdhRzabdasya tRjantasya kRdantatvAttadyoge karmaNi SaSThI syAdityata Aha-tRnnanta: metaditi / tathAca 'na loka' iti niSedhAnna SaSThIti bhAvaH / zrannANyaH / labdhetyarthe dvitIyAntAditi zeSaH / vazaM gataH / vazazabdAt dvitIyAntAdgata ityarthe yadityarthaH / vazya iti / vazaM gata iti vigrahaH / 'vaza kAntau' / kAntiricchA / vazanaM vazaH / 'vaziraNyorupasaMkhyAnam' ityap / vazaM icchAM gataH prAptaH, icchAdhIna ityarthaH / vazadhAtuH chAndasa iti lugvikaraNe vakSyate, tatprAyikamiti bhAvaH / sarvasyApi svecchAnusAritvAdAha - parecchAnusArIti / padamasmindRzyam / prathamAntAtpadazabdAt dRzyata ityarthe yadityarthaH / atra taditi dvitIyAntamanuvRttaM prathamayA vipariNa myate / mUlamasyAvahiM / zrAbaNamiti / utpAdanamityarthaH / upasargavazAt 'bRhU udyamane iti dhAtorutpATane vRttiH / mUlyA mudrA iti / mUlataH utpATanIyA ityarthaH / saMjJAyAM 1 For Private and Personal Use Only Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 806 siddhAntakaumudI [taddhite prAgghitIya saMyukta jyaH 4 / 4 / 60 // gRhapatiyajamAnaH, tena saMyukto gArhapatyo'gniH / (1643)nauvayodharmaviSamUlamUlasotAtulAbhyastAryatulyaprApyavadhyAnAmyasamasamitasammiteSu 4 / 4 / 61 // nAvA tAya nAvyam / vayasA tulyo vayasyaH / dharmeNa prApyaM dharmyam / viSeNa vadhyo viSyaH / mulenAnAmyaM mUlyam / mUlena samo mUlyaH / sItayA samitaM sItyaM kSetram / tulayA sammitaM tulyam / (1644) dharmapathyarthanyAyAdanapete 4 / 4 / 42 // dharmAdanapetaM dharmyam / pathyam / arthyam / nyAyyam / (1646 ) chandaso nimite 4443 // chandasA nirmitaM chandasyam / icchayA kRtmityrthH| (1646) uraso'Na ca 44 / dhenussyaa| yapratyayazceti / yati tu titsvaraH syAditi bhAvaH / dhenubhyeti / yA dhenuoha. nArthamuttamAya adhamaNena dIyate tasyA iyaM sNjnyaa| tadAha-bandhake sthiteti / amaravAkyamidam / sNjnyaayaamityaapaadprismaapterdhikaarH| saMjJA hi ruuddhivivkssitaa| gRhptinaa| asminnatheM gRhapatizabdAt tRtIyAntAt bhyaH syaadityrthH| gArhapatyos. gniriti / agnivizeSa ityarthaH / tatra patnIsaMyAjeSu agnihotre ca gRhapatidevatAka. homasya kriyamANatvAt gRhapatiyogaH / yadyapi devasUhaviHSu 'agnaye gRhapataye puroDAzamaSTAkapAlaM nirvapati' iti havihoma AhavanIye kriyte| tathApi saMjJAdhikArAdA. havanIye nAsya pryogH| nauvayodharma / nau, vayas , dharma, viSa, mUla, mUla, sItA tulA ebhyo'STabhyaH kramAt tAyeM, tulye, prApye, vadhye, AnAmye, same, samite sammite cArtha ytsyaadityrthH| tRtIyAntebhyaH ityarthAt gamyate / tAryAdiyoge karaNe kartari hetau tulyAdiyoge ca tasyA eva sambhavAt / atra mUlazabdayoryathAsAyapravRttaye naikshessH| anyathA saplAnAM prakRtInAm ekaikasyA aSTasvapyatheSu pratyaya iti bhramaH syAt / tAryamiti / tarIta zakyamityarthaH / 'Rhloyt| vayasA tulya iti / mitre evArya pratyayo natu zatro, saMjJAdhikArAt / mUlenAnAmyamiti / paTAderutpattyarthe vaNigbhirviniyuktaM dravyaM mUlam / tena saha yadadhikaM dravyam Anamyate vikretuH sammatIkaraNena labhyante tanmUlyamityarthaH / lokAstu vikreturlabdhaM sarva dravyaM mUlyamiti vyavaharanti / tatra lakSaNA bAdhyA / sA ca sAmpratikI nirUDhA vaa| sItayeti / sItA laaglpddhtiH| tayA samitaM saGgatamityarthaH / kRSTamiti yAvat / tulayeti / tulA ghaTA, tayA unmitmityrthH| dharmapathyartha / dharma, pathin artha, nyAya ebhyaH anapetamityarthe yadityarthaH / aucityA. tpaJcamyantebhyaH iti labhyate / dharmAdanapetamiti / apracyutamityarthaH / pathyamiti / patha: anapetamityarthaH / nyAyyamiti / nyAyAdanapetamityarthaH / chandaso nirmite / chandazazabdA. ttatIyAntAt nirmite'theM yadityarthaH / icchayeti / chandaHzabdaH icchAvAcIti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 31] bAlamanoramAsahitA / Cos 64 // cAdyat / urasA nirmitaM putraH aurasaH-urasyaH / (1647) hRdayasya priyaH 4 / 4 / 5 // hRdyo dezaH / 'hRdayasya hRllekha-' (sU 988) iti hRdA. deshH| (1648) bandhane carSI 446 // hRdayazabdAtSaSThyantAdvandhane yatsyAdvede'bhidheye / hRdayasya bandhanaM hRdyo vazIkaraNamantraH / (1646) matajanahalAtkaraNajalpakarSeSu 4 / 418 // mataM jJAnaM, tasya karaNaM bhAvaH sAdhanaM vA matyam / janasya jalpo janyaH / halasya karSoM halyaH / (1650) tatra sAdhuH 4 / 4 / 8 // agre sAdhuH agryH| sAmasu sAdhuH sAmanyaH / 'ye cAbhAvakarmaNAH' (sU 1154 ) iti prakRtibhAvaH / karmaNyaH / zaraNyaH / (1651 ) pratijanAdibhyaH khaJ 441880 pratijanaM sAdhuH praatijniinH| sAMyugInaH / saarvjniinH| vaizvajanInaH / (1652) bhaktANNaH // 4 // 100 // bhakte sAdhavo bhAktAH zAlayaH / (13) pariSado NyaH 4 / 4 / 101 // pAriSadyaH / pari. SadaH iti yogavibhAgANNo'pi / paarissdH| [ parSadaH iti pAThAntaram / pArSadaH / ] (1654) kathAdibhyaSThaka 4 / 4 / 102 // kathAyAM sAdhuH kA. thikaH / (1655) guDAdibhyaSThA 44103 // guDe sAdhuY=Dika ikSuH / sAktukA yvaaH| (1656) pathyatithivasatisvapate 4 / 4 / 104 // - 'chandaH padye'bhilASeca' ityamaraH / uraso'N ca / tRtIyAntAnirmita ityarthe iti zeSaH / urasyaH iti / 'aGgAdAtsambhavasi hRdayAdadhijAyase' iti zruteriti bhAvaH / puttra iti saMjJAdhikArAllabdham / hRdayasya priyH| SaSTayantAt hRdayazabdAt priya ityatheM yatsyAdityarthaH / bandhane carSoM / mtjnhlaat| yathAsaGgyam ebhyaH eSvartheSu yaditi zeSaH / mataM zAnamiti / manadhAtoH bhAve kta iti bhAvaH / karaNaM bhAvaH sAdhanaM veti / kRdhAtorbhAve karaNe vA lyuTi karaNazabdaH / tena jananakriyA vA jananasAdhana vA vivakSitamityarthaH / matyamiti / jJAnasya jananakriyA jananasAdhanaM vetyarthaH / ____ tatra sAdhuH / saptamyantAtsAdhurityarthe yatsyAdityarthaH / agraya iti / agre sAdhuri. tyarthaH / sAdhuratra pravINo gRhyate, natu hitaH, tatra 'tasmai hitam' iti vakSyamANatvAt / pratijanAdibhyaH khaJ / tatra sAdhurityeva / sapsamyantebhyaH ebhyaH sAdhurityarthe khaJ syA. dityarthaH / prAtijanIna iti / pratijanamiti vIpsAyAmavyayIbhAvaH / tatra sAdhuri. tyarthaH / evaM vaizvajanInaH / bhktaannnnH| saptamyantAdasmAt sAdhurityarthe iti zeSaH / pariSado NyaH / saptamyantAtsAdhurityarthe iti shessH| yogeti / pariSada hAta prathamo yogaH / pariSadaH NaH syAdityarthaH / tataH 'NyaH' iti dvitIyo yogH| pariSado NyaH syAdityarthaH / kathAdibhyaSThak / ityAdi spaSTam / guDAdibhyaSTham / sAktukA yavA iti / For Private and Personal Use Only Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite chayavidhi pathi sAdhu paatheym| Atitheyam / vasanaM vasatiH, tatra sAdhurvAsateyI raatriH| svApateyaM dhanam / (1657 ) sabhAyA yH4|4|105|| sbhyH| (1658) samAnatIrthe vAsI 4 / 4 / 107 // sAdhuH iti nivRttam / vasatIti vaasii| samAne tIrthe gurau vasatIti stiiyH| (1656 ) samAnodare zayita o codAttaH 4 / 4 / 10 // samAne udare zayitaH sthitaH samAnodaryo bhraataa| (1660) sAdarAyaH 4 / 4 / 104 // sodayaH / arthaH prAgvat / iti taddhite caturthasya caturtha pAde prAgghitIyaprakaraNam / atha taddhite chayadvidhiprakaraNam // 32 // (1661 ) prAk krItAcchaH 5 / 1 / 1 // 'tena krItam' (sU 1702) ityataH prAkcho'dhikriyate / (1662) ugavAdibhyo yat 5 / 12 // prAk krItAdityeva / uvarNAntAdgavAdibhyazca yatsyAcchasyApavAdaH / 'nAbhi nabhaM ca' saktuSu saadhurityrthH| guDAditvATThan ugantatvATThasya kH| pthytithi| ityAdi spaSTam / samAnatIrthe vAsI / samAnatIrthazabdAtsaptamyantAt vasatItyarthaM yatsyAdi. tyarthaH / vasatIti vAsIti / grhaaderaakRtignnvaanniniH| tIrthazabdasya vivaraNaM gurA. viti / satIrthya iti / samAnatIrthazabdAti 'tIrthe ye' iti samAnasya sabhAvaH / samAnodare zayitaH / samAnodarazabdAt saptamyantAt zayitaH ityarthe yatsyAt okArazca udAtta ityarthaH / zayita ityasya vivaraNaM sthita iti / kuzezayaM jalezayaM ityAdau tathA darzanAditi bhAvaH / samAnodarya iti / samAnamudaramiti vigrahe 'pUrvAparaprathamaH ityAdinA samAsAdyati kRte titsvarApavAdaH okaarsyodaattH| 'vibhASodare' iti sabhAve asati rUpam / sodarAdyaH / saptamyantAt zayita ityarthe iti zeSaH / tittvA. bhAvAtpratyayasvareNAntodAtto'yam / 'vibhASodare' iti sabhAvaH / 'apanyAnaM tu gacchantaM sodaro'pi vimuJcati' ityatra tu samAnaparyAyasahazabdasya bahuvrIhau 'vopasarjanasya' iti sabhAvo bodhyaH / evaM 'yatra bhrAtA sahodaraH' ityAdyapi siddham / iti taddhite caturthasya caturthaH pAdaH / atha pnycmaadhyaayH| praakkriitaacchH| krItazabdastakhaTitasUtraparaH / tadAha-tena krItamiti / 'tena krItam' ityataH prAk yeSu sUtreSu arthA eva nirdekSyante natu pratyayAH, teSu cha ityupasthitaM bhavatIti yAvat / ugavAdibhyo yat / uzca gavAdayazca iti dvandvAt paJcamI / uvarNAntAditi / prAtipadikavizeSaNatvAt tadantavidhiH / 'ugidvarNaH grahaNavarjam' ityukteH pratyayavidhAvapi tadantavidhiriti bhAvaH / idamapi sUtra prAkkrItAdvakSyamANasUtreSu pratyayavizeSAnupAdAne upatiSThate / nAbhi nabhaM ceti / gavAdigaNasU. For Private and Personal Use Only Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 32 ] bAlamanoramAsahitA / To (ga sU 95 ) / nabhyo'zaH / nabhyamaJjanam / rathanAbhAvevedam / 'zunaH samprasAraNaM vA ca dIrghatvam' (ga sU96) zUnyam - zunyam / 'Udhaso'naG ca' (ga sU 97) / UdhanyaH / ( 1663 ) kambalAcca saMjJAyAm 5|1|3|| yatsyAt / kamba vyamUrNApalazatam / saMjJAyAm kim / kambalIyA UrNA / ( 1664 ) vibhASA havirapUpAdibhyaH 5|1|4|| AmikSyaM dadhi, AmikSayam / puroDAzyAstaNDulAH, puroDAzIyAH / apUpyam - apUpIyam / ( 1665 ) tasmai hitam / 5 / 15 // vatsebhyo hito vatsIyo godhuk / zaGkave hitaM zaGkabhyaM dAru / gavyam / haviSyam / ( 1666 ) zarIrAvayavAdyat 5|1|6 // dantyam / kaNThayam / tram | nAbhizabdaH nabhAdezaM yatpratyayaM ca prApnotItyarthaH / nabhyo'kSa iti / yatra akSadaNDaH pravezyate taccakramadhyagatacchidraM nAbhirityucyate / tasmai hitaH akSadaNDaH, sa hi anuguNatvAt nAbhaye hitaH / nabhyamaJjanamiti / ajjanaM tailasekaH / nAbheraJjane kRte tatra protaM cakraM suparivartanaM bhavatIti nAbheH parivartanAtmakakAryakSamatAdhAyakatvAdaJjanaM nAbhaye hitam / atra zarIrAvayavavizeSavAcinAbhizabdo na gRhyate / bhASye rathanAbhereva grahaNAdityabhipretya Aha - rathanAbhAvevedamiti / zarIrAvayavavizeSavAcinAbhizadAttu 'zarIrAvayavAdyat' iti vakSyamANaH kevalo yat, natu nabhAdeza iti bhAvaH / zunaH samprasAraNamiti / gavAdigaNasUtram / zvanuzabdAdyatsyAt prakRteH samprasAraNam, tasya samprasAraNasya pAkSikaM dIrghatvamityarthaH / zUnyam - zunyamiti / zune hitamityarthaH / Udhaso'naGceti / idamapi gaNasUtram / UdharazabdAt yatsyAt prakRtera naGAdezazcetyarthaH / Adeze DakAra it, nakArAdakAra uccAraNArthaH, GittvAdantAdezaH / kamba lAcca / kambalazabdAt yassyAt prAkkrItIyeSvartheSu sanjJAyAmityarthaH / kambalyam UrNApalazatamiti / kambalAya hitamityarthaH / vibhASA havi / havirvizeSavAcibhyaH apupAdibhyazca prAkkrItIyeSvartheSu yadvA syAdityarthaH / pakSecha: AmikSyaM dadhIti / AmikSAyai hitamityarthaH / tapte payasi dadhina nikSipte sati yat ghanIbhUtaM niSpadyate sA AbhikSetyucyate / tasmai hitam / asminnarthe caturthyantAdyathAvihitaM pratyayAH syuH / vatsIya iti / che rUpam / yo godhuk vatsebhyaH payaH ziSTvA dogdhi sa evamucyate / zaGkavyamiti / zaGkha hitamityarthaH / uvarNAntAdyat / gavyamiti / gobhyo hitaM tRNAdikamityarthaH / gavAdilakSaNo yat / havigyamiti / haviSe hitamityarthaH / haviHzabdo gavAdiH 'vibhASA haviH' ityatra tu havivizeSavAcinAmeva grahaNaM, vyAkhyAnAt / zarIrAvayavA - yat / zarIrAvayavavizeSavAcakAt caturthyantAt hitamityarthe yatsyAdityarthaH chasyAH For Private and Personal Use Only Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10 siddhAntakaumudI [taddhite chayadvidhi 'nasnAsikAyAH' (vA 3497 ) nasyam / nAbhyam / (1667 ) ye ca taddhite 6161 // yAdau taddhite pare ziraHzabdasya zIrSannAdezaH syAt / zIrSaNyaH / taddhite kim / zira icchati zirasyati / 'vA kezeSu' ( vA 3493 ) zIrSeNyAH zirasyA vA kezAH / 'aci zIrSa iti vaacym| ( vA 3494) / ajAdau taddhite zirasaH zIrSAdezaH / sthUlazirasa idaM sthaulazIrSam / (1668 ) khalayavamASa. tilavRSabrahmaNazca 5.17 // khalAya hitaM khalyam / yavyam / mAdhyam / tilyam / vRSyam / brahmaNyam / caadthyaa| (1666) majAvibhyAM thyan 5 // 1 // ajathyA yUthiH / avidhyA / (1670) Atmavizvajanabhogottarapa. dAtkhaH 5.14 // (1671) mAtmAdhvAnau khe 6 / 4 / 166 // etau khe prakR. tyA stH| Atmane hitamAtmanInam / vizvajanInam / 'karmadhArayAdeveSyate / pavAdaH / nasyamiti / nAsikAyai hitamityathaH / 'pan' iti nala, prabhRtigrahaNasya prakArArthatvAt / bhASye tu 'nAsikAyA yat tas kSudreSu nas' iti paThitam / nAbhyamiti / nAbhaye hitamityarthI / nAbhiratra zarIrAvayavaH / sthAvayatve tu nabhAdeza uktaH / ye ca taddhite / zIrSannAdeza iti / 'zIrSan chandasi' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / zIrSaNyaH iti / zirase hita ityarthaH / zarIrAvayavatvAcati zIrSannAdeze 'ye cAbhAvakamaNoH' iti prakRtibhAvAna TilopaH / zirasyatIti / ziraH AtmanaH icchatItyarthe 'supaH AtmanaH' iti kyaci, 'naH kye' iti niyamAt padatvAbhAvAnna rutvam / vA kezeSu / kezeSu vAcyeSu yo yakArAdistaddhitaH tasminpare zirasaH zIrSanAdezo vA syAdityarthaH / prasaGgAdAha-acIti / khalayava / khalAdibhyazcaturthyantebhyaH hitamityarthe ysyaadityrthH| vRSazabdo'tra akArAnta evaM gRhyate, natu nakArAntaH / tena vRSNe hitamiti vAkyameva / brahman zabdo brAhmaNavAcyeva gRhyate, natu vedaadivaacii| tena brahmaNe vedAya hitamiti vAkyameveti bhASye spaSTam / brahmaNyamityatra 'ye cAbhAvaka. maNo" iti prakRtibhAvAna ttilopH| cAdathyeti / cakArasyAnuktasamuccayArthatvA. diti bhAvaH / ajAvibhyAM thyan / ajazca avizceti dvandvaH / avizabdasya ghitve'pi 'ajAdyadantam' ityajazabdasya pUrvanipAtaH / ajathyA yUthiriti / ajebhyaH ajAbhyo vA hitetyarthaH / liGgaviziSTaparibhASayA ajAzabdAdapi thyan / tasilAdiSviti puMva. tvam / avithyeti / avibhyo hitetyarthaH / strItvaM lokAt / Atmavizvajana / Atman , vizvajana, bhogottarapada ebhyA hitamityarthe khaH syA. dityarthaH / AtmanInamityudAharaNaM vakSyati / tatra Tilope prApte-AtmAdhavAnI khe| prakRtyA sta iti / 'prakRtyaikAc' ityatastadanuvRttariti bhAvaH / karmadhArayAdeveti / vizva. For Private and Personal Use Only Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 32] baalmnormaashitaa| 11 - - SaSThItatpuruSAdvahuvrIhezca cha eva / vizvajanIyam / 'paJcajanAdupasaGkhyAnam' (vA 2996) paJcajanInam / 'sarvajanAn khazca' (vA 2997) / sArvajanikaH sarvajanInaH / 'mahAjanA' (vA 2998 ) / mAhAjanikaH / mAtRbhogINaH / pitRbhogauNaH / rAjabhogInaH / 'AcAryAdaNatvaM ca' (ga sU 184) AcAryabhogInaH / (1672 ) sarvapuruSAbhyAM NaDho paa||10|| 'sarvANNo veti vktvym| (vA 2999 ) / sarvasmai hitaM sArvam-sarvIyam / 'puruSAdvadhavikArasamUhatenakRteSu' (vA 3000) bhASya kAraprayogAttenetyasya dvandvamadhye niveshH| puruSasya vadhaH pauruSeyaH, 'tasyaidam' (sU 1500 ) ityaNi prApte / puruSasya vikAraH pauruSeyaH, 'prANirajatAdibhyo'J' ( sU 1532) ityani prApte / samUhe'pyaNi prApte / ekA. kino'pi paritaH pauruSeyavRtA iva' iti mAghaH sa. 2-4 / tena kRte granthe'Ni prApte apranthe tu prAsAdAdAva prApta eveti vivekaH / (1673) mANavacarakAbhyAM khaja janazabdAditi zeSaH / atra vyAkhyAnameva zaraNam / vizvajanIyamiti / vizvasya jano vizvajanaH sAdhAraNo vaidyAdiH / vizvo jano yasyeti bahuvrIhirvA / tasmai hitamiti vigrahaH / paJcajanInamiti / brAhmaNakSatriyavaizyazUdrAzcatvAro varNAH rathakArajAtizcetyete paJca janAH / tebhyo hitamiti vigrahaH / sarvajanAThaJ khazceti / vaktavya iti zeSaH / 'samAnAdhikaraNAditi vaktavyam' iti vArtikaM bhASye sthitam / mahAjanAniti / vaktavya iti zeSaH / vizvajanaprasaGgAdidaM vArtikadvayamupanyastam / atha bhogottarapada. syodAharati-mAtRbhogINa iti / mAtRbhogAya hita ityarthaH / AcAryAditi / AcArya: zabdAtparasya bhogInazabdasya nasya NatvAbhAvo vAcya ityarthaH / naca asamAnapadastha. tvAdevAtra NatvasyAprasaktestaniSedho vyartha iti vAcyam , mAtRbhogINAdau NatvajJA. panArthatvAt / sarvapuruSAbhyAM nnddho| sarva, puruSa AbhyAM caturthyantAbhyAM kramAt NaDho staH hitamityarthe ityarthaH / sarvANa iti / atra sarvazabdasya svarUpaparatvAnna sarvanAmakAryam / puruSAdvadheti / vArtikamidam / puruSazabdAdvadhAdiSvevArtheSu DhaJ syAt , na hitA) ityarthaH / nanu tena kRtamiti samudAyasya asubantatvAt kathaM samAse niveza ityata Aha-bhASyeti / aNi prApte iti / anena Dhajiti shessH| prANIti / rajatAdisvAdaji prApte anena DhajityarthaH / samUhe'pyaNi prApte iti / puruSANAM samUhaH ityarthe 'tasya samUhaH' ityaNi prApte anena DhajityarthaH / pauruSeyavRtA iveti / puruSasamUhavRtA ivetyarthaH / paritaH AdarzapratiphalanAditi bhAvaH / tena kRte iti / puruSeNa kRto grantha ityarthe kRte granthe ityaNi prApte, puruSeNa kRtaH prAsAda ityarthe tu kasminnapi pratyaye aprApte anena ddhjityrthH| For Private and Personal Use Only Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite chayadvidhi 5 / 1 / 11 // mANavAya hitaM mANavInam / cArakINam / ( 1674) tadarthaM vikRteH prakRtau 5 / 1 / 12 // vikRtivAcakAccaturthyanyAttadarthAyAM prakRtI vAcyAyA pratyayaH syAt / aGgArebhyaH etAni aGgArIyANi kASThAni / prAkArIyA iSTakAH / zaGkavyaM dAru / (1675) chadirupadhibale 5113 // chAdiSeyANi tRNAni / baaleyaastnnddulaaH| 'upadhizabdAtsvArthe iSyate' ( vA 3003) / upadhIyate ityupadhiH rathAGgaM, tadeva aupadheyam / (1676) RSabhopAnahoyaH 5.1114 // chsyaapvaadH| ArSebhyo vatsaH / aupAnahyo mujH| carmaNyapyayameva pUrvavipratiSedhena / maannv| AbhyAM caturthyantAbhyAM hitamityarthe khaJ syAdityarthaH / mANavIna. miti / manoH kutsitamapatya mANavaH, 'apatye kutsite mUDhe manorautsargikoNa smRtaH / nakArasya ca mUrdhanyastena sidhyati mANavaH / ' ityapatyAdhikAravAtikAt / mANavAya hitamiti vigrhH| cArakoNamiti / caratIti caraH pacAyac / tataH svArthikaH kaH, (carakaH) caskAya hitamiti vigrahaH / tadarthaM vikRteH prakRtau / tadarthamiti sAmAnye napuMsakam / tasmai idaM tadartham / tacchabdena vikRtiH parAmRzyate / saptamyarthe prathamA / vikRtyarthAyAM prakRtAviti labhyate / evaM ca tacchabdena caturthyantena vikRtireva prathama nirdizyate / tathAca caturthyantAt vikRtivAcakAditi labhyate / tadAha-vikRtivAcakAdityAdinA / pratyayaH syAditi / yathAvihitamiti zeSaH / aGgArebhya etAnIti / aGgArArthAnItyarthaH / arthena nityasamAsavidhAnAdasvapadavigrahaH / atra kASThAni prakRtidvyANi / aGgArAH vikRtayaH / tadvAcakAdaGgArazabdAcchapratyaye aGgArIyANIti rUpam / prAkArIyA iSTakA iti / prAkArebhya imA iti vigrahaH / prAkArArthI ityarthaH / zaGkavyamiti / zaGkave ida. miti vigrahaH / shkvrthmityrthH| 'ugavAdibhyaH' iti yat / chadirupadhibaleDham / chadiSa, upadhi, bali eSAM samAhAradvandve sautraM puMstvam / ebhyaH tAdarthyacaturthyantebhyaH prakRtau vAcyAyAM dajityarthaH / chaadisseyaanniiti| chadiH tRNapaTalaH / tasmai imAnIti vigrahaH / chadirAnItyarthaH / Dhaji eyAdeze SAtparatvANNatvam / bAleyAstaNDulA iti / balaye ime iti vigrahaH / balyarthA ityarthaH / 'karopahArayoH puMsi baliH' ityamaraH / 'bhAgadheyaH karo baliH' iti ca / upadhizabdAditi / vArtikamidam / upadhIyate iti / akSadaNDAne upadhIyate protaM kriyate ityupadhiH / 'upasage ghoH kiH' iti dhAjaH kipratyayaH / 'Ato lopa iTi ca' ityAllopaH / upadhiH rthaanggmiti| tathA bhASyA. diti bhaavH| RssbhopaanhoyH| RSabha upAnaha anayoH samAhAradvandvAtpaJcamI / RSabhazabdA. dupAnazabdAcca tAdarthyacaturthyantAt prakRtI vAcyAyAM dhyapratyayaH syAdityarthaH / ASabhya iti / RSabhAya ayamiti vigrahaH / RSabhArtha ityarthaH / yo vatsaH RSabhAva. For Private and Personal Use Only Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 32 ] baalmnormaashitaa| 813 aupAnA crm| (1677) carmaNo'J 5 / 1 / 15 // carmaNo yA vikRtistadvAcakAdasyAt / vadhrathai idaM vAdhaM crm| vAratraM crm| (1678) tadasya tadasminsyAditi 5 / 1 / 16 // prAkAraH AsAmiSTakAnAM syAtprAkArIyAH issttkaaH| prAsAdIyaM dAru / prAkAro'sminsyAtprAkArIyo dezaH / itizabdo laukikI viva. kSAmanusArayati / tene ha na / prAsAdo devadattasya syAditi / (1674) parikhA. yA DhaJa 5117 // pArikheyI bhuumiH| iti taddhite chayatoH puurnno'vidhiH| sthAprAptyartha poSyate sa evamucyate / aupAnahyo munja iti / upAnahe ayamiti viprahaH / upAnadartho mujhe ityarthaH / kvaciddeze muJjatRNairupAnat kriyate / carmaNyapIti / carmaNi prakRtitvena vAcye'pi ayaM jya eva carmaNo'J' ityaja paramapi pUrva vipratiSenena bAdhi. tvA bhavatItyarthaH / etacca 'ugavAdibhyaH' iti sUtrabhASye sthitam / aupAnAmiti / upAnadartha carmetyarthaH / carmaNo'J / carmaNaH iti SaSThayantaM vikRtAvanveti / tadAhacarmaNo yA vikRtiH tadvAcakAditi / tAdarthyacaturthyantAditi zeSaH / aJa syAditi / prakRtau vAcyAyAmiti zeSaH / vadhye idamiti / vRdherauNAdike STrani vardhazabdaH / TittvAt DIpa , vardhA carmarajjuH / 'nadhI vIM varanA syAt' ityamaraH / vAdhya idamiti pAThA. ntaram / 'vRdhivapibhyAM ran' iti vRdheH rani laghUpadhaguNe raparatve vadhaMzabdazcarmavAcakaH, tsmaadvikaare|anni DIpi vArdhA rjjuH| ___ tadasya tadasmin syAditi / 'tadartha vikRteH prakRtau' iti nivRttam iti kaiyaTaH / tadasya syAditi, tadasmin syAditi cArthe prathamAntAdyathAvihitaM pratyayaH syAdi. tyarthaH / syAdityatra sambhAvane'lamiti' iti sambhAvane liG / prAkAra prAsAmiti / karaNatvasya sambandhasAmAnyavivakSAyAM sssstthii| AbhiriSTakAbhiH prAkAraH kartuM zakyata iti vigrahavAkyasya phalito'rthaH / prAkArIyA iti| prAkArazabdAtprathamAntAt chH| iSTakAH prtyyaarthH| prAkAraparyAptA iSTakA iti yAvat / prAsAdIyaM dAviti / prAsAdo. 'sya syAditi vigrahaH / prAsAdaparyAsamiti yAvat / prAkArIyo deza iti / prAyeNa prAkAro'smindeze sambhAvyata ityarthaH / dezasya tadyogyapASANeSTakAdibahalatvAditi bhAvaH / anena tadartha vikRteH' ityanuvRttAviha na syAditi sUcitam / nanu prAsAdo devadattasya syAdityatrAtiprasaGgaH syAdityata Aha-itizabdo laukikI vivakSAmiti / ziSTavyavahAramityarthaH / parikhAyA Dham / pUrvasUtraviSaye iti zeSaH / pArikheyI bhUmiriti / parikhA asyA asti, asyAmastoti vA vigrahaH / parikhAyogyetyarthaH / chayato: pUrNo'vaviriti / 'prAgvateSTha' ityArabhyaH 'dvitripUrvAdaNa ca' ityantaiH sUtraH pratyayavizeSeSvanukrAnteSu 'tena krItam' iti paThitam / tatazca 'prAkkrItAt' ityuktasteSvapi For Private and Personal Use Only Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 814 siddhAntakaumudI [taddhite AhIya atha taddhitAhIyaprakaraNam // 33 // (1680) prAgvateSThaJ 5 // 1 // 18 // 'tena tulyam-' (sU 1778 ) iti vati vakSyati / tataH praaktthaadhikriyte| (1681) AdigopucchalayA. parimANATThak 5 / 1 / 16 // tadarhati' (sU 1528) ityetadabhivyApya ThanadhikAramadhye Thano'pavAdaSThagadhikriyate gopucchAdInvarjayitvA / (1682) masamAse niSkAdibhyaH 5 // 1 // 20 // 'ArhAt' ityetat 'tena krItam' (sU 1702) iti yAvatsaptadazasUtryAmanuvartate / niSkAdibhyo'samAse Thak syAdAhIyeSvaryeSu / naiSkikam / samAse tu Thameva / (1683) parimANAntasyAsaMjJAzANayoH 7 / 3 / 17 // uttarapadavRddhiH syAt nidAdau / paramanaiSkikaH / asaMjJA iti sUtreSu chayatoranuvRttiH kuto neti na zaGkayam , pratyayavizeSANAM zravaNe tayoranuvRttyasa. mbhavAditi bhaavH| iti taddhite chayatoravidhiH / ___ atha aiiyaaH| praagvteH| vtishbdstddhttitsuutrprH| tadAha-tena tulyamiti / 'tena tulyam' ityataH prAk yeSu sUtreSu arthA eva nirdizyante natu pratyayAH, tatra Thabhi. tyupatiSThata iti yAvat / Adigopuccha saGkhyAparimANATTak / tadahatIti sUtragate arha. tizabde ekadezAnukaraNamati, tacca tadvaTitasUtraparam , AGabhivyAptI, vyAkhyAnAt / tadAha-tadarhatIti / ityetadabhivyApyeti / idamapi sUtraM pratyayavizeSAzravaNe upatiSThate / atra saGkhayAparimANayoH pRthaggrahaNAtsaGkhyA na parimANam / tathAca vArtikam 'UrdhvamAnaM kilonmAnaM parimANaM tu srvtH|| AyAmastu pramANaM syAt saMkhyA bAhyA tu sarvataH / ' iti / tulAyAmAropya dravyagurutvaM yena paricchidyate tadunmAnaM gujAmASaniSkasuvarNapalAdi / yena kASThAdinimitena AyatavistRtocchritena pAtravizeSeNa pAtragatAyAmavi. stArocchrAyaH, vrIhyAdi paricchidyate tatparimANaM prasthAdi / AyAmo dairya yena paricchidyate tatpramANam aratniprAdezAdi / saGkhyA tu uktatritayApekSayA bAhyA bhinnA ekatvadvitvAdotyarthaH / asamAse / iti yAvaditi / 'tena krItam' ityetatparyantamityarthaH / Thagiti / pUrvasUtrAttadanuvRtteriti bhAvaH / zrAhIyeSviti / 'tadarhati' ityetatpayantamanuH krAnteSu 'tena krItam' ityAdyatheSvityarthaH / naiSkikamiti / niSkeNa krItamityarthaH / yathAyogaM kriitaadyrthaanvyH| samAse tu Thameveti / paramaniSkAdizabdAdityarthaH / ___ parimANAntasyAsanjJAzANayoH / AdivRddhiprakaraNe uttarapadasyetyadhikAre idaM sUtram / zeSapUraNena tadvayAcaSTe-uttarapadavRddhiH syAditi / uttarapadasya Aderaco vRddhiH syAdityarthaH / nidAdAviti / jiti Niti kiti cetyarthaH / paramanaiSkika iti / paramaniSkeNa For Private and Personal Use Only Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 33 ] bAlamanoramAsahitA / , -> kim / paJca kalApAH parimANamasya pAcakalApikam / 'tadasya parimANam' [ sU 1723 ] iti Tham / asamAsagrahaNaM jJApakaM bhavati 'itaH prAtadantavidhiH" iti / tena sugamyam - yavApUpyamityAdi / ita UrdhvaM tu 'sakhyApUrvapadAnAM tadantagrahaNaM prAgvatariSyate taccAluki (vA 3018 ) / pArAyaNikaH / dvaipArAyaNikaH / aluki iti kim / dvAbhyAM zUrpAbhyAM krItaM dvizUrpam / dvizUrpeNa krIte 'zUrpAdaJ - ( sU 1691 ) mA bhUt / kiM tu ThaJ / dvizopiMkam | ( 1684) mardhAtparimANasya pUrvasya tu vA 7|3|26|| ardhAsparimANavAcakasyottarapadasyAderaco vRddhiH, pUrvapadasya tu vA Jiti Niti kiti c| ardhadroNena krItam ardhadrauNikam - ArdhadrauNikam / (1685) nAtaH parasya 815 krIta ityarthaH / samAsatyAgabhAve autsargikaSTam / svare vizeSaH / nanu niSkAdibhya eva Thako vidhAnAttadantAt samAsATThako prasakterasamAsagrahaNaM vyartham / na ca prAtipadikagrahaNasyApaJcamAdhyAyasamApteradhikRtatvAtprAtipadikavizeSaNatayA tadantavidhau samAsAdapi ThakaH prasaktirastIti vAcyam, 'grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhirnAsti' iti niSedhAt / niSkAdInAM ca vizeSya gRhItatvena grahaNavattvAdityata Aha--asamAsagrahaNamiti / sugavyamiti / suzobhanA gauH sugauH, 'na pUjanAt' iti niSedhAt 'gorataddhitaluki' iti na Tac / 'ugavAdibhyaH' iti gozabdAntAdyat / yavApUpyamiti / 'vibhASA havirapUpAdibhyaH' ityapUpAntasvAdyat / nanvasamAsagrahaNAt jJApakAt ita Urdhvamapi tadantavidhiH kiM na syAt / tatazca paramapArAyaNaM vartayatItyatrApi 'pArAyaNaturAyaNacAndrAyaNaM vartayati' iti ThaJ syAdityata Aha-chata Urdhva sviti / vArtikamidam / nanvevamapi dvizUrpeNa krItamityarthe zUrpazabdAntAdapi 'zUrpAdana. nyatarasyAm' iti aJ syAdityata Aha- taccAlukIti / ita UrdhvaM saGkhyA pUrvapadAnAM tadantagrahaNamiti yaduktam, tattaddhitaluki sati na bhavatItyarthaH / idamapi vArtikameva / dvizurpamiti / taddhitArtha' iti dvigurayam / taddhitaprakRtibhUtaH zabdo na lugantaH / ataH saGkhyApUrvapadAt zUrpAntAdasmAt 'zUrpAdajanyatarasyAm' iti prAptasya aagri vA 'adhyardha' iti luk / dvizUrpazabdo lugantaH / tatazca tasmAt krIte'rthaM 'zUrpAdaj' iti na bhavati / luki sati tadantagrahaNAbhAvAdityarthaH / dvizaupiMkamiti / 'tena krItam' iti utri 'parimANAntasyAsamjJAzANayoH" ityuttarapadavRddhiH / asya ThaJo luk tu na bhavati, tasya dvigunimittatvAbhAvAt / 1 I ardhAraparimANasya / 'parimANAntasya' ityasmAduttaramidaM sUtram / ardhadrauNikam - zrArdhadrauNikamiti / droNazabdasya niSkAditve'pi asamAsagrahaNAnna Thak / kintu Thajeva / For Private and Personal Use Only * Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite mAhIya amanand 73 / 27 // ardhAtparasya parimANAkArasya vRddhirna pUrvapadasya tu vA jidAdau / ardhaprasthikam-Ardhaprasthikam / ataH kim / ArdhakauDavikam / taparaH kim / ardhakhAryA bhavA ardhakhArI / ardhakhArobhArya ityatra 'vRddhinimittasya- (sU 840) iti puMvadbhAvaniSedho na syAt / (1686) zatAzca ThanyatAvazate 5 / 1121 // zatena krItaM zatikam-zatyam / azate kim / zataM parimANamasya zatakaH sadhaH / iha pratyayArtho vastutaH prakRtyarthAnna bhidyate / tena Thanyatau na / kiM tu kaneva / a. samAse ityeva / dvizatena krotaM dvizatakam / (1687) sakhyAyA atizadantAyAH kan 51 / 22 // saGkhyAyAH kansyAdAhIye'the, na tu tyntshdntaayaaH| paJcabhiH krItaH paJcakaH / bahukaH / tyantAyAstu sAptatikaH / zadantAyAH cAtvArinAtaH parasya / parimANAkArasyeti / parimANavAcakAvayavasya akArasyetyarthaH / pUrvapadasya tu veti / pUrvapadasyAderacastu vRddhivetyarthaH / zrArdha kauDavikamiti / ardhakuDavena krItamityarthaH / tena kriitm| iti ThaJ / atra kuDavazabdasya parimANavizeSavAcinaH Ade. raca: akAratvAbhAvAna vRddhiniSedhaH / kantu 'ardhAtparimANasya ' ityuttarapadavRddhiriti bhAvaH / taparaH kimiti / dIrghasyAkArasya vRddhiniSedhe phalAbhAvAddhasvasyeti siddha. miti praznaH / arthakhAryA bhavA ardhakhArIti / niSedho na syAditi / pUrvapadasya vRddhayabhAva. pakSe vRddhi prati phalopahitanimittatvAbhAvAditi bhAvaH / pUrvapadasya vRddhipakSe tu vRddhi prati phalopahitanimittatvasattvAt syAdeva, uttarapadAkArasya vRddhiniSedhe'pi puMvattva. niSedhaH / parimANAntasyetyArabhya etadantaM sAptamikam / atha prakRtaM pAJcamikam / zatAcca ThanyatAvazate / AhIyeSvartheSu zatAnyatau staH, natu zate'the ityarthaH / uttara. sUtraprAptakano'pavAdaH / zatakaH saGgha iti / uttarasUtreNa kaniti bhAvaH / nanviha saGka. syaiva pratyayArthatvAt katham 'azate' iti niSedha ityata Aha iheti / pratyayArthaH sahanaH prakRtyarthAt zatAtparimANAt na bhidyate / guNaguNinorabheda eva hi pAramArthikaH / bheda. stu kAlpanika eveti bhaavH| yatra tu zataM pratyayArthaH prakRtyarthAdbhidyate tatra nAyaM niSedhaH / zatena krItaM zatyaM zATakazatam / atra hi niSkazataM prkRtyrthH| zATakazataM tu pratyayArthaH / etatsarva bhASye spaSTam / asamAsa ityeveti / cakArasya tadanukarSaNArtha. tvAditi bhaavH| dvizateneti / dviguNazatenetyarthaH / dvigusamAse tu dvizatazabdasya lugantatayA luki tadantavidhiniSedhAt prAptireva neti bodhyam / sngkhyaayaaH| tizca zacca tizato, tau ante yasyAH sA tizadantA, na tizadantA atizadantA, dvandvagarbhabahuvrIhigI naJtatpuruSaH / sAptatika iti / saptatyA krIta ityarthaH / tena krItam' iti ThaJ / cAtvAriMzatka iti / catvAriMzatA krItamityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 33] baalmnormaashitaa| 27 shtkH| (1688) vAtorir3avA 5 / 1223 // vatvantAtkana iDvA syAt / tAvatikaH-tAvatkaH / (1689) viMzatitrazadbhayAM vunnasaMjJAyAm 5 // 1 // 24 // yogavibhAgaH kartavyaH / AbhyAM kansyAt / asajJAyAM vun syAt / kano'pavAdaH / vizakaH / triMzakaH / saMjJAyAM tu viMzatikaH / triMzatkaH / (1640) kaMsAThin 51 / 25 // To ddiibrthH| ikAra uccAraNArthaH / kaMsikaHkaMsikI / 'ardhAcceti vktvym| ( vA 3.18) / adhika:-adhikI / 'kArSApaNASTiThanvaktavyaH pratirAdezazca vA' (vA 3019) / kArSApaNika:-kArSApaNiko / pratikaH-pratikI / (1661) zUdaanyatarasyAm 5 / 1 / 26 // zaurpamzopikam / (1662) zatamAnaviMzatikasahasravasanAdaN 5 / 1 / 27 // ebhyo'syAt / ThamaThakkanAmapavAdaH / zatamAnena krItaM zatamAnam / baiMzatikam / sAhanam / vAsanam / (1643) adhyadhaMpUrvAdvigoluMgasaMjJAyAm 5 / 1 // 28 // 'tena krItam' iti ThamaSThasya takArAtparatvAtkaH / vatoriDvA / vatorityanena pratyayana. haNaparibhASayA tadantaM gRhyate / kanniti prathamAntamanuvRttam / 'vato" iti paJcamI 'tasmAdityuttarasya' iti paribhASayA SaSTyantaM prakalpayati / tadAha-vasvantAditi / tAvatika iti / tAvatA krIta ityarthaH / 'yattadetebhyaH' iti vatup 'bahugaNavatu' iti saGkhyAsajJAyAM 'sakhyAyA|atizadantAyAH' iti kan , tasya iT , TisvAdAdya. bayavaH / viMzatitriMzadbhayA DbunnasamzAyAm / nanvekasUtratve vizatriMzajayAM Dneva syAt , kan tu na syAt / atizadantAyA iti niSedhAdityata Aha-yogeti / 'viMzatitri. shnthaam| ityeka sUtram / 'ibunnsmjnyaayaam| ityaparamityarthaH / Adhe vyAcaSTeprAbhyAM kan syAditi / 'sakhyAyA atizadantAyAH' ityataH kan ityanuvartata iti bhaavH| dvitIyasUtre viMzatitriMzanyAm ityanuvRttimabhipretyAha-prasanzAyAmiti / AbhyAmiti zeSaH / vizaka iti / viMzatyA krIta ityarthaH / vun akAdezaH / 'tivi. zateDiti' iti tizabdasya lopaH / trizaka iti / vun akAdezaH Te" iti TilopaH / mAdyasUtraM parizeSAt sajJAyAmityabhipretyAha-samzAyA sviti / kaMsAt / ityAdi spaSTam / zUrpAdana / AhIyeSvatheMciti shessH| zUrpazabdasya parimANavAcitvA uni prApte tadapavAdo'J pakSe vidhIyate / pabhe ThaJ / zatamAna / zAtamAnamiti / atra ThaJ prAptaH / vaizatika iti / vizatyA krItaM vizatikam / sabjJAzabdo'yam / vizatitrizayAm' iti yogavibhAgAt kan / viMzatikena krItamiti vigrahaH / tatra parimANa. vizeSasya sajJA ceTThaJ prAptaH, anyasya sajJA ceTTak prAptaH / sAhasramiti / sahasreNa krItamiti vigrahaH / 'saGkhyAyA atizadantAyAH' iti|kn prAptaH / vAsana bA0 52 For Private and Personal Use Only Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 818 siddhAntakaumudI / taddhite AhIya adhyardhapUrvAdvigozca parasyAhIyasya luksyAt / adhyardhakasam / dvikasam / saMjJAyAM tu pAJcakalApikam / (1664) vibhASA kArSApaNasahasrAbhyAm 5 // 1 // 26 // lagvA syAt / adhyardhakArSApaNam-adhyardhakArSApaNikam / dvikArSApaNam-dvikArSApaNikam / aupasaGkhathAnikasya TiThano luk / pakSe adhyardhapratikam / dvipratikam / adhyardhasahasram-adhyardhasAhasram / dvisahasram-dvisAhasram / (1665) dvitri. pUrvAniekAt 5 // 1 // 30 // lugvA syAt / dviniSkam-dvinaiSkikam / trini. kam-trinaiSkikam / 'bahupUrvAcceti vaktavyam' ( vA 3024 ) bahuniSkam-bahunaikikam / (1646) bistAzca 5 / 1 / 31 // dvitribahupUrvAdvistAdAhIyasya lugvA syAt / dvibistam-dvivaistikam ityAdi / (1667) viMzatikAtkhaH 5 / 1132 // miti / vasanena krItamiti vigrahaH / atra Thak prAptaH / adhyardhapUrva / adhyardhazabdaH pUrvo yasya saH adhyardhapUrvaH, saca dviguzceti samAhAradva. ndvAtpaJcamI / sautraM puMstvam / tadAha-adhyardhapUrvAt dvigozceti / AhIyasyeti / pratyA. sattilabhyam / adhyardhakaMsamiti / adhyAruDhamadhaM yasmin tat adhyardham / 'prAdibhyo dhAtujasya' iti bahuvrIhau pUrvakhaNDe uttarapadalopaH / sArdhamityarthaH / adhyardhana kasena krItamiti vigrahaH / taddhitArthe dviguH / 'saGkhyAyA atizadantAyAH' iti kan / tasyAnena lugiti bhAvaH / dvikaMsamiti / dvAbhyAM kasAbhyAM krItamiti vigrahaH / Thako luk / naca adhyardhakasamityatrApi dvigutvAdeva siddhamiti vAcyam , kiJcitsa. yAkArya kRtvasujAdikamadhyardhazabdasya neti jJApanArthatvAt / pAJcakalApikamiti / paJca kalApAH parimANamasyeti vigrahe 'taddhitArtha' iti dviguH / tadasya iti tthaa| sanyAsajJAsUtrabhASye tu 'adhyadhapUrvAta' iti pATho dRzyate / naca dvAbhyAM zUrpAbhyAM krItaM dvizUrpa, tena krItaM dvizaupikamiti pUrvoktodAharaNe Thajo luk syAditi vAcyam dvigunimittasyAhIyasya lugiti vyAkhyAnAdityalam / vibhASA / lugveti / AhIya. syeti shessH| aupasaGkhyAnikasyeti / 'kArSApaNAThin vaktavyaH' ityuktasyetyarthaH / adhyardhapratikamiti / pratyAdezasya TiThansanniyogaziSTatvAt pratyAdezapakSe TiThano na lugiti bhAvaH / adhyardhasahasramiti / 'zatamAna' iti vihitasyANo luk / lugabhAve tu 'saDDayAyAH saMvatsarasahanyasya ca' ityuttrpdvRddhiH| dvitripUrvAnniSkAt / lugvA syAditi / AhIyasyeti shessH| dviniSkamiti / Thajo luka, samAsAThako'sambhavAt / bistAcca / AIyasya lugveti shessH| dvibistaM dvibaistikamiti / dvAbhyAM bistAbhyAM krItamiti vigrahaH / ThanaH pAkSiko luk / ityAdIti / bahubistaM bahubaistikamityudAhAryam / 'bahupUrvAcca' iti vAtikasya atrApyanuvRtteH bhASye uktatvAt / For Private and Personal Use Only Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 33 ] bAlamanoramAsahitA / adhyardhapUrvAdvigorityeva / adhyardhaviMzatikInam / dviviMzatikInam / (1648 ) khAryA Ikana 5|1|33|| adhyardhakhArIkam / dvikhArIkam | 'kevalAyAzceti vaktavyam' ( vA 3025) khArIkam / (1666) paNapAdmASazatAdyat 5 |1| 34 // adhyardhapaNyam / dvipaNyam / adhyardhapAdyam / dvipAdyam / iha ' pAdaH pat ( sU 414 ) iti na / 'yasya - ' ( sU 311 ) iti lopasya sthAnivadbhAvAt / 'padyasya tadarthe' ( sU 991 ) ityapi na, prANyaGgArthasyaiva tatra prahaNAt / ( 1700) zANAdvA 5/1/35 // yatsyAt / pakSe ThaJ / tasya luk / adhyardhazANyam - adhyardhazANam / ( 1701 ) dvitripUrvAdaNca 5|1|36|| zANAt ityeva / cAdyat / tena trairUpyam / 'parimANAntasyAsaMjJAzANayoH' ( sU 1683) iti paryudAsAdAdivRddhireva / dvaizANam - dvizANyam - dizANam / iha ThaJAdaya 816 viMzatikAtkhaH / zradhyardhapUrvAdvigorityeveti / pUrvasUtrayoradhyardhapUrvAdityasyAsambhavAt dvigorityasya prayojanAbhAvAdananuvRttAvapi iha tadanuvartata iti bhAvaH / madhyarthaM viMzatikInamiti / adhyardhaviMzatyA krItamadhyardhaviMzatikam / 'viMzatitriMzadvayAm' iti yogavibhAgAt kan / adhyardhaviMzatikena krItamiti vigrahaH / dviviMzatikInamiti / dvAbhyAM viMzatikAbhyAM krItamiti vigrahaH / khAryA Ikan / adhyardhapUrvAditi dvigoriti cAnuvartate ityabhipretyodAharati - zradhyardhakhArIkam - dvikhArIkamiti / ' tadasya parimANam' iti ThaJi tasya ca luki prApte Ikan / ketralAyAzceti / khAryA iti zeSaH / paNapAda / adhyardhapUrvAditi dvigoriti cAnuvartata ityabhipretyodAharati- madhyardhapaNyam / dvipaNyamiti / adhyardhapaNena krItamityarthaH / dvipAdyamiti / dvAbhyAM pAdAbhyAM caturthAMzAbhyAM krItamiti vigrahaH / yati 'yasyeti ca' ityakAralopaH / sthAnivadbhAvAditi / 'acaH parasmin' ityaneneti bhAvaH / prANyaGgArthasyeti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / iha sUtre paNamASasAhacaryAt pAdazabdo'pi parimANavizeSavAcI gRhyate / zANAdvA / pakSe Thamiti / Ahaditi Thagvidhau parimANaparyudAsATThamiti bhAvaH / tasya lugiti / ThaJaH iti bhAvaH / anna adhyardhapUrvAditi dvigoriti cAnuvartata ityabhipretya adhyadhaM pUrvAdudAharati - adhyardha zANyam adhyardhazANamiti / yati ubho luki ca rUpam / atha zANAntadvigorudAharaNaM vakSyan vizeSamAha - dvitripUrvAdaN ca / vArtikamidam / cAdyaditi / pAkSiko yat cakAreNa samuccIyata ityarthaH / tatakaca yato'bhAve ThaJapi labhyate / tadAha -- tena vairUpyamiti / aNA yatA ThajA cetyarthaH / aNi parimA NAntasyetyuttarapadavRddhi mAzaGkayAha - parimANAntasyeti / ThaJAdayastrayodazeni / 'prAgvateH' iti Than, Ahata' iti Thak, 'zatAcca' iti Thanyatau, 'saMjJAyAH' iti kan, 'viMza For Private and Personal Use Only Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 820 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI strayodaza pratyayAH prakRtAsteSAM samarthavibhaktayo'rthAcA kAGkSitAsta idAnImucyante / ( 1702) tena krItam 5|1|37|| ThaJ / gopucchena krItaM gaupucchikam / sAptatikam / prAsthikam / Thak / naiSkikam / ( 1703 ) ihoNyAH 6 |2| 50 // goNyA itsyAttaddhitaluki / luko'pavAdaH / paJcabhirgoNIbhiH krItaH paTaH paJcagoNiH / (1704) tasya nimittaM saMyogotpAtau 5 | 1138 || saMyogaH sambandhaH / utpAtaH - zubhAzubhasUcakaH / zatikaH - satyo vA dhanapatisaMyogaH / zatyaM - zati dakSiNAkSispandanaM zatasya nimittamityarthaH / ' vAtapittazleSmabhyaH zamanakopanayorupasaGakhyAnam ' ( vA 3033 ) vAtasya zamanaM kopanaM vA vAtikram / paittikam / zlaiSmikam / sannipAtAcceti vaktavyam' ( vA 3037 ) sAnnipAtikam / titriMzaddhayAm' iti Dvun 'kaMsAt' iti TiThan, 'zUrpAta' ityaJ, 'zatamAna' * 1 [ taddhite Ahaya ityaN, ''viMzatikAtkhaH' iti khaH, 'khAryAH' iti In, 'paNapAda' iti yat, 'dvitri' hAta vArtikakkANU, ityevaM trayodazetyarthaH / samarthavibhaktaya iti / 'samarthAnAM prathamAdvA' iti sUtralabhyasamarthaM vizeSaNIbhUta prathamoccAritatattadvibhaktaya ityarthaH / I tena krItam / asminnarthe tRtIyAntAdyathAvihitaM ThaJAdayaH syurityarthaH / ThaJiti / udAhiyata iti zeSaH / gopucchena krItaM gaupucchikamiti / 'agopuccha' iti paryudAsA TUTThagabhAve autsargikaSTa jiti bhAvaH / sAptatikamiti / saptatyA krItamityarthaH / agopucchasaGkhyA iti payudAsATThagabhAve ThaJiti bhAvaH / prAsthikamiti / prasthena krItami. tyarthaH / 'agopucchasaGkhyAparimANAt' iti paryudAsATThagabhAve Thamiti bhAvaH / Thagiti / udAhniyata iti zeSaH / naiSkikamiti / niSkeNa krItamityarthaH / 'asamAse niSkAdibhyaH' iti Thagiti bhAvaH / idgoNyAH luko'pavAda iti / 'luktaddhitaluki' iti prAptasyetyarthaH / paJcagoNiriti / Ahayasya Thako luki strIpratyayasya ikAraH / naca upasarjanasvatvenaiva idaM siddhamiti vAcyam itvavidhyabhAve 'luktaddhitaluki' iti GISo nivRttAvadantatvAt TApi paJcagoNetyApatteH / mUladravyavAcina evaM tRtIyAntAtkItArthe pratyayA bhavanti, natu devadattena krItamityarthe, anabhidhAnAditi bhASye spaSTam / * tasya nimittam / tasya nimittaM saMyoga utpAto vetyarthe yathAvihitaM SaSThayantAt unAdayaH syurityarthaH / zatyaH zatiko veti / zatasya nimittamityarthaH / 'zatAcca' iti nau / dhanapatisaMyoga iti / yAjanazuzrUSAdisamparka ityarthaH / utpAte udAharatizatyaM zatikaM vA dakSiNAkSispandanamiti / zatasya nimittamityarthaH / sUcakatvamevAtra nimi. tatvAmati bhAvaH / upasaGkhyAnamiti / Ahrayasya Thaka iti zeSaH / kopanaM vRddhiH / -sannipAtAcceti / 'tasya nimittaM saMyogotpAtau' ityarthe Thagiti zeSaH / sAnnipAtikamiti / For Private and Personal Use Only Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAsahitA / prakaraNam 33 ] ( 1705) godvayaco'saGkhyAparimANAzvAderyat 5|2|36|| gornimittaM saMyoga utpAto vA gavyaH / dvayacaH, yazasyaH dhanyaH svargyaH / godvayacaH - kim / vijayasya vaijayikaH / asaGkhyA - ityAdi kim / paJcAnAM paJcakam / saptakam / prAsthikam / khArIkam / azvAdi-Azvikam | Azmikam | 'brahmavarcasAdupasaGkhyAnam--' ( vA 3035 ) / brahmavarcasyam / ( 1706) putrAccha ca 5|1|40| cAdyat / putrIyaH-putryaH / (1707) sarvabhUmipRthivAbhyAmaNa 5 / 1 / 41 // sarvamUmernimittaM saMyoga utpAto vA sArvabhaumaH / pArthivaH / sarvabhUmizabdo'nuzatikAdiSu paThyate / (1708 ) tasyezvaraH 5 / 1 / 42 / (1706) tatra vidita iti ca 5|1|43|| sarvabhUmerIzvaraH sarvabhUmau vidito vA sArvabhaumaH / sannipAtaH vAtapittazleSmaNAM doSANAM saGkara iti vaidyake prasiddhaH / tasya nimittaM sAnnipAtikam, jvaraprakopAdau apathyabhakSaNAdisaMyogaH, sannipAtasUcakaM jihnAkA , I 1 yadi ca / govyacaH / tasya nimittaM saMyoga utpAto vetyarthe gozabdAt dvayacazca SaSThyantAt yatpratyayaH syAt natu saGkhyAyAH parimANAt azvAdezcetyarthaH / Thako'pavAdaH / dvayaca iti / udAhiyata iti zeSaH / dhanya ityAdi / dhanasya yazasaH svargasya ca nimittamityarthaH / vijayasyeti / nimittamiti zeSaH / vaijayika iti / AyaSThak / paJcAnAmiti / nimittamiti zeSaH / paJcakamiti / 'sahakhyAyAH iti kan / suptakamiti / saptAnAM nimittamityarthaH / prAsthikamiti / prasthasya nimittamityarthaH / Ahaditi Thagvidhau parimANaparyudAsAt prAgvatIyaSThaJ / khArIkamiti / khAryA nimittamityarthaH / khAryAIn / zrazvAdIti / pratyudAharaNasUcanamidam / zrazvikamiti / azvasya nimitamityarthaH / AyaSThak / zrAzmikamiti / azmano nimittamityarthaH / AhayaSThak / 'nastaddhite' iti TilopaH / brahmavarcasAditi / 'goyavaH' iti sUtre 'brahmavarcasAcca iti vaktavyamityarthaH / brahmavarcasyamiti / brahmavarcasasya nimittamityarthaH / putrAccha ca / tasya nimittamityeva / kathaM tarhi 'Arebhire yatAtmAnaH putrIyAmiSTimRtvijaH' iti ? nahISTiH saMyogaH utpAto vA / ucyate-saMyujyate'neneti saMyogaH / iSTayA hi putreNa phalena yujyate yaSTA / sarvabhUmi / tasya nimittamityeva / sarvabhUmi, pRthivI AbhyAM yathAsaGkhyamaNajau staH / sArvabhauma iti / 'pavAdaH aN / pArthiva iti / pRthivyAH nimittaM saMyogaH utpAto vetyarthaH / striyAM pArthivI / sArvabhaumazabde kathamubhayapadavRddhirityata Aha- sarvabhUmizabdo'nuzatikAdiSu paThyata iti / tathAca 'anuzatikAdInAM ca ityubhayapadavRddhiriti bhAvaH / I 1 tasyezvaraH / tatra vidita iti ca / sUtradvayamidam / sarvabhUmipRthivIbhyAmityanuvartate / For Private and Personal Use Only 821 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22 siddhAntakaumudI [taddhite mAhIya pArthivaH / (1710) lokasarvalokATThA 5 / 1 / 44 // tatra viditaH' ityarthe laukikaH / anuzatikAditvAdubhayapadavRddhiH sArvalaukikaH / (1711) tasya vApaH 5.1 / 45 // upyate'sminniti vApaH kSetram / prasthasya vApaH prAsthikam / drauNikam / khArIkam / (1712) pAtrAtSThan 5 / 146 // pAtrasya vApaH kSetraM pAtrikam-pAtrikI kSetrabhaktiH / (1713) tadasminvRddhayAyalAbhazulkopadA doyate 5.1 // 47 // vRddhirdIyate ityAdi krameNa pratyeka sambandhAdekavaca. nam / paJca asmin vRddhiH AyaH lAbhaH zulkam upadA vA dIyate paJcakaH / zatikA-zatyaH / saahsrH| uttamaNena mUlAtiriktaM prAhyaM vRddhiH| prAmAdiSu svAmigrAhyo bhAga AyaH / vikretrA mUlyAdadhikaprAhya laabhH| rakSAnivezo rAjabhAgaH zulkaH / utkoca upadA / 'caturthyarthe upasaGkhyAnam' ( vA 3036 ) / paJca asmai tasya nimittaM saMyogotpAtAviti tu nivRttam , punstsyetyukteH| tasyezvara ityarthe SaSThyantAttatra vidita ityarthe tu saptamyantAt aNajau sta ityrthH| yogavibhAgo yathAsaGkhyanivRttyarthaH, uttarasUtre tatra viditaH ityasyaivAnuvRttyarthazca / lokasarva / tatra vidita ityartha iti / yogavibhAgasAmarthyAt tasyezvara iti nAnuvartata iti bhAvaH / laukika iti / lokeSu vidita ityarthaH / sarvalokazabde vizeSamAha-anuzatikAditvAditi / tasya vApaH / asminnatheM SaSTayantAdyathAvihitaM TAdayaH syurityarthaH / prAsthika miti / prasthaparimitabIjavApayogya kSetramityarthaH / 'At'i iti Thagvidhau parimANapa. yudAsAt prAgvatIyaSThaJ / drauNikamiti / niSkAditvATTak / khArIkamiti / khAryA Ikan / droNasya khAryAzca vApa ityarthaH / pAtrAt chan / tasya vApa ityeva / pAtrikamiti / pAtrasya vApa ityarthaH / pitvaM DISarthamityAha-pAtrikIti / / __tadasmin / vRddhi, Aya, lAbha, zukla, upadA eSAM dvandvAtprathamAbahuvacanam / nanu tarhi dIyata iti kathamekavacanamityata Aha-vRddhidIyata ityAdi krmenneti| evaJca tada. sminvRddhirdIyate, tadasmina Ayo dIyate, tadasmin lAbho dIyate, tadasmin zuklo dIyate, tadasminnupadA dIyate ityartheSu, prathamAntAdyathAvihitaM TamAdayaH syurityarthaH / paJcaka iti / 'saGkhyAyAH iti kan / zatikaH-zatya iti / zatamasminvRddhiH, AyaH, lAbha:, zulkaH, upadA vA, dIyate iti vigrahaH / 'zatAcca' iti Thanyatau / sAhasra iti / sahastramasmindIyate ityAdi vigrahaH / 'zatamAnasahasra' ityaNa / rakSAnirveza iti / rakSA prajAparipAlanam , tadartho nivezaH bhRtiH rakSAnivezaH / utkoca iti / mahyaM kiJcidattaM cet tava rAjadvAre'nukUlo bhavAmItyAdi samayaM kRtvA yadgRhyate, tadutkoca ityucyata ityrthH| caturthyartha iti / tadasmai vRddhayAdi dIyate ityupasaGkhyAtavyamityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 33 ] baalmnormaashitaa| vRddhayAdiIyate paJcako devadattaH / 'samamabrAhmaNe dAnam' itivadadhikaraNatvavivakSA vaa| (1715) pUraNArdhATThan 51 // 48 // yathAkrama ukTiThanorapa. vaadH| dvitIyo vRddhayAdirasmindIyate dvitIyikaH / tRtIyikaH / bhardhikaH / ardhazabdo rUpakasyArdhe ruuddhH| (1715) bhAgAdhacca 5 // 14 // cATTan / bhAgazabdo'pi rUpakasyA rUDhaH / bhAgo vRddhayAdirasmindIyate bhAgya-bhAgi zatam / bhAgyA-bhAgikA viMzatiH / (1716) taddharati vahatyAvahati bhArA. vaMzAdibhyaH 5 // 1 // 50 // vaMzAdibhyaH paro yo bhArazabdastadantaM yatprAtipadika tatprakRtikAdvitIyAntAdityarthaH / vaMzabhAraM harati vahatyAvahati vA vAMzabhArikaH / ainumArikaH / 'bhArAdvaMzAdibhyaH' ityasya vyAkhyAntaraM 'bhArabhUtebhyo vaMzAdibhyaH' iti / bhArabhUtAnvaMzAnharati vAzikaH / aikSukaH / (1717) vasnadravyAbhyAM samamabrAhyaNe iti / evajJa sampradAnasyaivAdhikaraNatvavivakSayA iSTasiddharupasaGkhyAnamidaM nAdartavyamiti bhAvaH / pUraNArthATaThan / tadasmin vRddhayAdi dIyate ityarthe pUraNapratya. yAntAdardhazabdAcca prathamAntATThan syAdityarthaH / dvitIyikaH tRtIyika iti / A. hAditi Thako'pavAdaSThan / adhika iti| ardhamasminvRddhayAdi dIyate ityarthaH / 'ardhA. cceti vaktavyam' iti TiThano'pavAdaSThan / Thini sati tu striyAM DIp syAt / adhiketi / vevessyte| rUpakasyeti / rUpyasya kArSApaNasyetyarthaH / rUha iti / anyathA ardhazabdasya rUpyakasApekSatvAdasAmarthya syAditi bhAvaH / rUpyakasyAdhe rUDha ityatra pramANaM mRgyam / asAmarthya tu nityasApekSatvAdvArayituM zakyamityAhuH / bhAgAdyacca / tadasminvRddhayAdi dIyata ityarthe bhAgazabdAtprathamAntAyatpratyayazca syAdityarthaH / cAniti / pUrvasUtrAdanakRSyata iti zeSaH / bhAgazabdo'pi rUpyakasyArdha iti / vartata iti shessH| ___taddharati vahati / vaMzAgArAdibhya ityekavacanabahuvacanAntayoH sAmAnAdhikaraNyA. sambhavAt vaiyadhikaraNyenAnvayaH / sa ca vyutkramaH vyAkhyAnAt / tadAha-vaMzAdibhyaH para iti / dvitIyAntAdityanantaraM harati vahati AvahatItyarthe yathAvihitaM pratyayaH syAditi zeSaH / haraNaM kathaJciddezAntaraprApaNaM caurya vaa| zakaTAdinA prApaNaM vaha nam / svasamIpaM prApaNamAvahana utpAdanaM vA / vAzabhArika iti / 'AhAt' iti Thak / atra paJcamyantayovyutkrameNa vaiyadhikaraNyena cAnvaye pramANAbhAvAdAha-bhArAdazAdibhya ityasya vyAkhyAntaramiti / bhArAtparebhyo vaMzAdibhya ityarthabhramavyAvRttaye vyAkhyAntaraM vizadayati-bhArabhUtebhyo vaMzAdibhya itIti / vaMzAdizabdAnAM bhArabhUtatvaM tu bhArabhUtavaM. zAdivRtterbodhyam / asminvyAkhyAne bhArAdityekavacanamArSam / yadvA pratyekAnvayA. For Private and Personal Use Only Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 824 siddhAntakaumudI [ taddhite Ahaya Thankano 5/151 // yathAsaGkhyaM staH / vasnaM harati vahatyAvahati vA vasnikaH / dravyakaH / (2718) sambhavatyavaharati pacati 5|1|52 // prasthaM sambhavati prAsthikaH kaTAhaH / prasthaM svasminsamAvezayatItyarthaH / prAsthikI brAhmaNI prasthamavaharati ( upasaMharati ) pacati detyarthaH / tatpacatIti droNAdaNca' ( vA 3038) / cATThaJ / droNaM pacatIti drauNI - drauNikI / ( 1716 ) zrADhakAcitapAtrAtkho'nyatarasyAm 5|1|53 // pakSe ThaJ / ADhakaM sambhavati avaharati pacati vA ADhakInA - ADhakikI / AcitInA-AcitikI / pAtrINA - pAtrikI / ( 1720 ) dvigoH SThazca 5|1| 54 // ' ADhakAcitapAtrAtU' ityeva / ADhakAdyantAdvigoH sambhavatyAdiSvartheSu SThankhau vA staH / pakSe ThaJ / tasya 'adhyardha-' ( sU 1693 ) iti luk / SitvAnGIS / dvayADhakikI-- dvayADhakInA / bhiprAyam / vastuto bhArabhUtA ye vaMzAdayaH tadvAcibhya iti yAvat / vasnadravyAbhyAm / taddharati vahatyAvahatItyanuvartate ityabhipretyAha - vasnaM haratItyAdi / I sambhavatyavaharati / taditi dvitIyAntamanuvartate / dvitIyAntAtsambhavatItyAdyartheSu yathAvihitaM pratyayaH syAdityarthaH / prAsthika iti / 'Ahata' ityatra parimANaparyudAsATUTThagabhAve prAgvatIyaSThaJ / nanu sambhavatItyasya upapadyata ityarthakatvAdakarmakatvAtprasthaM sambhavatIti kathaM dvitIyetyata Aha- samAvezayatItyartha iti / upasargavazAditi bhAvaH / prAsthikI brAhmaNIti / jantatvAt DIbiti bhAvaH / avaharatItyetadvyAcaSTe - upasaMharatIti / kiJcidUnamapi yathA prasthaparimitaM bhavati tathA mimIta ityarthaH / tat pacaH tIti droNAdaNa ceti / vArtikamidam / dvitIyAntAdroNazabdAt pacatItyarthe'N ca syAdityarthaH / pacatigrahaNaM sambhavatyavaharatinivRttyartham / cATThamiti / 'Ahata' iti Thagvidhau parimANaparyudAsAt ThagabhAve prAgvateSTajeva cakArAdanukRSyata iti bhAvaH / drauNIti / aNantatvAt GIp / drauNikIti / ThajantatvAt GIp / zrADhakAcita | ADhaka Acita, pAtra ebhyo dvitIyAntebhyaH sambhavatyavaharatipacatItyartheSu kho vA syAdityathaH / pate ThaJati / 'Ahata' ityataH parimANaparyudAsAnna Thagiti bhAvaH / dvigoH SThaMzca / SThankhAviti / cakAreNa khasyAnukarSAditi bhAvaH / vA sta iti / anyatarasyAmi - tyanuvRtteriti bhAvaH / pakSe Thamiti / 'Ahata' ityatra parimANaparyudAsAnna Thagiti bhAvaH / SittvAt GIS / dayADhakikIti / dve ADhake sambhavatyavaharati pacati vetyarthe 'taddhitArtha' iti dviguH, STan, SittvAt GISityarthaH / atra 'na yvAbhyAm' ityaij na, vRddhiniSedhasanniyogaziSTatvAt JNitkidabhAvena vRddheraprasaktaH / dvaSADhakInaiti / khe For Private and Personal Use Only Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 33 ] baalmnormaashitaa| 825 'dvigoH' (sU 479 ) iti jiie| dvyaaddhkii| dvyaacitikii-dvyaacitiinaa| 'aparimANa- (sU 480) iti DoniSedhAt dvayAcitA / dvipAtrikI-dvipAtrINA-dvipAtrI / (1721) kulijAllukkhau ca 5155 // kulijA. ntAdvigoH sambhavatyAdiSvartheSu lukkhau vA staH / cAtSTaMzca / lugabhAve ThanaH zrava. Nam / dvikulijii-dvikulijiinaa-dviklijikii-dvaikulijikii| (1722) soDasyAMzavasnabhRtayaH 5 / 156 // aMzo bhAgaH / vasna mUlyam / bhRtitanam / paJca aMzo vasnaM mRtirvA asya paJcakaH / (1723) tadasya parimANam 5 / 1 / 57 // prasthaM parimANamasya prAsthiko raashiH| (1724) saGkhyAyAH saMhAsaGghasUtrAdhyayaneSu 5 / 158 // puurvsuutrmnuvrtte| tatra 'saMjJAyAM svArthe pratyayo rUpam / dvigoH iti Gop / dvayADhakIti / uni 'adhyardha iAta tasya luk / 'dvigoH' iti liibityrthH| pratyayalakSaNamAzritya TamantalakSaNaDIpa tu neti 'aparimANabista' itya. broktam / 'adhyardha' iti luka Thana eva, natu unkhayorapi, vidhisaamrthyaat| tathAcitikI dvayAcitIneti / dhani khe ca rUpam / atha dvayAcitazabdAt Thano luki 'dvigo iti DIpamAzaGkhyAha-aparimANeti GIniSedhAditi / evaM SThan kha ThaJ lugbhiH dvipAtrikItyAdi / kulijAllukkhau ca / anyatarasyAmityanuvRttimabhipretyAha-lukkhau vA sta iti / 'aahaat| ityatra parimANaparyudAsAThThagabhAve prAgvahatIyasya ThanaH adhyardha' iti nityaM luki prApte luko viklpvidhiH| cAt SThaMzceti / tathAca Thano luk khazca ThaMzcetitritayaM vikalpyate / tatra ThanaH khasya Thamo lukazcAbhAve ThanaH zravaNaM paryavasyati / tadAhalugabhAve ThaJaH zravaNamiti / dvikulijoti / Thamo luki rUpam / 'dvigoH' iti ddo| dviku. lijIneti / khe rUpam / dvikulijikIti / SThani rUpam / dvaikulijikIti / Thajo lugabhAve rUpam / parimANAntasyetyatra asNjnyaashaannkulijaanaamityukt!ttrpdvRddhiH| __ so'syAMza / sa iti pratyekamaMzAdiSvanSeti / so'syAMzaH, tadasya vasnam , sAsya bhRtiH, ityartheSu prathamAntAdyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / paJcaka iti / 'saDavyAyAH' iti kan / tadasya parimANam / asminnatheM prathamAntAdyathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / prAsthika iti / 'ArhAt' ityatra parimANaparyudAsAt prAgvatIyaSThaJ / atra saGkhyApi parimANam / yadyapi agopucchasayAparimANA'diti pRthaggrahaNAt / saGkhyA na pari. mANam / tathApyatra paricchedakatvAt saGkhyApi parimANam , uttarasUtre savyAyAH pari. mANena vizeSaNAlliGgAt / tena SaSTiH parimANamasya SASTikamiti siddham / diSaSThayA. dibhyastvanabhidhAnAnneti bhASye spaSTam / sngkhthaayaaH| anuvartata iti / tathAca tadasya For Private and Personal Use Only Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 826 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite Ahaya vAcyaH' (vA 3039 ) / yadvA dvayekayoritivatsaGkhyAmAtravRtteH parimANini pratyayaH / paJcaiva paJcakAH zakunayaH / paJca parimANameSAmiti vA / saGghe pazcakaH / sUtre aSTakaM pANinIyam / saGghazabdasya prANisamUhe rUDhatvAtsUtraM pRthagupAttam / paJcakamadhyayanam / 'stome DavidhiH' (vA 3045 ) paJcadaza mantrAH parimANa. masya paJcadazaH stomaH / saptadazaH / ekaviMzaH / Dapratyaye tilopaH / somayAgeSu 1 parimANamityarthe prathamAntAt saGkhyAtmakaparimANavAcino yathAvihitaM pratyayAH syurityarthaH / saMjJAyAM svArthe pratyayo vAcya iti / palakAH zakunaya ityatra paJca parimANamepAmityartho na sambhavati, A dazataH saGkhyAH saGkhyeye iti paJcanuzabdasya satyeya. vRttitvena paJca parimANamiti sAmAnAdhikaraNyAnupapatteH / ataH saMjJAyAM svArtha eva saGkhyAyAH pratyaya iti paryavasyatIti bhAvaH / yadveti / dvizabdasya ekazabdasya ca sahayavRttisye'pi 'dvayekayo:' iti samAsavRttA yekatvadvitvaparatvamabhyupagamyate / anyathA 'dvayekayo:' iti dvivacanAnupapatteH / tadvatpaJcakAH zakunaya iti taddhitavRtAvapi paJcanUzabdasya paJcatvasaGkhyAparatayA paJcatvaM parimANamasyeti sAmAnAdhikaraNyaM svIkRtya paJcatvavAcinaH paJcazabdAt paJcatvarUpaparimANavati pratyayaH upapadyata ityarthaH / tatra saMjJAyAM svArthe udAharati- pazcaiveti / parimANini pratyayamudAharati - paJca parimANamiti / paJcatvamityarthaH / saGghe iti / udAharaNaM vakSyata ityarthaH / paJcaka iti / paJcasvamasya saGghasya parimANamityarthaH / saGghasya paJcatvaM tu avayavadvArA bodhyam / sUtra iti / udAhriyata iti zeSaH / zraSTakaM pANinIyamiti / sUtramiti zeSaH / aSTAvadhyAyAH parimANamasyeti vigrahaH / atrASTatvaM adhyAyadvArA sUtre'nveti / sUtrazabdazca sUtrasaGghaparaH, ekasmin sUtre aSTakatvasyAsambhavAt / nanvevaM sati saGghagrahaNenaiva siddhe sUtra - grahaNaM vyarthamityata Aha- saGghazabdasyeti / pancakamadhyayanamiti / paJcAvRttayaH parimANamasyeti vigrahaH / stome Davidhiriti / tadasya parimANamityarthe saGkhyAvAcina upasaGkhyAtavyaiti zeSaH / sAmAdhAramantrasamUhe stomazabdaH zakta iti kaiyaTaH / manuSyAdisamUhetu stomazabdo lAkSaNika iti tadAzayaH / tadAha - paJcadaza mantrA iti / paJcadazaH stoma iti / paJcadazanUzabdAt Dapratyaye 'De:' iti TilopaH / sAmAdhArabhUta paJcadaza mantrasamUha ityarthaH / nanu DittvAbhAve'pi 'nastaddhite' ityeva TilopasiddherDitvaM vyarthamityata Aha- ekaviMza iti / ekaviMzatimantrAH parimANamasya samUhasyeti vigrahaH / Dapratyaye iti / 'tiviMzaterDiti' iti Tilopa / mImAMsakAstu pRSTharathantarAdizabdavAcyA | pragItamantrasAdhyA guNavattvena varNanAtmikA stutireva staumaH sa eva DapratyayArthaH / pragItapaJcadazamantraparimANakaH stoma ityarthaH / paJcadazatvasaGkhyAtmaka pari I For Private and Personal Use Only Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 33 ] baalmnormaashitaa| 27 chandogaiH kriyamANA pRSThAdisaMjJikA stutiH stomH| ( 1725 ) paGgivizatitrizaccatvAriMzatpazcAzatSaSTisaptatyazItinavatizatam 5 / 15 // ete rUDhizabdA nipAtyante / (1726 ) paJcazatI varga vA 5 / 1 / 60 // paJca pari. mANamasya paJcadvargaH / dazat / pakSe paJcakaH / dshkH| (1727) trizaccatvArizatoLahmaNe saMjJAyAM DaNa 511162 // triMzadadhyAyAH parimANameSAM brAhma. mANaM stutau mantradvArA bodhyam / evaMca 'paJcadazena stuvate' ityAdau dhAtvarthabhUta. stutisAmAnAdhikaraNyaM paJcadazAdizabdAnAmupapadyata ityAhuH / tnmtmvlmbyaahsomyaagessvityaadi| paGktiviMzati / rUDhizabdA nipAtyanta iti / tadasya parimANamityaya iti zeSaH / paJca pAdAH parimANamasyetyarthe paJcanzabdAt tipratyayaH prakRteSTilopaH, cakArasya ku. tvam , anusvAraparasavarNI, paktiriti rUpam / paJcAkSarA paJcapadA pani iti chandA. zAkhe / dazAnAM varga: dazat / 'paJcadazatau vagaM vA' iti vakSyate / dvau dazatau parimANamasya saDasyeti viMzatiH / zatipratyayaH prakRtevinbhAvaH, anusvAratha / atra sangraha. Namanuvartate / tathAca gavAM viMzatiriti bhavati / saGgha sanniostAdAtmyavivakSAyAM tu viMzatirgAva iti bhavati / svabhAvAdekavacanaM strItvaM ca / evaM trizadAdAvapi / 'viMza. tyAdyAH sadaikatve saGkhyAH saGkhyeyasahayayoH' iti, 'tAsu cAnavateH striyaH' iti cAmaraH / trayo dazataH parimANamasya saDalya triMzat , zatpratyayaH, prakRteH binabhAvazca / catvAro dazataH parimANamasya saGghasya catvAriMzat , shtprtyyH| prakRteH catvArinbhAvazca / paJca dazataH parimANamasya saGghasya paJcAzat , zatpratyayaH prakRteH paJcA. dezaH / SaD dazataH parimANamasya sajyasya SaSTiH, tipratyayaH prakRteH SaS , jaztvAbhA. vazca / sapta dazataH parimANamasya saGghasya saptatiH, tipratyayaH prakRteH saptAdezaH / aSTau dazataH parimANamasya saGghasya azItiH, tipratyayaH prakRteH azI ityaadeshH| nava dazataH parimANamasya saGghasya navatiH, tipratyayaH prakRteH navAdezaH / daza dazataH pari. mANamasya saGghasya zatam , tapratyayaH prakRteH zAdezazca / etatsarva bhASye spaSTam / 'etAnyavyutpannaprAtipadikAni' iti tu bhaassynisskrssH| pnycddshtau| paJca daza vA parimANamasya vargasyetyarthe etau nipAtyete ityarthaH / paJcadvarga iti / paJca parimANamA syetyarthe paJcanzabdAt DatipratyayaH / tatra ikAra uccAraNArthaH / TeH' iti TilopaH / dazaditi / daza prarimANamasya vargasyeti vigrahaH / Dati ddittvaahilopH| etadarthameva Ditvam / pakSe iti / DatyabhAvapakSe 'saGkhyAyAH' iti kamityarthaH / trishcctvaariNshtoH| tadalya parimANamityarthe parimANini brAhmaNe vAcye triMzaccatvAriMzadyAM DaNa syAdi. For Private and Personal Use Only Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite AhIya gAnA zAni / cAtvAriMzAni / (1728) tadarhati 5 / 163 // landhuM yogyo bhavatItyarthe dvitIyAntAnAdayaH syuH / zvetacchatvamarhati zvaitacchattrikaH / (1726) chedAdibhyo nityam 5 / 1 / 64 // nityamAbhIkSNyam / chedaM nityamaIti chaidiko vetasaH / chinnaprarUDhatvAt / 'virAga viraGgaM ca' ( ga sU 99 ) virAgaM nityamarhati-vairazikaH / (1730) zIrSacchedAdyacca 5 / 165 // zirazchedaM nityamarhati zIrSacchedyaH-zairSacchedikaH / yahakoH sanniyogena zirasaH zIrSabhAvo nipAtyate (1731) daNDAdibhyo yat 5 / 1 / 66 // ebhyo yatsyAt / daNDamahati daNDayaH / ayaH / vdhyH| (1732) pAtrAddhaMzca 5 / 168 // cAdyat / tdhtiityrthe| pAtriyaH-pAtryaH / (1733) kaDaGkaradakSiNAccha ca // 6 // cAdyat / kaDaM karotIti vigrahe'ta eva nipAtanAtkhaca / kaDaGkaraM mASamudgAdikASThamahatIti / kaDaGkaroyo gauH| kddkryH| dakSiNAmahaMtIti dakSiNIyaH-dakSiNyaH / tyarthaH / brAhmaNaM vedeSu mantravyatirikto bhaagH| baiMzAnIti / DittvAt TeH' iti ttilopH| tadarhati / ahaMtItyasya yogyo bhavatItyarthe akarmakatvAttaditi dvitIyA na syaat| iSyate tu dvitIyAntAdeva pratyayaH / tatrAha-labdhumiti / zvaitacchattrika iti / AhI. yaSThak / chedAdibhyo nityam / AbhIkSNyamiti / paunaHpunyamityarthaH / tannityamahatItyarthe dvitIyAntebhyaH chedAdibhyo yathAvihitaM pratyayaH syAdityarthaH / chaidiko vetasa iti / 'At'i iti Thak / 'tadahati' ityeva siddhe AbhIkSNya eveti niyamArthamidaM sUtram / vastutastu nityamiti nAbhIkSNyArthakaM pratyayArthakoTipraviSTam , kintu apAkSikArthakam 'samarthAnAM prathamAdvA' iti vAgrahaNAnuvRttinivRttyarthamityabhipretya vigrahavAkyasyApi loke darzanAnnityagrahaNaM na kartavyamityuktaM bhASye / evaJca chedAdibhyaH pAkSika pratyayasya tadarhati' ityeva siddhatvAt sUtramevedaM nArabdhavyamiti phalati / virAga viraGgaM ceti / gaNasUtramidam / ukte'rthe virAgazabdo viraGgAdezaM labhata ityarthaH / cAdA. hIyaSThaka / zIrSacchedAdyacca / cAdAhIyaSThaka nanu 'zIrSanchandasi' iti chandasyeva zirasaH zIrSAdezavidhAnAt kathamiha zIrSAdeza ityata Aha-yaTaThakoriti / daNDAdibhyaH / yadityanuvartate tadAha-yatsyAditi / daNDAdibhyo yaH iti tvapapAThaH, 'aco yat iti sUtrabhASye tathaiva darzanAt / ayaM iti / mUlyaM pUjAvidhi vAhatItyarthaH / 'mUlye pUjAvidhAvarghaH' ityamaraH / vadhya iti / vadhamahatItyarthaH / pAtrAt ghaMzca / pAtriyaH pAcya iti / pAnamahatItyarthaH / kaDaGkaradakSiNAccha c| 'kaDa made kaDanaM kaDaH madaH 'ghanatheM kvidhaanm| iti kaH / khajiti / tathAca 'khityanavyayasya' iti mumiti bhAvaH / kaDaDUraM ca dakSiNA For Private and Personal Use Only Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 34] baalmnormaashitaa| 826 (1734) sthAlIbilAt 5 / 1170 // sthAlIbilamarhanti sthAlIbilIyAsta. NDulAH sthAlIbilyAH / pAkayogyA ityarthaH / (173)) yazasvigbhyAM ghakho 5 / 1 / 71 // yathAsaGkhathaM staH / yajJamRtvijaM vArhati yajJiyaH, ArvijIno yajamAnaH / 'yajJavigbhyAM ttkrmaahtiityupsngkhyaanm| ( vA 3052 ) yajJiyo dezaH / Avi. jInaH Rtvik / ityAhIyANAM ThagAdInAM dvAdazAnA pUrNo'vadhiH / __atha ThaadhikAre kAlAdhikAraprakaraNam // 34 // . ataH paraM Thameva / (1736) pArAyaNaturAyaNacandrAyaNaM vartayati 5 / 1172 // pArAyaNaM vartayati paaraaynnikshchaatrH| turAyaNaM yjnyvishessH| taM vartayati torAyaNiko yajamAnaH / cAndrAyaNikaH / (1737) saMzayamApanna: 5 / 173 // saMzayaviSayIbhUto'rthaH / soshyikH| (1738) yojanaM gacchati 5 / 1 / 74 // ceti samAhAradvandvAtpaJcamI / sthAlIbilAt / chayatAvanuvartete, tadahatIti ca / yazasvi. gbhyAM ghakhanau / tadarhatItyeva / yajJam RtvijaM veti / yajJamahatIti yjnyiyH| Rtvijama. hatItyAtvijIna ityanvayaH / tatkarmeti / yajJakarmAhatItyarthe yajJazabdAt RtvikarmA. hatItyarthe RtvikchabdAcca yathAsaGkhyaM ghakhajorupasaGkhyAnamityarthaH / yaziyo deza iti / yjnyaanusstthaanmhtiityrthH| AtvijIna Rsvigiti / RtvikartavyaM karmAhatItyarthaH / yadyapi yajJatvikchabdasyostatkarmaNi lakSaNayA sidhyati / tathApyatra prakaraNe mukhyA. thebhya evaM pratyaya iti jJApanArthamidam / ThagAdInAM dvAdazAnAmiti / 'prAgvateH' ityA. rabhya tena krItam' ityataH prAk trayodaza pratyayAH anukrAntAH / tatra 'prAgvateH' iti ujaM vinA AdityAdivihitAnAM ThagAdInAM dvAdazAnAM vidhiH pUrNa ityarthaH / iti taddhite prAgvatIye AhIyANAM ugAdInAM dvAdazAnAM puurnno'vdhiH| atha taddhite prAgbatIye ThaadhikAre kAlAdhikAra: nirUpyate-ataH paraM Thameveti / AhIyeSvartheSu prAgvatIyaThaapavAdA A yASThagAdayaH / AhIyArtheSu nirUpiteSu tata UrdhvaM ThagAdipratyayAnAm anuttarasambhavAt prAgvatIyaH ThalevAnuvartata ityarthaH / pArAyaNa / dvitIyAntebhyaH pArAyaNAdizabdebhyaH vartayatItyarthe ThaJ syAdityarthaH / pArAyaNaM vartayatIti / pArAyaNaM vedAdhyayanam / tadvartayati AvartayatItyarthaH / pArAyaNikaH chAtra iti / gurau tvadhyetari nArya pratyayaH, anabhidhAnAditi bhaavH| taurAyaNiko yajamAna iti / Rtviji nArya pratyayaH, anabhidhAnAditi bhaavH| cAndrAyaNika iti / cAndrAyaNaM vartayatItyarthaH / cAndrAyaNaM kRcchrabizeSaH / saMzayamApannaH / asminnatheM saMzayazabdAt dvitIyAntAThaka syAdityarthaH / atra Apanna iti kartari ktaH / viSayatayA prApta ityarthaH / upasargavazAt / saMzayaviSayIbhUto'rtha iti / tena samavAyena saMzayAdhAre sande. For Private and Personal Use Only Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 830 siddhAntakaumudI [taddhite kAlAdhikAra - yaujanikaH / 'kozazatayojanazatayorupasaGkhyAnam' (vA 3055) krozazataM ga. cchati krauzazatikaH / yaujanazatikaH / 'tato'bhigamanamahaMtIti ca vktvym| ( vA 3056 ) / krozazatAdabhigamanamahatIti krauzazatiko bhikSuH / yaujanaza. tika bhAcAryaH / (1736) pathaH kan 5 / 1175 // So koSarthaH / panthAnaM gaccha. ti pathikaH / paathikii| (1740) pantho Na nityam 5 / 1 / 76 // panthAna nityaM gacchati / paanthH-paanthaa| (1741) uttarapathenAhRtaM ca 5 / 1 / 7 // uttarapathainAhRtamauttarapathikam / uttarapathena gacchati auttarapathikaH / 'AhRtaprakaraNe vArijaGgalasthalakAntArapUrvAdupasaGkhyAnam' ( vA 3057 ) / vAripathikam / (1742) kAlAt 5 / 1 / 7 // 'yuSTAdibhyo'N ( sU 1761 ) ityataH prAgadhikAro'yam / (1743) tena nivRttam 5 // 17 // ahnA nivRttam Ahnikam / (1744) tamadhISTo bhRto bhUto bhAvI 5.10 / adhISTaH satkRtya vyApAritaH / mRto vetanena kriitH| bhUtaH svasattayA vyAptakAlaH / bhAvI tAdRzaH evA. gdhari nAyaM pratyaya iti bhaavH| amarastu 'sAMzayikaH saMzayApanamAnasaH' ityAha / yojanaM gacchati / dvitIyAntAyojanazabdAt gacchatItyarthe ThaJ syAdityarthaH / krozaza. seti / AbhyAmapi dvitIyAntAbhyAM gacchatItyarthe Thaja upasaGkhyAnamityarthaH / krozazatAditi / lyablope pnycmii| krozazatamatItyetyarthaH / pathaH Skan / pathaH kana iti chedH| dvitIyAntAt pathinazabdAt gacchatItyarthe kan syAdityarthaH / pantho Na nityam / patha ityanuvartate gacchatIti ca / nityamiti gacchatItyatrAnvitaM pratyayArthapraviSTameva / natu vidhAnAnvitaM sat mahAvibhASAnivRttyartham / dvitIyAntAt pathinzabdAt nityaM gacchatItyarthe japratyayaH syAt prakRteH pnthaadeshshcetyrthH| bhASye tu nityagrahaNaM pratyAkhyAtam / uttarapathenAhRtaM ca / uttarapathazabdAt tRtIyAntAt AhRta. mityarthe gacchatItyarthe ca ThaJ syAdityarthaH / vArijaGgaleti / vAri, jaGgala, sthala, kAntAra etatpUrvAt pathinzabdAt tRtIyAntAdU AhRtamiti gacchatIti cArthe ThajityarthaH / vAripathena gacchati AhRtaM vetyarthaH / jAgalapathikaH, sthAlapathika', kaantaarpthikH| ___ kAlAt / ityataH prAgiti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / tena nivRttam / tRtIyAntAni. vRttamityarthe Tham syAdityarthaH / Ahnikamiti / 'aSTakhoreva' iti niyamAna TilopaH / tamadhISTo / dvitIyAntAt adhISTAdiSvartheSu ThaJ syAdityartha / vyApArita iti / prerita ityarthaH / tAdRza eveti / svasattayA vyApyamAnakAla ityrthH| mAsamadhISTa ityAdau For Private and Personal Use Only Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 34] baalmnormaashitaa| 31 - nAgatakAlaH / mAsamadhISTo mAsiko'dhyApakaH / mAsaM mRtaH mAsikaH karmakaraH / mAsaM bhUto mAsiko vyAdhiH / mAsaM bhAvI mAsika utsavaH / (1745) mAsAdvayasi yatkhau 5 / 11 // mAsaM bhUto mAsyaH-mAsInaH / (1746) dvigoryap 5 / 2 // mAsAdvayasItyanuvartate / dvau mAsau bhUto dvimAsyaH / (1747) SaNmA. sApaNyacca 5 // 1 // 3 // vayasi ityeva / yabapyanuvartate, caany| SaNmAsyaHpANmAsyaH-pANmAsikaH / (1748) mavayasi ThaMzca 5 // 1 // 4 // cANNyat / SaNmAsiko vyAdhiH-pANmAsyaH / (1746) samAyAH khaH // 5 // samAma. dhoSTo mRto bhUto bhAvI vA samInaH / (1750) dvigorvA 5 // 1 // 6 // samAyAH khaH ityeva / tena parijayya- (sU 1757 ) ityataH prAGanirvRttAdiSu pancasvartheSu pratyayAH / dvisamInaH-dvaisamikaH / (1751) rAjyahaHsaMvatsarAcca / / 7 // dvigoH ityeva / dvirAtrINaH- dvairAtrikaH / dvayahInaH- dvaiyahikaH / samAsAntavidherani. - 'kAlAdhvanoH' iti dvitIyA / mAsAdvayasi / atra bhUta ityevAnuvartate, vyAkhyAnAt / mAsazabdAt dvitIyAntAt bhUta ityarthe yatkhanau staH vayasi gamye ityarthaH / dvigoryapa / anuvartata iti / mAsAntAdvigobhUta ityarthe,yap syAdvayasi gamye ityarthaH / paNmAsAeNyacca / vayasItyeveti / SaNmAsazabdAt bhUta ityarthe Nyacca syAdvayasi gamye ityarthaH / atra cakArAtsannihitasya yapo'nukarSaNe NyadhapAveva syAtAm , natu Thaapi / iSyate tu Thamapi / tatrAha-yabapyanuvartata iti / svaritatvAditi bhAvaH / tarhi cakAraH kimartha ityata Aha-cAmiti / tathAca Nyat yap Thamiti trayaH pratyayAH phlitaaH| avayasi ThaMzca / SaNmAsazabdAt dvitIyAntAn bhUte avayasi Than ca syAdityarthaH / samAyAH khaH / maNDUkaplutyA 'tamadhISTo bhRto bhUto bhAvI' iti kRtsnameva sUtrama. nuvartate / samAzabdAdvitIyAntAt adhISTAdiSvartheSu khaH syaadityrthH| dvigorvA / samAyAH kha ityeveti / tathAca samAntAt dvigodvitIyAntAt kho vA syAt pakSe Thamiti phalitam / 'apsumanaH samAsikatAvarSANAM bahutvaM ca' iti liGgAnuzAsanasUtram / 'hAyano'strI zaratsamAH' ityamaraH / 'samAM samAM vijAyate' iti sUtrAdekavacanama. pyasti / paJcasviti / tena nirvRttam tamadhISTo bhRto bhUto bhAvIti paJcasvityarthaH / eSAM yathAyogamanvayaH / dvaisamika iti / khAbhAve prAgvatIyaSTham / raajyhH| dvigoritye. veti / rAtri, ahan saMvatsara etadantAt dvigonirvRttAdiSvatheSu kho vA syAdityarthaH / pakSe ThaJ / dvirAtrINa iti / dvAbhyAM rAtribhyAM nivRttaH dve rAtrI adhISTo bhRto bhUto bhAvI vetyarthaH / evamagre'pi yathAyogaM jJeyam / dvayahIna iti / dvAbhyAM ahobhyAM For Private and Personal Use Only Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 832 siddhAntakaumudI [taddhite kAlAdhikAra tyatvAna Taca / dvisaMvatsarINaH / ( 752) saGkhyAyAH saMvatsarasalyasya ca 7 // 15 // saGkhathAyA uttarapadasya vRddhiH syAt jidAdau / dvisAMvatsarikaH / dve SaSTI bhUto dviSASTikaH / parimANAntasyetyeva siddhe saMvatsaragrahaNaM parimANaprahaNe kAlaparimANasyAgrahaNArtham / tena dvaisamika ityuttarapadavRddhirna / (1753) varSAllu. kca paash8|| varSazabdAntAdvigorvA khaH / pakSe ThaJ vA ca luk / trINi rUpANi / dvivarSINo vyAdhiH dvivarSaH / (1754) varSasyAbhaviSyati 7 / 3 / 16 // uttarapadasya vRddhiH syAt / dvivArSikaH / bhaviSyati tu dvaivarSikaH / adhISThabhUtayora. nirvRttaH dve mahanI adhISTa ityAdiSvatheMtu 'taddhitArtha' iti dvigoH khaH, 'aSTakho" iti ttilopH| samAhAradvigostu na khaH, Taci kRte ahan zabdAbhAvAt / dvaiyahika iti / 'aSTakhoreva' iti niyamAt na ttilopH| kintvallopaH ahnAdezo vA / 'na yvAbhyAm' ityaic / nanu dvayahIna ityatra 'taddhitArtha' iti dvigusamAse kRte 'rAtryahaH saMvatsarAcca' iti khaM bAdhitvA paratvAt 'rAjAhaH sakhibhyaH' iti Taci 'ahno'ha etebhyaH' ityahAdeze tasya sthAnivattvenAhan zabdatve'pi Tajantasya tadabhAvAt 'rA. yahaH saMvatsarAcca' iti khapratyayo na syAt / kRte'pi khapratyaye vyahIna iti syAdi. tyata Aha-samAsAntavidheranityatvAnna Tajiti / evaM caTajabhAve sati nAlAdezaH, samA. sAnte para eva tadvidhAnAditi bhaavH| 'samAsAntavidhiranityaH' iti SaSTAdhyAyasya dvitIye pAde 'dvitribhyAM pAhanmUrdhasu bahuvrIhau' iti sUtrabhASye spaSTam / atha saMvatsa. rAntasya khe udAharati-dvisaMvatsarINa iti / Thami tvAdivRddhau prAptAyAm / saGkhyAyAH sNvtsr| AdivRddhiprakaraNe uttarapadasyetyadhikAre idaM sUtram / saMvatsarazca saGkhyA ceti samAhAradvandvAt / saGkhyAyA uttarapadasyeti / saGkhyAyAH parasya saMvatsarasa. GkhyasyottarapadasyetyarthaH / nanvatra saMvatsaragrahaNaM vyartham , saMvatsarasya dvAdazamAsa. parimANatayA 'parimANAntasyAsajJAzANayoH' ityeva siddharityata Aha-parimANAntasyetyeveti / varSAlluk ca / vA ca lugiti / khaThajoriti shessH| dvivarSINa iti / khe rUpam / dvivarSa iti / khaThajoluMki rUpam / uni AdivRddhau prAptAyAm / varSasyAbhaviSyati / AdivRddhiprakaraNe uttarapadasye. tyadhikAre idaM sUtram / zeSapUraNena tavyAcaSTe-uttarapadasya vRddhiH syAditi / abhavi. Syati yo jidAdiH tasminpare ityarthaH / nirvRttAdiSu paJcasvartheSu bhaviSyadartha varja. yitvA taditareSu caturtheSu yastaddhitaH tasmin pare iti yAvat / dvivArSika iti / dvAbhyAM varSAbhyAM nivRttaH dve varSe adhISTaH bhRtaH bhUto vetyarthaH / atyantasaMyoge dvitiiyaa| dvaivarSika iti / vyAdhiriti zeSaH / cittavati nityaluko vakSyamANatvAt / nanvevaM sati For Private and Personal Use Only Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 34 ] baalmnormaashitaa| bhaviSyatIti pratiSedho na / gamyate hi tatra bhaviSyattA, na tu taddhitArthaH / dve varSe adhISTo mRto vA karma kariSyatIti dvivArSiko mnussyH| 'parimANAntasyAsaMjJAzAgayoH (sU 1683 ) / dvau kuDavo prayojanamasya dvikoDavikaH / dvAbhyo suvoMbhyAM kotaM dvisaurNikam / dvinaiSkikam / 'asaMjJA-' iti kim / paJca kalApA: parimANamasya pAJcakapAlikam / taddhitAntaH saMjJA / dvaizANam / kalijazabdamapi kecitpaThanti / dvaikulijikaH / (1755) cittavati nityam 5 / 1 // varSa. zabdAntAdvigoH pratyayasya nityaM luksyAccetane pratyayArthe / dvivarSoM vArakaH / (1756) SaSTikAH SaSThirAtreNa pacyante 5 / 1 / 0 // bahuvacanamatantram / SaSTiH ko dhAnyavizeSaH / tRtIyAntAtkan rAtrazandalopazca nipAtyate / (1757) tena parijayyalabhyakAryasukaram 5 / 1 / 63 // mAsena parijayyo jetuM zakyo mAsi. ko vyAdhiH / mAsena labhya kArya sukaraM vA mAsikam / (1758) tadasya brahma caryam 5 / 1 / 64 // dvitIyAntAtkAlavAcino'syetyarthe pratyayaH syAt / atyantasaMyoge dvitIyA / mAsaM brahmacayamasya sa mAsiko brhmcaarii| ArdhamAsikaH / yadvA dve varSe madhISTo bhRto vA karma kariSyati dvivASika itthatra kathamuttarapadavRddhiH / bhavi. battvasya pratIterityAzaGyAha-adhISTabhUtayoramaviSyatIti pratiSedho neti / kuta ityata Aha-gamyate hi tatra bhaviSyatteti / adhyeSaNabharaNayoH ktapratyayena bhUtatvameva zabda. zaktyA gamyate / taddhitapratyayena ca tathAvidhAdhyeSaNabharaNakarmIbhUtau pratIyete / evaM. vidhAdhyeSaNabharaNaviziSTayostu bhaviSyatA karmAcaraNena sambandhaH karma kariSyatItyanenAvagata iti na sa taddhitArthaH / evaJca tatrApi bhaviSyadarthakataddhitaparakatvAbhAvAt syAdevottarapadavRddhirityarthaH / dvivArSiko manuSya iti / 'cittavati nityam' iti vakSyamANastu nityaluk na bhavati, cittavatItyevArambhasAmarthyAt nityatve siddhe punarnityagrahaNena bhUta evArthe nityaM lugityabhyupagamAditi haradattaH / kecittu dvivArSika: amanuSya iti chindanti / cittavati nityam / pratyayasyeti / khasya ThamazcetyarthaH / dArakaH bAlakaH / SaSTikAH / tRtIyAntAditi / SaSTirAtrazabdAditi zeSaH / tena parijayya / nirvRttAdayaH pazcArthA nivRttAH / tena parijayyam , tena labhyam , tena kAryam , tena sukaram itya. rtheSu tRtiiyaantaanityrthH| parijayya ityasya vivaraNam jetuM zakya iti / tadasya brahmacaryam / nanu dvitIyAntAditi katham / sUtre brahmacaryavizeSaNasya tacchabdasya prathamAntatvAdityata Aha - atyanteti / tathAca kAlavizeSAmivyAptaM brahmacaryamasyetyartha kAlAtpratyayaH / idamartha prati brahmacarya vizeSaNam / mAsiko brahmacArIti / mAsAbhi. bA0 53 For Private and Personal Use Only Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir liddhAntakaumudI [taddhite kAlAdhikAra - prathamAntAdasyetyarthe prtyyH| mAsro'syeti mAsikaM brahmacaryam / 'mahAnAmnyAdi. bhyaH SaSThayantebhya upasaGkhyAnam' (vA 3064) mahAnAmnyo nAma 'vidAmaghavan-' ityAdyA RcH| tAsAM brahmacaryamasya maahaanaamnikH| haradattastu 'bhasyADhe-- iti puMvadbhAvAnmAhAnAmika ityAha / 'caturmAsANNyo yajJe tatra bhava ityrthe| (vA 3069 ) caturSu mAseSu bhavanti cAturmAsyAni yajJakarmANi / 'aN saMjJAyAm / (vA 3070 ) caturgha mAseSu bhavati cAturmAsI ASADhI paurNamAsI / aNNantatvAnchIp / (1754) tasya ca dakSiNA yajJAkhyebhyaH 5 / 1 / 15 // dvAdazAhasya dakSiNA dvaadshaahikii| AkhyAgrahaNAdakAlAdapi / aamissttomikii| vAjapeyikI / vyAptabrahmacaryavAnityarthaH / zrArdhamAsika iti / 'ardhAtparimANasyA ityubhayapadavRddhiH / atra idaMzabdArthasya brahmacAriNaH prAdhAnyam / mAsAbhivyAptaM brahmacarya tu tadvizeSaNamiti sthitiH| yadveti / sUtre taditi prathamAntam / brahmacaryamiti SaSThyarthe prthmaa| tathAca prathamAntAtkAlavAcinaH asya brahmacaryasyetyarthe ThajityarthaH phalati / tadAhaprathamAntAditi / kAlavAcina iti zeSaH / asyetyartha iti / asya brahmacaryasyetyartha ityarthaH / mAso'syetyanantaraM brahmacaryasyeti zeSaH / asminpakSe brahmacaryameva pratyayA. rthatvAtpradhAnam / idamarthastu tadvizeSaNamiti bodhyam / upasaGkhyAnamiti / asya brahma. caryamityarthe Thana iti zeSaH / mAhAnAmnika iti| mahAnAmnIzabdasya RgvizeSeSu rUDhasya nityastrIliGgatvAt bhASitapuMskatvAbhAvAt 'bhasyATe' iti puMvattvaM neti bhaavH| haradattastviti / mAhAnAmnikamityeva bhASye udAhRtatvAdidamupekSyamiti bhAvaH / caturmAsANNyo yajJa, tatra iti / vAtikamidam / tatra bhavo yajJaH ityarthe caturmAsazabdA. saptamyantANNyo vAcya ityarthaH / caturviti / caturSu mAseSu atIteSvityarthaH / aN sajjJAyAmiti / vArtikamidam / caturmAsazabdAt bhavArthe aNa vAcyaH samjJAyAmi. tyarthaH / catudhiti / phAlgunI paurNamAsImArabhya caturSa mAseSvatIteSvityarthaH / ASA. DhIti / ASADhayAH paurNamAsyAH cAturmAsIti sajJeti bhaavH| naca 'tatra bhavaH' itya. gaiva siddhamiti vAcyam , 'dvigoluMganapatye' iti lunivRttyrthtvaat|| __ tasya ca dakSiNA / tasya dakSiNetyarthe yajJakAlavRttibhyaH ThaJ syaadityrthH| dvAdazA. hasyeti / dvAdazadinasAdhyasutyAkaH krtudshaahH| tasyetyarthaH / kAlopasarjanakratuvAcitvAdayamapi kAlavRttiriti bhAvaH / 'kAlAt' ityadhikArasUtre hi yathAkathaJcitkA. labodhakasya grahaNamiti tadasya parimANam' iti sUtre bhASye spaSTam / nanvevaM sati agniSTomasya dakSiNA AgniSTomikItyatra ThaJ na syAt / agniSTomazabdasya kathaJcidapi kAlavAcitvAbhAvAdityata Aha-AkhyAgrahaNAdakAlAdapIti / anyathA yajJebhya For Private and Personal Use Only Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 35] baalmnormaashitaa| 835 (1760) tatra ca dIyate kArya bhavavat 5 / 1 / 66 // prAvRSi dIyate kArya vA prAvRSeNyam / zAradam / iti taddhite prAgvatIye ThaadhikAre kAlAt ityadhikAraH sampUrNaH / atha ThavidhiprakaraNam // 35 // (1761) vyuSTAdibhyo'N 5 / 1447 // vyuSTe dIyate kArya vA vaiyuSTam / nyuSTa tIrtha saGgrAma pravAsa ityaadi| ['agnipadAdibhya upasaGkhyAnam (vA3072) bhagnipade dIyate kArya vA Agnipadam / pailumUlam / (1762) tena yathAkathAghahastAbhyAM jayatau 5.1 // yathAkathAcetyavyayasaGghAtAttRtIyAntAddhastazabdAca yathAsaGkhyaM Nayatau stH| 'arthAbhyAM tu yathAsaGkhvaM neSyate / yathAkathAca dIyate kArya vA yAthAkathAcam / anAdareNa deyaM kArya vetyarthaH / hastena dIyate kArya vA hastyam / (1763) sampAdini 5 // 1 // 8 // tena ityeva / karNaveSTakAbhyAM sampAdi kArgavedhakikaM mukham / karNAlaGkArAbhyAmavazyaM zobhata ityrthH| (1764) karmaveSAt 5 / 1 / 100 // karmaNA sampAdi karmaNyaM zauryam / veSeNa sampAdI ityeva siddhe AkhyAgrahaNavaiyAditi bhAvaH / vastutastu yajJebhya ityevokto kAlAdityadhikArAt dvAdazAhAdizabdebhya evaM syAt , natu agnissttomaadishbdebhyH| A. khyAgrahaNe tu agniSTomAdibhyo dvAdazAhAdizabdebhyazca sarvebhyo yajJavAcibhya iti. bhASye spaSTam / tatra ca dIyate / tatra dIyate tatra kAryamityarthayoH saptamyantAtkAlavA. cino bhavavatpratyayAH syurityarthaH / prAvRSeNya miti / 'prAvRSa eNyaH' iti bhavArthe vihitaH ihApi bhavati / zAradamiti / zaradi dIyate kArya vetyarthaH / sandhivelAdyaNa bhave vihita ihApi bhavati / idaM vRttynurodhen| vastutastu tatra kArya dIyata ityarthe yajJAkhyebhyaH bhavavatpratyayAH syurityarthaH / agniSTome dIyate bhaktam AgniSTomikam / kAryagrahaNAdagniSTome dIyate hiraNyamityatra na bhavati / na hyagniSTome hiraNyaM kriyata iti bhASye spaSTam / iti tadvite prAgvatIye ThaadhikAre kAlAt ityadhikAraH sampUrNaH / ___ atha ThavidhinirUpyate / vyuSTAdibhyo'Na / tatra ca dIyate kAryamityanuvartate / dIyate kArya vetyarthe saptamyantebhyo vyuSTAdibhyo aN syAt Thajo'pavAdaH / vyuSTaM prabhA. tam / vaiyuSTamiti / aNi 'na svAbhyAm ityaica / tena ythaa| arthAbhyAmiti / prakRtyoHpra. tyayayozca yathAsaGkhyam , natu dIyate kAryamityanayorityarthaH, vyAkhyAnAditi bhAvaH / sampAdini / tenetyeveti / sampAdaH sampattiH zobhA asyAstIti smpaadii| tasminnatheM tRtIyAntAgityarthaH / karmaveSAdyat / tRtIyAntAkarmanzabdAt veSazabdAcca sampAdinyathaiH For Private and Personal Use Only Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 36 siddhAntakaumudI [taddhite Thavidhi vebhyo naTaH / veSaH kRtrima aakaarH| (1765) tasmai prabhavati santApAdi. bhyA 5 / 1 / 101 // santApAya prabhavati sAntApikaH / sAnAmikaH / (1766) yogAdyazca 5 / 1 / 102 // cAm / yogAya prabhavati yogyaH-yogikaH / (1767) karmaNa ukaJ 5 / 1 / 103 // karmaNe prabhavati kArmukam / (1768) samayasta. dasya prAptam 5 / 1 / 104 // samayaH prApto'sya sAmayikam / (1766) Rto. raNa paa1105|| RtuH prApto'sya Artavam / [ 'upavastrAdibhya upsNkhyaanm|| upavastA prApto'sya aupavastram / prAzitA prApto'sya praashitrm| ] (1770) kA. lAdhat 5 / 1 / 107 // kAlaH prApto'sya kAlyaM zItam / (1771) prakRSTe ThaJ 5 / 1 / 108 // kAlAt ityeva / tadasyeti ca / prakRSTo dIrghaH kAlo'tyeti kAlika vairam / (1772) prayojanam 5 / 1 / 106 // tadasya ityeva / indramahaH prayojanamasya aindramahikam / prayojanaM phalaM kAraNaM ca / (1773) vizAkhASADhAdaNmantha. daNDayoH 5 / 1 / 110 // AbhyAmaNsyAtprayojanamityarthe kramAnmanthadaNDayorayoH / yasyAdityarthaH / tasmai prabhavati / caturthyantebhyaH santApAdibhyaH prabhavatItyarthe Tham syAdityarthaH / santApAya prabhavatIti / zatrUNAM pIDAyai zaknotItyarthaH / yogAdyacca / catuH rthyantAtprabhavatItyarthe iti zeSaH / karmaNa ukaJ / caturthyantAtprabhavatItyarthe iti zeSaH / kAmukamiti / ukaji TilopaH / samayastadasya / taditi prAptamiti ca sAmAnye napuMsa. kam / samayaH prApto'syetyatheM prathamAntAtsamayazabdAt ThajityarthaH / tadityuttarArtham / Rtornn| prAptamityeva / prApto'syetyarthe prathamAntAta RtoraNityarthaH / prAvimiti / aNi orguNaH, AdivRddhiH, raparatvam / kAlAdhat / tadasya prAptamityeva / prathamAntA. tkAlazabdAt asya prApta ityarthe yadityarthaH / prAtaHkAle kAlyazabdastu kalyavadavyu. tpannaM prAtipadikam / kalyameva kAlyaM vA / prakRSTe ThaJ / asya prApta ityarthe prakRSTavRtteH kAlAndAt ThajityarthaH / yato'pavAdaH / prakRSTazabdasya vivaraNaM-dIrgha iti / prayojanam / tadasyetyeveti / asya prayojanamityarthe prathamAntAmityarthaH / indramaha iti / indrotsava ityarthaH / 'maha uddhava utsavaH' itymrH| prayojanaM phalaM kAraNaM ceti / prayujyate pravRttyA niSpAdyate iti karmaNi lyuTi prayojanazabdaH phlvaacii| prayujyate pravartate puruSo'neneti karaNe lyuTi prayojanazabdaH pravartakavAcItyarthaH / vizAkhASADhAt / vizAkhAzabdAt ASADhazabdAcca prathamAntAt asya prayojanamityarthe aN syAt , samudAyena manthe daNDe ca kramAt gamye satItyarthaH / tadAha-AbhyAmiti / sthUNAmekAM nikhAya tasyAM rajjudvayamadharottaramAsajjya tayoH rajjvormanthanadaNDaH ardhvamAsajyate / mena rajjcA bhrAmitena dadhi viloDyate iti sthitiH / tatra sthUNA mantha ityucyate / For Private and Personal Use Only Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 35] bAlamanoramAsahitA / vizAkhA prayojanamasya vaizAkho mnthH| ASADho daNDaH / 'cUDAdibhya upasaMkhyA. nm| cUDA-cauDam / zraddhA-zrAddham / (1774) anupravacanAdibhyazcha: 5 / 11111 // anupravacanaM prayojanamasya anupravacanIyam / (1775) samApanA. sapUrvapadAt 5 / 11112 // vyAkaraNasamApanaM prayojanamasya vyaakrnnsmaapniiyH| (1776) aikAgArikaTa caure 5 / 3 / 113 // ekamasahAyamagAra prayojanasya mumuSiSoH sa aikaagaarikshcaurH| (1777) bhAkAlikaDAvantavacane 5 / / 114 // samAnakAlAvAyanto yasyetyAkAlikaH / samAnakAlasyAkAla aadeshH| bhAzu vinAzItyarthaH / pUrvadine madhyAhAdAvutpadya dinAntare tatraiva nazvara iti vA / 'bhAkAlATuMzca' (vA 3078) bhAkAlikA vidyut / iti taddhite prAgvatIyasya ThamaH pUrNo'vadhiH / manthAnAkhyadaNDo daNDa ucyate / anayoH vaizAkhazabdaH ASADhazabdazca ruuddhau| tatrAvayavArthAbhinivezo na kartavyaH / cUDAdibhya iti / cUDAdibhyaH prathamAntebhyaH asya prayoja. namityarthe aNityarthaH / cauDamiti / cUDA prayojanamasyeti vigrahaH / DalayorabhedAccaulamityapi / zraddhA zrAddhamiti / zraddhA prayojanamasyeti vigrahaH / zraddhAzabdAdaNi zrAddha. mityarthaH / atra prayojanazabdaH kaarnnvaacii| zraddhAhetukamiti yAvat / anupravacanAdi. bhyshchH| prathamAntAdanupravacanAdizabdAdasya prayojanamityarthe chaH syAdityarthaH / anu. pravacanaM nAma upanayanA kiJcitkarma ApalAyanasUtre prasiddham / samApanAtsapUrbapadAt / sapUrvapadAtsamApanazabdAt asya prayojanamityarthe chaH syAdityarthaH / myAkaraNasamApanIya iti / maGgalAcAra iti shessH| aikAgArikaTa caure / ekamagAraM prayojanaM prayojakamasya corasyeti vigrahe ekAgArazabdAdikaTpratyaye aikAgArikaT iti nipAtyate / TittvaM DIyartham / prayojanamityeva siddhe cora eveti niyamArtha sUtram / ekamityasya vivaraNam-asahAyamiti / 'eke mukhyAnyakevalAH' ityamaraH / mumuSiSoriti / arye krtumicchorityrthH| corasya hi asahAyamagAramiSTaM gehAntarasasve cauryaprakaTanaprasaGgAditi bhAvaH / core kim / ekA. gAraM prayojanamasya bhikSoriti vAkyameva / bhASye tu ekAgArAccore' ityeva suva. cam / prakRtatvAm siddha ityuktam / AkAlikaTa / samAnakAlAviti bahuvrIhiH / bhAdyantAviti / utpattivinAzAvityarthaH / samAnakAnasyeti / samAnakAlazabdasya ikapra. tyaye pare AkAladezo nipAtyata ityarthaH / nanu utpattivinAzayorekakAlikatvamasambhavaparAhatamityata Aha-prAzu vinaashiiti| lakSaNAM vinaivAha-pUrvadine iti / aakaalaa;shceti| AkAlazabdAdAdhantavacanAnpratyayazca vaktavya ityrthH| cAt ThaJ / AkAlikA For Private and Personal Use Only Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 838 siddhAntakaumudI [taddhite bhAvakarmArtha - atha taddhiteSu bhAvakarmArthAH // 36 // (1178) tena tulyaM kriyA cedvatiH 5 / 1 / 115 // brAhmaNena tulyaM brAhmaNavadadhIte / kriyA cet iti kim / guNatulye mA bhUt / putreNa tulyaH sthUlaH / (1776) tatra tasyeva 5.11116 // madhurAyAmiva madhurAvatyudhne praakaarH| caitrasyeva caitravanmaitrasya bhaavH| (1780) tadaham 5 / 11117 // vidhimarhati vidhivatpUjyate / kriyAgrahaNaM maNDUkaplutyA anuvartate / teneha na / rAjAnamarhati chatram / (1781) tasya bhAvastvatalau 5 / 1 / 116 // prakRtijanyabodhe prakAro vidyuditi / uni TAp / uni tu ngiip| AkAlikI / arthaH prAgvat / iti taddhite prAgvatIyasya ThaJaH puurnno'vdhiH|| atha bhAvakarmArthA nirUpyante / tena tulyaM cedvatiH / tulyamiti kriyetyasya vize. 'SaNam / sAmAnyAbhiprAya napuMsakam / tRtIyAntAttulyamityarthe vatipratyayaH syAt / yattulyaM sA cet kriyetyrthH| tulyA kriyetyarthe vatiH syAditi yAvat / brAhmaNena tulyaM brAhmaNavadadhIte iti / atra brAhmaNavadityudAharaNam / brAhmaNena tulyamadhIte iti vigrahavAkyam / atra brAhmaNazabdena brAhmaNakartRkAdhyayanaM lkssyte| brAhmaNakartRkAdhyayana. tulyaM kSatriyakartRkAdhyayanamiti bodhH| guNatulye iti / dravyatulye'pIti bodhyam / tena caitreNa tulyo dhanI devadattaH ityAdau na bhvti| 'ayamevaM na tadvat' ityAdau vateH sAdhutvArtham Aheti kriyApadaM prayuJjate vRddhAH / tatra tasyeva / tatreveti tasyeveti cA) saptamyantAt SaSThayantAcca vatiH syAdityarthaH / atRtIyAntArtha ArambhaH / asmAdeva nirdezAdivazabdayoge SaSThyarthe saptamyapIti bhASyam / atra 'kriyA ced' iti nAnuvartate ityabhipratyodAharati-madhurAMyAmiva madhurAvasnudhne prAkAra iti / atra madhurAyAmiveti nAdhikaraNasaptamI / tathA sati vidyamAneti kriyApadasApekSatayA asAmarthyAt / ata eva asmAdeva sUtranidezAdivazabdayoge SaSTyarthe saptamoti bhASyaM snggcchte| madhurAsambandhiprAkArasadRzaH sughnasya prAkAra iti bodhaH / maitramya bhAva iti / vRttamityarthaH / tadaham / arhatItyaham / pacAyac / taditi karmaNi dvitIyAntam / labdhaM yogyaM bhava. tItyarthAt / kRdyogalakSaNaSaSTayabhAvastu aarssH| vatirityanuvartate / dvitIyAntAdaha . tItyarthe vatiH syAdityarthaH / vidhimahatIti / vidhiM labdhaM yogyaM bhavatItyarthaH / vidhiva. tpUjyata iti / haririti zeSaH / vidhi labdhaM yogya haripUjanamityarthaH / vihitaM prakAra. manatikrAntamiti yAvat / maNDUkaplutyeti / pUrvasUtre ananuvRtteriti bhaavH| tasya bhAvaH / SaSTayantAdAva ityarthe tvatalau sta ityarthaH / bhAvazabdasya abhiprA. yAdAvapi vRtterAha-prakRtijanyabodhe prakAro bhAva iti / tvatalapratyAyo yata utpatsyete For Private and Personal Use Only Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 36 ] bAlamanoramAsahitA / bhAvaH gorbhAvo gotvam / gotA / 'tvAntaM klIbam' (li 120 ) 'talantaM striyAm (li 17) / ( 1782) A ca tvAt 5 | 1|120 // 'brahmaNastava' ityataH prAktvatalAvadhikriyete / apavAdaiH saha samAvezArthaM, guNavacanAdibhyaH karmaNi vidhAnArthaM vedam / cakAro nabhyAmapi samAvezArthaH / striyA bhAvaH straiNam - strItvam - strItA / pauMsnam - puMstvam - puMstA / ( 1783) na naUpUrvAtatpuruSAdacaturasaGgatalavaNavaTayudhakatarasala sebhyaH 5|1|121 // itaH tasmAtprakRtibhUtazabdAt vyaktibodhe jAyamAne yat jAtyAdikaM vizeSaNatayA bhAsate tadvyaktivizeSaNaM bhAvazabdena vivakSitamityarthaH / yathA- gozabdAddhi vyaktibodhe jAyamAne govaM vizeSaNatvena bhAsate, gozabdasya gotvavatISu vyaktiSu gotve ca zaktigrahaNAt / na hi gotvaM vihAya govyaktiSu gozabdasya zaktigrahaH sambhavati, atItAnAgatAnAM vartamAnAnAM cAnantatvena yugapadupasthityasambhavAt gozabdAt prANitva pazutvAdirUpeNApi govyaktipratItyApattezca / tatazca sarvAsu govyaktiSvanugataM taditara-vyaktibhyo vyAvRttaM kaJciddharmavizeSaM zakyatAvacchedakaM puraskRtya gozabdaH pravartata iti siddhAntaH / evaM ghaTAdizabdA api ghaTatvAditattaddharma puraskRtya pravartante / tadidaM zabdapravRttinimittaM bhAvazabdena vivakSitamiti bhASyakaiyaTayoH sthitam / gorbhAva iti / gozabdasya pravRttinimittamiti bodhaH / svAntaM klIbaM talantaM striyAm iti / liGgAnuzAsana sUtra siddhamidam / zrA catvAt / tvatalAvityanuvartate / AGmaryAdAyAm / tadAhabrahmaNasva ityataH prAgiti / nanu 'tasya bhAvastvatalau' ityataH tvataloruttarasUtreSvanuvRtyaiva siddheradhikAro'yaM vyartha ityata Aha- apavAderiti / 'pRthvAdibhya imanijvA' ityAdivihitairimanijAdibhirapavAdeH samuccayArthamityarthaH / asati tvetasminnadhikArasUtre uttaratra imanijAdividhiSu tvataloranupasthitiH syAt / pratyakSa nirdiSTairimanijAdivizeSaiH zAntAkAGkSatvAt / anyathA 'prAgdIvyato'Na' ityadhikRtasya aNaH 'ata ij' ityAdAvapi pravRttiH syAditi bhAvaH / prayojanAntaramAha - guNAca nAdibhya iti / anyathA bhAve'rthe sAvakAzayostvataloH karmaNyarthe guNavacanAdibhyo vizeSavihitena SyamA bAdhaprasaGga iti bhAvaH / nanvevamapi AtvAdityevAstu, svaritatvAdeva pUrvasUtrAdiha tvataloranuvRttisiddhestadanukarSArthazcakAro vyarthaM ityata AhacakAra iti / anyathA tvatalau strIpuMsAbhyAM na syAtAM, anyatra tayoH sAvakAzatvAditi bhAvaH / pauMsnamiti / saMyogAntalope 'pumaH khayyampare' iti rutvam / pAkSikAcanunAsikAnusvArau, visarge kRte satvam / evaM puMstvam / tatra 'hasvAttAdau ' iti SatvaM tu na bhavati, savanAdiSu pAThAt / pUrvAt / itaH paramiti / tvatavidherUrdhvamityarthaH pUrvAt ityuttarasya prati , For Private and Personal Use Only 836 . Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 840 siddhAntakaumudI [taddhite bhAvakarmArtha paraM ye bhAvapratyayAste nastatpuruSAla syuzcaturAdInvarjayitvA / apatitvam / apaTutvam / nampUrvAt kim bArhaspatyam / tatpuruSAt kim / mAsya paTavaH santo. tyapaTuH tasya bhAvaH ApaTavam / acatura-iti kim / Acatuyam / Asanatyam / bAlabaNyam / AvaTayam / Ayudhyam / Akatyam / bhArasyam / mAlasyam / (1784) pRthvAdibhya imanijvA 5.11122 // vAvacanamaNAdisamAvezArtham / (1785) ra Rto halAdelaghoH 64161 // halAdelaMghokArasya raH syAt iSThemeyassu (1786) TeH 64 / 155 // bhasya TerlopaH syAdiSThemeyassu / pRtho rbhAvaH prathimA-pArthavam / mradimA-mArdavam / (1787) varNadvaDhAdibhyaH vyaJca pedha iti bhASyAditi bhAvaH / caturAdIniti / catura, saGgata, lavaNa, vaTa, yudha, kata, rasa, lasa, etAn varjayitvetyarthaH / apatitvamiti / iha 'patyantapurohitAdibhyaH' iti yak na bhavati / apaTutvamiti / iha 'igantAcca laghupUrvAt' ityaNa na bhavati / bAha. spasyamiti / 'patyantapurohitAdibhyaH' iti yak / ApaTavamiti / 'igantAcca lghupuurvaat| ityaNa / apaTuzabdasya bahuvrIhitvAttatpuruSatvAbhAvAnnAsyANo niSedha iti bhAvaH / Acaturyamiti / acaturasya bhAvaH brAhmaNAditvAtSyaJ / prAsaGgatyamiti / asaGgatizabdAt dhyam / pAlavaNvamiti / alavaNazabdAta vyaJ / zrAvaTyamiti / na vaTaH avaTaH tasmAt Syam / Ayudhyamiti / ayudhazabdAt SyaJ / aaktymiti| akatazabdAt vyaJ / pArasyamiti / arasazabdAt Syan / Alasyamiti / lasatIti lasaH na lasaH alasaH ta. smAt vyaJ / pRthvAdibhya imanijvA / tasya bhAvaH ityanuvartate / pRthvAdibhyaH SaSTyante. bhyaH bhAve imanija vA syAdityarthaH / nanu vAgrahaNaM vyartham / 'samarthAnAM prathamAdvA' iti mahAvibhASayaiva vAkyasya siddhatvAt / na ca imanijabhAre tvatalpratyayArtha vAgraha. Namiti vAcyam / A ca tvAdityeva tatsamAvezasiddharityata Aha-vAvacanamaNAdisamAH vezArthamiti / pRthumRduprabhRtiSu 'igantAcca laghupUrvAt' ityaNaH, caNDakhaNDAdiSu guNavacana. lakSaNavyaJaH, bAlavatsAdiSu vayovacanalakSaNasya anazca autsagikasya samAvezA. mityarthaH / anyathA mahAvibhASAvazAdapavAdena mukta punarutsargo na pravartate iti 'pAre madhye SaSTyA vA' iti sUtrabhASye siddhAntitatvAdimanictvatalAmabhAve teSAM pravRtirna syAditi bhaavH|| ra to halAdeH / ra iti prathamAntam / iSTameyarisvati zeSapUraNam / 'turiSThemeyassu' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / aGgasyetyadhikRtaM halAderaGgasya laghoH RkArasya ra iti rephAkArasavAta AdezaH syAt iSTani imani Iyasi ca pare ityarthaH / TeH / iSThemeyaspu ityanuvartate / 'allopo'naH' ityataH lopaH iti ca / tadAha-Telopa: syAdiSThe meyassviti / prathimeti / pRthuzabdAdimanica, cakAra it nakArAdikAra uccAraNArthaH / RkArasya For Private and Personal Use Only Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 36 ] baalmnormaashitaa| 41 51123 // cAdimanic / zauksyam-zuklimA / dADharyam / 'pRthumRdumRzakRzadRDhaparivaDhAnAmeva rtvm| ( vA 4211) / DhimA / So koSarthaH / bhaucitI / yAyAkAmI / (1780) guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca 5 / 1 / 124 // cAddhA. ve / jaDasya karma bhAvo vA jAjyam / mUDhasya bhAvaH karma vA mauvyam / brAhmaNyam / 'mahato num ca-' (vA 3092 ) arhato bhAvaH karma vA AIntyam / mAhentI / brAhmaNAdirAkRtigaNaH / (1784) yathAtathAyathApurayoH paryAyeNa 73 // 31 // namaH parayoretayoH pUrvottarapadayoH paryAyeNAderaco vRddhirmidAdau / aya. 22, ukArasya guNaM bAdhitvA TelopaH / pArthavamiti / imanijabhAve 'igantAcca laghupUrvA! ityaN / pradimeti / mRduzabdAdimanici RkArasya :, 'Te' iti Tilopazca / mArdavamiti 'igantAcca' ityaN / varNadRDhAdibhyaH Syazca / SaSThayantebhyo varNavAcibhyo dRDhAdibhyazca bhAve jyaJ ca syAdityarthaH / guNavacanatvAdeva Syani siddha imanisamuccayArtha vacanam / 'pRthu mRduM bhRzaM caiva kRzaM ca dRDhameva ca / . paripUrva vRDhaM caiva SaDetAn ravidhau smaret // iti vArtikamarthataH sagRhNAti-pRthumRdubhRzetyAdi / tena kRtayatItyAdAviSThavatve'pi rabhAvo na / Dhimeti / dRDhazabdAdimanici akArasya H / bhrazimA RzimA draThimA parivaDhimA / nanu varNahaDhAdInAM vyasantAnAM lokato napuMsakatvAt SyaH pi. svasya kiM prayojanamityata Aha-So DIpartha iti / bhaucitIti / ucitazabdAt brAhmagAditvAt Syani lokAt strItvam / pittvAt DIpi 'halastaddhitasyA iti yalopaH / ucitastu na dRDhAdi, tadgaNe adarzanAt hamaniSprasAcca / alyaiva Syatra uttarasUtre anuvRtterihaiva tasya pisvaprayojanakathanamiti bodhyam / yAthAkAmIti / kAmamanatikramya yathAkAmam / tataH svArthe caturvarNAditvAt vyabhi lokAt strItve pitvAt ddii|| guNavacana / guNopasarjanadravyavAcibhyo brAhmaNAdibhyAca SaSTyantebhyo mAve karmaH Ni ca arthe vyamityarthaH / arhato numceti / vArtikamidam / 'ahaH prazaMsAyAm' iti sUtreNa zatari arhacchabdaH pUjyavAcIti kaiyaTaH / arhacchabdAt Syan syAtprakRternum cetyrthH| mittvAdantyAdacaH paraH / anusvAraparasavarNau / lokAt napuMsakatvaM strItvaM c| tadAha-pArhantyamArhantIti / ArhantyazabdAt DISi 'halastaddhitasya iti yalopaH yathAtatheti nipAtasamudAyaH / yathApuramiti purAzabdena padArthAnativRttAvavyayIbhAvaH / imau zabdau nampUrvapadau braahmnnaadii| tayoH vyabhi AdivRddhau vizeSamAha-yathAtathAyathApurayoH paryAyeNa / AdivRddhiprakaraNe uttarapadasya pUrvasya cetyadhikAre idaM sUtram / 'namaH zuci' ityato nama ityanuvartate / tadAha-namaH parayoretayoriti / yathAtathA yathA. For Private and Personal Use Only Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 812 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite bhAvakarmAtha T: 1 thAtathAbhAvaH AyathAtathyam- ayAthAtathyam / AyathApuryam-bhayAthApuryam / ApAsamAptarbhAvakarmAdhikAraH / 'caturvarNAdInAM svArthe upasasaMkhyAnam' (vA 3091) / catvAro varNAzcAturvarNyam / cAturAzramyam / traizvaryam / SADguNyam / sainyam / sAnnidhyam / sAmIpyam / aupamyam | trailokyam / ityAdi / sarve vedAH sarvavedAstAnadhIte sarvavedaH / 'sarvAde:- ' ( vA 2748 ) iti luk / sa eva sArvavaidyaH 'caturvedasyobhaya padavRddhizca' (ga sU93 ) / caturo vedAnadhIte caturvedaH / sa eva cAturvaiH / caturviyasya iti pAThAntaram / caturvidya eva cAturvaiyaH / (1760) stenAdyannalopazca 5 / 1 / 125 // na iti saGghAtagrahaNam / 'stena cauyeM' pacAdyac / stenasya bhAvaH karma vA steyam / stenAt iti yogaM vibhajya stainyamiti pura ityanayorityarthaH / paryAyeNeti / kadAcitpUrvapadasya kadAciduttarapadasyetyarthaH / zrAyathAtathyamiti / yathAtatheti nipAtanAt vyaji pUrvapadasyAdivRddhiH / zrayAthAtathyamiti / uttarapadasyAdivRddhiH / zrayathApurthamiti / yathApurazabdAt Syatri pUrvapadasyAdivRddhiH / ayAthApuryamiti / uttarapadasyAdivRddhiH / zrapAdasamApteriti / atra vyAkhyAnameva zaraNam / caturvarNAdInAmiti / caturvarNAdibhyaH svArthe SyaJa upasaGkhyAnamityarthaH / sarvavedA iti / 'pUrvakAla' iti samAsaH / lugiti / adhyetRpratyayasyeti zeSaH / sa eva sArvavaidya iti / savavedazabdAt svArthe Syamiti bhAvaH / caturvedasyeti / vArtikamidam / vyajiti zeSaH I caturveda iti / 'taddhitArtha' iti dviguH / tato'dhyetRpratyayasyANo 'dvigorluganapatye' iti luk / caturvidyasyetIti / 'caturvedasyobhayapadavRddhizca' iti vArtike caturvedasyetyasya sthAne caturvidyasyeti kecitpaThantItyarthaH / catasro vidyAH adhIte ityarthaM 'taddhitArtha' iti dvigau 'vidyAlakSaNa kalpAntAcca' iti Thaki 'dvigorluganapatye' iti tasya luki catuvidyazabdAt svArthe Syaji ubhayapadavRddhau cAturvaidyaH iti rUpamiti bhAvaH ! stenAdyannalopazca / yaditi cchedaH / stenazabdAt SaSThyantAt bhAve karmaNi cArthe yatsyAdityarthaH / naiti saGghAtagrahaNamiti / nalopazcetyatra netyakAra uccAraNArtho na bhavati / kintu nakArAkArasaGghAtagrahaNamityarthaH / steyamiti / stenazabdAt yatpratyaye sati neti saGghAtasya lopa iti bhAvaH / naca nakAramAtra lope'pi 'yasyeti ca' ityakAralopAt steyamiti sidhyatIti vAcyam, 'acaH parasmin' ityakAralopasya sthAnivattvena tamAzritya ekArasya ayAdezaprasaGgAt / naca saGghAtagrahaNe'pi 'aloDa - nsyasya' ityakArasyaiva lopaH syAditi zatrUyam, 'yasyeti ca' ityeva akArasya lopasiddhAviha nalopavidhivaiyarthyAt, 'nAnarthake'lo'ntyavidhiH' iti niSedhAcca / yogaM vibhajyeti / stenAditi pRthak sUtram / vyaJityanuvartate / stenazabdAdbhAve karmaNi ca For Private and Personal Use Only Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 36] baalmnormaashitaa| 843 dhyaantamapi kecidicchanti / (1761) sakhyuryaH 5 / 1 / 126 // sakhyurbhAvaH karma vA sakhyam / 'dUnavaNigbhyo ca' dUtasya bhAvaH karma vA dUtyam / 'vaNijyam-' iti kAzikA / mAdhavastu 'vaNijyAzabdaH svabhAvAtstrIliGgaH / bhAva eva cAtra pratyayo na tu karmaNi' ityAha / bhASye tu 'dUtavaNigbhyA ca' iti nAstyeva / brAhma. pAditvAdvANijyamapi / (1792) kapizAtyAk paa1|127|| kApeyam / jJAteyam / (1763) patyantapurohitAdibhyo yak 5 / 1 / 128 // sainApa. tyam / paurohityam / 'rAjAse' ( ga sU 106 ) rAjanzabdo'namAse yakaM labhata ityarthaH / rAjJo bhAvaH karma vA rAjyam / samAse tu brAhmaNAditvAbhyaJ , AdhirA-- rAjyam / (1764) prANabhRjjAtivayovacanodgAtrAdibhyo'J 5.11126 // prANamRjjAti Azvam / auSTram / vayoSacana kaumAram / kezoram / audgAtram / SyamityarthaH / samAsakRdantataddhitAntAvyayasarvanAmajAtisaGkhyAsajJAzabdabhinnamarthaH vacchabdarUpaM guNavacanasamjJakaM bhavatIti mAkaDArasUtrabhASyarItyA stenazabdasya pacA. dyajantasya kRdantasya guNavacanasvAbhAvAdaprAptAvidaM vacanam / avyutpannaprAtipadikatayA guNavacanatve'pi yatpratyayenApavAdena pakSe samAvezArthaM vacanam / tato 'yannalopazca' iti yogAntaram / stenAta ityanuvRttAvukto'rthaH / keciditi / bhASyAdRSTatvAt yogavibhAgo'yamaprAmANika iti bhAvaH / sakhyuryaH / sakhizabdAt SaSThayantAt bhAvakarmaNoH yaH syAdityarthaH / dUtabaNigbhyAM ceti / vArtikamidam / AbhyAmapi SaSThayantAbhyAM bhAva. karmaNoH yatsyAditi vktvymityrthH| naastyeveti| vArtikatve tasya bhASye pAThA. vazyakatvAt pAThasya cAbhAvAdaprAmANikamevedaM vRttipaThitaM vArtikamiti bhAvaH / tarhi itavaNigbhyAM bhAvakarmaNoH kathaM yapratyaya ityAzaGkaya nAstyeva yapratyayaH, kintu jyAvetyAha-brAhmaNAditvAdvANijyamapIti / apinA dautysnggrhH| kapijJAsyorDak / paJcamyartha sssstthii| AbhyAmapi SaSThyantAbhyAM bhaavkrmnnoHddhgityrthH| atra kapijJAtyoH bhAvakarmaNozca na yathAsakhya, vyAkhyAnAt / patyanta / patyantebhyaH purohitAdibhyazca SaSThayantebhyo bhAvakarmaNoryak syAdityarthaH / rAjAse iti / purohi. tAdigaNadigaNasUtramidam / rAnA ase iti cchedaH / sa iti samAsasya prAcAM saMjJA / tadAha-rAjanzabda iti / rAjyamiti / yaki TilopaH / 'ye cAmAvakarmaNoH' iti prakRti. bhAvastu na, abhAvakarmaNoriti paryudAsAt / samAse viti / adhiko rAjA adhirAjaH prAdisamAsaH / ase iti paryudAsAdyagabhAve brAhmagAditvAt Syaji AdhirAjyamiti rUpamityarthaH / yakSyamoH svare vizeSaH / prANabhRjjAti / prANabhRtaH-prANinaH, tajjAtivAcibhyo vayovizeSavAcibhya udgAtrAdibhyazca SaSThyantebhyaH bhAvakarmaNoH aji. For Private and Personal Use Only Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 644 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite bhAvakarmArtha 1 autreyam / sauSThavam / dauSThavam / (1745) hAyanAntayuvAdibhyo 'N 5 / 1 / 130 // dvaihAyanam / traihAyanam | yauvanam / sthAviram / 'zrotriyasya yalopazca' ( bA 3093 ) zrautram / kuzalacapalanipuNapizunakutUhala kSetrajJAH yuvAdiSu brAhmaNAdiSu ca paThyante / kauzalyam - kauzalamityAdi / ( 1766) igantAcca laghupUrvAt 5 / 1 / 131 // zurbhAvaH karma vA zaucam / maunam / kathaM kAvyam / kavizabdasya brAhmaNAditvAtthyam / (1767) yopadhAdgurupottamAvuJ 511 / 132 // rAmaNIyakam | AbhidhAnIyakam / 'sahAyAdvA' ( vA 3094 ) | sAhAghyam--sAhAyakam / (1768) dvandvamanojJAdibhyazca 5|1|133 // zaiSyopA tyarthaH / prANabhRjjAtIti / udAharaNasUcanam / evaM vayovacaneti / 1 hAyanAnta | hAyanAntebhyaH yuvAdibhyazca SaSThyantebhyo bhAvakarmaNoH aNU khyAdityarthaH / dvaihAyanamiti / dvihAyanasya bhAvaH karma veti vigrahaH / vayovacanalakSaNasya atro'pavAdaH / evaM hAyanamapi / yauvanamiti / aniti prakRtibhAvAnna TilopaH / zrotriyasyeti / vArtikamidam / zrotriyazabdAt SaSThyantAt bhAvakarmaNoH aN, prakRteryalopazcetyarthaH / yeti saGghAtagrahaNam / zrautramiti / chando'dhIte ityarthe chandazzabdAta ghapratyaye tasya iyAdeze prakRteH zrotra ityAdeze 'yasyeti ca' ityallope zrotriyazabdaH / zrotriyasya bhAvaH karma vetyarthe zrotriyazabdAdaNi yakArAkArasaGghAtasya lope rephAdikArasya 'yasyeti ca' iti lope zrautramiti rUpam | yakArAdakArasya 'yasyeti ca' iti lope sati yakAramAtrasyAnena lope tu rephAdikArasya yaN syAt / naca tasya 'yasyeti ca' iti lopaH zaGkayaH, lakSye lakSaNasya sakRdeva pravRttiriti nyAyAt / akAralopasya sthAnivatvena ikArAntasya bhatvAbhAvAcca / 'zrotriyasya ghalopazca' ityeke paThanti / igantAcca / laghuH pUrvo'vayavo yasyeti vigrahaH / pUrvatvaM ca igavadhikameva gRhyate, vyAkhyAnAt / tathA ca laghupUrvo ya ik tadantAtprAtipadikAt SaSThyantAdbhAvakarmaNora syAdityarthaH / guNavacanetyAderapavAdaH / kathaM kAvyamiti / kavizabdasya laghupUrvaM ganta tvAt 'guNavacana' iti SyanaM bAdhitvA aNprasaGgAt kAvyamiti kathamityAkSepaH / samA dhatte--kavizabdasyeti / brAhmaNAditvAdityanantaraM vyatri upapAdyamiti zeSaH yopadhAta / yopadhAt gurupottamAt prAtipadikAt SaSThyantAdbhAvakarmaNorbujityarthaH / rAmaNIyakamiti / ramaNIyazabdAt vuJ / zrAbhidhAnIyakamiti / abhidhAnIyazabdAdvuJ / sahAyAdveti / vujiti zeSaH / pakSe brAhmaNAditvAt SyaJ / idantu vArtikaM bhASye kvacinmRgyam / dvandvamanojJAdibhyazca / dvandvAt manojJAdibhyazca SaSThyantebhyo vunityarthaH / zaiSyopAdhyAyiketi / ziSyazca upAdhyAyazceti dvandvAdvuJ / strItvaM lokAt / yadyapi I For Private and Personal Use Only Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 36] baalmnormaashitaa| 45 cyAyikA mAnolakam / (1766) gotracaraNAcchlAghAtyAkArataveteSu 5 / 1 / 134 // asyAkAro'dhikSepaH / tadavetaH te gotracaraNayorbhAvakarmaNI prAptaH avgtvaanvaa| gargikayA zlAghate / gAryatvena vikatthata ityarthaH / gargikayA atyAkurute / gArgikAmavetaH / (100) hotrAbhyazcha: 5 / 1 / 135 // hotrAzabdo RtvigvAcI strIliGgaH / bahuvacanAdvizeSagrahaNam / acchAvAkasya bhAvaH karma vA acchAvAkoyam / maitrAvaruNIyam / (1801) brahmaNastvaH 5 / 1 / 136 // hotrAbAcino brahmanzabdAttvaH syAt / chasyApavAdaH / brahmatvam / neti vAcye tvavacanaM calo bAdhanArtham / brAhmaNaparyAyAdbrahmanzabdAttu tvatalau / brahmasvam-brahmatA / iti taddhite bhAvakamAdhikAraprakaraNam / / - 'yopadhAt' ityeva sidhyati, tathApi gopAlapazupAliketyudAharaNaM bodhyam / gotracara. NAt / gotrapratyayAntAt zAkhAdhyetRvAcinazca SaSTayantAdbhAvakarmaNoJ syAt zlAghA. diSu viSayebvityarthaH / apatyAdhikArAdanyatra pravarAdhyAyaprasiddhaM gotramityuktam / atyAkAra ityasya vivaraNam-adhikSepa iti| tadaveta ityetadvivRNoti-te gotreti / tacchabdena gotracaraNayoH bhAvakarmaNI vivakSite / avapUrvAdiNaH prAptyarthAt jJAnArthAdvA katariktaH / te avetastadaveta iti viprahaH / 'dvitIyA' iti yogavibhAgAt samAsaH / avagatavAnveti / jJAtavAnityarthaH / gArgikayeti / gAryazabdAvuni 'ApatyasyA iti yalope 'yasyeti ca' ityakAralope lokAt strItve TApi 'pratyayasthAt' iti ittve gArgikAzabdaH / kAThikayA zlAghate iti caraNAdudAhAryam / atra zlAghAdayaH padAntaropAttA eva pratyayArthAnvayinaH natu pratyayavAcyA iti bodhyam / hotrAbhyazchaH / RtvigvAcIti / yAjJikaprasiddheriti bhaavH| RtvigvizeSavAcibhyaH SaSTyantebhyaH chaH syaadbhaavkrmnnorityrthH| acchAvAkIyamiti / 'A ca tvAt' iti tvatalorapi sarvatra samAvezo bodhyaH / brhmnnsvH| hotrAbhyaH ityunuvRttamekavacanena vipariNamyate / tadAha-hotrAvAcina iti / RtvigvAcina ityrthH| nanu brahmaNo netyevAstu / brahmaNazcho na ityarthalAbhe sati che niSiddhe A ca tvAdityadhikArAt 'hotrAbhyazchaH' ityeva bhAvakameNostvapratyayaH sidhyatItyata Aha-neti vAcye iti / talo bAdhanArthamiti / adhikAravazAddhotrAbhya iti bhAvakarmaNoH prAptasya talo nivRttyA mityarthaH / etena 'tasya bhAvastvatalau' ityanena brahmaNaH karmaNi tvasyAprAptestadarthe tvapratyayavidhAnamiti na zaGkayam / nApi brahmaNo netyukte pUrvasUtravihitAnAM tvataschAnAM niSedhaH syAdityapi zakyam , zabdopAttasya chasyaiva niSedhAt / atra hotrAgrahaNAnu. vRttaH prayojanamAha-brAhmaNaparyAyAditi / iti taddhite mAvakarmA-( nansnamora ) dhikAraH / For Private and Personal Use Only Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 846 siddhAntakaumudI [taddhite pAzcamika . atha taddhite pAzcamikaprakaraNam // 37 // (1802) dhAnyAnAM bhavane kSetre khaJ / 2 / 1 // bhavantyasminiti bhava. nam / mudgAnAM bhavanaM kSetraM maudgInam / (103) vrIhizAlyorDaka paa2|2|| traiheyam / zAleyam / (1804) yavayavakaSaSTikAMdyat 5 / 2 / 3 // yavAnAM bhavanaM kSetraM yavyam / yavakyam / SaSTikyam / (1805) vibhASAtilamASAmAbha: zANubhyaH 5 / 2 / 4 // yadvA syAt / pakSe khaJ / tilyam-tailInam / mAdhyammASINam / umyam-aumInam / bhaGga yam-bhAjInam / aNavyam-ANavInam / (1806) sarvacarmaNaH kRtaH khakhau paa2|5|| asAmaye'pi nipAtanAtsamAsaH / sarvezcarmaNA kRtaH srvcrmaannH-saarvckssnnH| (1807) yathAmukhasaMmu. atha pAzcamikA nirUpyante / dhAnyAnAM bhavane / dhAnyavAcibhyaH SaSTyantebhyaH bhavane kSetre'rthe khjityrthH| bhavanazabdasya bhAvalyuDantatve kSetrazabdasAmAnAdhikaraNyAnupapha. terAha-bhavantyasminniti bhavanabhiti / bhuudhaaturutpttivaacii| utpattisthAnaM bhavanamiti labhyate / dhAnyotpattisthAna kSetram / 'kedAraH kSetram' ityamaraH / kSetrazabdAbhAve bhUdhAtoH sattAvAcitvamAzritya yatra vidyate tadbhavanamiti vyutpattyA AdhArasAmAnya gRhakusUlAdi labhyate / ataH kSetrapadam / bhavanapadAbhAve tu kSetrazabdena setubandhakAzyA. dipuNyapradezo'pi labhyeta / ato bhavanapadam / ubhayopAdAne tu dhAnyotpattipradeza evaM labhyata iti na paunaruktyam / zrIhizAlyorDak / vrIhizabdAt zAlizabdAcca SaSTayantAjhavane kSetre'rthe DhagityarthaH / kho'pavAdaH / yavayavaka / yava, yavaka, SaSTika ebhyaH SaSTyantebhyo bhavane kSetre ytsyaadityrthH| khajo'pavAdaH / dhAnyAnAmityanuvRtterihApi. SaSThayeva smrthvibhktiH| vibhASA tila / tila, mASa, umA, bhaGga, aNu ebhyo dhAnya vizeSavAcibhyaH SaSThyantebhyo yadvA syAdityarthaH / 'umAbhaGgo dhAnyavizeSau iti bhASyam / 'umA syAdatasI kSumA' ityamaraH / aNavyamiti / aNurdhAnyavizeSaH / yati 'orguNaH 'vAnto yi' ityavAdezaH / sarvacarmaNaH / sarvacarmanazabdAttRtIyAntAt carmaNA sarva kRtam ityarthe khakhajau sta ityarthaH / aucityAdiha tRtIyA samarthavibhaktiH / nanviha sarvazabdasya kRte anvayAt carmaNyanvayAbhAvAdasAmarthyAccarmaNA samAsAsa. mbhavAt kathaM sarvacarmanUzabdAtpratyaya ityata Aha-asAmarthe'pIti / sarvazcarmaNA kRta iti vigrahavAkyam / carmaNA kRtsnaH kRta ityrthH| sarvacarmANa iti / 'nastaddhite' iti TilopaH / sarveNa carmaNA kRta ityarthe tu na khakhajI vyAkhyAnAt / yathAmukha / yathAmukha, sammukha AbhyAM SaSThayantAbhyAM darzana ityatheM khaH syaadityrthH| dRzyate'sminniti darzanaH AdarzAdiH / nanu mukhasya sadRzaM yathAmukhamiti kathamavya For Private and Personal Use Only Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org prakaraNam 37 ] bAlamanoramAsahitA / khasya darzanaH khaH 5|2|6|| mukhasya sadRzaM yathAmukhaM pratibimbam / nipAtanA - tsAdRzye'vyayIbhAvaH / samaM sarvaM mukhaM sammukham / samazabdasyAntalopo nipAtyate / yathAsukhaM darzano yathAmukhInaH / sarvasya mukhasya darzanaH sammukhInaH / (1808) tatsarvAdeH pazyaGgakarmapatrapAtra vyApnoti 5|2|7|| sarvAdeH pathyAyantA * dvitIyAntAtkhaH syAt / sarvapathAnvyApnoti sarvapathInaH / sarvAGgINaH / sarvakarmoNaH / sarvapattrINaH / sarvapAtrINaH / (1806 ) bhAprapadaM prApnoti 52za8 // pAdasyA prapadaM tanmaryAdIkRtya Aprapadam AprapadInaH paTaH / ( 1810 ) anupadasarvAnnAyAnayaM baddhAbhakSayatineyeSu 5|2|| anurAyAme sAdazye vA / anupadaM baddhA anupadInA upAnat / sarvAnnAni bhakSayati sarvAnnIno bhikSuH / ayAnayaH sthaLa vizeSaH / taM neyaH ayAnayInaH zAraH / ( 1-11 ) yIbhAvaH ? 'yathAssAdRzye ' iti sAdRzye tanniSedhAdityata Aha-nipAtanAditi / sammukhazabde AbhimukhyArthakasya samityupasargasya na pravezaH, kintu samazabdasya sarvaparyAyasyetyAha- samaM sarve mukha sammukhamiti / samamityasya vivaraNaM sarvamiti / samaM ca tanmukhaM ceti karmadhAraye sammukhazabda ityarthaH / nipAtyata iti / idaM ca bhASye spaSTam / evaJca samityupasargapUrvAdayaM pratyayo neSyata iti bhAvaH / tatsarvAdiH / pathin, aGga, karmana, patra, pAtra eSAM samAhAradvandvAt paJcamyarthe dvitIyA / prAtipadikavizeSaNatvAtta. dantavidhiH / grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhirnAstIti niSedhastu na, kevalAnAmeSAM sarvAditvasyAsambhavAt / taditi tu dvitIyAntaM vyApnotItyatrAnveti / tatazca tadvyApnotItyarthaM sarvazabdapUrva padakebhyaH pathyakarmapatra pAtrAntebhyaH prAtipadikebhyo dvitIyAntebhyaH khaH syAdityarthaH phalati / tadAha - sarvAderityAdinA / sarvathAniti / 'RkpU:' iti samAsAntaH / Aprapadam / AprapadamityavyayIbhAvAt dvitIyAntAtprA notItyarthe khaH syAdityarthaH / padasyAyaM prapadamiti / 'pAdAnaM prapadam' ityamaraH / Apra padamiti / 'AmaryAdAbhividhyoH" ityavyayIbhAvaH / I Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * =47 I anupadaH / anupada sarvAnna, ayAnaya eSAM samAhAradvandvAt dvitIyA / baddhA, bhakSa. yati, neya eSAM dvandvAt saptamI / 'tiGantasya dvandvAnupraveza ArSaH / anupadAdibhyo dvitIyAntebhyaH kramAdvaddhAdiSvartheSu khaH syAdityarthaH / anurAyAme sAdRzye veti / Adhe'yasya cAyAmaH' ityavyayIbhAvaH, dvitIye sAdRzye avyayIbhAvaH / anupadaM baddheti / kriyaavishessnntvaadvitiiyaa| anupadInA upAnaditi / padasambandhideryopalakSitetyarthaH / padena sadRzIti vA / tattulyaparimANeti yAvat / ayAnaya iti / te zArANAM pradakSi Naparivartanam ayaH, prasavyaparivartanaM anayaH / ayasahitaH anayaH ayAnayaH / pradakSiNapra For Private and Personal Use Only Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite pAzcamika - - paroSaraparamparaputrapautramanubhavati 5 / 2 / 10 // parAMzcAvarAcAnubhavatIti propriinnH| bhavarasyotvaM nipAtyate / parAMzca paratarAzvAnubhavati paramparINaH / prakRteH paramparabhAvo nipAtyate / putrapautrAn anubhavati putrapautrINaH / paramparAzabdastu bhavyutpanna zabdAntaraM strIliGgam / tasmAdeva svArthe dhyaji pArampa. yam / kathaM pArovayavaditi / asAdhureva / khapratyayasaniyogenaiva parovareti nipA. tanAt / (1:12) avArapArAtyantAnukAmaM gAmI 5 // 2 // 11 // avArapAraM gAmI avArapArINaH-avArINaH-pArINaH-pArAvArINaH / atyantaM gAmI atyantInaH / savyagAminAM yasmin yugmAdipade sthitAnAM parakIyaiH zArairanAkramaNaM tatsthAnamiha ayAnayazabdena lakSaNayocyata ityarthaH / etatsarva bhASye spaSTam / 'sasahAyasya zArasya parairnAkramyate padam / asahAyastu zAreNa parakIyeNa bAdhyate // ' iti patazAstramaryAdA / vistarastu kaiyaTamanoramAdAvanusandheyaH / taM neya iti / taM sthAnavizeSamayAnayAkhyaM prApaNIya ityrthH| NI dvikarmakaH, pradhAne karmaNi yat , apra. dhAne dvitIyA' iti bhAvakarmalakAraprakriyAyAM vakSyate / provr| parovara, parampara, putrapautra ebhyo dvitIyAntebhyaH anubhavatItyarthaM khaH syAdityarthaH / parovaroNa iti / pare ca avare ca parAvare / tAnanubhavatItyarthaH / avarasyotvamiti / avarazabdasya AderakArasya khapratyayasanniyogena uttvaM nipAtyata ityarthaH / evaM ca vigrahavAkye idamuttvaM na bhavati / prakRteriti / paraparatarazabdAta dvandvAtkha sati tatsanniyogena prakRteH paramparabhAvo nipA. tyata ityarthaH / nanbevaM sati kalyANaparamparetyAdau kathaM paramparAzabdaH? paramparabhAvasya khapratyayasaniyogaziSTatvAdityata Aha-paramparAzabdastviti / tasmAdeveti / paramparetyavyutpannaprAtipadikAdevetyarthaH / kathamiti / parAvarazabdAt bhAve vA svArthe vA vyami avarasyAdehattve pArovaryazabdAt matupi pArovaryavaditi kathamityAkSepaH, utvasya khapratyayasanniyogaziSTatvAditi bhAvaH / uttvaM durupapAdamevetyAha-prasAdhureveti / nanvatra parovareti nirdezAt khAdanyatrApyuttvaM kiM na syAdityata Aha-khapratyayasanniyogenaiveti / ata eva bhASye 'parAMzcAvarAMzcAnubhavati' ityeva vigraho dazita iti bhAvaH / ___ avArapAra / avArapAra, atyanta, anukAma ebhyaH gAmItyarthe khaH syAdityarthaH / gAmItyasya avazyaM gamiSyannityarthaH / 'AvazyakAdhamaryayoginiH" iti NiniH / 'bhaviSyati gamyAdayaH iti bhvissytkaaltaa| 'bahalamAbhIkSNye iti vANiniH / avArapArINa iti / avArapAraM gAmIti vigrhH| avArapArazabdAdvigRhItAdviparItA. dapi, vyAkhyAnAt / tadAha-vArINaH pArINa iti / atyantIna iti / atyantazabdo'tra For Private and Personal Use Only Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 37 ] bAlamanoramAsahitA / mRzaM gantetyarthaH / anukAmaM gAmI anukAmInaH / yatheSTaM gantA / ( 1813 ) samAM samAM vijAyate 5|2|12|| yalopo'vaziSTavibhakeralakca pUrvapade nipAsyate / samAMsamInA gauH / ' samAMsamInA sA yaiva prativarSa prasUyate' ityamaraH / 'khapratyayAnutpattau yalopo vA vaktavyaH' (vA 3100 ) / samAM samAM vijAyate / samAya samAya vA / (1814) adyazvInAvaSTabdhe 5|2| 13 // atha zvo vA vijAyate adyazvInA vaDavA / Asanna prasavetyarthaH / kecittu vijAyata iti nAnuvartayanti / 846 bhRzavAcI / tadAha-bhRzaM ganteti / anukAmamiti / kAmaH icchA / tAmanatikramyetyarthaH / padArthAnativRttAvavyayIbhAvaH / samAM samAm / vipUrvI janirgarbhavimocane vartate / vijAyate garbham vimucatItyarthaH / dhAtvarthenopasaGgrahAdakarmakaH / ato na karmaNi dvitIyA / garbhavimocanena kRtsnAyAH samAyA avyApanAdatyantasaMyoga lakSaNA dvitIyApi na bhavati / kintu saptamyeva / tatra saptamyantasya samAyAmityasya 'nityavIpsayo:' iti dvirvacane samAyAM samAyAmiti bhavitavyam / tatra padadvayamapi yakAralopasahitaM nirdizyate - samAM samAmiti / samAyAM samAyAmityarthaH / evaM ca samAyAM samAyAM vijAyata ityarthe saptamyantadvayasamudAyAt vijAyata ityarthe khaH syAditi phalitam / nanu saptamyantadvayasamudAyAt khapratyayotvasau tadantasya samudAyasya prAtipadikatvAt tadavayavayoH saptamyoluki samAsamIna iti syAt / iSyate tu samAMsamIneti / tatrAha - lopa iti / pUrvapade vibhakte tadavayavasya yakArasya lopaH / avaziSTasya vibhaktyaMzasya alukca nipAtyata ityarthaH / bhASye tu 'yalopanipAtanAdavaziSTavibhaktyaMzasya na luk ityuktam / nanu sarmA samAmiti nirdezAt uttarapade'pi yakAralopaH avaziSTavibhaktyaMzalya aluk ca syAdityata Aha- pUrvapade iti / 'pUrvapadasya yalopavacanam' iti vArtikAditi bhAvaH / khapratyayAnutpattAviti / padadvaye'pIti zeSaH / iha vibhASayA kadAcita khapratyayAbhAve sati samAya samAyAM vijAyata iti vAkyadazAyAM saptamyantadvaye yakAralopo vA vaktavya ityarthaH / tatra padadvaye'pi nipAtanAdeva yakAralopaH siddhaH sUtre ubhayatrApi tathoccAraNAt / vikalpa eva tu yalopasya vAkyadazAyAM vAcanika iti bodhyam / etatsarva bhASye spaSTam / 1 adharavInA'vaSTabdhe / adyazvInetyavibhaktiko nirdezaH / avaSTabdham Asannam 'avAcAlambanAvidUryayoH' ityAvidUyeM stambhe SatvavidhAnAt / adya zvo vA vijAyata ityarthe adya zvas iti samudAyAtkhaH syAdAsannatve gamye ityarthaH / adyazvInA vaDaveti // atha vA zvo veti vAtheM nipAtanAtsamAsaH / khe sati 'avyayAnAM bhamAtre' iti TilopaH / sUtre adyazvIneti TAbantanirdeze tu adyazvIno gosamUhaH, adyazvInaM gomaNDalamiti 54 bA0 For Private and Personal Use Only Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 850 siddhAntakaumudI [taddhite pAzcamika adyazvInaM maraNam / aasnnmityrthH| (1815) zrAgavInaH 5214 // Al. pUrvAdgoH karmakare khapratyayo nipaatyte| goH pratyarpaNaparyantaM yaH karma karoti sa bhAgavInaH / (1816) anugvalaM gAmI 5 / 2 / 15 // anugu goH pazcAtparyAptaM gacchati anugavIno gopAlaH / (1817) adhvano yatkhau 5 / 2 / 16 // adhvAnamalaM gacchati adhvanyaH-adhvanInaH / 'ye cAbhAvakamaNoH' (sU 1154) 'AtmAdhvAnI khe' (sU 161) iti sUtrAbhyAM prakRtibhAvaH / (1810) mabhyami. prAccha ca 5 / 2 / 17 // caadytkhau| abhyamitrIyaH-abhyamitryaH-abhyamitrINaH / amitrAbhimukhaM suSThu gcchttiityrthH| (1816) goSThAtkha'bhUtapUrva paa2|18|| goSTho bhUtapUrvaH gauSThIno dezaH / (1820) azvasyaikAhagamaH 5 / 2 / 17 // ekA. hena gamyate ityekAhagamaH AzvIno'dhvA / (1821) zAlInakaupIne maSTAna syAt / AgavInaH / karmakare iti / vArtikalabhyamidam / bhRti gRhItvA yaH karma karoti sa krmkrH| atra gopAlo vivkssitH| sa hi prAtA gRhItvA AsAyaM cArayitvA svAmino gRhaM nItvA pratyarpayati / tadAha-goH pratyarpaNeti / prAgavIna iti / gozabdo gopratyarpaNe lAkSaNikaH / 'AimaryAdAbhividhyoH' ityavyayIbhAve gostriyoga iti hasvatve AguzabdAt khe 'orguNaH' iti bhAvaH / anugvalaM gaamii| anugu ityavi. bhaktiko nirdezaH / goH pazcAditi vigrahe pazcAdarthe anoravyayIbhAve hasvatve anugu. shbdH| tasmAt alaGgAmItyarthaM khaH syAdityarthaH / atra anugu ityasya kriyAvize. SaNatvAt dvitIyaiva samarthavibhaktiriti |hrdttH| kRyogaSaSThItyanye / alaGgAmItyatra alaMzabdasya vivaraNaM-paryAptamiti kriyAvizeSaNam / adhvano ytkhau| adhvanazabdAt alaGgAmItyarthe yaskhau sta ityarthaH / adhvAnamalaGgacchatIti / alaGgAmItyanena vigrahe tu adhvano'laGgAmItyeva vigrahaH / abhyamitrAccha ca / amitraH shtruH| tamabhimukho bhUtve. tyarthe 'lakSaNenAbhipratI Abhimukhye' ityavyayIbhAve abhyamitrazabdaH / tasmAt ala. kAmItyarthe chapratyayaH syAdityarthaH / / goSTAtkhan / bhUtapUrva iti prakRtivizeSaNam / bhUta pUrvArthavRttergoSThazabdAtsvAtheM khaH syAditi vRttikRtH| azvasyaikAhagamaH / azvazabdAt SaSThyantAt ekAhagama ityarthe khaJ syaadityrthH| ekAhagamazabdaM vyutpAdayati-ekAheneti / asmAdeva nipAtanAkarmaNi gamerabiti bhAvaH / 'kartRkaraNe kRtA' iti samAsaH / azvasyeti kartari sssstthii| AzvIno'dhveti / azvena kA ekAhena gantuM zakya ityarthaH / zAlIna / 'zAlApravezamA hatyapRSTa' iti, 'kRpAvataraNamarhatyakAryamiti cA'rthe zAlApravezazabdAtkRpAvataraNazabdAcca khaJ / 'pravezazabdasya avataraNazabdasyacottarapadasya lope zAlInakopInazabdo For Private and Personal Use Only Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 37 ] bAlamanoramAsahitA / kAryayoH 5 ||20|| zALApravezamarhati zAlIno'dhRSTaH / kUpapatanamarhati kaupInaM pApam / tatsAdhanatvAttadvadgopyakhAt vA puruSa liGgamapi, tatsambandhAttadAcchAdanamapi / (1822) vrAtena jIvati 5/2121 // vAtena zarIrAyAsena jIvatI na tu buddhivaibhavena sa vrAtInaH / (1823) lAptapadInaM sakhyam 5|2|22|| saptabhiH padairavApyate khAptapadInam / (1824) haiyaGgavInaM saJjJAyAm 5 / 2 / 23 // hyogo dohasya hiyaGgurAdezo vikArArthe khaJ ca nipAtyate / duhyata iti dohaH kSIram / yogodohasya vikAro haiyaGgavInam navanItam / (1825) tasya pAkamUle polvAdikarNAdibhyaH kuNabjAhacau 5|2|24|| pIlUna pAkaH pIlukuNaH / karNasya mUlaM karNajAham / (1826) pakSAntiH praa2/25|| mUlagrahaNamAtramanunipAtyete' iti bhASyam / zradhRSTa iti / apragalbha ityarthaH / aprAgalbhyAdanyatra gantumazaktaH zAlApravezame bArhati yaH saH zAlIna iti yAvat / kUpapatanamiti / kUpAvatara-Nazabdasya vivaraNamidam / kUpazabdo narakAbhidhAyI / kaupInaM pApamiti / narakapatana - sAdhanamakArya pApamityarthaH / anayorarthayoretau rUDhau / nanu puruSaliGge kathaM kaupInazabda: ityata Aha- tatsAdhanatvAditi / pApasAdhanatvAdvA, pApavadAcchAdanIyatvAdvA puruSaliGga kaupInazabdo lAkSaNika ityarthaH / tatsambandhAditi / kaupInazabdasya lakSyapurubaliGgasambandhAt tadAcchAdanavastrakhaNDe kaupInazabdo lakSitalakSaNayA prayujyata ityarthaH / vrAtena jIvati / vrAtazabdAttRtIyAntAt jIvatItyarthaM khaJ syAdityarthaH / nAnAjAtI - yAnAm alabdhajIvanadravyANAM bhAravahanAdikaSTakarmajIvinAM saGgho ghAtaH / tasya yajjIvanArthaM kaSTaM karma tadiha vrAtam iti bhASyam / tAdRzasaGghavAcino vrAtazabdAt 'tasyedam' ityaNi prAtazabdo'tra tadIyakarmaNi vivakSita iti tadAzayaH / tadAhazarIrAyAseneti / 1 851 1 1 sAptapadInam / saptapadazabdAt tRtIyAntAdavApyaM sakhyamityarthaM khani sAptapadInamiti bhavatItyarthaH / saptabhiH padairiti / padavikSepairityarthaH / haiyaGgavInam / hya ityavyayaM pUrvedyurityarthe / tatrotpanno godohaH - gopayaH dyogodohaH / tasmAt SaSThyantAt vikArArthaM khajanAdeze prakRteH hiyaGga ityAdeze orguNe avAdeze AdivRddhau haiyaGgavInamiti bhavati sajJAyAm iti bhASyam / tadAha - hyogodohasyetyAdinA / navanItamiti / bhASye tu 'haiyaGgavInaM ghRtam' iti dRzyate ' tattu haiyaGgavInaM syAt jhogodohodbhavaM ghRtam' ityamaraH / tasya pAkamUle / pAkamUle iti samAhAradvandvAtsaptamI / pAkaH: pariNAmaH / SaSThayantebhyaH pItvAdibhyaH pAke'rthe kuNap / karNAdibhyastu mUle'rthe jAhajityarthaH / kuNapastaddhitatvAt kakArasya netsaJjJA / jAhacastu jakArasya prayojanA- For Private and Personal Use Only Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 852 siddhAntakaumudI [taddhite pAzcamika vartate / pakSasya mUlaM pakSatiH / (1827) tena vittshcunycupvnnpopaa2|26|| yakAraH pratyayayorAdau luptanirdidhaH, tena casya netsaMjJA / vidyayA vitto vidyAcucuH / vidyAcaNaH / (1828) vinambhyAM nAnAau nasaha 5 / / 27 // asahArthe pRtha. gbhAve vartamAnAbhyA svArthe prtyyau| vinA, nAnA / (1828) veH zAlacchaGkaTacau 5 / 2 / 28 // kriyAviziSTasAdhanavAcakAtsvArthe / vistRtam-vizAlam / vizaGkaTam / (1-30) samprodazca kaTaca 5 / 2 / 26 // saMkaTam / prakaTam / utkaTam / cAt vikaTam / 'alAbUtilomAmAbhyo rajasyupasaMkhyAnam (vA 3107) / alAbUnAM rajaH alAbUkaTam / 'goSThajAdayaH sthAnAdiSu pazunAmabhyaH' (vA 3109) / gavAM sthAnaM gogoSTham / 'saGghAte kaTac' ( vA 3110) / avInA bhAvAt netsajJA / pkssaattiH| mUlagrahaNamAtramiti / pUrvasUtre pAkamUla iti samAsani. diSTatve'pyekadeze svaritatvapratijJAnAditi bhaavH| tasyetyapyanuvartate / pakSazabdAt SaSThayantAt mUle'theM tipratyayaH syaadityrthH| tena vittH| tRtIyAntAt vitta ityarthe cucupacaNapo bhavata ityarthaH / vittaH prasiddhaH / casya netsamzeti / upadeze AditvAbhA. vAditi bhaavH| vinambhyAm / nasaheti sabdhAtaH pRthaktve vrtte| prakRtivizeSaNami. dam / tadAha-asahArthe iti / tasya vivaraNaM-pRthagbhAve iti / vartamAnAbhyAmityanantaraM vinamnyAmiti zeSaH / svArtha iti / pratyayArthasya anirdezAditi bhAvaH / pratyayAviti / yathAsaGkhyaM nAnAnAviti zeSaH / vineti / ve pratyaye rUpam / pRthagityarthaH / nAneti / namo nAji AdivRddhau rUpam / pRthagityarthaH / nasahetyasya pratyayArthatve tu netyanena na saheti gamyeta / evaM sati nAnA na na saha, kintu sahaivetyarthaH syAt , dvau najo prakRtamartha gamayataH' iti nyAyAta iti bhASye spaSTam / veH shaalcchngkttcau| kriyAviziSTeti / kriyAviziSTakArakavAcakAtsvArthe zAlaczaGkaTacpratyayau sta iti yAvat / idaM ca bhASye spaSTam / samprodazca kaTaca / saM, pra, ut ebhyazca kriyAviziSTasAdhanavAcibhyaH svAtheM kaTac syaadityrthH| caadvairpi| saGkaTa saMhatamityarthaH / nibiDIkRtamiti yAvat / prakaTa. miti / prajJAtamityarthaH / prakAzamiti yAvat / utkaTamiti / unnatamityarthaH / adhikamiti yAvat / rUDhazabdA ete kthnycidvyutpaadyaaH| alAbUtileti / alAbU, tila, umA, bhaGgA ityebhyaH SaSThayantebhyo rajasi abhidheye kaTacaH upasaGkhyAnamityarthaH / vikArapratyayAnAmapavAdo'yam / rajaH cUrNareNuH / goSThajAdaya iti / pazunAmabhyaH sthAnA. diSvatheSu goSThajAdayaH pratyayA vaktavyA ityarthaH / goSThajAdInAM pratyayAnAM sthAnA. dInAM cArthAnAM prapaJcanaparANi 'saGghAte kaTac' ityAdIni 'zAkaTazAkinA' vitya For Private and Personal Use Only Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 37] baalmnormaashitaa| 853 saghAtaH avikaTaH / 'vistAre paTac ( vA 3115 ) / avipaTaH / 'dvitve goyugac' (vA 3116 ) / dvau vRSo vRSagoyugam / 'SaTatve SaGagavac ( vA 3117) azvaSaGgavam / 'snehe tailac' ( vA 3118) / tilatailam / sarvapatailam / 'bhavane kSetre zAkaTazAkinI ( vA 3119) ikSuzAkaTam / ikSuzAkinam / (1831) avAtkuTAracca 5 / 2 // 30 // cAtkaTac / avAcIno'vakuTAraH / avakaTaH / (:832) nate nAsikAyAH saMjJAyAM TITajnATabhraTaca: 5 / 2 / 31 // bhavAt ityeva / nataM namanam / nAsikAyA nataM avaTITam / avanATam / avabhraTam / tadyogAmAsikA avaTITA / puruSo'pyavaTITaH / (183:) nebiDa jvirIsacI 5 // 2 // 32 // niviDam / nivirIsam / (1835) inazcipaTacikaci ca 5 / 2 / 33 // neH ityeva / nAsikAyA nate'bhidheye inacpiTacau pratyayau prakRtezcikaci ityA. dezau ca / 'kapratyayacikAdezau ca vaktavyau' (vA 3121) / cikinam / cipiTam / ntAni SaDvAtikAni / teSu caturyu pazunAmabhya ityanuvartate / aprastAvayavaH samUhaH sdhaatH| prastAvayavastu vistaarH| dvisva iti / prakRtyarthagatadvitva ityrthH| dvau vRSo vRSagoyugamiti / dvayavayavakasaghAtAbhiprAyamekavacanam / dvayaM yugmamityAdivat / kecittu dvau vRSAvityarthe vRSagoyugamiti svabhAvAdekavacanaM viMzatiritityAdivadi. tyAhuH / evamuSTragoyugam / azvaSaGgavam / avAskuTAracca / kriyAviziSTasAdhanavA. bakAdayAtsvArthe kuTAracca syAdityarthaH / avAcIna iti / avAcIne vidyamAnAdavAt kuTAraci avakuTAra ityarthaH / nate naasikaayaaH| avAdityeveti / avazabdAt nAsikAyA avanate'theM TITac , nATac / bhraTac ete pratyayAH syurityarthaH / 'Namu prahatva iti dhAto ve ktapratyaye natazabda ityabhipretyAha-nataM namana miti / prabatvamityarthaH / nanu yadi nAsikAyAH namana. mavaTI tahi avaTITA nAsiketi kathamityata Aha-tadyogAditi / namanayogAttatra lAkSaNikamiti bhAvaH / puruSo'pyavaTITa iti / tAdRzanAsikAyogAditi bhaavH| nebi. DabirIsacau / 'nate nAsikAyAH samjJAyAm' ityanuvartate / neH nAsikAyA nate'the biDac , birIsac dvau pratyayau sta ityarthaH / nibiDA vRkSA iti tu upamAnAdityAhuH / inapiTaca / inac piTac iti samAhAradvandvAtprathamaikavacanam / cikaci ityapi cika ci ityanayoH samAhAradvandvAtprathamaikavacanam / prakRteriti / nerityarthaH / ta inaci pare cika ityaadeshH| tatra akAraH uccAraNArthaH / piTaci tu pare ci ityaadeshH| kapratyayeti / uktaneH kapratyayaH prakRteH cikAdezazcetyarthaH / ayamapi kakArAnta evAdezaH / cikinamiti / inaci pratyaye kRte neH cikAdeze rUpam / cipiTamiti / piTaci kRte neH ki For Private and Personal Use Only Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org pRSTha Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite pAcamika * cikkam | 'klinnasya cil pil lavAsya cakSuSI' ( vA 3122 ) klinne cakSuSI asya cillaH / pillaH / 'cul ca' ( vA 3123 ) | cullaH / (1835) upAdhibhyAM tyakannAsannArUDhayo | 5|2|34|| saMjJAyAm ityanuvate / parvatasyAsannaM sthalamupatyakA / ArUDhaM sthalamadhityakA / (1836) karmaNi ghaTo'Thac 5|2| 35 // ghaTata iti ghaTaH / pacAdyac / kamaNi ghaTate karmaThaH puruSaH / (1837) tadasya saJjAtaM tArakAdibhya itac 5|2|36|| tArakAH sRjAtAH asya tArakitaM nabhaH / AkRtigaNo'yam / (1838) pramANe drayasajdaddanaJmAtracaH 5|2|37|| tadasya ityanuvartate / UrU pramANamasya Urudvayasam / 1 ityAdeze rUpam / cikkamiti / kapratyaye neH cikAdeze rUpam / klinnasya cipillazcAsya cakSuSI iti / vArtikamidam / cil pil iti samAhAradvandvatprathamaikavacanam / klinne asya cakSuSI iti vigrahe klinnazabdAt asya cakSuSI ityarthaM lapratyayaH prakRteH cil pil etAvAdezau sta ityarthaH / kinne iti / netrAmayaprayuktajalaniSyandavatI ityarthaH / cillaH pilla iti / klinnacakSuSka ityarthaH / cula ceti / uktaviSaye klinnasya Adezazva, lapratyayasanniyogena vaktavya ityarthaH / upAdhibhyAm / upa, adhi AbhyAM yathAsaGkhyamAsannArUDhayorvartamAnAbhyAM svAyeM tyakanpratyayaH syAdityarthaH / AsannaM samIpam / ArUDham uccam | anuvartata iti / "nate nAsikAyAH" ityasmAditi bhAvaH / kasya samIpaM kasyoccam ityAkAGkSAyAM sajJAdhikArAt parvatasyeti labhyata ityabhipretyAha - parvatasyeti / upatyakA, acityaketi / strItvaM lokAt / atra ' pratyayasthAt' iti itvaM tu na, 'tyakanazca' ityuktaH / karmaNi ghtto''c| saptamyantAtkarman bdAt ghaTa ityarthe aThacyAdityarthaH / ghazabdasya kalazaparyAyatvabhramaM vArayati - karmaNi ghaTata iti / vyApriyata ityarthaH / tathAcAtra ghaTazabdo yaugiko ghaTamAne vartata iti bhAvaH / karmaTha iti / aThaci 'nastaddhite' iti TilopaH / aThaci Thasya aGgAtparatvAbhAvAdikAdezAbhAva iti bhAvaH / tadasya / prathamAntebhyastArakAdibhyaH asya tatsaJjAtamityarthe itac syAdityarthaH / tArakitaM nabha iti / saJjAtanakSatramityarthaH / zrAkRtigaNo'yamiti / tena puSpito vRkSaH phalita ityAdisaGgrahaH / pramANe / anuvartata iti / tatazca asya prameyasya tatpramANamityarthe pramANe vidyamA nAtprathamAntAt dvayasac, dughnac, mAtrac ete pratyayAH syuH / pramANavAnidamartho'tra pratyayArtha iti bhASye spaSTam / tatra 'prathamazca dvitIyazca UrdhvamAne matau mama' iti bhASye uktam / pramANamiha paricchedakamAtram, tatra mAtrac - prasthamAtra mUrumAtrami For Private and Personal Use Only Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 3"] baalmnormaashitaa| syu WAVVVVM - Urudanam / UrumAtram / 'pramANe laH' ( vA 3128 ) zamaH / dissttiH| vitastiH / 'dvigornityam' (vA 3129) / dvau zamI pramANamasya dvizamam / 'pramANaparimA. gAbhyo saMkhyAyAzcApi saMzaye mAtrajvaktavyaH' ( vA 3133 ) zamamAtram / prastha. mAtram / paJcamAtram / 'vatvantAtsvArthe dvayasajmAtracI bahulam' ( vA 3134) / tAvadeva tAvadvayasam / tAvanmAtram / (136) puruSahastibhyAmaNca 52 // 38 // puruSaH pramANamasya pauruSam-puruSadvayasam / hAstinam-hastidvayasam / (1840) yattadetebhyaH parimANe vatupa 52 // 36 // yatparimANamasya yAvAn / tAvAn / etAvAn / (1841) kimidambhyAM vo ghaH 5 / 2 / 40 // abhyo vatum tyAdi iti kaiyaTaH / vastutastu 'yattadetebhyaH' iti sUtrabhASyasvarasAdAyAmaparicchedakamevAtra pramANam iti zabdenduzekhare vistrH| pramANe la iti / luko la iti pUrvAcAryazAlasiddhA sjjnyaa| pramANe vartamAnAdvihitasya dvayasajAdelugvaktavya ityarthaH / zamo diSTivitastiriti / zamaH pramANamasyetyAdivigrahaH / zamAdayaH anUSmAnavi. zeSAH / tebhyo mAtraco luk, itarayorasambhavAt / atra 'AyAmastu pramANaM syAt' ityeva gRhyate / evaJca urudvayasamityAdau na luk / dvigonityamiti / pramANAntAdvigoH parasya dvayasajAdenityaM luk syaadityrthH| pramANAntasya dvigoH pramANAvRttitvAt sAmarthyAdiha tadantavidhiH / pUrvavArtikena tu nAtra prAptirasti, dvigoH pramANatvAbhAcAt / dvizamamiti / taddhitAtheM dviguH / tato mAtracaH anena luk / vikalpasyAprakRta. tvAdeva siddhe nityagrahaNaM saMzaye vakSyamANasya mAtracaH lugartham / anyathA zamamAtramityatreva dvizamazabdAdapi saH mAtracna lupyeta iti bhASye spaSTam / pramANeti / pramANavAcinaH parimANavAcina: saGkhyAvAcinazca saMzaye mAtrajvaktavya ityarthaH / atra pramANamAyAma evaM gRhyate, 'AyAmastu pramANaM syAt' iti vacanAt / ata eva parimANagrahaNamarthavat / shmmaatrmityaadi| zamaH syAna vetyAdivigrahaH / vatva. ntAditi / vArtikamidam / puruSahastibhyAmaN ca / uktaviSaye iti zeSaH / cAt dvysjaadystryH| yttdaitebhyH| tadasyetyanuvartate / asya tatparimANamityarthe parimANavAcibhyaH prathamAntebhyaH kim , yad, tad , etad ebhyaH vatup syAdityarthaH / yAvAniti / yaccha. udAvatup / upAvitau / 'A sarvanAmnaH' ityAcavam , suH, 'ugidacAm' iti num, 'atvasantasya' iti dIrghaH, halyA disaMyogAntalopau / evaM tAvAn , etAvAn / kimidaMbhyAM vo ghaH / tadasya iti, parimANe vatubiti cAnuvartate / tadAhaAbhyAM vatup syAditi / AbhyAM prathamAntAbhyAm asya tatparimAgamityarthe vatupa For Private and Personal Use Only Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 56 siddhAntakaumudI [taddhite pAzcamika - Ammmmmmmmmmm - - - - syAdvasya ca ghaH / kiyAn / iyAn / (1842) kimaH saMkhyAparimANe Dati ca 5 // 2 // 41 // cAtup / tasya ca vasya ghaH syAt / kA saMkhyA eSAM te kati kiyantaH / kSepe tu na / kA saMkhyA eSAM dazAnAm / (1843) saMkhyAyA bhavayave tayapa 5 / 2 / 42 // paJca avayavAH asya paJcatayaM dAru / (1844) dvitribhyAM tayasyAyajvA 5 // 2 // 43 // dvayam-dvitayam / trayam-tritayam / (1645) ubhAdudAtto nityam 5 / 2 / 44 // ubhayazabdAttayapa Adezo'yac syAt , sa syAdityarthaH / vasya ca gha iti / vakArasya dhakAra ityarthaH / kiyAniti / kiM parimANamasyeti vigrahaH / kiMzabdAt vatup / upaavitau| vakArasya dhakAraH iyAdezaH, kim iyat iti sthite 'idaGkimorIzkI' iti kimaH kIbhAve 'yasyeti ca' iti IkAralophe kiyatzabdAtsau 'ugidacAm' iti numi 'atvasantasya' iti dIghe, halDyAdisaMyo. gAntalopAviti bhAvaH / iyAniti / idaMzabdAt vatupi vakArasya ghakAre iyAdeze idam iyat iti sthite 'idakimorIzkI' iti zittvAdidamaH IkAre sarvAdeze 'yasyeti ca' iti IkArasya lope iyat iti pratyayamAnaM ziSyate / tataH sau numAdi pUrvavat / kimaH saGkhyA / tadasyetyanuvartate / saGkhyAyAH parimANaM paricchedaH / kizabdaH prazne vartate / kA asya saGkhyetyevaM sakhyAparicchedAvaSayakaprazne vidyamAnAt kiMza. bdAtprathamAntAt asyetyarthe Datipratyayazca syaadityrthH| kA saGakhyA eSAM te katIti / kA saGkhyA asyeti, kA saGkhyA anayoriti ca prazno na sambhavati, asyetyanena ekatvasya anayorityanena dvitvasya ca jJAtatvAt, jJAte ca praznAsambhavAt / kA sahayA eSAmiti tu praznaH sambhavati, tatra eSAmityanena bahutvasya jJAtatve'pi tat. vyApyatritvacatuSTvAdisaGkhyAnAmajJAtatvAt uktaM ca bhASye-'na dvayekayoH prazno'sti' iti / tatazca nityabahuvacanAnto'yaM katizabdaH 'Dati ca' iti SaTsajhakatvAt 'SaDbhyo luk' iti jayazasoluMk' / kiyanta iti / kiyAnitivatprakriyA / bahuvacane vizeSaH / saGkhyAparimANe ityukteH kimaH kSepArthakatve Datirna bhavati / kA saGkhyA eSAM dazAnAmiti / dazAvarA pariSadityatra brAhmaNabruvANAM melane idaM vAkyaM pravRttam / saGkhyeyadvArA saGkhyAyAH kutsAtra gamyate, 'avatAnAmamantrANAM jAtimAtropajIvinAm / sahasrazaH sametAnAM pariSattvaM na vidyate // " iti smaraNAt / sNngkhyaayaaH| tadasyetyanuvartate / dvitryAdasaGkhyAkA avayavAH masyAvayavina iti vigrahe avayavIbhUtasaGkhyAvAcinaH prathamAntAt asyAvayayina ityarthe tayabityarthaH / paJcatayamiti / paJcAvayavakaH samudAya ityarthaH / dvitribhyAm / dvitribhyAM parasya tayapaH ayajvA syAdityarthaH / dvayamiti / dvizabdAttayapaH ayaci yasye. For Private and Personal Use Only Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38] baalmnormaashitaa| 57 codAttaH / ubhayam / iti taddhite pAzcamikAH / atha taddhite matvarthIyaprakaraNam // 38 // (1846) tadasminnadhikamiti dazAntADu: 5 / 45 // ekAdaza adhi. kAH asminnekAdazam / 'zatasahasrayoreveSyate' (vA 3141) / neh| ekAdaza adhikAH asyA viMzatau / 'prakRtipratyayAyoH samAnajAtIyatvameveSyate (vA 3140) / neha / ekAdaza mASAH adhikAH asminsuvrnnshte| (1847) zadantavizatezca 5 / 2 / 46 // DaH syAdukte'rthe / triMzadadhikA asmin triMzaM zatam / vizam / (1848) saMkhyAyA guNasya nimAne mayaTa 5 / 2 / 47 // bhAgasya mUlye vartamAnAtprathamAntAtsaMkhyavAcinaH SaSThayathe mayaT syAt / yavAno dvau bhAgI tica' iti ikAralopaH / vyavayavakasamudAya ityarthaH / evaM trayam / ubhAdudAtto nitym| sa codAtta iti / AdhudAtta ityrthH| antodAttatvasya citvenaiva siddheriti bhASye spaSTam / 'atra ayacpratyaya eva vidhIyate, na tu tayapa AdezaH iti sthAnivatsUtrabhASye spaSTam / tayapa Adeza iti mUlaM tu vAtikAnurodhena / iti paashcmikaaH| atha matvarthIyAH-tadasminnadhikam / tadadhikamasmin iti vigrahe prathamAntAt dazan . zabdAntAt samAsAt asminityarthe DapratyayaH syaadityrthH| pratyayavidhau tadanta. vidhipratiSedhAdantagrahaNam / ata eva nirdezAt paJcamyatheM saptamItyAhuH / aupazla. rike'dhikaraNe saptamIti bhASyam / sAmIpikamadhikaraNamiti kaiyaTaH / ekAdaza mASAH adhikAH asminniti / asmAdityarthaH / asmin upazliSTA iti vA / na ca vyapadezi. vattvena kevaladazanazabdAdapi syAditi zakyam / 'vyapadezivadAvo'prAtipadikena' ityuktaH / zadantaviMzatezca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe / DaH syAdukte'rthe iti / dazAnta. tvAbhAvAtpUrvaNAprAptiH / trizaM zatamiti / De sati TeH' iti ttilopH| viMzamiti / viMzatiH asminnadhikA iti vigrahaH / 'ti viMzateH' iti tizabdasya lopaH / anta. grahaNAdekatrizaM zatamiti siddham / anyathA pratyayagrahaNaparibhASayA tadAdiniyamaH syAt / 'vizatAvapyantAhaNam' iti vArtikAt ekaviMzaM zatamityAdi siddham / maGkhayAyA guNasya / tadasyetyanuvartate / guNaH bhAgaH aMzaH / nimIyate krIyate'neneti nimAna mUlyadravyam / 'meGa praNidAne' karaNe lyuT / tadAha- bhAgasya mUlya hatyAdi / SaSThadyarthe iti / asyetyarthe hatyarthaH / yavAnAM dvau bhAgI nimAnamasyodazvidbhAgasyeti vigrahavAkyam / dvAbhyAM yavaprasthAbhyAm eka udazvitprasthaH krIyate yatra tatredaM vAkyaM prayujyate / dvimayamudazvidyavAnAmityudAharaNam / yavAnAmiti sambandhasAmAnye SaSThI / yavaprasthadvayena kretavyamudazvidityarthaH / dvizabdasya bhAgavRttanityasApekSatvAya. For Private and Personal Use Only Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite matvarthIya - nimAnamasyodazvidbhAgasya dvimayamudazvidyavAnAm / guNasya iti kim / dvau vrIhi. yavau nimAnamasyodazvitaH / nimAne kim / dvo guNau kSIrasya ekastailasya dviguNaM kSIraM pacyate tailena / (1844) tasya pUraNe DaT 5 // 2 // 48 // ekAdazAno pUra* NaH ekaadshH| (1850) nAntAdasaMkhyAdemeMTa paa2|4|| DaTo maDAgamaH syAt / paJcAno pUraNaH paJcamaH / nAntAt kim / vishH| asaMkhyAdeH kim / ekAdazaH / (1851) SaTkatikatipayacaturrA thuk paa2|51|| eSAM thugA. gamaH syADDaTi / SaNNA pUraNaH SaSThaH / ktithH| katipayazabdasyAsaMkhyAtve'pyata eva jJApakADDaT / katipayathaH / caturthaH / 'caturazchayatAvAdyakSarasya lopazca' ( vA 3158) / turiiyH-turyH| (1852) bahupUgagagasaGghasya tithuk 5 / 2 / 52 // 'DaTi' ityeva / pUgasaGghayorasaMkhyAtve'myata eva DaT / bahutiyaH ityAdi / (1853) vatorithuka 5 // 2 // 53 // DaTi ityeva / yAvatiyaH / (1854) vastI. vAnAmityetatsApekSatve'pi prtyyH| dvau brIhiyavau nimAnamasyodazvita iti / dvitva. saGghayAviziSTau vrIhiyavArAzI yau tau asya udazvito nimAnamityarthaH / atra uda. zvidyAvat , tadapekSayA brIhiyavarAzyordviguNatvaM na vivakSitam / kintu rAzidvitva. meva vivakSitamiti dvizabdasya bhAgavRttitvAbhAvAnna pratyayaH / __tasya pUraNe DaT / saGkhyAyA ityanuvartate / saGkhayeyArthakasaGkhyAvAvinaH SaSThayantA. tpravRttinimittasaGkhyAyAH pUraNe vAcye DaTpratyayaH syAdityarthaH / pUryate aneneti pUraNaH avayavaH, saH pratyayArthaH / ekAdaza iti / ekAdazatvasaGkhyAyAH pUrako'vayava ityarthaH / yasmin anupAtte ekAdazatvapsaGkhyA na sampadyate, yasminnupAte tu sA pUryate so'va. yavaH ekadeza iti yAvat / pravRttinimitteti kim / paJcAnAM ghaTAnAM pUraNaM jlaadi| nAntAdasaJjayAdermaTa / DaTo madAgamaH syAditi / zeSapUraNamidam / DaTi TakAra it / akAra uccAraNArthaH / paJcama iti / paJcanazabdAt DaTi tasya maDAgame sati nlopH| yadyapi maTaH pratyayatve'pi na ruupbhedH| tathApi svaravizeSArtha maDAgamAzrayaNamiti bhASye spaSTam / SaTakati / thuki kakAra it| ukAra uccAraNAthaH / kittvAdantyAdaca: paraH / SaSTha iti / apadAntatvAt Sasya na jaztvam / caturtha iti / apadAntatvAba rephasya visargaH / catura iti / vAtikamidam / catur zabdAt SaSThayantAtpuraNe chayatau stH| AyakSarasya lopazceti / 'ca' iti saGghAtasya lopazcetyarthaH / bahumUgagaNe / bahu, pUga, gaNa, saca eSAM DaTi tithugAgamaH syAdityarthaH / kakAra it / ukAra uccAraNArthaH / kittvAdantyAdayaH paraH / ityaadiiti| pUgatithaH gaNatithaH sngghtithH| batorithuk / DaTItyeveti / vatubantasya ithugAgamaH syAt DaTItyarthaH / yAvatitha iti / yAvatAM pUraNa For Private and Personal Use Only Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38] baalmnormaashitaa| amav yaH / 2 / 54 // ddtto'pvaadH| dvayoH pUraNaH dvitiiyH| (1855) veH sampra. sAraNaM ca 5255 // tRtiiyH| (1856) vizatyAdibhyastamaDanyatara. syam 52 / 56 // ebhyo DaTastamaDAgamo vA syAt / vizatitamaH-viMzaH / eka. viNshtitmH-ekviNshH| (1857) nityaM zatAdimAsArdhamAsasaMvatsarAcca 52157 zatasya pUraNaH zatatamaH / ekazatatamaH / mAsAderata eva DaT / mAsa. tamaH / ardhamAsatamaH / saMvatsaratamaH / (1858) SaSThayAdezvAsaMkhyAdeH 5 // 2 // 58 // SaSTitamaH / saMkhyAdestu 'viMzatyAdibhyaH' (sU 1856) iti vikalpa eva / ekaSaSTaH-ekaSaSThitamaH / (1854) mato chaH sUktasAmnoH 525 // matvarthe iti vigrahaH / 'bahugaNeti saGkhyAtvAt 'tasya pUraNe' iti DaTi prakRterithuk / dve. stiiyH| dvizabdAt SaSThayantAt pUraNe tIyapratyayaH syAdityarthaH / veH samprasAraNaM ca / brestIyaH syAtprakRteH samprasAraNaM cetyarthaH / tRtIya iti / trayANAM pUraNa iti vigrhH| tIyapratyaye sati rephalya samprasAraNam RkaarH| 'samprasAraNAcca' iti pUrvarUpam / 'halaH' iti dIghaMstu na bhavati, 'ThUlope' ityataH aNa itynuvRttH| viMzatyAdibhyaH / tamaTi TakAra it , makArAdakAra uccAraNArthaH / atra 'paktivizati' iti sUtrAnukrAntA eva viMzatyAdayo gRhyante natu lokaprasiddhA ekaviMzatyAda. yo'pi viprakarSAditi kaiyaTaH / ekaviMzatitama ityatra tu tadantavidhinA tamaDityo bakSyate / nityaM zatAdimAsArdhamAsasaMvatsArAcca / zatAdibhyo mAsAt ardhamAsAta saMva. sarAcca parasya DaTo nityaM tamaDAgamaH syAdityarthaH / nanu 'SaSThyAdezcetyuttarasUtreNa zatatamaH sidhyatItyata Aha-ekazatatama iti / 'asahayAdeH' iti paryudAsAduttara. sUtrasya nAtra pravRttiriti bhAvaH / nanu mAsArdhamAsasaMvatsarazabdAnAM sahayAvAcivA. bhAvAt tebhyo DaTa evAprasaktaH tasya kathaM tamaDvidhirityata Aha-mAsAderiti / mAsa. tama iti / mAsasya pUraNaH ardhamAsAdiravayavaH / ardhamAsatama iti / ardhamAsasya paraNaH tithyAdizvayavaH / saMvatsaratama iti / saMvatsarasya pUraNo mAsAdiravayavaH / SaSThayAdezcA. saGkhayAdeH / asanyApUrvapadAt SaSThayAH parasya DaTo nityaM tamaDAgamaH syaadityrthH| 'viMzatyAdibhyaH' iti vikalpasyApavAdaH / ekaSaSTaH-ekaSaSTitama iti / sANyAditvAnityasya tamaTo'bhAve 'viMzatyAdibhyaH' iti DaTastamaDvikalpaH / tamaDabhAve DaTi 'yasyeti ca' iti ikAralope ekaSaSTa iti rUpam / nanu kevalAt SaSTyAdevihitasya dityatamaTaH saGkhyAdeH kathaM prasaktiH tamaDAgamavidherapratyayavidhitve'pi 'grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhinAsti' iti niSedhAditi cet, maivam-asahanyAderiti hi iha prakaraNe grahaNavatA prAtipadikena tadantavidhi jJApayati / tena 'viMzatyAdibhyaH' For Private and Personal Use Only Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [taddhite matvarthIya chaH syAt / acchAvAkazabdo'sminnasti acchAvAkoyaM sUktam / vAravantIyaM saam| (1860) adhyAyAnuvAkayoluka 5 / 2 / 60 // matvarthasya chasya / ata eka jJApakAttatra chaH / vidhAnasAmarthyAcca vikalpena luk / gardabhANDa:-gardabhA. nnddiiyH| (1861) vimuktAdibhyo'Na paa2|6|| matvarthe'N syAdadhyAyAnuvAkayoH / vimuktazabdo'sminnasti vaimuktH| daivaasurH| (1862) goSadAdi. bhyo vun 5 / 2 / 62 // matvarthe'dhyAyAnuvAkayoH goSadakaH / iSetvakaH / (1863) tatra kuzalaH pathaH / 2 / 63 // vun syAt / pathi kuzalaH pathakaH / (1864) AkarSAdibhyaH kan paash64|| AkarSe kuzalaH AkarSakaH / AkaSAdibhyaH iti repharahito mukhyaH paatthH| AkaSo nikssH| (1865) dhanahiraNyAkAme iti pUrvasUtram ekaviMzatitamaH ityAdAvapi pravartata iti bhASye spaSTam / evaJca ekA. naviMzatitamaH ityapi siddham / matau chaH suuktsaamnoH| matuzabdo matvarthe lAkSaNika ityAha-matvarthe iti| acchAvAkIyaM sUktamiti / acchAvAkazabdaH asyAsti asminnastIti vA vigrahaH / acchAvAkazabdayuktamityarthaH / acchAvAkazabdAt zabdasvarUpaparAt prathamAntA. cchaH / vAravantIyaM sAmeti / 'azvaM natvA vAravantamityasyAM cydhyuuddhmityrthH| evamasyavAmIyamityapi / 'asyavAmasye'tyasya ekAdezAnukaraNamasyabAmeti / tasmAcchaH / asyavAmazabdasaMyuktamityarthaH / prakRtivadanukaraNamityasyAnityatvAtsupo na luk / adhyAyAnuvAkayolak / nanvadhyAyAnuvAkayorabhidheyatve chasya kathaM praaptiH| sUkta. sAmnoriti niyamAdityata Aha-ata eveti / vidhAneti / matupprakaraNa evA. sminsUtre kartavye anna prakaraNe chasya lugvidhAnasAmarthyAditi kayaTaH / jJApakasiddhavidhAnasAmarthyAdityanye / bhASye tu 'adhyAyAnuvAkayorvA lugvaktavyaH' iti vacanamevArabdham / gardabhANDaH gardabhANDIya iti / gardabhANDazabdasaMyukto'dhyAyo'nuvAko vetyarthaH / bhASyodAharaNAdeva kvacidetanAmako'dhyAyo'nuvAko vA anveSyaH / vimuktA. dibhyo'N / vaimukta iti / vimuktazabdayukto'dhyAyo'nuvAko vetyarthaH / goSadAdibhyo vun / goSadaka iti / goSadazabdasaMyukto'dhyAyo'nuvAko vetyarthaH / iSetvaka iti / 'iSe. tvA' iti zabdayukta ityarthaH / asyavAmIyamityatroktarItyA supo na luk / ____ tatra kRzalaH pathaH / vun syAditi / saptamyantAtpathinzabdAtkuzala ityarthe bunityarthaH / pathaka iti / akAdeze 'nastaddhite' iti TilopaH / AkarSAdibhyaH kan / AkarSaka iti / yadyapi bunaivAnuvRttenedaM sidhyati / tathApi zakunika ityAdhartha kangrahaNam / dhanahiraNyAkAme / tatretyanuvartate / dhanazabdAt hiraNyazabdAcca saptamyantAtkAme vAcye For Private and Personal Use Only Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38] baalmnormaashitaa| 861 - - 5 / / 65 // kAmaH icchA / dhane kAmo dhanako devadattasya / hiraNyakaH / (1866) svAGgebhyaH prasite 5 // 2 // 66 // kezeSu prasitaH kezakaH / tadracanAyo tatpara ityrthH| (1867) udATThagAyUne 5 / 2 / 67 // avijigISo Thak syAtkano'pavAdaH / bubhukSayAtyantApIDita udare prasitaH audarikaH / AyUne kim / udarakA / udaraparimArjanAdau prasakta ityarthaH / (1868) sasyena parijAtaH 5226 // kan svayate na tu Thak / sasyazabdo guNavAco na tu dhaanyvaacii| zasyena iti pAThAntaram / sasyena guNena parijAtaH saMbaddhaH sasyakaH sAdhuH / (1866) aMzaM hArI 5 // 2 // 66 // hArI ityAvazyake NiniH / ata eva tayoge SaSThI na / aMzako dAyAdaH / (1870) tantrAdacirApahate 5 / 2 / 70 // tantrakA paTaH / pratyagra ityrthH| (1871) brAhmaNakoSNike saMjJAyAm 5 / 2 / 71 // kan syAdityarthaH / kAma iccheti / natu kAmayitA, vyAkhyAyAditi bhAvaH / svAGgebhyaH prasite / tatretyanuvartate / svAGgebhyaH saptamyantebhyaH prasite'rthe kan syAdityarthaH / prasitaH utsukaH / tadra banAyAmiti / veNyAdigrathane ityarthaH / atraivArthe asya sAdhutvam, vyAkhyAnAditi bhAvaH / udarAThagAdhUne / tatra prasita ityanuvartate / saptamyantAdudarazabdAt AdyUne prasite'rthe Thagityartha ityabhipretya AdhunazabdaM vivRNvanAha-pravijigI. pAviti / 'divo'vijigASAyAm' ityavijigASAyAmeva divo niSThAnatvavidhAnA. diti bhAvaH / bubhukSayeti / kSudhA pIDita eva san udaraparimArjane prasitaH, natu mallavadhuddhe vijigISayetyarthaH / udaraka iti / malla iti shessH| sa hi yuddhe vijigISayA udaraparimArjanAdau uttako bhavati / tadAha-udaraparimArjanAdau prasakta iti / vijigI. Sayeti zeSaH / sasyena parijAtaH / tRtIyAntAt sasyazabdAtparijAta ityarthe kan syAdi. tyarthaH / sannihitaSThageva kuto nAnuvartata ityata Aha-kan svayaMte natu Thagiti / svari. tattvapratijJAyAM tu pANinIyaparampareva pramANam / satyazabdo guNavAcIti / vyAkhyAna. mevAna zaraNam / zatyenetIti / 'zaMsu stutau' iti dhAtau karmaNi yati zasyazabdaH stu. tyaparyAyaH / stutyazca guNa eveti bhaavH| parijAta ityasya vivaraNam sambaddha iti| ___aMza haarii| dvitIyAntAt aMzazabdAt hArItyarthe kan syAdityarthaH / nanu kRyo. gaSaSThIprasaGgAdaMzamiti kathaM dvitIyetyata Aha-Avazyake Niniriti / 'AvazyakAdha. marNyayoH' ityaneneti zeSaH / SaSThI neti / 'makenoH' iti taniSedhAditi bhaavH| tantrA. dacirApahRte / tantrazabdAt paJcamyantAt acirApahRte'rthe kanityarthaH / tantraM tantuvAya. zalAkA / acireNa kAlena apahRtaH aciraaphRtH| 'kAlAH parimANinA' iti smaasH| pratyagra iti / nUtana ityrthH| braahynnkossnnike| AyudhajIviviSayabrAhmaNaza For Private and Personal Use Only Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 862 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite matvarthIya nigeria brAhmaNAH yasmindeze saH brAhmaNakaH / alpamannaM yasyAM sA uSNikA yavAgUH / arupAnnazabdasyoSNAdezo nipAtyate / (1872) zItoSNAbhyAM kAriNi 5|2|72 || zItaM karotIti zItako'lasaH / uSNaM karotItyuSNakaH zIghrakArI / (1873 ) adhikam 5|2|73 // adhyArUDhazabdAtkanuttarapada lopazca / ( 1674) anukAbhikAbhokaH kamitA 5|2|74 || anvabhibhyAM kan, abheH pAkSiko dIrghazca / anukAmayate anukaH / abhikAmayate abhikaH abhIkaH / (185) pAinAnvicchati || 2|75 // anRjurupAyaH pArzvam, tenAnvicchati pArzvakaH / (1876) ayaH zUladaNDAjinAmyAM ThakTha | 276 // tIkSNopAyo'yaH zUlaM, tenAnvicchati AmaHzulikaH sAhasikaH / daNDAjinaM dambhaH, tenAnvicchati dANDAjinikaH / (1877) tAvatithaM grahaNamiti lugvA 5277 // kan syAtpUraNapratyayasya ca lugvA / dvitIyakaM - dvikaM vA grahaNaM bdAt prathamAntAt asminnityarthaM kan nipAtyata ityarthaH / zralpAnnazabdasyeti / alpA nazabdAt prathamAntAt asminnityarthe kanpratyayaH prakRteruSNAdezazca nipAtyata ityarthaH zItoSNAbhyAM kAriNi / zItamitra zItaM mandamityarthaH / uSNamiva uSNam zIghrami tyarthaH / AbhyAM kriyAvizeSaNAbhyAM dvitIyAntAbhyAM kan syAdityarthaH / yaH Azu kartavyAnarthAn cireNa karoti saH zItaka ucyate, yastu anAzu kartavyAn AiSeva karoti saH uSNaka ucyata iti bhASye / sajJAyAmityanuvRtterayamartho labhyata iti kaiyaTaH / tadAha - zItako'lasa iti / uSNakaH zIghrakArIti ca / adhikam / adhyArUDhazabdAditi / vyutpAdanamAtramidam / zuddharUDha evAyamiti bodhyam / anukAbhika | anuka, abhika, abhIka eSAM samAhAradvandvaH / sautraM puMstvam / pArzvenAnvicchati / tRtIyAntAtpArzvazabdAt anvicchatItyarthe saMjJAyAM kan syAdityarthaH / anveSaNaM mArgaNam pAzrvamiva pArzvam anRjurupAyaH / RjUpAyena anveSTavyAn arthAn yaH anRjunA upAyenAnvicchati saH pAzrvaka iti bhASyam / tadAha - zranRju. risyAdi / zrayaH zUladaNDAjinAbhyAM ThakThaJau / ayaH zUla, daNDAjina AbhyAM tRtIyAntAbhyAM anvicchatItyarthaM saMjJAyAM ThakThanau sta ityarthaH / ayaH zUlamiva ayaHzUlam / sAhasa mityarthaH / yo mRdunopAyena anveSTavyAnarthAn tIkSNopAyenAnvicchati saH AyaH zulika iti bhASyam / tadAha - tIkSNopAya ityAdi / daNDAjinaM dambha iti / dambhArtha - tvAddaNDAjinazabdo dambhe lAkSaNika iti bhAvaH / tAvatitham / tAvatAM pUraNaM tAvatithamiti pUraNapratyayAntAnAM sAmAnyanirdezaH / tRtIyArthe prathamA / grahaNamiti bhAve lyuDantam / tathAca tRtIyAntAtpUraNapratyayAntAt grahaNamityarthe kan syAtpUraNapratya For Private and Personal Use Only Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bAlamanoramAsahitA / prakaraNam 38 ] devadattasya / dvitIyena rUpeNa grahaNamityathaiH / ' tAvatithena gRhNAtIti kanvakanyo nityaM ca luk' ( vA 3172 ) / SaSThena rUpeNa gRhNAti SaTko devadattaH / paJcakaH / (1878) sa eSAM grAmaNIH 5|2|78 // devadatto mukhyaH eSAM devadattakAH / tvatkAH / matkAH / (1876) zRGkhalamasya bandhanaM karabhe 5|2|76 // zRGkhalakaH karabhaH / (9880) utka unmanAH 5|280 // udgatamanaska vRtterucchabdAtsvArthe kan / utkaH utkaNThitaH (1881) kAlaprayojanAdroge 5|2| 1 || kAlavacanAtprayojanavacanAcca kan syAdoge / dvitIye'hani bhavo dvitIyako jvaraH / prayojanaM kAraNaM rogasya phalaM vA / viSapuSpairjanito viSapuSpakaH / uSNaM kAryamasya uSNakaH / roge kim / dvitIya divaso'sya / (1882) tadasminnannaM prAye saMjJAyAm 5 282 // prathamAntAtsaptamyarthe kansyAdyatprathamAntamannaM cetprAyaviSayaM tat / guDAyasya ca lugvetyartha ityabhipretyAha - kan syAdityAdi / pUraNapratyayAntasya tu prakRtibhUtasya luk / kintu pUraNapratyayamAtrasya, SaSThena gRhNAti SaTka iti bhASyodAharaNAt / dvitIyena rUpeNeti / anena tRtIyaiva samarthavibhaktiriti sUcitam / itinA lo. kAnusAritvaM gamyate / evaM ca pranthaviSayakameva grahaNamiha phalati / tena dvitIyaM grahaNaM devadattena daNDasyetyAdau na bhavati / tAvatitheneti / grahaNe'rthe vihitaM grahItari na prApnotItyArambhaH / SaTko devadatta iti / bhASye evamevodAhRtatvAt pUraNapratyayasyaiva lugiti gamyate natu tadantasya / sa eSAM grAmaNIH / grAmaNIvizeSavAcakAt zabdAtprathamAntAt asyetyarthe kan syAdityarthaH / devadatto mukhyaH paSAmiti / etena grAmaNIzabdo mukhya paryAMya iti sUcitam / 'grAmaNIrnApite puMsi zreSThe grAmAdhipe triSu' ityamaraH / sbaskAH maskAH iti / tvamahaM vA mukhya eSAmiti vigrahaH / pratyayottarapadayozceti tvamau / zRGgalamasya / karabha iti SaSThyarthe saptamI / bandhanamiti karaNe lyuT / asya karabhasya zrRGkhalaM bandhanamiti vigrahe bandhanavizeSaNAt zRGkhalazabdAt prathamAntAt asya karabhasyetyarthe kan syAdityarthaH / zRGkhalakaH karabha iti / zRGgalena baddha iti yAvat / karabhaH bAla uSTraH / utka unmanAH / udgatamanaskavRtteriti / utkaNThitavRtterityarthaH / kAlaprayojanAdroge / kAla, prayojana anayo: samAhAradvandvaH / tadAha - kAlavacanAt prayojanavacanAcceti / yathocitavibhaktyantAditi zeSaH / kAlazabdenAtra kAlavRttiH pUraNapratyayAnto dvitIyAdizabda eva gRhyate, na tu mAsAdizabdaH, vyAkhyAnAt / tadAha - dvitIye'inIti / prayujya. te'neneni karaNe lyuTi prayojanaM sAdhanam / karmaNi lyuTi tu phalam / tadAha-prayojanaM kAraNaM rogasya phalaM veti / tadasminnannam / prathamAntAdannavAcakAt asminnityarthe kan 1 1 * For Private and Personal Use Only 863 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 864 siddhAntakaumudI [ taddhite matvarthIya pUpAH prAyeNAnnamasya guDApUpikA paurNamAsI / 'vaTakebhya inirvAcyaH' ( vA 3175 ) vaTakinI / (1883) kulmASAdaJ 5 / 2283 // kulmASAH prAyeNAnamasyAM kaulmASI / (1884) zrotriyaM chando'dhIte 52284 // zrotriyaH / vA ityanuvRtterachAndasaH / (1885) zrAddhamanena bhuktaminiThanau 5285 // zrAddhI / zrAddhakaH / (1886) pUrvAdiniH 5|2286 // pUrvaM kRtamanena pUrvAM / (1887) - sarvAcca 287 // kRtapUrvI kaTam / (1888) iSTAdibhyazca 5|2|| iSTamanena iSTI | adhIta / (1886) chandasi pArapanthiparipariNau paryavasthAri 5|26|| loke tu paripandhizabdo na nyAyyaH / (1860) manupa syAt annasya bAhulye gamye sajJAyAmityarthaH / vaTakebhya iti / saMjJAyAmityeva / vaTakinIti | vaTakAH prAyeNa annamasyAM paurNamAsyAmiti vigraha: / kulmASAdaJ / kano'pavAdaH / 'syAdyAvakastu kulmASaH caNako harimanthakaH' ityamaraH / zrotriyaMzcha. do'dhIte / dvitIyAntAcchandazabdAt adhIte ityarthe ghan, prakRteH zrotrAdezazca nipA. tyate / adhyetraNo'pavAdaH / vetyanuvRtteriti / ' tAvatitham' iti sUtrAnmaNDUkaplutyeti 'zeSaH / tatazca ghanabhAve adhyetraNiti bhAvaH / vAgrahaNAnanuvRttau tu ghanA adhyetraNo bAdhaH syAditi bodhyam / zrAddhamanena / prathamAntAt zrAddhazabdAt bhuktamanenetyarthe iniThanau etau sta ityarthaH / zrAddhasAdhanadravye zrAddhazabdo lAkSaNikaH / inipratyaye nakArAdikAra uccAraNArthaH / pUrvAdiniH / aneneti kartR tRtIyAntamanuvartate / kAM kriyAM prati kartetyAkAGkSAyAM bhuktaM pItamityAdi yatkiJcitkriyApadamadhyAhAryam upasthitatvAt kRJarthabhUtaM kriyAsA. mAnyameva pratIyate / tatazca pUrvaM kRtamaneneti viprahe kRtamityAdikriyAvizeSaNAtpU zabdAt anenetyarthe iniH syAdityarthaH / sapUrvAcca / vidyamAna pUrvAdapi pUrvazabdAduktaviSaye iniH syAdityarthaH / pUrvAntAditi yAvat / prAtipadikavizeSaNatve'pi pratya: yavidhau tadantavidhipratiSedhAdaprApte sUtramidam / kRtapUrvI kaTamati / atra yadvaktavyaM tatkartRkarmaNoH kRtItyatroktam / iSTAdibhyazca / iSTAdibhyaH tRtIyAntebhyaH anenetyarthe iniH syAdityarthaH / chandasi paripanthi / paripanthin, pariparin etau zabdau chandasi nipAtyete paryavasthAtari vAcye / payavasthAtRzabdAdinipratyaye avasthAtRzabdasya panthAdeze paripanthin zabdaH / paryavasthAtRzabdAdinipratyaye avasthAtRzabdasya para ityAdeze pariparinuzabdaH / ' mA tvA vidanparipanthinaH, mA vA paripariNo vidana' iti zrutau udAharaNam / idaM sUtraM vaidikaprakriyAyAmeva vyAkhyAtumucitam / anupaya veSTA / padasya pazcAdanupadam / pazcAdarthe avyayIbhAvaH / saptamyA ambhAvaH / anupa For Private and Personal Use Only Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38 ] baalmnormaashitaa| G65 dhanveSTA 5 / 2 / 0 // anupadamanveSTA gvaamnupdii| (1891) sAkSAdraSTari saMhAyAm paa2|61|| sAkSAdraSTA saakssii| (1842) kSetriyaca parakSetre cikitsyaH paa2|2|| kSetriyo vyAdhiH / zarIrAntare cikitsyH| apratikArya ityarthaH / (1843) indriyamindraliGgamindradRSTamindrasRSTamindrajuSTamindradattamiti vA 5 / 2 / 63 // indra AtmA, tasya liGga karaNena karturanumAnAt / itikaraNaM prakArArtham / indreNa durjayamindriyam / (1864) tadasyAstyasminniti matupa 5 // 2 // 44 // gAvo'tyAsminvA santi gomAn / 'bhUmanindAprazaMsAsu nityayoge'tizAyane / saMsarge'stivivakSAyAM bhavanti matubAdayaH // (vA 3183) damityasmAt anveSTari arthe imipratyayo nipAtyate / sAkSAddaSTari sabjJAyAm / sAkSA. dityavyayam , iha zabdasvarUpapara lusapaJcamIkam / sAkSAdityavyayAt dRSTyarthe ini: syAdityarthaH / sAkSIti / yaH karmaNi svayaM na vyApriyate, kintu karma kriyamANaM pazyati so'yaM sAkSItyucyate / sAkSAdityavyayAdinipratyayaH 'avyayAnAM bhamAtre iti ttilopH| kSetriyac / param anyat kSetra zarIram parakSetram / cikitsyaH pratIkAryaH 'kitevyAdhipratIkAre' ityukteH / parakSetrazabdAt saptamyantAt cikitsya ityarthe ghac , parazabdasya lopazca nipAtyate / zarIrAntare iti / bhAvini zarIre cikitsyaH, na tu vartamAne zarIre ityarthaH / phalitamAha-apratikArya iti / indriyam / indraliGgamityA. ghartheSu indriyamiti bhavati / indrazabdAt yathAyoga SaSThItRtIyAntAt liGgamityA. ghardheSu ghaca nipAtyata iti yAvat / indra Atmeti / sa etameva puruSaM brahma tatamamapazyadidamadarzamiti / tasmAdidandro nAmedandro ha vai nAma tamidandraM santamindramityAca. kSate' iti zruteriti bhAvaH / tasya liGgamiti / Atmano'numApakamityarthaH / liGgatvamu. papAdayati-karaNeneti / cakSurAdIndriyaM kiJcitkarbadhiSThitaM bhavitumarhati, karaNatvAt , ghttkrnndnnddaadivditynumaanaadityrthH| mama cakSurityevamindreNa dRSTaM jJAtamindriyam / indreNa sRSTamindriyam / indreNa juSTaM sevitaM prINitaM vA indriyam / rUDhazabdo'yaM kathaJcidvyutpAditaH / indreNa durjayamindriyamiti sAdhayitumAha-itikaraNamiti / itizabda ityrthH| / tadasyAratyasminniti matup / tadasyAstIti tadasminnastIti vigrahe astisamAnA. dhikaraNAtprathamAntAt asya asminniti cArthe matup syAdityarthaH / upAvitau / iti zabdo viSayavizeSalAbhArthaH / tadAha-bhUmanindeti / zlokavArtikamidam / bhUmA bahutvam yathA gomAn , yavamAn / nindAyAM kakudAvartinI knyaa| prazaMsAyAM rUpa bA055 For Private and Personal Use Only Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [tarite matvarthIya - (1895) rasAdibhyazca 5 / 2 / // matup / rasavAn / rUpavAn / anyamatvarthIyanikRtyartha vacanam / rasa, rUpa, varNa, gandha, sparza, zabda, sneha, bhAva / 'guNAt' (ga0 sU0 112) / 'ekAcaH' (ga. sU. 113 ) / svavAn / guNagrahaNa rasAdInAM vizeSaNam / (1846) tasau matvarthe 1 / 4 / 16 // tAntasAntau bhasaMjJI sto matvarthe pratyaye pare / 'vasoH samprasAraNam' (sU 435 ) / viduSmAn 'guNa. vacanebhyo matupo lugiSTaH' ( vA 3185) / zuklo guNo'syAstIti zuklA paTaH / kRSNaH / (1847) mAdupadhAyAzca matorvo'yavAdibhyaH daaraa|| mavarNAvarNAntAnmavarNAvarNopadhAcca yavAdivarjitAtparasya matormasya vaH syAt / kivAn / jJAnavAn / vidyAvAn / lakSmIvAn / yazasvAn / bhAsvAn / yavAdestu vAn / nityayoge kSIriNo vRkSAH / atizAyane udariNI kanyA / saMsarga daNDI chanI / vRttiniyAmakaH saMsargavizeSo vivakSitaH / tena puruSI daNDa iti nAsti / rasAdibhya. zva / matuviti / zeSapUraNamidam / uktaviSaye iti zeSaH / pUrveNaiva siddhe kimarthamida. mityata Aha-anyamasvarthIyeti / 'prata iniThanau' ityAdinivRttyathamityarthaH / rasA. dIna paThati-rasarUpetyAdi bhAvetyantam / guNAditi / ekAca iti / gaNasUtram / udAha. rati-svavAniti / guNagrahaNamiti / guNAdityetat rasAdInAM SaNNAM vizeSaNamityarthaH / tena guNavAcakAnAmeva eSAM grahaNAt jalAdivAcakAnAM rasAdizabdAnAM dravyavAcinAM ca gandhAdizabdAnAm iha na grahaNamiti bhAvaH / 'rasiko naTaH, spazikaM vAri ityA. diprayogadarzanAt idaM sUtraM bhASye pratyAkhyAtam / nanu vidvacchabdAnmatupi yajAdi. svAdiparakatvAbhAvena bhatvAbhAvAt 'vasoH samprasAraNam' iti kathaM samprasAraNami. tyata Aha-tasau matvarthe / matvarthapratyayAkSiptaprAtipadikavizeSaNatvAttadantavidhimabhi. pretyAha-tAntasAmtAviti / takArasakArAntAvityarthaH / guNavacanaibhya iti / vArtikamidam / guNe guNavati ca ye prasiddhAH zuklAdizabdAH ta eva gRhyante, natu rUpAdizabdA api / tena rUpaM vastramityAdi na bhavati / atra yadvaktavyaM tadadhvaramImAMsAkautUhale aruNAdhikaraNe prpnycitmsmaabhiH| ___ mAdupadhAyAzca / mAt upadhAyAzceti cchedaH / mAdityAvartate / m ca azceti samAhAradvandvAtpaJcamyekavacanam / matuSpratyayAkSiptaprAtipadikavizeSaNatvAttadantavidhiH / mavarNAntAdavarNAntAtprAtipadikAtparasya matoH masya vaH syAdityeko'rthaH / mAdityupadhAvizeSaNam / makarAsmikA akArAtmikA ca yA upadhA tataH parasya matomasya vaH syaaditynyo'rthH| phlitmaah-mvrnneshyaadinaa| mAntAdadAharatikiMvAniti / kimasyAsminvAstIti vigrahaH / essmgre'pi| akArAntAdudAharati For Private and Personal Use Only Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 30] baalmnormaashitaa| 867. - yavamAn / bhUmimAn / (18) jhayaH / 10 // jhayantAnmatomasya vaH syaat| apadAntakhAna jaztvam / vidyutvAn / (1 ) saMjJAyAm / / 12 // matomasya vaH syAt / ahIvatI / munIvatI / zarAditvAt dIrghaH / (1600) AsandIvadaSThIvazcakrIvatkakSIvaTThamaNvaccamaNyatI / / 2 / 12 // ete SaT saMjJAyAM nipAtyante / AsanazabdasyAsandIbhAvaH / AsandIvAnprAmaH / anyatrAsanavAn / asthizabdasyASThobhAvaH / aSThIvAn / asthimAnanyatra / cakrazabdasya cakrIbhAvaH / cakrIvAnnAma raajaa| cakravAnanyatra / kakSyAyAH samprasAraNam / kakSIvAnAmaSiH / kakSyAvAnanyatra / lavaNazabdasya rumaNbhAvaH / rumaNvAnnAma parvataH / lavaNavAmanyatra / carmaNo nalopAbhAvo NatvaM ca / carmaNvatI nAma nadI / carmavatyanpatra / (1401) udanvAnudadhau ca maa2||13|| udakasyodabhAvo matAvudadhau saMjJAyAM ca / udanvAnsamudraH RSizca / (1902) rAjanvAnsaurAjye 812 // 14 // rAjavantI bhUH / rAjavAnanyatra / (1903) prANisthAdAto lajanyatarasyAm 5 / 2 / 66 // cUDAlaH-cUDAvAn / prANisthAt kim / zikhAvAndIpaH / AtaH kim / hastavAn / 'prANyahAdeva' ( vA 3189) zAnavAniti / ana taparakaraNAbhAvAdAkArasyApi grahaNamiti matvAha-vidyAvAniti / mopadhAduvAharati-lakSmIvAniti / adupdhaadudaahrti-yshsvaaniti| 'tasau matvartha' iti matvAnna rutvam / AkAropadhAdudAharati-bhAsvAniti / atha vidyutvAnityatra makArAkArAntatvAbhAvAnmakArAkAropadhatvAbhAvAcca mAdupadhAyA iti vatvAprAptA. vAha-mayaH / apadAntatvAditi / 'tasau mtvrthe| iti bhatvena padatvabAdhAditi bhAvaH / saMjJAyAm / ahIvatItyAdi nadIvizeSasya nagarIvizeSasya vA samjJA / zarAditvAditi / 'zarAdInAM ca iti dIrgha ityarthaH / AsandIvat / samAhAradvandva hasvatvam / nipAtyanta iti / AsandIbhAvAdikamevAna nipAtyate vatvaM tu samjJAyAmiti siddham / kakSyAyAH samprasAraNamiti / nipAtyata iti zeSaH / 'na samprasAraNe' iti sUtrabhASye tu 'kakSyAyAH samjJAyAM mato samprasAraNaM vaktavyam' ityArabdham / ato'tra sUtre kakSIvacchabdapATha: anArSa ityAhuH / udanvAnudadhau ca / udaghau samzAyAM ceti / vastutastu udanvAMzcetyeva sUtrayitumucitam , sajJAyAmityanuvRttyaiva samudre'pi udanvacchabdasya siddhtvaat| __ rAjanvAn saurAjye / su zobhano rAjA yasya dezasya saH surAjA, tasya bhAvaH saurAjyam / tasminnatheM rAjanzabdAt matupi 'mAdupadhAyAH' iti vatvaM siddham / nalopAbhAvo nipAtyate / prANisthAt / AdantAtprANisthavAdhinaH kAbdAt matvarthe lac vA For Private and Personal Use Only Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 268 siddhAntakaumudI [taddhite matvarthIya - neha / medhAvAn / pratyayasvareNaiva siddha antodAttatve cUDAlo'sItyAdau 'svarito vAnudAte padAdau (sU 3659 ) iti svritbaadhnaarthshckaarH| (1904) si. dhmAdibhyazca 527 // lajvA syAt / sidhmalaH --sidhmavAn / anya. tarasyAprahaNaM matupsamuccayAya, na tu pratyayavikalpArtham / tena akArAntebhya iniThanau na / 'vAtadantabalalalATAnAmUl ca' ( ga sU 115) / vAtUlaH / (1905) vatsAMsAbhyAM kAmabale 5 / 28 // Abhyo lac syAdyathAsaGghayaM kAmavati balavati cArthe / vtslH| aNslH| (1906) phenAdilacca 5 / 8 // cAllan / anyatarasyAMgrahaNaM matupsamuccayArthamanuvartate / phenila:-phenala:-phenavAn / syAdityarthaH / zikhAvAn dIpa iti / atra zikhAzabdasya dIpAnavAcinaH prANisthavA. citvAbhAvAt na lajiti bhAvaH / prANyaGgAdeveti / bhASye tathA vacanAditi bhAvaH / nanu lacazcitkaraNaM vyartham , cita ityantodAttatvasya pratyayasvareNaiva siddharityata Aha-pratyayasvareNeti / cUDAlo'moti / tatra asItyetat 'titiGaH iti nihatam / cUDAlAtso rutve utve tasya suptvenAnudAttasyAdguNasya 'ekAdeza udAttena' ityudAttatve tasya pareNa pUrvarUpaikAdeze tasya padAdhanudAttena sahakAdezatvAt 'svarito vA'nudAtte' ityasya prAsau tannivRttyarthaM citkaraNamityarthaH / sidhamAdibhyazca / lajvA syAditi / matvatheM iti zeSaH / anyatarasyAmiti / pUrvasUtrAdanyatarasyAmityanuvRttaM na lacpratyaya. vikalpArthakam , kintu matappratyayasamuccayArthakameva anyatarasyAmityasyAvyayatvenA. nekArthakatvAt / tatazca sidhmAdibhyaH lac matup ca syAditi labhyate / nacAnyatara. syAmityasyAtra lacpratyayavikalpArthakatve'pi tadabhAve matupa siddha iti vAcyam , lajabhAve matubeva bhavati, natu ata iniThanau ityetadartha samuccayavidhAnAt / tadAhateneti / sidhmAdiSu ye akArAntAH tebhya iniThano netyarthaH / etatsarva bhASye spaSTam / sidhma, gaDu, maNi, vijaya, niSpAva pAMsu, hanu, pANi ityAdayaH sidhmAdiSu paThi. tAH / evaJca lajvA syAditi vivaraNavAkye vAzabdazcArthe / idamanyatarasyAMgrahaNamutta. rasUtreSu sarvatra matvarthIyavidhiSvanuvartate, nanu rUDhazabdeSu / mato na teSu matupsamuccaya ityAstAM tAvat / vAtadantabalalalATAnAmUGa ceti / sidhmAdigaNasUtramidam / ebhyo lac prakRterUG cAdezaH / DakArastu AdezatvasUcanArthaH / anyathA pratyayatvazaGkA syAt / vAtUlA, evaM dantula!, balUla:, lalATUlaH / vatsAMsAbhyAM kAmabale / la ca syA. diti / matvartha iti zeSaH / kAmabalazabdau tadvati lAkSaNikAvityabhipretyAha-kAmavati balavati ceti / phenAdilacca / matvatheM iti zeSaH / caalljiti| sannihitatvAditi bhAkaH / nanvevaM sati matupa naiva syAdityata Aha-pranyatarasyAMgrahaNamiti / sidhmAdi. For Private and Personal Use Only Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38] bAlamanoramAsahitA / 866 (1907 ) lomAdipAmAdipicchAdibhyaH zanelacaH paa2|100|| lo. mAdibhyaH shH| lomazaH-lomavAn / romazaH-romavAn / pAmAdibhyo naH / paamnH| 'aGgAskalyANe' ( ga sU 118) / anggnaa| 'lakSmyA acca' (ga sU 121) / lakSmaNaH / 'viSvagityuttarapadalopazcAkRtasandheH' (vA 3194 ) / viSuNaH / picchAdibhya ilac / picchila:- picchavAn / urasilaH-urasvAn / (1908) prajJAzraddhArcAgyo NaH 5 / 2 / 101 // prAjJo vyAkaraNam / prAjJA / shraaddhH| ArcaH / vRttezva' (vA 3195) vArtaH / (1608) tapaH sahasrAbhyAM sUtre vyAkhyAtamidam / lomAdi / za, na, halac ete, nibhyo gaNebhyo yathAsaGkhyaM syumatvarthe / aGgAtkalyANe iti| pAmAdigaNasUtram / kalyANaM, sundaraM tadvizeSaNakAdaGgazabdAt matvatheM napratyaya ityarthaH / aGganeti / kalyANAni aGgAni asyAH iti vigrahaH / lakSmyA acca' ityapi pAmAdigaNasUtram / lakSmIzabdAt matvarthe napratyayaH syAt prakRterakA. ro'ntAdezazca / lakSmaNa iti / lakSmIrasyAstIti vigrahaH / napratyaye prakRterakAre antAdeze Natvam / vizva giti / idamapi pAmAdigaNasUtramiti kecit / bhASye tu naprakaraNe idaM vArtikaM paThitam / viSu ityavyayaM sarvataH ityarthe / viSu aJcatIti viSvaG / sarvato gAmItyartha iti dhUrtasvAmI / viSu iti tiryagarthe hati bhavasvAmI / parAGmukha iti bhaTThabhAskaraH / viSu aJc ityasmAt akRtasandhermatvarthe napratyayaH syAt , uttarapadalopazcetyarthaH / viSuNa iti / viSvaG asyAstIti laukikavigrahaH / viSu anca, ityalaukikavigrahavAkyam / kRtasandhernapratyaye tu viSvakzabdasya uttarapa. dasya lope 'lopo vyoH" iti yalope viSNa iti syAditi bhaavH| samarthAnAmitya. syApavAdo'yam / prazAzraddhArcAbhyo nnH| prajJA, zraddhA, arcA ebhyo matvarthe NapratyayaH syaadityrthH| prAjJo vyAkaraNamiti / prajJAnaM prjnyaa| striyAmityadhikAre prapUrvakAt jJAdhAtoH 'Atazvopasarga' iti bhAve add| prajJA asyAstIti vigrhH| upasarjanabhUtAmapi prajJAnakriyAM prati vyAkaraNasya karmatvAdvitIyA / kRyogaSaSThI nAtra pravartate, 'kartRkarmaNoH kRti' ityatra kRgrahaNena taddhitayoge taniSedhAt / atra yadvaktavya tatkartRkarmaNoH kRtItyatra prapaJcitam / naca prajAnAtIti prjnyH| 'igupadha' iti kaH / prajJAzabdAt svArthe aNi prAjJa iti sidhyatIti zaGkayam , tathA sati striyAM DIpra. saGgAt / tadAha-prAzeti / zrAddha iti / zraddhA asyAstIti vigrahaH / Arca iti / arcA asyAstIti vigrahaH / vRttezceti / vArtikamidam / matvarthe pratyaya iti zeSaH / vArta iti / vRttirasyAstIti vigrahaH / For Private and Personal Use Only Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 270 likhAmtakaumudI [taddhite matvarthIya - vinInI 5 / 2 / 102 // vinInyorikAro nakAraparitrANArthaH / tapasvI / sahasrI / asantatvAdadantatvAcca viddha punarvacanamaNA bAdho mA bhuuditi| sahasrAttu Thano'pi bAdhanArtham / (1910) aNu ca 5 / 2 / 103 // yogavibhAga uttraarthH| tApasaH / sAhasraH / 'jyotsnAdibhya upasaMkhyAnam (vA 3 197 ) / jyotsnH| tAmisraH / (1919) sikatAzarkarAbhyAM ca 5 / 2 / 104 // saikato ghaTaH / zArkaraH / (1912) deze lubilacau ca 5 / 2 / 105 // cAdaNmatup ca / sikatAH sansyasmindeze sikatA:-sikatila:-saikataH-sikatAvAn / evaM zarkaretyAdi / (1913) tapaHsahasrAbhyAm / vinizca inizceti dvandvaH / matvarthe iti shessH| yathAsakhya. manvayaH / vinipratyaye inipratyaye ca nakArAdikArI uccaarnnaartho| nanu nakArayoH itsajJA kuto na syAt / naca prayojanAbhAvaH, nitsvarasyaiva phalatvAdityata AhavinonyorikAro nakAraparitrANArtha iti / tathA ca upadeze antyatvAbhAvAnnetsaMjJeti bhAvaH / yadyapi 'asmAyAmedhA' ityasantatvAdeva tapazabdAdvinsiddhaH / 'sahasrazabdAttu 'ata iniThanau' ityevensiddhaH / tathApi viziSya uttarasUtravihitena aNA asantAda ntalakSaNayoH vinInyoH sAmAnyavihitayoH bAdho mA bhUditi viziSyeha tapassaha zabdAbhyAM tayoH vidhAnam / sahastrazabdAttu adantalakSaNaThano'pi bAdhanArthamiha invidhAnam / etatsamAdhAnaM kvacinmUlapustakeSu dRzyate / aN ca / tapassahasrAbhyAM matvartha iti shessH| nanu tapaHsahasrAbhyAM vinonyaNAhatyekameva sUtramastu / naca tapa. sahasrAbhyAM vinInyoyathAsaGkhyArtha pRthaksUtrakaraNam / anyathA trayo'pi pratyayA dvA. bhyAM syuriti vAcyam 'tapaHsahastrAbhyAmaNvinInI' iti sUtrakaraNe bhinnavibhaktyucA. raNAdeva aNaH ubhayasambandhasya vinInyoryathAsayatvasya ca siddharityata Aha-yogavibhAga uttarArtha iti / uttarasUtre aNa evAnuvRtyartha ityarthaH / jyotsna iti / zuklapakSa iti zeSaH / jyotsnA candrikA / sA asyAstIti vigrahaH / tAmisra iti / kRSNapakSa iti shessH| tamisrAH tamoyuktA rAtrayaH / tA asya santIti vigrhH| jyotsnAditvAdaNa / ___sikatAzarkarAbhyAM ca / matvarthe aNiti zeSaH / saikato ghaTa iti / sikatA bhasya sa. ntIti vigrahaH / deze lupo vakSyamANatvAt ghaTa iti vizeSyam / 'apsumanaHsamAsi. katAvarSANAM bahutvaM ca' iti liGgAnuzAsanasUtrAt sikatAzabdo nityaM bhuvcnaantH| deze lubi lacau ca / pUrvasUtravihitasyANo lup ilacca syaadityrthH| cAdaNiti / sanni. hitatvAditi bhAvaH / tahi apavAdena mukta utsargasyApravRttemaMtupa naiva syAdityata Aha-matup ceti / samuccayArthakAnyatarasyAGmahaNAnuvRtteriti bhAvaH / sikatA iti / sikatAzabdAt nityaM bahuvacanAntAdaNo lupi prAtipadikAvayavasthAt supo luki For Private and Personal Use Only Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38 ] bAlamanoramAsahitA / danta unnata urac 5 / 2 / 206 // unnatA dantAH santyasya danturaH / (1614 ) U. suSamuSkamadhoH 5|2| 107 // USaraH / suSiraH / muSko'NDaH muSkaraH / madhumAdhuryam - madhuraH / ' raprakaraNe khamukhakujjebhya upasaMkhyAnam ' ( vA 3198 ) / kharaH / mukharaH / kuJja hastihanuH kuJjaraH / 'nagapa supANDubhyazca' (vA 3199 ) / nagaram | pAMsuraH / pANDuraH / pANDarazabdastvavyutpanna eva / 'kacchvA hasvatvaM ca' ( vA 3200 ) / kacchuraH / (1615) dyudubhyAM mA 52 108 // yumaH / drumaH / (1616) kezAdvo'nyatarasyAm 5 / 2 / 106 // prakRtenAnyatarasyAMmaina matupi siddhe punarprahaNaminiThanoH samAvezArtham / kezavaH - kezI kezikaH 871 yuktavadbhAvAdvizeSyasya dezasya ekatve'pi bahuvacanamiti bhAvaH / 'hayavaraT' iti sUtre 'ekA ca sikatA tailadAne asamarthA' iti bhAgye prayogAt sikatAzabdaH ekavacanAto'pyastIti liGgAnuzAsane mUlakAro vakSyati / danta unnata urac / unnatavizeSaNakAddantazabdAt matvarthe urac syAdityarthaH / unnata iti prakRtivizeSaNam / danta iti saptamI paJcamyarthe / USasuSi / USa, suSi, muSka, madhu eSAM samAhAradvandvAtpaJcamyekavacanam / sautraM puMstvam / ebhyo matvarthe rapratyayaH syAdityarthaH / USara iti / USaH kSAramRttikA vizeSo'syAstIti vigrahaH / suSira iti / suSiH bilaM asyAstIti vigrahaH / madhuzabdaH kSautre davye mAdhuryAtmakarasa vizeSe ca guNe vartate / tatra rasavizeSacAcina evAtra grahaNamityAha - madhu mAdhuryamiti / tathA bhASyAditi bhAvaH / anyathA madhudravyavati ghaTe'pi madhurapadaprayogaH syAt / kharo gardabhaH, dhiSNyo vA / mukharaH zabdaM kurvan / kuJjaro hastI / rUDhazabdA ete / nagapAMsviti / vArtikamidam / nagaramiti jAtivizeSavAcI / ata eva nagarIti GIS / pAMsura iti / pAMsuH asyAstIti vigrahaH / pANDuraiti / pANDuH zuklavarNaH, saH asyAstIti vigrahaH / kathaM pANDarazabda ityata Aha- pANDarazabdastriti / 'hariNaH pANDaraH pANDuH' ityamaraH / kacchavA iti / vArtikamidam / kacchUzabdAdrapratyayaH, prakRtehrasvazva antAdeza ityarthaH / kacchuraH zunaH rogavizeSaH / I 1 dyudrabhyAM maH / 'diva ut' iti kRtotvasya divzabdasya chu iti nirdezaH / divazadAt zabdAcca mapratyayaH syAdityarthaH / ghumaH druma iti / rUDhazabdAvetau / kezAdvo - 'nyatarasyAm / matvarthe iti zeSaH / nanvihAnyatarasyAgrahaNaM vyartham samarthAnAmiti vAhanaiva vAkyasya siddhatvAt / naca mahAvibhASayA apavAdena mukta autsargikasyApravRtteH 'pAremadhye SaSThayA vA' ityatroktatvAdiha manuSo'pravRttyApattau tatpravRtyarthamanyatarasyAgrahaNAmati vAcyam / prANisthAditi sUtrAdanyatarasyAgrahaNasya samu For Private and Personal Use Only Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 872 siddhAntakaumudI kezavAn / 'anyebhyo'pi dRzyate' ( vA 3210 ) / maNivo nAgavizeSaH / hiraNyavo nidhivizeSaH / 'arNaso lopazca' ( vA 5053) / arNavaH / (1617) gAbyajagAtsaMjJAyAm 5|2| 110 || hasvadIrghayoryaNA tantreNa nirdezaH / gANDi vam gANDIvamarjunasya dhanuH / ajagavaM pinAkaH / (1918) kANDANDAdIramanoracau 5|2| 111 // kANDIraH / ANDIraH / ( 1616) rajaHkRSyA - sutipariSado valac 5/2/112 // rajasvalA strI / kRSIvalaH / 'bale' ( sU 1040 ) iti dIrghaH / AsutIvalaH / zauNDikaH / pariSadvalaH / 'parSat iti pAThAntaram / parSadvalam / 'anyebhyo'pi dRzyate ' ( vA 3210 ) bhrAtRvalaH / putravalaH / zatruvalaH / 'vale' ( sU 1040 ) ityatra 'saMjJAyAm' ityanuvRtterneha dIrghaH / (1620 ) dantazikhAtsaMjJAyAm 5|2|113 // dantAvalo hastI | zikhAvalaH kekI / (1621) jyotsnAtamisrAzTaGgiNArjasvinnUrjasvala gominma linamalImasAH 5|2|114 // matvarthe nipAtyante / jyotiSa upa [ taddhite matvarthIya - sayArthakasyAnuvRttyaiva tatsiddherityata Aha- prakRteneti / iniThanoriti / iniThanorapItyarthaH / anyathA 'siSmAdibhyazca' ityatreva 'matubeca samuccIyeta, natviniThanAviti bhAvaH / tathA ca vapratyaye iniThanormatupi ca catvAri rUpANItyAha- kezava ityAdi / zranaibhyo'pIti / vArtikamidam / kezAdanyebhyo'pi matvarthe vo dRzyata ityarthaH / sa iti / vArtikamidam / arNaso vapratyayaH prakRteH sakArasya lopazcetyarthaH / arNava iti / arNaH jalam / tatprabhUtamasminnastIti vigrahaH / idaM tu vArtikaM bhASye na dRzyate / gANDa - ' jagAtsaMjJAyAm / hrasvadIrghayoriti / gANDizabdasya gANDIzabdasya ca kRtayaNoH gANDa iti yugapannirdezaH / khyatyAtparasya' ityatra khitizabdayoH khItIzabdayozca yathe.' tyarthaH / tatazca gANDizabdAt gANDI zabdAt ajagazabdAcca matvarthe vapratyayaH syA dityarthaH / rUDhazabdatvAdiha na matupsamuccayaH / kANDANDAdIrannoracau / kANDa, ANDa AbhyAM Iran, Iraca iti pratyayau matvarthe sta ityarthaH / rajaH kRSiH / rajas, kRSi, Asuti, pariSad ebhyo matyarthe valac syAdityarthaH / zrAsutIvala iti / 'puJ abhiSatre AGpUrvAt striyAM ktin / 'vale' iti dIrghaH / zranyebhyo'pIti / vArtikamidam / 'rajaH kRSi' ityAdisUtropAttAdanyebhyo'pi valac dRzyata ityarthaH / bhrAtRvalaH / ThUlope ityataH aNa ityanuvRtteH 'vale' iti na dIrghaH' / putravala ityAdau 'vale' iti dIrghamA - zaGkayAha-vale ityatreti / For Private and Personal Use Only J dantazikhAtsam jJAyAm / samAhAradvandvAtpaJcamI / dantazabdAt zikhAzabdAca matvarthe valac syAtsaJjJAyAmityarthaH / jyotsnA / jyotiSa iti / jyotsnAvayavA Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38 ] baalmnormaashitaa| 873 www dhAlopo nazca pratyayaH / jyotsnaa| tamasa upadhAyA itvaM razca / tamisrA / strItva. matantram / tamisram / zRGgAdinaca / zRGgiNaH / Urjaso valac / tena bAdhA mAbhU. diti vinirapi / UrjasvI / UrjasvalaH / 'UrjA'sugAgamaH' iti vRttistu cintyA, 'UrjasvatIH' itivadasunnantatvenaivopapatteH / gozabdAnminiH / gomI / malazabdAdinac / malinaH / Imasazca / malImasaH / (1922) mata iniThanau 5 / 2 / 115 // dnnddii-dnnddikH| (1923) brIhyAdibhyazca 5 / 2 / 116 // brIhi-vrIhikaH / na ca sarvebhyo brohyAdibhya iniThanAviSyete / kiM tarhi / 'zikhAmAlAsaMjJAdibhya iniH, 'yavakhalAdibhya ikaH' (vA 3209) / anyebhya ubhayam / (1624) tundAdibhyaH jyotISi, tAnyasyAM santIti vigrahe jyAtiSzabdAt napratyayaH upadhAbhUtasya ikArasya lopazca nipAtyate / sati ca ikArasya lope iNaH paratvAbhAvAt SatvanivRttI jyotsneti rUpam / 'candrikA kaumudI jyotsnA' ityamaraH / tamasa iti / tamaH asyAstIti vigrahe tamaszabdAt rakpratyayaH / upadhAbhUtasya makArAdakArasya itvaM ca nipAtyata ityarthaH / 'tamitrA tAmasI rAtriH' ityamaraH / nanu tamistrA' iti strIli nirdezAt tamistraM gRhamiti kathamityata Aha-strItvamatantramiti / zRGgAdinajiti / nipAtyata iti zeSaH / zRGgiNa iti / zRGgamasyAstIti vigrahaH / inaci Natvam / Urjaso balajiti / nipAtyata iti shessH| Urjas ityasunnantaM prAtipadikam / nanu 'asmAyAmedhA' iti vininA siddharjasviniti nipAtanaM vyarthamityata Aha-teneti / vizeSavihitena valacA asmAyeti sAmAnyavihitasya vino nivRttirmA bhUdityatadartha vino nipAtanamityarthaH / Urja iti / urjazabdAdvalaci prakRterasugAgama iti vRttigranthaH anupapannaH ityarthaH / kuta ityata Aha-UrjasvatIritivaditi / UrjasvatIrityatra vala. pratyayAbhAvena tatsanniyogaziSTasya asugAgamasyAprasaktaH tatra urjas ityasunnantaM prAtipadikamavazyamabhyupeyam / tenaiva UrjasvinnUrjasvalayoH vinivalajmAtranipAtano. papatterityarthaH / Imasazceti / malazabdAt nipAtyata iti zeSaH / ata initthnau| ada. ntAnmatvatheM ini Than etau sta ityarthaH / samuccayArthakAnyatarasyagrahaNAnuvRttermatubapi bhavati / 'ekAkSarAtkRto jAteH saptamyAM ca na to smRtau iti bhaassym| ekAkSa. rAt svavAna , kRtaH kArakavAn , jAteH vRkSavAna , saptamyAM daNDAH asyAM zAlAyAM santi daNDavatI / idaM prAyikam / tena kAryo kAryikaH, taNDulI taNDulikaH ityAdi siddhamiti bhASye spaSTam / brIyAdibhyazca / matvarthe iniThanau iti zeSaH / zikhAmAletyAdi / vArtikamidam / zikhA, mAlA, saMjJA, vINA, var3avA, balAkA, patAkA, varman , zarman ebhyaH inireva, For Private and Personal Use Only Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 73 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite matvarthIya ilacca 5 / 2 / 117 // cAdiniThanau matup ca / tundila: -- tundI - tundikaH - tundavAn / udara, picaNDa, yava, vrIhi / 'svAtAdvivRddhau' (ga0 sU0 124 ) vivRddhyupAdhikAtsvAGgavAcina ilajAdayaH syuH / vivRddhau karNau yasya sa karNikaH - karNIkarNikaH karNavAn / (1625) ekagopUrvAnityam 5 / 2 / 118 // ekazatamasyAstIti aikazatikaH / aikasahasrikaH / gauzatikaH / gausahasrikaH / (1626) zatasahasrAntAzca niSkAt 5|2| 116 // niSkAtparo yo zatasahasrazabdau tadasAraprAtipadikATThasyAnmatvarthe / naiSkazatikaH / naiSkasahasrikaH / (1627) rU. pAdAhataprazaMsayorya 5|2| 120 || AhataM rUpamasyAstIti rUpyaH kArSApaNaH prazastaM rUpamasyAstIti rUpyo gauH / Ahata - iti kim / rUpavAn / 'anyebhyoSpi dRzyate' (vA 3210 ) / himyAH parvatAH / guNyAH brAhmaNAH / (1628 ) masmAyAmedhAstrajo viniH 5|2|121 || yazasvI - yazasvAn / mAyAvI / 1 tu nityarthaH / yavakhati / yavakhala, nau, kumArI ebhyaH Thaneva, na tvinirityarthaH / pariziSTebhyastu vIhyAdigaNapaThitebhyaH ubhAvityarthasiddham / idaM vRttau spaSTam / tundAdibhya ilacca / matupceti / samuccayArtha kAnyatarasyAgrahaNAvRtteriti bhAvaH / udarAdayazcatvArastuntAdiguNapaThitAH / svAGgAdvivRddhAviti / gaNasUtramidam / vRddhaviSayAt svAGgAdilac, iniThanau matup cetyarthaH / kapila iti / vRddhau karNau yasyeti vigrahaH / ekagopUrvAnnityam / eka pUrvAt gopUrvAcca nityaM ThaJ syAdityarthaH / yadyapi nityagrahaNAbhAve'pi iniThanornirvRttiH sidhyati / tathApi samuccayArtha kAnyatarasyAMgraha - NAnuvRttyA matup samuccIyeta / tannivRtyarthaM nityagrahaNam / aikazatika iti / 'pUrva kAla ' iti samAsaH / 'saGkhyAyAH saMvatsara' ityuttarapadavRddhistu na tatra pratipadoktataddhitArthasamAsasyaiva grahaNAt / zatasahasra / niSkAt parAviti / asAmathrye'pi sautratvAt / samAsa iti bhAvaH / rUpAdAhata / Ahateti bhAve kaH / AhatavizeSaNakAt prazaMsAvizeSaNakAcca rUpazabdAt matvarthe yap syAdityarthaH / zrahataM rUpamiti / Ahatena niSpannaM svarUpaM yasyeti vigrahe rUpazabda ityarthaH / rUpyaH kArSApaNa iti / parimANaviziSTaH rajata suvarNAdirmudrikAvizeSayuktaH kArSApaNa ityucyate / tatsvarUpaM ca svarNakArakRtA hanananiSpA dhamiti bodhyam / rUpyo gauriti / prazastarUpasampanna ityarthaH / anyebhyo'pIti / vArtikamidam / rUpazabdAdanyebhyo'pIti yap dRzyata ityarthaH / himyAH parvatA iti / bhUmni yap, bahulaM himameSvastIti vigrahaH / guNyA brAhmaNA iti / prazaMsAyAM yap / prazastaguNasampannA ityarthaH / asmAyAmedhAstra jo viniH / asityanena asantaM vivakSitam / For Private and Personal Use Only Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38 ] baalmnormaalhitaa| 75 bIhyAdipAThAdiniThanau / mAyI, mAyikaH / kvinnantatvAtkuH / smbii| mAmayasyopasaMkhyAnaM dIrghazca' (vA 3213) AmayAvI / 'vRndAbhyAmArakan' (vA 3214 ) / zRGgArakaH / vRndArakaH / 'phalabarhAbhyAminac' (vA 3215) / phalinaH / barhiNaH / 'hRdayAccAlaranyatarasyAm' (vA 3216) / iNThanau matuH pca / hRdayAluH-hRdayI-hRdayikA-hRdayavAn / 'zItoSNatRprebhyastadasahane- (vA 3215) / zItaM na sahate zotAluH / u gAlaH 'sphAyitaJci' (sU 170 ) iti rak / tRpaH puroDAzaH, taM na sahate suprAlaH / 'tRpaM duHkham' iti mAdhavaH / 'himAcceluH ( vA 3218) / hima na sahate himeluH / 'balAdUlaH' (vA 3219) balaM na sahate balUlaH / 'vAtAsamUhe ca' (vA 3220 ) / vAtaM na sahate vAtasya samUho vA vAtUlaH / 'taparvamarudbhayAm' ( vA 3221) / parvataH / maruttaH / (1929) UrNAyA yus / 5 / 2 / 123 // sittvAtpadatvam / karNAyuH / atra asanta, mAyA, medhA, saj ebhyo vinipratyayaH syAdityarthaH / pratyaye nakArAdikAra uccAraNArthaH / yazasvIti / 'tasau matva|' iti bhatvAnna rutvamiti bhaavH| yazasvAniti / 'ekagopUrvAt' iti sUtre nityagrahaNena nivRttamapi samuccayArthamanyatarasyAmahamiha maNDakaplutyA anuvartate / taso mtvrthe| iti sUtre yazasvAniti bhASyo. dAharaNAditi bhAvaH / namvItyatra 'prazvaH iti SatvamAzayAha-kinnantasvA. diti / pAmayasyeti / AmayazabdAt matva| viniH prakRterdIrghazcetyarthaH / zRvRndAbhyA. miti / phalabarhAbhyAmiti / hRdayAccAluranyatarasyAmiti ca / vArtikatrayamidam / matupceti / vaktavya iti zeSaH, bhASye tthokttvaat| cuTU iti ckaarsyesjnyaa| anyatarasyAM grahaNAccAlorabhAve initthnau| samuccayArthakAnyatarasyAMgrahaNAnuvRttematubapi / tathA. cAtra catvAraH pratyayAH / tadAha-hRdayAlurityAdi / 'zItoSNatRprebhyaH tamna sahate' iti vArtikamarthataH sagRhaNAti-zIteti / zIta, uSNa, tRpa ebhyaH dvitIyAntebhyaH na sahate ityarthe cAlurvaktavya ityrthH| tRpaH puroDhAza iti / mantrabhASye tathoktatvAditi bhAvaH / himAcceluriti / vArtikamidam / himazabdAt dvitIyAntAt na sahata ityarthe celuH syAdityarthaH / cakAra it / valAdUla iti / tatra sahate hatyatheM vaktavya iti zeSaH / vAtAsamUhe ceti / SaSThayantAdvAtazabdAt samUhe'the, dvitIyAntAt na. sahate ityarthe ca, ulapratyayo vAcya hatyarthaH / taparvamarudbhayAmiti / vArtikamidam / parvamarudbhyAM tapa vaktavya ityarthaH / tanvaktavya iti vRttit , haradattAca / prauDhamanoramAyAM tu nisvaM nirAkRtam / zabdenduzekhare tu haradattasammataM nityameva sthApitam / rUDhatvAdanyavAvarthAbhAvAna mtu| For Private and Personal Use Only Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 76 siddhAntakaumudI [taddhite matvarthIya chandasi iti kecidanuvartayanti / yuktaM caitat / anyathA hi 'ahaMzubhamoH-' (sU 1946 ) ityatraivorNAgrahaNaM kuryAt / (1930) vAco gminiH 5 / 2 / 124 // vAgmI / (1931) Ala jATacau bahubhASiNi 5 / 2 / 125 // 'kutsita iti vaktavyam' ( vA 3223) / kutsitaM bahu bhASate vAcAlaH vAcATaH / yastu samyagbahubhASate sa vAgmItyeva / (1632) svAminnaizvarya paa2|126|| aizvaryavAcakA. svazabdAnmatvarthe Aminac / svAmI / (1933) arzamAdibhyo'c 5 / 2 / 127 // aAsyasya vidyante arshsH| AkRtigaNo'yam / (1934) dvandvopa. tApagotprANisthAdiniH 5 / 2 / 12 // dvandvaH / kaTakavalayinI / zaGkhanupuriNI / upatApo rogaH / kuSThI / kilaaso| gA ninyam / kakudAvartI kAkatA. lukinI / prANisthAt kim / pusspphlvaanghttH| 'prANyaGgAna' / pANipAdavatI / 'ataH' ityeva / citrakalalATikAvatI / siddhe pratyaye punarvacanaM ThanAdibAdhanArtham / ___ UrNAyA yus / UrNAyuzabde 'yasyeti ca' iti lopamAzAha-sitvAditi / anu. vartayantIti / 'bahulaM chandasi' ityasmAditi zeSaH / vAco gminiH / vAcazabdAta matvarthe rimanipratyayaH syAdityarthaH / nakArAdikAra uccaarnnaarthH| ataddhita iti payudA. sAt gakArasya netsaMjJA / vAggmIti / vAzabdAt rimanipratyaye kutvaM, jaztvam / pratyaye gakArocAraNaM tu 'pratyaye bhASAyAm' ityanunAsikAbhAvArtham / AlajATacau / vAcazabdAt Alaca , ATac etau matvatheM bahubhASiNItyarthaH / gmino'pavAdaH / yastu samyagiti / naca abahu, akutsitaM ca yo vadati tatrApi vAgmIti kuto na bhavatIti vAcyam , 'yo hi samyagbahu bhASate vAggmItyeva sa bhavatIti bhASyabalena pUrvasUtrasya samyak bahubhASiNyeva pravRtterabhyupagamAditi bhAvaH / svAminnazvayeM / aisayeM iti prakRtivizeSagamityabhipretyAha-aizvaryavAcakAditi / Aminajiti / nipAtyata iti zeSaH / svAmIti / svaM aizvarya', tadvAnityarthaH / niyanteti yAvat / aizvaryetyuktardhanavAnityarthe svAmIti nAbhavati / arzaAdibhyo'c / arzamazabdaH AdiH eSAmiti vigrahaH / arzasa iti / arzaH gudarogavizeSaH / dvndvoptaap| dvandvasamAsAt upatApavA. cakAt garthavAcakAcca prANisthaviSayebhyo matvarthe iniH syAdityarthaH / dvandveti udA. haraNasUcanam / kaTakavalayinIti / kaTakavalayayoH kazcidAkRtibhedaM parikalpya dvandva upapAdyaH / upatApa ityasya vivaraNaM-roga iti| kilAsaH kuSTabhedaH / gamityasya vivaraNa-nindyamiti / kakudAvartIti / kakuda grIvAyA adhasthAtpRSThabhAgaH / tatra AvartaH kakudAvartaH, saH asyAstIti vigrahaH / kAkatAlukinIti / kAkasyeva tAluke kAkatAluke, te asyAH sta iti vigrahaH / prANyaGgAnneti / vyAkhyAnamevAna zaraNam , For Private and Personal Use Only Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 38] baalmnormaashitaa| (1935) vAtAtIsArAbhyAM kukca 52 / 126 // cAdiniH / vAtako / atisArakI / roge cAyamiSyate / neha / vAtavatI guhA / 'pizAcAcca' (vA 3224) / pizAcako / (1936) vayasi pUraNAt 5 / 2 / 130 // pUraNapratyayAntAnmatvarthe iniH syAdvayasi dyotyai| mAsaH saMvatsaro vA paJcamo'syAstIti paJcamyuSTaH / ThanAdibAdhanArthamidam / vayasi kim / paJcamavAn prAmaH / (1937) sukhAdibhyazca 5 / 2 / 131 // inirmatvarthe / sukhii| duHkhI / 'mAlA kSepe' (ga0 sU 116) mAlI / (1930) dharmazIlavarNAntAcca 5 / 2 / 132 // dharmAyantAdinimatvarthe / brAhmaNadharmI / braahmnnshokhii| brAhmaNavarNI / (1936) hastAjjAto 5 / 2 / 133 // hastI / jAtau kim / hastavAnpuruSaH / (1440) varNAdbrahmacAriNi 5 / / 134 // varNI / (1641) puSkarAdibhyo deze 52|135||pusskrinnii / pbhinii| deze kim / puSkaravAnkarI 'bAhurupUrvapadAvalAt' (vA 3225) bAhubalI / Uru. balI / 'sarvAdezvaH (vA 3226 ) sarvadhanI / sarvapIjI / 'arthAccAsanihite ( vA evaMvidhavArtikasya bhASye adarzanAt / ata ityeveti / samAsAnta iti sUtrabhASyarItyA maNDakaplutyA tadanuvRtteriti bhaavH| citra kalalATikAvatIti / citrakaM ca lalATikA ceti dvandvaH / adantatvAbhAvAdinineti bhAvaH / nanu 'ata iniThanau' ityato'nuvRttyaiva siddha punariha inigrahaNaM kimarthamityata Aha-siddhe pratyaye iti / ThanAdIti / AdinA matupaH snggrhH| vAtAtIsArAbhyAM kukca / cAdiniriti / vAta, atIsAra AbhyAM matvarthe iniH syAt prakRteH kuk cetyarthaH / kuki kakAra ita, ukAra uccaarnnaarthH| kittvAdantAvayavaH / vAtakIti / vaatrogvaanityrthH| atisArakIti / atIsArarogavAnityarthaH / roge cAyamiti / vyAkhyAnAditi bhaavH| roga evetyarthaH / vAtavatI guheti / atra rogasyApratI. terinikuko neti bhAvaH / pizAcAcceti / vArtikamidam / pizAcAdiniH prakRteH kukce. tyarthaH / vayasi pUraNAt / 'ata iniThanAvityeva inisiddhaH kimarthamidamityata AhaThanAdibAdhanArthamiti / sukhAdibhyazca / inirmatvarthe iti / inirava, natu ThanityarthaH / mAlA kSepe iti / sukhAdigaNasUtramidam / dharmazIla / dhrmaacntaaditi| dharma, zIla, varNa etadantAdinirevetyarthaH / hastAjjAtau / hastAnmatvarthe inireva samudAyena jAtivizeSe gamye ityarthaH / varNAdbrahmacAriNI / varNazabdAnmatvarthe inirava samudAyena brahmacAriNi gamye ityarthaH / varNIti / varNaH brAhmaNAditattadvarNocitavasantAdikAlamupanayanam , so'syAstoti vigrahaH / puSkarAdibhyo deshe| puSkarazabdAnmatvarthe inirava syAt deze gamye / bAhurupUrvapadAbalAditi / vArtikamidam / bAhu, aru etatpUrvapadakAt balazabdAntAnma. For Private and Personal Use Only Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7: simAntakaumudI [taddhite matvarthIya 3227) bho / savihite tu arthavAn / 'tadantAmcha' (vA 3228) / dhaanyaarthii| hiraNyAA~ / (1942) bakAdibhyo matubanyatarasyAm paa-1136|| bala. vAn-balI / utsaahvaan-utsaahii| (1943) saMjJAyAM manmAbhyAm 5 / 2 137 // mannantAnmAntAccenirmasvatheM / mn-prthiminii| dAminI / ma-hominI / sominI / saMjJAyAm kim / somavAn / (1644) kaMzaMbhyAM vabhayustitutayasA 5 / 2 / 138 // kam , zam iti mAntau / kam ityudksukhyoH| zam iti sukhe / AbhyAM sapta pratyayAH syuH / yusyasoH sakAraH padatvArthaH / kaMva / kambhaH / kaMyuH / ktiH| kNtuH| kNtH| kNyH| zaMvaH / zaMbhaH / shNyuH| zaMtiH / shNtuH| shNtH| zaMyaH / anusvArasya vaikalpikaH parasavarNaH / vakArayakAraparasyAnunAsiko vyo| (1645) tundivalivaTebhaH 5 / 136 // vRddhA nAbhistundiH / 'mUrdhanyopayo'yam' iti mAdhavaH / tundibhH| balibhaH / vttibhH| pAmAditvAdalino'pi / tvayaM inirevetyarthaH / sarvAdazceti / vAtikamidam / inireveti zeSaH / arthAccAsanihite iti / vAtikamidam / asannihitaviSayakAdarthazabdAt inirevetyarthaH / zrI. ti / asannihitaH arthaH asyeti vigrahaH / artho nAstIti yAvat / atra virodhA. dastIti na sambadhyate / artho'sannihito'syetyarthe aprApta eva inividhIyata iti kaiyaTaH / pratyayavidhau tadantavidhiniSedhAdAha-tadantAcceti / arthazabdAntAdapi ini. vaktavya ityarthaH / ___ balAdibhyo / matubabhAvapakSe sannihitaH inirityabhipretyodAharati-balavAn bliiti| saMjJAyAM manmAbhyAm / prathiminIti / 'pRthvAdibhya imanijvA' imanijantaH prathiman. zandaH / anna mano'narthakatve'pi 'aninasman' iti tadantavidhinA imanijanto'pi gRhyate / prathimanzabdAdinipratyaye Tilope nAntalakSaNaDIpi prthiminiishbdH| dAmi. nIti / dAmanazabdAdinI Tilope DIviti bhAvaH / meti / mAntodAharaNasucanamidam / homini sominIti / homazabdAtsomazabdAcca inau DIbiti bhaavH| kaMzaMbhyAm / va, bha, yusa , ti, tu, ta, yas , eSAM saptAnAM dvandvAt prathamAbahuvacanam / sapta pratyayAH syuriti / matvatheM iti zeSaH / padatvArtha iti / anyathA kam ityasmAt yupratyaye yapratyaye ca kRte bhatvAt padatvAbhAvAdanusvAro na syAditi bhAvaH / vakArayakAraparasyeti / bahabrIhiH / vakAraparakasya yakAraparakasya caanusvaarsyetyrthH| tundivali / tundi, vali, paTi ebhyo matvarthe bhapratyayaH syAdityarthaH / samAhAradvandvAtpaJcamyekavacanam / puMstva. sarvam / vaTibha iti / 'vaTa veSTane' vaTanaM vaTiH so'syAstIti vigrahaH / mahazubhamoryus / For Private and Personal Use Only Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 39] baalmnormaashitaa| 298 (1946) mahazubhamoyus paa2|150|| 'aham' iti mAntamavyayamahaGkAre / zubhamiti zubhe / mahayuH, ahaGkAravAn / zubhayuH, zubhAnvitaH / iti mtvrssiiyaaH| atha taddhite prAgdizIyaprakaraNam // 39 // (1647)prAgdizo vibhktimpaa3.1|| dikchandebhya ityataH prAgvakSyamANAH pratyayAH vibhaktisaMjJAH syuH / atha svArthikAH prtyyaaH| 'samarthAnAm iti 'prathamAt' iti ca nivRttam / 'vA' iti svanuvartata eva / (1948) kiMsarvanAmabahubhyo. 'vyAdibhyaH 5 / 32 // kimaH sarvanAmno bahuzabdAcceti prAgdizo'dhikriyate / (1646) idam iza 5 // 33 // prAgdizIye pare / (1950) etetau rthoH5| 34 // idaMzabdasya 'eta' 'it' ityAdezau sto rephAdau thakArAdau ca prAgdizIye pare / izo'pavAdaH / (1951) etado'n 5 // 35 // yogavibhAgaH kartavyaH / ahaMyuH zubhaMyurityatra sublukamAzaGkayAha-ahamityAdIti / sittvaM padatvArtham / tena padatvAdanusvAre parasavarNaH sidhyati / iti taddhite paJcamAdhyAyasya dvitIyapAde mavIyaprakaraNam / atha paJcamAdhyAyasya tRtIyapAda prAgdizIyaprAraNaM nirUpyate / prAgdizo vibhktiH| di. kchabdena taddhaTitaM sUtraM vivakSitamityabhipretyAha-dikchandebhya ityata iti / |vibhktisNshkaa iti / tatphalaM tu 'na vibhaktau tusmAH ' iti niSedhaH, syadAyatvam , idama 'uDi. dampadAdi' iti svarazca / svArthikA iti / svIyaprakRtyarthe bhavA ityrthH| tasilAdivarthanirdezAbhAvAt 'atizAyane' ityAdInAM prakRtyarthavizeSaNatvAcceti bhAvaH / nivR. ttamiti / anopapattiH 'samarthAnAm' itytroktaa| anuvartata eveti / vyAkhyAnamevAna zaraNam / kiM sarvanAma / anuyAdibhya iti cchedaH / prAgdiza ityanuvartate / tadAhaprAgdizo'dhikriyata iti / vidheyAnidezAdadhikAro'yamiti bhAvaH / kimaH sarvanAmatve. 'pi dvayAdiparyudAsAt pRthaggrahaNam / dvayAdiSu kiMzabdapAThastu tvaM ca kazca ko, ahaM ca kazca ko, ityatra 'tyadAdInAM mithaH sahokko' iti kimaH zeSatvArthaH / atha vakSya. mANatasilAdipratyaye pare kAryavizeSAnAha-idama iz ityAdinA / idama iz / prAgdi. zIye pare iti zeSapUraNam / prakaraNalabhyamidam / zittvAt sarvAdezaH / ita ityudA. haraNam / etetau rathoH / idam ityanuvartate / etazca hacceti dvandvAtprathamAdvivacanam / saca tayoriti dvndvH| rephAdakAra uccaarnnaarthH| rephathakArAbhyAM prAgdizIyaM prakaraNasabhyaM vizeSyate / 'yasminvidhiH' iti tdaadividhiH| tadAha-idaM zabdasyetyA. dinA / tantra rephAdau pare etaH, thAdau tu iditi yathAsahAya bodhyam / etarhi, ittham / For Private and Personal Use Only Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Eo siddhAntakaumudI [taddhite prAgdizIya etadaH etetI sto rthoH| 'an'| etadaH ityeva / anekAltvAtsavodezaH / 'nalopaH prAtipadikAntasya' (sU 236) (1952) sarvasya so'nyatarasyAM di 5 / 3 / 6 // prAgdizIye dakArAdau pratyaye pare sarvasya so vA syAt / (1953) paJcamyAstasila 5.37 // paJcamyantebhyaH kimAdibhyastasilvA syAt / (1955) kutihoH 7 / 2 / 104 // kimaH kuH syAttAdI hakArAdau ca vibhako parataH / kutaH kasmAt / yataH / tataH / ataH / itH| amutaH / bhutH| dUghyA - - etado'n / prAgdizIye pratyaye pare etadUzabdasya an syAdityarthaH pratIyate / evaM sati etacchabdasya aneva syAt / natvetetau / tatrAha-yogavibhAga iti / etada iti / prathamasUtramidam / tasya zeSapUraNam etetau rathoH' iti / etacchabdasya etetau sto rephathakArAdau pratyaye pare ityarthaH / etAha, ittham ityudAharaNam / anniti dvitIya sUtram / etada ityeveti / rathoH iti tu nAnuvartate iti bhAvaH / tathAca etada ityasya an syAtprAgdizIye pare ityarthaH phalati / ataH atra ityudAharaNam / nanu anAdeze nakArasya itsaMjJAyAm akAro'ntAdezaH syAdityata Aha-anekAtvAditi / nakArasya prayojanAbhAvAt netsaMjJA, nitsvarasya pratyayAvaSa yatvAditi bhAvaH / tahi ata ityAdau nakArasya zravaNaM syAdityata Aha-nalopa iti / sarvasya so'nyatarasyAM di / di iti saptamyekavacanaM prAgdizIyavizeSaNam / 'yasminvidhiH' iti tadAdividhiH / tadAha-prAgdizIye dakArAviti / sadA ityudAharaNam / tadevaM tasilAdipratyayeSu prA. gdizIyeSu pareSu katipayAn AdezAna vidhAya tasilAdipratyayAnvaktumupakramate / ___ paJcamyAstasila / kimAdibhya iti / kiMsarvanAmabahubhya ityarthaH / vA syAditi / 'samarthAnAm' ityato vAgrahaNasyAnuvRtteriti bhAvaH / kutihoH| ku iti luptaprathamAkam / 'kimaH kaH' ityasmAt 'kimaH ityanuvartate / 'aSTana A' ityato vibhaktAviti / tizca h ca tayoriti dvandvaH / ikAra uccaarnnaarthH| tAbhyAM vibhaktivizeSyate / tadAdividhiH tadAha-kimaH kuH syAdityAdinA / kuta iti / kizabdAt paJca. myantAttasil / subluk / kimaH kubhAvaH / tasilAdayaH prAk pAzapaH' ityukteravya. yatvam / vetyanuvRtteH phalamAha-kasmAditi / tihorityuktaratra na kubhAvaH / sarvanAmna udAharati-yata iti / yadazabdAt paJcamyantAt subluka, tasilo vibhaktitvAt tasminpare tyadAdhatvaM pararUpam / evaM tacchabdAttata iti rUpam / pakSe tasmAditi bhavati / ata iti / etadUzabdAt paJcamyantAt tasil, subluk, etado'n , sarvAdezaH, nlopH| pakSe etasmAditi bhavati / ita iti / idaMzabdAtpaJcamyantAt tasila, subluk, idama iz / pakSe asmAditi bhavati / amuta iti / adaszabdAt paJcamya. For Private and Personal Use Only Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 39 ] bAlamanoramAsahitA / bid , destu dvAbhyAm / (1655) taseca 5|3|0 // kiMsarvanAmabahubhyaH parasya tase - stasilAdezaH syAt / svarArthaM vibhaktyarthaM ca vacanam / ( 1656 ) paryabhibhyAM ca 5|3|6|| AbhyAM tasil syAt / ' sarvobhayArthAbhyAmeva ' ( vA 3240 ) / paritaH sarvata ityarthaH / abhitaH ubhayataH ityarthaH / ( 1657) saptamyAstral 5|3|10|| kutra / yaMtra / tatra / bahutra / (1458) idamohaH 5|3|11|| tralo 'pavAdaH / izAdezaH / iha / ( 1656 ) kimot 5|3|12|| vAgrahaNamapakR. dhyate / saptamyantAtkimo'dvA syAt / pakSe / tral / (1660) kvAti 7 / 2 / 105 // kimaH kkAdezaH syAdati / ka / kutra / (1661) vA ha ca cchandasi 5|3|13|| 'kucha sthaH' | ' kucha jagmathuH / ( 1662) etadastratasotratasau cAnudAttau 2|4| 33 // anvAdezaviSaye etado'z syAtsa cAnudAttastratoH ntAt tasila, utvamatye ca / pakSe amuSmAditi bhavati / bahuta iti / pakSe bahubhya iti bhavati / dvayAdesviti / sarvanAmatvAt prAptastasil dvayAdiparyudAsAnnetyarthaH / tasezca / parasya taseriti / ' pratiyoge paJcamyAstasiH' 'apAdAne cAhIyaruho:' iti vakSyamANasya taserityarthaH / nanu tasestasil kimarthamityata Aha-svarArthamiti / litsvarArthamityarthaH / vibhaktyarthamiti / vibhaktinimittakatyadAdyatvAdyarthamityarthaH / anyathA paratvAttasau kRte tasya aprAgdizIyatvAt vibhaktitvAbhAvAt tyadAdyatvAdikaM na syAdityarthaH / paryabhibhyAM ca / sarvobhayArthAbhyAmeveti / vAtikamidam / pariSiJcati abhiSicati ityAdau vAgrahaNAt pakSe na tasil / saptamyA / kimAdibhyaH saptamyantebhyaH advayAdibhyastra lityarthaH / kutra ityAdirUpANi kRta ityAdivat / idamo haH / idaMzabdAt saptamyantAt hapratyayaH syAdityarthaH / kimot / apakRSyata iti / 'vA ha ca chandasi' ityuttarasUtrAditi zeSaH / apakarSe vyAkhyAnameva zaraNam / atpratyaye takAra it / na vibhaktAviti niSedhastu na bhavati, 'tavargasyettvapratiSedho'taddhite' iti vArtikAt / kvAti / kva atIti chedaH / kveti lupta prathamArka 'krimaH kaH' ityataH kima ityanuvartate / tadAha- kimaH kveti / kiMzabdAt saptamyantAt atpratyayaH takAra it, kimaH kAdeza iti bhAvaH / kutreti / atpratyayAbhAvapakSe trali 'ku tihoH' iti kubhAve rUpam / kecittu 'kimoDat' ityatra uttarasUtrAdvAgrahaNApakarSe pramANAbhAvAttralaM bAdhitvA nitya eva atpratyayaH, kutreti svapazabda evetyAhuH / vA ha ca chandasi / heti luptaprathamAkram / kimaH saptamyantAt hRpratyayaH syAdityarthaH / cAdat tral ca / yadyapi vaidikaprakriyAyAmidamupanyasanIyam / tathApi vAgrahaNasya pUrva sUtre apakarSajJAnAyAtra tadupanyAsaH / etadastravasoH / 'idamos 56 bA0 For Private and Personal Use Only Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2 siddhAntakaumudI [taddhite prAgdizIya parataH, to cAnudAttau staH / etasminprAme sukhaM vsaamH| ato'trAdhImahe / ato na gantAsmaH / (1663) itarAbhyo'pi dRzyante 5 / 3 / 14 // paJcamIsaptamIta. ravibhaktyantAdapi tasilAdayo dRzyante / 'dRziprahaNAdbhavadAdiyoga eva' ( vA 3244 ) / sa bhavAn / tato bhavAn / tatra bhavAn / taM bhavantam / tato bhavantam / tatra bhavantam / evaM dIrghAyuH / devaanaaNpriyH| AyuSmAn / (1964) sarvakAtyakiyattadaH kAle dA 5 / 3 / 15 // saptamyantebhyaH kAlArthebhyaH svArthe dA syAt sarvasminkAle / sdaa| srvdaa| ekdaa| anyadA / kdaa| ydaa| tadA / kAle kim / sarbatra deze (1965) idamo hila 5 / 3 / 16 // saptamyantA(kAle ityeva / hasyApavAdaH / asminkAle etarhi / kAle kim / iha deshe| (1466) adhunA 5 / 3 / 17 // idamaH saptamyantAtkAlavAcinaH svArthe adhunApra. tyayaH syAt / iz / 'yasya-' (sU 311) iti lopH| adhunaa| (1.67) dAnI ca 5 / 3 // 18 // idAnIm / (1968) tado dA ca 5 / 31 // tadAnvAdeze' ityasmAt anvAdeze azanudAtta ityanuvartate / tadAha-anvAdezetyAdinA / ato'treti / etadUzabdAt bali prakRterazAdeze atreti rUpam / ato na gantAsma iti / etasmAdgrAmAdityarthaH / etadUzabdAttasila prakRterazAdezaH / 'etado'n' ityeva siddha anudAttArthaM vacanam / naca litsvare sati zeSanighAtena tasoranudAttatvaM siddha. miti zaGkayam , litsvarApavAde azo'nudAttatve kRte litsvarAprAptyA pratyayasva. reNa tasorudAttatve prApte tadvidhAnArthatvAt / itarAbhyo'pi dRzyante / pnycmiisptmiitrvibhktibhyo'potyrthH| phalitamAha-paJcamIsaptamItaravibhaktyantAdapIti / kimA. deriti zeSaH / evamiti / sa dIrghAyuH, tato dIrghAyuH, tatra dIrghAyurityAdhuhyamityarthaH / sarvaikAnya / saptamyantebhya iti / sarvAdibhya iti zeSaH / saptamyA ityevAnuvartate, vyAkhyAnAditi bhAvaH / sadA sarvadeti / 'sarvasya so'nyatarasyAM di' iti sabhAvi. kalpaH / kadeti / kizabdAt dApratyaye sati tasya 'kimaH kaH' iti kAdezaH / idamo hiMla / idamaH hil iti chedaH / etahIti / idamzabdAt hila , 'eteto rathoH ityetA. dezaH / adhunA / 'idama' iti 'saptamyA' iti 'kAle' iti cAnuvartate / tadAha-dama iti / iziti / 'idama iza' ityeneti zeSaH / adhuneti / iyaditivat pratyayamAnaM zi. byate / paThanti cAbhiyuktAH 'uditavati parasminpratyaye zAstrayonau gatavati vilayaM ca prAkRte'pi prapaJce / sapadi padamudItaM kevalaH pratyayo yat tadiyaditi mimIte ko'dhunA paNDito'pi // " iti vayAkaraNImaupaniSadIM ca prakriyAmAzritya pravRtto dvayartho'yaM zlokaH / dAnI For Private and Personal Use Only Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 39] baalmnormaashitaa| tadAnIm / 'tado dAvacanamarthakaM, vihittvaat| ( vA 3243 ) (1966) ana. dyatane hilanyatarasyAm 53 // 21 // karhi-kadA / yahi-yadA / tarhi-tadA / ekasminkAle etarhi / (1970) sadyaH parutparAyaiSamaH pareghavyadyapUrvAranyedhuranyataredhuritareyuraparehAradhareghurubhayedhuruttareyuH / 5 / 3 / 22 // ete nipAtyante / 'samAnasya sabhAvo dyas cAhani' (vA 3245) samAne'hani sadyaH / 'pUrvapUrvatarayoH parAdezaH, udArI ca pratyayau saMvatsare (vA 3246) / pUrvasminvatsare parut / pUrvatare vatsare parAri / 'idamaH ( iz ) samasaNa' pratyayazca saMvatsare ( vA 3247) / asminsaMvatsare aiSamaH / 'parasmAdedyavyahani' (v| 3248) / parasminnahani parecavi / 'idamo'zbhAvo yazca' (vA 3249) asminnahani adya / 'pUrvAnyAnyataretarAparAdharobhayottarebhya edyus ca ( vA 3250 ) pUrvasminnahani pUrvedyaH / bhanyasminahani anyeyuH / ubhayorahorubhaya dyuH / 'yuzcobhayAdvaktavyaH' (vA 3251) / ubhayayuH / (1971) prakAravacane thAl 5 / 3 / 23 // prakAravRttibhyaH kimA. ca / idamaH saptamyantAt kAlavAcina: svAtheM dAnImiti ca pratyayaH syAdityarthaH / idAnImiti / idaMzabdAt dAnIMpratyayaH, iz / tado dA c| saptamyantAtkAlapravRtteH tazabdAt dApratyayAH, dAnIMpratyayazca syaadityrthH| tado dAvacanamiti / vArtikamidam / vihitatvAditi / 'sarvaikAnya' ityaneneti zeSaH / anadyatane hil| anadyatanakAla. vRttibhyaH kimAdibhyaH saptamyantebhya hilpratyayo vA syAdityarthaH / pane dApratyayaH / etasminkAle etahIti / etadUzabdAt hil / 'etada' iti yogavibhAgAt rephAdau etaadeshH| sadya:parut / 'samAnasya samAvo yas cAhani' iti bhASyavAkyamidam / ahavRttaH samAnazabdAt saptamyantAt dhaspratyayaH / samAnasya sabhAvazca nipAtyata itya. thaH / sadyaH samAne'hanItyarthaH / 'pUrvapUrvatarayoH parAdezaH udArI ca saMvatsare' ityapi bhASyavAkyam / ucca Arizceti dvandvaH / saptamyantAdimau pratyayo saMvatsare abhidheye / idamaH ( iz ) samasaNa' ityapi bhASyavAkyam / aiSama iti / samasaNi NakAra it , sakArAdakAra uccAraNArthaH / NittvAdAdivRddhiH / 'parasmAdevavyahani ityapi bhASyavAkyam / sapyamyantAt edyavirikAntaH pratyayaH / idamo'zabhAvo yazca' itya. pi bhASyavAkyam / saptamyantAt akArAnto dhprtyyH| pUrvAnyAnyataretarAparAdha. robhayottarebhya edyus ca' ityapi bhASyavAkyam / prakAravacane thAla / paJcamyatheM sapta. mItyAha / prakAravRttibhya iti / sAmAnyasya bhedako vizeSaH prkaarH| yathA bahubhiH For Private and Personal Use Only Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya dibhyasthAsyAtsvArthe / tena prakAreNa tathA / ythaa| (1672) idamasthamaH 5 / 3124 // thAlo'pavAdaH / 'etado vAcyaH' (vA 3235) / anena etena vA prakAreNa ittham / (1973) kimazca 5.3 / 25 // kena prakAreNa katham / iti taddhite prAgdizIya prakaraNam / atha taddhite prAgivIyaprakaraNam // 40 // (1674) dikachabdebhyaH saptamIpaJcamIprathamAbhyo digdezakAleSva. stAti: 5 / 3 / 27 // saptamyAdyantebhyo dizi rUDhebhyo digdezakAlavRttibhyaH svArthe'stAtipratyayaH syAt / (1975) pUrvAdharAvarANAmasi purdhvshcaissaam| 5 / 3 / 36 // ebhyo'stAtyarthe'sipratyayaH syAt , tadyoge RSI kramAt 'pura 'adh' 'a' ityAdezAH syuH| (1476) astAti ca 5 / 3 / 50 // astAtau prakArairbhuGkte iti vizeSairiti gamyate / sAdRzyaM tviha na gRhyate sarvathetyAdau tadapra. tIteH / tena prakAreNetyanantaraM viziSTa iti zeSaH / 'yathA hariH tathA haraH' ityAdau yatprakAravAn hariH tatprakAravAn hara iti bodhe sati harisadRzo hara iti phalati / tadabhiprAyeNa yathAzabdasya sAdRzyArthakatvoktiH / idamasthamuH / idaMzabdAtprakAravRtteH thamupratyayaH syAdityarthaH / pratyaye ukAra uccAra gaarthH| makArasya upadeze antyasvAbhAvAnnettvam / yadyapi 'na vibhaktau' iti niSedhAdeva masyettvaM na bhvti| tathApi tadanityatvajJApanArtha makAroccAraNamityAhuH / itthamiti / etetau rathoH' iti prakRte. ridamaH idAdezaH / etacchabdAt thamupratyaye tu 'etada' iti yogavibhAgAt idAdezaH / kimazca / prakAravRttasthamuriti zeSaH / kathamiti / 'kimaH kaH iti kaadeshH| iti taddhite prAgdizIyAnAM vibhaktisamjJakAnA pUrNo'vadhiH / atha prAgivIyaprakaraNamArabhyate / dikchabdebhyaH / saptamyAdhantebhya iti| saptamIpaJcamIpra. thamAntebhya ityarthaH / rUDhebhya iti / zabdagrahaNalabhyamidam / astAtipratyaye ikAra uccaarnnaarthH| takArAntaH pratyayaH / 'saGkhyAyA vidhArtha dhA' iti sUtraparyantamidaM sUtramasyAtivarjamanuvartate / atra vibhaktInAM digAdInAM ca na yathAsaGkhyaM, vyAkhyA. nAt / pUrvAdharAvarANAm / asIti luptaprathamAkam / pura adha, ava eSAM dvandvAtpratha. mAbahavacanam / prastAtyarthe iti / digdezakAlavRttibhya ityarthaH / prastAti ca / astA. tIti luptasaptamIkam / astAtIti takArAntAt saptamyekavacanaM vA / 'pUrvAdharAva. rANAmiti 'puradhava' iti cAnuvartate / tadAha-astAptAviti / yadyapi sUtrakrame 'pUrvAdhara' iti 'astAti ca' iti ca 'saGkhyAyA vidhArthe' ityataH prAk paThitam / tathApi astAto purAdhAdezavidhAnAya 'astAti ca' iti sUtramupanyasanIyam / tatrAnuvRttipra For Private and Personal Use Only Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40] bAlamanoramAsahitA / pare pUrvAdIno purAdayaH myuH| pUrvasyAm-pUrvasyAH-pUrvA vA dik / puraH-pura. stAt / adhaH-adhastAt / avH| (1977) vibhASA'varasya 5 / 3 / 41 // bhavarasyAstAto pare'va: syaadvaa| avastAt-avarastAt / evaM deze kAle ca / dizi rUDhebhyaH kim / aindrayo vasati / saptamyAdyaptebhyaH kim / pUrva grAmaM gataH / digAdivRttibhyaH kim / pUrvasmingurau vasati / 'astAti ca' (sU 1976 ) iti jJApakAdasirastAti na baadhte| (1678) dakSiNottarAbhyAmatasuca 5 / 3 / 28 // astAterapavAdaH / dakSiNataH, uttarataH / (1898) vibhASA parAvarAbhyAm 5 / 3 / 26 // prtH| avarataH / parastAt / avarastAt / (1680) aJcelaka 5 / 3 / 30 // aJcatyantAddizchandAdastAte kasyAt / 'luktaddhitaluki' (sU 1408 ) / prAcyA prAcyAH prAcI vA dik prAk / udak / evaM deze kAle c| (1981) uparyupariSTAt 5 / 3 / 31 // astAteviSaye UrvazabdasyopAdezaH syAt , ril riSTAtilau ca prtyyau| upari-upariSTAdvA vasati, Agato, ramaNIyaM vA / (1482) pazcAt 5 / 3 / 32 // aparasya pazvabhAva Atizca pratya. darzanAya 'pUrvAdhara' ityapi sUtramihevopanyastam / pura iti / pUrvAzabdAt asipra. tyayaH prakRteH pura AdezaH / purastAditi / pUrvAzabdAt astAtipratyayaH prakRteH pur AdezaH / adhaH, adhastAditi / adharazabdAt asipratyaye astAtipratyaye ca prakRteH adh Adeze rUpam / aba iti / avarazabdAt asipratyaye prakRteH ava Adeze rUpam / vibhASA'varasya / 'astAti ca' iti pUrvasUtrAdastAtItyanuvartate / tadAha-pravarasyeti / evamiti / pUrvasmin pUrvasmAt pUrvo vA dezaH, kAlo vA puraH purastAdityAdi / pUrvasmingurAviti / pUrvakAlikAdhyApanakartarItyarthaH / tanu 'dikchabdebhyaH' iti sAmAnyavihitasya parAdizabdeSu sAvakAzasya astAteH pUrvAdharAvarazabdeSu asinA vizeSa. vihitena bAdhaH syAdityata Aha-prastAti cetItyAdi / ____ dakSiNottarAbhyAm / digdezakAlavRttibhyAmiti zeSaH / dakSiNataH, uttarata iti| naca tasujeva pratyayo'stu / digvatitve tu 'sarvanAmno vRttimAtre' iti puMvatvenaiva dakSiNataH ityAdi siddhamiti vAcyam , spaSTArthatvAt / ata eva bhASye akAraH pratyAkhyAtaH / kecittu akAroccAraNamanyato vidhAnArtham / tena purata iti siddhamityAhuH / samA. nakAlInamityAdivat purata iti prAmAdikameveti bahavaH / vibhaassaa| atasujiti zeSaH / pakSe astAtiH / acelRk / prAcyAmiti / liGgaviziSTaparibhASayA astAtelun / uparyupariSTAt / 'Urdhvasya upabhAvA rilapratyayo riSTAtilpratyayazca' iti bhASyam / tadAha-astAteviSaye ityAdinA / vasati, prAgato, ramaNIyaM veti / vibhaktitrayasya yathA For Private and Personal Use Only Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya yo'stAteviSaye / (1983) uttarAdharadakSiNAdAtiH 5 / 3 / 34 // uttarAt / adharAt / dakSiNAt / (1984) enabanyatarasyAmadUre'paJcamyAH 5 / 3 / 35 // uttarAdibhya enabvA syAdavadhyavadhimatoH sAmIpye paJcamI vinA / uttareNa / adhareNa / dakSiNena / pakSe yathAsvaM prtyyaaH| iha keciduttarAdInananuvayaM dikcha. bdamAtrAdenapamAhuH / pUrveNa grAmam / apareNa prAmam / (1485) dakSiNAdAca 53136 // astAteviSaye / dakSiNA vasati / apaJcamyAH ityeva / dakSiNAdAgataH / (1986) Ahi ca dUre 5 / 3 / 37 // dakSiNAdre Ahi syAt / cAdAc / dkssinnaahi-dkssinnaa| (1487) uttarAcca 5 / 3 / 38 // uttyhiuttraa| (1488) saMkhyAyA vidhArtha dhA 53 / 42 // kriyAprakArAtheM vartamA. nAtsaMkhyAzabdAtsvArthe dhA syAt / caturdhA pnycdhaa| (2858) madhikaraNavi. cAle ca 5 / 3 / 43 // dravyasya saMkhyAntarApAdena saMkhyAyA dhA syAt / eka rAzi saDDayamudAharaNam / pazcAt / 'aparasya pazcabhAvaH, Atizca pratyayaH' iti bhASyavAkyamidam / pratyaye ikAra uccAraNArthaH / uttarAdhara / Atipratyaye ikAra uccAraNArthaH / astAterapavAdaH / enabanyatarasyAm / 'apaJcamyA iti prAgaseH' iti bhASyam / sUtrakrame 'pUrvAdhara' ityAsi vakSyati / tataH praagityrthH| uttarAdibhya iti / uttarAdhara. dakSiNAdityanuvartata iti bhAvaH / adUre ityetadvayAcaSTe-avadhyavadhimatoH sAmIpye iti / 'paJcamI vineti / paJcamyantAna bhavatItyarthaH / yathAstramiti / enababhAve pakSe astAtiH asiH aatishcetyrthH| dikchabdamAtrAditi / aJcatyantAttu nedam , vyavasthitavibhASAzrayaNAt / tena prAcena grAmamityAdi na bhavatItyAhuH / dakSiNAdAc / astAterviSaye iti / etena adUre iti nAnuvartata iti sUcitam / evaMca Acpratyaye, 'uttarAdharadakSi. NA'dityAtipratyaye, dakSiNottarAbhyAm' ityatasuci ca trINi ruupaanni| Ahi ca duure| dakSiNAzabdAditi zeSaH / cAdAjiti / tathA dUre uktarUpatrayeNa saha catvAri rUpANI. ti bhAvaH / uttarAcca / Ac Ahi ceti zeSaH / atapucA AtinA ca catvAri ruupaanni| saGkhyAyA vidhArthe dhaa| vidhAzabdasyArthaH prakAraH vidhaarthH| 'vidhA vidhau prakAre ca' ityamaraH / sAmAnyasya bhedako vizeSa prkaarH| sa cAbhidhAnasvAbhAvAt kriyA. 'viSayaka evaM gRhyate / tadAha-kriyAprakAreti / caturdhA paJcadheti / gacchatotyAdikriyApadamadhyAhAryam / catuSprakArA gamanAdikriyeti bodhH| navadhA dravyamityAdAvapi bhavatItyAdi kriyApadamadhyAhAryam / adhikaraNaviAle ca / adhikaraNaM dravya, tasya vicAlaH vicAlanaM sahayAntarApAdanam / tadAha-dravyasyeti / sahayAntarApAdanaM ca For Private and Personal Use Only Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40 ] baalmnormaashitaa| 887 paJcadhA kuru / (1640) ekAddho dhyamuanyatarasyAm 5 / 3 / 34 // aikadhyamekadhA / (188) dviyozca dhamuja 5 / 3 / 4 / // AbhyAM 'dhA' ityasya dhamu. asyaadvaa| dvaidham-dvidhA / dham-tridhA / 'dhamumantAtsvArthe Dadarzanam' (vA 3230 ) pathi dvaidhAni / (1962) edhAcca 5 / 3 / 46 // dvedhA / tredhaa| (1963) yApye pAzapa 5 / 3 / 17 // kutsito bhiSak bhiSakpAzaH / (1664) pUraNAdbhAge tIvAdan 5 / 3 / 48 // dvitIyo bhAgo dvitiiyH| tRtIyaH / svare vishessH| 'tIyAdIkasvArthe vA vAcyaH' (vA 2691) / dvaitIyIka:-dvitIyaH / tAIyokaH-tRtIyaH / 'na vidyaayaa| (vA 2692 ) / dvitIyA, tRtIyA vidyatyeva / (1645) prAgekAdazabhyo'chandasi 5 / 3 / 46 // pUraNapratyayAntAdbhAge'n / nyUnasahanyasya adhikasaGkhyAkaraNam adhikasahayasya nyUnasahanyAkaraNaM ca / Aye udAharati-eka rAzi paJcadhA kurviti| dvitIye tu anekamekA kurvityudAhAryam / iha rAziviSayaka eva prakAro gamyate, natu kripAprakAra iti sUtrArambhaH / ekAddho dhya muja. nyatarasyAm / ekAtdhaH iti chedH| dhAzabdasya dha iti SaSThayekavacanam / ekazabdA. tparasya dhApratyayasya dhyamunAdezaH syAdityartha / aikadhyamiti / naca ekazabdAt dhya. muzpratyayaH svatantro vidhIyatAm / natu dhApratyayasyAdeza iti vAcyam , tathA sati adhikaraNavicAla eva snihittvaadaaptteH| dvitrozca dhmuj| SaSThI paJcamyarthe / 'dha' iti 'anyatarasyAmiti cAnuvartate / tadAha-AbhyAmiti / parasyeti zeSaH / dhamuJantA. diti / vArtikamidam / dRzigrahaNAt kacidevAyam / pathi dvaidhAnIti / tRNAnIti zeSaH / dvaidhamityasmAt Dapratyaye Tilope rUpam / nava tasilAiyaH prAk pAzapaH' iti Dapratya. yAntasyApyavyayatvaM zazyam , svabhAvataH sattvavacanatvenAvyayatvAsambhavAt 'dvaidhA. ni' iti bhASyaprayogAcca / edhAcca / dvitribhyAM parasya dhApratyayasya edhAjityA. dezaH syAdityarthaH / 'paJcamyAstasil' ityArambha 'edhAcca' ityantai vihitapratyayA. ntAnAmavyayatvam / yApye pAzapa / yaapyH| kutsitaH 'nikRSTa pratikRSTAva rephayApyAva. mAdhamAH ityamaraH / kutsite vidyamAnAt svArthe pAzap syaadityrthH| pravRttinimi. ttakutsAyAmidam / apravRttinimittakutsAyAmapi kutsita iti vakSyamANaM bhavatIti bhASye spaSTam / puurnnaadbhaage| pUraNArthakatIyapratyayAntAt bhAge vidyamAnAsvAthai an syAdi. tyarthaH / anvidheH prayojanamAha-svare vizeSa iti| 'nityAdinityam' iti svare ityarthaH / tIyAdIkagiti / vArtikamidam 'dRSTaM sAma' iti sUtrabhASye sthitam / na vidyAyA iti| vArtikamidamapi tatrava sthitam / vidyAvRttaH tAyapratyayAntAdIkA For Private and Personal Use Only Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudo [taddhite prAgivIya caturthaH / paJcamaH / (1886) SaSTASTamAbhyAM ca 5350 // cAdan / SaSTho bhAmaH pAThaH-SaSThaH / aassttmH-assttmH| (188) mAnapazvaGgayoH kanluko ca 5 / 3 / 51 // SaSThASTamazabdAbhyo krameNa kanluko sto mAne pazvaGge ca vAcye / SaSThako bhAgaH mAnaM cet / aSTamo bhAgaH pazvaGgaM cet / asyAno vA luk / cakArAdyathAprAptam / SaSThaH-prASTaH, assttmH-aassttmH| mahAvibhASayA siddhe lugvacanaM pUrvatra AnI nityAviti jJApayati / (1885) ekAdAkiniccAsahAye 5 / 3 / 52 // cAtkanluko / ekAkI-ekakaH-ekaH / (288) bhUtaparva caraT 5 / 3 53 // ADhyo bhUtapUrva aaddhycrH| (2000) SaSThayA rUpya ca 5 / 3 / 54 // SaSTyantAdbhUtapUrve'rthe rUpyaH syAcaraT ca / kRSNasya bhUtapUrvo gauH kRSNarUpyaH-- ssnncrH| tasilAdiSu rUpyasyAparigaNitatvAnna puMvat / zubhrAyA bhUtapUrvaH shubhraaruupyH| netyarthaH / praagekaadshbhyH| zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-pUraNapratyayAntAt bhAge aniti / dvitIyatRtIyazabdAbhyAM pUrvasUtreNa siddhatvAccaturthAdidazamazabdaparyantaviSayakamidami. tyabhipretyodAharati-caturtha iti / nacAnenaiva siddhatvAtpUrvasUtraM kimarthamiti zaGkayam , tasya chandasyapi pravRttyarthatvAt / SaSThASTamAbhyAM na ca / pUrvasUtrAviSaye iti zeSaH / ti luptaprathamAkam / ne AdivRddhiH / cAdaniti / iha na yathAsaDhayam , vyAkhyAnAt / mAna. pazvaGgayoH / asya ano veti / aSTamazabdAtpUrvasUtravihitasya apratyayasya anpratyayasya ca anena lugityarthaH / cakArAdyathAprAptamiti / apratyayaH anpratyayazcetyarthaH / nanu 'sama. rthAnAm' ityato vAgrahaNAnuvRttyaiva jAnorabhAve sati pazvaGga aSTamo bhAga ityasya siddheriha lugvidhAnaM vyarthamityAzaGkayAha-mahAvibhASayeti / pUrvatra ti / 'SaSThASTamAyA aca' iti sUtre ityrthH| evaM SaSThASTamAbhyAM zabdAbhyAM Anoriha nityaM prAptayoH kadAcillugvidhirarthavAnityarthaH / ekAdAkiniccAsahAye / asahAyavAcakAdekazabdA. svAtheM AkinicpratyayaH syAdityarthaH / bhUtapUrva caraTa / bhUtapUrve vartamAnAtprAtipadi. kAt svArthe caraT syAdityarthaH / SaSTyA rUpya c| rUpyeti luptaprathamAkam / bhUtapUrva ityanuvartate / SaSThayantAt bhUtapUrve'rthe iti / bhUtapUrve'theM vidyamAnAt SaSThayantAdityanvayaH bhUtapUrva ityanuvRttaM hi zrutatvAt SaSTyA vizeSaNam / bhUtapUrva sambandhe yA SaSThI tada. ntAtsvArthe rUpyaH syAditi phalati / yathAzrute tu svArthikaprakaraNavirodhaH / kRSNarUpya iti / bhUtapUrvagatyA kRSNasambandhI gaurityrthH| zubhrArUpyazabde 'tasilAdiSu' iti puMvattvamAzaya 'tasilAdayaH prAk pAzapaH' ityAdivArtikaparigaNiteSu rUpyasyAnanta. rbhAvAttasminpare puMvattvaM netyAha- tsilaadissvityaadi| zubhrAyA bhUtapUrva iti / gauriti zeSaH / zubhrArUpya iti / bhUtapUrvagatyA zubhrAsambandhI gaurityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40] baalmnormaashitaa| EES (2001 ) atizAyane tamaviSThanau 53 / 55 // atizayaviziSTArthavatteH svAya etau staH / ayameSAmatizayenADhayaH maaddhytmH| laghutamo laSiSThaH / (2002) tiGazca 5 / 3 / 56 // tiGantAdatizaye dyotye tamapsyAt / (2003) taraptamapau ghaH 11122 // eto ghasaMjJau staH / (2004) kimetiGavyaya. ghAdAmbadravyaprakarSe 5 / 4 / 11 // kima edantAttio'vyayAcca yo ghastadantA atizAyane / atipUrvakaH zIdhAturupasargavazAdutkarSe vrtte| utkarSavacAdhikya. phalako nyakkAraH, natvAdhikyamAtram , tathA ca sati akarmakatvApAtAt / na ceSTA. pattiH, tathA sati 'zuklamatizete zuklataH, kRSNamatizete kRSNata:' ityAdibhASyavirodhAt / atizayitA atizAyinaH, bAhulakaH kartari lyuT iMti bhASyam / ata nipAtanAdIrghaH / atizAyane iti prakRtyarthavizeSaNam / atizayitari vidyamAnAt prAtipadikAt svArthe tamap iSTana ca syaadityrthH| phalitamAha-atizayaviziSTArthavRtteriti / yadi tu atizAyanazabdasya bhAvalyuDantatvaM tarhi pratyayArthasya prAdhAnyA. pattau zuklatarAdizabdAt zuklAdigatamatizayanamiti bodhaH syAt / natvatizayita. zukla iti / tathAca zuklataraH zuklatareti puMstvaM strItvaM ca na syAt / atizAyane vartamAnAdityarthe tu atizayaprakarSAdizabdebhya eva syAt , na tu paTavAdibhyaH / ati. zayaviziSTe lakSaNayA vidyamAnAdityarthe atizayyamAnAdapi prtyyaapttiH| atizayanakartari lakSaNAyAM tu bhASyoktameva sAdhu!ityastAM tAvat / ayameSAmiti / dvayorekasya nirdhAraNe tarabIyasunAvapavAdo vkssyete|| ataH parizeSAdvahanAmekasya nirdhAraNe asya tamapaH pravRttiriti bhAvaH / atizayenADhaya iti / dravyasya jAtervA svataH prakarSayogo nAsti, anyathA ghaTatama ityAdyApatteH / kintu guNadvAraiva dravyajAtyoH prakarSayogaH / tathA ca ADhyatama ityatra utkarSaviziSTaH ADhyaH prakRtyarthaH / tamastu tadyotakaH / tamapi sati 'supo dhAtu' iti supo luk , 'ghakAlataneSu' iti yogena subantAdeva taddhitotpattaktatvAt / atra AtizAyanikapratyayAntAdAtizAyanikapratyayo'nabhi. dhAnAnna bhavati / 'zreSTatamAya karmaNe' iti tu chAndasamiti bhASye spaSTam / laviSTha iti / laghuzabdAdiSThani orguNe prApte 'iSThemeyassu' ityanuvRttau Te" iti TilopaH / tiGazca / atrAprAtipadikatvAdaprApte vacanam / tamap syAditi / 'ajAdI guNavacanA. deva' iti niyamAdiSThannAnuvartata iti bhAvaH / / taraptamapau ghaH / prathamasya prathamapAde sUtramidam / AtizAyanikapratyayaprakaraNAnte, pito ghaH tAdI ghaH iti vA vaktavye prakaraNAntare pRthaggurusUtrakaraNamatyantasvArthikamapi tara jJApayati / tasya AtizAyanikaraNabahi tasya sattve tatsaGgrahaNArtha prakaraNAntare sUtrakaraNasyAvazyakatvAdityAhuH / tena 'alpAntaram' 'lopazca blvttrH| For Private and Personal Use Only Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 80 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya - dAmuH syAma tu dravyaprakarSe / kintamAm / prADhetamAm / pacatitamAm / uccaistamAm / dravyaprakarSe tu uccaistamastaruH / (2005) dvivacanavibhajyopapade tarabIyasunau 5 / 3 / 57 // dvayorekasyAtizaye vibhaktavye copapade suptiGantAdetI staH / pUrvayorapavAdaH / ayamanayoratizayena laghuH laghutaraH-laghIyAn / udIcyAH ityAdi siddham / kimettivyy| Amu iti chedaH / ukAra uccAraNArthaH / kim , et, ti, avyaya eSAM caturNA dvandvaH / 'kimettiGavyayaprakRtiko ghaH' iti madhyamapa. dalopI samAsaH / phalitamAha-kima edntaadityaadinaa| ebhya ityrthH| kiMtamAmiti / atyantasvArthiko'yaM tamapa, ntvtishaayne| eSAmatizayenADhaya itivadeSAmatizayena ka iti vigrahasyAsambhavAt / jAtiguNakriyAsaMjJAbhiH samudAyAdekadezasya pRthakkaraNaM hi nirdhAraNam / kiMzabdazca na jAtyAdyanyatamapravRttinimittakaH / evaM cAtrAtizayasyApra. tItevyaprakarSoM durApAsta iti bhAvaH / prAhRtamAmiti / prANaH pUrvAhaNaH / 'prAhApa. rAhamadhyAhnAH trisandhyam' itymrH| atizayite pUrvAhaNe ityarthaH / pUrvAvayavagata. prakarSAdalaH prakarSo bodhyaH / atra aharna dravyam / sUryodayAdArabhya sUryAstamayAvadhi. kasyaiva kAlasya ahan zabdArthatvAt / tasya ca udayAdikriyAghaTitatvAnna dravyatvamiti bhAvaH / pacatitamAmiti / atizayitA pAkakriyetyarthaH / tiGanteSu kriyAvize. vyakabodhasyaiva 'prazaMsAyAM rUpap' iti sUtrabhASye prpnycittvaat| ato'tra kriyAyA eva prakarSA natu dravyasyeti bhAvaH / uccastamAmiti / AzaMsatItyadhyAhAryam / ati. zayena uccairaashNsnaadikriyetyrthH| atrApi kriyAyA evaM prakarSo na tu davyasya / uccaistamastaruriti / atizayena uccastarityarthaH / atra uccastvaprakaSasya tarau dravye bhAnAdAm netyrthH| kintamAmityAdau 'yasyeti ca' iti lopaM paratvAt bAdhitvA hasvAntalakSaNanuTo nivRttyarthamAmu ityukAroccAraNam / sati tu tasmin 'niranubandhakagrahaNe na sAnubandhakasya' iti paribhASayA nuDa vidhAvasya na grahaNamityAdi 'Ami sarvanAmnaH' iti sUtrabhASye prapaJcitam / dvivacana / ucyate'neneti vacanam / dvayorarthayovaMcanaM dvivacanam / dvayarthapratipAdaka miti yAvat / na dvivacanasaMjJakamiha gRhyate vyAkhyAnAt / vibhaktavyaM vibhajyam / 'RhaloH iti NyataM bAdhitvA nipAtanAdyat / dvivacanaM ca vibhajyaM ceti smaahaardvndvH| dvivacanavibhajyaM ca tadupapadaM ceti krmdhaaryH| vyarthapratipAdake vibhaktavya. viSayake ca upapade satIti phalitam / prAtipadikAditi tika iti cAnuvartate / suba. ntAttaddhitotpatiriti siddhAntAtpubantatvaM prAtipadikavizeSaNaM labhyate / phalita. mAha-dvayorekasyetyAdinA / dvayormadhye anyatarApekSayA atizayaviziSTa svArthavRtteH vibhAgaprayojakIbhUtadharmavAcakAcca zabdAtsvAtheM tarabIyasunau sta iti yAvat / yadya For Private and Personal Use Only Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40 ] baalmnormaashitaa| 81 - prAcyebhya pttutraa:-pttoyaaNsH| (2001) majAdI guNavacanAdeva 5 / 3 / 58 // iSThannIyasunau guNavacanAdeva stH| prathiSThaH-prathIyAn / neha / pAcaka. taraH-pAcakatamaH / (2007) tuzchandasi / 5 / 3 / 54 // tRntRjantAdiSThannI. yasunau staH / (2008) turiSThemeyaHsu 6 / 4 / 154 // tRzabdasya lopaH syAt eSu pareSu / atizayena kartA kariSThaH / dohoyasI dhenuH / (2004) prazasyasya pyatra dve subantatiGante prakRtI, dvau ca pratyayau, tathApi na yathAsaGkhyam , vyAkhyAnAt / atha dvivacanopapade udAharati-ayamanayoriti / atra upoccAritaM padam upapa. dam , natu kRtrimam , taddhitavidhau tadasambhavAt dhAtvadhikAra eva tatpravRtterutatvAt / taccopapadaM vigrahavAkye'vazyaM prayujyate / taddhitavRtto tu gatArthatvAnnAvazyakam / laghoyAniti / Iyasuni nakAra it , ukAra uccAraNArthaH, ugittvAnnum , 'sAnta' iti dIrghaH, hllyaadisNyogaantlopau| atha vibhajyopapade udAharati-udIcyA prAvyebhya iti / 'paJcamI vibhakte' iti paJcamI / dvivacanasaMjJakagrahaNe tu dantAH snigdha. tarAH iti na sidhyet / 'bahuSu putreSu etadupapannaM bhavati ayaM me jyeSThaH, ayaM me madhyamaH ayaM me kanIyAn' iti AdyantavatsUtrasthabhASyaprayogAt 'naidezikAnAM vArtatarakAH iti tasmin' iti sUtrabhASyaprayogAcca advayarthopapade'pi tarabIyasunAvityAhuH / ajAdI / taraptamapau iSTannIyasunau ceti catvAraH pratyayAH anukrAntAH / teSAM madhye yau ajAdI iSThannIyasunau taavityrthH| tadAha-iSThannIyasunAviti / pAcakatara:-pAcakatama iti / kriyAzabdatvAdAbhyAmiSThanIyasunau neti bhAvaH / guNavacanAdajAdo eveti viparItaniyamavyAvRtyartha evakAraH / tena paTutaraH paTutamaH ityAdi siddham / tuzchandasi / tR ityasya turiti paJcamyekavacanam / tR ityanena tRntRvoH sAmAnyena grahaNam / pratyayatvAttadantagrahaNam / ajAdI ityanuvartate / tadAha-tRntRjantAditi / aguNavacanAdapi tRpratyayAntAt praaptyrthmaarmbhH| evaJca pUrveNa niyamena vyAvartitayoH pratiprasavo'yaM natvapUrvo vidhiriti sUcayituM chAndasamapyatropanyastam / tathAca aguNavacanAdapi kartRzabdAdiSThan pratyaye kartR iSTha iti sthite 'iSThemeyassu' iti vihite Tilope prApte / turiSThemeyaH / tR ityasya turiti SaSTyekavacanam / egviti / iSTan , iman , Iyas ityeteSvityarthaH / ayaM lopaH sAmarthyAtsarvAdezaH, antyasya RkArasya TeH' ityeva siddheH| kariSTha iti / ayamanayoratizayena krtetyrthH| dohoyasI dhenuriti / iyamanayoratizayena drogdhItyarthaH / iSThani 'bhasyADhe' iti puMvattve DIpo nivRttau tRpratyayasya lope paranimittAbhAvAt 'dAdeH' iti ghatvasya nivRttI ugittvAt DIpi dohoyasIti rUpam / 'puganta' iti guNastu na nivartate / lupte'pi tRci pratyayalakSaNena tatsattvAt / For Private and Personal Use Only Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maha2 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya - m zra: 5 / 3 / 60 // asya zrAdezaH syAdajAdyoH (2010) pratyekAca 6 / 4 / 163 // iSTAdiSvekAcprakRtyA syAt / zre:-zreyAn / / 2012) jya ca / / 3 / 61 // prazasyasya jyAdezaH syAdiSTeyasoH / jyeSThaH / (2012) jyAdAdIyasaH 64 / 160 // 'AdeH parasya' (sU 44 ) jyAyAn / (2013) vRddhamya ca 5.3162 // jyAdezaH syAdajAdyoH jye4:-jyAyAn / (2014) antika. bADhayonaMdasAdhau 5 / 6 // ajAdyoH nediSThaH-nedIyAn / sAdhiSThaH-sAdhAyAn / (2015) sthUla dugyuhamvabhipraznadrANAM gaNAdiparaM pUrva / ca guNaH 416 // eSo yaNAdiparaM lupyate, pUrvasya ca guNa iSTAdiSu / sthAvaSTha / - / prazasyasya zraH / ajAdyoriti / iSThannIyasunorityarthaH / ajAdI ityanuvRttaM saptamyA vipariNamyata iti bhAvaH / prazasyazabdasya kriyAzabdatayA guNavacanatvAbhAve'pi ata eva jJApakAdiSThannIyasunau / zra iSTha, zra Iyasta iti sthite iSThemeya su vihita. Tilope prApte / prakRtyekAc / ekaH ac yasyeti bhuvaahiH| iSThAdiSviti / 'turiSThe. meyAsu' ityataH tadanuvRttariti bhaavH| 'allopo'naH, nastaddhite, yasyeti ca, Te:' ityAderetatprakaraNasthalopasyAyaM prakRtibhAva iti bhASye spaSTam / zreSTha zreyAniti / ayamanayoratizayena prazasya ityarthaH / jya ca 'jya' iti luptaprathamAkam / prazasyasyeti ajAdI iti cAnuvartate / tadAha - prazasyasyeti jyeSTha iti 'prakRtyaikAca' iti prakRtibhAvAnna TilopaH / Iyasuni jyAdeze jyeyAniti praapte| jyAdAdI saH / jyAt , At iti chedaH / jyAt parasya IyamA AkAraH syAdityarthaH / antAdezatve prApte Aha-prAdeH parasyeti / vRddhasya ca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-jyAdezaH syAdajAdyoriti / iSTatrIyasunorityarthaH / jyeSTha iti / ayamanayoratizayena vRddha ityarthaH / antika. bAdayoH / majAyoriti / zeSapUraNamidam / antika, bADha anayoriSTheyasunoH: parataH neda, sAdha etAvAdezau sta ityarthaH / nediSThaH nedIyAnini ayamanayoratizayenAntika ityarthaH / sAdhiSThaH sAdhIyAniti / ayamanayoratizayane bADha ityarthaH / bADho bhRshH| bhR. zapratijJa' yo Dham' ityamaraH / 'ativelabhRzAtyatimAtroddADhanirbharam' iti ca / sthUladUra / eSAmiti / sthUla, dUra, yuvan , hamba, kSipra, kSudra ityeteSAmityarthaH / yaNAdIti / yaNa Adiryasyeti vigrahaH / paramiti yaNAdItyasya vizeSaNam , parabhUtaM yaNAdItyarthaH / lupyata iti / 'allopo'naH' ityato'nuvRttaM lopapadamiha karmaNi ghana. ntamAzrIyata ityarthaH / bhAvasAdhanatve paramityanena sAmAnAdhikaraNyAsambhavAt / pUrvasyeti / pUrvatvaM yaNapekSayA bodhyam / iSThAdiSviti / 'turiSThemeyassu' ityatastadanuvR. teriti bhAvaH / sthaviSTha iti / sthUlazabdadiSThani la ityasya lope ukArasya guNa o. For Private and Personal Use Only Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pra. 40 baalmnormaasaahtaa| 863 - daviSThaH / yaviSThaH / hasiSThaH / kSepiSThaH / kSodiSTaH / evam Iyasa / hrasvakSiprakSudrANAM pRthvAditvAt / hasimA / kSepimA kssodimaa| (2016) priyasthirasphirorubahulagumvaddhatRpradIrghavRndArakANAM prasthasphAbahigarvarSicandrAghivRndA: hA41.. // priyAdono kramAtpAdayaH syuriSThAdiSu / preSThaH / stheSThaH / spheSThaH / variSThaH baMhiSThaH / gariSThaH / varSiSThaH / trapiSThaH / drASiSThaH / vRndivH| evamIyasun / priyorubahulagurudIrghANAM pRthvAditvAta premA ityAdi / (.07) bahorlopo kAraH, avAdeza iti bhAvaH / oguNastu na pravartate, yaNAdilopasyAbhIyatvenAsiddhatvAt / evamagre'pi / daviSTha iti / dUrazabdAdiSThani ra ityasya lope UkArasya guNe avAdezaH / yaviSTha iti yuvanazabdAdiSTani vannityasya lope ukArasya guNe avAdezaH / paramityanuktau yu ityasyApi yaNAderlopaH syAt / hasiSTha iti / hasvazabdAdiSThani va ityasya lopaH / paramityanuktau atra rAderlopaH syAt / kSepiSTha iti / kSiprazabdAdiSThani ra ityasya lope ikArasya guNaH / 'iko guNavRddhI' ityukteH na pakArasya guNaH / kSodiSTha iti / kSudrazabdAdiSThani ra ityasya lopaH, ukArasya guNaH / evamIyas iti / sthavI. yAna , devIyAna , yavIyAn , hasIyAna, kSepIyAn , kSodIyAn / imanijanuvRtteH prayo. janamAha-hamvakSiprati / priyasthira priyAdInAmiti / priya, sthira, sphira, uru, bahula, guru, vRddha, tRpra, dIrgha, vRndAraka eSAM dazAnAmityarthaH / prAdaya iti| 'pra, stha, rUpha, vara, baMhi, gara , vaSi, trapa, drAdhi, vRnda ete dazetyarthaH / iSThAdiSviti / iSThemeyassvityarthaH / 'turiSThemeyAsu' ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / preSTha iti / priyazabdAdiSThani prakRteH prAdezaH / Abho. yatvenAsiddhatvAdakAroccAraNasAmarthyAcca na TilopaH / AdguNaH / stheSTha iti / sthiragabdAdiSThani prakRteH sthAdezaH / prakRtibhAvAnna TilopaH / spheSTha iti| sphirazabdamya iSThani sphaadeshH| variSTha iti / uruzabdAt iSThani vara AdezaH / bahiSTha iti bahala zabdasya baMhi ityAdezaH / ikAra uccAraNArthaH / anyathA AbhIyatvenA. siddhatvAt uccAraNasAmarthyAdvA ikArasya lopo na syAt / gariSTha iti / guruzabdasya iSThani gar AdezaH / vaSiSTha iti / vRddhazabdasya iSThani vaSirAdezaH baMhivadikAra uccAraNArthaH / vApiSTha iti / tRprazabdasya iSThani apa AdezaH adupadhaH / tRpadhAto. stRptyarthakAdauNAdike raki tRprshbdH| drApiSTa iti / dIrghazabdasya ini dAdhirA. dezaH / baMhivadikAra uccaarnnaarthH| vRndiSTha iti / vRndArakazabdasya iSThani vRnda aadeshH| akAra uccAraNArthaH / evamIyasunniti / preyAna , stheyAn , spheyAn , varIyAn , baMhI. yAn . garIyAn , varSIyAn , pIyAn , drAdhIyAn , vRndIyAn / atra imanijanuvRttaH prayojanamAha-priyorubahuleti / ityAdIti / varimA, baMhimA, garimA, draadhimaa| For Private and Personal Use Only Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya bhU ca bahoH 64158 // bahoH parayorimeyasorlopaH syAdahozca bhUrAdezaH / bhUmA-bhUyAn / (2018) iSThasya yiT ca 64 / 156 // bahoH parasya iTasya lopaH syAt yiDAgamazca / bhUyiSTaH / (2016) yuvAlpayoH kananyatarasyAm 5 / 3 / 64 // etayoH kanAdezo vA syaadissttheysoH| kaniSThaH kanIyAn / pakSe yaviSThaH alpiSThaH ityAdi / (2020) vinmatAluMka 5 / 3 / 65 // vino matupazca luksyAdiSTheyasoH / atizayena sragvI, srajiSTaH-srajIyAn / atizayena tvagvAn , tvaciSThaH-tvacIyAn / (2021) prazaMsAyAm rUpapU 5 / 3 / 66 // subantA. tiGantAcca / prazastaH paTuH paTurUpaH / prazastaM pacati pacatirUpam / (2022) bhorlopH| bhU iti luptaprathamAkam / isstthemeyrisvtynuvRttm| tatra iSTana uttarasUtre kAryAntaravidhanAdiha tasya na smbndhH| tadAha-baho: parayoriti / 'AdeH parasya' iti pratyayayorAdilopaH / bhUmeti / bahutvamityarthaH / bahuzabdAt pRthvAditvAdimanici prakRtebhabhAvaH, pratyayAderikArasya lopazca / bhUyAniti / ayamanayoratizayena bahurityarthaH / pulyavAcakAt bahuzabdAdIyamuni prakRtebhUbhAvaH, pratyayAderikorasya lopshc| bhUbhAvasyAbhIyatvenAsiddhatvAdorguNo na bhavati / iSThasya thiTa ca / lopa: syAditi / 'AdeH parasya iti bodhyam / yiTiTakAra it| iSTasyAdilope kRte yiddaagmH| Ta it / TittvAt pratyayasyAdyavayavaH / bahobhUbhAvastu pUrvasUtreNa siddha eva / yadi tu lopa iti nivRttaM tadA yakAra Agama iti bhaassym| yuvAlpayoH / iSTheyasoriti / ajAdI ityanuvRttasya saptamyA vipariNAmAditi bhAvaH / kaniSThaH kanIyAniti / ayamanayoratizayena yuvA alpo vetyarthaH / pakSe yaviSTha iti / yuvanazabdAdiSThani sthUladUra' iti vano lope ukArasya guNe avAdeze rUpam / alpiSTha iti| alpazabdAdiSThani ttilopH| ityAdIti / yavIyAn , alpIyAniti rUpadvayamAdipadagrAhyam / vinmatolaka / iSTheyasoriti / ajAdI ityanuvRttasya saptamyA vipariNAmAditi bhAvaH / srajiSTha iti / sragvinazabdAdiSThani vino luki tannimitta. padatvabhaGgAt kutvanivRttiriti bhAvaH / evaM strajIyAniti / tvaciSTha iti / tvagvacchabdA. diSThani matupo luki tannimittapadatvabhaGgAt kutvanivRttiriti bhaavH| evaM tvacI. yAn / ata eva jJApakAdAbhyAmiSThannIyasunau / prazaMsAyA rUpapa / subantAttiGantAcceti / zeSapUraNamidam / tiGazca' ityanuvRttam , prAtipadikAditi ca / 'ghakAla' ityAdi. liGgAt subantAditi labhyata iti bhAvaH / prazaMsAviziSTe svArtha vartamAnAt tiGantA. tsubantAcca rUpabiti phalitam / pacatirUpamiti / prazastA pAkakriyetyarthaH / ada bhASye 'kriyApradhAnamAkhyAtaM dravyapradhAnaM nAma' iti siddhAntitam / pacatorUpaM paca For Private and Personal Use Only Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40 ] baalmnormaashitaa| ISadalamAptau kalpabdezyadezIyaraH 5 / 3 / 67 // ISadUno vidvAnvidvatkarupaH / yazaskalpam / yajuSkalpam / vidvddeshyH| vidvaddezIyaH / pacatikarUpam / (2023) vibhASA supo bahucapurastAttu 5 / 3 / 68 // ISadasamAptiviziSTe. 'rthe subantAbahujvA syAtsa ca prAgeva, na tu parataH ISadUna: paTuH bahupaTuH / paTukalpaH / supaH kim / yajatikalpam / (2024) prakAravacane jAtIyara tirUpamityatra ca na dvivacanabahuvacane / tica dvitvabahutvayoraktatvAt / ekavacanaM tu utsargataH kariSyate, napuMsakatvaM tu lokAt ityapi bhASye spaSTam / / ISadasamAptau / ISadasamAsiviziSTe'rthe vidyamAnAt subantAt svArthe kalpap, dezya, dezIyar ete pratyayAH syurityarthaH / vidvatkalpa iti / iSannyUnavaiduSyavAnityarthaH / yazaskalpamiti / asampUrNa yaza ityarthaH / 'so'padAdau' iti satvam / yajuSkalpamiti / asa. mpUrNa yajurityarthaH / 'iNaH pA' iti sstvm| vidvaddezya iti / asampUrNavaiduSyavAni. tyarthaH / evaM vidvaddezIyaH / atra sarvatra svArthikAH prakRtito linggvcnaanynuvrtnte| iti vacanAt prakRtiliGgatvaM bodhyam / pacatikalpamiti / asampUrNA pAkakriyetyarthaH / pacatirUpamitivalliGgavacananirvAhaH / evaM vRSabhakalpaH iyaM gaurityAdAvapi prakRtili. gatvaM bodhyam / 'kvacit svArthikAH prakRtito liGgavacanAnyativartante' iti vacanAt guDakalpA drAkSetyAdau prakRtiliGgAtikramaH / etatsarvamatraiva bhASye spaSTam / vibhASA / ISadasamAsAvityanuvartate / tadAha-ISadasamAptiviziSTa iti prAgeveti / sUtre tuzabdo'va. dhAraNe iti bhAvaH / bahupaTuriti / paTuzabdAt subantAt prAk bahuci kRte prAtipadikA. vayavatvAt / supo luki samudAyAt punaH subutpattiH / naca taddhitAntatvAbhAvAt samAsatvAbhAvAcca pUrvotpannasuviziSTasya prAtipadi. katvAbhAvAt kathamiha lugiti vAcyam , 'arthavat' ityanena tasya prAtipadikatvasatvAt paTurityasya pUrvotpannasuSpratyayAntatve'pi bahupaTuriti samudAyasya pratyayAntasvAbhAvAt pratyayagrahaNe yasmAt sa vihitastadAdereva grahaNAt / nacaivaM sati 'kRttaddhitA ityatra samAsagrahaNaM vyarthamiti vAcyam , padaghaTitasaGghAtasya cet prAtipadikamaMjJA tahi samAsasyaiveti niyamArthatvAt / nacaivaM sati prakRte bahupaTuriti samudAyasya pUrvotpannasuviziSTasya kathaM prAtipadikatvam asamAsatvAditi vAcyam , yatra saGghAte pUrvo bhAgaH padaM tasya cet prAtipadikasaMjJA tarhi samAsasyaiveti niyamazarIrAbhyu. pagamAt iti prAguktaM na vismartavyam / na ca 'samarthAnAmiti sUtre vAgrahaNAdeva siddhe vibhASAgrahaNaM vyarthamiti vAcyam , bahujabhAvapakSe pUrvasUtravihitakalpabAdyarthatvAt / anyathA mahAvibhASayA 'apavAdena mukte utsargasya na pravRtti riti siddhAntAt bahujabhAve vAkyameva syAt / naca kalpabAdInAM bahucA samAnaviSayakatvAniravakAzatvaM For Private and Personal Use Only Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 46 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya - - 5 / 3 / 66 // prakAravati cAyam , thAl tu prkaarmaatre| pttuprkaarH| paTujAtIyaH (2025) prAgiSAtkaH 5 / 3 / 70 // 'ive pratikRtI' (sU 2051) ityataH prAkkAdhikAraH / (2026) avyayasarvanAmnAmakacprAkTeH 5 / 3 / 71 // 'tibzva' ( sa 2002 ) itynuvrtte| (2057) kasya ca da: 5 / 3 / 72 / kAntAvyayasya dakAro'ntAdezaH syAdakacca / (2028) azAte 5 / 3 / 73 // kasyAyamazvo'zvakaH / uccakaiH / nIcakaiH / sarvake / vizvake / 'okArasakArabha. zavayam , teSAM tiDante sAvakAzatvAt iti bhASye spaSTam / etadabhipretyAha-paTu. kalpa iti / nanu subantAttaddhitotpattiriti siddhAntAdiha sugrahaNaM vyarthamiti pRcchatisupaH kimiti / tizcetyanuvRttinivRttyartha sugrahaNam / naca asvaritatvAdeva tadanuvR. tirna bhaviSyati iti vAcyam , 'avyayasarvanAmnAm' ityAdhuttarasUtre tizcetyanuvR. terAvazyakatayA tasya svaritatvAvazyakatvAditi bhASye spaSTam / etadabhipretyAhayajatikalpamiti / tugrahaNaM tu 'svArthikAH prakRtito liGgavacanAnyanuvartante, kvacidativa. tante' iti jJApanArtham iti bhASye prapaJcitam / / prakAravacane / 'prakAravacane thAl' ityato'sya vailakSaNyamAha-prakAravati cAyamiti / prkaarvtyevetyrthH| thAla tu prakAramAtre iti / vastutastu ubhayamapi prakAravatIti nyAyyam , avizeSAt / anyathA tathetyatra saH prakAraH ityevArtha: syAt / naca kimA. dibhyo viziSya vihitena thAlA jAtIyaro bAdhAt tajjAtIyaH ityAsiddhiriti vAcyam , 'jAtyantAccha bandhuni' iti tajjAtyAdizabdAt chapratyayenaiva tjjaatiiyaadisiddhH| ata eva yathAjAtoyaka ityAdibhASyaprayogAH saGgacchante / jayAdityastu bhatra prakAra: bhedaH, thAlvidho sAmAnyasya bhedako vizeSaH prakAra ityAha / vAmanastu sAdRzyaM bhedazcetyubhayayapi prakAra ityaahuH| prAgivAtkaH / ivazabdastaddhaTitasUtrapara iti masvAha-ive pratIti / avyayasarvanAmnAm / anuvartata iti / maNDUkaplutyeti zeSaH / avyayasarvanAmnAM tiGantAnAM ca TeH prAk akacpratyaya: syAdityarthaH / akaci kakArAdakAra uccaarnnaarthH| cakAra it kakArAntaH pratyayaH / ayamapi prAgivAdadhikAraH / kasya ca dH| pUrvasUtre 'avyayasarva. nAmnAm' iti samAsanirdeze'pi ekadeze svastitvapratijJAbalAt avyayamahaNamevAtrA. nuvartate / kasya ityatra kakArAdakAra uccAraNArthaH / kakArasyeti vivakSitam / tenA. vyayasya vizeSaNAt tadantavidhiH / tadAha-kAntAvyayasyeti / akacceti / cakAreNa tada. nukarSAditi bhAvaH / etena akacsanniyogaziSTa evArya dakAraH ityuktaM bhavati / aya. mapi praagivaaddhikaarH| ajJAte / ajJAte'theM vidyamAnAt subantAtsvArthe kapratyayaH syAt / avyayasarvanAmnAM tiGantAnAM ca TeH prAk akac syAt / tatrApi kakArA. For Private and Personal Use Only Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40 ] baalmnormaashitaa| 187 NAVAJA kArAdau supi sarvanAmnaSTeH prAgakaca , bhanyatra tu subantasya TeH prAgakac / ( vA 3284) yuvakayoH / AvakayoH / yussmkaasu| asmakAsu / yuSmakAbhiH / asmkaabhiH| okAra-ityAdi kim / svayakA mayakA / 'acprakaraNe tUSNImaH ko vaktavyaH' (vA 3285) mittvAdantyAdacaH prH| tUSNIkAmAste / 'zIle ko malopazca' (vA 3286) / tUSNIMzIlaH tUSNIkaH / pacataki / jalpataki / dhakit / hirakut. / ( 2028) kutsite 5 / 3 / 74 // kutsito'zvo'zvakaH / (2030) ntAdhyayAnAM dakAro'ntAdezaH syAdityarthaH / kasyAyamiti / syAdityarthaH / ajJAtatvA. bhinayo'yam / ajJAto'zva iti vigrahaH / uccakairiti / uccairityavyayasya TeH prAga. kac / sarvake vizvake iti / nanu 'avyayasarvanAmnAm' iti sUtre supaH ityanutto subantAnAM sarvanAmnAM TeH prAmakajiti phalitam / tathA sati yuvayoH, AvayoH, yuSmAsu asmAsu, yuSmAbhiH asmAbhiH, ityatra subantAnAM TeH prAgakaci yuvakayoH AvakayoH, yuSmakAsu asmakAsu, yuSmakAbhiH asmakAbhiH, iti na syuH| yuvayakoH AvayakoH, yuSmAsaku asmAsaku, yuSmAbhakiH asmAbhakiH, iti syuH| yadi tu supa ityananuvayaM prAtipadikAdityevAnuvayaM prAtipadikAdeva sarvanAmnAM TeH prAgakajityarthaH syAt , toha svayakA mayaketi na syAt / svakayA, makayA iti syAdityata Aha--prokAreti / cAtikamidam / okArAdau sakArAdau bhakArAdau ca supi sarvanAmnaSTeH prAgakac , anyatra tu subantasyaiva sarvanAmnaSTeH prAgakajityarthaH / idaM tu vArtikaM yuSmadasmanmAtra. viSayakameva, bhASye tathaivodAhRtatvAt / anyeSAM tu sarvanAmnAM prAtipadikasyaiva TeH prAgakac , natu subantAnAm / tena sarvakeNetyAdi siddham / ata eva vibhaktau parato vihitaH kimaH ka Adeza: sAkackArthaH / ka ko ke' iti bhASyaM snggcchte| tvayakA mayaketi / iha tvayA mayeti subantayoSTeH prAgakac / prAtipadikasya TeH prAgakavi tu tvakayA makayeti syAditi bhAvaH / kAM vaktavya iti / kAm pratyaya iti vRttistu cintyA, bhASye prtyyshbdsyaadrshnaat| kiMtu mittvAdAgama evAyam / tadAhamitvAditi / akco'pvaadH| tuussnnkiaamiti| tUSNImityavyayasya IkArAdupari kA ityAkArAnta AgamaH / zIle iti / idamapi vAtikam / tUSNIm ityavyayAt kapra. tyayaH syAt makArasya lopazca zIle gamye ityarthaH / zIlaM svabhAvaH / tUSNIka iti / maunasvabhAva ityarthaH / bhASye dIrghasyaiva prayogadarzanAt 'ke'NaH' iti hasvo na bhvti| 'avyayasarvanAmnAm' ityatra tiGazcetyanuvRtteH prayojanamAha-pacatakIti / pacatItyatra ikArAt prAgakac / kakArAdakAra uccAraNArthaH / anyathA ikArAtprAk akacpratyaye AdguNe pacatake iti syAditi bhAvaH / jaspatakIti / jalpatItyasya TeH prAgakaca , bA057 For Private and Personal Use Only Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir EE siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya - saMjJAyAM kan 5 / 3 / 75 // kutsite kantasyAttadantena cetsaMjJA gamyate / zUdakaH / rAdhakaH / svarArtha vacanam / (2031 ) manukampAyAm 5 / 376 // putrakaH / anukampitaH putra ityarthaH / (2032) nItau ca tadyuktAt 5 / 3 / 77 // sAmadAnAdirUpA nItiH / tasyAM gamyamAnAyAmanukampAyuktAtkapratyayaH syAt / hanta te dhAnakAH / guDakAH / ehaki / addhaki / puurvennaanukmpymaanaatprtyyH| anena tu paramparAsambandhe'pIti vizeSaH / (2033) bahvaco manuSyanAmnaSThajvA 5 / 37 // pUrvasUtradvayaviSaye / (2034) ghanilacau ca 5 / 3 / 76 // tatraiva / dhakiditi / dhik ityavyayasya TeH prAgakac , kasya dazca / hirakuditi / hirugityavyayasya TeH prAgakac kasya dazca / . ___ kutsite / yena dharmeNa kutsyate vastu taddharmayuktArthAbhidhAyinaH prAtipadikAtsvArtha pratyayaH syAdityarthaH / avyayasarvanAmnAntu TeH prAgakaca , kAntasyAvyayasya dakArarazcAntAdeza iti bodhyam / tiGazcetyapyanuvartate / zrazvaka iti / dhAvanasya asamya. ktvAdazvasya kutsA bodhyaa| sarvanAmAvyayatiGantAni pUrvavadudAhAryANi / 'yApye pAzapa' iti pravRttinimittakutsAyAmeva bhavati / idaM tu sUtramapravRttinimittakutsAyA. mapi iti bhASye spaSTam / saMjJAyAM kan / kutsite ityanuvartate tadAha-klatsita iti / tadantena cediti / kutsAhetukasaMjJAviSaye kaniti yAvat / anukampAyAm / anukampAyu. kArthAbhidhAyinaH svArthe kaH syAdityarthaH / anukampA dyaa| nItau ca tadyuktAt / sAmadAnAditi / AdinA bhedadaNDayograhaNam / tadyuktAdityetadvayAcaSTe - anukampAyutAditi / avyayasarvanAmnAM TeH prAgiti cAnuvartate, 'kasya ca daH' iti ca / hanta te dhAnakA iti / dAsyante iti shessH| hantetyavyayamanukampAdyotakam / 'hanta' 'harSe'nukampAyAm' ityamaraH / hantetyadantam / he putreti zeSaH / anukampAyuktA dhAnA itya. rthaH / dhAnAzabdAt kapratyaye 'ke'NaH' iti hasve kAntAt TApi 'abhASitapuMskAcca iti vikalpAt pakSe ittvAbhAvaH / ehakIti / ehIti tiGantasya TeH prAgakan / 'avyayasarvanAmnAm' ityatra tizcetyanuvRtteriti bhaavH| addhakIti / addhIti tiGantasya TeH prAgakac / pUrveNeti / anukampAyAstadviSayatvAditi bhAvaH / paramparAsambandhe'pIti / putraH sAkSAdanukampyaH taddvArA dhAnA anukampAyuktA iti bhAvaH / bahvaco mnussy| Thajiti cchedaH / pUrvasUtradvayaviSaye iti zeSapUraNam / 'anukampAyAm' iti 'nItau cAtayuktAt' iti ca sUtradvayaviSaye babaco manuSyanAmnaH prAtipadikAt ThajvA syAdityarthaH / pakSe kaH / ghanilacau ca / tatraiveti / zeSapUraNamidam / bahvaca iti pUrvasUtraviSaye ityarthaH / 'anukmpaayaam| iti 'nItau ca tadyuktAt' iti sUcatra * For Private and Personal Use Only Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40] bAlamanoramAsahitA / 88 ( 2035 ) ThAjAdAvUrdhva dvitIyAdacaH 53 / 3 // asminprakaraNe yaSTho'jAtipratyayazca tasminpratyaye pare prakRtedvitIyAdaca Urdhva sarva lupyate / anukampito devadatto devika:-deviyaH-devila:-devadattakaH / anukampito vAyudattaH vAyukaH / ThagrahaNamuko dvitIyatve kavidhAnArtham / vAyukaH-pitRkaH / 'caturthAdaca UrdhAsya lopo vAcyaH' ( vA 3296 ) / anukampito bRhaspatidatto bRhaspatikaH / 'anajAdau ca vibhASA lopo vaktavyaH' (vA 3297 ) devadattakaH-devakaH / 'lopaH pUrNapadasya ca' (vA 3298 ) / dattikaH-dattiyaH-dattilaH-dattakaH / dvayaviSaye bahvaco manuSyanAmnaH ghan ilac etau ca pratyayAvityarthaH / tthaajaadau| asmi. prakaraNe iti / anukampAyAM, nItau ca ityasminprakaraNe ityarthaH / sannidhAnalabhyami. dam / sarvamiti / UrdhvagrahaNAdi lbhyte| anyathA 'AdeH paratyA iti paribhASayA dvitIyoca yaH paraH tasyAdereva syAditi bhaavH| 'ajinAntasyottarapadalopazva' ityato lopa ityanuvRttamiha karmasAdhanamAzrIyate iti matvAha-lupyata iti / devika iti / deva. dattazabdAt Thaci dvitIyAdacaH parasya dattazabdasya lope ikAdeze ruupm| deviya iti / devadattazabdAt dhani dattazabdasya lope iyAdeze rUpam / devila iti / ilaci dattazabdasya lopaH / devadattaka iti / kapratyaye sati ThAjAdyabhAvAna dttpdlopH| vAyuka iti / vAyudattazabdAt dattazabdasya lopH| ukaH paratvAt Thasya kaH / nanvikAdeze sati devika ityatra ajAditvAdeva siddha ThagrahaNaM vyarthamityata Aha-ThagrahaNamiti / kRta evaM ThagrahaNe vAyuzabdAtparasya dattazabdasya ThAvasthAyAmeva nityatvAt lope kRte. Thasya ukaH paratvAtkAdezaH sidhyati / anyathA ikAdeze kRte ajAditvaM puraskRtya dattazabdasya lope sati vAyu ika iti sthite ThasyAbhAvAt kAdezo na syAt / naca sthAnivattvAdikasya ThatvaM zaGkayam , 'TasyekaH' ityatra sthAnyAdazayorakAra uccAraNArtha iti pakSe alvidhitvAt sannipAtaparibhASAvirodhAcceti bhASye spaSTam / pitRka iti / pitRdattazabdAta uci dattazabdasya lope ukaH paratvAt Thasya kH| atha 'caturthAdanajAdau vA lopaH pUrvapadasya ca / apratyaye tathaiveSTAuvAlla ilasya ca / " iti vakSyamANazlokavAtikaM bhaktvA caturthAdaca ityetanyAcaSTe-caturthAdaca Urdhvasya lopo vAcya iti / bRhaspatika iti / bRhaspatidattazabdAt uci dattazabdasya lope Thasya ikaadeshH| dvitIyAdUrdhvatvAbhAvAdaprApte vacanam / anajAdau veti vAtika. bhAgaM vyAcaSTe-anajAdau ca vibhASA lopo vaktavya iti / anajAdau ceti pAThe vibhASeti bhASyalabdham , tatra devadattako devaka hati kapratyaye dattalopavikalpodAharaNAt / lopaH For Private and Personal Use Only Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 100 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya 'vinApi pratyayaM pUrvottarapadayorvA lopo vaktavyaH' (vA 3299 ) devadattaH-dattaHdevaH / stybhaamaa-maamaa-styaa| 'uvarNA ilasya ca (vA 3303) / bhAnuH dattaH-bhAnulaH / 'RvarNAdapi ( vA 5054 ) / savitriyaH / savitRlaH / 'caturthAdanajAdau vA lopaH pUrvapadasya ca / apatyaye tathaiveSTa uvarNAlla ilasya ca // ' ( vA 3296-3300) // (2036) prAcAmupoderaDajyucau ca 5 / 3 / 80 // upazabdapUrvAtprAtipadikAtpUrvaviSaye aDaca vuc etau stH| cAdyathAprAptam / prAcAgrahaNaM pUjArtham / anukampitaH upendradattaH upaDaH-upaka:-upiyaHupila:-upikaH-upendradattakaH / SaDpANi / (2037) jAtinAmnaH kan 5 / 3 / 81 // manuSyanAmnaH ityeva / jAtizabdo yo manuSyanAmadheyastasmAtkanasyAdanukampAyAM nItau ca / siMhakaH / zarabhakaH / rAsabhakaH / 'dvitIyaM sandhyakSa pUrvathadasya ceti / vibhASeti zeSaH / anajAdAviti tu nAtra sambadhyate / tadAha-dattika ityAdi / Thaci ghani ilaci ke ca rUpam / apratyaye tathaiveSTa iti vAtikamAgaM vyAcaSTevinApi pratyayaM pUrvottarapadayorvA lopo vaktavya iti / dattaH deva iti / devadattazabdAt ThAjA. dipratyayasyApyabhAve pUrvottarapadayoH krameNa lope rUpam / uvarNAditi / la iti lopasya pUrvAcAryasaJjJA / uvarNAtparasya ilaco lopa: syAdityarthaH / 'AdeH parasya' iti ikA. rasya lopaH / cakAreNa ThAjAdau dvitIyAdaca Urdhva lopaH sUtrasiddhaH anUdyate / RvarNAda. pIti / RvarNAdapi parasya ilaca Aderlopa: syaadityrthH| sabitriyaH savitRna iti / dhani ilaci ca rUpam / vastutastu RvarNAdapIti bhASyAdRSTatvAdupekSyam / tadevaM vyA. khyAtaM bArtike samastaM ptthti-cturthaadityaadi| prAcAmupAderaDajvucau ca / pUrva viSaye iti / 'bahvaco manuSyanAmnaH' iti sUtraviSaye ityrthH| cAdhathAprAptamiti / Thac , dhana ilccetyrthH| Thajvetyato vetyanuvRttyaiva siddhe prAcAMgrahaNaM vyarthamityata Aha-prAcAMgrahaNamiti / upaDa iti / upendradattazabdAt aDaci dvitIyaM sandhyakSaramiti vakSyamANena ekArAderlopa iti kecit / 'nendrasya parasyA iti jJApakena pUrvottarapadanimittakAryApekSayA antaraGgasyApyekAdezasya pUrvamapravRtterikArA. dilopa iti zabdenduzekhare / upaka iti / vuci akAdeze ekArAdilope rUpam / upiya iti / ghani rUpam / upila iti / ilaci rUpam / upika iti / Thaci rUpam / upendradattaka iti / kapratyaye rUpam / tthaajaadybhaavaallopon| jAtinAmnaH kan / jAtizagdo ya iti / yaH jAtipravRttinimittakaH prasiddhaH san manuSyanAmadheyabhUtaH sa ityarthaH / 'anukampAyAm iti 'nItau iti ca sUtradvayavihitasyApavAdaH / dvitIyaM sandhyakSaraM cediti / 'ecaH For Private and Personal Use Only Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40] baalmnormaashitaa| 101 - cettadAderlopo vaktavyaH ( vA 3303 ) / kahoDaH kahikaH / 'ekAkSarapUrvapadAnAmuttarapadalopo vaktavyaH' ( vA 3306 ) / vAgAzIdattaH vAcikaH / kathaM SaDaGguli. dattaH SaDika iti / ssssssttaanaadivcnaasiddhm| ( vA 3307) / (2038) zevalasuparivizAlavaruNAryamAdInAM tRtIyAt 5 / 3 / 84 // eSAM manuSyanAmnA sandhyakSarANi' iti prAcAmAcAryANAM prvaadH| kahoDa iti / RSivizeSasya nAmedam / patra dvitIyo'c sandhyakSaraM, tadAdelopaH / natu tadUrdhvasyaiva / ekAkSareti / vyaJjanasahita eko'c ekAkSaraM ekAckamiti yAvat / tathAvidhaM pUrvapadaM yeSAM padAnAM tAni ekAkSarapUrvapadAni, teSAM madhye uttarabhUtAni padAni yAvanti teSAM lopaH syAdityarthaH / iha uttarapadazagdo yaugikaH, natu samAsasya caramAvayave rUDhaH vyAkhyAnAt / dvitIyAdaca UvaM mityanena dvitIyAjviziSTasya lope aprApta vacanamidam / vAgAzIdatta iti / vAci AzIH yasya natu manasyeva saH vAgAzIH / tena datta iti vigrhH| yadvA AzAsanamAzIH, vAcA AzIH vaagaashiiH| 'kartRkaraNe kRtA' iti smaasH| tayA vAgAziSA datta iti vigrahaH / vAkaraNakAzAsanena datta ityrthH| vAcika iti / vAgAzIrdattazabdAt Thaci vAgityekAkSarapUrvapadAsparayorAzIrdattazabda. yorlope sati antarvativibhaktyA padatvamAzritya pravRttakutvajaztvayorikAzrayabhatveva padatvabAdhAnivRttau vAcika iti rUpamiti kecit / vastutastu Thaci ikAdezAt prAk DAvasthAyAmeva uttarapadalope kartavye asiddhatvAnna pUrva kutvaadiprvRttirityaahuH| yadyapi dvitIyAdaca Urdhvasya zIdattazabdasya lope vAgA ika iti sthite 'yasyeti ca' ityA. kAralope uktarItyA kutvajaztvayoH nivRttau vAcika hati sidhyati / tathApi AkA. ralopasya sthAnivatvena AkArAntasya ikamAzritya bhatve sati AkArAntaniSThabhatvena cakArAntaniSThapadatvasya avyAghAtAt kutvajaztvayoH vAgika iti syAt / uttarapadalope tu ajjhalAdezatvena sthAnivattvAbhAvAttulyAvadhikayA bhasajJayA 'suptingntm| iti padasajJA bAdhyate, ekasajJAdhikAre paratvAditi bhAvaH / kthmiti| atrApi aGgulidattazabdasya lope sati ikapratyayAzritamatvena padatvAbhAvAt jaztvaM durlabhamiti praznaH / SaSa iti / SaSzabdasya pUrvapadatve 'ThAjAdau' iti sUtrasiddho dvitIyAdaca Urvasyaiva lopaH, na tvayamuttarapadalopa iti vacanAt SaDika iti siddhamityarthaH / evaJca SaDagulidattaH ityatra DakArAkArAdUrdhvasya lope sati DakArAkArasya 'yasyeti ca' iti lope sati tasya sthAnivattvena akArAntasya ikamAzritya bhatve sati tena akArAntaniSThena SakArAntasya padatvAvyAghAtAjaztvaM nirvAdhamiti bhAvaH / spaSTaM cedaM svAdiSu' iti sUtre bhaassye| zevala / eSAmiti / zevala, supari, vizAla, varuNa, arthaman etatpUrvapadakAnAmityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 602 siddhAntakaumudI [taddhite prAgivIya - ThAjAdau pare tRtIyAdacaH sarva lopaH syAt / pUrvasyApavAdaH / anukampitaH zevala. dattaH zevalika:-zevaliyaH-zevalilaH / suparikaH / vishaalikH| varuNikaH mayaM. mikaH / (2036) ajinAntasyottarapadalopazca 5 / 3 / 2 // ajinAntA. nmanuSyanAmno'nukampAyo kan / tasya cottarapadalopaH / anukampito vyAghrAjino vyAghrakaH / siMhakaH / (2040) malpe 5 / 31 // alpaM tailaM telakam / (2041) hamve 5 / 3 / 6 // hrasvo vRkSo vRkSakaH / (2042) sajJAyAM kan 5 / 3 / 87 // hrasvahetukA yA saMjJA tasyAM gamyamAnAyo kan / pUrvasyApavAdaH / vNshkH| veNukaH / (2043) kuTIzamIzuNDAbhyoraH 538 // hrasvA kuTI kuttiirH| zamIraH / shunnddaarH| (2044) kutvA Dupaca 5 / 3 / 88 / / hrasvA kutUH kutupaH / 'kutUH kRttisnehapAtraM hrasvA sA kutupaH pumAn / ' ityamaraH / (2045) kAsUgoNIbhyAM STaraca 5 / 3 / 10 / AyudhavizeSaH kosuuH| hrasvA sA kaasuutrii| gonniitrii| (2046) vatlokSAzvarSabhebhyazca tanutve / / pUrvasyeti / 'TAjAdau' ityasyetyarthaH / zevalika iti / zevaladattazabdAt Thaci tRtIyAdacaH parasya dattazabdasya lopH| zevalila iti / ilaci rUpam / suparika iti / suparidattaza. udAt Thaci dattazabdakopaH / vizAlika iti / vizAladattazabdAt Thaci rUpam / varuNika iti / varuNadattAt varuNikaH / ayamika iti / aryamadattAt aryamikaH / 'akRtasandhInA. meSAm iti vAtikaM bhASye sthitam / tena suparyAzIrdattaH suparikaH, ityAdi sidhyati / ajinAntasya / vyAghraka iti / vyAvAjina iti kasyacinmanuSyasya nAma / tasmAt kani ajinakasya lopH| siMhaka iti / siMhAjinazabdAt kani ajinasya lopaH / alpe / alpatvaviziSTe vartamAnAt yathAvihitaM pratyayAH syuH / tailkmiti| sarvakam uccakaiH pacatakItyAdyapyudAhAryam / hasve / hasvatvaviziSTe vartamAnAdyathAvihitaM pratyayA ityrthH| alpatvaM mahattvapratidvandvi, hasvatvaM tu dIrghatvapratidvandvIti bhedaH / saJcAyAM kan / vaMzaka ti / hasvasya veNujAtivizeSasya nAma / kuTIzamI / hrasva ityeva / kuTIra iti / 'svArthikAH kacitprakRtito liGgavacanAnyativartante' iti puMstvam / evaM zamIraH zuNDAra ityapi / hasvA zamI zuNDA cetyarthaH / kutvA Dupaca / kutupa iti / kutUzabdAt dupaci DittvAhilopaH / tatrApi kuTIrAdivat strItvamapahAya puMstvameva / tatrAmarakoza. mapi pramANayati-kutUH kRttIti / __kAsUgoNIbhyAM ssttrc| hasva ityeva / kAstarIti / SittvAt vISiti bhAvaH / kAsubuddha kuvAcye'stre' iti nAnArtharatnamAlAyAm / evaM goNItarIti / vtsokss| hasva iti nivRttam / vatsa, ukSan , azva, RSabha ebhyastanutvaviziSTavRttibhyaH STaracpratyayaH For Private and Personal Use Only Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 40 ] bAlamanoramAsahitA / 403 8 : vtstrH| dvitIyaM vayaH prAptaH / uksstrH| azvataraH / RssbhtrH| pravRttinimittatanutva evAyam / (2047) kiMyattako nirdhAraNe dvayorekasya Dataraca 5 / 3142 // anayoH kataro vaiSNavaH / yataraH / ttrH| mahAvibhASayA kaH / yH| sH| 2048) vA bahanAM jAtipariprazne Datamaca 5 / 3 / 63 // bahUnAM madhye nirdhAraNe DatamajvA syAt / 'jAtipariprazne' iti prtyaakhyaatmaakre| syAdityarthaH / tanutvaM nyUnatvam / vatsaH prathamavayAH / vayasazca prathamasya tanutvam uttakhayaHprAptyA jJeyam / tadAha-dvitIyaM vayaH prApta iti / ukSatara iti / ukSA taruNA balIvadaH / tAruNyasya tanutvaM tRtIyavayaH-prAptyA jJeyam / azvatara iti / gabhena azvAyAmutpAditaH ashvtrH| azvataratvaM ca azvatvApekSayA nyUnameva / RSabhatara iti / RSabhaH bhArasya voddhaa| tasya tanutvaM bhArotahane mandazaktitA tadvAnityarthaH / tanuH kRzo vatso vatsatara iti kuto netyata Aha - pravRttinimittatanuste evAyamiti / etacca bhASye spaSTam / kiMyattado nirdhAraNe / kim , yat , tat eSAM smaahaardvndvaatpnycmii| dvayorekasya nirdhAraNe gamye nirdhAryamANavAcibhyaH kimAdibhyaH Datarac syaadityrthH| anayoH kataro vaiSNava iti / ko vaiSNava ityarthaH / atra vaiSNavatvaguNena kiMzabdArthaH idamarthAbhyAM nirdhAryate / ataH kiMzabdAt Dataraci DisvAhilope katara iti bhavati / evaM yaza. bdAt tadazabdAcca utaraci Tilope yataraH tataraH iti bhavati / nirdhAryamANavAcibhya iti kim / kayoranyataro devadattaH, yayoranyataraH, tayoranyataraH ityatra kimAdibhyo na bhavati / vA bahUnAm / kiyattada iti, nirdhAraNe iti, ekasyeti cAnuvartate / bahanA. miti nirdhAraNe SaSThI / tadAha-hUnAM madhye niriNe DatamajvA syAditi / madhye itya. nantaramekasyeti zeSaH / jAtipariprazne gamye ityapi bodhyam / jAtizca paripraznazceti samAhAradvandvaH / jAto pariprazne ca gamye ityarthaH / tatra jAtAviti kiMyattadAM sarveSA. meva vizeSaNam / paripraznagrahaNaM tu kima eva vizeSaNam , tacca kSepArthakasya kimo nivRttyartham / yattadostu paripraznagrahaNaM na vizeSaNam / asambhavAditi vRttau spaSTam / atra vAtikam -'kimAdAnAM dvibahvathe pratyayavidhAnAdupAdhyAnarthakyam' iti pUrva. sUtre dvayoriti' atra sUtre jAtipariprazne iti ca na kartavye iti bhAva iti kaiyaTaH / tadAha-jAtipariprazne iti pratyAkhyAtamAkare iti / kSepArthasya tvanabhidhAnAnna grahaNamiti tadAzayaH / pUrvasUtre dvayoriti ceti bodhyam / tathAca 'katamaH eSAM pAcakaH zUro devadattaH' ityatra kriyAguNasaJjJAbhirapi nirdhAraNe Datamac bhavati / 'eSAM kataro devadattaH' ityatra bahUnAmekasya nirdhAraNe DatAca bhavati / ata eva 'pratyayaH' iti sUtra. bhASye 'bahuSvAsIneSu kazcit kaJcitpRcchati kataro devadattaH' iti prayogaH saGgacchate / For Private and Personal Use Only Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 604 siddhAntakaumudI [taddhite svArthika - - katamo bhavato kaThaH / ytmH| ttmH| vAragrahaNamakajartham / ekH| sakaH / mahAvibhASayA kaH, yaH, saH / kimo'sminviSaye itarajapi / ktrH| (2046) ekAcca prAcAm 5 / 3 / 64 // Datarac Datamacca syAt / anayorekataro maitraH / essaamektmH| (2050) avakSepaNe kan 5 / 3 / 5 // vyAkaraNakena grvitH| yene. taraH kutsyate tadihodAharaNam / svataH kutsitaM tu 'kutsite' (sU 2029) itysy| iti taddhite prAgivIyaprakaraNam / atha taddhite svArthikaprakaraNam // 41 // (2051) ive pratikRtau 5 / 3 / 16 // kansyAt / azva iva pratikRtiH azvakaH / pratikRtau kim / gauriva gavayaH / (2052) saMjJAyAM ca 5 / 3 / 17 // ivAthai kan syaatsmudaayshcetsNjnyaa| apratikRtyarthamArambhaH / azvasadRzasya saMjJA katamo bhavatAM kaTha iti / 'gotraM ca caraNaiH saha' iti kaThasya jAtitvam / vAgrahaNama kajarthamiti / anyathA mahAvibhASayA apavAdena mukte utsargasyApravRtteruktatvAdakac na syAditi bhAvaH / naca 'avyayasarvanAmnAm' ityasyAdhikAratvAt tadanuvRttyeka siddha vAgrahaNaM vyarthameveti vAcyam , ihaiva sUtre tadanuvRttiH, natu pUrvasUtre iti jJApanArthatvAt / ato DatarajviSaye nAkac / mahAvibhASayeti / ata eva 'avakSepaNe' iti sUtre bhASye 'ka etayorarthayovizeSaH' iti prayogaH saGgacchate / 'tamabAdayaH prAgavakSe. paNakano nityAH pratyayAH' iti tu prAyikamiti bhAvaH / kimo'sminniti / 'vA bahU. naam| hati prakRtasUtraviSaye'potyarthaH, bahuSvAsIneSu ityAdyadAhRtabhASyaprayogAditi bhAvaH / ekAcca prAcAm / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-Dataraca Datamacca syaaditi| pUrvasU. advayaviSaye iti zeSaH / 'mahAvibhASayaiva siddhe prAcAmahaNaM na krtvym| iti bhASyam / ata eva nAkajartha tat / avakSepaNe kan / vyAkaraNakana garvita iti / vyAkaraNaM hi svato na kutsitam / kiMtu adhItaM sadadhyetRkutsAhetubhUtagarvamAvahadavakSepaNam / nanvavakSepaNaM kutsA, tatkathaM vyAkaraNamavakSepaNaM syAt / 'kutsita' ityanena gatArtha cedamityata Aha-yenetara hati / avakSepaNazabdaH karaNe lyuDanta iti bhaavH| / iti taddhite prAgivIyaprakaraNam / atha taddhite svArthikaprakaraNaM nirUSyate / have prati kRtau / kan syAditi / 'avakSepaNe kn| ityataH tadanuvRtteriti bhAvaH / ivArtha:-upamAnatvam / tadvati vartamAnAtprAtipadi. kAtkan syAtpratikRtibhUte upameye iti phalitam / mRdAdinirmitA pratimA pratika tiH / azvaka iti / pratikRteH strI''pi 'svAthikAH prakRtito liGgavacanAnyanuvartante iti puMliGgatvam / sanyAyAM ca / kaniti zeSaH / sumudAyazcediti / prakRtipratyayasamu. For Private and Personal Use Only Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] bAlamanoramAsahitA / 805 azvakaH / uSTrakaH / (2053) lummanuSye 5 // 3 // 8 // saMjJAyAM ceti vihitasya kano lupsyAnmanuSye vAcye / caccA tRNamayaH pumaan|| caJceva manuSyazcaccA / vadhikA / (2054) jIvikArthe cApaNye 5 / 3 / 88 // jIvikArya yadavikrIyamANaM ta. sminvAcye kano lupsyAt / vAsudevaH / zivaH / skandaH / devalakAno jIvikArthAsu devapratikRtiSvidam / apaNye kim / hastikAnvikrINIte / (2055) devapayAdi. bhyazca 5 / 3 / 100 // kano lupsyAt / devapathaH / haMsapathaH / AkRtigaNo'yam / dAyazcetprakRtyarthasazasya samzetyarthaH / pUrvasUtreNeva siddha kimarthamidamityata AhaapratikRtyarthamArambha iti / tathAca pratikRtAviti nivRttam / iva iti tvanuvartata eva / tdaah-ashvsdRshsyeti| azvasazasya amanuSyasya kasyacitsamjheSA / acasaha. zo'yamazvakasajJaka iti bodhaH / lummanuSye / saMzAyAM ceti vihitasyeti / natu 'ive pratikRtau iti vihitasya, manuSyasya pratikRtitvAsambhavAditi bhAvaH / camceva ma. nuSyaH caJcA ityudAharaNaM vakSyan caJcAzabdaM jyAcaSTe-cavyA tRNamayaH pumAniti / caJce. ti / caJcAtulyo manuSyo'yaM caJcAsaNjJaka ityarthaH / vadhiketi / vadhikA carmamayI prati. kRtiH / tattalyo manuSyo'yaM vadhikAsajJaka ityrthH| lupi yuktavatvAt snotvam / vacanaM tu vizeSyavadeva, 'harItakyAdiSu vyaktiH' ityukteH / tena caJce iva manuSyo ityatra caJcA iti na bhavati / / ___ jIvikArthe cApaNye / paNyaM vikrIyamANam / tadAha-avikrIyamANamiti / vAsudeva iti / vAsudevatulyA jIvikArthA avikreyA prkRtirityrthH| evaM ziva ityAdi / kathaM pratikRteravikrayAyAH jIvikArthatvamityata Aha-devalakAnAmiti / pratimAM gRhItvA bhikSArtha pratigRhamaTatAmityarthaH / tattadAyataneSu pratiSThitAsu pUjArthapratimAsu uttarasU. treNa lubvakSyate / hastikAnvikrINIte iti / jIvikArthe hastitulyapratikRtIH vikrINIte ityarthaH / atra paNyatvapratIteH kano na luk / 'samjJAyAM ca' iti vihitasya nAyaM lup / kintu 'ive pratikRtau iti vihitasyaiva, bhASye pratikRtAveva etadudAharaNAt / paThanti cAbhiyuktAH'rAma sItAM lakSmaNaM jIvikArthe vikrINIte yo narastaM ca dhik dhik / asminpadye yo'pazabda na vetti vyarthaprajJaM paNDitaM taM ca dhik dhik // iti / atra rAmAdizabdAH pratikRtiSu vartante / tAsAM cAtra paNyatayA kano lup durlabha iti rAmasItAlakSmaNazabdAnAmapazabdatvamityAzayaH / devapadhAdibhyazca / kano lup syAditi / zeSapUraNamidam / 'ive pratikRtau' iti vihitasya devapathAdibhyaH parasya kano lugU syAditi yAvat / devapatha iti / devAnAM panthAH devapathaH / tatpratikRtiri. For Private and Personal Use Only Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 606 siddhAntakaumudI [taddhite svArthika (2056) baste 5 / 3 / 101 // ive ityanuvartata eva / 'pratikRtI' iti nivRttam / vastiriva bAsteyam - baasteyo| (20:7) zilAyAH DhaH 5 / 3 / 02 // zileva zileyam / yogavibhAgAt DhaapItyeke / zaileyam / (2018) zAkhA. dibhyo yaH 5 / 3 / 103 // zAkheva shaakhyH| mukhyH| jaghanamiva jaghanyaH / aprayaH / zaraNyaH / (2054) dravyaM ca bhavye 5 / 3 / 104 // dravyam ayaM brAhmaNaH / (2060) kuzAgrAcchaH 53 / 105 // kuzAgramiva kuzAgrIyA buddhiH / ( 206 ) samAsAcca tadviSayAt 5 / 3 / 106 / ivArthaviSayAtsa. tyarthaH / 'ive pratikRtau' iti kano lup / evaM haMsapathaH / atra vRttau paThitam 'arcAsu pUjanArthAsu citrakarmadhvajeSu c| . ive pratikRtI lopaH kano devapathAdiSuH // iti / arcAH pratimAH / pUjArthAsu tAsu citrakarmasu dhvajeSu devapathAdigaNapaThiteSu ive pratikRtau iti vihitasya kano lubityarthaH / tadrAjasyaH iti sUtre kaiyaTo'pyetaM zloka ppaatth| arcAsu yathA-zivo viSNurgaNapatirityAdi / citrakarmasu yathArAvaNaH kumbhakarNaH indrajidityAdi / dhvajeSu yathA-kapiH garuDaH vRSabha ityAdi / vasteDha / nivRttamiti / asvaritatvAditi bhAvaH / 'sajJAyAM ca' ityAdipUrvasUtreSu kApi pratikRtAvityasyAnivRtteH na lumvidhiSu teSu tdnuvRttirpekssitaa| bastiriveti / 'vasti bheradho dvayoH' itymrH| zilAyA ddhH| ive ityeva / zileva zilaiyamiti / dadhyAdoti zeSaH / yogeti / zilAyA ityeko yogaH / Dhajityanuvartate, ive iti ca / zaileyamiti / mitvAdAdivRddhiH, striyAM, DIpa ca phalam / DhaH iti dvitIyo yogH| zilAyA ityanuvartate / ukto'rthaH / zAkhAdibhyo yaH / yat iti tvapapAThaH / taittirIye 'mukhyo bhavati' ityAdau mukhyshbdsy| AdhudAttatvadarzanAt , ugavAdisUtramA. jyaviruddhatvAcca / dravyaM ca bhavye / druzabdAdivArthavRtteH / yapratyayo nipAtyate bhavye upameye gamye / 'bhavya AtmavAn / abhipretAnAmarthAnAM pAtrabhUtaH, iti vRttiH| dravyam / ayamiti / draH vRkSaH, saH yathA puSpaphalAdibhAk evamabhimataphalapAtrabhUta ityarthaH / yadvA tuH kalpa. vRkSo'nna vivakSitaH, sa iva abhimatAthabhAgityarthaH / yapratyaye orguNaH avAdezaH / kuzAgrAchaH / ive ityeva / kuzAgramiveti / sUkSmatvena saadRshym| kuzAgravat suukssmetyrthH| samAsAcca / tacchabdena prakRtaH ivArthaH parAmRzyate / tadAha-ivArthaviSayAditi / ivArthaH sAdRzyamupamAnApameyabhAvAtmakam , tadviSayakAdityarthaH / sAdRzyavadarthabodha. kAt samAsAditi yAvat / yadyapi ghanazyAma iti samAso'pi sAdRzyavadathabodhakaH, For Private and Personal Use Only Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] bAlamanoramAsahitA / 107 mAsAcchaH syAt / kAkatAlIyo devadattasya vadhaH / iha kAkatAlasamAgamasa. dRzazcorapamAgama iti samAsArthaH / tatprayuktaH kAkamaraNasadRzastu pratyayArthaH / ajAkRpANIyaH / atarkitopanata iti phalito'rthaH / (2062) zakarAdi. tathApi sAdRzyavadarthabodhakasamasyamAnayAvatpadAvayavakAt samAsAditi vivakSitamiti na doSaH / chaHsyAditi / cakAreNa pUrvasUtropAttacchasyAnukarSAditi bhAvaH / ivAthai iti zeSaH / pUgAyaH ityataH prAgivAdhikArAt / tatazca ivArthakasamasyamAnayAvatpada. kAtsamAsAdivAtheM chaH syAditi lbhyte| kAkatAloyo devadattasya vadha iti / kAka: kazcidakasmAt tAlavRkSasya mUlaM gatastAlaphalapatanAnmRtaH / tathaiva kazci davadattaH akasmAnnirjanapradeze kvacidgataH coreNa hataH tatredaM vAkyaM pravRttam / atra samAsArthagataM sAdRzyamekaM, pratyayArthagatam anyatsAdRzyaM ca bhaaste| tathAhi-kAkAgamanamiva tAlapatanamiva kAkatAlamiti samAsasya vigrahaH / atra kAkazabdaH kAkAgamanasadRze devadattAgamane lAkSaNikaH / tAlazabdastu tAlapata. nasahaze corAgamane lAkSaNikaH / kAkAgamanasaharza devadattAgamana tAlapatanasaharza corAgamanamiti ca kAkatAlamiti smaasaadvodhH| yadyapyatra kAkatAlazabdayoH mi. litayorekatrAnvayAbhAvAt dvandvasamAso na sambhavati, parasparAnvayAbhAvena asAma rthyAcca / tathApi asmAdeva vidhibalAt 'supsupA' iti samAsaH / tathAca kAkatAlasamAgamasadRzo devadattacorasamAgama iti samAsArthaH tadAha-iha kAkatAlasamAgamasadR. zazcorasamAgama iti samAsArtha iti / atra corasamAgama ityasya coreNa devadattasya samAmama ityarthaH / tadevaMvidhAtsamAsAt kAkatAlazabdAdivAntarArthe sAdRzyAntare chapra. tyayaH / tatra samAsAtmakakAkatAlazabdabhUtaprakRtyartharUpakAkatAlasamAgamasadRzadevadattacorasamAgame sati tAlapatanakRtakAkamaraNe upasthite upamAnatvaM, devadattavadhe corAgamanakRte upameyatvaM ca chapratyayena gamyate / tatazca tAdRzacorasamAgame sati tAlapatanakRtakAkamaraNasadRzo devadattamya corakRto vadha iti chapratyayena labhyate / tadAha-satprayukta iti / tAdRzatAlapatanaprayuktetyarthaH / sadRza ityanantaraM devadattavadha iti zeSaH / tathA ca kAkatAlasamAgamasadRzo devadattacorasamAgamaH, taddhetu kastAlapatanakRtakAkamaraNasadRza. zcorakRto devadattavadha ityevaM kAkatAlIyo devadattavadha iti samAmAdvodhaH / etadevA. bhipretyoktaM bhASye 'kAkAgamanamiva tAlapatanamiva kAkatAlam / kAkatAlamiva kAka. tAlIyam' iti / atra kAkatAlamiti ivArthagabhitakevaladvandvAt na bhavati ivAntarArthasya sAdRzyAntarasyApratIterityalam / ajAkRpANIya iti / ajAgamanamiva kRpANapatanamiva ajA kRpANam , tadiva ajAkRpANIyaH / ajAkRpANasamAgama pahazo devadatta. corasamAgamaH samAsArthaH kRpANapatanaprayuktAjAmaraNasadRzo devadattavadhazcorakRtaH pratya For Private and Personal Use Only Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 80% siddhAntakaumudI [taddhite svArthika bhyo'Na 5 / 3 / 107 // zarkareva zArkaram / (2063) aGgulyAdibhyaSThaka 5 / 3 / 10 // aGgulIva pAGgulikaH / bharujeva bhArujikaH / (2064) ekazAlAyASThajanyatarasyAm 5 / 3 / 104 // ekazAlAzabdAdivAthai ThajvA / pakSe Thaka / ekazAleva ekazAlilaH-aikazAlikaH / (2061) karkalohitAdIkaka 5 / 3 / 110 // karkaH shuklo'shvH| sa iva kaarkaakH| lauhitIkaH sphaTikaH / (2066) pUgAyo'grAmaNIpUrvAt 5 / 3 / 112 // ivArtho nivRttaH / nAnAjAtIyAH aniyatavRttayo'rthakAmapradhAnAH sacAH puugaaH| tadvAcakAtsvArthe jya: syAt / lohitdhvjyH| 'vrAtacphajorastriyAm (sU 1100) vraatH| kApotapAkyaH / phan / kojAyanyaH / braadhnaaynyH| (2067) AyudhajIvi saGghAyaT bAhIkeSvabrAhmaNarAjanyAt 5 / 3 / 114 // bAhIkeSu ya Ayu. dhajIvisaGghastadvAcinaH svArthe jyaTa / kSaudrakyaH / mAlavyaH / TittvAnTIp / kSau. yAthaiH / atra sarvatra atarkitopanatatvaM sAdhAraNo dharma ityAha-atarkiteti / zarkarAdibhyo'N / ive ityeva / zArkaramiti / 'svArthikAH prakRtito liGgavacanAnya. tivartante' iti vizeSyanighnateti bhAvaH / aGgulyAdibhyaSThak / ive ityeva / aGgulIveti / aGgulizabdAt 'kRdikArAdaktinaH' iti GIS / AGgulika iti / puurvvdvishessynighntaa| bharujeva bhArujika iti / pUrvavadvizeSyaninnatA / ekazAlAyAH / pakSe Thagiti / anyatara. syAMgrahaNam anantaraThakaH samuccayArthamiti bhAvaH / Thajvetyeva suvacam / karkalohitAdIkak / karkaH zuklo'zva iti / azvaparyAyeSu 'sitaH karkaH' ityamaraH / lauhitIkaH sphaTika iti / japApuSpAdisamparkavazAlohita havetyarthaH / pUgALyaH / ivAthoM nivRtta iti / vyAkhyAnAditi bhAvaH / aniyatavRttaya iti / udvRttA ityarthaH / tadvAcakAditi / pUgeti na sva. rUpagrahaNama , vyaakhyaanaat| grAmaNIvAcakapUrvAvayavakabhinnAt pUgavAcakAdityarthaH / lau. hitadhvajyaH iti / lohitAH dhvajAH yasya pUgasya sa lohitadhvajaH, sa eva lauhitadhva. jya: / vrAtacphamorasriyAmiti / idaM sUtram 'gotre kumAdibhyaH' ityatra prasaGgAdupAdAya vyAkhyAtam / vrAta iti / udAharaNasUcanamidam / bhArodvahanAdizarIrAyAsajIvanAt nA. nAjAtIyAnAmaniyatavRttInAM sayo vrAtaH / kApotapAkya iti| kapotAn pakSivizeSAn bhakSaNAya pacatIti kapotapAkaH sa eva kaapotpaakyH| paceH kartari ghaJ, 'cajoH ku. ghiNNyatoH' iti kutvam / phamiti / udAharaNasUcanamidam / kauAjanya iti / 'gotre kumAdibhyaH' iti uphan / AyannAdezaH / tataH svArthe anena bhyaH / evaM bAdhnAyanyaH / AyudhajIvi / vAhIkeSviti / vAhIkAkhyagrAmavizeSeSvityarthaH / kSaudrakya iti / kSudrako nAma kazcidAyudhajIvinAM bAhIkadezavAsinAM saGghaH / sa eva kSaudrakyaH / mAlavya iti / For Private and Personal Use Only Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] baalmnormaashitaa| 808 drko| Ayudha-iti kim / malAH / saGgha-iti kim / samrAT / bAhIkeSu kim / zabarAH / abrAhmaNa-iti kim / gopAlakAH / sAlaGkAyanAH / brAhmaNe tadvizeSagrahaNam / rAjanye svarUpagrahaNam / (2068) vRkATTeNyaNa 5 / 3 / 115 // mAyudhajIvisaGghavAcakAtsvArthe / vaarkennyH| mAyudha iti kim / jAtivizeSAnmA bhUt / (2064) dAmanyAdibhigartaSaSThAccha: 5 / 3 / 116 // dAmanyAdibhyastrigartaSaSTebhyazcAyudhajIvisaGghavAcibhyaH svArthe chaH syAt / trigartaH SaSThI vargoM yeSAM te trigrtsssstthaaH| 'AhusnigartaSaSThAMstu koNDoparathadANDakI / krauSTukirjAlamAnizca brAhmagupto'tha jAlakiH // ' dAmanIyaH / daamniiyau| daamnyH| aulapi, aulpiiyH| trigarta, koNDoparathIyaH / dANDakIyaH / (2070) pavAdiyaudheyAdibhyo'Naau 5 / 3 / 117 // AyudhajIvisadhavAcibhyaH ebhyaH kramAdaNau staH svArthe / pArzavaH / - - mAlavo nAma kazcidvAhIkeSu AyudhajIvinAM sadhyaH / sa eva mAlavyaH / TitvAt DIbiti / evaM ca akhiyAmiti nAtra sambadhyaMta iti bhAvaH / tadvizeSaiti / vyAkhyAnAditi bhaavH| vRkATTeNyaNa / vRko nAma kazcidAyudhajIvisaGghaH / sa eva vaannyH| A. divRddhiH / raparatvam / jAtivizeSAditi / vRko nAma kazcinmanuSyakhAdI catuSpAjAti. vizeSaH prasiddhaH / tasmAnnetyarthaH / daamnyaadi| dAmaniH Adiryasya daamnyaadiH| trigartaH SaSTho yasya vargasya saH trigartaSaSThaH / dAmanyAdizca trigartaSaSTazceti samAhAradva. ndvAtpaJcamI / phalitamAha-dAmanyAdibhyastrigartaSaSThebhyazceti / AyudhajIvinAM hi SaDva. gAH, tatra SaSThastrigataH vargaH, tebhyaH SaDvargebhya iti yAvat / ke te trigartapaSThA ityata Aha-Ahuriti / koNDoparathaH, dANDakiH, krauSTukiH, jAlamAniH, brAhmaguptaH, jAlakiH ityetAn trigartaSaSThIn aahurityrthH| jAlakiriti trigartasya nAmAntaram / eteSu SaTama kauNDoparathabrAhmaguptazabdau shivaaynnntau| zeSaH iantaH / dAmAdigaNamudAharatidAmanIya iti / dAmanireva daamniiyH| zraulapIti / prakRtipradarzanA / aulapIya iti / aulapizabdAt svAtheM chaH / trigarteti / trigartaSaSThAnAmudAharaNasUcanamidam / koNDoparathIya iti / kauNDoparathazabdAtsvAtheM chaH / dANDakIya iti / dANDakizabdAt svAtheM chH| krauSTukIyaH, jAlamAnIyaH, brAhmaguptIyaH, jAlakIyaH ityapyudAhAryam / parvAdiyaudheyAdi / ebhya iti / paryAdibhyo yaudheyAdibhyazcetyarthaH / pArzava hati / pazuzabdAjjanapadakSatriyavizeSayorvAcakAdapatyeSvayaSu 'dvayanamagadha' ityaNa / tato'pa. For Private and Personal Use Only Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 10 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite svArthika | pArzau / parzavaH / yaudheyaH / yaudheyo / yaudheyAH / (2072) abhijidvidabhRcchAlA cchukhAvachamIdurgAvacchrupadaNo yaJ 5 / 3 118 // abhijidAdibhyo'NNantebhyaH svArthe yasyAt / abhijito'patyamAbhijityaH / vaidabhRtyaH / zAlAvatyaH / zaikhAvatyaH / zAmIvatyaH / aurNavatyaH / zrImatyaH / ( 2015 ) jyAdayastadrAjAH 5 / 3 | 116 // pUgAJjya:-' (sU2066 ) ityArabhya uktA etatsajJAH syuH / tenAstriyAM bahuSu luk / lohitadhvajAH, kapotapAkAH kaubjAyanAH brAghnAyanAH ityAdi / (2073) pAdazatasya saGkhyA devIpsAyAM vunlopazca 3 9 " " tyasaGghavivakSAyAmanena aNiti bhAvaH / parzava iti / apatyasaGghabahutva vivakSAyAM prakRtasyANo'pi tadrAjatvAlluk 'jyAdayastadvAjAH' iti vakSyamANatvAditi bhAvaH / yaudheya iti / yudhAzabdAdapatye'rthaM 'dvayacaH' iti Dhak / tadantAdapatyasaGghavivakSAyAmanena aJ / jivam AdAttatva phalakam / yaudheyA iti / apatyasaGghabahutvavivakSAyAm 'tadrAjasya' ityatro luk / 'kitaH' ityantodAttaM phalam / zrabhijidvidabhRt / abhijit, vidabhRt zAlAvat zikhAvat zamIvat, UrNAvat zrumat eSAM samAhAradvandvAt paJcamyA luk / aNa iti pratyayatvAt tadantagrahaNam / tadAha - zrabhijidAdibhya iti / atra 'AyudhajIvisaGghAditi nivRttam' iti vRttiH / zrabhijitya iti / abhijito'patyam abhijitaH / apatye'N / abhijita eva abhijityaH / vaidabhRtya iti / vidabhRto'patyaM vaidabhRtaH / sa eva vaidabhRtyaH / zAlAvatya iti / zAlAvato'patyaM zAlAvataH, sa eva zAlAvatyaH / zaikhAvasya iti / zikhAvato'patyaM zaikhAvataH sa eva zaikhAvatyaH / zAmIvatya iti / zamIvato'patyaM zAmIvataH sa eva zAmIvatyaH / zravatya iti / UrNAvato'patyamaurNAvataH sa eva aurNAvatyaH / zramatya iti / zramato'patyaM zrAmataH, sa eva zraumatyaH / atra abhijidityAdizabdeSu yajaH svArthikatayA gAtrArthakatvAdAbhijityasyAryAmiti vigrahe 'gotracaraNAt' iti vuji 'Apatyasya ca' iti yalope abhijitaka iti bhavati / 'apatyANantebhya evAyaM yaJ / tena abhijito muhUrta ityAdau na yaj' iti bhASye spaSTam / " I vyAdayastadrAgaH / lohitadhvajA iti / 'pUgAt' iti vihitasya vyasya tadrAjatvAt bahutve luk / kapotapAkA: kauAyanAH bAdhnAyanAH iti / ' vrAtacphaJoH' iti vihitasya jyasya luk / ityAdIti / kSaudrakyaH, kSaudrakyau, kSudrakAH / AyudhajIvIta To luk / vArkeNyaH, vArkeNyau, vRkAH / vRkATTeNyaNo luk / dAmanIyaH, dAmanIyau, dAma. nayaH, kauNDoparathAH ityAdau ' dAmanyAditrigartaSaSTazat' iti chasya luk / pArzavaH, pArzavau, parzavaH, yaudheyAH ityatra parvAdiyaudheyAdyaNajorluk / abhijityaH Abhi 1 For Private and Personal Use Only Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] baalmnormaashitaa| 11 541 // lopavacanamanaimittikasvArtham / ato na sthAnivat / 'pAdaH pat' (sU 414 ) / taddhitAthai-' (sU 728) iti samAse kRte pratyayaH / vukayaM niyAmeva / dvau dvau pAdau dadAti dvipadikAm / dvizatikAm / 'pAdazatagrahaNamanarthakam , anyatrApi darzanAt' (vA 3314 ) / dvimodakikAm / (2014) daNDavyavasa'. yozca paa4:2|| vunasyAt / avIpsArthamidam / dvau pAdau daNDitaH dvipadikAm / dvizatiko vyavasRjati dadAtItyarthaH / (2075) sthUlAdibhyaH prakAravacane kan 54 // 3 // jAtIyaro'pavAdaH / sthUlakaH / aNukaH / 'caJcabRhatorupasaGkhyA.. nam' (vA 3315) / cnyctkH| bRhaskaH / 'surAyA aho' ( ga sU 130) / jityau, abhijitaH, vidabhRtaH ityAdau abhijidvidabhRtyAdivihitasya yatro lugiti bhaavH| iti taddhite paJcamAdhyAyasya tRtIyapAdaH samAptaH / atha paJcamAdhyAyasya caturthapAdaprArambhaH / pAdazatasya saMjayAdevIpsAyAM vun lopazca / pAdazca zataM ceti samAhAradvandvAt lopApekSayA sssstthii| vunpratyayApekSayA tu sA pakSamyarthe / saGkhyAvAcakazabdapUrvakAt pAdazabdAt zatazabdAcca vIpsAviziSTArthavRttaH svAtheM vunpratyaya: syAt , prakRterantyasya lopazcetyarthaH / nanu vunaH akAdeze sati 'yasyeti ca ityeva lopasiddha riha lopavidhiya'rtha ityata Aha-lopavacanamanaimittikasvArthamiti / 'yasyeti ca' iti lopasya paranimittakatayA tasya 'acaH parasmin' iti sthAnivattvAt pAdaH pat' iti padAdezo na syAt / asya tu lopasya paranimittakatvAbhAvena sthAnivattvAprasakteH padAvo nirbAdha iti bhaavH| taddhitArtha iti / naca vIpsAyAH prakRtyarthavizeSaNatayA vuno'rthAmAvAtkayamiha taddhitArtha iti samAsa iti vAcyam , duno dyotakatayA ghotyArthenaivArthavattvAt / vunnayaM striyaameveti| svabhAvAditi bhAvaH / dvizatikAmiti / dve dve zate dadAtIti vigrahaH / pAdazatetyAdi / vArtikamidam / anarthakamiti katham, pAdazatabhinna vyAvRttyarthatvAdityata mAha-anyatrApi darzanAditi / tadudAhRtya darzayati-dvimodakikAmiti / dvau dvau modako dadAtItiAvigrahaH / daNDabyavasaH yozca vun myAditi / saDDanyAdeH pAdazatAt daNDavyavasagayorgamyayovUn syAtpra. kRterantalopazcetyarthaH / daNDanaM daNDaH / balAtkRtya dravyagrahaNam / vyavasoM dAnam / nana paNa siddha kimarthamidamityata Aha-avIpsArthamiti / dvau pAdau daNDita iti / balAtkRtya mAhita ityarthaH / sthUlAdibhyaH / prakAro bhedaH sAyaM ca / vyAkhyAnAt / tadvati vartamAnAdyathAyogaM kamityarthaH / jAtIyaparo'pavAda iti / etena ayamapi tadvadeva prakAravati bhavati, natu prakAramAtre iti sUcitam / caznaka iti / caJcadhAtuzcalane / acaJcannapi yazcaJcanniva For Private and Personal Use Only Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 612 siddhAntakaumudI [ taddhite svArthika surAvarNo'hiH surakaH / (2076) anatyantagatau kAt 5|4|4 | chinakam / bhijakam | abhizakam / ( 2077) na sAmivacane 5|4|5|| sAmiparyAye upapade kAntAnna kan / sAmikRtam / adhakRtam / anatyantagateriha prakRtyaivAbhidhAnAtpUrveNa kama prAptaH / idameva niSedhasUtramatyantasvArthikamapi kanaM jJApayati / bahutarakam / ( 2078) bRhatyA AcchAdane 5|4|6|| kansyAt / prAvArottarAsau samau bRhatikA tathA' ityamaraH / AcchAdane kim / bRhatI chandaH / (2070) bhaSaDakSAzita gvalaGkarmAlampuruSAdhyuttarapadAtkhaH 5|4|7|| svArthe / aSaDakSINo mantraH / dvAbhyAmeva kRta ityarthaH / AzitA gAvo'sminniti 1 dRzyate sa cacatkaH / yathA spandamAnasvacchajalamadhyavartI maNiH / bRhatka iti / abRhannapi bRhanniva dRzyate sa bRhatkaH, bRhadAkhyasAmavizeSo vA / surAyA zrahAviti / gaNasUtramidam | prakAravacane kanniti zeSaH / surAyAH ahAveveti niyamArthamidam / surakaiti / 'ke'Na' iti hrasvaH / anatyantagatau tAt / atyantagatiH azeSAvayavasa. mbandhaH, tadabhAvaH anatyantagatiH, tasyAM gamyamAnAyAM kAntAtkAnnatyarthaH / chinnakamiti / kiJcidavayavAvacchedena chinnamityarthaH / na sAmivacane / vacanagrahaNaM paryAyalAbhArthamiti matvA Aha- sAmiparyAye upapade iti / sAmikRtamiti / sAmItyavyayamadheM / 'sAmi' iti samAsaH / ardha kRtamiti / adhaM kRtamiti karmadhArayaH / sAmItyasya kriyAvizeSaNatvena kArakatvAt samudAyasya ktAntatvam, kRdUgrahaNe gatikArakapUrvasyApi grahaNAt / nanviha anatyantagateH prakRtyavAbhihitatvAt 'uktArthAnAmaprayogaH' iti nyAyena pUrvasUtravihitasya kano'prasakteriha tanniSedho vyartha iti zaGkate - anatyanta - gateriti / pariharati- idameveti / tathApIti pUrvamadhyAhAryam / jJApayatIti / na hyayamanatyantagatAviti kanaH pratiSedhaH / kiM tarhi, atyantasvArthikasya kanaH / tatra ca idameva jJApakam | anyathA tadvaiyarthyAditi bhAvaH / bahutarakamiti / bahutarameva bahutarakam / bhASye tu idaM sUtraM pratyAkhyAtam | 'tamabAdyantAt svArthe kan vaktavyaH' iti vacanena yAvAditvAdvA svArthe kanA bahutarakaM sukaratarakamityAdi siddhamiti tadAzayaH / bRhatyA zrAcchAdane / kan iti zeSaH / bRhatyeva bRhatikA / uttarIyaM vAsaH / tadAhadvau prAvAreti / amaravAkyamidam | 1 1 SaDakSA | svArthe iti / zeSapUraNamidam / aSaDakSa, AzitaGgu, alaGkarman, alampuruSa ebhyaH adhyuttarapadAcca svArthe khaH syAdityarthaH / aSaDakSoNo mantra iti / mantraNaM mantraH / rahasi rAjatadamAtyAdibhiH yuktibhiH kriyamANaM nirdhAraNam / avidyamAnAni paT akSINi zrotrendriyANi yasminniti bahuvIhiH / 'bahuvrIhau sakthyakSNoH' For Private and Personal Use Only Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] bAlamanoramAsahitA / 613 - Azita jhavInamaraNyam / nipAtanAtpUvasya mum / alaM karmaNe alaGkarmINaH / ala. mpuruSINaH / IzvarAdhInaH / nityo'yaM khaH / uttarasUtre vibhASAgrahaNAt / 'anye'pi kecitsvArthikAH pratyayAH nityamiSyante' / 'tamabAdayaH prAkkanaH / jyAdayaH praagvunH| AmAdayaH prAGmayaTaH / bRhatIjAtyantAH samAsAntAzca' iti bhASyam / (2070) vibhASAJceradika striyAm 5 / 4 / 8 // adikstrIvRtteraJcatyantAtprAtipadikAtkha: iti San / tadantAdanena svArtha khaH / dvAbhyAmeveti / puruSAbhyAmiti zeSaH / AzitAH iti / 'aza bhojane' ityasmAdAzitaH katati jJApakAkartari ktaH / pUrvasya mumiti / AzitazabdasyetyarthaH / alaGkamINa iti / 'paryAdayo glaanaadyrthe| iti caturthIsamAsA. tkhaH, TilopaH / alampuruSoNa iti / alaM puruSAyeti vigrahaH / mAtRbhogINa ityAdA. viva aSaDakSINAdau Natvam / 'padavyavAye'pi' iti niSedhastu na, pade parataH yatpadaM tena vyadhAye ityAzrayaNAt / IzvarAdhIna iti / 'yasmAdadhikam' iti IzvarazabdAtsa. samI / zauNDAditvAdadhizabdena samAsaH / tataH svArthe khH| 'samarthAnAm' ityato vAgrahaNAnuvRttyA asya khasya vaikalpikatvabhramaM vArayati-nityato'yaM kha iti / uttareti / 'vibhASAmceH' ityuttarasUtre 'samarthAnAm' ityato vAgrahaNAnuvRttyaiva siddha vibhASAgrahaNAdiha pUrvasUtre vAgrahaNAnuvRttyabhAvo jJApyata ityarthaH / nacaivaM sati A. zitAH gAvo'sminniti, alaM karmaNa iti ca vigrahapradarzanamanupapannamiti vAcyam , tasya khapratyayaprakRtikathanArthatvena alaukikavigrahavAkyaprAyatvAt / prasaGgAdAha-anye'pIti / ibhyanta iti / bhASyakRteti zeSaH / tamabAdayaH prAkkana iti / 'atizAyane tamap' ityArabhya 'avakSepaNe kan' ityataH prAgvihitAH pratyayA ityarthaH / vyAdayaH prAgvuna iti / 'pUgAbhyo'grAmaNIpUrvAt' ityArabhya 'pAdazatasya saGkhyAdevIpsAyAM vun' ityataH prAgvihitAH pratyayA ityarthaH / AmAdayaH prAGmayaTa iti / 'kimettiGavyayaghAdAm' ityArabhya 'tatprakRtavacane mayaT' ityataH prAgvihitA ityarthaH / bRhatIjAzyantA iti / bRhatIzabdena 'bRhatyA AcchAdane' iti kan lakSyate / jAtyantazabdena tu 'jAtyantAccha bandhuni' iti cho lakSyate / bahuvacananirdezAt pAza. bAdayo'pi SaSThayA rUpya ca' ityantAH gRhyanta iti kaiyaTaH / vastutastu parigaNitA eva nityAH, natu pAzabAdayo'pi / 'bRhatIjAtyantAH' iti bahuvacanaM tu 'bRhatyA A. cchAdane' iti 'jAtyantAccha bandhuni' iti ca sUtrayormadhyagatena 'aSaDakSa' iti sUtreNa vihitaM khapratyayamabhipretyeti na dossH| 'vibhASAJceH' iti uttarasUtre khavidhau vibhApAgrahaNaM tu tasyApi bRhatIjAtyantarAlatitvAvizeSAt nityatva prApte vikalpAthem / anityo'yaM khaH, uttarasUtreSu vibhASAgrahaNAditi mUlaM tu abhyuccayayuktiriti zabdenduzekhare sthitam / vibhASAmceradistriyAm / adistriyAmiti karmadhArayagarbho 58bA0 For Private and Personal Use Only Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 114 siddhAntakaumudI [taddhite svArthika syAdvA svArthe / prAk-prAcInam / pratyak-pratIcInam / avAk-avAcInam / 'ni. kRSTapratikRSTAvarephayApyAvamAdhamA' ityamaraH / arvantamaJcatIti arvAk-arvAcInam / adivistrayAm kim / prAcI dik / udIcI dik| diggrahaNam kim / prAcInA brAhmaNI / strIgrahaNam kim / prAcInaM prAmAdAmrAH / (2001) jAtyantAccha ba. ndhuni paa4|| brAhmaNajAtIyaH / bandhuni kim / brAhmaNajAtiH zobhanA / jAte. vyaMjakaM dravyaM bandhu / (2002) sthAnAntAdvibhASA sasthAneneti cet 5 / 4 / 10 // sasthAnena tulyena cetsthaanaantmrthvditythH| pitrA tulyaH pitRsthaaniiyHpitRsthaanH| saMsthAnena kim gosthAnam / (2083) manugAdinaSThaka 5 / 4 / naJtatpuruSaH / tadAha-adikastrIvRtteriti / prAgiti / 'aJce kA iti luptAstAtyantamidam / prAci deze ityarthe prAcInamiti khAntamidaM svabhAvAdAdheyaparam / svabhA. vAdeva sAmAnye napuMsakamekavacanAntatvaM ca / idaM tu padasaMskArapakSe / vAkyasaMskArapakSe tu prAgAdizabdebhyaH samabhivyAhRtadezakAlasthavRkSAdibodhakebhyaH khaH / tatra upasthi. tavizeSyaliGgatyAge mAnAbhAvAt prAcInA AmrAH, prAcInA vATI, prAcInaM vana. miti bhavatItyAhuH / avantamaJcatIti vakSyana arvacchabda vivRNoti-nikRSTeti / amaravAkyamidam / prAcI digiti / liGgaviziSTaparibhASayA prAptiH / diggrahaNaM kimiti / astriyAmityetAvataiva prAcI digityatrAtiprasaGganirAsAtki teneti praznaH / avyAptiparihArArthamityAha-prAcInA brAhmagIti / neyaM dipA strI, kintu tadbhinnA strIti kho bhavatyeveti bhAvaH / strIgrahaNaM kimiti / adizItyetAvataiva prAcInA brAhmaNItyatrA. vyAptinirAsAtpraznaH / idamapyavyAptiparihArArthamityAha-prAcInaM grAmAdAmrA iti / sthAnivatsUtrabhASye ayaM prayogaH sthitaH / atra prAcyA dizItyarthaM luptAstAtyantA prAgiti prakRtiH / sa ca avyayatvAt astrIti kho bhavetyeveti bhaavH|| jAtyantAccha bndhuni| cheti luptaprathamAkam / jAtizabdAntAt prAtipadikAdvandhuni vartamAnAt svAtheM chapratyayaH syAdityarthaH / bandhuzabdo dravyavAcIti vakSyati / tathAca bandhuni vartamAnAdityanena jAtyAzrayadravyalakSakAditi phalitam / brAhmaNajAtIya iti / brAhmaNatvajAtyAzrayo vyaktivizeSa ityrthH| brAhmaNajAtiH zobhaneti / brAhmaNatvajAtirityarthaH / badhyate brAhmaNatvAdijAtiya'jyate'smisniti bandhu dravyam / 'zasvR. snihi' ityAdinA adhikaraNe upratyayaH / tadAha-jAteyaMakaM dravyaM banviti / AThapa yastu bandhuzabdo neha gRhyate, bandhunIti napuMsakanirdezAditi bhAvaH / sthAnAntAt / sasthAnenetyasya vivaraNaM tulyeneti / itizabdAdarthavaditi labhyate / tulyarUpeNArthena yadi sthAnAntaM zabdasvarUpamarthavadbhavati, tadA sthAnAntAt cho vA syAdityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41 ] baalmnormaashitaa| 115 - 13 // anugadatItyanugAdo / sa eva AnugAdikaH / (2084) visAriNo matsye 54 / 16 // aNsyAt / vaisAriNaH / matsye iti kim / visArI devadattaH / (2005) saGkhyAyAH kriyAbhyAvRttigaNane kRtvasuca 5 / 4 / 17 // abhyAvRttirjanma / kriyAjanmagaNanavRtteH saGkhyAzabdAtsvArthe kRtvasucsyAt / paJcakRtvo bhuGkte / saGkhyAyAH kim / bhUrivArAnbhute / (2006) dvitricatubhyaH suc 5 / 4 / 1 // kRtvsuco'pvaadH| dvibhute| triH| 'rAtsasya' (suu0280)| ctuH| (2087) ekasya tulyarUpAtheM vartamAnAt sthAnAntAt cho vA syAditi yAvat / pitRsthAnIya iti / sthAnaM pUjyatvAdipadam / pitRsthAnamiva sthAnaM yasyeti bahuvrIhiH / pitRniSThapUjya. tvAditulyapUjyatvAdimAnityarthaH / gosthAnamiti / gavAM nivAsa ityarthaH / atra tulya. tvApratItenacchaH / 'kimettiGavyaya' ityuttarasUtraM prasaGgAtpUrvameva vyAkhyAtam / 'amu ca cchandasi' iti tu vaidikaprakriyAyAM vyAkhyAsyate / anugAdinaSThA / svArthe iti zeSaH / 'AmAdayaH prAGmayaTaH' ityukteH ThagAdayo nityA eva pratyayAH / anugAdIti / 'supyajAtau' iti NiniH / prakRtipradarzanamidam / Thako nityatvAtsa evetyasvapadaviprahapradarzanam / AnugAdika iti / 'nastaddhite' iti TilopaH / iha krameNa ca 'striyaam| iti 'aNinuNaH' iti ca sUtradvayaM paThitaM kRdadhikAre vyAkhyAsyate / visAriNo matsye / 'aNinuNaH' hAta pUrvasUtrAt apiNatyanuvartate / tadAha-aN syAditi / matsye vidyamAnAt visArinzabdAt svArthe aN syAdityarthaH / vaisAriNa iti / 'inaNyanapatye' iti prakRtibhAvAhilopo na / saGkhyAyAH / abhyAvRttizabdena yadi dvitIyAdipravRttirgRhyate, tadA caturvAraM pAkapravRttau triH pacatIti syAdityata-AbhyAvRttijanmeti / upasargavazAt 'vRtu vartane' iti dhAtorutpattau vRttiriti bhAvaH / kRtvasuci cakAra it / ukAra uccAraNArthaH / taddhitazcAsarvavibhaktiH' ityatra tasilAdiSu parigaNanAt kRtvo'rthAnAmavya. yatvam / paJcakRtvo bhuGkta iti / paJcatvasaGkhyAkotpattiviziSTA bhojanakriyetyarthaH / sa. GakhyAyAH kimiti / gaNane vRttiH saGkhyAzabdAnAmeveti praznaH / bhUrivArAn bhukte iti / bhUrizabdo bahuzabdaparyAyaH / vArazabdastu samabhivyAhRtakriyAparyApte kAle vartate / 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge' iti dvitIyA / bahukAleSu kAtsnyena vyAptA bhojanakriyetyarthaH / bhojanabahutvaM / tvarthAdamyate / tathA ca vArazabdo'yaM na gnnnvaacii| bhUrizabdo'pi na saGkhyAzabdena gRhyate / 'bahugaNavatuDati saGkhyA' ityatra bahugrahaNena tatpa. ryAyazva asaGkhyAtvabodhanAt / ato'tra na kRtvasuc / dvitricturthyH| kriyAbhyAvRttigaNane ityeva / suci cakAra it , ukAra uccAraNArthaH / pUrvavadavyayatvam / tririti / bhuGkte itynussjyte| rAditi / caturazabdAt suci catur s iti sthite 'rAtsasya' iti sakArasya lope caturiti rUpha. For Private and Personal Use Only Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 616 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [ taddhite svArthika sakRcca 5|4|16|| 'sakRdityAdezaH syAt, cAtsuc / sakRdbhuGkte / 'saMyogAntasya'( sU 54 ) iti suco lopaH / na tu 'haruGathAp-' ( 252 ) iti / abhaitsIdityatra sica iva suco'pi tadayogAt / (2068) vibhASA bahordhA viprakRSTakAle 5|4|20|| aviprakRSTa AsannaH / bahudhA bahukRtvo vA divasasya bhuGkte / Asanna kAle kim / bahukRtvo mAsasya bhuGkte / (2066) tatprakRtavacane mayaT 5|4|21|| prAcuryeNa prastutaM prakRtaM, tasya vacanaM pratipAdanam / bhAve'dhikaraNe vA lyuT / Aye prakRtamannamamannayam / apUpamayaH / yavAgUmayI / dvitIye'nnamayo yajJaH / apUpamayaM mityarthaH / atra bhuGkte ityanuSajyate / ekasya sakRcca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTesakRdityAdezaH syAditi / sakRdabhuGkte iti / ekazabdAt suc, prakRteH sakRdityAdezazca / ana ekazabdaH kriyAvizeSaNam / ekatvaviziSTA bhujikriyetyarthaH / svAdu pacati ityAdivadekaM bhuGkte iti prayoge prApte idaM sUtramiti kaiyaTaH / eko bhuGkte ityatra tu nAyaM vidhiH pravartate, kriyAgrahaNamanuvartya kriyAvizeSaNasyaiva ekazabdasya grahaNAdityAstAM tAvat / nanu 'saMyogAntasya' iti suco lopa ityanupapannam / 'halDyA bhyaH' ityeva hi sulopo'tra yuktaH / tasmin kartavye saMyogAntalopasya traipAdikasyAsiddhatvAdityata Aha- natu halGayAbitIti / sica iveti / abhaitsIdityatra sico lopa nivRttaye halDAbityatra sigrahaNena sico na grahaNaM, tatsAhacaryAt sugrahaNenApi sujayaM na gRhyata iti bhAvaH / vibhASA bahordhA'viprakRSTakAle / aviprakRSTakAlikakriyAjanmagaNanavRtte huzabdAt dhApratyayo vA syAt / pakSe kRtvasuc / bahudhA bahukRtvo vA divasasya bhuGkte iti / divase prAtaHsaGgavAdyavyavahita kAlikotpattiviziSTA bhojanakriyetyarthaH / 'kRtvo'rtha prayoge arosdhikaraNe' iti divasAtpaSThIti haradattaH / zeSatvavivakSAyAM SaSTI iti tu navInAH / tatprakRtavacane / taditi prathamAntanirdezaH / prAcuryeNeti / bahulatayA upasthita prakRtazabdena vivakSitamityarthaH, upasargabalAditi bhAvaH / pratipAdanamiti / bodhanamityarthaH / bhAve iti / tathAca prakRtasya bodhane satItyarthaH / prAcuryavizeSaNakacastuvRtteH pra thamAntAtsvArthe mayaDiti phalati atra prAcuryaviziSTaM vastu prakRterarthaH / pratyayastu yotakaH / zradhikaraNe veti / tathAca prAcuryavizeSaNakaM yadvastu yasminnucyate tadadhikaraNe vAcye tAdRzavastuvRtteH zabdAt mayaDiti phalitam / atra pakSe prAcuryaviziSTamucyamAnaM vastu prakRtyarthaH / tadadhikaraNaM pratyayArthaH / tantreNArthadvaye sUtratAtparyam, vyAkhyAnAt / yadyapyAdyapakSe svArthikaprakaraNapAThaH samaJjasaH, natu dvitIyapakSe / tathApi 'atha svArthikAH' iti mUlaM prAyikAbhiprAyamiti na doSaH / zraye iti / bhAvalyuTapakSe ityarthaH / prakRtamannamannamayamiti / pracuramannamityarthaH / svArthikatvAtprakRtiliGgatA / For Private and Personal Use Only ------ Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] bAlamanoramAsahitA / 417 parva / (2060) samUhavaJca bahuSu 5 // 4 // 22 // sAmUhikAH pratyayAH atidizyante, cAnmayaT / modakAH prakRtAH, maudakikam-modakamayam / zASkulikamzaSkulImayam / dvitIye'rthe maudakiko yjnyH-modkmyH| (2061) anantAvasathetihabheSajAyA 5 / 4 / 23 // ananta eva bhAnantyam / Avasatha eka bhAvasathyam / itiha iti nipaatsmudaayH| aitihyam / bheSajameva bhaiSajyam / (2062) devatAntAttAdayeM yat 5 / 4 // 24 // tadartha eva tAdayam / svArthe apUpamaya iti / pracuro'pUpa ityarthaH / yavAgUmayIti / pracurA yavAgUrityarthaH / TittvAt koviti bhAvaH / dvitIye iti / adhikaraNalyuTapakSe ityarthaH / annamayo yajJa iti / 'iSTiSu dazaudanAH pazau taM somasahasram' ityAdivAkyairucyamAnAni prAcuryaviziSTAnnAnI. tyrthH| asvArthikatvena prakRtiliGgatvAbhAvAdvizeSyanighnatA / apUpamayaM parveti / parvaNi pracurAH apUpAH kAryA ityAdhucyamAnApUpAdhikaraNaM prvetyrthH| asvaarthiktvaadvishessynighntaa| kecittu dvitIyapakSe vacanazabdo'dhikaraNalyuDantaH, prakRtyoM na vivakSita ityAhuH / tathA sati prAcuryaviziSTAnnAyadhikaraNaM yajJa ityeva bodhaH, natu ucyamAnatvasya bodhH| samUhavacca bahuSu / tatprakRtavacane ityeva / sAmUhikA iti / 'tasya samUhaH' ityadhi. kAravihitAH pratyayA ityarthaH / bahuSu prAcuryaviziSTeSu vartamAnAcchabdAt svArthe samU. havatpratyayAH syurityarthaH / yadvA bahutvaviziSTAni prAcuryaviziSTAni vastUni yasmivadhikaraNe ucyante, tadadhikaraNe vAcye tadvastuvRtteH zabdAt samUhavatpratyayAH syurityarthaH / Adya udAharati-modakAH prakRtAH maudakikamiti / 'acittahastidhenoH' iti sAmUhikaSThak / svArthikatve'pi prakRtiliGgAtikramaH kuTIravat / zAkulikamiti / zaSkulayaH pracurA ityarthaH / pUrvavaThThA , prakRtiliGgAtikramazca / dvitIye'rthe maudakiko yaza iti / modakA asminyajJe ucyanta iti vigrhH| anantAvasathetiha / ananta, Avasatha itiha, bheSaja ebhyaH svArthe bhyapratyayaH syAdityarthaH / ananta eveti / anto nAzaH / tasyAbhAvaH anantaH / arthAbhAve naJtatpuruSaH, arthAbhAve avyayIbhAvena tadvikalpasyoktatvAt / Anantyamiti / svArthikatve'pi prkRtilinggaavytikrmH| Avasatho gRham / nipAtasamudAya iti / sa ca upadezapAramparye vartate / tasmAtsvAthai jyaH / 'pAra. mparyopadeze syAdai timitihAvyayam / ityamaraH / bhaiSajyamiti / bheSajam auSadham , tadeva bhaiSajyam / 'bheSajauSadhabhaiSajyAni ityamaraH / / devatAntAttAdarthaM yat / tadartha eveti / tacchabdena devatAntasyArthaM ucyate, tasmai arya tadarthaH, tataH svArthe caturvarNAditvAt vyajityarthaH / devatAntAtprAtipadikAt yatsyAtprakRtyarthAthai vastuni vAcya ityarthaH / tyajyamAnadravye uddezyavizeSo devatA mantra For Private and Personal Use Only Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 618 - siddhAntakaumudI [taddhite svArthika - dhyaJ / agnidevatAyai idamagnidevatyam / pitRdevatyam / (2063) pAdAbhyAM ca 5 / 4 / 25 // pAdArthamudaka pAdyam / ayam / 'navasya nU Adezo naptanapkhAzca pratyayA vaktavyAH' ( vA 3327) / nUtnam-nUtanam-navInam / 'nazca purANe prAt' ( vA 3328 ) / purANArthe vartamAnAtprazabdAnno vaktavyaH cAtpUrvoktAH / praNampratnam-pratanam-prINam / 'bhAgarUpanAmabhyo dheyaH' ( vA 3330) / bhAgadheyam / rUpadheyam / nAmadheyam / 'AgnIdhrasAdhAraNAda' (vA 3334 ) / AgnIdhram / sAdhAraNam / striyAM lI / bhaagniidhii| saadhaarnnii| (2064) atithegaH / 4 // 26 // tAdarthya ityeva / atithaye idamAtithyam / (2065) devAttala 5 / 4 / 27 // deva aiva devatA / ( 2066) aveH kaH 5 / 4 / 28 // avirevAvikaH / (2047) yAvAdibhyaH kan 5 / 4 / 26 // yAva eva yAvakaH / maNikaH / (2048) stutyA cetyuktaM 'sAsya devatA' ityatra / ataH pitRdevatyaM rakSodevatyamityAdau nAvyAtiH / tadAha-pitRdevatyamiti / devatAzabdasya devAH manuSyAH pitaraH asurAH rakSAMsi pizAcAH ityAdi zrutipurANAdiprasiddhajAtivizeSaparatve tu atrAvyAptiH syAditi bhAvaH / bhASye tu pitRdevatyamiti na sidhyatItyAkSipya divezvaryakarmaNo devaH tasmA. svAtheM taliti samAhitam / haviH prati pitrAdInAmIzvaratvaM svAmitvam / havistu yajamAnasya svam / tacca yajamAnena agnyAzuddezena tyaktaM cettadAgnayAdisvAmika bhavitumarhati / ato devatAtvaM tyajyamAnadravyoddezyatvavizeSAtmakameva bhASyarItyApi paryavasyatItyalam / pAdArghAbhyAM ca / tAdarthaM yaditi zeSaH / ayamiti / ardhArthamudakamiti vigrahaH / arghaH pUjA / 'mUlye pUjAvidhAvaH' ityamaraH / navasyeti / vArtikamidam / ete pratyayA atyantasvArthikAH / navInamiti / navazabdAt khapratyaye, tasya InA. deze, prakRtena bhAve, orguNaH, avAdezaH / nazca purANe prAditi / vAtikamidam / cAtpUrvoktA iti| tnapa, tanapa , kha ityarthaH / proNamiti / khe rUpam / bhAgarUpeti / vArtikamidam / AgnIdheti / vArtikamidam / AgnIdhramiti / agnIdhaH zaraNam AgnIdhram / tataH svArtha ani AgnIdhrameva / anekaM pratyayaviziSTasambandhaM saadhaarnnmucyte| tataH svArthe ani sAdhAraNamityeva / avidheH prayojanamAha-striyAM GIbiti / atitheyaH / tAdarthe ityebeti / atithaye idamityarthe atithizabdAccaturthyantAt NyaH syaadityrthH| devAttal / tAdareM iti nivRttam / atyantasvArthiko'yaM tal / devateti / svArthikatvena prakRti. liGgAtikramAta strItvam / aveH kaH / ayamapi kevalasvArthikaH / 'avayaH zailameSAH ityamaraH / yAvAdibhyaH kan / yAvaka iti / yavAnAmayaM yAvaH odanAdiH sa eva yAvakaH / ala. For Private and Personal Use Only Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41 ] bAlamanoramAsahitA / lohitAnmaNau 5|4|30|| lohita eva lohitako maNiH / (2066) varNe cAnitye 5|4|31|| lohitakaH kopena / 'lohitAlliGgabAdhanaM vA' (vA 3322) / kohitikA-lohinikA kopena / (2100) rakte 5|4|32|| lAkSAdinA rakte yo lohitazabdastasmAtkansyAt / 'liGgabAdhanaM vA' ( 3322 ) ityeva / lohitikAlohinikA zATI / (2101) kAlAcca 5|4|33|| 'varNe cAnitye' (sU 2099) 'rakte' ( sU 2100 ) iti sUtradvayamanuvartate / kAlakaM mukhaM vailakSyeNa / kAlakaH 16 1 vRkSa vAyAH, sa eva yAvakaH 'yAvo'lakto drumAmayaH' ityamaraH / lohitAnmayo / maNau vartamAnAt lohitazabdAtsvArthe kan syAdityarthaH / mANikyamayo maNireveha maNiviMvakSitaH / yastu japAkusumAdinimittalauhityavAn sphaTikamaNistasya tu 'rakte' ityutarasUtreNa siddham / varNe cAnitye / anitye varNe vidyamAnAt lohitazabdAtsvArthe kan syAdityarthaH / amaNyarthamidam / lohitakaH kopeneti / devadattAdiriti zeSaH / kopani - mittakaM devadattAderlohityamanityameva, kopAbhAve tadabhAvAt / yadyapi mANikyamaNilauhityamapi anityameva, mANikye naSTe tannAzAt / tathApi Azrayadravyasya utpattiprabhRti nAzaparyantaM yo varNo vartate, savarNaH nitya ityabhimatamiti na doSaH / syAdetat / lohinikA lohitikA vA kopeneti striyAM rUpadvayamiSyate / tatra lohitazabdAt 'varNAdanudAt' iti natvasanniyogaziSTaM GIpaM paratvAt svArthikatayA antaraGgatvAcca bAdhitvA kani kRte sati natvasanniyogaziSTaDIpo na prasaktiH, kopadhasvena topadhatvAbhAvAt / tatazca lohitakazabdAt 'ajAdyataH' iti TApi 'pratyayasthAt' iti ive lohitiketyeva syAt, na tu tatra lohiniketi / ata Aha-- lohitAlliGgabAdhanaM veti / vArtikamidam / lohitazabdAtparasya strIliGgabodhakapratyayasya kanA bAgho vA syAdityarthaH / asati tu kanA DIpo bAdhe lohinIzabdAt kani 'asm" iti sve kannantATTApi lohiniketi sidhyati / sati tu kanA Gopo bAdhe lohitAzabdAt kani 'ke'NaH' iti hasve TApi lAhitiketi bhavati / nanu 'DyAp prAtipadikAta' ityatra liGgaviziSTaparibhASayaiva siddhe vyAngrahaNaM byAbantAdeva taddhitAH bhavanti, natu DyAbhyAM prAgityevamarthamityuktam / evaJca GIpaH prAk kanaH prasakte revAbhAvAdidaM vArtikaM vyarthamiti cet, ata eva vArtikAlliGgAtsvArthikataddhiteSu yAgrahaNaM na sambadhyate / na ca subantAttaddhitotpattiriti siddhAntAt 'kutsite' iti sUtrasthabhASyarItyA svArthadravyaliGgasaGkhyAkArakakutsAdiprayuktakAryANAM kramikatA yAntAdeva supi tataH kani rUpasiddhavacanamidaM vyarthamiti vAcyam / ata eva svArthikatadvitAnAM prAtipadikAdeva pravRttivijJAnAdityanyatra vistaraH / rakte / lAkSAdinA rakta paTAdau lauhityasya yAvaddravyamavasthAnena nityatayA pUrve - For Private and Personal Use Only Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 120 siddhAntakaumudI [taddhite svArthika paTaH / kAlikA zATI / (2102) vinayAdibhyaSTak 5 / 4 / 34 // vinaya eka vainayikaH / sAmayikaH / upAyAdhasvatvaM ca' (ga sU 144) bhopayikaH / (2103) vAcA vyaahRtaarthaayaam|4|35|| sandiSTArthAyAM vAci vidyamAnAdvAkchabdAtsvArthe Thak syAt / 'sandezavAgvAcikaM syAt' ityamaraH / (2104) tayuktAkarmaNo'Na 5 // 4 // 36 // karmaiva kAmaNam / vAcikaM zrutvA kriyamANaM karmetyarthaH / (2105) zroSadherajAtau 5 / 4 / 37 // svArthe'N / auSadhaM pibati / ajAto kim oSadhayaH kSetre rUDhAH / (2106) prazAdibhyazca 5 / 4 / 38 // prajJa eva prAjJaH / prAjJA strii| devataH / bAndhavaH / ( 2107) mRdastikan 5 / 4 / 36 // mRdeva mRttikA / (2108) sasno prazaMsAyAm 5 / 4 / 40 // rUpapo'pavAdaH / prazastA mRt mRtsA mRtsnA / uttarasUtre anyatarasyAMgrahaNAnnityo'yam / (2106) bahvalpArthAccha. skArakAdanyatarasyAm 5 / 4 / 42 // bahUni dadAti bahuzaH / alpAni alpazaH jAprAptau vacanam / kAlAcca / dvayamanuvartata iti / anitye vaNe rakte ca vrtmaanaatsvaarthe| kanniti phalitam / anitye vaNe udAharati-kAlakaM mukhaM vailakSyeNeti / lajjAsUyAdi. netyarthaH / rakte udAharati-kAlakaH paTa iti / nIlyAdineti zeSaH / vinyaadibhyH| upAyAdbhasvatvaM ceti / gaNasUtramidam / upAyazabdAtsvArtha Thak / prakRtedIrghasya hasvatvaM cetyarthaH / hasvasya hasvavidhau vaiyarthyAdIrghasyeti gamyate / vAco vyAhRtArthAyAm / idam asya vaktavyamiti dUtaM prati yo'rtha ucyate sa vyAhRtaH / vyAhRtaH arthoM yasyA iti vigrahaH |tdaah-sndissttaarthaayaamiti / tadyuktAt / sandiSTArthayA dUtavAcA yatprayuktaM karma tada. bhidhAyinaH karman zabdAtsvArtha aNityarthaH / kamaiva kAmaNamiti / aniti prakRtibhA vAnna TilopaH / dUtavAkyaM zrutvA tathaiva yatkriyate karma tatkArmaNamucyate / tadAhavAcikaM zratveti / ossdherjaatii| auSadhaM pibatIti / zuNThImarIcAdicUrNamavAdidvavyasaMsRSTaM vivakSitam / tasya na jAtivacanatvamiti bhAvaH / kSetre rUDhA iti| utpannA ityarthaH / zAlyAdisasyAtmakA iti phalitam / prazAdibhyazca / svArthe aNiti zeSaH / prAjJa iti / prajAnAtIti prajJaH, 'igupadhajJA' iti kH| prajJazabdAtsvArthe aN / prAzIti / aNNantatvAt DIpa / prajJA asyAstIti vigrahe tu 'prajJAzraddhAbhyaH' iti NAntAt TApi prAjJeti rUpam / __mRdastikan / mRdUzabdAtsvArthe tikanityarthaH / salau / prazastAyAM mRdi vartamAnAt mRcchabdAtsvArtha sa sna etau pratyayo sta ityarthaH / rUpapa iti / 'prazaMsAyAM rUpA iti vihitasyetyarthaH / nityo'yamiti / ssnvidhirityrthH| vastutastu 'jyAdayaH prAgvunaH' ityAdiparigaNiteSu anayoH pratyayayorantarbhAvAdanityatvamevAnayorucitamityAhuH / For Private and Personal Use Only Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] baalmnormaashitaa| 621 'bahvalpArthAnmAlAmAlavacanam' (vA 3338) / neha bahUni dadAtyaniSTeSu / alpaM dadAtyAbhyudayikeSu / (2110) saMkhyaikavacanAcca vIpsAyAm / / 43 // dvau dvau dadAti dvishH| mASa mASa mASazaH / prsthshH| parimANazabdAH vRttAvekArthI eva / saMkhyakavacanAt kim / ghaTaM ghaTaM dadAti / cIpsAyAm kim / bahvalpArthAcchaskArakAdanyatarasyAm / bahvalpArthAcca kArakAbhidhAyinaH zabdAtsvAtheM zaspratyayo vA syAdityarthaH / bahvalpArthAditi / vArtikamidam / maGgalAmaGgale gamye evAyaM zasityarthaH / bahUni dadAsyaniSTeSviti / bhayAdinimitteSvityarthaH / alpaM dadAtyAbhyudayakeSviti / abhyudayaH zreyaH, tatprayojanakeSviSTApUrteSvityarthaH / AbhyudayikeSu bahudAna aniSTeSu alpadAnaM ca maGgalam / tadviparItadAnaM tu amaGgAlamiti bhAvaH / arthagrahaNA. dUbhUrizo dadAti, stokazo dadAti ityAcapyudAhAryam / saGkhayaikavacanAcca / saGkhyA ca ekavacanaM ceti samAhAradvandvAtpaJcamI / ekatvaviziSTo'rthaH ucyate'nenetyekavacanaH / ekatvaviziSTasyArthasya vacana iti vigrahaH / sahayAvAcakAttadanyasmAccaikatvaviziSTabAcakAtkArakAbhidhAyinaH prAtipadikAt vIpsAyAM zas vetyrthH| saDDayAvAcina udAharati-dvau dvau dadAtIti / 'nityavIpsayoH' iti dvivacanam / dvizaH ityatra tu na / zasava vIpsAyA uktatvAt / 'taddhitazvAsarvavibhaktiH' ityatra 'zatprabhRtayaH prAk samA. sAntebhyaH' iti parigaNanAta zasAdInAM DAcaparyantAnAmavyayatvam / ekatvaviziSTa. vAcina udAharati-mASaM mASaM mASaza iti / mASaM mASamityanantaraM dadAtIti zeSaH / mASazabdaH primaannvishessvaacii| prasthaza iti / prasthaM prasthaM dadAtIti vigrhH| nanu ghaTa ghaTaM dadAtItyatrApi ghaTazaH iti syAt , ghaTazabdasyApyekatvaviziSTArtha. vAcakatvAt / na ca ekatvaviziSTasyaivArthasya vAcakaH ekavacanazabdena vivakSitaH / ghaTa zabdastu naivam / ghaTau ghaTAH ityAdau dvitvabahutvaviziSTavAcakatvAditi vAcyam , evaM sati mASazaH prasthazaH ityatrApi zasabhAvaprasaGgAdityata Aha-parimANazabdA vRttAve. kArthA eveti / ayamAzayaH-samAlAdivRttau ekatvaviziSTasyaivArthasya vAcakA ekavaca. nazabdena vivakSitAH / tathAvidhAzca parimANazabdA eva, natu ghaTAdijAtizabdA api / mASadAtetyukte hi mASaparimitasya hiraNyAderdAteti pratIyate, natu mASANAmiti / ato mASazabdo'yaM bhavati vRttaavektvvishissttaarthniytH| evaM prasthAdizabdo'pi / ghaTazabdastu naivam / ghaTadAtetyukte ghaTAnAM dAtetyapi pratIteH / etadevAbhipretya pratyudAharati-ghaTaM ghaTamiti / etatsarvaM jayAdityamatam / vAmanastu uktaniyame pramANAbhA. vAta jAtizabdebhyo'pi zas bhavatyeva, ekavacanagrahaNaM tu ghaTau ghaTau dadAtItyAdau zasabhAvArthamityAha / ekaikazaH pitRsaMyuktAnityatra tu zasaiva vIpsAyA uktatvAt dvirvacana. mArSamiti haradattaH / pratyAhArAkSikabhASye 'ekaikazaH sahasrakRtvaH' iti bhASyaprayo For Private and Personal Use Only Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 422 siddhAntakaumudI [taddhite svArthika - dvau dadAti / kArakAt ityeva / dvayoIyoH svaamii| (2111) pratiyoge paJca. myAstasiH 54 // 44 // pratinA karmapravacanIyena yoge yA paJcamI vihitA tadantA. tasiH syAt / pradyumnaH kRSNataH prati / 'AdyAdibhya upasaGkhyAnam (vA 3339) / bhAdau AditaH / mdhytH| anttH| pRSThataH / paarvtH| AkRtigaNo'yam / khareNa svarataH / varNataH / (2112) apAdAne cAhIyaruhoH 54 // 45 // apA. dAne yA paJcamI tadantAttasiH syAt / grAmAdAgacchati / graamtH| ahIyarahoH kim / svargAddhIyate / parvatAdavarohati / (2153) matigrahAvyathanakSepevakatari tRtIyAyAH 5446 // akartari tRtIyAntAdvA tasiH syAt / atikramya praho'tiprahaH / cAritreNAtigRhyate / cAritrato'tigRhyate / cAritreNAnyAnatikramya vartata ityarthaH / avyathanamacalanam / vRtena na vyathate / vRttato na vyathate / vRttena na calatItyarthaH / kSepe-vRttena kSiptaH / vRttataH kSiptaH / vRttana nindita ityarthaH / akartari iti kim / devadattena kSiptaH / (2114) hoyamAnapApayogAcca 547 // hIyamAnapApayuktAdakartari tRtIyAntAdvA tasiH / vRttena hoyte| vRttena pApaH / vRttataH / kSepasyAvivakSAyAmidam / kSepe tu pUrveNa siddham / akartari iti kim / devadattena hIyate / (2115) SaSThyA vyAzraye 54 / 4 // SaSThayantAdvA tasiH syAnnAnApakSasamAzrayaNe / devAH arjunato'bhavan / AdityAH karNato'bhavan / gAt svArthikazasA samAdheyamityanye / __ pratiyoge / vihiteti / 'pratiH pratinidhipratidAnayoH' iti prateH karmapravacanIcatve tadyoge 'pratinidhipratidAne ca yasmAt' iti paJcamI vihitetyarthaH / pradyunnaH kRSNataH pratIti / kRSNasya pratinidhirityarthaH / zrAdyAdibhya iti / ayaM saarvvibhktikstsiH| apAdAne cAhIyaruhoH / ahoyarahoriti chedaH / hIyate ityAdau karmaNi lakAre yagantasya ekadezasya hIyetyanukaraNam / hIyaruhoH sambandhi yanna bhavati tasminnapAdAne ityarthaH / pratigrahAvyathana / atikramya graha iti / lokavRttamatikramya tadvilakSaNatayA pra. tIyamAnatvamityarthaH / cAritreNeti / caritrameva cAritram , tena hetunA itaravilakSaNa. tvena dRzyate ityarthaH / phalitamAha-anyAnatikramya vartata iti / 'vyatha bhysnyclnyo| iti calanArthAt lyuTi vyathanazabdaH / tadAha-avyathanamanacalanamiti / kSepe iti / udA. hiyata iti zeSaH / kSepo nindA / hIyamAnapApayogAcca / hIyamAneti / hIyamAnayuktAt pApayuktAccetyarthaH / nanu pUrvasUtre kSepagrahaNAdeva siddhe kimarthamidamityata Aha-kSepasyAvivakSAyAmiti / tattvakathane ityarthaH / SaSThayA vyAzraye / nAnApakSasamAzrayaNe iti / sarva. sAdhAraNyaM vihAya ekapakSAzraya iti yAvat / pakSaH svIyatvena parigrahaH / devA arjuna For Private and Personal Use Only Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] baalmnormaashitaa| 123 arjunasya karNasya pakSe ityarthaH / vyAzraye kim / vRkSasya zAkhA / (2116) rogAccApanayane 5 / 4 / 46 // rogavAcinaH SaThayantAdvA tasizcikitsAyAm / pravAhikAtaH kuru / pratIkAramasyAH kurvityarthaH / apanayane kim / pravAhikAyAH prakopanaM karoti / (2117) kRbhvastiyoge sampadyakartari triH 5 / 4 / 50 // 'abhUtadbhAva iti vaktavyam' ( vA 3340 ) vikArAtmatAM prApnuvatyA prakRtau vartamAnAdvikArazabdAtsvAthai cirvA syaatkrotyaadibhiryoge| (2118) masya ccau 7 / 4 // 32 // avarNasya ItsyAt cau| verlopaH / cyantatvAdavyayatvam / akRSNaH kRSNaH sampadyate, taM karoti-kRSNokaroti / brahmobhavati / gaGgIsyAt / 'avyayasya cvAvItvaM neti vaacym| ( vA 5052 ) / doSAbhUtam ahaH / divAbhUtA rAtriH / to'bhavanniti / arjunasya pakSe devA aasnnityrthH| zrAdityAH karNato'bhavanniti / sUryAH karNasya pakSe AsannityarthaH / rogAcca / rogasya pratIkAraH cikitsaa| pravAhikAta iti / viSUcikApratIkAramityarthaH / kRbhvastiyoge / abhUteti / yena rUpeNa prAgabhUtaM yadvastu tasya tadpaprAptAvityarthaH / evaJca yatra prakRtisvarUpameva vikArarUpamApadyamAna vikArAbhedena vivakSyate, tatraivArya pratyaya iti labhyate / sampadyakartarItyekaM padam / sampadanaM sampadyaH / sampUrvakAlpadadhAtorata eva nipAtanAdeva bhAve kRtsaMjJaH zaH, divAditvAt zyan / sampadyasya kati SaSThIsamAsaH / sampadyamAne vartamAnAditi yAvat / kena rUpeNa kasya sampattirityAkAGkSAyAm , 'abhUtatadbhAve' iti vAtikAt prakRtervikArarUpeNa sampattiriti labhyate / tatra vikAravAcakAdeva pratyayaH, natu prakRtivAcakAt, vyAkhyAnAt / tathA ca phalitamAhavikArAtmatAmityAdinA / vartamAnAditi / vikAravAcakazabdasya prakRtI goNyA vRttyA vidyamAnatvaM bodhyam / karotyAdibhiriti / 'Du kRja karaNe, bhUsattAyAm , asa bhuvi iti dhAtubhiryoge satItyarthaH / vipratyaye cakAra it, ikAra uccrnnaarthH| asya cvau| ItsyAditi / 'I ghrAdhmo ityataH tadanuvRttariti bhAvaH / verlopa iti / 'verapRktasya' ityaneneti zeSaH / vyantatvAdavyayatvamiti / 'UryAdicciDAcazca' iti nipAtatvAt svraadinipaatmityvyytvmityrthH| taddhitazcAsarvavibhaktiH' ityatra 'zasprabhRtayaH prAk samAsAntebhyaH iti parigaNiteSvantarbhAvAdavyayatvamiti kecit / kRyoge udAharati-kRSNa iti / vastutaH akRSNaH san veSAdinA kRSNabhAvaM prApnotItyarthaH / taM karotIti / akRSNaM kRSNarUpeNa sampadyamAnaM karotItyarthaH / kRpNIkarotIti / atra vastutaH akRSNo naTaH prkRtibhuutH| sa tAvatkRSNabhAvaM vikAraM prApnuvan sampadyamAnatvAt sampadyakartA bhavatIti tatrAbhedAropamavalambya vartamAnaH vikArabhUtakRSNavAcakaH zabdaH / For Private and Personal Use Only Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 124 siddhAntakaumudI [taddhite svArthika etacca 'avyayIbhAvazca' (sU 451) iti sUtre bhASye uktam / (2116) kya cyaashvaa4152|| halaH parasyApatyayakArasya lopaH syAtkye cco ca parataH / gArgIbhavati / (2120) cvau ca 7 / 4 / 26 // ccau pare pUrvasya dIrghaH syAt / zucIbhavati / paTUsyAt / 'avyayasya dIrghatvaM na' iti kecit , tannirmUlam / 'svasti syAt' iti tu mahAvibhASayA cverabhAvAtsiddham / 'svastIsyAt' ityapi pakSe syAditi cedastu / yadi neSyate tIna bhidhAnAt vireva notpadyata itya stu| tasmAt vipratyayaH, cakAra it ikAra uccAraNArthaH / tasminpare akArasya Itvam / 'verapRktasya' iti vkaarlopH| kRSNIti IkArAntamavyayam / brahmobhavatIti / abrahma brahma sampadyamAnaM bhvtiityrthH| brahmanzabdAt viH| antarvatinI vibhaktimAzritya pdtvaanlopH| Itvamiti bhAvaH / atyantasvAthikAnAmeva prAtipadikAdutpattiH natu subantAditi niyamaH / ato na cveH praatipdikaadutpttiH| kintu subantAdeveti bodhyam / ata eva agauauH samapadyata go'bhavadityatra vyantasya gozabdasya 'eDaH padAntAt' iti pararUpamudAhRtaM bhASye saGgacchata ityalam / _ gaGgIsyAditi / agaGgA gaGgAtvena sampadyamAnA syAdityarthaH / 'asya cvau' iti Ittvam / doSAbhUtam ahariti / doSetyAkArAntamavyayaM rAtrAvityarthe vartate / iha tu rA. trirityarthe vartate / adoSAbhUtamahaH bahulameghAvaraNAndhakArAt doSAbhUtamityarthaH / di. vAbhUtA rAtririti / divetyAkArAntamavyayam ahanItyarthe / iha tu maharityarthe vartate / candrikAtizayavazAta ahabhUtetyarthaH / nanu 'avyayasya cvAvIttvaM na' iti vArtikam 'asya cvau' iti sUtrabhASye na dRzyata ityata Aha -etacceti / gArgIbhavatIti vakSyanAha-kyaccyozca / 'allopo'naH" ityasmAt lopa iti, 'halastaddhitasyaH ityasmAt hala iti, 'sUryatiSyA ityataH ya iti, 'Apatyasya ca' ityasmAt Apatyasyeti cAnuvartate / tadoha-halaH parasyeti / gAgI bhavatIti / agAgryo gAyaH sampadyamAno bhava. tItyarthaH / yajantAt cvau yakArasya lopaH / verlopaH / yakArasya tu 'Apatyasya ca iti lopo na sambhavati, IkAreNa vyavadhAnAt / 'halastaddhitasya' ityapi na sambha. vati / tasya Iti arthavatyeva vidhAnAt / ato vacanamiti bhaavH| atha zucIbhavatIti vakSyannAha-cau ca / dIrghaH syAditi / 'akRtsArvadhAtukayo' ityataH tadanuvRtteriti bhaavH| avyayasyeti / avyayasya 'cau ca' iti dI? natyarthaH / tena svasti syAdityatra cvau na dIrgha iti bhAvaH / tannirmUlamiti / bhASyAdAvadRSTatvAditi bhaavH| tahi svasti syAditi na syAt dIrghaprasaGgAdityata mAha-svastisyAditi sviti / nanu mahAvibhASayA dIrghAbhAve svasti syAditi siddhAvapi kadAcit svastI syA. diti dI| durvAra iti zaGkate-svastIsyAdityapi pakSe syAditi / iSTApattirityAha For Private and Personal Use Only Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] baalmnormaashitaa| 425 'rIkRtaH' (sU 123 4 ) / mAtrIkaroti / (2121) marumanazcakSuzcetorahorajamAlopazca 5451 // eSA lopaH syAt vizva / arUkaroti / unmanI. syAt / uccaskarati / uccetIkaroti / virhiikroti| virajIkaroti / (2122) vibhAga sAti kaatmy'|4 52 // viviSaye sAtirvA syaatsaaklye| (2153) sAtpadAyoH 8311 // sasya SatvaM na syAt / dadhi siJcati / kRtsnaM zastramamiH sampadyate'gnisAdbhavati / anIbhavati / mahAvibhASayA vAzyamapi / kAtsnya kim / ekadezena zuklIbhavati paTaH / (-124) bhAbhividhau sampadA ca / / 4 / 53 // sampadA kRsvastibhizca yoge sAtirvA syAdvayAptI / pakSe kRbhvastiyoge ciH| asviti / dIrghatadabhAvAbhyAM rUpadvamiti shessH| prAmANikatvAdubhayamapyAdartavya. miti bhaavH| nanu ziSTAnagIkArAt kathaM dIrghapAThAdara ityata Aha-yadi neSyate ityaadi| mAtRzabdAta vipratyaye vizeSamAha-ror3ata iti / __armanazcakSaH / eSAmiti / arus , manas , cakSus , cetas, rahas , rajasa itye. teSAmityarthaH / pUrveNaiva pratyayasiddhestatsanniyogena antyalopa iha vidhiiyte| arUkarotIti / anaruH aruH sampadyate tat karotItyarthaH / prakRterantyalope ukArasya 'caucA iti dIrghaH / unmanIkarotIti / anunmanA, unmanAH sampadyate taM karotItyarthaH / cvau a. ntyalopaH, ItvaM ca / uccaskarotIti / anuccakSuH uccakSuH sampadyate, taM karotItyarthaH / cvau antyalopaH dIrghazca / uccetiikrotiiti| anuccetAH uccetAH sampadyate, taM karotItyarthaH / cco antyalopaH, IttvaM c| virahIkarotIti / raho vijanapradezaH, viziSTa raho virahaH / aviraho virahaH sampadyate tat karotItyarthaH / cvau antya. lopaH IttvaM ca / virajIkarotIti / avirajAH virajAH sampadyate taM karotItyarthaH / antya. lope asya cvau IttvaM ca / vibhASA sAti / sAtIti luptaprathamAkam / viviSaye iti / abhUtatadbhAve sampadyakartari kRbhvastiyoge ityrthH| saatpdaayoH| zeSapUraNena sU vyAcaSTesamya SatvaM na syAditi / sAteravayavasya padAdeza sasya SatvaM na syAdityarthaH / 'na sparasupi' ityato neti 'apadAntasya' ityato mUrdhanya iti cAnuvartata iti bhAvaH / padA. deruvAharati-dadhi siJcatIti / picidhAtoH 'dhAtvAdeH SAsaH iti Sasya sH| tasya 'AdezapratyayayoH' iti Satve prApte anena niSedhaH / kRtsnamiti / sarvAvayavopetamityarthaH / agnisAdityatra pratyayAvayavasakAratvAt Satve prApte anena nissedhH| agnI. bhavatIti / vipratyaye 'dhvau ca' iti dIrghaH / mahAvibhASayeti / 'samarthAnAm' ityato vAgrahaNAnuvRtterityarthaH / mahAvibhASayA siddhe iha vibhASAgrahaNa tu apavAdena mukta autsargikacceH samAvezArtham / abhividhau sampadA ca / cakAra: kRbhvastisamuccayArthaH / tadAha-sampadA kRbhvarita. For Private and Personal Use Only Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 26 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ taddhite svArthika > sampadA tu vAkyameva | agnisAtsampadyate, agnisAdbhavati zastram, agnIbhavati / jalasAtsampadyate, jalIbhavati lavaNam / ekasyA vyaktaH sarvAvayavAvacchedenAnyathAbhAvaH kAryam / bahUnAM vyaktInAM kiJcidavayavAvacchedenAnyathAtvaM svabhividhiH / (2125) tadadhInavacane 5|4|54 // sAtiH syAtkRbhvastibhiH sampadA ca yoge / rAjasAtkaroti, rAjasAtsampadyate / rAjAdhInamityarthaH / ( 2126) deye trA ca 5|4|55 // tadadhIne deye trA syAtsAtizca kRbhvAdiyoge / viprAdhInaM deyaM karoti / vipratrAkaroti / vipratrAsampadyate / pakSe viprasAtkaroti / deye kim / rAjasAdbhavati rASTram / (2127) devamanuSya puruSa purumatyebhyo dvitIyAsaptamyorbahulam 5|4|56 || ebhyo dvitIyAntebhyaH saptamyantebhyazca trA syAt / devatrA vande rame vA / bahukoteranyatrApi / bahutrA jIvato manaH / (2128) avyaktAnuka raNAdUyajavarArdhAdanitI DAc 5457 // dvayac avaraM nyUnam tu tato nyUnam ' anekAc' iti yAvat / tAdRzamardha yasya tasmADDAcsyAbhizceti / abhividhAvityasya vivaraNam - vyAptAviti / pakSa iti / sAtipratyayAbhAvakSe kRbhvastiyoge pUrveNa cicaH, sampadA yoge tu sAterabhAve vAkyameva, natu cciH, kRsvastiyoga eva tadvidhAnAdityarthaH / sampadA yoge udAharati-agnisAtsampadyata iti / kRbhvastiyoge udAharati- agnisAdbhavati zastramiti | agnisAtkaroti agnisAtlyAdityapyudAhAryam / kAtsnyabhividhyorvizeSamAha - ekasyA vyakterityAdinA / tadadhI - navacane / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe - sAtiH syAdityAdinA / 'abhUtatadbhAve' iti nivRtamiti bhAvaH / deye trA ca / tadadhInavacana ityevAnuvartate / kRbhvAdiyoge iti / kRbhvastibhiH : sampadA ca yoge ityarthaH / devamanuSyapuruSa purumatyebhyo dvitIyAsaptamyorbahulam / ebhya iti / deva, manuSya, puruSa, puru, martya ityetebhya ityarthaH / atyantasvArthiko'yam // 'sAtI'ti 'kRbhvastitayoge' ityapi nivRttam / devatrA vande rame beti / devAn vande, deveSu ramevetyarthaH / manuSyatrA puruSatrA / puruzabdo bahulaparyAya: / purutrA, martyatrA / zra nyatrApIti / devAdibhyo'nyatrApItyarthaH / bahutrA jIvato mana iti / jIvato jantormanaH bahuSu viSayeSu gacchati bahUn vyApnotItyarthaH / 1 1 vyaktAnukaraNAt / yatra dhvanau akArAdayo varNavizeSAH na vyajyante saH avyakto dhvaniH / tasyAnukaraNam avyaktAnukaraNam / dvayajavarAdhaMzabdaM vyAcaSTe - dyajiti / dvAaat yasyeti vigrahaH / avarazabdaM vyAcaSTe - nyUnamiti / dvayajeva avaraM nyUna saGkhyAkamiti sAmAnAdhikaraNyenAnvayaH / na tu tato nyUnamiti / ekAcakamityarthaH / phalitamAha - anekAjiti yAvaditi / tAdRzamardhamiti / anekAckam ardhaM bhAgaH yasya tat siddhAntakaumudI For Private and Personal Use Only > na Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 41] bAlamanoramAsahitA / 627 skRbhvstibhioNge| 'DAci vivakSite dve bahulam' (vA 4697 ) / 'nityamAmeDite DAcIti vaktavyam' (vA 3638) / DAparaM yadApraiDitaM tasminpare pUrvaparayorvarNayoH pararUpaM syAt / iti takArapakArayoH pkaarH| paTapaTAkaroti / avyaktAnukaraNAt kim / ISatkaroti / yajavarArdhAt kim / zratkaroti / avara-iti kim / gharaTagharaTA karoti / trapaTatrapaTAkaroti / 'anekAcaH' ityeva sUtrayitumuci. tam / evaM hi DAcIti parasaptamyeva dvitve suvacetyavadheyam / anito kim / paTiti karoti / (2129) ko dvitIyatRtIyazambabIjAtkRSau 5458 // dvitIyAdibhyo DAcsyAtkRSa eva yoge karSaNe'rthe / bahulokteravyaktAnukaraNAdanyasya - dvayajavarArdham / tsmaadityrthH| kRbhvastibhiH yoge iti| maNDakaplutyA tadanuvRttariti bhAvaH / tathA ca anekAcyabhAgayuktAdavyaktAnukaraNAt zabdAt kRbhvastiyoge DAn syAditi phalitam / atha paTacchabdAdavyaktAnukaraNAt DAcamudAhariSyan paTacchabdasya dvirvacanamAha-DAci vivakSite dve bahulamiti / yadyapi 'sarvasya dve iti prakaraNe 'DAci dve bhavata iti vaktavyam' ityeva bhASye vArtikaM paThitam / tatra DAci parata iti nArthI, tathA sati DAci sati paTacchadasya dvivacana, sati ca dvivaMcane ardhalyAnekAntvAt ddaajitynyonyaashryaaptteH| ataH DAci vivakSite ityAzritam / evaJca DAci vivakSite paTacchabdasya dvivaMcane sati paTata paTat ityasyAnekAkAdhaMbhAgayuktatvAt DAca sUpapAdaH / paTat paTat A karotIti sthite prakriyAM darzayati-nityamAneDite DAcIti / 'ekaH pUrvaparayoH' ityadhikAre pararUpaprakaraNe 'nAdaMDitasyAntyasya tu vA' iti sUtra. bhASye idaM vAtikaM paThitam / DAcaparamiti / DAn paraM yasmAditi vigrahaH / pakAra iti / tathA ca paTapaTat A karoti iti sthite DivASTilope paTapaTAkarotIti rUpamityarthaH / avareti kimiti / dvyjrdhaadityevaastvityrthH| gharaTagharaTAkarotIti / gharaTat ityavyaktA. nukaraNAt DAci dvivacane pararUpe Tilope rUpam / dvayajardhAdityukta tu ardhabhAgasya gharaTat ityasya bahvackatvADDAca na syAdityarthaH / anekAca ityeveti / dvayajavarArdhAdityapanIya 'avyaktAnukaraNAdanekAco'nito ddaan| ityeva sUtrayitumucitamityarthaH / evaM hoti / 'anekAco'nito' iti pAThe sati paTacchabdasya dvitvAtprAgeva anekAckatvAt DAc sambhavatIti 'DAci parato dvitvam' iti vaktuM zakyamiti bhaavH| paTitIti / 'avyaktAnukaraNasya' iti pararUpam / kRzo dvitIya / dvitIyAdibhya iti / dvitIya, tRtIya, zamba, bIja ityetebhya ityarthaH / kRma eva yoge iti / kRSgrahaNAt kRnvasti nuvartata iti bhAvaH / 'madrAtparivApaNe iti yAvatkRna itynuvrtte| bahulokteriti / 'DAci bahulaM ve bhavataH' iti bahulagraha For Private and Personal Use Only Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 328 siddhAntakaumudI [taddhite svArthika - DAci na dvitvam / dvitIyaM tRtIyaM karSaNaM karoti / dvitIyAkaroti / tRtIyAkaroti / zaMbazabdaH pratilome / anulomaM kRSTaM kSetraM punaH pratilomaM karSati, zaMbAkaroti / bIjena saha karSati, bIjAkaroti / (21:0) saGkhyAyAzca guNAntAyAH 5 / 4 / 56kRo yoge kRSau DAcsyAt / dviguNAkaroti kSetram / kSetrakarmaka dviguNaM karaNaM karotItyarthaH / (2131) samayAcca yApanAyAm 5 / 4 / 60 // kRSI iti nivRttam / jo yoge DAcsyAt / samayAkaroti / kAlaM yApayatItyarthaH / (2132) sapattraniSpatrAdativyathane 54 // 6 // sapatrAtkaroti mRgam / sapuGkhazarapravezena sapatnaM karotItyarthaH / niSpattrAkaroti / sapuGkhasya zarasyAparapArve nirgamanAnniSpattraM karotItyarthaH / ativyathane kim / sapatraM niSpatraM vA karoti bhUtalam / (2133) niSkulAnnikoSaNe 5462 // niSkulAkaroti dADimam / nirgataM kulamantaravayavAnAM samUho yasmAditi bahuvrIherDAc / (2134) sukhapri. yAdAnulomye 5shi63|| sukhAkaroti priyAkaroti gurum / anukUlAcaraNenAnandayatItyarthaH / (2135) duHkhAtprAtilomye paa4|64|| duHkhAkaroti svA. NAt avyaktAnukaraNasyaiva DAci dvitvam / natu tdnysyetyrthH| zambazabdaH pratilome iti / vartata iti shessH| bIjena saha krsstiiti| Adau kRSTakSetre kulasthAdibIjAnAM vApe kRte punaH bIjaH saha karSaNaM prasiddham 'karSAtvata' iti sUtrabhASyaprAmANyAt kRSadhAtuH zabdhikaraNo'sti / tena zavikaraNatvAt kRSatItyeva yuktamiti na zakyam / saGkhyAyAzca / zeSapUraNena sUtraM vyAcaSTe-kRno yoge iti| samayAcca / kRSAviti nivRttam / samayazabdAt yApanAyAM gamyamAnAyAM DAjityarthaH / samayAkarotIti / karotiriha yApa. nAyAmityAha-yApayatIti / atikrAntaM karotItyarthaH / acedaM kartavyamityukta vighna kaJcidApAdya kAlakSepaM karotIti yAvat | sapattra / sapatnazabdAt niSpattrazabdAcca a. tivyathane DAjityarthaH / 'vyadha tADane' cturthaantH| atikramya vedhaH ativyadhanam / lakSye zarAH patantyaneneti pattraM, zarANAM pugato bahaH / bhUtalamiti / puDaparyantaM puDa. varja vA zarapravezanena sapatnaM niSpattraM vA bhUtalaM karotItyarthaH / / niSkulAniSkoSaNe / DAjiti zeSaH / niSkoSaNaM antargatAvayavAnAM bahiHkaraNam / niSkulAkaroti dADimamiti / nirgataM kulaM yasmAditi bahuvrIhiH / kulazabdazca antarava. yavasamUhe vartate / tdaah-nirgtmityaadi| sukhpriyaadaanulomye| sukhazabdAtpriyazabdAca Anulomye gamye DAc syAdityarthaH / ArAdhyagurvAdicittAnuvartanamAnulomyam / sukhA. karoti piyAkaroti gurumiti / cittAnuvartanena guruM sukhasampannaM priyasampannaM ca karotI. tyarthaH / tadAha-anukUleti / duHkhAt / DAjiti zeSaH / ArAdhyapratikUlAcaraNaM prAti. For Private and Personal Use Only Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 42] baalmnormaashitaa| 629 minam / pIDayatItyarthaH / (2136) zUlAtpAke 5 // 4 // 65 // zalAkaroti mAsam / zUlena pacatItyarthaH / (2137) satyAdazapathe 54 // 66 // satyAkaroti bhANDa vaNik / kretavyamiti tathyaM karotItyarthaH / zapaye tu satyaM karoti vipraH / (2138) madrAtparivApaNe 5 / 4 / 67 // madrazabdo mAlArthaH / parivApaNaM muNDanam / madrAkaroti / mAnalyamuNDanena saMskarotItyarthaH / 'bhadrAcceti vktvym| (vA 3344) / bhadrAkaroti / arthaH / prAgvat / parivApaNe kim / madraM karoti / bhadraM karoti / iti svArthikaprakaraNam / iti taddhitAH // __ atha dviruktamakaraNam // 42 // (2139) sarvasya he 19 // ityadhikRtya / (2140): nityavIpsayoH // 4 // bhAbhIkSNye vIpsAyAM ca dyotyai padasya dvivacanaM syAt / bhAbhIlomyam / anyatpUrvavat / zUlArapAke / DAjiti zeSaH / zUlAkarotIti / atra karotiH pAke vartate / tadAha-zUlena pacatItyartha iti / styaadshpthe| DAjiti zeSaH / sasyAkaroti bhANDamiti / ratnAdidravyajAtamityarthaH / satyazabdo'tra tathye vartate / 'satya tathya. mRtaM samyak ityamaraH / kretavyamitIti / etAvataiva mUlyena idaM krayaNAhaM nAto'dhika. mUlyenetyevaM yathAbhUtArthaM vadatItyarthaH / satyaGkaroti vipra iti / zapathaM karotItyarthaH / ma. drAtparivApaNe / DAjiti zeSaH / madrazabdo maGgalArtha iti / maGgalaparyAya ityarthaH / parivApaNaM muNDanamiti / kezAnvapate ityAdau tathA darzanAditi bhAvaH / mAnalyamuNDaneneti / caule. netyarthaH / madraM karoti bhadraM karotIti / kSemaM karotItyarthaH / atra parivApaNasyApratIteH na DAjiti bhaavH| iti bAlamanoramAyAM tadvitaprakaraNaM smaaptm| ___ atha dviruktaprakaraNam / sarvasya dve / ityadhikRtyeti / dvirvacanavidhayo'nukaMsyanta iti zeSaH / nityavIpsayoH / nityazabdena nityatvaM vivakSitam / tacca AbhIkSNyamiti bhA. pyam / vyAptumicchA vIpsA, vyAptipratipAdanecchA, sAca pryoktRdhrmH| vyAsi. reva tu zAbdabodhaviSaya iti bhASyasvarasaH / tathA ca nityavyApsyorityeva suvacam / dhyAptizca kAtsnyena sambandhaH, upasargabalAt / padasyetyadhikariSyamANamihApakRSyate / sarvasyeti sthaansssstthii|| iti tvAdezasamarpakam / tasya ca zabdarUpe iti vizeSyamA oNllabhyate, zabdAnuzAsanaprastAvAt / te ca zabdarUpe svarUpataH arthatazcAntaratame pade iti sthAne'ntaratamaparibhASayA labhyate / tatazca paunaHpunye kAtsnye na gamye kRtsnA. vayavaviziSTasya padasyArthatazca zabdatazcAntaratame dve pade bhavata iti phalitam / tada. bhipretyAha-bhAbhIkSNye vIpsAyAM ca dhotye iti / dyotyaM ca dhotyA ca dhotyam / tasmi. nityarthaH / 'napuMsakamanapuMsakenaikavaccAsyAnyatarasyAm' iti napuMsakaikazeSaH / ekatvaM ca bA054 For Private and Personal Use Only Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 630 siddhAntakaumudI [dvirukta kSaNyaM tibanteSvavyayasaMjJakakRdanteSu ca / pacati pacati / bhuktvA bhuktvaa| vIpsA. yAm / vRkSaM vRkSaM siJcati / prAmo prAmo ramaNIyaH / (2141) parervajane 15 // pari pari vaGgebhyo vRSTo devaH / vaGgAnparihatyetyarthaH / 'parevarjane vAvacanam / (vA 4683 ) pari vaGgebhyaH / (2142) uparyadhyadhasaH sAmIpye 17 // nityavIpse ca prkRtigmye| dvivacanaM tu thotakam / satyapi prakRtedvitve dviruktayoH prakRtyanatirekAditi bodhyam / _ dvivacanaM syAditi / dve pade Adezau sta ityarthaH / tatrAvayavayoH padatvaM svataH si. kham / samudAyasya tu padadvayAtmakasya sthAnivattvAt subantatvam / tena apacannapava. nityatra muT vRkSAnvRkSAnityatra padAntasyA iti NatvaniSedhaH / agre'gre ityatra 'eGaH padAntAt' iti pUrvarUpaM cetyAdInyavayavAnAM padakAryANi sidhyanti / punaH punariti samudAyasya sthAnivattvena subantatvAt bhAve vyabhi, bhave uni ca paunaHpunyam , paunaH punika iti ca sidhyati / dve uccAraNe sta ityAzrayaNe tu sarva padaM dviruccArayedityarthaH phalitaH syAt / tatazca punarityekalyaiva dviruccAryamANasya punaH punarityAdezatvAbhA. vena sthAnivattvAprasaktyA subantatvavirahAt taddhitotpattirna syAt / tasmAdAdezapakSa eva zreyAnityAstAM tAvata / bhAbhIkSNyaM tiGanteSviti / AbhIkSNyaM paunaHpunyam / ta. uceha pradhAnabhUtakriyAyA eva / kriyAprAdhAnyaM cAkhyAteSvastIti 'prazaMsAyAM rUpae iti sUtre bhASye spaSTam / avyayakRtsvapi ktvAtumunnAdiSu kriyAprAdhAnyam , avya. yakRto bhAve' ityukteH / tathA ca tianteSu avyayasaMjJakakRdanteSu ca paunA punyanimitadvirvacanaM nAnyatretyarthaH / tathaivodAharati-pacati pacati bhuktvA bhuktveti / vIpsAyA. miti / udAhiyata iti shessH| vRkSaM vRkSamiti / kRtsnaM vRkssmityrthH| atra prakRtatadvA. TikAgatavRkSakAtsnyaM gamyate / jagatItalasthitakRtsnavRkSasecanasya azakyatvAt / sa. zabdasya kAtsyavAcitve'pi na dvitvamityanuparameva yathAsve ityatra vakSyate / vRkSa vRkSamityatra kAtsyAvagame'pi pratyekaniSThamekatvameva bhAsate, natu bahutvam / ato na bahavacanam, 'ekaikasya prAcAmiti liGgAcca / sarvasyetyabhAve vRkSAbhyAmityadau'svA. diSu' iti padatvamavalambya prakRtibhAgamAtrasya dvivacanaM syAt / kRte tu sarvagrahaNe - dAvayavatvAnAkrAntasyaiva kRtsnAvayavopetasya padasya dvitvamityarthalAbhAna doSaH / pada. syeti kim , vAkyasyAmA bhUt / parevarjane / varjane vartamAnasya parItyasya ve sta ityarthaH / pari pari vaGgebhyo vRSTa iti / parjanya iti zeSaH / 'apaparI varjane' iti pariH karmapravacanIyaH / 'paJcamyapAlparimiH' iti paJcamI / pari hareH saMsArA ityatra tu, parerasamAse iti vaktavyamiti vArtikAt na dvivacanam / uparyadhyadhasaH / upari, adhi, adhaH eteSAM ve staH sAmIpye gamye itya. For Private and Personal Use Only Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 42 ] bAlamanoramAsahitA / uparyupari prAmam / grAmasyoparirasamIpe deze ityarthaH / adhyadhisukham / sukhasyopariSTAtsamIpakAle duHkhamityarthaH / adho'dho lokam | lokasyAdhastAtsamIpe deze ityarthaH / (2143) vAkyAderAmantritasyAsUyAsammatikA pakutsa nabhartsaneSu 8|1| || asUyAyAm, sundara sundara thA te sondaryam / sammatI -- deva deva vanyo'si / kope--durvinIta durvinIta idAnIM jJAsyakhi / 1 kutsane - dhAnuSka dhAnuSka vRthA te dhanuH / bhartsane cora cora ghAtayiSyAmi tvAm / (2144) parka bahuvrIhivat | 16 // dvirataH ekazabdo bahuvrIhivatsyAt / tena sublopapuMvadbhAvo / ekaikamakSaram / idda dvayorapi suporluki kRte bahuvrIhivaddhAvAdeva prAtipadikatvAtsamudAyAtsup / ekaikayA AhutyA / iha pUrvabhAge puMvadbhAvAda rthaH / sAmIpyaM ca uparyupari grAmamityatra adho'dho lokamityatra ca dezataH, adhyadhi sukhamityatra tu kAlata iti jJeyam / vAkyAdeH / dve sta iti zeSaH / yadyapi kopAdbharsanam, asUyayA kutsanaM, tathApi vinApi kopAsUye bhartsana kutsanayoH ziSyAdau sambhavAtpRthak grahaNam iti bhASye spaSTam / sundareti / saundaryamasahamAnasyedaM vAkyam / deveti / tava vandanaM saMmatamityarthaH / durvinIteti / krodhAviSTasya vAkyam / jJAsyasIti / durvinayasya phalamiti zeSaH / dhAnuSketi / yuddhAsamartha prati nindeyam / coreti / coraM prati avAcyavAdo'yam / 1 1 , ekaM bahuvrIhivat / dvirukta iti / dvirvacanaM prApta ityarthaH / etacca prakaraNAllabhyate, 'vIpsAmAtraviSayamidam' iti bhASyAcca / teneti / bahuvrIhivatvena sublopapuMvadbhAvo sidhyata ityarthaH / tatra sublopamudAharati - ekaikamiti / iheti / ekakamityatra ekamityasya dvirvacane sati, ekamekamiti sthite supo luki, samudAyAt subityanvayaH / nanu 'yatra saGghAte pUrvo bhAgaH padaM tasya cennavati tahiM samAsasyaiva' iti niyamena samudAyasya prAtipadikatvAbhAvAt kathamiha supo luk kathaM vA samudAyAt subityata AhabahuvrIhivadbhAvAdeva prAtipadikatvAditi / etacca suporlukItyatra samudAyAtsubityatra ca madhyamaNinyAyenAnveti / atha puMvasve'pyudAharati ekaikayA Atyeti / ekayetyasya dvirvacane sati ekayA ekayeti sthite, bahuvrIhivattvena samudAyasya prAtipadikatvAtsuporluki, pUrvakhaNDasya puMsye kRte, samudAyAtpunastRtIyotpattau, ekaikayeti rUpam / bahuvrIhivattvAbhAve tu iha samudAyasya prAtipadikatvAbhAvAt suporluk pUrvakhaNDasya puMvatvaM ca na syAt, uttarapadaparakatvAbhAvAt samAsacaramAvayavasyaiva uttarapadatvAditi bhAvaH / ekaikAmityatra uttarakhaNDasya 'sarvanAmno vRttimAtre' iti puMvattvaM bahuvrIhivastre satyapi na pravRttimarhati, pUrvasyaivedaM 'bhastraiSAdvA' iti liGgAdityuktatvAditi - For Private and Personal Use Only 631 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 932 siddhAntakaumudI . [dviruja anand vagrahe vizeSaH / 'na bahuvrohI' (sU 222) ityatra punarbahuvrIhigrahaNa mukhyabahuvrIhilAbhArtham / tenAtidiSTabahubrohI sarvanAmatAsyeveti prAzvaH / vastutastu bhASyamate pratyAkhyAtametat / sUtramate'pi bahuvrIhyarthe'laukike viprahe niSedhaka, na tu bahuvrIhAvitIhAtidezaza jaiva nAsti / ekaikasmai dehi / (2145) AvAdhe ca / 1 / 10 // pIDAyo thotyAyo dve sto bahuvrIhivacca / gatagataH / virahAtpIDyamAnasyeyamuktiH / bahuvrIhivadbhAvAtsubluk / gatagatA / iha puMvadbhAvaH / (2146) karmadhArayava. bodhyam / nanu supoluMki pUrvakhaNDasya ekAzabdasya puMvattve satyasati vA vRddhau ekaikayeti sidhyatyevetyata Aha-iha pUrvabhAge iti / avagrahe iti / samastapadasya dvidhA karaNe pUrvakhaNDaH avagrahaH / 'tasya pUrvo'vagrahaH' iti prAtizAkhyam / ekaikayetyeka ekayA itI. jyate pUrvakhaNDasya puMvattvam / bahuvrIhivattvAbhAve tu ekaikayetyekA ekayeti syAditi bhaavH| taittirIyAstu ekaikayetyekA ekayA ityevAvagRhNanti / eka samAsavadityeva siddhe bahuvrIhigrahaNaM bahuvrIhI prakRtyA pUrvapadamiti svarArtham / ___ nanu bahuvrIhivattve sati 'na bahuvrIhau' iti sarvanAmatvaniSedhAdekaikasmai dehItyAdau kathaM sarvanAmakAryamityata Aha-na bahuvrIhAvityatreti / 'vibhASA diksamAse bhuvriihau| ityato bahuvrIhigrahaNAnuvRttyaiva siddha 'na bahuvrIhau' ityatra punarbahuvrIhigrahaNaM mukhyabahuvrIhilAbhArtham / ataH bahuvrIhivadityaditiSTabahuvIhI sarvanAmatvaniSedho netyarthaH / tadAha-teneti / tadevaM prAcInoktaM parihAramuktvA siddhAntimatenAha-vastutasviti / etaditi / 'na bahuvrIhau' iti suutrmityrthH| evaM ca bahuvrIhAvapi sarvanAmatvasya mA. pyasammatatayA bahuvrIhivattvAtideze satyapi sarvanAmatva nirvAdhamiti bhAvaH / sUtramate. 'pIti / upasarjanatvAdeva bahuvrIhau sarvanAmatvaniSedhe siddhe 'na bahuvrIhau iti bahuvI. arthake alaukikavigrahavAkye eva samAsAt prAk sarvanAmatvaM niSidhyata iti prAgevo.ktam / tasmAdiha bahuvIhyatidezaprayuktasarvanAmakAryAbhAvazakaica nAstItyarthaH / ekaikasmai dehIti / iha dvayorapi supo ki punaH sarvAdipaThitaikazabdAntatayA sarvanAmatvAt smaibhAva iti bhaavH| AbAdhe ca / AbAdhaH piiddaa| tadAha-poDAyAmiti / gatagataH iti / priyAM vinA kAla iti zeSaH / AbAdhaM darzayitumAha-virahAditi / strIviyogAdi. tyarthaH / bahuvrIhivadbhAvAditi / gata ityasya dvivacane sati bahuvrIhivattvAt samudAyasya prAtipadikatvena suporcuki samudAyAt subutpattirityarthaH / gatagateti / priyeti zeSaH / iyamapi strIvirahAt piiddymaansyoktiH| ekasyA eva gamanakAH dviH kathanAt samAnAdhikaraNaM strIliGgamuttarapadamiti striyAH puMvat' iti puMvattvam , bahuvrIhivatvA. duttarapadatvasyApi sattvAt / tadAha-iha puMvadbhAva iti / For Private and Personal Use Only Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 42] baalmnormaashitaa| 633 Nown - duttareSu 111 // iha uttareSu dvivacaneSu karmadhArayavatkAyam / prayojana sublopapuMvadbhAvAntodAttasvAni (bA 4689) / (2147) prakAre guNavacanasya | 12 // sAdRzye dyotye guNavacanasya dve stastacca karmadhArayavat / 'karmadhArayavaduttareSu-' (sU 2146) ityadhikArAt / tena pUrvabhAgasya puMbadbhAvaH, 'samAsasya (sU 3734) ityantodAttatvaM ca / paTupaTvI / paTupaTuH / pttusdRshH| ISatpaTuriti yAvat / guNopasarjanadravyavAcinaH kevalaguNavAcinazceha gRhyante / zuklazuklaM rUpam / zukla. zuklaH paTaH / 'mAnupUrye dve vAcye' (vA 4692) / mUle mUle sthUlaH / 'sambhrameNa pravRttI yatheTamanekadhA prayogo nyAyasiddhaH (vA 5056) / sarpaH sarpaH, budhyasva budhyasva / sarpaH sarpaH sarpaH, budhyasva budhyasva budhyasva / 'kriyAsamabhihAre ca' (vA ___ karmadhArayavaduttareSu / kAryaM syAditi zeSaH / karmadhArayavattvasya phalamAha-prayojanamiti / sublopAdInAM pratyekAnvayAbhiprAyamekavacanam / antodAttasvAnIti / anudAttaM cetyadhikRtamapi bhASyaprAmANyAnAtra sambadhyata iti bhAvaH / prakAre guNavacanasya / prakA. razabdaH sAdRzye vartate vyAkhyAnAdityabhipretyAha-sAdRzye dyotya iti / guNavacanazabdena 'mA kaDArAt iti sUtrasthabhASyaparigaNitAH zabdA gRhyanta iti 'voto gunnvcnaat| ityAdau prapaJcitamidam / tenaiti / karmadhArayavattvenetyarthaH / puMvadbhAva iti / 'puMvatkarmadhA. rayA ityaneneti zeSaH / paTupaTavIti / paTvIzabdasya dvivaMcane karmadhArayavatvAt 'va. karmadhAraya' iti pUrvakhaNDasya puMvattve rUpamiti bhAvaH / yadyapi bahuvrIhivattve'pi 'striyAH puMvat' iti puMvatvAdidaM siddham , tathApi kAriketyAdikopadhAviSvapi puMvattvArthe karmadhArayavaditi vacanamiti bhAvaH / paTupaTuriti / 'voto guNavadhanAt' iti DISabhAve puMsi ca dvirvacane rUpam / paTusadRza iti / ityartha iti zeSaH / phalitamAha-ISatpaTuriti / iha guNavacanazabdasya guNopasarjanadradhyavAcitvameveti / bhramaM nirasyati-guNopasarjaneti / zuklazuklaM rUpamiti / zuklasahamityarthaH / ISacchuklamiti yAvat / evaM zuklazuklaH paTa iti bodhyam / AnupUya iti / atra vArtike karmadhArayavaditi na sambadhyate, tadu. dAharaNe bhASye sublopAdarzanAdityabhipretyoharati-mUlemUle iti / pUrvapUrvo mUlabhAgaH uttarottaramUlabhAgApekSayA sthUla iti yAvat / sambhrameNeti / vArtikamidam / sambhramaH bhayAdikRtA tvarA, tena pravRttau gamyamAH nAyAM yatheSTam icchAnusAreNa anekadhAzabdaH prayoktavya iti vaktavyamityarthaH / aneka. ghetyukter3he iti nivrtte| yatheSTamityukterasakRtve'pyekasya prayogaH syAditi zaGkA nirasyati-nyAyasiddha iti / yAvadvAraM prayoge sati boddhA artha pratyeti, tAvadvArameva pryogH| bodhaatmkphlpryvsaayitvaacchbdpryogsyetyrthH| etacca bhASye spaSTam / For Private and Personal Use Only Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 634 siddhAntakaumudI [dvirukta - 4695) / lunIhi lunIhItyevAyaM lunAti / 'nityavIpsayoH' (sU 2140) iti siddhe bhRzArthe dvitvArthamidam / paunaHpunye'pi loTA saha samuccitya dyotakatA labdhaM vA / 'karmavyatihAre sarvanAmno dve vAcye samAsavacca bahulam' (vA 4700) / bahulapra. haNAdanyaparayona samAsavat / itarazabdasya tu nityam / 'asamAsavadbhAve pUrvapada. sthasya supaH survaktavyaH' (vA 4700) / anyonyaM viprA namanti / anyonyau| anApi karmadhArayavattvAnatidezAnna subluk , bhASye tathaivodAharaNAt / kriyAsamabhihAre ceti / vArtikamidam / ve sta iti zeSaH / paunaH punya bhRzatvaM ca kriyAsamabhihAraH / loDantaviSayamevedam / 'kriyAsamabhivyAhAre loT loTo hisvau vA ca tavamoH iti sUtrabhASye kriyAsamabhihAre loNmadhyamapuruSaikavacanasya dve bhavata iti vaktavyamiti pAThamabhipretyodAharati -lunIhi lunIhItyevAyaM lunAtIti / lun, chedane asmAt 'kriyA. samabhihAre loT loTo hisvau' iti loT / tasya hi ityAdezaH znAvikaraNaH / lunIhotyasya anena dvirvacanam / 'yathAvidhyanuprayogaH pUrvasmin' ityanuprayogaH / tasmA. llaDAdayaH / atizayena punarvA lavanaM lunIhIti dviruktasyAH ekakartRkaM lavanamanupra. yogasyArthaH / itizabdastvabhedAnvaye tAtparya grAhayatItyAdi mUla eva lakArArthaprakri. yAyAM sphuTIbhaviSyati / tathA ca atizayitamekakartRkaM lavanamiti phlito'rthH| ni. syeti / 'nityavIpsayoH' iti paunaHpunye dvirvacane siddhe'pi bhRzAtheM dvirvacanArtha idaM vA. tikamityarthaH / nanvasya bhRzArtha evaM dvivacanaphalakatve 'bhRze ca' ityeva siddhe 'kriyA. samabhihAre' iti vyarthamityata Aha-paunaHpunye'pIti / lunIhi lunIhItyatra paunaH punye loTo dvirvacanasya ca samuccayArthamiti yAvat / anyathA loTaiva paunaHpunyasyAyotitattvAttatra nityavIpsayorvicanasya pravRttirna syAdityarthaH / evaM ca dhAtorekA iti paunaHpunye yaDante pApacyate ityAdau na dvivacanamityanyatra vistrH| karmavyatihAre iti / kriyAvinimayaH karmavyatihAraH, tasmin gamye sarvanAmno dve staH / te ca dvirukta pade bahulaM samAsavadityarthaH, atra 'bahulam' iti samAsavadityatrai. vAnveti / dvivacanaM tu nityameva / anyaparayoriti / anyazabdaparazabdayoreva bahulaM samA. savattvam / itarazabdasya tu nityamevetyarthaH / ata eva anyazabdasya samAsavattvarahi. tameva itarazabdasya tatsahitamevodAhareNaM bhASye dRzyate / tathA ca parasparopapadAccA iti vArtikaprayogAt parazabdasyApi samAsavattvAbhAvo gamyata iti bhAvaH / evaJca kriyAsamabhihAre anyazabdasya parazabdasya ca nitya dvivacanam / dviruktayostu samAsa. vattvaM bahalam / itarazabdasya tu tadarbhayamapi nityam / etattrayavyatiriktasarvanAmaza. sadasya tu nedaM dvitvam , bahulagrahaNAditi sthitiH / asamAsavadbhAve iti / idamanyaparaza. udayorava / itarazabdasya samAsavatvasyaivoktatvAt / supaH suriti / subiti prtyaahaars| For Private and Personal Use Only Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 42 ] baalmnormaashitaa| 135 anyonyAn / anyonyena kRtam / anyonyasmai dattamityAdi / 'anyonyeSAM pusskrai| rAmRzantaH' iti maaghH| evaM parasparam / atra kaskAditvAdvisargasya saH / itare. taram / itaretareNetyAdi / 'nInapuMsakayoruttarapadasthAyA vibhakterAmbhAvo vA vakta. saptAnAmapi vibhaktInAM pUrvapadasthAnAM prathamaikavacanaM su ityAdezovAcya ityarthaH / idaM dvitvAdividhAnaM prathamaikavacanamAtraviSayamiti kecit / tadetadbhASyaviruddham , bhASye dvitIyAdivibhakterudAhRtatvAdityabhipretya dvitIyAdivibhaktomadAharati-anyonyaM viprA namantItyAdi / iha anyam anyau ityAdInAM dvitve pUrvavatsupaH suH| prathamaikava. canasyaivedaM dvitvAdItyetat na kavisammatamityAha-anyonyeSAmityAdi mAgha iyantam / parasparamityatra visargasya sattvApavAdamupadhmAnIyamAzakya aah-kskaadisvaadityaadi| itaretaramiti / itaraH itarAvityAdInAM dvitve samAsavattvAt supolaki samudAyAt punaH subutpattiriti bhaavH| strInapuMsakayoriti / strInapuMsakayovidyamAnAnAm anyaparetarapadAnAM karmavyatihAre dvitve uttarapadasthavibhakteH Am ityAdezo bahulaM vaktavya ityarthaH / anyonyaamityaadi| anyonyAM anyonyaM vA ime brAhmaNyo kule vA bhojayataH, parasparAM parasparaM vA ime brAhmaNyo kule vA bhojayataH, itaretarAM itarataraM vA ime brAhmaNyo kule vA bhojayata ityanvayaH / tatra anyAmityasya dvitve daladvaye TAvabhAva iti vakSyamANatayA puMvattvAt TApo nivRttau samAsavattvAbhAvAtsuporaluki pUrvapadasthavibhakteH subhAve rutve 'ato roraplutAt' ityuttve AdguNe uttarapadasthavibhakteranema AmbhAve anyonyAmiti rUpam / AmbhAvavirahe tu puMvattvAhApo nivRttau pUrvapadasthavibhakteH subhAve puMlliAva. deva anyonyamiti rUpam / iyaM brAhmaNI agyAM brAhmaNI bhojayati, anyA tvimAmityevaM vinimayena brAhmaNyo bhojayata ityarthaH / idaM kulaM kartR anyatkulaM bhojayati, a. nyatkulaM kartR idaM kulamityevaM vinimayena kule bhojayata ityrthH| atrAnyacchandasya napuMsakaliGgasya dvitve pUrvapadasthAyAH vibhakteH subhAve uttarapadasthavibhakteH AmbhAve anyonyAmiti rUpam / AmbhAvavirahe tu 'klIbe cAiDvirahaH svamoH' iti vakSya. mANatayA puMvattvAt adDAdezAbhAve anyonyamiti puMvadeva rUpamiti bodhyam / evaM strItve parAmiti padasya dvitve dalahUye'pi puMvattvAt TApo nivRttau pUrvottarapadasthavibhaktyoH krameNa subhAve AmbhAve ca parasparAmiti rUpam / AmbhAvavirahe tu dvitve puMvattvAhApo nivRttI pUrvapadasthavibhakteH subhAve parasparamiti rUpam / napuMsakatvaMta paramityasya dvitve pUrvapadasthavibhakteH subhAve uttarapadasthavibhakterAmbhAve parasparA. miti rUpam / AmabhAve tu dvitve pUrvapadasthavibhakteH subhAve parasparam iti rUpam / itarAmityasya dvitve puMvattvATTApo nivRttau uttarapadasthavibhakterAmbhAve samAsavattvAt For Private and Personal Use Only Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sivAntakaumudI . [dvirukta 3comwood vyaH' (vA 4401) / anyonyAm-anyonyam , parasparAm-parasparam , itareta. rAm-itaretaraM vA ime brAhmaNyo kule vA bhojayataH / atra kecit-AmAdezo dvi. tIyAyA eva / bhASyAdau tathaivodAhRtatvAt / tena strInapuMsakayorapi tRtIyAdiSu puMva. deva rUpamityAhuH / anye tUdAharaNasya diGmAtratvAtsarvavibhaktInAmAmAdezamAhuH / daladvaye TAvabhAvaH klobe cAd virahaH svamoH / samAse soraluzceti siddhaM bAhulakAratrayam // tathAhi-anyonyaM parasparamityatra dadvaye'pi TAprAptaH / na ca 'sarvanAmno vRttimAtre- (vA) iti puMvadbhAvaH / anyaparayorasamAsavadbhAvAt / na ca dvivacana. pUrvapadasthavibhakte ki itaretarAmiti rUpam / AmbhAvavirahe tu itaretaramiti rUpa. m / napuMsakasya tu itaracchabdasya dvitve puMvattvAdaduDAdezavirahe pUrvapadasthavibhakteH luki uttarapadasthavibhakterAmbhAvatadabhAvAbhyAM rUpadvayam / anna bhASyAdau dvitIyAvibhaktyantasyodAharaNAditaravibhaktiSu AmbhAvo na ma vatIti prAcInamatamAha-atra keciditi / teneti / dvitIyetaravibhaktiSu AmbhAvavira. heNetyarthaH / puMvadeveti / AmbhAvavirahe sati bahulagrahaNAt puMvattve TAbamA prathamata tIyAdivibhaktiSu puMvadeva rUpam / napuMsakatve prathamatRtIyAdivibhaktiSu AmbhAvavirahAt prathamaikavacanasya idaM yuvadeva rUpamityarthaH / siddhAntamAha-anye sviti / diGmA. tratvAditi / dikpradarzanamAtratvAdityarthaH / upalakSaNatvAditi yAvat / athAtra bahula. grahaNAnuvRttaH prayojanakathanaparaprAcInazlokamAha-daladvaye iti / strIliGgeSvanyaparetara. zabdeSu karmavyatihAre dvitve sati pUrvottarakhaNDayoH puvattvAhAgnivRttirityarthaH / yadyapi itaretaramityatra samAsavattvAtsarvanAmno vRttimAtre iti puvattvAdeva pUrvakhaNDe TAvabhAvaH siddhaH, tathApyuttarakhaNDe TAvabhAvArtha bAhulakAzrayaNamiti bhAvaH / klIbe iti / anyobhyamityAdau aDAdezaviraha ityarthaH / samAse soriti / kRtadvitvasya anyena samAse pUrvakhaNDasthasyetyarthaH / tathAhIti / yathedaM spaSTaM bhavati, tathA udAhRtya pradarzyata ityrthH| nanu pUrvadale 'sarvanAmno vRttimAtre' iti puMvatvenaiva TAgnivRttaH siddhatvAt tadviSaye bahulagrahaNaM nAdartavyamityAzaya nirAkaroti-na ceti| 'sarvanAmno vRttimAtre iti paMvattvasyAtra na prasaktirityarthaH / kuta ityata Aha-nyaparayoriti / samAsavacca baha. lam' iti samAsavattvam itarazabdamAtraviSayaM, na tvanyaparazabdaviSayamiti prAgutamityarthaH / nanu mAstu samAsavatvaM, tathApi 'sarvanAmno vRttimAtre' iti puMvatvaM durvA. ram / dvivacanasya vRttitvAdityAzaGkaya nirAkaroti-naca dvivacanameva vRttiriti / 'kRcalitasamA kazeSasanAcantadhAturUpAH paJca vRttayaH' iti parigaNanAditi bhAvaH / vi. For Private and Personal Use Only Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 42 ] bAlamanoramAsahitA / 637 meva vRttiH / ' yAMyAM priyaH prekSata kAtarAkSI sAsA' ityAdAvatiprasaGgAt / anyonya * mitaretaram' ityatra ca 'aDDatarAdibhyaH -' ( sU 315 ) ityadD prAptaH / ' anyo* nyasaMsaktamahastriyAmam' anyonyAzraya' 'parasparAkSisAdRzyam' 'aparasparaiH' ityAdI borlukca prAptaH / sarva bAhulakabalena samAdheyam / prakRtavArtikabhApyodAharaNam, 'striyAma' (sU 453 ) iti sUtre 'anyonyasaMzrayaM tvetad' iti bhASyaM cAtra pramANamiti / (2148) akRcchre priya sukhayoranyatarasyAm 8|1|13|| priyapriyeNa dadAti / priyeNa vA / sukhasukhena dadAti / sukhena vA / dvirvacane karmadhArayavadbhAvA'ssubluki punastadeva vacanam / atipriyamapi vastvanAyAsena dadAtItyarthaH / (2146 ) yathAsve yathAyatham 8|1|14 // yathAsvam iti vIpsAyAmavyayIbhAvaH / yo'ya - vacanasya vRttyantarabhAve bAdhakamAha yAMyAmiti / dvirvacanasya vRttyantarbhAve 'yAMyAM priyaH prakSata kAtarAkSI sAsA hiyA namramukhI babhUva' ityatra zloke yAMyAmityatra sAsetyatra ca 'sarvanAmno vRttimAtre iti pUrvakhaNDasya puMvatvaM syAdityarthaH / rora cAvirahaH ityasyodAharati - anyonyamiti / nanu samAse soraluk ceti katham | anyaparazabdayoH samAsavatvAbhAvAdityAzaGkaya kRtadvitvasyAnyena samAse pUrvakhaNDasthasya soralugiti tadarthamabhipretya tathaivodAharati--- bhanyonyasaMsaktamiti / a nyo'nyena saMsaktamiti tRtIyAsamAsaH / ahazca triyAmA ceti samAhAradvandvaH / ahazva rAtrizca anyonyena saMyuktamityarthaH / anyonyAzraya iti / anyo'nyasya Azraya iti SaSThIsamAsaH / parasparAkSisAdRzyamiti / akSNA sAdRzyamakSisAdRzyam / parasparasyAkSiaresyamiti vigraha: / bhaparasparairiti / na paraspare aparaspare tairiti vigrahe eSu kRtadvitveSu samAsAvayaveSu pUrvaM khaNDasthasya subAdezasya soluk prApta ityarthaH / subhAvavidhAnaM tu anyonyamityAdAvasamAse caritArthamiti bhAvaH / nanu bahulagrahaNAdetat samAdheya. mityatra kiM pramANamityata Aha-prakRtavArtiketi / strInapuMsakayoriti prakRtavArtike anyonyamime brAhmaNyAviti, itaretaramime kule iti codAharaNAt 'daladvaye TAbabhAvaH klISe cAdavirahaH svamo:' iti vijJAyate / 'striyAm' iti sUtre anyonyasaMzrayaM svetaditi bhASyaprayogAt samAse soralugiti vijJAyata ityarthaH / akRcchraM / kRcchra kaSTam / akRcchram anAyAsaH / tasminvartamAnayoH priya-sukha ityanayoH dve vA staH / karmadhArayavadbhAvAditi / 'karmadhArayavaduttareSu' ityadhikArAditi bhAvaH / 'samAsavacca bahulam' ityataH samAsavadityanuvRttistu na zakyA / tasya vArtikasthatvAt, evaM ca priye - Netyasya sukhenetyasya ca dvitve sati karmadhArayavatvAt supostRtIyaikavacanayorluki punaH samudAyAt tRtIyaikavacanamiti phalitam / For Private and Personal Use Only . Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddhAntakaumudI [dvirukta mAramA yaccAtmIyaM tayathAsvam / tasminyathAzabdasya dve klIvatvaM ca nipAtyate / yathAyathaM jnyaataa| yathAsvabhAvamityarthaH / yathAtmIyamiti vA / (2150) dvandvaM rahasyamaryAdAvacanavyutkramaNayazapAtraprayogAbhivyaktiSu // 1 // 15 // dvi. zabdasya dvivacanaM pUrvapadasya ambhAvo'tvaM cottarapadasya napuMsakatvaM ca nipAtyate eSvartheSu / tatra rahasya dvandvazabdasya vAcyam / itare viSayabhUtAH / dvandvaM mantra. yate / rhsymityrthH| maryAdA sthityntikmH| AcaturaM home pazavo dvandra mithunIyanti / mAtA putreNa mithunaM gacchati / pautraNa prapautreNApi maryAdIkRtya vyutkramaNaM pRthagavasthAnam / dvandvaM vyutkAntAH dvivagasaMbandhena pRthagavasthitAH / dvandvaM yajJapatrANi prayunakti / dvandva saGkarSaNavAsudevau / abhivyaktI sAhacaryeNetyarthaH / yoga yathAsve yathAyatham / vIpsAyAmiti / kAtsnyena sambandho vIpsetyuktam / svazabdA. rthagatakAtsnye dyotye yathAzabdasya svazabdenAvyayIbhAva ityarthaH / kRtsnazcAsau svazve. tyasvapadavigrahaH / nityasamAsatvAt / svazabdastu aatmaatmiiyjnyaatidhnvaacii| iha tu mAtmAtmIyavAcyeva gRhyate / natu jJAtidhanavAcI / vyAkhyAnAdityabhipretya vipraha vAkyasya phalitamarthamAha-dve iti / sta iti shessH| nipAtanAditi bhAvaH / na ca 'nityavipsayoH' ityeva vIpsayA dvitvamiha siddhamiti zaGkayam dvitvaviSayasya zabdasya lakSaNayA kAtsnyaviziSTe vRttAveva vIpsAyAH dvirvacanavidhAnAt / anyathA so ghaTaH ityAdau sarvazabdasyApi dvitvApatteriti bhAvaH / kvIbasvamiti / yathAyathA iti samudA. yasyeti zeSaH / anyathA avyayatvAdaliGgatvaM syAditi bhAvaH / evaM ca kRtadvitvasya napuMsakahasvatvaM ca phalitam / yathAyathaM jJAteti / atra jJAteti tRnnantam / tadyoge 'na lo. ka' iti SaSThIniSedhAtkarmaNi dvitIyA / tRjantatve tu yathAyathasya jJAtetyeva / dvandvaM rhsy| pUrvapadasyeti / dvau dvAviti dvitve karmadhArayavattvAt subluki samudAyAt punaH supi pUrvapadAvayavasya ikArasya am iti makArAntAdeza ityarthaH / atvamiti / uttarapadasya akAro'ntAdeza ityarthaH / na ca tyadAyatvamuttarapadAntasya siddhamiti vA. cyam / sajJAtvAttadaprApterityAhuH / napuMsakatvaM ceti / cakAraH anuktasamuccaye / kRta. dvitvasya napuMsakatvaM dvivacanAbhAvazcetyarthaH / AcaturaM hiiti| AGabhividhau / 'Aya. ryAdA' ityavyayIbhAvaH / zaratprabhRtitvAt Tac / caturthAntamiti phalito'rthaH / pazavaH svaprabhRti caturthaparyantaM dvandva mithunIyanti ityanvayaH / mithunazabdena maithuna vivakSi. tam / mithunasya karma maithunam / tadicchatItyaye 'supa AtmanaH' iti kyac / phalita. marthamAha-mithunaM gacchatIti / mithunatvaM prApnotItyarthaH / mithunAyante iti kyapAThastu prAmAdikaH / maryAdIkRtyeti / svaprabhRti caturo'bhivyApyetyarthaH / atyantasahacarita . For Private and Personal Use Only Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakaraNam 42] baalmnormaashitaa| 636 - vibhAgAdanyatrApi dvandvam iSyate / iti dviruktaprakaraNam / iti zrIbhaTTojidIkSitaviracitAyAM siddhAntakaumudyAM pUrvAdha samAptam / svena lokavijJAnamabhivyaktiriti bhASyAllabhyate / tadAha-sAhacaryeNetyartha hati / atra dvandva nyaJcItyatra vIpsAyAM dvitvam / anyatra svAtheM iti bodhyam / anyatrApIti / dva. ndvAni sahate ityAdAvityarthaH / zItamuSNaM ca eka dvandvam / sukhaM duHkhaM caaprm| kSuta. SNA cAnyat / iha svArthe dvndvH| ambhAvAdi pUrvavat / 'cAthai dvandva iti nipAta. nAdanyatrApIti siddhm| iti dviruktaprakaraNam / iti zrImatsantatasantanyamAnazyenakarmaSoDazArarathacakrAkArAdibahuguNavirAjamAnaprauDhAparimitamahAdhvarasya zrIzAhajI tukkojI bhosalacolamahImahendrAmAtyadhurandharasya zrImata AnandarAyavidvatsArvabhaumasyAdhvaryuNA paJcapuruSIpoSyeNa bAlya eva taddayAnititAparimitAgnivijRmbhitavAjapeyasarvapRSThAmoryAmapramukhamakhasantapitazatamakhapramukhabahirmukhena padavAkyapramANapArAvArapArINA. prajanmavizvezvaravAjapeyayAjito labdhavidyAvaizayena adhvaramImAMsAkutUhalavRttinirmANaprakaTitasarvatantrasvAtantrye. Na baudhAyanApastambasatyASADhabhAradvAjakAtyAyanAcalAyanadrAmAyaNAdikalpasUtratadbhASyapArINamahAdevavAjapeyayAjisutena annapUrNAmbAgarbhajAtena vAsudevadIkSitaviduSA viracitAyAM siddhAntakaumudI vyAkhyAyAM bAlamanoramAyAM pUrvArdhaM sampUrNam / For Private and Personal Use Only Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - - bhAratavarSa ke sabhI prAntoM kI saMskRta-parIkSA pAThaya nirdhArita pustakoM kA ekamAtra prAcIna prAptisthAnajayakRSNadAsa-haridAsa gupta, caukhambA saMskRta pustakAlaya, - vidyAvilAsa presa, gopAla mandira lena banArasa sittii| For Private and Personal Use Only Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org dek Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTam / atha rUpalekhanaprakAraH / atha parIkSArthi chAtrANAM lekhasauSThava sampAdanAya tattatprakaraNasthAnAM katipayarUpANAM lekhana * prakAraH pradazyate / anenaiva prakAreNAnyeSAmapi rUpAyAM tattadvizeSakArya pradarzanapuraHsaraM lekhanasyAbhyAsena tatra vidyArthinaH paTutAM samAdayituM prabhaviSyanti / tatrAdau sUtrANita durbhedAstalla* kSaNAni cocyante sUtrANi vavidhAni samjhA - paribhASA - vidhi-niyama-atideza- adhikAramedAt / tathAcoktamabhiyukaiH H sanyA ca paribhASA ca vidhiniyama eva ca / pratidezo'dhikArazca SaDvidhaM sUtralakSaNam // tatra sajJAsUtrANi - " vRddhirAdaic" "pradeG guNa" ityAdIni / paribhASAsUtrANi - "iko guNavRddhI" "tasminniti nirdiSTe pUrvasya" ityAdIni vivisUtrANi - "iko yaNati" "eco'vacAyAvaH" ityAdIni / niyamasUtrANi - "kRttaddhitasamAsAzca" " nalopaH supkharasajJAtugvibhiSu kRti" ityAdIni / pratidezasUtrANi - "sthAnivadAdezo'nalvidhau" "antAdivacca" hatyAdIni / adhikArasUtrANi - " prAgrozvarAnnipAtAH " " pUrvatrAsiddham" ityAdIni / tatra vidhisUtrANi tAvanmukhyAni tadupakArakANi cetarANIti / tatra sanjJAzAstrANAM vidhisUtraghaTakapadazaktiyaha upayogaH / yathA - " vRddhireci" iti vidhisUtra ghaTakavRdvipadasya zrAkAra - aikAra - praukAreSu zaktiriti "buddhirAdaic" iti sajJAsUtreNA'vagamyate / evaJca samjhAsUtrasAhAyyena vidhisUtreNa vidhAnaM bhavati / paribhASAsUtrANAM cAniyamena tatra tatra prasaktasya vidhizAstrasya pravRttiniyama karaNe upayogaH / yathA - "iko yaNaci" ityasya sucI upAsyaH iti lakSye sakArottare ukAre prasaktiH dhakArottara IkAre pare, evaM dhakArottara IkAre prasaktiH ukAre pare, evam upAsyaghaTaka ukAre prasaktiH pakArottara prAkAre pare iti ekasmin lakSye trayANAM sthAne'niyamena prasaktasya yaNo'javyavahite IkAre eva " tasminniti nirdiSTe pUrvasya " iti paribhASayA nirdiSTe pUrvasya iti padasamarpayena pravRttiniyamyate / evaJca paribhASAsUtrANAM vidhisUtre rekavAkyatA bhavati / 1 vidhisUtraM tu bhapUrvArthabodhakam / yathA 'upa- indra' ityatra apUrvI yo'rthaH ekArastasya akA rekArayoH nivRttipUrvakaM vidhAnam " zrAd guNaH" iti sUtreNa kriyate / tathAca "upendraH' iti sidhyati / niyamasUtre ca itara nivRttiphalakArthabodhakam / yathA "samAsAzca' iti sUtraM " gAmAnaya' iti vAkyasya " rAjapuruSaH" ityAdisamAsasya cA'rthabodhakaravenobhayatra pUrvasUtraprAptAyAH prAtipadikasanjJAyAH 'gAmAnaya' ityatra nivRtti karoti / For Private and Personal Use Only Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 642 pariziSTe atidezasUtraM ca anyatra anyadharmAropabodhakam / yathA " sudhyupAsyaH' ityatra yakArAdeze sthAnIkAravRttizravadharmAropaH "sthAnivadAdezo'nalvidhau" iti sUtreNa kriyate / adhikArasUtraM tu svadeze vAkyArthAbodhakamuttarottarasUtreSu svaghaTakapadasamarpakam / yathA "cAdayo'sazve" "prAdayaH" iSyAdisUtreSu " prAyIzvarAnnipAtAH" iti sUtreNa 'prAk' 'nigatAH' iti padadvayasamarpaNaM kriyate / niSedhasUtrANAmabhAvarUpApUrvabodhakatvena vidhisUtreSvantarbhAvaH / yathA "nAdinyAkroze putrasya" iti / tasya "putrAdinI tvamasi pApe' ityatra putrazabde takArasya sthAne prAptasya " anaci ca " iti dvitvasyAbhAvabodhakatvam / rUpasiddhau prathamaM sarvANi kAryANi pradarzya tadanantaraM krameNa madhyavarttinyaH zaGkAH pradarzanapUrvakaM nirasanIyAH / 1 - suddhayupAsya: / 'sudhI- upAsyaH' iti sthite "iko yaNaci" iti sUtreNa "tasminniti nirdiSTe pUrvasya" iti paribhASaikavAkyatayA ukArarUpAjavyavahitapUrvasya IkArasya sthAne "sthAne'ntaratamaH" iti paribhASakavAkyatayA tAlusthAnajanyasvadharmeNAntaratame yakArarUpayaNAdeze "anaci ca" iti sUtreNa susambandhyukArAmyavahitottarasya abhinayakAraparakasya cakArasya dvi "jhalAM jaz jhazi" iti sUtreNa pUrvadhakArasya jaitvena dakAre "yaNo mayo dve vAcye" iti vArtikena maya iti paJcamI yaya iti SaSThI iti pakSe dhakArarUpamayaH parasya yaNo yakArasya dvitve 'suddhyyupAsyaH' ityekaM rUpaM siddhayati / yaNa iti paJcamI maya iti SaSThI iti pakSe "yayo mayo dve vAcye" iti vArtikasyAprAptyA yakAra dvitvAbhAve dviSamekathaM 'sucyupAsyaH' iti / "naci ca" ityasyApi vikalpatayA tadabhAvapace "yaNo mayo dve vAdhye" ityasya ca pravRttipakSe ekadhaM dviyaM "sudhyyupAsyaH iti / " anaci ca" "yaNo mayo dve vAcye" ityubhayorapi vaikalpikatvAdapravRttau ekadhamekayaM "sudhyupAsyaH' iti / evAtra rUpacatuSTayaM bhavati / nanvatra - ' sthAnivadAdezaH " iti sUtreNa yakArasya sthAnivazvena IkAravRtti-acsvadharmamAropya "anaci" iti pratiSedha pravRttau dhakArasya kathaM dvitvamiti cet ! na, "analvidhau" iti zrackhasya sthAnivRttitvAdamAtravRttitvAcca tAdRzadharmanimittake dvitvapratiSedhe kartavye sthAnivadbhAva niSe. dhAt / naca "acaH parasmin pUrvavidhau" iti para 'ukAra' nimittasya IkArarUpAca sthAnikAde* zasya yakArasya sthAnibhUtekArAtpUrvatvena dRSTasya vakArasya " anaci" iti dvizvaniSedhe kartavye punarapi sthAnivadbhAva iti kathaM dvitvamiti vAcyam, "na padAnyadvirvacana" ityAdinA sUtreNa dvitve kartavye sthAnivadbhAva niSedhAt / nApyatra "saMyogAntasya lopaH" iti sUtreNa suddhyaupAsyaH iti sthitI pUrvapadAntasvAd yakArasya lopa* zaGkayaH, "yaNaH pratiSedho vAdhyaH" iti vArtikena taniSedhAt / 2 - haraye / 'hare- e' iti sthitau "eco'yavAyAvaH" iti ekArAjavyavahitapUrva1 syaikArasya sthAne ayAdeze ajjhInaM pareNa saMyojyam iti nyAyena melane 'haraye' iti siddhayati / nanvatrAyAdezasyopadezatayA " halantyam" isi itsanjJA " tasya lopaH" iti lopazca kuto naiti cet ! na, uccAraNasAmarthyAt / nahi vakArasyAzroccAraNaM vinA'nyat kimapi phalaM vidyate For Private and Personal Use Only Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ruuplekhnprkaarH| 643 iti|3-ehi kRSNa 3 mantra gaushvrti| atra vAkyadvayam-ehi kRSNa 3 ityekam , bhatra gozvarati ityaparam / tatra pUrvApAntasya 'kRSNa' gakArottarAkArasya "dUrAddhRte ca" iti sUtreNa plutavidhAnAttasma bhatretyavayavAkAre'ci pare "glutapragRyA aci nityam" iti sUtreNa prakRtibhAvena savarNadoSavikArasya nirayA ruupsiddhiH| 4-harI etau| atra vAkye harI iti harizabdaprathamAdivacanarUpam / tathAca dI kArAntadivacanatayA tasya "IdUded dviva. canaM pragRhyam" iti pragRhyasamzAyA "lutapragRyA aci nityam" iti sUtreNa prakRtibhAve "ko yaNaci" iti prAptayaNo nivRttathA ruupsiddhiH| 6-hrishshete| harisa-zete ityavasthAyAM "sto cunA zcuH" iti zete-zakArayoge pUrvasakArasya sthAne "yathAsaMkhyamanudezaH samAnAm" iti satrasAhAyyena zakArAdeze ruupsidiH| -smchmbhH| 'san-zambhuH' isyavasthA "zi tuka" pati soNa "pApanto TakitI" ityekavAkyatayA nakArAntAvayave tugAgame kakArasya "halantyam" iti ukArasya "upadeze'janunAsika 2" iti issanzAyAM "tasya lopaH" iti lopa "zazcho'"i iti padAntatakArAtparasya zakArasya chakAre "stoH zcunA cuH" iti zcutvena takArasya cakAre punaH zcutvena nakArasya bhakArAdeze "jharo jhari savaNe iti cakAra. kope sam chambhuH, cakArakopAmAvapakSe saJcchambhuH, calopachavAbhAva saJcazammuH, chatkhatukora. bhAvapakSe samazambhuH iti rUpacatuSTayaM siddhyti| -vissnnulaataa| viSNu:-trAtA' ityava. sthAyAM "visarjanIyasya saH" iti sUtreNa visargasthAne sakArAdeze ruupsiddhiH| -dviSkA roti / 'di:-karoti' ityavasthAyAM "dinizcaturiti kRtvo'rthe" iti sujantAdisa-zabdavisa. gaMsya SakArAdeze rUpasiddhiH, amApane "kumyoHka-pauca" iti visargasya sthAne sattvApa. vAde visarge 'dviH karoti' iti rUpadayam / 9-shivo'yH| 'zivas-prayaH iti sthite prathamaikavacanasupratyayAntazivas ityasya "suptiGantaM padam" iti padasambAyAM "sasajuSo" iti sakArasya ruve ukArasyesamzAyAM lope "bhato roraplutAdaplute" iti uskhe "mAd guNaH" iti guNe "eka padAntAdati" iti pUrvarUpa ruupsidi| nanvatra prathamaikavacanasupratyayasthAni. karusthAnikokArasya prathamAsambandhyasthAt tasya tasmin pare pUrvAkAraspAkazcetyubhayoH sthAne "prathamayoH pUrvasavaNaH" iti pUrvasavarNadIrgha bhAkArAdezaH kuto neticet / ucyate "nAdici" iti tanniSedhAt / 10-harI ramyaH / 'harira-ramyaH' iti sthite "ro ri" iti pUrvarephasya lope "Dhalope pUrvasya dIpoMDaNaH" iti dI rUpasiddhiH / 11-raamH| rAmazabdasya arthavada. cAturapratyayaH prAtipadikam" iti prAtipadikasanzAyAM tataH prathamaikavacana vivakSAyAM "saujasa. moTA iti sUtreNa kayodvivacanekavacane" iti niyamena supratyaye ukArasyarasanzAyAM lopa ca rutve "kharavasAnayovisarjanIyaH" iti visargAdeze rUpasimiH / 12-pradhyam / pradhIzabda. sya kRdantatayA "kRttaddhivasamAsAca" iti sUtreNa prAtipadikasamjJAyAM dvitIyaikavacanavivakSA. yAmami pratyaye "eranekAco'saMyogapUrvasya" iti yaNAdezena yakAre 'pradhyam' iti rUpa siddham / 13-ramA / ramAzabdasya bhAvantarave'pi ekAdezasya pUrvAntavadrAvana prAtipadikagrahaNena praha. gAt "yA prAtipadikAt" ityatra bhApamahaNAdA tataH prathamaikavacanavivakSAyAM supratyaye ukAra. For Private and Personal Use Only Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTesyesazAlopAnantaram "mAta ekAla pratyayaH" iti sakArapratyayasya apRktasamzAyAM "halamAbhyo dIrghAta sutisyapRkta hala" iti sUtreNa sakAralope ruupsiddhiH| 14-zriyai / bhIzabdasya "arthavat" iti prAtipadikasaMjJAyAM caturyekavacana vivakSAyAM ke pratyaye lazakatta. dvite" iti kArasyetsaMjJAyAM lope ca "Diti hasvazca" iti vaikalpikanadIsaMjJAyAM tatpate "mA. nayA:" iti sUtreNa ADAgame TisvAdvimakterAghavayave "pATazca" iti vRddhau "maci znudhAtuzravAM khoriyasva" iti sUtreNa "Dicca" ityekavAkyatayA'nayekArasyeyAdeze prakArahakArayori. samjhAyo lope ca "zriye' iti / nadIsamzAyA pramAve iyaDAdeze zriye' iti rUpadayam / 15-jJAnam / jJAnazabdasya "arthavat" iti prAtipadikasanjJAyAM prayamaikavacanaspratyaye "mato'm" iti sUtreNa pramAdeze "ami pUrvaH" iti pUrvarUpe rUpasiddhiH / 16-salvA, sulu naa| suSTu lunAti tat sulu teneti vigrahaH / sulUzabdasya "kRttaddhita" iti prAtipadikasa. jJAyAM "haskho napuMsake" iti harave tatastRtIyaikavacanavivakSAyAM TAvibhaktau TakArasparasamvAko. payoH "tRtIyAdiSu bhASitapuMskam" iti puMvAvena dorSAntAdeze 'sulU-mA' iti stio "moH supi" iti yaNAdeza sulvA, puMSadbhAvAbhAvapakSe "hako'civibhakto" iti numi sulunA iti / 14-liT-liDa / liGzabdasya kvintaravena "kRttaddhita" iti prAtipadikasaMjJAyAM prathamaikavacanavivakSAyAM supratyaye "halavyAmbhyo dIrghAta" iti mulope "pratyayalope pratyayalakSa. gam" iti pratyayalakSaNena subantata yA "suptiGantaM padam" iti padasa jJAyAM "ho H" iti padA. ntahakArasya sthAne DhakArAdeze jaztvecakhe vikalpa coktarUpasiddhiH / 18-vRtrhaa| vRtraM hata. bAn vRtrahA iti vigrahaH / vRtahanazabdasya kintatvena prAtipadikasamzAyAM prathamaikavacanasupratyaye "sarvanAmasthAne cAsambuddho" iti upadhAdIrghasya "inahanapUSAryamNAM zau" iti niyamena nivRttI prAptAyAM "sau ca" iti pratiprasavena dI halabyAdilope nalope ca trisddhiH| 19-yuSmat / yuSmadazamdasyAvyutpannatayA "arthavad" iti prAtipadikarave pazcamIbahuvacanavivakSAyAM bhyavi. bhakto 'paJcamyA at" iti sUtreNa 'prat' mAdezasya bhanekAlatvAt "bhanekAlazirasarvasya" iti sahAyena sarvAdeze "zeSe lopaH" iti Tilope, antyalopapate tu "prato guNe" iti pararUpe tasi. dviH| 20-tiryaG / tirasazabde upapade praznadhAto: "RkhigdadhRknaga" ityAdinA kinpratyaye kakArekAranakArANAmirasamzAlopayo: "kRdati" iti kRtsamyAyAmapRktasamzAyAM ca 'berapRkta. sya" iti valope pratyayalakSaNena "bhaniditAm" iti nakAralope kRttaddhitasUtreNa prAtipadikarave "upapadamati" iti samAse tataH prAtipadikarave samudAyArasupratyaye "ugida vAm" iti numi hallyAdilope "tirasastiriH" iti "anekAla" iti parimAkavAkyatayA sarvasya sthAne tiri prAdeze yaNi saMyogAntalope "kinpratyayasya kuH" iti kukhena DakAre tiyaGa / 11-amI. bhyaH / adaszamdasya "arthavad" iti prAtipadikarave panamIbahuvacanabhyavibhaktI. "tyadAdInAma:' iti kakArAntAdeze pararUpe 'bahuvacane jhalyet" ityeve "eta IdUhuvacane" iti dasya marave ekArasya IkAre cAdeze rukhavisargayoH pramobhyaH / 21-chapAnat / upapUrvakanaddhAtoH kipi kRdantasvAtprAtipadikasamzAyAM "nahiMtivRSiSyadhirucisahitaniSu For Private and Personal Use Only Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ruuplekhnprkaarH| ko" iti pUrvapadasya doghe prathamaikavacanasupratyaye halbyAdilopa pratyaya lakSaNena subantatvAtpada. samjhayA padAntasvAt "naho dhaH" iti dhakAre'nAdeze jazva vastrayoH 'upAnat' iti sidhyati / 23-sajaHSu / sajuSazabdasya prAtipadikatSe saptamIbahuvacanasuppatyaye "svAdiSvasarvanAmasthAne" iti padasamjJAyAM "sasajuSo ruH" iti "alo'ntyasya" ityekavAkyatayA SakArasya ruve "vorupa. thAyA dIrgha ikaH" iti doghe "kharavasAnayoH" iti "roH api" iti vA visarga "vA zari" iti visarge "numbisarjanIyazaya'vAye'pi iti Saskhe tNtsiddhiH| visargAbhAvapakSe "visarjanIyasya saH" iti satte pUrvasatraNa Sattve STutve 'sajUSu' iti rUpadayam / 24-svnhut| svanaDuza. gdasya samAsatvena prAtipadikasvAsupratyaye "svamonapuMsakAt" iti tasya luke pratyayalakSaNena subantatayA padasazAyA padAntatvena "vasusrasuvasvanaDuhA daH" iti dakArAntAdeze carvavikalpa vanaDu-svanaDu iti rUpaddhayama / 26-ime| idam zamdAtprAtipadikatvena prathamAdvivacane au. vibhaktI syadAyasve pararUpe na "napaMsakAca" iti zI zrAdeze zasya "lazakkataddhite" itIsa. jJAyAM lope ca "dazca" iti dakArasya makAre bhasaMjJAyAM "yasyeti ca" iti sUtreNAkAralope prApte tasya "aukazyA pratiSedho vAcyaH" iti niSedhe guNe 'hame' iti sidhyti| 26-goacaa| gozabde upapade pUjArthaka-acadhAtoH kini nakAralope prApte "nAve pUjAyAm" iti taniSedhe upapadasamAse viziSTAdI vibhaktau zobhAdeze avaGaprakRtimAvayovaikalpikatayA tadabhAvapakSe "eGaH padAntAdati" itipUrvarUpe go'zcI / avapakSe gvaanii| prakRtibhAvapane ca goazcI / evaM rUpatrayam / 2.-ahNyuH| patra 'maham' iti prathamaikavacanAntAsmadazagdarUpa. sAdRzyena vibhaktipratirUpakatayA'vyayasanjJA nipAtasamzA c| tato'pre"mahazubhamoryus" iti yuspratyaye supratyaye ttsiddhiH| ahaMpadasyAsmazabdarUpAbhyupagame tu "pratyayottarapadayAzca" iti mAdezApattiriti / 28-tatra tatra iti tralantasya taddhitazvAsarva vibhaktiH" iti sUtreNAvyaya. samjhAyo tata: parasyAH saptamyA "ampayAdApsupaH" iti subluki ruupsiddhiH| 29-ajaa| ajazabdasya prAtipadikasalzakatvAttataH strIsvavivakSAyAm "prajAdhataSTAp" iti zappratyaye TakAra. pakArayoritsanjJAyAM lope ca savaNadIrgha tataH supratyaye halatyAdilIpa tssiddhiH| nanvatra a. kArAntatvAdeva TAsiddhiriti kimarthamajAdipadopAdAnam ? atrocyate, bAdhakabAdhanArthamiti / tena 'jAterastrIviSayAdayopadhAt" iti sUtreAtra jAtitve'pi na DISiti bodhyam / 30-putrakA / putrazabdAt "zArivAdibhyo Gon" iti kIni kAranakArayorirasajJAyAM bhasajJAyAM "yasyeti ca" iti akAralope tataH svArthe kani "ke'NaH" iti harave tataSTApi putrikA, tatra "sutakAputrikAndArakANAMvati vaktavyam" iti vArtikena kArapUrvasyekArasya bhakAradeze putrakA, tadabhAve putrikA iti rUpadvayam / 31-yathaH / zvazurazabdAttadarthagatastrItvavivakSAyAM ''zvazura. syokArAkAralopazca" iti vArtikena UDapratyaye akArokArayorlope ca zvazrU iti jAte "prAti. padikagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNam" iti paribhAkavAkyatayA "svaujas" iti supratyaye ruve visagaM ca tasiddhiH, 32-kRSNa:-kRSNazabdasya prAtipadikasajJAyAM tataH kRSNakhakRSNapurasvArthatrayANA niyamenopasthityA prAtipadikArtha sUtre liGgamahaNena niyatopasthitikarUpa. 60 bA0 For Private and Personal Use Only Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 646 pariziSTe prAtipadikArthagrahaNe'pi tavAkSatesteSAmeva pratipAdyatvena vivakSAyAM "prAtipadikArthaM liGga parimANavacanamAtre prathamA" iti sUtreNa " dvayekayodvivacanaikavacane" ityekavAkyatayA prathamaikavacanasupratya ye "upadeze'janunAsika it" ityukArasyetsanjJAyAM "tasya lopaH" iti lope rutve visarge ca 'kRSNaH' iti siddham / 33 - hari bhajati - patra harizabdasya "karturIpsitatamaM karma" iti sUtreNa bhajakartRvRttikriyAjanyaprItirUpa phalAzrayatvenaicchoddezyatayA karma samjJAyAM "karmaNidvitIyA ' ityanena "dvaye kayoH" ityekavAkyatayA dvitIyekavacane'mipratyaye pUrvarUpe 'harim' iti siddham / 34 - hariH sevyate - atra harizabdasya sevakavRtti sevArUpakriyAjanya prItirUpaphalAzrayatvene cchoddezyatayA "karturIpsita" iti karmakhe'pi tasya 'sevyate' iti karmatiGA'bhihitakhena "zranamihite" ityadhikAreNa dvitIyAyA zrapravRttI harizva- haripuMstvarUpANAM trayANAmevArthAnAM pratipAdane "prA. tipadikArtha" iti sUtreNa prathameveti 'hari sevyate' iti siddham / 35 - baliM yAcate vasudhAm zratra duhAdidvAdazAnAM nyAdicatuzca dhAtUnAM karmaNAyuktamapAdAnAdivizeSa ravivakSitaM kriyAnvayimAtraM kArakasaMjJaM sat karmasantakaM bhavatItyarthakena "akathitaM ca' iti sUtreNa yAcaSAto:karmaNA vasudhayA svasvAmibhAvasambandhena yuktasya balerapAdAnAdikArakavizeSairavivakSaNena kriyA.. nvayamAtra vivakSAyAM karmasanjJAyAM vasudhAyAzca yAcakavAmanavRttiyAcanakriyAjanya parasvasvani - vRtti-svasvazvotpatti - icchArUpaphalAzrayatvenaicchoddezyatayA "karturIti" iti karmasanjJAyAM * karmaNi dvitIyA" iti dvitIyAvibhaktau tatsAdhu / 36 -- zrAdayati khAdayati vA'nnaM baTunAbaTuH zrannamatti khAdati vA, taM baTum anamattuM khAdituM vA pitrAdiH prerayatItyarthaH / atra baTo: prayojyakartuH makSaNArtha kAdakhAdadhAravoNyantAvasthAyAM 'gatibuddhi" iti prAptakarma sanjJAyA "zrAdikhAyorna" ityanena vArtikena niSedhe tiGA prayojakakarturabhidhAne'pi prayojya karturanabhinive "kartRkaraNayostRtIyA" iti tRtIyA / 37 - anu hariM surAH-patra nikRSTArthadyotakAno: "hIne"" iti sUtreNa karmapravacanIya sanjJAyAM "karmapravacanIyayukte dvitIyA" ityanena tadyoge harizabdA dvitIyeti tatsiddhiH / 38 - rAmeNa bANena hato vAlI- -bhatra bAlivadhAnukUlA dhanurAkarSaNAHdirUpA kriyA hanyAtvarthastatra svAtantrayeNa vivakSitatvAdrAmasya "svatantraH karnA" iti kartRsA vANaniSThAkriyA lakSyavedhanaM, tadavyavadhAnena bAlivadhasiddhevivakSitatayA bANasya " sAdhakatamaM kara Nam" ityanena karaNasanjJA, tatazca "kartRkaraNayostRtIyA" ityanenobhayatra tRtIyAyAM tatsiddhiH / 39 - adhyayanena vasati- - atrAdhyayanasya vAsaphalatve'pi jJAnadvArA kriyAjanakatvena hetu khAd "heto" ityanena tRtIyAyAM tatsiddhiH / adhyayanahetuko devadattAdikartRko vAsa ityarthaH / 40 - bhaktAya dhArayati mokSaM hari::- zratra bhaktasya tulasIdalAdidravyadAtRtvenottamakhAd "bAreruttamarNaH" iti sUtreNa sampradAnasanjJAyAM "caturthI sampradAne " iti caturthI / 41 - corAta trAyate - zratra trANArtha katrAdhAtuprayoge corasya bhayajanakatvena "bhotrArthAnAM bhayahetu" ityanainApAdAnasaMjJAyAm "apAdAne pacamI" iti paJcamI / 42 - jADhyAt jADayena vA baddhaHbhatra bandhane jADayasya hetutvAd guNastrAcca "vibhASAguNe'striyAm" ityanena jADa zabdArapa camI, tadabhAve "hetau" iti tRtIyA / 43 - sarpiSo jAnIte-bhatra zAdhAsvayaMpravRttau sarpiSo Ga For Private and Personal Use Only Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pddilekhnprkaar| 647 vastutaH karaNatve'pi tadavivakSAyAM sambandhamAre "SaSThI zeSe" iti sssstthii| 44-sataH pAlako 'vatarati-patra pAladhAtoH "bhaviSyati gampAdayaH" ityadhikAre "tumunNvulau' iti sUtreNa bhaviSyatyarthe Nvulo vidhAnAttadyoge "kartRkarmaNoH kRti" iti prAptakarmaSaSThayA: "akenobhaviSyadAdhama. yayoH' iti niSedhe karmaNi dvitIyA bahuvacanam / 45-adhItI vyAkaraNe-pUrva karmAvi. vakSayA bhAve ktapratyaye adhIta zabdAt kartari "iSTAdibhyazca" itInipratyaye tataH karmavizeSajijJA. sAyAM karmatvena sambaddhAd vyAkaraNAt "ktasyeviSayasya karmaNyupasaGakhyAnam" iti vArtikena sasamI / 46-prasita utsuko vA hariNA harau vA-patra prasita-utsuka zabdayoge harizabdAt "prasitotsukAbhyAM tRtIyA ca" iti sUtreNa tRtIyA saptamI ca / evamevAnyAnyapi rUpA. Ni pratyahaM lekhnenaabhysnoyaani| iti ruuplekhnprkaarH| atha ptilekhnprkaarH| 1-'halantyam" iti sUtrasya vAradvayaM lekhnmnyonyaashryprihaaraay| tathAhi, 'vAkyArthazAne padArthazAnaM kAraNam' iti niyamasatvena upadeze antyam it iti trayANAM padAnAmanuvRtta. sUtrabhutAnAmarthazAne'pi harapadArthajJAnasyAbhAvena "halantyam" sUtrasya va vayArthabodhaH, evam prA. diH antyena saha iti trayANAM padAnAmarthazAne'pi itpadArthajJAnasyAbhAvena "prAdisnatyena sahetA" ityasya vAkyAbodhaH prasaktaH, halantyasUtrArthajJAnAdhInaM ca itpadArthajJAnam , itpadArthajJAnAdhInaM ca AdiranayenasUtrArthazAnaM, tajjJAnAdhInaM ca halapadArthazAnaM halpadArthajJAnAdhInaM ca halantyasUtrArthajJAnamiti halantyamAdiransyenasUtrayoranyonyAzrayaprasaGgaH, tadvAraNAya ilanyasutrAvRttiH kriyate / zrAvRttasUtrasya halasUtre'ntyamitsamyakaM bhavati ityarthakaraNena lakAra it itIpadArthajJAnena AdiransyenasUtrArtha bodhe jAte tena antyena itA lakAreNa sahita AdihakAro madhyagAnAM svasya ca bodhaka iti ilpadaM iyavarasUtrasthahakAraparyanta. varNAnAM bodhakamiti harUpadArthajJAne jAte halansyasatrArthazAnaM jAyate iti noktadoSa iti dik / anyonyAzrayatvaM ca svajJAnAdhIna jJAnatvam / 2-laNasUtrasthAvarNena sahoccAryamANo repho ralayoH sajJA / pratyAhAreSvitAM na grahaNam , anunAsika ityAdinirdezAt / na hyatra kakAre pare'ckArya dRzyate iti / ayaM bhAvaH-lasUtre lakArottaravattihasvAkArasyAnunAsikasvapratijJayA "upadeze'janunAsika it" iti sUtreNerasamzAyAM kRtAyAm "Adirantyena sahetA" ityanena prakAreNa sahoccAryamANarephasya "uraNa raparaH" ityetatsUtraghaTakasya hayavarasUtra. stho'yam ititattvapratyabhijJayA madhyapaThitala kArasva padagrAhyarephayoryodhaka iti rprtyaahaarsiddhiH| tena tatra sUtre raparatvavidhAnavat laparatva vidhAnaM, tena ca 'valkAraH' iti ruupsiddhirbhvti| nanu ralayoriti nyunaM, TakArasyApi madhyagatatvena rapratyAhAre tadgrahaNasyApi yuktAvAditi cet ? na, 'anunAsikaH' iti kakAraparaka-ikArapaTitanirdezena pratyAhAreSu isamjJakavarNagrahaNazApanAt / anyathA pratyAhArevirasazakavarNAnAmapi grahaNe apratyAhAre RlakasatrasthakakArasyApi grahaNA. patyA tatparakekArasya "iko yaNaci" ityanena yaNA 'manunAsika' iti nirdeshaanupptteH| For Private and Personal Use Only Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 48 pariziSTe H " 3 - edaitorodautozca na mithaH sAvarNyam, aiauc iti sUtrArambhasAmarthyAt / tenaicacaturvizateH sajJAH syuriti nApAdanIyam / zrayamAzayaH - yayo varNayoH sthAnaprayatnasAmyaM tayoH parasparaM savarNasajJA " tulyAsyaprayatnaM savarNam" ityanena vidhIyate / tathAca ekArastha aikA - rasya cobhayoH kaNThatAlusthAnaM vivRtaprayatnazceti tayo:, zrokArasya zraukArasya ca kaNThoSThasthAnaM vivRta prayatnazceti tayozca parasparaM savarNasamjhA prApnoti / bathAca RkAreNa svasavarNAnAM triMzadRkAralRkArANAM yathA grahaNaM tathA pajbhiH svasavarNacatutriMzategrahaNamiti nAvAdanIyam, tathA sati ekAreNa aikArasya prakAreNa ca zrakArasya grahaNamiddhaH zrac iti sUtraM vyarthamiti tayoH para sparamasAvarNyajJApanAt / 4 - nAjjhalAviti niSedho yadyapyAkSarasamAmnAyikAnAmeva tathApi hakArasyAkAze na savarNaH tatrAkArasyApi prazliSTatvAt / tena 'vizvapAbhiH' ityatra "hoDhaH" iti DhatvaM na bhavati / zrayaM bhAvaH - vAkyArthajJAne padapadArthajJAnasya kAraNakhAt "aNuditsavarNasya cApatya : " itisUtrArthajJAnaM sava padayorarthajJAnAcInam zray padArthajJAnaM ca "zrAdirantyena sahetA" iti pratyAhArajJAnAdhInaM pratyAhArajJAnaM ca " halantyam" itIrasajJAjJAnAdhInaM tajjJAnaM ca varNopadezajJAnAdhInamiti varNopadezahalantya sUtra zrAdirantyena. sUtrArthajJAnottaramaNpadArthajJAnam, evaM savarNapadArthajJAnaM ca " tulyAsyaprayatnaM savarNam" iti sUtrAthaMjJAnAdhInaM, tulyAsya sUtrArthajJAnaM ca "nAjjhalau" ityarthajJAnAdhInaM, tataH pUrvaM bAdhaka sambhAvanayA tulyAsya sUtrasya niSkampapravRzyabhAvAt tajjJAne tu bAghakajJAnasatvena tadviSayaM parihRtya niSka papravRtteH evaJca savarNapadArthajJAnaM tulyAsyanAjjhalau sUtrArthajJAnAdhInamiti "nAjjhalau" ityarthajJAnakAle zraNuditsUtrasyA'thAvabodhAbhAvena tasyApravRtyA zracpadena savarNagrahaNAbhAvAdakSarasamA nApaThitavarNAnAmeva savarNasajJAniSedha iti ikAradIrghA kArayoH - kaNThasthAnavivRna prayatna sAmyena savarNasajJAyAM 'vizvapA mis' ityatra "ho DhaH" iti ikAreNa dIrghAkArasya zraNuditsUtra sAhA - yena grahaNe dIrghAkArasya tvApattiriti na zakyam, "nAjjhalau" ityatra savarNadIrgheNa dIrghA - kArasya prazleSeNa tasyApi ikAreNa sAkaM savarNajJaSedhAditi bodhyam / 5- aSTAbhya auz ityAdAvAdeH parasyetyetadapi paratvAdanena bAdhyate / zraSTan zabdAjjati vibhaktau " zraSTAbhya zraz" ityanena jAyamAna aura Adeza "AdeH parasya" ityanena prakArasya sthAna prApto'pi "anaika'la zitsarvasya" ityanena paratvAdAdeH parasya iti bAdhitvA sampUrNasyeva sthAna niyamyate iti zraSTau iti sidhyati / 6 - iti lopapakSe dvitvAbhAvapakSe caikayaM rUpaM tulyam / lopArambhaphalaM tu Adityo devatA'syeti bhAdityaM havirityAdau / 'hari - anubhavaH' iti sthite "iko yaNaci' iti irizabdAvayavakArasya anubhava zabdAvayavAkAre'ci pare "sthAne'ntaratamaH" iti paribhASaikavAkyatayA yaNi yakArAdeze " aco rahAbhyAM dve" iti rephAraparasya yaro kArasya dvitve "ilo yamAM yami lopaH" iti yano yakArasya dvitIye yakAre pare lope haryanubhavaH, loSAbhAvapakSa iyyanubhavaH, iti / atra zaGkate - lopasAdhyame kaya kAravaTitaM rUpaM dvitvAbhAvapace 'pi siddhayati, dvitvapakSe ca yakAradvayaghaTitamiti rUpadvayasya lopamantA'pi siddheH kimartha lopa* vidhAyakaM sUtramiti ? tatra samAdhAnam / zratra phalAbhAve'pi zrAdityazabdAdasya devatA ityartha - For Private and Personal Use Only Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pddillekhnprkaar| "sA'sya devatA" iti sUtreNa "disyadityAdityapatyuttarapadANyaH ityAdhikArAt Nyapratyaye "yasyeti ca" ityallope prAditya ityatrAnena sUtreNa yakAralope subutpattau prAditya ityekayakAraghaTitaM rUpaM siddhathati naanytheti| -vAnta ityatra vakAra goyU~tAvityatra chakArAdvA pUrvabhAge lopo|vyoriti lopena kAraH prshlissyte| tena bhUyamANavakArAnta AdezaH syAt vakAro na lupyate iti yAvat / asyAyamabhiprAyaH-gava-yUtiH' ityavasthAyAM pratya. yalakSaNena subantatvAd gava ityasya padava "lopaH zAkalyasya" iti vakArasya lopaH kathaM neti ? atrocyate, 'vAnto yi pratyaye' iti sUtrasthavakArAtpUrvameko'nyo vakAraH, yasya "lopo vyovali" iti valopaH, sa ca vakAraH vAnta ityasya vizeSaNaM, tena tadantavidhiH / tathAca vakArAno vakArAnta Adezo bhavati ityarthaH siddhayati / dvibaMda subaI bhavatIti nyAyena dvivakArAntAdeza. vidhAnena prAdezasya vakArAntatvameva zrUyate bhatu vakArasya lopa iti jJAyate / tena prakRte na valopa iti bodhyam / nanu "vAnto yi pratyaye" iti sUtre vakAraprazleSasya na phalam tadudAharaNeSu gavyaM nAvyam ityAdiSu yakArAdipratyayaparakaravena vAnte bhasanzayA balopAprAptaH, kiJca tatra vakAra. prazleSo'pi na sambhavati "loSo vyovali" ityasya vakArarUpe vali pare vkaarlopaarthmprvRtteH| tatra sUtre vasvavastvayodharmayoH vyApyavyApakabhAvasavena vakArAtirikta vali vakarasya lopo bhavatItyarthAt / ataH "goyato chandasyupasaMkhyAnam' iti vArtike chakArAtpUrva vakAraprazleSaH kartavyaH / tatra "vAnto vi" isyato'nuvRttaM vAntapadaM vizeSyamAdAya tadantavidhinA pUrvavadarthaH / tena 'gamyutiH' ityatra na valopa iti dik / 8-kAni santi ko sta ityatrAsterallopasya sthAnivattvena yaNAvAdezau prAsau napadAnta iti sUtreNa padAntavidhau taniSedhAnna staH / ayamabhiprAya:-vAkyasaMskArapakSe vAkyaparyantaM prakRtipratyayAn saMsthApya tataH atavarNakrameNa saMskAra iti siddhAntAt ki jas as manti, kim bhI pras tas, iti prakRti pratyayasaMsthApanAnantaraM jasaH zi Adeze kimaH kAdeze numi dIrgha kAni as anti iti sthito evamuttaratra kAdeze paddhau ko pras tas iti sthitI ca "inasorallopaH" ityakAralA "acaH parasmin pUrvaviyo" iti sUtreNa Dipratyayanimittakasya allopasya sthAnibhUtAkArApUrva tvena dRSTasya ikArasya yaNi, zrIkAraspa AvAdeze vA kartavye sthAnivadbhAvenAcvabuddhayA yaNA. vAdezI prAptau padAntavidhau na sthAnikadityartha kanapadAntasUtrega sthAnivadbhAvaniSedhAnna bhavata iti / -purastAdapavAdanyAyeneyaM vRddhireDipararUpamityasyaiva bAdhikA na tvomAGA cetyasya / tena avaihi iti vRddhirasAdhureva / ayamartha:--"purastAdapavAdA anantarAn vidhIn bAdhante nottarAn" iti nyAyasvarUpam / pUrva paThitA apavAdA bhavyavahitottaravidhInA bAdhakA bhavanti natu vyavahitottaravidhInAmiti tadarthaH / tathAca "etyedhatyUThasu" iti sUtrastha yatra yatra avarNAdejAdi-iNaedhanyatara-dhAtvavayavAcaparatvasattvena prAptiviSayatA tatra tatra upa-eti pra-padhate ityAdau 'e'Ga pararUpam" ityasya prAptirvartate kacicca 'ava-pahi' ityAdI "eGi pararUpam" "promAGozva" ityubhayoH prAptivartate / ataH etyedhatyUThasu" ityasya niraka. kAzasvenApavAdasvAdubhayavAdakatvaM prasaktaM, tathApi sakalalakSyaprAptiviSayatayA nAprAptaepira For Private and Personal Use Only Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 50 pariziSTe - rUpanAmena upa-pati-pra-rate ityAdau vRzcArivAdhyeMna "promAGozca" ityasya bAdhe niravakAzazvarUpabAdhavIjasyAbhAvena umayostulyabalarakhe "vipratiSedhe paraM kAryam" iti pararUpasya parasvAda prabalatayA bhava-ehi ityatra pravRttiriti bhaveddi iti pararUpaghaTitaM sAdhu, vRddhighaTitaM cA- sAdhu / yatra niravakAzaM zAstraM pUrvaM tataH sakalalakSyaprApti - viSayazAstraM tataH kacillakSyaprApti. viSayazAstraM tatra purastAdapavAdanyAyaprasaraH / niravakAzazAstraM madhye sakalalakSyaprAptiviSayazAstraM pUrvaM kacillakSyaprAptiviSayazAstraM cottaratra tatra " madhye paThitA apavAdAH pUrvAn vidhIna bAdhante nottarAn" iti nyAya iti vivekaH / madhye paThitApavAdanyAyazca strIpratyayaprakaraNe draSTavyaH / 10 - arthavadprahaNe nAnarthakasya grahaNam ; vrazceti sUtre rAjeH pRthag 1 * jigrahaNAjjJApakAt / tenodagrahaNe kAntameva gRhyate na tu tavatvantasyai kadezaH / proDhavAn / zrayaM bhAvaH - vyAkaraNazAstre "svaM rUpam" iti zAstreNa zabdasvarUpasyaiva zabdena grahaNAd rAjazabdena kevalarAjazabdasya AjUghaTakarAjazabdasya cAvi. zeSAd grahaNe ubhayorapi " vazcabhrasjasRjamRjaya jarAjannAjacchazAM SaH" ityatra kevalarAjagrahayenaiva Satvasiddhau bhrAjagrahaNaM vyarthe sajjJApayati' arthavadgrahaNe nAnarthakasya grahaNam' iti / tathAcAtra zAstre zabdasvarUpasya grahaNe'pi vizeSaNatayopasthitasyArthasya yatra graha- sambhavastatra sArthakasyaiva zabdasvarUpasya grahaNaM natu nirarthakasyeti / tena " prAdUhoDhoDhaNaMvaiSyeSu" iti vArtikastha 'UDha' padena sArthakasya tasya grahaNAt 'prauDha : ' ityatra vRddhirbhavati 'proDhavAn' ityatra ktavatupratyayAnta 'uDhavat' zabdaghaTaka 'uda' ityasya anarthakatvena tasyAgrahaNAdasya vArtikasyApravRttau "zrAd guNaH" iti guNa eveti / 11 - antavadbhAvena padAntarephasya na visargaH ; ubhayathakSu kartari carSidevatayorityAdinirdezAt / pra - Rcchati iti sthite "upasargAd Rti ghAtau' iti sUtreNa " sthAne'ntaratamaH" iti paribhASai -kavAkyatayA'nAntaryamevaitayorAntaryam ityAntaratamyAdupasargAvayavAkArAd RkArAdiRcchadhAraka`vayave'ci pare pUrvaparayoH' sthAne zrAkArakAdeze "uraN raparaH" iti sUtreNa rapare kRte prAccheti iti siddhayati / nanvatra " antAdivacca" ityanena pUrvasthAnighaTitasamudAya ' pravRttipadazvadharmasya ekAdezAnte prAra ityatrAropeNa rephasya padAntatvAta " kharavasAnayorvirjanIyaH" iti visargaH kuto naiti cet ? atrocyate, ubhayathatu' kartari carSi' ityAdiSu rephasya visargAkaraNapUrvaka rephaviziSTa nirdezana antavadbhAvena padAntatvamAdAya rekasya visargAbhAvajJApanAta / 12 - upasargejaiva dhAtorAkSepe siddhe dhAtAviti yogavibhAgena punarvRddhividhAnArtham / tena "RtyakaH" iti pAkSiko'pi prakRtibhAvo'tra na bhavati / upa-Rcchati iti sthite " upasargAd Rti bAtau" iti sUtreNa " sthAne'ntaratamaH ' iti paribhASaikavAkyatayA nAntarya me vai tayorAntaryam ityAntaratamyamAdAya upopasagavayavAkArAd RkArAdicchadhAtvavaya be'ci pare pUrvAkAraparaka kArayoH sthAne zrAkAravRddhyaikAdeze " uraN raparaH' iti rapare ko upAcchati iti siddham / nanvatra " upasargAd Rti dhAto" iti vRddhiH katham ? "RtyakaH" iti hasvasamuccita prakRtibhAvapravRtteH ; iti cet 1 na, "urasargAd Rti ghAnI" ityatra ghAjI iti yogavibhAgaM kRtvA For Private and Personal Use Only Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnilekhnprkaarH| 51 tatra vAkyabhedena ca upasargAd Rti ityanuvayaM pUrvasUtravidhyanuvAdabhUtapuna dvividhAnasAmarthena prakRtibhAvasyApi vApAt / naca pUrvasUtre dhAtAvisyasyAbhAve tasyAdhAtAvapi pravRtyApattiriti vAcyam dhAtuyoga vinopasargatvasyAnupapatterupasargapadena dhAtupadasyAkSepAta tathA ca pUrvasUtrasya dhAtAvityasyAbhAve'pi bhavarNAntAdupasargAkArAdau dhAto pUrvaparayodhuddhirbhavatItyarthasya siddhatayA dhAtAviti yogavibhAgena punavRddhividhAnam / tena na prakRtibhAva iti dik / 13-nAmalAviti sAvarNyaniSedhastu na dIrghazakArayoH, grahaNakazAstrasya sAvarNyavidhiniSedhAbhyAM prAganiSpatteH / ayamartha:--"prakaH mavaNe dIrghaH' iti sUtre 'aci' ityanuvRttiH kimarthA ? tadananuvRttAvapi kA sAvaya'mabhireveti savarNapadene vAjitarahalA vyAvRttisiddhariti prshnaashyH| kumArI zete ityatra tatsUtre 'bhaci' padAnuvRzyabhAve dIrdhakArazakArayoH vivRtaprayatnatAlusthAnasAmyena tulyAspaprayatna savarNam" iti savarNasajJAyAM dIdhe kArAva zakAre savaNe pare puurvpryo| sthAne dIrdhApattiH / naca "nAjjhalI" iti sUtreNa tayoH sAvarNyaniSedha iti / vAcyam , tatra sUtre'capadena dIrvAdono grahaNAbhAvena dIrvAdInAM lAMca parasparaM niSedhasya vaktumazakyatvAt / acpadena dIrghAdInAM grahaNam aNuditsUtreNa kartavyam , tacca na sambhavati vAkyArthazAne padapadArthajJAnasya kAraNatayA "nAjjalo' ityetadadhInatayA savarNapadArthanizcayasya "nAjjhalo" iti sUtrArthAvabodha kAle aNuditsUtrArthAvabodhAbhAvAt / ityuttraashyH| 14-nityamiti kim ? harI etAvityAdAvayameva prakRtibhAvo yathA syAdiko'savarNa iti hasvasamu. ccito mAbhUt / nanu "plutapragRyA aci nityam" iti sUtre nisyagrahaNaM kimartham ? nityagrahaNAbhAve'pi vikalpArthakavibhASAdipadAbhAvenAnyavidhInAmivAsyApi nityatvAvagamAditi ceta ? satyam , nityagrahaNamanta rA'pi nityatvasiddheH punanityagrahaNasya plutasya pragRhyasanjJakasya cAci pare'yameva prakRtibhAvo nAnya iti bodhnaarthsvaat| tena 'harI-etau' ityatra dvivacanAntasya IkArAntasya 'Ided dvivacanaM pragRhyam" iti pragRhyasamjhAyAmayameva prakRtibhAvo bhavati natu "iko'savaNe zAkalyasya hastrazca' iti hasvasamuccita / anyathA paratvAtsa eva syAditi / 15-atra hasvavidhisAmadeiva prakRtibhAve siddhe tadanukarSaNArthazcakAro na kartavya iti bhASye sthitam / cakrI- iti sthite, "iko'savaNe zakalyasya hastrazca" iti sUtreNa padAnteko dIkArasya sthAne savarNabhinne'ci prakAre pare husvAdeze prakRtibhAve ca cakri bhatra iti / hatvAdezaprakRtibhAvayorvikalpatayA tadabhAvapakSe "iko yaNaci" iti yaNAdeze cakrayatra iti / nanvatra sUtre cakAreNa prakRtibhAvasya anukarSaH krnniiyH| saca nAvazyakaH hasvAdezavi. thAnasAmarthyAdeva prakRtibhAvabhiddheH / harave kRte'pi yadi yaNa syAt tadvidhAnameva vyartha syAditi / evaJca prakRtibhAvasyAnyathAsiddhatvAttadanukarSaNAcakAro na kartavya iti bhASye sthitam / 16-vatkim apluta ityukte'pluta eva vidhIyeta plutazca niSidhyeta / tathAca pragRzAzraye prakRtibhAve siddhe plutasya zravaNaM na syAt / agnI 3 iti / bhagnI-iti itya. vasthAyAM "dUrAddhRteca" ityanena sambodhanadvivacanAnta 'bhagnI' ityasya : plutAdezaH / tasyAsidavAd "IdUded dvivacanaM pragRhayam" ityanena pragRhyasaljhAyo "plutapragRyA aci nityam" For Private and Personal Use Only Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 152 pariziSTeityanena prakRtibhAve 'agnI 3 iti' siddhayati / "aplutavadupasthite" iti sUtre plutasya aplu-- tAdeze alutabadbhAve vA sandhikAryapravRttAvavizeSAd varakaraNaM vRtheti 'varikam' iti prshnaashyH| vagrahaNAbhAve uktodAharaNe pragRhazAnimittakaprakRtibhAvena sandhikAryApravRtteraplutAdeze tacchavaNApattiraplutavadbhAve ca plutasyAzravaNamitivizeSasadbhAvArasUtre vatkaraNamAnazyakamityuttaram / 14-maNIvoSTrasyeti tu ivArthe vazabdo vAzabdo vA bodhyH| nanu "Ida ded dvivacanaM pragRhyam" iti sUtreNa IkArAntadvivacanasya pragRhyasanjJA, tato'ci pare prakRtibhAvazca yathA harIeto ityatra bhavati tathaiva 'maNI-iva' ityatrApi iti kathaM 'magItoSTasya' te savarNatIya iti cet ? na, nAtra svazabdaH kintu izartho vazabdo vAzabdo vA / tenA'tra naiva savarNadIrgha iti|18-maatkim ? mamuke'nna / asati mAdUgrahaNe ekAro'pyanuvateta / nanu "adaso mAt" iti satre mAdgrahaNaM kimatham , mAdgrahaNAbhAve 'adasaH" iti sUtramatve adasazabdAvayavadIrdhakArokArau pragRhyasansakAvityarthena amU-bhAsAte zramI-IzAH ityAdisiddhaH; iti cet 1 na, mAdagrahaNAbhAve "sanniyogaziSTAnAM saha vA pravRttiH saha vA nivRttiH" iti nyAyena 'ided iti sakalasyAnuvRttau padasazabdAvayavakArasyApi pragRhyasanjJApatto 'amuke'tra' ityatrApi tdaaptteH|| sati tu mAdgrahaNe adasazabdAvayavaikArasya makArAvyavahitottarasyAsambhavAnna tadanuvRttiriti / 19- arthagrahaNaM kim ? vRttAvAntaropasakrAnte mAbhUt vApyAmazvo vApyAvaH / nanu "idUtau ca saptamyarthe" iti sUtre'rthagrahaNaM kimartham ? saptamyarthabokkamIkArAmamUkA. rAntaM vA pragRhyasamjhakamityarthana siddhi gacchatA somo gaurI adhizritaH mAmakA tanU-iti ityA. dInAmudAharaNAnAM tatra sUtre'rthagrahaNAbhAve'pi saptamyantamIkArAntamUkArAntaM vA pragRdhasammaka bhavatItyarthena pratyayalakSaNena saptamyantayA pragRhyasaMjJApravRpA siddhatvAt / na ca "sAvidhau pratyayagrahaNe tadantagrahaNaM nAsti" iti tadantavidhiniSedhenoktArthAsambhavaH kintu IkArarUpA UkA. rarUpA yA saptamI pragRhyasaziketyartha iti prakRtodAharaNe IkArokArarUpasaptamyabhAvAttadasiddhi. riti vAcyam , yayo papI ityAdAvIkArarUpasaptamyAH sambhave'pi UkArarUpasaptamyAH kutrApyasa. mbhavenAtra sAmarthyAta samzAvidhAviti niSedhApravRttikalpanena pUrvoktArthena tarisaddhaH iti cet ?' matrocyate, arthagrahaNena saptamyarthavizeSyatAkopasthitijanakasyaiva IkArAntasya UkArAntasya vA tatsanzAbodhanAt / tathAca samAsAdivRttau viziSTazaktivAdinI viziSTArthasya vopasthiteH pUrvapa dArthasya tatra vizeSaNatayopasthitI 'vApyazvaH' iti samAsaghaTakasya vApIpadastha pratyayalakSaNena saptamyantasve'pi saptamyavizeSyatAko sthitijanakatvAbhAvena na pragadyasamjJA, lena yapravRsyA vApyazvaH iti siddhayati / anyathA pragRhyasanjJAyAM yaNa na syAditi / 20-sthAnaprayatnAbhyAmantaratame sparza caritArtho vidhiraya rephe na pravartate / caturmukhaH / nanu catur-mukha zati sthite "yaro'nunAsike'nunAsiko vA" iti sUtreNa padAntasya yaro rephasya anunAsike mukhazabdAvayavamakAre pare anunAsiko mUrdhasthAnajanyasvena pakAraH kuto neti cet 1 atrocyate, "sthAne'ntaratamaH" iti prathamAntapAThe sthAnina: sthAne'ntaratama eva prAdezo bhavati navanyaH iti yathA niyamaH tathA bhASya kRtA "sthAne'ntaratame" iti saptamyantapAThaM svIkRtya Adezo'ntara For Private and Personal Use Only Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pngkilekhnprkaarH| 453 tame sthAnina bhavatItyartha vyAkhyAya pAdezo'pi antaratamasyava sthAninaH sthAne bhavatIti niyamaH svIkRtaH / tathAca NakAro'nunAsikAdezaH sthAnino yarA madhye spRSTaprayatnavatvena TaThaDaDhaNAnAM sthAne eka bhavati natvanyasya sthAne iti niyamena caturmukha ityatra rephasya NakAro na bhavatIti / yadi tu prathamAnta pAThapakSe kimiti NakAro netyucyate tahiM "anusvArasya yayi para. savarNaH" iti sUtrAdatra sUtre savarNapadamapakRSya savarNo'nunAsikAdezo bhavatItyarthAdatra rephasya savarNAnunAsikA mAvena na NakArAdeza iti bodhyam |1-kurvntiitytr Natve prApte tasyAsiddhatvAdanusvAre parasavaNe ca kRte tasyAsiddhatvAnna Natvam / nanu kurvanti ityatra ". kumvADanumvyavAye'pi ityanena rephAdaDavyavahitanakArasya NatvaM kuto neti cet ? 'ucyate' tatra Nasve prApte tasyAsiddhatvAt "nazcApadAntasya jhali" iti nakArasyAnusvArAdeze 'anusvArasya yayi parasavarNaH" iti sUtreNa tasya parasavarNana nakArAdeze parasavarNasya gasvadRSTayA'middhatvAnna raNasvapravRttiriti / 22 yenanAprApta iti nyAyena visarjanIyasya sa ityasyApavAdo'yaM natu zapare visarjanIya ityasya / tena vAsAkSAmamityAdau / visarga eva / 'yena nAprApne yo vidhirArabhyate sa tasya bAdhako bhavati' iti nyAyasvarUpam / yaskartRkAvazyaprAptau yo vidhirArabhyate sa tasya bAdhako bhavatItyarthaH / yathA yatra yatra "kaskAdiSu ca" ityasya pravRttistatra tatra tatra "kumvoH kapo ca" ityasya prAptiriti "kupvoH kapo ca" iti zAstrakA tRkAvazyaprAptI "kaskAdiSu ca" ityasyArambha iti / "kaskAdiSu ca' itika payodhika bhavati / sakalalakSyaprAptasUtrasyevApavAdo bhvtiityrthH| evana "visarjanIyasya saH" ityasya sakala lakSyeSu prAptisatvaM kupvorityasya prArambho natu zapare ityasya sarvatraprAptiriti kupvoriti sUtraM sakalalakSyaprAptavisarjanIyasyeti / sUtrasyaiva bAdhakaM natu kvacit prApti viSayazapare visarja. nIya isa sya / kintu vAsa:-kSaumam ityAdo zapare zyeva prtvaabaadhkmiti| 23-ekAdeza. zazAstra namittakasya na Satvam / kaskAdiSu bhrAtuSputrazabdasya pAThAt / teneha na-mAtuH kRpaa| ayaM bhAva:-'bhrAtuH-putraH' ityatra "duipadhasya cApratyayasya" itya. nena visargasyokAropadhatayA Sasvasiddhastadartha kriyamANaH kaskAdigaNe bhrAtuputrazabda. pATho dhyarthaH san ekAdezazAstranimittakasya "idudupadhasya cApratyayasya" ityanena SatvaM na bhavatIti jJApayati / tatazca kaskAdigaNe tatpAThAbhAve 'bhrAtuH' iti visargastha "Rt ut" ityekAdezazAstranimittakasvena tasya paravaM na prApnotIti gaNe tapAThasya cAri. tArthyam / phalaM tu mAtuH kRpA ityatra visargasya na Sasvamiti 24-kaskAdiSu sapiSkuNDikAzabdapATho'samAse vyapekSAvirahe'pi SatvArthaH, vyapekSAyAM nityA. Izca / nanu sapiM:-kuNDikA iti sthite "nityaM samAse'nuttarapadasthasya" iti "isu soH sAmarthya" iti vA visargasya SatvasiddheH kaskAdigaNe sarviSkuNDikAzabdapAThaH kimartha iti cet ? atrocyate, "nityaM samAse" ityanena hi samAse eva SatvaM vidhIyate sapiMSaH kuNDikA sarpiSkuNDiketi, susoH sAmarthe " ityanenApi vyapekSArUpasAmadhye eka patvaM vidhIyate sarpi. kuNDikAyAM vartate ityAdau, yadA tu tiSThatu sapiH kuNDikAmAnaya iti prayujyate tatrApi sapi. For Private and Personal Use Only Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 654 pariziSTekuNDikAm' iti paravaparitaM yathA syAditi kaskAdigaNe paatthH| kiJca vyapekSAyAm "susoH sAmadhye" iti vikalpena SatvaM bhavati kaskAdigaNe pAThena dhyapekSAyAmapi sapiMkuNDikAyAm ityekameva bhavatIti kaskAdigaNe sarpiSkuNDikAzabdasya pATha iti bodhyam / 25-utvaM prati rutvasyAsiddhatvaM tu na bhavati, rutvamanUdha utvavidheH sAmarthyAt / ayaM bhAva:-"to roraplutAdaplute" ityasya sapAdasaptAdhyAyasthitvena tadRSTayA "sasajuSo ruH" ityAdirutvavi. dhAyakAnA pAdikatayA "pUrvatrAsiddham" iti prasiddhaskhe "ato rorapyutAdaplute" ityasya vaiyarthyameva syAdato ruvamuddizyotvavidhAnasAmarthyAdutvadRSTayA rutvasyAsiddhatvaM neti klpyte| tena roH sthAne svaM siddhayati / 26-aplutAt kim ? ehi susrota 3-atra snAhi / plutasyAsiddhatvAdataH paro'yam / aplutAditi vizeSeNe tu tatsAmarthyAcAsiddha tvam / taparakaraNasya tu na sAmarthya, dIrghanivRttyA critaarthtvaat| "mato roraplutAdaplu. te" iti sUtre aplutAt iti kimartham ? tadabhAve 'ehi sunota 3-patra snAhi' iti vAkye pUrvavAkyasya TeH 'dUrAddhRte ca" ityanena plutavidhAnAt padAnte roH plutAtparatvena tatrAvaM mA bhUt iti sUtre aplutAt iti padam / nanvatra luptAtparatvena roH hasvAkArAtparasvAbhAvenaivotvaM na prApnoti tarikamaplutAtkaraNena ? atrocyate, etatsatradRzyA plutasthAsiddhatvenAtaH paratvameveti / nacaivamaplutAgrahaNasatve'pi plutasyAsiddharavenAplutAdapi paratvaM suvacamiti vAcyam , bhAlu. tAdagrahaNasAmadhyena plutasyAsiddhatvAbhAvajJApanAt / anyathA tad vyarthameveti / nacAtaH iti tapara. karaNenaiva tadasiddhasvAbhAvazApana sammavatIti vAcyam , tapakaraNasya 'devA matra' iti dIrghavyA. vRtyA caritArthatvAt // 27-azi kim ? devAH santi / yadyapIha yatvasyAsiddhatvA. dvisargo labhyate tathApi visargasya sthAnivadbhAvena rutvAd yatvaM syAt / na yamavidhiH, roriti samudAyarUpAzrayaNAt / "bhobhagoprayobhapUrvasya yo'zi" iti sUtre prazi. grahaNaM kimartham ? tadabhAve'pi devAsa santi iti sthite "sasajuSo ruH" iti rutve * bhobhago" iti yatve prApta tasya pUrvatrAsiddhIyatvenAsiddhatvAt "kharavasAnayovisarjanIyaH" iti visarge 'devAH santi' iti siddheriti prshnH| tatrottaram-visarge jAte'pi visargasya "sthAnivadAde. zo'nalvidhau" iti sthAnivadbhAvena ruvAtideze punarapi ysvaapttiH| kRte svazigrahaNe sakAra. syA'svAbhAvAnna yatvamiti / naca "analviSau" iti sthAnivadbhAvaniSedha iti vAcyam , hava. sya rephokAradvayavRttitvenAilamAtravRttitvAbhAvAt / 28-pUrvagrahaNamanuttarapade'pi pUrvamAtrasya dIrghArtham / majardhAH / nanu "Dhalope pUrvasya dIrtho'Na:" iti sUtre pUrvasya iti kimartham ? dalope iti saptamIzrutyA "tasminniti nirdiSTe pUrvasya" iti paribhASAbalena pUrvasya iti padopasthApanAt iti cet ? na, tathA sati prasya satrasya bhaluguttarapade" ityadhikArasthatayA patra sUtre 'uttarapade' ityasyAnuvRtto tena pUrvapadasyAkSepApUrvasyANaH pUrvapadasthasyaiva dIrghaH syAt tathA caikapade rephalopanimittake rephe pare DhalopanimittakaDhakAre vA pare pUrvasyANo dIyoM na syAt / pUrvasva grahaNe kRte tarasAmarthyAdatrottarapade iti na sambadhyate / tenaikapade'pi dIrghaH sidhyti| yathA 'argha-' ityatra rephe pare pUrvasyANo dI visarge ca 'majAH' iti / 29-pUrvasUtreNa For Private and Personal Use Only Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pddillekhnprkaarH| siddha samAsagrahaNaM niyamArtham-yatra savAte pUrvo bhAgaH padaM tasya cedbhavati tarhi samAsasyaiva / tena vAkyasya n| ayaM bhAvaH-rAmazabdasya dazarathApatyarUpArthabodhakaravena yathA "arthavaH" iti sUtreNa prAtipadikasabzA tathA 'rAjapuruSa' ityAdisamAsAnAmapi rAjasa. mamdhipuruSarUpArthabodhakatayA "arthavat" iti pUrvasUtreNa prAtipadikasammAsiddhau "kRtaddhitasamA. sAzca" iti sUtre samAsagrANaM kimartham ? naca kRttaddhitagrahaNamapi kimarthaM pAcaka aupagava ityA. dInAmapyarthabodhakatayA pUrvasUtreNaiva prAtipadikasammAsiddheriti vAcyam , tatra pratyayAntatvena apratyayaH iti pryudaasaatpuurvsuutraaprvRttH| samAse tu pratyayalakSaNena supaH satve'pi tadantatadA. divAbhAvasya satvena apratyaya itysyaaprvRttiH| "pratyayagrahaNe yasmAtsa vihitastadAdestadantasya grahaNam" iti paribhASayA apratyayapadasya pratyayAntatadAdibhinnamityarthAt / atrocyate, 'siddhe sati bhArabhyamANo vidhiniyamAya bhavati' iti siddhAntAnusAreNa samAsagrANaM niymaarthm| niyamasyAnyanivRttiphalakatayA samAse tarasya sarvasya nivRttI niyamyasUtravaiyAparapA niyA. makavyApakaM yad niyamyavyApyaM tasya nivRttiH yathA bhavettathA niyamaH karaNIya iti siddhA. ntAdayaM niyamAkAra upalabhyate-yasmin samudAye pUrvo bhAgaH padaM tasya cedbhavati tahiM samAsasyaiveti / padasazakapUrvabhAgakasamudAyasya samAsetarasya prAtipadikasammA neti phalito'thaH / tena gAm bhAnaya' iti vAkyasya samAsetaratayA padasammakapUrvabhAgakasamudAyatayA ca na prAti. padikasabzA "arthavat" iti sUtreNA'rthabodhakatve'pi bhavatIti / 30-prAtipadikAhage li. viziSTasyApi grahaNamityeva siddhe khyAgrahaNaM jyAvantAttaddhitottattiryathA syAd byAbhyAM prAGmAbhUdityevamartham / bhayamarthaH, yathA kuruzamdArapajuzabdAcca pratyaye antasya prAtipadikatvAbhAve'pi "prAtipadikagrahaNe liGgaviziSTasyApi prANam" iti paribhASayA liGgabodhakapratyayAnte prAtipadikatvasya tadvyApyadharmasya vA'tidezo bhavatItyarthikayA tatra prAti. padikaravamAropya tataH subutpattirbhavati tathaiva 'ramA' 'gaurI' ityAdAvapi ramagauravRttiprAtipadika. svamuktaparibhASayA 'ramA' 'gaurI' ityAdAvAbante jyante cAropya subutpattestataH siddhau tatra subu. spatyartha vyAgrahaNasyAnAvazyakasvena "DayA prAtipadikAt" iti sUtre byAgrahaNaM vya sajJApayati-strIkhaviziSTArthabodhakaprAtipadikAt sthAthikataddhitapratyayamantaraGgamapi prabAdhya pUrva ddyaapprvRttiriti| tena 'pAryakA' 'mAryikA' kohitikA' chohinikA' iti pratyeka rUpadaya. siddhiH / tathAhi. bhAryazabdAta strItvaviziSTArthabodhakAda "prajApataSTAp" iti TApaM svArthadravya. liGgasaGkhyAkArakANAM kramikatayA liGgaprayuktakAryApekSayA svArthikakAryANAmantarajavAdatyanta. svAdhikakapatyayasyA'ntarajasvAtpUrva pravRttI prAptAyAmuktazApanena kapaH pUrva TApi pazcAskapratyaye 'ke'NaH" iti hasve kArapUrvasyAkArasya prAtaH sthAnikatayA "udIcAmAtaH sthAne yakapUrvAyA" ityanena vaikalpikatvena 'mAryikA' 'pAryakA' iti rUpadayaM siddhayati / TApaH prAka kapratyaye tata. 'zApi kArapUrvasyAkArasyA''ta: sthAnikasvAbhAvena "udIcAmataH sthAne' ityasyApravRttau "pratya. yasvAskArapUrvasya" iti nityamenevapravRtta: 'mAryikA' ityekameva syAt / evaM raktavarNakhIvAcakalohitazabAda "varNAdanudAttAtopadhAtto naH" iti DIpa: kanpratyayasyAntarasya ca prAptA For Private and Personal Use Only Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 656 pariziSTevuktarItyA prathama kIpi tassanniyogena nave ca tataH kani haste lohinikA" DImnAvAbhAva. pakSe lohitikA" iti / DIpaH prAka kanpratyaye tu lohinikA' iti na syAditi / 3,-paratvAtpUrvasavarNadIrghaH / ato guNe iti hi "purastAdapavAdA anantarAn vidhIn bAnte nottarAn' iti nyAyena "akaH savarNe" ityasyapavAdo natu "prathamayA:" ityasyApi / ayaM bhAva:- rAma prasU iti sthite "prakaH savarNe dIrghaH" ityanena savarNadIrghaH prataH 'prathamayoH pUrvasavarNaH zyanena pUrvasavarNadIrghaHprAptaH "ato guNe" iti pararUpaM ca prAptamiti yatra yatrA'. padAntAkArAdagre isvAkArastatra tatra sarvatra savarNadIrghasya kacicca prathamAdvitIyAsthale pUrvasa. varNadIrghasya prAptiriti pararUpasya niravakAzasya sakalalakSyaprAptasavarNadIrghaSAdhakatvam / sa rNadIpaM. bAdhena cAritArthaM pUrvasavarNadIrghasya bAdhe niravakAzasvabIjasyAbhAvena na pUrva mavaNadIrghavAdhakaravaM kintu pUrvasavarNadIrghasyaiva paravena prAbalyAtpravRttiriti / atra "prato guNe" "akaH savarNa dIrghaH" "prathamayoH pUrvasavarNaH" iti sUtrakramo vidyate iti apavAdazAstrasya prAtham bAdhyazAsvasya cAnantarottaratvaM tataH pUrvasavarNadIrghazAstramiti pUrvoktarItyA "purastAdapavAda" nyAya. pravRttiriti / 32-sambuddhayA kSaptasyAGgasyaiDAhasvAbhyAM vizeSaNAnneha-he katarata kule. ti / ayamartha:-.ehasvArasambuddheH" iti sUtre sambudvipadasya yena binA yadanu papanna tattenAkSipyate iti siddhAntAt sambuddhaH pratyayatvena tasya ca "paraca" iti sUtreNa prakRtiparasvaniyamAt prakRtyaM zaM vinA sambudadheranupapannavena prakRrAkSepo bhavati prakRtirahaM ca paryAyAviti aGgasthAkSepo lbhyte| 'yat yenAkSimyate tattenaivAnveti" iti niyamasyAnusAreNa sambuddhayAkSiptA. apadasya sambuddhipadenaiva bhanvayasyocitasvena bhaGgAtparobhUtAyAH sambuddheIlo lopo bhavati sa ila ehasvAbhyAM parIbhUtazcet ityarthalAmena hekatarat iti na siddhayet / katarazabdAt sambuddhayeka. vacane supratyaye "aDDatarAdibhyaH pannabhyaH" iti sUtreNAdDAdeze bhasanzAyAm "2" iti Tilope katara ad iti sthite katar ityasya agAvAta tataH paratvena ad iti sambuddhaH halasta kArasya hasvAtparIbhUtatvena balopApatteH / yadi tu harUpadasya sUtre nAnuvRttiH tena he katarat ityatra sambuddheradisyasya hasvAtparIbhUtatvAbhAvena takArasya hrasvAtparatve'pi sambuddhisvAbhAvena prAtpara. svAbhAvena ca lopAprApayA na doSa ityucyate tahiM he kula ityatra dossH| kulazabdAta sambuddhathe. kavacane supratyaye "ato'm" ityanena amAdeze "bhami pUrvaH" iti pUrvarUpe kulam iti dazAyAm am ityasya kula ityaGgAta parIbhUtatve'pi hasvAtparIbhUtasvAmAvena pUrvAntavadbhAvena kuna ityasyAGgatve'pi tataH parasya sambuddhivAbhAvena 'ubhayata prAzrayaNe nAmtAdivata' iti niSedhenAma. sambu. ddhagreDItumazakyatayA mlopaanaaptteH| ato yad yenAkSipyate tattenaivAnveti iti nyAyo nAnu. sartavyaH / tena ejantAd hrasvAntAccAGgAt sambuddhathavayavo hala lupyate ityartho'jIkaraNIya iti / tena kutrApi na doSa iti / 33-egrahaNaM kim ? he hare, he viSNo / atra hi paratvAt nityatvAcca sambuddhiguNe kRte hasvAt paratvaM nAsti / ayarthaH "ha svAda smbuddhH|" iti sUtre ehayANaM vyartham / tadabhAve'pi harizabdAt viSNuzabdAdA sambuddhisumasyaye hasvAn paravenaiva sulope tataH pratyayalakSaNena "hasvasya guNaH' iti guNe hehare he viSNo isyAdi For Private and Personal Use Only Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pngkilekhnprkaarH| 657 tallakSyasiddhariti prshnaashyH| uttarAzayastu hasthAt paratvena sulopasya prAptAvapi paratvena nityatayA ca 'paranityAntaraGgApavAdAnAmuttarottaraM balIyaH" iti paribhASAnusAreNa "hasvasya guNaH" iti zAstrasyaiva prAbalyena pUrva pravRttI pazcAt hasvAraparasvAbhAvena sulopapravRtyartha sUtre egrahaNamAvazyaka miti| :4-iha sthAnivadbhAvena yAdezasya suptvAta supi ceti dIrghaH / "sannipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasya" iti paribhASA tu neha pravatate "kaSTAya kramaNe" ityAdinirdezena tasyA anityatvajJApanAt / ayamarSaH, rAma. zabdAt "yaH" iti sUtraNAdantAdaGgAt rAma ityasmAt paratvena ityasya yAdeze "sthAniva. dAdezo'nasvidhau" iti sthAnivadbhAvena yAdeze , vRttisuptvasya atidezena "supi ca" itya. nena dIghe rAmAya iti siddhthti| nanvatrAdantAGga nimitta kRtya jAyamAno yAdezo'dantAGga vighAtakadIrghapravRtti prati nimittaM neti 'sannipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasya" iti parimASayA nimitatvaniSedhe kathaM dIrghapravRttiriti ? atrocyate, "kaSTAya" ityatra yAdeze pare sUtrakArakRtadIrgha nirdezena tadanyathAnupapatyA sannipAtaparibhASAyA anityatvajJApanena tasyA yAdezanimittaka "supi ca" iti dIrghaviSaye aprvRttriti| 35-bahuvacane kim ? rAmaH, samasya / aymrthH| "bahuvacane jhalyet" iti sUtre bahuvacanagrahaNAbhAve zalAdau supi bhada. ntAGgasya evaM bhavatItyarthamAtre rAma sa ityatra rAmasya ityatra ca ekavacanasya suravAta jhlaadi| zvAt ca rAma ityadantAGgasyaivaM syAt / ataH sUtre bhuvcngrhnnm| nanu sarvatra ekameva pratyu. dAharaNaM dRzyate atra kimartha pratyudAharaNadayam / iti cenna "svaujasamauT" ityatra "vauM jasamauD" nyAsakaraNena rAmazabdAt rupratyaye tasya jhalAdiyAbhAvena rAmaH ityatra tyAprApyA rAmasyeti dvitIyasyAvazyakatva mityAzayAt / 36-supiceti dI? yadyapi parastathApIha na pravartate sAMpAtaparibhASAvirodhAt / nAmItyanena tvArambhasAmarthyAt paribhASA bAdhyate / ayaM mAvaH, rAmazamdAta SaSThIbahuvacane bhAmi pratyaye "hasvanacApo nu" iti nuDAgame "nAmi" iti dIrghe Natve 'rAmANAm' iti sidhyti| nanvatra rAma nAm iti sthite nAmItyasya parINAm ityAdau caritArthasya supicetyanena rAmAya ityAdau caritArthena tulyabalavirodhinA pareNa 'vipra. tiSedhe paraM kAryam' iti zAstrabalAt bAdhaprasaGge kathaM "nAmi" iti dIrghollekha iti cetra "sanipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvidhAtasya" iti paribhASayA isvAntA nimittAkRtya jAyamAnasya nuTo hasvAntAGgavighAtakadIrghapravRtti prati animittasvabodhanena yajJAdisvadharmapuraskAreNa pravartamA. nasya "supi ca" iti shaastrsyaapraaptH| nacaiva nAmavasya numUlakatvAt taddharmapuraskAreNa prava. tamAnasya "nAmi" iti zAstrasya sannipAtaparibhASayA nuTo'nimittatvabodhanena kathaM pravRttiriti vAgyam , nAmi iti sUtraviSaye sannipAtaparibhASApravRttI hrasvAntAjanimittakanuTamUlakanAmaya. dharmamAdAya pravartamAnasya nAmi iti sUtrasya vaiyApAtena tassAmarthyAt sannipAtaparibhASayA nAmItyanena bAdhA jAyate iti kalpanAt / 37-tadantasyApIyaM samjJA, dvandve ceti jJApakAta / tena paramasarvatreti bala paramabhavakAnityatrAkac ca sidhyati / ayamarthaH 'sarvAdIna marvanAmAni" iti sUtre sarvAdIni iti padasya vizeSyAntarAsazvana pravizeSaNa. For Private and Personal Use Only Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 845 pariziSTekhe'pi zabdasvarUpaM vizeSyamAdAya "dvande ca" iti sUtreNa vizeSaNavabodhanena "yena vidhistadantasya" iti satrasAhAyyena sarvAdInAM sarvAcantazabdasvarUpANAzca sarvanAmasamzA bhavatIti suutraarthH| tena sarvazabdasya yathA sarvanAmasanzA bhavati tathA paramasarva iti sarvazabdAntasya sarvanAmasaMjJayA ttkhlsiddhiH| evaM paramabhavat iti sarvAdiSaTakabhavaszabdAntasya sarvanAmasaMzAyo tatassvArthe prakaci paramabhavakAn iti sidhyati / tadantavidhyabhAve varNAzrametara ityasya sarvAdiSaTakasvAbhAvenaiva sarvanAmasamzAyA aprAptau taniSedhakadvandve ceti sUtraM vyartha saduktArthe zApakaM bodhyam / 38-nacArvaNastR ityAdAviva nAnubandhakRtamanekAlatvamiti vAcyam / sarvAdezatvAt prAka itsajJAyA evAbhAvAt / ayaM bhAva:-sarvazamdAt jasi "sarvAdIni sarvanAmAni" iti sarvanAmasaMjJAyAM "jasaH zI" ityanena jasaH sthAne vidhIyamAnaH zI mAdezaH zisvAt anekAlatvAdvA sarvasya sthAne bhavatu ityAzaGkAyAmugyate anekAlavAdeva sarvAdazo natu zivAt / naca "prarvaNastrasAvanamaH" ityatra tRprAdezasya takAraRkAradvayaTitatve'pi RkAra. svarasaMzakatayA'nubandhatvena "nAnubandhakRtamanekAlvam" iti paribhASayA'nubandhakRtAnekAlavasya niSedhena yathA na sarvAdezatvaM tathA zImAdezasyApi irasaMzakazakArapaTitakhenoktaparibhASayA'nekAlvaniSedhena na sarvAdezatvasambhava iti vAcyam , bhAdezottaraM sthAnivadbhAvena pratyayAditvAt zakArasya isaMzAyAmapi AdezapravRttaH pUrva samakAlaM vA pratyayasvAbhAvena irasaMzAyA pravRttyA'nubandhasvAbhAvenoktaparibhASAyA aprvRtteH| etena zittAtsarvAdeza ityapAstam / 39-uma. zabdo dvitvaviziSTasya vAcakaH / ata eva nityaM dvivacanAntaH / tasyeha paatthstuubhkaavitykjrthH| naca kprtyyenessttsiddhiH| dvivacanaparatvAbhAvenobhayata ubhayatretyAdAvivAyacprasaGgAt / taduktam-ubhayo'nyatreti / anyatreti dvivacanaparatvAbhAve / samayazabdasya dvivacanaM nAstIti kaiyaTaH / astIti haradattaH / |mymrthH-ubhshbdsy dvitvasaGghayAviziSTArthabodhakaravaM, tatazca tasmAt dvisvasaGghayAyA eva pratItyA nityaM dvivacanospattiH / nanvevaM sarvAdigaNe ubhazabdapAThaH kimarthaH saMzAyA: kAryArthatvAt sarvanAmasaMzAprayukta zImAvAdikAryANAmekavacanabahuvacanayoreva sasvena tayozcobhazabdasya prayogAbhAvena sarvanAmasaMjJAnupayogAt ; iti cet ? atrocyate, 'ubhako' ityatrAkampratyayo yathA syAditi sarvAdigaNe ubhazabdasya pATha iti / naca ubhazamdAt kapratyaye'pi tadvitAntatvena prAtipadikatvAt prathamA. dvivacanorapatto 'ubhako' ityasya siddheH punarapi tatpATho viphala iti vAcyam , kapratyayasya dika. canabhinnaravena tasmin pare "bhAdudAtto nityam" iti sUtrasthena nisyam' iti yogavibhAgena "ubhayo'nyatra" iti vacanakavAkyatayA ubhazagdAdarayantasvArthikAyacaH pravRtyA ubhakAvilya. siddhathApattaH / ubhazabdAt paJcamyantAt tasilpratyaye saptamyantAt aGga pratyaye vA tatra pUrvokta. rItyA'yacaH pravRtyA ubhayata: ubhayatra ityAdivadubhayakAvityApattazca / nacaivamakacpratyaye tasyApi divacanabhinnatvena tasmin pare'yacaH pravRtyApattirastyeveti vAcyam , bhakampratyayasya "mambaya. sarvanAmnAmakaca prAk 2:" ityanena TeH prAvidhAnAta , ubhazabdamadhyapatitayA "tanmadhye pativAstagrahaNena gRdhante' iti paribhASayA'kaviziSTasyobhagrahaNena grahaNAva, tato dvivacanapara For Private and Personal Use Only Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pngkilekhnprkaarH| 898 svasyaiva satvenA'yapravRsvabhAvAditi / tadevamumazabdasya dvivacane prayogo nAsti iti phali. tam / taduktamubhayazabdasya dvivacanaM nAstIti kaiyaTaH iti / haradattastu umazabdAvasyantasvArthi. kAyaco dvivacanaparatvAbhAve eva pravRttAvapi "sakhAyA avayavai tayapa" iti sUtreNobhazabdAt tayApratyaye tatsthAne 'ubhAdudAtto nityam" iti sUtravihitAyaco dvivacane pare tato'nyatra vA pravRttau bAdhakAmAvenAyajAdeze sthAnivadbhAvena taddhitAntatayA prAtipadikatve ekavacanabahuvacana. vat dvivacanospattaH pratibandhakAbhAvAdubhayazabdasya dvivacanamasti isyAheti / 40-dutaraDa. tamau pratyayau / pratyayagrahaNe tadantA maahaa|| yadyapi saMjJAvidhau pratyayagrahaNe tadantagrahaNaM nAsti suplikhantamiti jJApakAta , tathApi iha tadantagrahaNaM kevalayoH saMjJAyAH prayojanAbhAvAt / ayaM bhAvaH, sarvAdigaNe utaratama iti pratyayograhaNena kevalasya ca pratyayasya prayogAbhAve pratyayagrahaNe tadantagrahaNamiti tadantaviSI utarapratyayAntaDatamapratyayAntayoH katarakatamAdizabdayoreva sarvanAmasaMjJA natu kevlstyoH| "saMhAvidhI pratyayagrahaNe tadantagrahaNaM nAsti' pati "mupticantam" iti sUtrasthAntagrahaNazApitaparibhASAyAstu naiva pravRttiH, kevalayoH saMzAyAM phlaabhaavaaditi| 41-svAbhidheyApekSAvadhiniyamo vyvsthaa| vyavasthAyAM kim ? dakSiNA gAthakAH kuzalA ityarthaH / bhasyAyamabhiprAyaH-svasya pUrvAdizabdasyAbhidheyena vAcyArthena nipamenAvavirapekSyate tAdazorthoM vyavasthA, sadAcipUrvAdizabdAnAM sarvanAma. saMzAbhavatIti suutraarthH| pUrvAdizabde uccArite kasmAtpUrvaH karamAraparaH kasmAd dakSiNaH kasmAdustara iti niyamenAvadhisApekSo'rtha iti yaavt| sUtra vyavasthApadAmAve kuzalavAcidakSiNazabdasya sarvanAmasaMzA syAditi sUtretagrahaNam / kRte tu tasmin kuzalArthasya kasmAta kuzala iti kadAcidavadhyapekSave'pi kuzalamAtrapratipAdanecchoccaritadakSiNazabdArthasyAvadhya pekSatvAbhA. vena niyamenAvadhisApekSAkasvAbhAvAt sarvanAmasaMkSA na bhavatIti 'dakSiNAH' ityekameva rUpamiti bodhyam / -iha samAsAtprAgena prakriyAvAkye sarvanAmasaMjJA niSidhyate / anyathA laukike vigrahavAkye iva vatrApyakac prvtet| saca samAse'pi bhUyeta / atikrAnto bhavakantamatibhavakAnitivat / bhASyakArastu svatpitako makatpitRka iti rUpe iSTApatti kRtvaitatsUtraM pratyAkhyo / yathottaraM munInAM prAmANyam / bhaya. marthaH-"vibhASA dikasamAse bahuvrIho" iti sUtrAd 'bahuvrIhau' tyasyAnuvRzyA vahuvrIhigraha Nasambhavena puna: sUtre bahuvrIhigrahaNaM bahuvrIdharthakalpyamAnAlaukikaprakriyAvAkyaparam / tathAca bahuboyarthakalpyamAnAlaukikaprakriyAvAkyaghaTakasarvAdaH sarvanAmasaMzA na bhavatIti "na bahuvrIDo" iti savasyArthaH / tena 'svaskapitRka:' 'matkapitRkaH' iti bahuvrIhisamAsasyAlaukike prakriyAvAkye 'yuSmat s pitR sU' 'asmat s pitR s' ityatra sarvanAmasaMzAniSedhe yuSmadasmatazamdayoH kutsAviziSTArthaboSakatvavivakSAyAM kAtyaya eva navakajiti, tataH "pratyayottarapadayozca" iti sUtreNa svamAdezayoH kRtayo: 'svaska sU pitR s' 'matka sa pitR s' iti jAte "anekamanyapadArtha" iti bahuvrIhisamAse pazcAtsumluki navRtazca" iti kapi pratyaye 'svaskapitRkaH' 'matkapitRkaH' iti ca siddhyti| bahuvrIhipadasya mukhyArthaparatve samAsAtprAk prakriyAvAkye 'yuSmat s pita For Private and Personal Use Only Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 660 pariziSTes' 'asmat s pina s' ityatra niSedhApravRzyA yuSmadasmadazabdayoH sarvanAmasaMjJAyAM kutsArtha. vivakSAyAM kAsyayApavAde "abhyayasarvanAmnAmakaca prAk hai" ityanenAkaci svakata sa pitR sa! 'makat sa pitR sa' iti jAte pazcAd bahuvrIhau samAse sarvanAmasaMzAniSedhe'pi jAtakAryAnivRtta 'svakaspitRkaH' makapitRkaH' iti akacpratyayazravaNaM syAd yathA kutsitaM bhavantaM bhavakantamati. krAnta iti laukike vigrahe 'bhavat am pati' ityalaukike ca bhavat zabdasya sarvanAmasvena kussArthavivakSAyAmuktarItyA'kaci 'bhavakat am ati' iti jAte "pratyAdayaH kAntAdyartha dvitI. yayA iti samAse atikramaNakartRvaviziSTArtha prati 'bhavakat' zabdasyopasarjanatayA "saMzopa. sarjanAnAM pratiSedhaH" iti sarvanAmasaMzAniye'pi jAtAkacI nivRttyamAvena 'atibhavakAn' ityatra prakaca ayate / bhASyakArAstu "na bahuvahau" iti sUtrasattve tena prakriyAvAkye sarvanA. masaMzAniSedhe'pi 'svArthe paripUrNa padamarthAntareNa yujyate' iti siddhAntAt pitRzabdArthena anya. padArthena ca yuSmadasmadazamdayoranvayavivakSAyAH prAgeva kussArthaviziSTayuSmadasa-dazamdAbhyAM svArthivenAkaca pratyaya pravRttau tadanantarameva bahuvrIhezcikIrSitatayA'kapravRttisamaye kathamapi niSedhasya pravRttisammavAbhAvenAkacaH sarvathA pratibandhAbhAvena 20 kapitRkaH' 'makaspitRka ityeka rUpe bhavata iti akacpratyayazravaNamiSTameveti sUtraM na karaNIyamiti pratyAkhyAtavAn / namvevaM sUtramate 'svaskapitRka:' 'maskapitRkaH' iti, bhASyakAramate 'svakAripatRkaH' bhaspitRkaH' iti bhinne rUpai, tatazcAsmAbhiH kimanusaraNIyamiti cet ? bhatrocyate, pUrvapUrvamunyapekSayottarottaramuneH prAmANyamadhikamasmAbhiraGgIkaraNIyamiti 'svakapitRkaH' 'makapitRkaH' ityevA'smAbhiH prayoktavyaM natu 'svaskapitRkaH' 'maskapitRkaH' iti / 43-saMjJopasarjanAbhUnAsnu na sarvAdayaH mahAsaMjJAkaraNena tadanuguNAnAmeva gaNe sanivezAt / ataH saMjJAkAryamantargaNakAyeJca teSAM na bhavati / ayamartha:-"sarvAdIni sarvanAmAni" iti sUtre sarvanAma' iti mahAsazAkaraNena tasyAzcAnvarthatayA sarvAn namayanti sarveSAM nAmAni iti vA vigraheNa prAdhAnyena isarAvizeSaNa. vena svIyasarthopasthApaka ityarthalAbhAva tAdRzasarvAdigaNapaThitazabdAnAmeva srvnaamsNshaa| sarvanAmasaMzoddezyasarvAdInAM zandAnAM prAdhAnyena svIyasarthopasthApakAnAmeva ca gaNe sanni. vezena tyadAdayaH zabdA api tAdRzA eva paThayante iti "syadAdInAmaH" ityasvaM "tadoH saH sAvanansyayoH" iti satvam "aDDatarAdibhyaH paJcabhyaH" ityaduDAdezazca tAdRzArthopasthApa. kazamdAnAmeveti saMjJAyAmupasarjanasve ca sarvAdInAM sarvanAmasaMjJA pratvaM satvamaDAdezazca na bhavantIti krameNodAharaNAni saryo naametyaadiini| 4.-samudAyasyAyaM niSedho natvavayavAnAm / nacaivaM tadantavidhinA suTaprasaGgaH, sarvanAmno vihitasyAmaH suDiti vyAkhyAtatvAt / ayaM bhAva:- varNAzca prAzramAzca itare ca varNAzrametarAH teSAM varNAzrametarANAm ityatra 'varNAzrametara' iti samudAyasya tadantavidhinA "sarvAdIni savenAmAni' iti sUtraNa prAptA sarvanAmasaMzA "dvande ca" iti sUtreNa niSidhyate, itarazabdasya tena sUtreNa prAptA tu na niSidhyate tatra saMzAyA niSedhe phalAbhAgat kapratyaye'kacpratyaye vA rUpe vizeSAbhAvAt / na caivaM "varNAzramatara samudAyasyA'sarvanAmasve'pi itarasya sarvanAmasve tataH parasyA bhAvibhakto: "prAmi For Private and Personal Use Only Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pddilekhnprkaaraa| 661 sarvanAmnaH muT" ityanena tadantavidhinA sarvanAmasaMketarazamdAntAlAparalena suDAgamApatti. riti vAcyam , tatra sUtre 'sarvanAmnaH' iti paJcamyA vihitavizeSaNatvasvIkAreNa pravarNAntAdanA. sparasya sarvanAmasaMzakazabdAdihitasvA''maH sugagamo bhavatItyarthalAbhenAtra itarazabdAdihita. khAmAvena tdprvRttH| 46-vRttikRtA tu pUrvavipratiSedhenenAtoH kRtayoH sannipAtapari. bhASAyA anisyatAmAzritya jarasi kRte 'nirjarasina' nirjarasAt' iti rUpe na tu 'nirjarasA nirjarasa iti kecidityuktam / tathA misi nirjarasaH iti rUpAntara. mulaM, tadanusAribhizca SaSThayekavacane nirjarasyetyeva rUpamiti svIkRtam / etacca mA. jyaviruddham / bhayaM bhAvaH-jarasAdezAdvibhaktavAdezAH pUrvaviprativeSena bhavantIti svIkRzya sannipAtaparibhASAyAzca "prato misa aiza" iti batre'ntAsparasya misa esAdezavidhAnena vRddhathe. siddhAvaskaraNasAmadhyana jarasAdezaviSaye bhanispasvamAzritya nirjarazamdAt tRtIyaikavacane yapratyaye paramyekavacane si pratyaye vA pUrvaminAdeze 'bhAva' mAdeze ca kRte sannipAtaparimAra pAyA anityatvenAprapasyA jarasAdeze nirjarasina' nirjarasAta' iti kezAninmataM vRttikAraNo. kam / tanmate ca tRtIyAbahuvacane jarasAdezAtpUrva misaH sthAne aisAdeze samipAtaparibhASAyA anityanena jarasAdeze nirasai:' iti rUpaM bhavatItyuktam / tAnusAribhizca pUrva saH syAde. ze'jAdisvAbhAvena jarasAdezApravRttyA nirasya' ityevaM rUpaM bhavatIti sviikRtm| paraMtu sarva. metadbhAgyaviruddham / bhASyakRtA hi inAdezasvakAra 'bhAra" prAdezesya ca dIrghakaraNaM pratyAsthA. sam "bhosi ca" ityetatsatrAtparatra "mAhi cApaH" ityatra "bhASi" iti yoga vibhajya mAhi pare'ta evaM bhavatItyarthana rAmarAmyAva TApratyayasya sthAne 'na' prAdeze evaM kRte "rAmeNa" iti, rAmazabdAt sipratyayasya mat bhAveze'kAroccAraNasAmayana "bhato guNe" iti pArUpabAdhe savarNadIpeNa ca rAmAva' iti ca rUpasiH / tathAca tanmate 'nirjarasina' ityAdirUpAsiyo pratyAkhyAnAsamati: syAdato barasAdezaH paratvAd vimasyAdezebhyaH pUrva bhavatItyeva siddhAnta iti / 46-pUrvasmAvapi vidhau sthAniyamAvaiti pakSe tvA vyavAya ityevAna Natvam / pUrvatrAsiddhena sthAnivaditi viha nAsti, tasya doSaH saMyogAdilopalatvaNatveSviti niSedhAt / ayaM bhAva:-"pracaH parasmin pUrvavidhauH" iti sUtre "pUrvaviyo' iti padasya pUrvasya vidhiH pUrvaviSiH, pUrvasmAd viSiH pUrvavidhiH iti SaSThIsamAsaH patramIsamAso vaa| tatra paSThIsamAsapakSe tatra stra prayukto'yaM eva / pAmIsamAsapakSe tu paranimi. jo'jAdezaH sthAnivat sthAnibhUtAvaSaH pUrvavena dRSTAdvarNAtparasya viSo kartavye ityarthaH / tathAca 'bhUSu na as' iti bhallopAnantarabhAvinyA sthitI paraH zasapratyayastabimitAllopAdezasya tataH pUrvavena dRSTASakArAtparasya nakArasya gAve kartavye sthAnivadbhAve'kAraNyavadhAnabuddhayA "raSAbhyAM no NaH samAnapade" isyasya na pravRttiH kintu "aTakuSvAnumyavAye'pi" syasya bhakAragyamAnena pravRtyA Nasvam / naca traipAdike kartavye sthAnivadbhAvo na bhavatItyarSaka "pUrvatrAsiddha na sthAnivat" iti sthAnivadbhAvaniSedha iti vAcyam , "tasya doSaH saMyogAdichopalavaNatveSu" ityanena Nave ttprtiprsvaad| 4-Ata iti yogavibhAgAdadhAtorapyAkAralopa: kacit / ktvA naH / bhayamartha:-"mAtodhAtoH" iti sne prAtaH iti dhAtoH iti ca sUtra 61 bA0 For Private and Personal Use Only Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariza vibhajyate / tatra "bhava:" isvastha bhAkArAntabhasaMjJakAmAntyasya lopa ityarthaH / kvAinApratthabAsu karaNavasvAranAzabdAbhyAM zasi masaMjJAyAM pUrvasUtreNA'DakAralopaH / tato "dhAtoH" iti / bhasya tu mUlokArtha: / 'vizvapa:' ityAdyudAharaNam / nacaivaM 'hAhAn' ityatrApi pUrvasUtreNAkAraloSApattiriti vAcyam evaM sati sarvatraiva pUrvasUtreNAkAralopasiddheruttarasUtrasya vaiyarthyena tatsAmarthyAtpUrvasUtrasya kkAcitkasva bodhanenAniSTasthale'pravRtteriti / 48- kathaM tarhi durdhiyo vRzcikamiyetyAdi ? ucyate, duHsthitA dhIryeSAmiti vigrahe durityasya dhIzabda prati gatitvameva nAsti / yatkriyAyuktAH prAdayastaM pratyeva gatyupasargasaMjJAH / vRzcikazabda , A buddhikRtamapAdAnatvaM neha vivakSitam / vRzcikasambandhinI bhIvRzcikabhArityutapadalopo vA / nanu gatikAraketa ra pUrvapadasya yaniSedhenAtra "dur" iti zabdasya "gatizca" iti gatisaMjJakatayA tatpUrva karavena taditarapUrva padakatva bhAvArakathaM niSedhapravRttiH, evaM vRzcikaza desya "bhItrArthAnAM bhayahetuH" iti apAdAnasaMjJAyAzca vidhAnena kArakapUrvapadakaravena taditara.. pUrvapadakaravAbhAvAtkathaM yaNo'pravRttiriti nat ? atrocyate, yadarthakriyAgata vizeSadyotakAH prAda-yasteSAM taddhAtuyoge gatisaMjJA bhavatIti "gatizca" iti sUtrArthasvIkAreNa durzabdenAtra sthite duSTa : tvabodhanasya vivakSiyatayA ghIzabdArthadhyAna kriyAnirUpitagatitvAbhAvena gatItara pUrvapadakarane na niSedhapravRttiH / evaM vRzcikasya vastuto bhayahetutve'pi tadavivakSayA, sambandhizvamAtra vivakSayAH vRzcikasambandhinI bhIH vRzcikabhIH iti madhyamapadalopisamAse vA vRzcikazabdasya bhIzabdArthAnvayAbhAvena vA bhayahetutvAbhAvAduktasUtrasyApravRzyA kAraketarapUrva padakasvAmAvena niSedhapravRttiH // 49 - natrAdigrahaNaM vyutpattipakSe niyamArtham uNAdiniSpannAnAM tRntRjantAnAM cedravati tarhi natrAdInAmeva / tena pitRbhrAtRprabhRtInAM na / udgAtRzabdasya tu bhavatyeva,' samartha sUtre udgAtAra iti bhASyaprayogAt / zrayaM bhAvaH - " aptRntu ca svasRnaptR neTasvakSatR hotRpotRprazAstRNAm" iti sUtre "uNAdayo vyutpannAni prAtipadikAni " iti pakSe natra dInAM zabdAnAM sunantasvAjanyasvAcca tRntRc grahaNenaiva dIrghasiyA naptrAdigrahaNaM siddhe sati bhArabhyamANo vidhiniyamAya bhavatIti siddhAntAt niyamArtham / niyamena ca svetarasvajAtIyavyAvRttiH kriyate iti naptrAdItaroNAdiniSpanna tRnanta sRjantazabdAnAM na dIrgha iti phalitam / tathA ca pitRzabdasya bhrAtrAdizabdasya vA tRntRjantakhe'pi na dIrghaH / nacaivamudrAtRzabdasyA0myuNAdiniSpannatayA tasyApi dIrgho na syAditi vAcyam, samartha sUtre 'ugAtAraH' iti bhAgyaprayoga. darzanena bhASyaprAmANyAttasya niyamena vyAvRttyabhAvakalpanAt / 50 - - yadyapi jarasAdezasya sthAnivadbhAvenA bantatAmAzritya " aura Apa " "mANi cApa:" "yADApaH" "hasvanathApa:" 'DerAm' iti paJcApi vidhayaH prAptAH evaM nasnizpRtsuH tathApyanasvidhAvityukterna bhavanti, A Abiti prazliSyAkArarUpasyaivA''paH sarvatra grahaNAt / evaM ilyAdisUtre'pi A Apa kI I iti prazleSAdatikhaTvaH niSkauzAmbirityAdisidIrghagrahaNaM pratyAkhyeyam / nacaivamapyatikhaTvAyetyatra svAzrayamAkAratvaM sthAnivadbhAnA cAzritya yA syAditi vAcyam, AvantaM yadaGgaM tataH parasya yAvidhAnAt upasarjana strIpratyaye tadAdiniyamAt / bhayaM bhAvaH - 'jarasau' 'jarasA' 'jarase' 'jaraso: ' 'jara For Private and Personal Use Only Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pshilekhnprkaarH| sAm' 'marasi' haravadha vibhakrayAdezebhyaH parasthAjarasAdeze'pi tasya "sthAnivadAdezo'na vidhaura iti sthAnivadbhAvena prApavasyA'lamAtravRttisvAbhAvAdanalvidhAviti niSedhApravRterAbantatayokta. patrasUtraiH zImApAdezApattiyavapi prApnoti; evaM nAsikAnizAnAzadAna "padanna' iti "mAMsapRtanAsAnUnAm" iti ca na sApAdezeSu tatra sthAnivadrAvenoktAdezApattiH ; tathApi pUrvoktasUtreSu bhApapade prAkArAtpUrva savarNadIrghaNAkAraM prazliSya prAkArarUpo ya prAp tadantAdaGgAditi sarvatrArthasvIkAreNa Aphve'nasvidhAvizyasyApravRttAvapi pAravasya mAtravRttidharmatvena 'analvi. ko' iti niSedhAt sthAnivadbhAvenAnetumazakyatayoktapUtrapatrakApravRtyA na shiipraadhaadeshaapttiH| nanvevaM "hallyAmbhyo dIrghArasutisyapakkaM hala" iti sUtre'pi prAppadai pUrvatrAkArasya kopade cottaratra IkArasya savarNadIrpaNa prazleSAdAkArarUpAvantAt IkArarUpaDyantAcca paramityarthena 'mativATava, 'niSkauzAmbiH' ityAdau 'manasvidhau iti niSedhAd mAtvasya Itvasya ca sthAnivadbhAve. nAzrayaNAsammavena satrAmAzyaiva doSavAraNasambhavena tadartha sUtre kriyayANaM daurghagrahaNaM vyarthamiti vedAMpate, tasyesya pratyAkhyAnasammavAt / nacaivaM sarvatrAppade AkAraprazleSeNA''vasyAna-- vidhAviyuktaH sthAnika prAvenAnadhanAsambhave'pi prApsvasya tarasambhavAt 'atikhaTavAya' isva "supica" iti dIrghottara sthAnikAMbenAvantavamAnIya svataH siddhAkAramAdAya ca bhAkArarUpA. bantAtparatvena pratyayasya "yADApaH" ityanena yADAgamApattiriti vAcyam, bhApa iti patrambAra "prAdhikAre pannamyA yadumyate vihitavibhaktesad bhavati iti sidAntAditivizeSaNavamA-- visya ApaH pratyayagrahaNatayA "pratyayagrahaNe yasmAtsa vihitastadAdestadantasya grahaNam" iti paribhASakavAkyatayA bhAva yasmAdihitastadAditadantaM yada tasmAditispa pratyayasva yADAgamo bhavatIti "yAmapaH" iti sUtrasyArthasvIkAreNa pratikhaTavA itparamAta svasya vihivaro 'pi sthApantadAdivAmAna khaTvAztyasyAvantatadAdive'pi tato pratyayasya vihitasthAmAvena "vADApA" zyasyAprApyA tadApatyabhAvAt / nacaivaM 'paramakhasvAthai' ityatrApi pratikhaTvAyetivat yAda na syAditi vAcyam / zrIpratyaye cAnupasarjane na" iti paribhASayA'nupasarjane tadAdigra.. haNasya niSedhena anupasarjanaslIpratyayAnte matadAdau tadAdisvamAropyate iti tatparibhASArthapache 'paramakhatvA' ityatra bhAvantatavAdisvasyAropaNa vA yATaprAtaH susthatvAt / 'atikhaTabAya' ityatra tu TApo'tipadArtha pratyupasarjanatathA nA niSeSasya bhAropasya vA'bhAvena pUrvoktadAdiniyamasya sambAna yATapravRttiriti / 11-nacAlopaH sthAnivat, pUrvatrAsiddha taniSedhAt / nApi bahiraDatayA'siddhaH, yathoddezapame pASThI paribhASAM prati vacatvasyAsiddhatayA'ntarajA. bhAvena paribhASAyA bhprvRtH| aba bhASa:-rAjan s iti sthite "allopo'naH" iti satreNAkAralope "ta: cunA zcu" iti zcumena nakAre 'rAjJaH iti sidhyati / tatra "pracaH parasmin pUrvavidhau" iti zaspratyayaM nimittIkRzya bhasaMzAdvArA jAyamAnasya alloparUpAjAdezasya sthAnimRtAkArAtpUrvavena dRSTAt nakArAtparasya nakArasya zcuve kartavye sthAnivadbhAvena zcusvapratibandho na vAcyaH "pUrvatrAside na sthAnivat" ityanena taniSedhAt / nacAlopasya bahibhUta. zaspratyayanimicakatayA pavijanAntarmatajakArayoganimittakatayA'ntarazcutvadRSTayA prasiddha bahiraGgamantara" zani paribhASayA'siyatvena punarapi zcutvaM na syAditi vAcyam, tasyAH parima For Private and Personal Use Only Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 964 pariziSTepAyA "vAha U" iti sUtrasthoThgrahaNazApitatayA sApAdikaravena yathodezapakSe tadRSTayA traipAdikazcutvasyAsiddhasayA tatra tasyAH paribhASAyA apravRttyA'llopasyAsiyavAbhAvAt / kAryakAlapakSe yathapi paribhASAyA vidhidezasthatayA tadRSTayA zcutvasyAnasiddhatayA tayA zcuvasyAsiddhatA bodhayituM zakyate iti punardoSatAdavasthyaM tathApyekapakSeNeSTasiddhau pakSAntareNa dUSaNadAnasyAnucita. svAkSa doSaH / vastutastu tatra pakSe'pi prasiddhaparibhASAyAtripASAM na pravRttirityanyatra vistrH| 52-na cAllopasya sthAnivatvam , doghaMvidhau tnissedhaat| bahiraGgaparibhASA taktanyAyena na prvrtte| pratidonnaH / ayaM bhAvaH, pratidivanzadAt dvitIyAbahuvacane zasi pratyaye bhasaMzAyAm "Allopo'naH" ityanenAkArasya lope "hali ca" ityanena nakAre hali pare vakArAntadivadhAtorupadhAyA ikArasya dIrghe rutve visarge ca 'pratidInaH ityasya siddhiH| patra zahate-bhallopasya "acaH parasmin pUrvaviyo" ityanena sthAnibhUtAdaco luptAkArAtpUrvasvena dRSTasya ikArasya dIrce kartavye sthAnivadbhAvena vakArAntadhAvoIlambavahitapUrvasvAbhAvena kathaM dIrgha iti / tatrottara-dIce kartavye sthAnivadbhAvasya "na padAntadvivacanavareyalopasvarasavarNAnusvAradIrghajabavidhiSu" iti sUtreNa niSedhAt dIrghasya pravRttiriti / na ca "prasiddha bahiraGgamantarale" iti pari. bhASayA bAhyazasapratyayanimittakAlopasya bahiraNatayA'ntarmatanakAranimittakAvenAntaraNadIrghavi. dhAyaka "hali ca" itizAstradRSTayA'siddhatvAtpunarapi dorSapravRttiH kathamiti vAcyam , yathodezapakSe "prasiddhaM bahiraGgamantaraGge" itvasyAH paribhASAyAH 'vAha Tha" iti sUtrasthoThagrahaNazApita. tayA sApAdikatvena tadRSTayA "hali ca" iti zAstrasya traipAdikatvenAsiddhatayA taviSaye tatpari. bhASAyA aprvRttH| kAryakAlapakSeNa tu doSadAnamanucitaM pakSAntareNeSTasiddharityuktam / 13yogavibhAgasAmarthyAt 'anantarasya vidhirvA bhavati pratiSedho vA iti nyAyaM bAdhitvA "ekAjuttarapade" iti gatvamapi nivartyate / nakAre pare kutvavidhisAmarthyAdallopo na sthAnivat / vRtrahanaH / ayamarthaH, patrahanzadAd dvitIyAbahuvacane zasi bhasaMzAyAm "ma. lopo'naH" ityakAralope "ho inteNinneSu'' ityanena ikArasya kuvenAntaratamyA dhakArAdeze rutve visarge ca vRtraghnaH' iti siddhm| nanvatra bhaekAjuttarapade NaH" ityanena nakArasya NatvaM kuto neti cet ? na, "pratpUrvasya" ityanena hasvAkArapUrvakasyaiva hante kArasya NasvaniyamanAdatra nakA. rasyAkArapUrvakatvAbhAvAt gatvApravRtta / naca "anantarasya viSirvA bhavati pratiSedho vA" iti nyAyena "pratpUrvasya" iti sUtraM "inteH" ityasyaiva niyAmaka natu ekAjuttarapade NaH" ityasyeti vAcyam , tathA sati "hanteratpUrvasya' ityekayogenaiva "nta:" ityasyAtpUrvetaratra nivRttau siddhAyAM yogavibhAgasya vaiyayana tatsAmAdatroktanyAyApravRtteryodhanena viprakRSTasyApi"ekAjuttarapade NaH" ityAdestena niyamAvA nacAlopasya "praca: parasmin" iti sthAnivadbhAvena kathaM kukhamiti vAcyam, evaM sati sarvatraiva nakAre pare inteIkArasyAlopenaiva sammavAcatra ca sthAnivadbhAvasya niyamata:prAptathA nakAre pare kutva vidhAnasya vaiyarthena tarasAmAdatra viSaye sthAnivadbhAvApravRtteH kalpanenAdoSAtA 54-iha doghe kartavye saMyogAntalorasyAsiddhatvaM na bhavati bahulagrahaNAt / tathAca bhavannukSanniti nipAtanAnmaghazabdAnmatupA ca bhASAyAmapi zabdadvayasiddhimAzrityaisatsa pratyAkhyAtamAkare / havirjakSiti niHzako makheSu maghavAnasau iti bhASTiH / ayaM For Private and Personal Use Only Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pddiglekhnprkaaraa| 665 bhAvaH, maghavam zabdAtprathamakavacane supratyaye "maghavA bahulam" iti sUtreNa "bho'ntyasya" ityekavAkyatayA nakArasya sthAne 'tR' prAdeze RkArasyarasaMzAyAM lope ca "ugidacA sarvanAmasthAne. 'dhAtoH" ityanena numAgame hallyAdilope saMyogAntalope ca "sarvanAmasthAne cAsambuddhau" ityane. nopadhAdIdhe saMyogAntakopasyAsiddhavAnalopAbhAve 'maghavAn' iti siddham / nanvatra saMyogAntalo. pasya nalopadRSTayA'siddhASavadupadhAdIrghadRSTayA'pyasikharakhAskathaM dIrgha iti cet 1 atrocyate. bhA. gyAnurodhena bahulagrahaNena upadhAdIrghadRSTyA saMyogAntalopasyAsibasvAbhAvabodhanAt / tathAhi, bhASyakRtA 'zvannakSanpUSanplIinkledanasnehanmUrdhanmajannaryamanvizvapsanparigmanmAtarizcanmaghavanniti" yuNAdisUtreNa pUjArthakamadhAtoH kani pratyaye isya dhakArAdezavugAgamayonipAtanena madhaka. vanzabdaM tasya rUpANi ca saMsAdhya maghazabdAnmatuSpratyaye "mAdupadhAyAzca" ityAdinA sUtreNa maghavadazagdaM tasya rUpANi ca saMsAdhya "maghavA bahulam" iti sUtraM pratyAkhyAtam / pratyAkhyAnapakSe ca "asvasantasya cApAto." ityanenopazAdI 'maghavAn' iti sUtrasasvaM ca saMyogAntalo. pasyAsiddhArave 'bhaSavan' iti bhArambhapratyAkhyAnayoH phalamedaprasaGge pratyAkhyAnAsahatiH syAdatasta. pratyAkhyAnaparabhANyAnurodhana sUtrArambhapakSe'pi bahulagrahaNena saMyogAntalopasyAsidatvaM na bhavatIti kalyate / tathAca bhaTTikavinA prayujyate 'maghavAn' iti "havirjakSiti" niHzaH" iti pthe| 51-aSTabhya iti vaktavye kRtAtvanirdezo jayazasoviSaye AvaM jJApayati / vaikalpika cedamaSTana Atvam "aSTano dIrghAt" iti sUtre dIrghagrahaNAjjJApakAt / ayaM bhAvaH, "bha. Tana mA vibhaktI" ityanena ilAdau vibhaktAvaSTana zabdasya vikarupainA''svavidhAnAlAghavAnurodhana "STAbhya bhauz" iti sUtre 'maSTabhyaH' ityevaM vaktavye 'praSTAbhyaH' iti kRtAvanidezarUpaprayavAdhika kyena bhAvasya vivakSayA kRtAvasyaivASTan zabdasya sambandhinozzasorauzavidhAnena jazzasobA. jAdivibhaktiravena tatrAvasyAprApteH kRtAkArASThan zabdaprakRtikajazzasAbuddizya vihitauvidhevaiyayana jazzasviSaye prAtvaM klpyte| nacedamaTana bhAvaM na baikalpikamiti vAcyam "aSTano dIrdhAt" iti sUtra dIrghagrANena tasya vaikaspikaravazApanAt / tathAhi "maSTano dIrvAt" iti sUtre dIrghagrANaM dIrghAntabhinAinzadAta sarvanAmasthAnaminahalAdivibhaktInAmudAcasva mA bhUditi / tatra halAdau nisyamAvapravRttastadrahitarUpAmAvena vyAvayAlAmAttasya sadAsvasya vaikalpikatvaM zApayati / phalaM ca 'maSTabhiH' ityAdirUpasiddhiriti / 16-iha pUrvasmAdapi vidhAvallopasya sthAnivadbhAvAna STutvam , kAryakAlapakSe bhirnggsyaallopsyaasiddhtvaadvaa| priyASTAn : zabdAd dvitIyAbahuvacane zasi pratyaye bhasaMzAyAm "allopo'na:" ityanenAkArako ruve visarga ca 'prithASTanaH' iti sirapati / nacAtra "TunA TuH" iti sUtreNa TakArayoge nakArasya 'Tuspena gakArAdezApattiriti vAcyam, "acaH parasmin pUrvaviyo" ityanenAllopasya sthAnibhUtaluptAkArApekSayA pUrvasvena dRSTATTakArAtparasya gatve kArya kartavye sthAnivadAyena kArayogAbhAvena STuvApraka. teH| naca "pUrvatrAsiddhe na sthAnivat" iti niSeSa iti vAcyam "tasya doSaH saMyogAdilopala. vaNaveSu" iti Natve kartavye taniSedhAt / yadi tu lakSaNapratipadoktaparibhASayA Natvapadena na STutvaniSpakSaNasvasya grahaNamityudhyate tahiM "prasiddha bahiraGgamantaro" iti paribhASayA bhasaMzAdArA vAparaspratyayanimittakA chopasya bahiravatvenAntarbhUtaTakArayoganimitakatvenAntaraNaSTusvadRSTayA For Private and Personal Use Only Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTe 'siddhavAvA yazapAmA zaka ityAdAvivAsihaparibhASayAsapAkkei atiriti dUSaNaM tu ma yuktamekapoNe siddhau pakSAntareNa dUSaNadAnasvAnucitatvAt / 57-nanu tvaM strI ahaM strI itpanna sva-am aha mam iti sthite ami pUrvarUpa paramapi bAdhitvA'ntaraNasvAhA pAnoti satyam , aliGga yussmdsmdii| tena strItvAbhAna ttaap| yadvA, zeSe iti sahamI sthAnino'dhikaraNatvavivakSayA / tena maparyantAccheSasya adU ityasya lopH| saca paro'pyataramato guNe kRte pravartate / adantatvAbhAvAna TAp / strIvaviziSTArthavAcakAd yugmadazabdAd bhasmadzabdAdA prathamaikavacanavivakSAyAM supratyaye " prathamayoram sya. nenAmAdeze "svAhI sau" ityanena maparyantabhAgasya krameNa svamahAdezayoH kRtayoH va ad am. mA an mam' iti jAve zeSelopApekSayAntaraNatayA pUrvam "mato guNe" iti pararUpe tataH "zeSe loSaH" ityanenAntyadakAralope "prami pUrvaH" iti pUrvarUpe svam' 'maham' iti siddhayataH / nanvatra paramapi "prami pUrvaH" iti pUrvarUpam "majAdhataSTAp" iti TApapratyayo'ntaraNakhApabAdhya ho neti cet ? na, "maliGge yuSmadasmadI" ityabhiyuktoktyA tayoliGgabodhakatvAbhAvasyAvagamena strI. svaliGgAbhAvena TApo'prAptena raap| nava yuSmadasmadoH strIliGgAbhAvabodhakaM nedaM vacanam "mali yuSmadasmadI" iti, kintu yuSmadasmacchandayoH liGgaprayuktakAryeNa rUpeSu vaiSamyAmAvasyaiva bodhakaM, yathA'vyayeSu, tena. tayoH strIliGgabodhakatvena punapi TApapravRttyApattistadavasthaiveti vA. bhyam , evaM sati zeSe lopaH" iti sUtre sthAnino'dhikaraNasvavivakSayA zeSe iti saptamI vIkRtya tasyAH SaSyarthavAvagamAt maparyantAt zeSasya mAgasya lopaH ityarthasvIkAreNa maparyantA. ccheSasya 'bhad' ityasya kopena 'kha mam' 'maha zam' iti jAte prakRteradantasvAbhAvena sApo praaptH| 58-maparyantasya kim ? sAkakasya mAbhUt / yukkAma bhaavkaam| tvayA mayetyA svyA myeti mA bhUt yubakAbhyAm bhAvakAbhyAm iti vaca:sidhyet / ayamI, -yuSmadasmadAdezaprakaraNe maparyantasya iti kimartham / tadamAve'pi sarvasya sthAne svApAdezeSu vara 'aham' shyaadiruupsiddheriti| atrogyate, yathA tvam', 'maham' ityAdau sarvasya sthAne prAdezAsta. thaiva yuSmanchande bhasmacchabde vA kutsAdivivakSAyAmakacpratyaye tasya TeH prAvidhAnena mAye pati. khayA "tanmadhye patitAstadgrahaNena gRhyante" iti paribhASayA yuSmadgrahaNena asmadgrahaNena vA'kaviziSTasya grahaNAcaviziSTasya bhAdeza mAbhUvaniti maparyantasya grhnnm| yathA yuSmakad as bhasmakad am iti prathamAdvivacane'mAdezAnantaraM "yuvAvau dvivacane" iti sUtreNa maparyantasya yuvAvAdezayoH "prathamAyAzca dvivaMcane bhASAyAm" ityanenAtve 'yuvakAm' 'bhAvakAm' iti rUpa bhavataH, akaviziSThasyAdezayostu 'yuvAm' 'AvAm' iti rUpApattiriti / nanvakacakaraNe "prokArasakA. rabhakArAdau supi sarvanAmnaSTeH prAgakaca matyatra tu subantasya TeH prAgakac" ityuktavAdatra supa mo. kArAcAdikhAbhAvenAskacaH subantaTeH prAkprapuramA yuSmadasmanchandamadhyapatitasvAbhAvena tanmahaNe. nAgrahaNAssarvasvApi yuvAvAdezayoH 'yuvAm' 'bhAvAm' iti jAteDakrapravRttau 'yuvakAma' 'mA kAm' iti rUpasiddhaH maparyantasya iti vyarthamiti cet ? na, evaM sati yuSmad-asmad zabdayo? sampUrNayostRtIyaikavacane pare "svamAvekavacane" iti samAdezayoH va bhAmamA isvatra "yo'ci" jAmanenAnsyasya yakArAdezalayA mayA isyasyAsimApase yA myA imApatezca / nannAsa For Private and Personal Use Only Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pazi lekhamA yo'ci" iti strasyAne "ma" iti nyAsakaraNema samayosamI maleksiyorameyasya prakArAdezavidhAnAttasya vAyAdezena tasiddhiriti maparyantaska pati punarapi vyAmiti / na buka. kAbhyAm bhAvakAbhyAm ityasyAsidhApatta: / ayAhi mAmo bhakArAditvena tatra sarvagAmna ekha prAgakacA pravRtyA madhyapatitasvAt "tanmadhye patitAstavyAmeva gRzanga ityanena dviziSTasya yuSmadgrahaNena asmanprANena vA grahaNAtsarvasva sthAne yuvAyAdezayoH pravRttI yuvAbhyAm pravA. bhyAm' ityaapttH| tasmAd 'yuvakAbhyAm' 'mAyakAbhyAm' iti siddhayartha maryAtastha' pti| 59-yaha zeSe lopo'ntyalopa iti pakSe jasAyI prAdhA kAyeM kRte punarnAGgakA m' iti na bhavati / prathamayorityatra makArAntaraM praviSya sammAnta evAvazi"dhyate na tu vikriyate iti vyAkhyAnAdvA / bhavaM bhAvaH, yuSmadazamA prasmasakA ati vibhako "prathamayorama"zyamAdeze "yUbavayo jasi" ityanena vyavadhAdezayoH , "yahopA ityanemAnasthalope. "mami pUrvaH" iti pUrvarUpa 'yUyam' 'vayam' iti simAnayatra "yUya mm| kA am' iti sthitI pramAdezasya "sthAnivadAdezo'nadhiyo syanena sthAnivazAvAvA . roperNA'dantasarvanAmnaH paratayA "asaH zI" ityanena zIzrAdezaH kuto neti cetU ubhayaMte vRce punarvRttAvaviSiH" prakArya ko punaH dvitIyamanakArya na bhavatIyarSikamA paribhASayA yUpa bayAdezaborajakAryayoH pravRtsyanantaraM zIbhAdezapravRttaniSedhAtU / yadiliya pariNAma 'asmabhyam ityAdau evApravRttimAtraprapoz2anikA tatra 'mayam' iti prAdezasvIkAreNa vAdanyathA'sidhyA prasyAkhyAyate tara "prathamayoram" iti sUtra saMyogAnbalopena makAra prakiyA makArAntAmAdevasya vidhAnena vikAramAnanivRttApAtakyA prakRta vimAnezAntiriti bodhyam / 60 ma.pratyayagrahaNa zApayati ammanaH dhAtugrahaNe tavAdividhimiti nAyaskAra, mantraH ekapIti saa| ayama::-viSvagdevayozca yerapatApamaye ki ve'pratyayAlaya kimarthama 1 takmA uttarapadAdhikAreNa prannumAtI chattarapake par3e vivAgdevo sarvanAmnaca Tera. yAdeze bhavatItyarthe patra satyAnA jomAta sadasuyA ityAdI taya. vRttaH vizvapranam! syAdau va mananamra padaspa pramANAvenezApravRttaH kumAra pi doSAbhAvAt / bhojyate vyartha samzApayati-bAnugrahaNe praavisipiritiH| tamAna adhyayama: raNAbhAve manadhAsvAdAvuttarapade tyAvazyAM viSvaMga vama syamanamisvasma adhAsvAdi svAdayAdezApattiratastatra apratyaye prati kriyate iti svAze pAritAya / anyatra phakaM tu 'bha. yaskAra' iti / tatra "mataH kRmi" iti spreNa kRdhAsvAdAnusarapade ivana kArazabda pare visamahA satvasiddhiriti / 61-gidadhAmiti. sUtre'grahaNa niyamArtha-dhAtozcedumitkArya nazcitereveti / tena stravadhyataH ityAdau na / adhAtoriti tu adhAtubhUtapUrvasyApi numartham / gomAn / gomavazamdAtsyajantaprakRtikakivatAdAcArakisantaprakRtikakibantAhA supratyaye "pratvasantasya cApAto." syanena dorSe "DagirA, sarvanAmasthAne'dhAto:" ityanena numi byAdilope saMyogAntalA gomAn' iti / namvatra yantasya prAcArakkiyantasya vA "sanAbAtA dhAtavaH" iti pAsazakatvena tataH kimyapi kipA dhAtukhAnapAyAt "ugidacA nAmAne" iti ko prAtaH ityuko kathamatra tuprAtiriti ciTa 1. atrocyo, tara For Private and Personal Use Only Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 668 pariziSTesUtre'grANena mAcudhAtoreva grahaNAttasya cokArezsambakatayA ugitpadenaiva grahaNasiddhasta. yayana dhAtozcedu gitkAya tayAtereva" ityasya anacAtuminAvorugirakArya na bhavatI tyarthakasya zApitatayA tenaiva tarasUtrasya pAtI nivRttisiddhayA sUtre kriyamANodhAtorityasya yApatyA tarasAmadhyana bhUtapUrvasya dhAtorapi ugito numiti zApanena kyaca bhAcAra. vivapo vA pravRtta: pUrva gomato'dhAtutayA bhUtapUrvAdhAtAvena numaH pravRttaH suvctvaaditi| 12-mantaraGgo'pIDAgamaH samprasAraNaviSaye na pravartate akRtvyuuhpribhaassyaa| sedu. pH| ayamartha:-padAvAkhyAnapakSe padaparyataM prakRtipratyayAn saMsthApya tataH saMskAra iti si. dAntAda sad vasa asa iti saddhAtu kampratyayazamavibhaktoH saMsthApya tata: vasorArdhadhAtukarave'pi zasapratyayanimittaka "vasoH samprasAraNam" iti zAstraprapazyA valAditvanimittavinAzasammAva. nAyAmantaraNasyApIDAgamasthAtra "prakRtavyUhAH pANinIyAH" iti paribhASayA 'yadi pUrvamantAGga zAsaM na pravatteta iti sambhAvanAyo bahiraGgazAstrapravRttI antaramazAstranimicavinAzasambhAvanA tatra pUrvamantaraGgazAstraM na pravartate' ityarthikayA pravRttipratibAdhena tibantaprakaraNe vakSyamANeSu di. svAdikAryeSu jAteSu samprasAraNe pUrvarUpe ca raNaH paratvAd "prAdezapratyayayoH" iti Satve ruve vi. sargaca seduH iti siyatIti / 63-zAvallopasya sthAnivasvAdazalantatvAnna num / bhajantalakSaNastu num na, svavidhau sthAnivasvAbhAvAt / bebhidibrAhmaNakulAni / ayaM bhAvaH bemiSadhAtoryajantAkipi ato lope yasope ca kRdantaravAsprAtipadikasammAyAM prathamAbahu. bacanavivakSAyAM jasi "jAzasoH ziH" iti zibhAdeza bebhidi iti sidhyati / nanvatra zibhA. dezasya "zi sarvanAmarathAnam" ityanena sarvanAmasthAnasamzAyAM "napuMsakasya jhalacaH" ityanena malantalakSaNo num karamAnneti ceva 1 na, "acaH parasmin pUrvaviyo" ityanena allopasya sthAnibadbhAvenAkArabuddhayA numo'prAptaH / nacAslopasya sthAnivadbhAvanAjantalakSaNa evaM num syAditi vAcyam, pUrvasyaiva vidhI sthAnivadbhAvasyAnena sUtreNa vidhAnAsvaviSo sthAnivadrAvAprasakteriti |64-amhtpuurvaa kim ? mhaashdii| bhayaM bhAvaH, "zuda' cAmahatpUrvA jAtiH" iti vAttike'mahatpUrvAgrahaNAbhAve zUdazamAta TApa bhavati jAtizcedAcyeti tadarthe zazabdAvApi zudA iti, maharapUrvakazUdazadasya tadantavidhinaiva zUdazabdena grahaNasambhavAttasya cAtra pratyayavidhAyakatayA "samAsapratyayavidhI pratiSedhaH" iti niSedhena mahAzada dAhApo'pra. savatyaiva doSAbhAvena nAtilakSaNaDoSpratyaye 'mahAzadI' ityasya siddho nadyAvRtyartha kiyamArNa sadagrahaNaM khIpratyayedhu vadantavidhi zApayati / tena nadazabdAva Dopi nadI itivata paramanadazamdAdapi DIpi paramanadI iti siddhapati iti dik ||5-ugidcaamiti sUtrehaNena dhAtozcegitkArya tayazatereveti niymyte| teneha na-ukhAsat / ayamarthaH, ukhApUrvakasaMsudhAtorugitaH kipi bhaniditAmiti nalope kRdantasvAtprAtipadikasamzAyAM supratyaye hallyAdilope sakArasya padAntavAd "vasusaMsadhvasvanaDuhAM daH" iti dakAre catvaM ca kRte 'ukhAna' iti / nanvatra ugiravAva strIsvavivakSAyAm "gitazca" iti DIvApattiriti cet / na, "ugi. bacA sarvanAmasthAne'dhAtoH" iti sUtra ancudhAtorugitvenaiva numasiberamANena spoMbhUtena bha. myuSAyatirikapAtUnAmu gitkAryAbhAvazApanena saMsudhAtAvapi tadaprAriti / 66-pancetyatra For Private and Personal Use Only Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pddillekhnprkaar| 966 malope kRte'pi NAntA SaT iti SaTsamma prati "nalopA supsvara" iti nalopasyAsiddhatvAt "na SaTsvavAdibhyaH" iti mttaa| ayamartha:-pAn zamdAnnityabahuva. canAntAstrIsvaviziSTArthavAcakAprathamAbahuvacne jasi zasi vA "NAntA pada" iti SaTsamzAyAM "par3abhyo luka" iti luki "nalopaH prAtipadikAntasya" iti nalope 'paJca' iti siddhayati / nAnyatra kAryakAlapakSe prati kArya samzApravRtteH siddhAntitayA jazzaslugathai pravRttayA SaTsamyA anya kAryasAdhanAsambhavena nalopottaraM 'paJca' ityatra SaTsamjhAyA aprApsyA "na SaTsvanAdibhyaH" ityasyApravRtteravantasvAd "majAdhataSTAp" iti TAvApattiriti ceta ! na, nalope ko'pi nalopa. stha "nalopa: supsvarasamzAtugvidhiSu kRti" iti niyamAnusAreNa SaTsamzAdRSTayA'siddhavena nAntabuddhayA tatsamhApravRttI "na SaT" iti niSedhena TApo'bhAvAt / "na SaT" ityanena ca SaTsa. zakebhyaH svanAdibhyazca striyAM yad yat prApnoti tasya sarvasyApi niSedhaH kriyate iti TAyapi niSidhyate / jasaH zaso vA pravRttikAle "Rnnebhyo DIpa" iti sUtreNa prApto jIpa na SaTa" ityanenaiva niSidhyate iti tasyApyatiriti / 10-pUrvasya kim ? parasya mA bhUta, kaTukA / bhasyAyamartha:-"pratyayasthAt kArapUrvasyAta idApyamupaH" iti sUtre pUrvasyeti kimartham / badamAve'pi 'kAra' iti patrabhyA digyogalakSaNayAta kadAcitpUrvasya kadAcitparasyatyadhyAhAreNa 'savikA' 'kArikA' ityAdi lakSyeSu parasyetyadhyAhAreNa sUtrapravRttI sarvaka-mA ityatra "prakaH sa. gaNe dIrghaH" iti zAsanApaprasana lApavAdagAdhena pravRttiprayojakasya pUrvasya isvasyabAdhyAhAreNa pravRttiriti savikA 'kArikA' ityAdisiveriti prshnaashyH| nacAtra "tasmAdityuttarasya' iti paribhASayA parasyaivAdhyAhAro na pUrvasyeti sarvikA ispAdisidhyayaM sne pUrvasya grahaNamAvazyaka. kamiti vAcyam , "sUtakAputrikAvRndArakANa veti vaktavyam" ityatra putrikAzabde pUrvakArasthAkAravidhAnArtham ati chedasya sati vaiyarthena tasAmanyAta "pratyayasthAt" iti sUtre "tasmAdityuttarasya" iti paribhASAyA apravRttibodhanAt / uttarAzayastu-mastu savarNadIrghabAdhAbhAvAnurodhena sarvikA' ityAdilapasaMskArAyopaplutavAkyai pUrvaspa ityadhyAhAraH parantu yatra lakSye pUrvo'kAro nAstyeva tatrA'gatyA savarNadoSAdhamanIkasya parasyetyevAdhyAhRtya sUtraM prava. tanIyamiti 'kaTukA' ityatra kakArottarAkArasyazve yapravRlyA 'kaTukyA' ityApattiriti / kRte tu pUrvagrahaNe 'kaTukI' ityatra pUrvasyAkArasyAbhAvAnnevapravRttiriti / 68-vakSyamANelyatra Ti. svAdugitvAcca jItAto yAsuTo khitvena lAzrayamanubandhakArya mAdezAnAmiti jJApa. nAnna bhavati / naH zAnaH zisvena kacidanubandhakArye'pyanalivadhAviti niSedhajJApanAdvA / bhayamartha:-adhAtorvacadhAtorvA karmaNi ladi kAraTakArayoritsanmAyo lope ca lakA. rasya sthAne zAnaci syapratyaye dhUmadhAtupakSe vacAdeze ca mugAgamai "coku" iti kurave parave kAyoH kSeNave vakSyamANa iti jAte kRdantasvAstrAtipadikasamzAyAM khIsvavivakSAyAm "prajAgha. vApa" ityanena TAmpratyaye savaNaMdoghe supratyaye hAbyAdilope "vakSyamANA" iti sidhyati / patra zahate-"sthAnivadAdezo'narivaSo" ityanena zAnajAdeze sthAnivadbhAvena lavRtti. Ti vamugizvaM vA'tidizya TidantasvAt "TiDDhANa" iti sUtreNa gidantasvAt "ugitazca" iti sUtreNa vA gepa prApnoti / naca "manasviyo" iti niSedhaH "nasyapi isyanena pra. For Private and Personal Use Only Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTenupathakArye'nalbisAviti lipepasyApratijJApanAt / anyathA 'pradAya' prasthAya' itpAdo spAyatikiraNasya "anavidhI' iti zivena sthAniyavApravRlyA'tidezAbhAvenaiva "dhumA. sthA" ityasya pravRtyamAvasiddhyA "na tyapi" tIsvanivedho vyarthaH syAditi / tatrottaram"yAsura parasmaipadeSUdAtto sica" iti sUtre higrahaNena "lAzrayamanubandhakAryamAdezAnAM na" ispastha lakAravRtti-anubandhaghaTitadharmanimitta kArya kartavye'nalvidhAviti niSedhaH pravartate isa: kasya zApanAdatra luTpattisvisya ugikhasya vA'tidezArtha syAnivadbhAvasya analvidhAviti niSedhena po'prAptiriti / tatra sUtre hi na syapI vizASitayA'naSidhAvitiniSedho'nubandhakArya na pravartate iti paribhASayA niSedhApravRttau livRttiGitvasya syAniSadAvena tipyatideze badAmA maparibhASayA yAmuTi GittvalAbhena yAsuTo DiscArtha sUtre kriyamANaM DigrahaNaM vyartha saduzAyara yatIti / yadi tu "sArvadhAtukamapitA iti sUtre "Dica pinna, picca cia" iti bhASyoGayA tipaH pivena tatra sthAnivazvena jiyAlAbhAt tadAgamasya yAsuTo hisArtha sUtre chidmahasamAvara zyakam / tena 'yUyAt' ityatra vRddhinaM, 'yAt' ityatra ca guNo neti na tena vigrahaphenokara bApanasambhava iti punarapi 'vakSyamANA' ityatra jIvApatistadavasthevetyucyate, hiM "ilaH inA zAnajjhau" ityatra znAvRttitvasyoktarItyA zAnaci lAbhAsiddhaH zAnacaH zivena kvacidanubandha kArye'pyanasvidhAviti niSeSapravRttirisyasya zApanena Tissaprayukta ugisvaprayukte vA kIpi kArye tasya niSeSasya pravRrayA vakSyamANA ityatra zAnajAdeze sthAnivadrAvasya niSedhena Tisasyogiravasya vAlAbhena lopo'pravRttiriti dika / 69-mAtari Sicceti SivAdeva siddhe gaurAdiSu mAtAmahIzabdapAThAdamityaH pitA jI / daMSTA / prathamartha:-'daMSTa' iti prAtipadikasya . kArasaMzakaSTan pratyayAntanayA "SidgaurAdibhyazva'' iti sUtreNa prApto'pi koSa na pravartate, mAta. rivica" ityanena mAtAmahazamde taddhitapratyayasya visvoktaH pisenaiva tatra ko pravRtaH siyo gaurAdigaNe mAtAmahazabdapAThena vizvaprapuktakIyo'nisyasvacApanAt / zApite svanisyatve'nisyaravAda' mAtAmahazagdai pisvaprayukto GIS kadAcit na syAditi gaurAdigaNe mAtAmahazampAThasya nityaM. bopravRttyarthaM svAMze caaritaadhym| phalaM tu 'daMSTA' iti lakSye DoSpravRtpamAva iti / 70sAdhayorbara lakSaNo niSedho SAdhyate purastAdapavAdanyAyAt / oSThAdonAM pazcAnAMtu asaMyogopadhAditi paryudAse prApte vacanaM, madhye'pavAdanyAyAt / sahana lakSaNastu prati. SedhaH paratvAdasyabAdhakaH / ayamartha:-yena nAprApte yo vivirArabhyate sa tasya bAdhako bhavatIti nyAyena pavAdazastrasya svaviSayasakalalakSyaprAptiviSayazAstrabAdhakaravaM na tu kacitprAptiviSaya-: zAstravAdhakasyamiti bodhyate / yatra niravakAzaM zAstraM tataH sakalalakSyaprAptiviSayazAstraM tataH kA cillakSya rAptiviSayazAstra, tatra purastAdapavAdanyAyena vyavasthA, yatra ca niravakAzaM zAkha madhye sakalalakSyaprAptiviSayazAstraM pUrva kvaciralakSyaprAptiviSayazAstraM cottaratra tatra madhye'pavAdanyA. yena vyavastheti prakRte nAsikAudarazamdAntabahuvohinyA tunAsika kRzodara ityAmA sAnA sika sahodara isyAbhyAM vA "nAsikodara" sUtrema pUrvapaThitena DoSa "na kroDAdibahavaH" iti sUtreNa taduttarapaThitena niSeSazca prApnoti "sAna vidyamAnapUrvAJca" iti niveSastu tato'pyucAmaviyA bAlamuttaralaSayoreva prApnoti na pUrvaveti purastAdapavAdamAvena sakakalAyapAti: For Private and Personal Use Only Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pddinlekhnkaarH| 171 viSaya "nakoDAdiyAcA" iti niyasyevAnavAt nAsikodarasUtra meM bAyo natu kacilla. kSyaprAptiyiSaya "sahanavikmAnapUrvAcca" ityasyeti 'tumnAsikI, tunAsikA', 'kazodarI, kRzodarA' ityatra vA pratiH 'sahanAsikA sahodarA' ityatra tu "nAsikodaroSThati DoSa. vikalpa paravApramAdhya "sahanam" ityanena niSedha eva / evam poSThajihAdatakarSazabdAta. bahuvrIhiSu "svAhAcopasarjanAisaMyogopacAra" iti sUtrasthAsaMyogopadhAditi paMyudAsaH samaMtra prAptaH sahanavidhamAnapUrvakoSThApantabahuvrIhiSu "sahanam" iti niSedhaH prAptaH "nAsikaudara" iti ca kozvikapaH prAptastava "nAsikaudara" ityasya niravakAzasya madhyapaThitasvena sakalala. yatrAptiviSayAsaMyogopadhAditi payaMdAsasya pUrvapaMThitavena kacillakSyamAptiviSaya "saha manaiti niSeSasya cottarapaThivaravena madhye'ramAinyAyena paryudAsasyaiva hoSikApo bAdhako saha. maniti niSedhasyeti / sahAdipUrvakocha pantabahuvrIhiSu paravAnkoSikAlAdhana niSedhasyeva pa. ciriki madhyeDapapAinyAyasya ca "madhye paThitA apavAdA pUrvAn vidhIn 'bAyante nottraan| ivisarUpam / 1-parimANamAtre droNo brIhiHdroNarUpaM yatparimANaM tatpariciyo zrIhirityarthaH / pratyayAya parimANe prakRtyartho'bhedena saMsargeNa vizeSaNam , pratyapArthastu paribaparicchedakamAyena vIhI vizeSaNamiti vidheko |'bhymrth:-primaannmaaNk prathamo ityasyodAharaNaM droNo prohiyatra droNaH iti / tatra droNapadAt droNaravadroNapusvArthAmA niyama nopasthisthA prAtipadikArthakhe'pi pamiANatvena parimAjastha niyamenAnupasthita prAtipadikArthaH svAbhAvena parimANarUpe'the parimANaprahaNena prathamA / tayAce dropapavana droNavAjidroNaspo. paripatyA tasya sapratyayopasthitaparimANArthena 'sAmAnpavizeSayorabhedainAnvayaH iti vyutparayAumedAnnaye supratyayArthaparimANasya bohipadenopasthitanoparthe ' puruSa ityAdAvimokAmAbhAspaparicchepaparicchedakamAvasammannAnvaya pati drogarUpaM yasparimApaM tatparichino mohiriyo simpati / droNadrAprAtipadikApamAne prathamA pravRttInAmAyorabhedemAnvayaH' iti putpA syA droNAsohipadArthayoramevenaivAnpayaH spAditi proNAbhito bolirispaniTAMpattiriti / boho droNaparimANAbhedasyAnupaparayA droNazabdasya droNaparimite lakSaNa pazceiti / -sakSipo 'pi syAt / anupasargasvAsapA) saMmbhAvanAphA lie| tasyA eka viSayabhUte bhakne kadaula bhyaprayuktaM daulabhyaM botavan apiza syAdispanema sambadhyate / saMpiyA iti SobhASi zamdavAlena gamyamAnasya bindoravayavAvayavibhAvasammam / iyameva thapizamaspa 'padAra yotakatAnAma / dvitIyA tu neha pravartate "sapiyo bindunA yogo nasvapinA" ityuktasvAt / ghRta. sya binduH syAdityarthaH / zraprayujyamAmavindupakSAcyArthayotakarayema apizamdasva "apiH padArtha sambhAvanA" ityAdisUtreNa karmapravacanIyasaMjJAyAM tataH parasya syAditi sakArasya "upasargaprAdu. yAm" iti SavaM na, karmapravacanIyasaMzayA upasargasaMjJAyAdhenopasaraparasvAbhAvena tdpraaptH| sthAditi sambhAvanAyAM lie| tayA sambhAvanayA prapizabdayotitasya prasadhAtukatumindodolabhyaM gamyate, bindudaulanthe ca tadavayavinaH sapiSo'pi daulabhyaM jJAyate / bhapizamdayotitabindau sapiSo'nvayo'tastatrAvayavAvapavibhAvasambandhe pddii| apizadenAnvayAbhAvAca na tacoge 'karmaprava. canIyayukta dvitIyA" iti dvitIyeti bhaavH| 3-tamapgrahaNaM kim ? gaGgAyAM ghoSaH For Private and Personal Use Only Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 72 - pariziSTaayaM mAva:-kriyate'neneti karaNamiti mahAsaMzayaiva kriyAsApakarUpArthalAbhasambhave sUtre punaH kriyamANaM sAdhakagrahaNaM sAdhakatamArtha bhaviSyati evaM ca sUtre tamagrahaNaM vyarthamiti praznAzayaH / sattarAzayastvevam-tama grahaNaM vyartha sajjJapAyati-kArakaprakaraNe'nvarthasaMzAvalalagyo'rthoM nAzrI. yate iti / tenAsmin sUtre karaNamiti mahAsaMzAvalalabhyArthasyAnAzrayaNena sAdhakapadaM kevalasAdhakasyaiva grAhaka natu prasAdhakarUpArthasyeti tadarthalAbhAya sUtre tamangrahaNamAvazyakamiti svAze cAritAryam / anyatra phalaM gAyAM ghoSa iti / "prAdhAro'dhikaraNam" ityatra adhikriyate'smistadadhikaraNamiti mahAsaMzayA'dhikaraNarUpAlAme sUtre punaH kriyamANamAdhAragrahaNaM saviyara. vyApyA''dhArasyaiva prANArtha syAditi 'tileSu telam' ityatravAdhikaraNasaMzA syAnatu ekadezA. bacchedena ghoSAdhAragaGgAyA iti gaGgAyA ghoSa ityatra saptamI na syAt / zApite tUkte'rthe bhanvarthasaMzAvalalabdhArthAnAzrayaNena sarvavidhAdhArasya tenAdhikaraNasaMzAvidhAnena gaGgAyA maSyavikaraNasaM. zAyAM "saptyamyadhikaraNe ca" iti saptamI sidhyatIti / 74-kRti ki ? taddhite mA bhUt , kRtapUrvI kaTam / bhayambhAvaH-"kartRkarmaNoH kati" ityeva sUtramastu, kartuH karmaNazca kiyA. yoge eva kArakatvAtsambhavaH, kriyA ca pAsvayaM eva, pAtozca dvaye pratyayA:-tika kRtazca / tatra ti lAdezatayA "nalokASpaya" iti niSedhena kRta pavAvaziSyante / tatazca kRdantapAtuyoge eca kartuH karmaNazca SaSThI siddhau sUtra kRtigrahaNaM kimarthamiti prshnH| kRtigrahaNaM vyarthaM sarasAmanyAta mukhyavizeSyatAkopasthitijanakakRtpratyayAntaparam / tena tAdRzakRdantayoge evAnena pachI natu tadvi. vArthavizeSaNatayopasthitijanakakRdantayoge ityarthaH phalati / tathAca 'kavapUrvokaTam' ityatra dhAtoH karmaNaH pUrvamavivakSayA mAve ktapratyaye tataH pUrvazabdena samAse "pUrvAdiniH, sapUrvAJca" ityanena kartari ini pratyaye taddhitAntatvAtprAtipadikatvena svAthutpattI kRtapUrNa' iti / tatra pazcAt karmago'nvayavivakSAyAM kaTazabdasya yoge tasya "karturIpsitatama karma" ityanena karmasaMjJAyAM tasya 'kR. va' iti kRdantayoge'pi nAnena SaSThI, tasya tadite nipratyayArthavizeSaNatayeSa svArthopasthApakatayA mukhyavizeSyatAkopasthitijanakasvAbhAvAt / zarItyA kamAvivakSayA bhAve ktapratyayasya taDita. vRttAveva sAdhuravastha bhASyakRdabhyupetatvAt / pavayasminkArakaprakaraNe anekAH patayo lekhanAhA vartante paranvatra catasaNAmeva digdarza. nArthamullekho mayA kriyate / etallekhanaprakAradarzanena jizAsavaH saba'pyetadapigamiSyanti yada. smadIyasiddhAntakaumudIkArakaprakaraNasaralAvyAkhyAne prAyaH sarvA zrapi palayo'nayeva dizA vyA. khyAtA yatricatuHpadaparivartanamAtreNeva parIkSAyAmapi sarvA api paDaktayo lekhanA bhavantIti / / bhatarachAtravidbhizca tata eva kArakaprakaraNIyapatilekhanaprakAraH sAkalyenAvagantavya iti / iti nene-gopAlazAstrikRtarUpalekhana-paktilekhana prakArAkhyapariziSTaH samAptaH / For Private and Personal Use Only Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pUrvArddha-prayogasUcI atha saMzAprakaraNam / munitrayaM namaskRtya taduktIH paribhAvya c| vaiyAkaraNasiddhAntakaumudIyaM viracyate // 1 // ___ pRSTha 2-mahauNa , alaka, emoka, aiauca , hayavaraT, laN , pramANanam , jhabhA , ghaDhadhaSu , javagasdaza, khaphachaThayaghaTatava, kapa, zaksara , hl| 6-upadeza ita / 7-hasvasaMjJA, dIrghasaMjJA, plutasaMjJA / 9-udAttasaMjJA, Aye, anudAttasaMjJA, arvADa , svaritasaMjJA, ardhemudAttam , hasvagrahaNamatantram , ardhamanudAttam , / 10-kAvovAH sthAna na yerAH, zatacakraM yozyaH, agnimiile| 12-kaNThaH, tAluH, mUrdhA, dantAH, oSThau, nAsikA ca, kaNThatAluH, kaNThoSTham , dantoSTham , jihvAmUlam , nAsikA, yatno dvidhA / 1-AyazcaturdhA / 14-saMvRtam , vivRtameva, a a iti / 15-sAlamasiddham , ekAdazadhA, khayAM yamA0 / 16-paliknIH , calanatuH, aga. punaH mantItyatra0, khayaH, yamAH vivAsa, zvAsA, aghoSaH / 17-saMvArA, nAdaH - lpaprANAH, mahAprANA, spardhAH, antasthA, USmANaH, svarAH, jihvAmUlIyA, upadhmAnIyA, anusvAraH, visargaH, sAvarNyam / 18-davItyasya harati zItalamityAdayaH / 19-savarNasaMjJA, uditaH / 21-tena vishvpaabhiritytr| 23-samakAlasaMjJA, at , ita, ut , Rt / 23-vRddhisNjnyaa| 24-guNasaMjJA, dhAtusaMjJA, nipAtasaMjJA, cAdi nipAtasaMjJA / 26-prAdinipAtasaMjJA, upasargasaMjJA, gatisaMjJA, prAdayaH, vibhaassaa| 20-azabdasaMjJA, sadantasya sNjnyaa| 28-avasAnasaMjJAH, saMhitAsaMjJA, pdsNjnyaa| 29-saMyogasaMjJA, laghusaMjJA, gurusaMjJA, dIrghagurusaMjJA / iti saMjJAprakaraNam / atha paribhASAprakaraNam / / pRSTha 29-iko guNavRddhI / 30-acazva, bhAvantau Takiso, midacontyAtparaH, SaSThIsthAne yogAH |32-sthaane'ntrtmH| 35-tasminniti nirdiSTe pUrvasya, tasmA. dityuttarasya, alo'ntyasya, biccha / 35-bhAdeHparasya, anekAzitsarvasya, aSTAbhya maushityaadau| 36-svaritenAdhikAra, paranityAntaH / 37-asiddhaM bahiraGgamantaraGge, akRtavyUhAH paanniniiyaa|| iti paribhASAprakaraNam / athaacsndhi-pryogaa| pRSTha 46-suddhayupAsyaH, madhvariH, dhAttraMzaH, laakRtiH| 40-putrAdinI tvamasi pApe, Akroze kim / puttrAdinI sapiNI, putraputrAdinI svamasi pApe, puttrahatItrihatI, puttrajagdhI-putrajandhI, inandraH-indra, rASaSTam-rASTram / 48-markaH, brahmA, dAtram , pAtram , haryAnubhavaH, nyysti| 49-mAhAtmyam , haraye, hiSNave, For Private and Personal Use Only Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 674 pariziSTemAyakaH, pAvakaH / 50-gavyam' nAvyam , gavyUtiH / 12-lavyam , avazyalAvyam , tanimittasyaiveti kim / oyate, auyata, kSetuM zakyaM kSayyam / 13-jetuM zakyaM jayyam , zakyAtheM kim / kSetuM jetuM yogya kSeyaM pApaM jeyaM manA, Ryyam , Ryamanyat / 14-hara ehi-harayehi, viSNa iha-viSNaviha, zriyA udyatA, zriyAyudyataH, gurA utka:gugAyutkaH, kAni santi ko sta / 15-upendraH, ramezaH gaGgodakam / 56-kRSNadhiHkRSNaddhiH-kRSNadurddhiH, tvlkaarH| 57-kRSNakatvam, gaudhaH, devaizvayam , kRSNau. tkaNThayam , upaiti, upaidhate, praSTauhA, ejAdyoH kim / upetaH, mA bhavAnpredidhat / 19-avaihi, akSauhiNI senA, svairasa, svairI, svairiNI, prauhara, prauDhaH / 60-prauDhavAn / prauDhiH, preSaH, preSyaH, preSaH, preSyaH, sukhAtaH, tRtIyeti kim / paramataH / 61-prANam , vatsatarANam , RNArNam , dazArNo dezaH, nadI ca dazArNA, upArcchati, prArchati / 63-prArSabhIti-prarSabhIyati, upAlakArIyati-upalkArIyati, 64-upa RkArIyati-' upakArIyati, prejate, upoSati, upeDakIyati-upaiDakIyati, proghIyati-praughIyati, kveka bhokSyase, aniyoge kim / tavaiva / 66-zakandhuH, karkandhuH, kulaTA, sImantaH kezaveze. sImAnto'nyaH, manISA, halISA, lAgalISA, palaJjaliH, sAraGgaH pazupakSiNoH, sArA. Ggo'nyaH / 6-mArtaNDA, sthUlotuH-sthUlautuH, vimboSThaH-vimbauSThaH, samAse kim / tavauSTaH, zivAyoM namA, ziva ehi-zivehi / 67-paTat iti paTiti, aditi, paTaspaTeti, paTapaTaditi / 68-daityAriH, zrIza, viSNUdayaH, aci kim / kumArI zete, aMkaH kim / haraye, 69-hotRkAra:-hotRkAraH, hotlakAra-hotakAra, hare'va, viSNo'va / 7-go agram -go'yam , eDantasya kim / citragvAm , padAnta kim / goH, gavAgram , padAnte kim / gavi, gavAkSaH, gavendraH / 01-ehi kRSNa 3 atra gauzvarati, harI etau, nityamiti kim / 72-cakri mana-cayana, padAntA iti kim / gauyoM, vApyacA, pArvam , brahma RSi-brahmarSiH / 53-Achut, saMpsa RSINAm saptarSINAm / 04-abhivAdaye devadatto'ham bho, mAyupmAna bhava devadata abhivAdaye gAryahama , bho AyuSmatI bhava gArgi, bhAyuSmAnedhi, AyuSmAnedhi bhoH 3, AyuSmAnedhIndravarma 3 n / 75-AyuSmAnedhIndra-pAlita 3..' saktUnpiba devadatta 3, he rAma, rAma hai 3 / 76-devadatta, devadatta, devadatta 3, . guroH kim / anRtaH kim , kRSNa 3, suzloka3 iti -suraloketi, vat kim , agnI 3 iti / 79-cinuhi3 iti-cinuhIti, cinu hi / idam-cinu hodam , harI eto, viSNU imo, gaGge amU, pacete imau / 78-amI IzA, rAmakRSNAvamU AsAte, mAt kim / amuke'tra / 79-asme indrAbRhaspatI, i indraH, umezaH, A evaM nu manyase, A evaM kila tat , ISaduSNam oSNam , aho iishaaH| 80-viSNo iti-viSNa itiviSNaviti, anArSa iti kim / brahmabandhavityabravIt , u iti-viti, U~ iti-vi: ni, kimu uktam-kimyuktam / 81-somo gaurI adhizritA, mAmakI tanU iti, artha.. For Private and Personal Use Only Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 75 pryogsuucii| grahaNaM kim / vApyAmazvo vApyavaH / 82-daSi-dadhi, apragRhyasya kim / agnI, itycsndhipryogaaH| atha hlsndhi-pryogaaH| : pRSTha 82-hAramazete, rAmacinoti, saccit, shaajiy| 83-viznaH, prazna, rAmaSSaSThaH, rAmaSTIkate, peSTA, taTTIkA, cakriNDaukase, SaTsantA, saTte, padAnAt kim / ihe, To: kim| sarSiSTamam / 84-SaNNAm , SaNNavatiH, SaNNago, sanSaSThaH, vAgIzaH, cidrapam , etanmurAri:-etamurAriH, caturmukhaH / 85-tanmAtram, cinmayam , kathaM tarhi madodanAH kakumanta iti, tallayA, vidvAMllikhati, utthAnam , uttambhanam , 87-vAgghari-vA. gRhariH, tacchivaH-taca zivA, tacchlokena-taczlokena, ami kim / vAkkSacyotati / 88-hari vande, padasyeti kim / gamyate, yAMsi, Akrasyate, ali kim / manyate, aGkitaH, mazitaH, kuNThitaH, zAntaH, gumphitaH, kurvanti / 89-tvarASi-tvaM karoSi, sayyantA-saMpantA, savvassara: saMvatsaraH, yallokam-yalokam , samrAT , kim jhalayati-ki malayati / 90-kiya hyaH-ki yaH, kivahvalayati-ki halayati, kil hAda. yati-ki hAdayati, kirahute-kiMhute, prAiSaSThaH-prAGkSaSThaH-prASaSThaH, 91-sugaNTa SaSThA-sugakSaSThaH-sugaNaSaSThaH,SaTtsantaH-SaTsantaH, santsA-sansaH, 92-saJchambhuHsaJcchambhuH-saJcazambhuH-saJzambhuH, pratyaGachAtmA, sugaNNIzaH, sannacyutaH, 93-saskartA-saMsskartA / 95-puskokila:-puMskokilA, puMsputra:-puMsputrA, ampare kim / puDhIram , khayi kim / puMdAsaH, 96-pukhyAnam , zAGgipichandhi-zAnipichandhi, ca. striAyasva-krisvAyasva, padasya kim / hanti / ampareM kim / sansA:-khaGgamuSTiA, aprabhAn kim / prazAntanneti / 15-vAsaH kSaumam , napAhi-na pAhi-na: pAhi-na: pAhi-nRmpAhi, 98-kAMskAnU-kAMskAn, kaska:-kautaskutA, sarpiSkujikA dhanuSkapAlam , svacchAyA, shivcchaayaa| 99-AcchAdayati, mAcchidata, cecchipate, lkssmiicchaayaa-kssmiichaayaa| iti halsandhiprayogAH / ... matha visrgsndhi-pryogaaH|| pRSTha 99-viSNunAtA 100-ka: tsahA, dhanAdhanaH kSobhaNaH, hariyazete-hari zete, rAmasthAtA-rAmaH sthAtA,harisphurati-harisphurati, ka-karoti-kaH karoti, kakha. nati-kA khanati, kapacati-kaH pacati, kaphalati-kaH phalati, payaspAzam , yaza. skalpam , yazaskam, yazaskAmyati / 101-prAtaH kalpam, gIH kAmyati, sarvipASAm , sarpiSkalpam , sarpiSkam , sarpiSkAmyati, namaskaroti-namaH karoti, purasaroti-102-niSpratyUham , bhAviSkRtam , duSkRtam , apratyayasya kim / agniH karoti / vAyuH karoti / 103-mAtuH kRpA, muhuH kAmA, tiraskartA-tiraH kartA, dvi. karosi-dviH karoti, kRtvotheM kim / catuSkapAlaH / 104-sarpiSkaroti-sarpiH ka. roti, dhanuSkaroti-dhanuH karoti, sAmatheM kim / tiSTatu sapiH, piba tvamudakam / sa.. For Private and Personal Use Only Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 676 pariziSThepiMkuNikA, anuttarapadasthasyeti kim / paramasarpiH kuNDikA / 105-ayaskArA, a. yaskAmaH, ayaskaMsA, ayaskumbhaH, ayaspAtram , yaskuzA, ayaskarNI, ataH kim / gIH kAsa, anavyayasya kim / svaH kAmaH, samAse kim / yazaH karoti, anuttara. padasthasya kim / paramayazaH kAraH, adhaspadam-ziraspadam , adhaH padam-ziraH padam , paramazira padam , bhAskaraH / iti visargasandhiprayogAH / atha svAdisandhi-prayogAH / pRSTha 107-zivo'yaM, ata iti taparaH kim / devA atra, atIti taparaH kim / va AgantA, aplutAtkim ehi suzrota :atra snAhi / 108-apluta iti kim / tiSThatu paya agnidatta, zivo vandhaH, prAtaratra, bhrAtagaccha / 109-devA iha-devAyiha, azi kim / devAssanti / 110-mo acyutaH bhA yacyutA, padAntasya kim / toyam , sa u ekAmiH, pade kim / tantrayutam / 111-bho devAH, bhA lakSmi, bho vidvadvanda, bhago namaste, agho yAhi, devA namyAH, devA yAnti, hali kim / devA yiha, mhrhaa| 112-ahargaNaH asupi kim / mahobhyAm, ahorUpam, aho raatriH| ahorathantaram , mahapatiH, gIpatiH dhUtiH / 113-punA ramate, harI ramyaH, zambhU rAjate, aNaH kim / tRDhaH-vRDhA, ajavAH, lIDhaH / 115-manorathA, eSa viSNuH, sa zambhuH. akoH kim / eSako rudrA. anamasamAse kim / asazivaH, hali kim / eSo'trA 116-semAmaviDhi prabhRti ya IziSa, saiSadAzarathI rAmA, lopecediti kim / sa itkSeti, sa evamuktvA , so'hamAjanmazuddhAnAm / iti svaadisndhipryogaaH| mthaajnnpuNllingg-pryogaa| pRSTha 121-rAmaH / 123-raamau| 124-rAmAH, he kataratkuti he rAma, he rAmau, he rAmAH, eka grahaNaM kim / he hare, he viSNo / 195-rAmam , raamau| 127-raamaan| 198-tadAdigrahaNaM kimartham?, vidhiriti kim / strI iyatI, pratyaye kim / 129-rA. meNa, rAmAbhyAm , rAma, rAmAya / 130-rAmAbhyAm , rAmebhyaH, bahuvacane kim / rAmaH-rAmasya, zali kim / rAmANAm / 131-supi kim / pacadhvam , rAmAt-rA. mAdU, rAmAbhyAm , rAmebhyaH rAmasya / 132-rAmayoH, rAmANAm / 133-rAme, raamyoH| 134-rAmeSu, iNkoH kim / rAmasya, AdezapratyayoH kim / supo:-supisau-supisaH, apadAntasya kim / haristatra, evaM kRSNamukundAdayaH / 135-tena parama. savatraparamabhavakAniti ca / 136-sava, sarvasa / 137-sarvasmAta, sarveSAm , sarvasminu , zeSa rAmavata' / evaM vizvAdayo'nyadantA, sarvAdayaH pnyctriNsht| 138-ubha. ko| 139-ubhayo'nyatra / 140-ubhye| 143-antarAyAM puri, pUrva-pUrvAH, vyavasthAyAM kim / dakSiNA gAthakAH, asaMjJAyAM kim / uttarAH kuravaH / 143-sve-svAH, antare-antarA vA gRhAH, antara-antarA vA shaattkaaH| pUrvasmAta-pUrvAt , pUrvasmin For Private and Personal Use Only Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| 77 pUrve, "evaM parAdInAmapi "zeSaM sarvavat ||144-svskpitaamtkpitRkaa1142-a. tibhavakAn , 146-sarvAya dehi, atisaya dehi, atikataraM kulam , ativa, mAsa pUrvAya / 147-mAsena pUrvAya, varNAzrametarANAm , 148-varNAzrametare-varNAzrametarA, varNAzrametarakAH, prathame-prathamA, "zeSa rAmavat" / 149-dvitaye-dvitayAH, "zeSa rAma. vata neme-nemAH, zeSaM sarvavat", dvitIyasmai-dvitIyAya, "evaM tRtIyaH" paTujAtIyAya, nirjaraH / 150-nirjarasau, nijerasaH, nirjarasA, nirjarase, nirjarasaH, pakSe halAdau ca raamvt| 191-nirjarasin, nirjarasAt, nirjarasya / nirjarasaiH, nirjarasAnirjarasaH, 152-pAdA, pAdau, pAdAH, pAdam , pAdau, padA-pAdAn , pAdA-pAdenetyAdi / 153-dataH, datA, dayAmityAdi, mAsaH, mAlA, mAbhyAm , mAbhirityAdi / 194-yUSNaH, yUSNA / 196-yUSabhyAm , yUSabhiH, yUSabhya ityAdi, yUSNi-yUSaNi, pakSe rAmavat , kakudoSaNI, mAsanyaH / 157-dvayahnaH, dvayahi-bahani, dahe, vyakaH, vyati-vyahani-vyahe, sAyAhnaH, sAyAhni-sAyAhani-sAyAhne, 158-vizvapAH, vizvapau, vizvapAH, gauryo gauya: hatyAdhartham / 159-vizvapaH, vizvapA, vizvamAbhyAmityAdi, evaM zamAdayaH , dhAtoH kim / hAhAn , hAhA, hAhai, hAhAH, hAhI, hAhe, zeSa vishvpaavt| ktvaH, inaH / 160-hariH, harI, harayaH, he hare, harim , harI harIn , zeSaH kim / matyai, hasvau kim / vAtapramye 161-yU kim / mAtre, hariNA, astriyAM kim / matyA, haraye, gheH kim / sakhye, kiti kim / haribhyAm , supi kim / paTavI / 162-hareH 2, hoH, harINAm , harau hoH, hariSu, evaM zrI, pati, agni, ravi, kavyAdayaH / 163-hallyAbhyaH kim / mAmaNIH, dIrghAtikam / niSko. zAmbiH, atikhttvH| 164-sutisIti kim / abhaisot , bhaktamiti kim / vibharti, hala kim / vibheda, prathamahala kim / rAjA, sakhA, he sakhe / 169-sakhAyau, sakhAyaH, sakhAyam , sakhAyau, sakhyA, sakhye, sakhyuH, sakhyau, zeSaM harivat / 166-susakhA, sukhAyau, susakhAyaH, susakhinA, susakhye, susakhe, susakhau, ityAdi, atisakhA, parama: sakhA, paramasakhAyAvityAdi / 167-atisakhiH, harivat , patyA, patye, patyuH 2, patInAm , patyo, zeSaM harivat , bhUpataye / 169-kati 2, katibhiH, katibhyA, katInAm , katiSu / yuSmadasmad SaTsaMjJakAstriSu sarUpAH 170-trayaH, trIn , tribhiH, tribhyaH 2, trayANAm , paramatrayANAm , priyatrINAm , priyantrayANAm , triSu, dvau 2, dvAbhyAm 3, dvayoH 2, viparyantAnAM kim / bhavAn , bhavantA, bhavantaH / 171-dviH, dvI. dvayaH, atitiH, harivat' paramadvau, audulaumiH, auDalomI, uDulomAH, auDulomim , auDulomI, uDulomAn, vAtapramIH, vAtapramyo, pAtA pramyaH / 172-he vAtapramIH, vAtapramIm , vAtapramyau, vAtapramon , vAtapramyA, vAtapramIbhyAm 3 vAtapramye, vAtapramyaH 2, vAtapramyoH 2, vAtapramyAm , vAtapramI, vAtapramISu, yayIH, papI:, vAtapramyam , vAtapramyaH, vAtapramyi, 'pradhIvata' / 62bA0 For Private and Personal Use Only Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * = pariziSTe sakhAyaH, 1 , 103 - bahuzreyasI, 174 - he bahuzreyasi, bahuzreyasIna, bahuzrayasyai, bahuzreyasyAH, bahukSeyasImAm / 176 - bahuzzreyasyAm zeSaM vAtapramIvat atilakSmIH zeSaM bahuzreyasIva kumArI / 156 - kumAryau / 177 - kumAryaH, he kumAri, kumAryam, kumArthaH, kumAye~, kumAryAH, kumArINAm, kumAryAm, kumAryoH, pradhIH, pradhyau, pradhyaH, pradhyam, unI : unnyau, unnyaH, he unnIH, unnyam, unnyAm, 'evaM grAmaNIH' anekAcaH kim / moH, niyau, niyaH, niyama, niyaH / 178- niyAm, asaMyogapUrvasya kim / suzriyau, yavakriyau, zuddhadhiyo paramadhiyau, kathaM tarhi dudhiyo vRzcikabhiya ityAdi vRzcika bhIH / 979 - sudhiyau, sudhiya ityAdi, sakhIyati / 180 - sakhA, sakhAyau, he sakhIH sakhAyam, sakhAyau, khakhyaH, sakhI, sukhIH, sutIH, sakhyau, sukhyau, sutyau, sakhyuH, sukhyuH, sutyuH, lunIH / 182 - kSAmIH prastImI:, nyuH, kSAmpu, prastIyuH, zuSkI, pakkI, zuSkiyau, zuSkiyaH 2 ityAdi 'zambhuharita evaM viSNuvAyubhAnvAdayaH / 103 - kroSTA, kroSTArau, kroSTAraH, kroSTAram, kroSTArau, kroSTn, kroSTrA, kroSTre / 184 - kroSTuH, kroSTanAm, kroSTara, kroSTroH, pahalAdau ca zambhukta, hU, hUDA, hUDa, hUhUma, dUhau, hUhUnityAdi, he aticamu, aticamvai, aticambAH re, avicamUnAm aticamvAm khalapUH, khalapyau, 101 - khalapva ityAdi, evaM subvAdayaH, anekAcaH kim / lUH, luvA, luvaH, dhAravavayaveti kim / ullU, ullvau, ullvaH, asaMyogapUrvasya kim / kaTaprU, kaTapravau, kaTapravaH, gatItyAdi kim / paramaluvau, supi kim / luluvatuH svabhUH, svabhuvau, svabhuvaH, evaM svayambhUH, varSAbhvau, varSAbhvaH, hambhUH, hammyau hammvaH, hambhUm, mbhvau, hambhUn, 'zeSaM 'hUhUvat' / 186-hanbhUH, hanbhvam, hanbhava ityAdi, 'khalapUvat karabhUH. karabhvam, karabhvaH kArabhvam, kArabhvaH, punarbhUH, punavavityAdi, 'hagbhUkAra zabdoM svayambhUvata', dhAtA, he dhAtaH, dhAtArau dhAtAraH / 177 - ghAtaNAmityAdi, evaM natrAdayaH, udgAtArau, pitA, pitarau pitaraH pitaram, pitarau zeSaM dhAtRvat pUrva jAmAtRbhrAtrAdayaH, nA, narau, naraH, he naH, nRNAm- nRNAm / 188 - ko:, kirau, kiraH, tI:, tirA tira ityAdi 'gIta', kaH, kro krA, km, kau, kun kA ke ityAdi, krau gamA, zakA / 189 - gamalau, gamalaH, gamalam, gamalau, gamana, gamlA, gamle, gamala, zakula ityAdi, se:, sayau, sayaH / 190 -smRteH smRtayau, smRtayaH, gAH, gAvau gAvaH, acinavam, asunavam, gAm, gAvau gAH, gavA, gave, goH ityAdi / 191sudhauH, sudhA, sudhAyaH, sudhA mityAdi, he bhAno, he mAnavaH smRtau smRtAvA, smR tAva:, smRtAm, smRtAvau, smRtAH ityAdi, rA, rAyau, rAyaH, rAyam, rAyau, rAyaH 192 - rAyA, rAbhyAmityAdi, glauH, glAvau, glAvaH, glAyam, glAvau, glAvaH - ityAdi / " , ityajanta puMlliGga prayogAH / * For Private and Personal Use Only Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prayogasUcI / atha ajantastrIliGga-prayogAH / pRSTha 192 - 2mA / 191 - rame, ramAH, he rame, he rame, he ramAH, ramAm, rame, ramAH, ramayA, ramAbhyAm, ramAbhiH, ramAyai, ramAyAH 2, ramayoH, ramANAm, ramAyAm, ramayo:, ramAsu, 'evaM durgAdaya:' / 194 - sarvasyai, sarvasyAH 2, sarvAsAm, sarvasyAm, sarvayoH, sarvAsu; ' evaM vizvAdayaH', uttarapUrvasyai- uttarapUrvAyeM / 191 - uttarapUrvAyai anantarasyai / zAlAyai, antarAyai nagaya, dvitIyasyai dvitIyAye, dvitIyasyAH dvitIyAyAH, dvitIyasyAmdvitIyAyAm, 'zeSaM ramAvat' evaM tRtIyA, he amba, he akka, he alla / 196 - he ambADe, he ambAle, he ambike, jarA, jarasau, jarasAmityAdi / 197 - jarasI / 198atikhaTvaH, niSkauzAmbiH, atikhaTvAya / 199-nasaH, nasA, nobhyAmityAdi, nizaH, nizA / 200 - niDbhyAm, nibhiH, niTtsu niTsu, nijbhyAm, nijbhiH, niczu nicchu / 201 - pRtaH, pRtA, vRddhayAm gopA vizvapAvat matiH prAyeNa harivat, matIH, matyA | 202 - matyai-mataye, matayAH - mateH 2, matyAm-matau, evaM zrutismRtyA* dayaH, tisraH 2, tisRbhiH, tisRbhyaH / 203 - tisRNAm, tisRSu, priyatrimetivat, priyatrayANAm, priyatisA, priyatitrau, priyatisraH priyatistramityAdi, priyatri, priyatisR, priyatisRNI, priyatismaNi / 204 - priyatisRNA, priyatitA ityAdi, dve 2, dvAbhyAm 3 / 205 - dvayoH 2, gaurI, gauryo, gauryaH, he gauri, gauyeM- ityAdi, evaM vA 1 3 66 , , 1 nadyAdayaH', sakhI, sakhyau, sakhyaH, lakSmI', 'zeSaM gaurIvat, evantarItantryAdayaH, strI, dekhi, triyau, striyaH / 206 - striyam - strIm striyau khiyaH - strIH striyA, khiye, striyAH 2, striyoH strINAm, striyAm striyoH strISu, atistiH, atithiyau, atistriyaH, he atiche, he atithiyau, he atistriyaH, atistriyam - atistrIm, atistriyau, atistriyaH - atistrInU, atitriNA / 207 - atistraye, atikheH, 2, atistriyoH 2, atistrINAma, atiaau / atikhi, atitriNI, atistrINi, atikhiNA, 'atitriNe, atistriye - atistriNe, atiskhe:- atistriNaH 2, atisrayoH - atistriNoH ityAdi / 208-atistrIH, atikhiyA, atikhiyeM - atitriye, atistriyA:- atiskhe:2, atistrINAm, atistriyAm pratikhau zrIH, zriyA, zriyaH / 209 he zrI zriyam, thiyau, zriyaH, zriyai- zriye, zriyAH zriyaH, zrINAm zriyAm zriyAm zriyi / 210 - pradhyam, pradhyaH sudhIH zrIvat, suSThudhIriti zrIvadeva, grAmaNIH puMvat / 211evaM khalapavanAderapi dhenurmativat, kroSTrI, kroSTrayau, kroSTrayaH, vadhUgaurIvat, bhUH zrIvat, he subhrUH, khalapUH puMvat, punarbhUH / 212 - he punarbhu, punarzvam, punardhvo, punaH, punarbhUNAm, varSAbhU he varSAbhU he varSA / 213 varSAbhvau, varSAbhvaH, svayambhUH puMvata, svasA, svasArau, svasAraH, mAtA pitRvat, mAtRH caugavata, rAH puMvat, 214- nauvit / isyajanta strIliGgaprayogAH / For Private and Personal Use Only Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 60 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTe athAjantanapuMsakaliGga-prayogAH / pRSTha 214- jJAnam, he jJAna / 210 - jJAne, 216 - jJAnAni zeSaM rAmavat evaM dhanavanaphalAdayaH katarat- katarad, katare, katarANi, bhasyeti kim / paJcamaH, he katarata, zeSaM puMvat katakata itarata, anyata, anyatarat, anyatamam / 217- ekataram, ajaram, ajarasI, ajare, ajarAMsi ajarANi / 118 - ajarasam- ajaram, ajarasI- ajare, ajarAMsi - ajarANi, zeSaM puMvata, handi, hRdA, hRdayAmityAdi, udAni, undA, udbhyAmityAdi, AsAna, AsnA, AsabhyAmityAdi, mAMsa, mAMsA, mAnbhyAmityAdi / 220- zrIpaM jJAnavat, zrIpAya / 221- vAri, vAriNI, vArINi, he vAre - he vAri, vAriNoH, 222 - vAriNe, vAriNa, vAriNoH, vArINAm, vAriNi, cAriNAH, halAdau harivat, anAdaye, anAdine ityAdi, zeSaM vaarivt| 223- pIlune, danA, dane, dadhanaH, danoH 2, dadhina-dadhani zeSaM vArivata, evamasthisaksthyakSINi, atimA, sudhi, sudhinI, sudhIni, he sudhe he sudhi, sudhiyA sudhinA, sudhiyAm-sudhInAm, pradhyA-pradhinA, madhu, madhunoM, madhUni he madho-he madhu evamvAdayaH / 224 - snUni - sAnUni priyakroSTu, bhiyakroSTunI, priyakroSTUni priyakroSTrA- priyakroSTunA, priyakroSTe - priyakroTave, priyakroTanA, priyakoSTune, priyakroSTUnAm, sulu, sulunI, sulUni, sulvA sulunA, 225 - dhAtR, dhAtRNI, dhAtRNi, he dhAtaH he dhAtR, dhAtrA, dhAtRNA, evaM jJAtRkartrAdayaH, pradyu, pradhunI, pradhUni, pradyunetyAdi / 226 - prari, prariNI, prarINi, prariNA, prarAbhyAm, prarAbhiH prarINAm, prarINAm, sunu, sununI, sunUna, sununA, sune - ityAdi / ityajantanapuMsakaliGgaprayogAH / aya halantapulliGgaprayogAH / * pRSTha 227 - liT - lihU, lihau, lihA, liham, lihA, liDbhyAm, liTtsuliTsu, upadeze kim / adhog, 122 - dAmaliT, gardhapU, 229 - dugdham, dogdhA, dhuka-dhuga, duhau, duhaH, dhukSu, dhruk - dhrug-ghaT-dhruD, duhau, druhaH, 230- dhrugbhyAm - dhuDbhyAm, dhrukSu dhruTat su- dhruTsa, evaM muhaSNuhaSNihAm, 231 - vizvauhaH, vizvAhatyAdi / 233- anaDvAn, he anaDvan, anaDvAhau, agaDvAhaH, anaDuhaH / anaDuhA, anaDuyAmityAdi, sAnteti kim / vidvAna padAnte iti kim / srastam- dhvastam, 234- turASAT surASADha, turAsAhI, turAsAhaH turASADbhyAmityAdi / 235 - sudhauH, sudivau sudivaH, sudivam, sudivau, sudyubhyAm, sudhubhiH, catvAraH, caturaH, catubhiH, caturbhyaH 2, caturNAm / 236 - caturSu, priyacatvAH, he priyacatvaH, priyacatvArau, priyacatvArA, priyacaturAm, paramacaturNAm, kamala, kamalau, kamala:, kamalaSu, 237 - prazAn prazAmau, prazAmaH, prazAnbhyAmityAdi / 238 - kaH, kau, ke, kam, kau, kAnU zeSaM sarvavat, ayam, imA, ime, 229-anena / 240 - AbhyAm ebhi:, asma, AbhyAm, For Private and Personal Use Only Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| ebhyaH, asmAt , AbhyAm , emyA, asya, anayoH, eSAm , asmin , anayoH, eSuayakam , hamako, imake, imakam , imako, imakAn , imakena, imakAbhyAm , ityaadi|241-enm , enau, enAn , enena, enayoH, sugaNa , sugaNau, sugaNaH, sugnnsusussnnsu-sugnnsu| 242-sugANa , sugANI, sugANaH, sugANaTsu-sugANaThasu. sugANasu, rAjA, he rAjan , paramevyoman , 243-camatilA, brahmaniSTaH, rAjAnI, rAjAnaH, rAjAnam , rAjAnA, 244-rAjJaH, rAjJA, rAjabhyAm, 245-rAjabhiA, rAjJe, rAjabhyAm , rAjabhyaH, rAjJaH, rAjJoH rAjJAm , raajnyi-raajni| 246-pratidivA, pratidivAnI, pratidivAnaH, pratidInaH, pratidImnetyAdi, yajvA, yajvAnI, yajvAnaH, yajvanaH, yajvanA, yajvabhyAmityAdi, brahmaNaH, brahmaNA, brahmabhyAmityAdi, 247-vRtrahA, he vRtrahan , vRtrahaNI, vRtrahaNaH, vRtrahaNam , vRtrahaNau, prahaNyAt , 248-praghnanti, vRtrahanA, vRtranA-ityAdi, evaM zAnyizasviArthamanpUSan , aryamNi, aryamaNi, pUSNi-puSa. Ni / 250-maghavAn , maghavantau, maghavantaH, 251-he maghavan , maghavantam , maghAvantau maghavantaH, maghavatA, maghavadyAmityAdi, maghavA, maghavAmI, maghavAnaH, suTi raajvt| 215-maghonA, anantAnAM kim , maghavataH, mavavatA, maghavatI, ataddhite kim / mA. ghavanam , maghonA, maghavamyAmityAdi, zunaH, zunA, zvabhyAmityAdi / 253-yUnaH, yUnA, yuvabhyAmityAdi, arvA, he arvan , arvantau, ardhantaH, arvantam , arvantau, avataH, avaMtA, arvajayAmityAdi, ananaH kim / manarvA yajvavat / 204-panthA, panthAnau, panthAnaH, panthAnam , panthAnau / 215-pathaH, pathA, pathibhyAmityAdi, evaM manthAH, mukSAH, 'supathI, sumathI, anubhukSI senA / 296-supathi he supathinhe supathi, supathI, supanthAni, supathi, supathI, supanthAni, supathA, supaye, supathibhyA. mityAdi, paJca 2, salyA kim / vizuSaH, pAmAnA, zatAni sahasrANi, 265-paJcamiH, pazcabhyaH 2 , panAnAm ; paJcasu, paramapaJca, paramapazcAnAm , priyapaJcA, priyapaJcAnau, priyapaJcAnaH, priyapazcAm , evaM saptan navan dshn| 258-aSTo 2 paramASTau, aSTA. miH, aSTAbhyaH 2 , aSTAnAm , maSTAsu, maSTa, aSTa, zeSaM paJcavat , gauNatve rAjavat , 299-priyASTnaH, priyaassttnaa-ityaadi| 260-priyASTAH priyASTAbhyAm , priyASTAbhiH, priyASTAbhyaH 2 , priyASTAsu, bhUta-bhu , budhau, budhaH, budhA, bhudayAm , bhutsu / 262-yuGa, yuau, yujaH, yujam , yuau, yujaH, yujA, yugbhyAmityAdi / 263-asa. mAse kim / suyuk-suyum, suyujau, suyujA, khan , kho, khalaH, rAT-rADa, rAjau, rAjA, rAsu-rATsu, evaM vibhrAT / 264-deveTa , deSejI, devejaH, vizvasanavizvasRD , vizvasajI, vizvasRjaH, parimRT , vibhrAk-vibhrAga , vibhrAgbhyAmityA. di, paripAT , parivAjA, paribAja, vizvarATa-vizvArADa / 266. vizvarAjau, vi. zvarAjaH vizvarADmyAmityAdi, bhRT-bhRt , bhRjjA, bhRjjA, 236-Rtvika-. tvim , RtvijA, RtvijaH, Urka-Urga, UrjI, UrjaH, syA, syau, tye, tyam , tyo, For Private and Personal Use Only Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ema2 pariziSTetyAn , sA, to, te, paramasA, paramatau paramate, svam , atitvamiti / 267-tyada, tyadA, tyadA. atityad , atityadA, atityadaH, yaH, yau, ye, eSaH, etau, ete, enam, enau, enAn , enena, enayoH / / 268-tvam , aham / 369-paramatvam , paramAham , atitvam , atyaham , 270-yuvAm , AvAm , bhASAyAM kim / 'yuvaM vastrANi, saparyantasya kim / yuvakAm , AvakAm / 271-yUyam , vayam , paramayUyam , parama. cayam , atiyUyam , ativayam / 292-tvAm, mAm , yuvAm , AvAm , yuSmAn , asmAna / 203-tvayA, mayA, yuvAbhyAm , AvAbhyAm , yupmAbhiH, asmAbhiH, tubhyam , mahyam , paramatubhyam , paramamahyam , atitubhyam atimahyam , yuvAbhyAm , AvAbhyAm / 374-yuSmabhyam , asmabhyam , tvat , mat , yuvAbhyAm , AvAbhyAm , yuSmat , asmat tava, mama, yuvayoH, AvayoH / 285-yuSmAkam , asmAkam , tvayi, mayi, yuvayoH, AvayoH, yuSmAsu, asmAsu / 277-atitvam , atyaham , atitvAm , atimAm , atiyUyam , ativayam , atitvAm 3, atimAm 2, atitvAn , atimAn, atitvayA, atimayA, atitvAbhyAm , atimAbhyAm 2, atitvAbhiH, atimAbhiH, atitubhyam , atimahyam, atisvabhyama, atimabhyam , atitvat 2, atimat , atitava, atimama, 274atitvayoH 2, atimayoH 2, atitvAkam , atimAkam , atitvayi, atimayi, atitvAsu, atimAsu / atiyuvAm 3, atyAvAm 3, atiyuvAn , atyAcAn , atiyuvayA, atyAvayA, atiyuvAbhyAm 3, atyAvAbhyAm 3, atiyuvA. bhiH atyAvAbhiH, atiyuvabhyam , atyAvabhyam , atiyuvat 2 atyAvat 2 a. tiyuvayoH 2, atyAvayoH 2, atiyuvAkam , atyAvAkam , atiyuvayi, atyA. cayi, atiyuvAsu, atyAvAsu / atiyuSmAm 3, atyasmAm 3, atiyuSmAn , atyasmAna, atiyuSmayA, atyasmayA, 279-atiyuSmAbhyAm 3, atyasmA. bhyAm 3, atiyuSmAbhiH, atyasmAbhi, atiyuSmabhyam , atyasmabhyam , ati. yuSmata, atyasmat , atiyuSmayoH 2, atyasmayoH2 atiyuSmAkam , atyasmA. kam , atiyuSmayi, atyasmayi, atiyuSmAsu, atyasmAsu, 280-padAtparayoH kim, tvAM mAtu, mAM pAtu, apAdAdau kim vedairazeSai0, 281-itiyuSmatputro brIti. ityasmatputro avIti, odanaM paca tava bhaviSyati, zAlIna te odanaM dAsyAmIti, dhAtAte bhakto'sti-dhAtA tava bhakto'stIti vA, tasmai te nama ityeva, 282-haristvAM mA ca rakSatu, kathaM tvAM mAM vA na rakSedityAdi, haro harizca me svAmI, cetasA tvAM samI. kSate, bhaktastava rUpaM dhyAyati, bhaktastvA pazyati cakSuSA, 283-bhaktastvamapyahaM tena haristvAM, trAyate sa mAma, tvA meti vA, agne tava, devAsmAnpAhi, agne naya, ana indra varuNaH, 284-sarvadA rakSa deva na, 285-yU prabhavaH, devAH zaraNyAH , yuSmAnbhaje, vo bhaje iti vA / supAt-supAdU , supAdau, supAdaH, sugadam , supAdau, supA, supadA, For Private and Personal Use Only Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| 883 supADyAmityAdi, agnimat-agnimad , agnimayau, agnimathA, bhagnimadbhayAmi tyAdi, 286-prAi, prAJcau, prAcaH prAzvam, prAcau, prAcaH, prAcA, prAgbhyAmityAdi, pratyaGa, pratyacau, pratyakSA, pratyaJcam , pratyacau, 287-pratIcaH pratIcA, 288-amu. muyA, amumuyazo, amumuyaJcaH, amumuyanvam , amumuyamcI, amumuIcaH, ma mumuIcA, amumuyagbhyAmityAdi. 289-adamuyA, adadyA, viSvaradevayoH kim / azvAcI, aJcato kim / viSyagyuka, vapratyaye kim / viSvagamcanam , ayaskAraH, udacha, udaJcau, 290-udazcaH, udIcaH, udIcA, udagbhyAmityAdi, samyaGa, samyancau, samyaJcA, samIcaH, samIcA, sadhyacha, tirya, tiyecau, viyaMJcaH, tiryaJcam , tiyaJcau, tirazcaH, tirazcA, tirthagbhyAmityAdi, prAG, prAJcau, prAcaH, 291-prAJcA, prAncA, prAibhyAm , prAikSu-prArUSu, evaM pUjArthe pratyaGGAdayaH, kruGa, RJco, kucaH, kurubhyAmityAdi, payomuk-payomug , payomucau, payomucaH, 291-suvRTasuvRha, suvRkSau, suvRzcaH, suvRTsu-suvRtsu, mahAn , mahAntau, mahAntaH, he mahan , mahatA, mahatA, mahajayAmityAdi, dhImAn , dhImanto, dhImantaH, he dhIman , 293gomAn, gomantau, 294-gomanta ityAdi, bhavAn , bhAnto, bhavantaH, bhavan , dadat-dadadU , 295-vadato, dadataH, jakSat-jAdU, jakSato, jakSataH, evaM jAgrat-daridat-zAzat-cakArazava, dIdhyat, vyat , gupa-gub , gupau, gumaH, gurubhyAmityAdi, 296-tAraka-tAhaga, tAhazI, tAhaH, 29.-viTa-viD, vizau. vizaH, vizam , naka-naga, naTa-nan , nazo, nazaH, narabhyAm-naDbhyAmityAdi, ghRtapaka-ghRtaspara , ghRtaspRzo, ghRtaspRzaH, spRka , 298-daeka-dag , daSau, daSaH, daramyAmityAdi, rasnamuTa-rasnamuna, ratnamuSau, ratnamuSaH SaT-SaD, SaDmiH , SaDbhyaH 3, SaNNAm , SaTtsu, SaTsu paramaSaT, paramaSaNNAm , priyaSaSaH, priyaSaSAm , 299-pipaThIH, pipaThiSau, pipaThiSaH, pipaThIbhyAm , pipaThIpu-pIpaThIHSu, nisva, 300-nisse, suhi. nsu, puMsa, cikIH, cikIrSoM, cikIrSaH, cikIrSu, doH, doSau, doSaH, doSan , 301doSNA, poSNA, doSA, doSA, vivi-vivida vivikSo. vivikSaH, taTa-taD , takSau, takSaH. gora -gorada, gorakSau, gArakSaH, 302-tak-tA. gora-goraga, pipakpipaga , e6 vivaka , vidhaka , supIH, supiso, supisaH, supisA, supIAma, supIHsupISpa, evaM sutaH, vidvAn, vidvAMso, vidvAMsaH he vidvana, vidvAMsam , vidvAMso, viduSaH, viduSA, 303-vinayAmityAdi, sedivAn , sedivAsI, sedivAMsaH, sedivAM. sam , seduSA, seduSA, sedivadyAmityAdi, 304-suhin , suhiMsau suhiMsaH, sAha. bhyAm , suhintsu-suhinsu, dhvata-dhvad , dhvasau, dhvasaH, dhvadbhayAm , evaM sat, bahupuMsI-ityatra, 305-pumAn, he puman , pumAMsau, pumAMsaH puMsaH, puMsA, dhUbhyAm , bhiA, pusi, puMsu. uzanA, uzanasau, uzanasaH he uzanan-he uzana-he uzanaH, uzano. bhyAmityAdi. 306-anehA, anehasau, manehasaH, he anehaH, anehobhyAmityAdi, For Private and Personal Use Only Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 184 pariziSTevedhAH, vedhasA, bedhasaH, he vedhaH, bedhobhyAmityAdi, suvaH suvasau, suvasaH, piNDayaH piNDaglaH, asau, 304-asako, asukaH, amU, amI. amum , amU, amUna, 308-amunA, amUbhyAm 3, amIbhiH, amuSmai, amobhyA, amuSmAta , amuSya, amuyoH, amISAm , amuSmin, amuyoH, amISu / iti halantapuMlliGgaprayogAH / atha hlntstriilinggpryogaaH| pRSTha 309-upAnat-upAnad . upAnahI, upAnahaH, upAnadyAm , upAnatsu, uSNika-uSNim , 319-uSNihau, uSNihaH, uSNigbhyAm , uSNikSu, cauH, divA, divaH, gI, girau, giraH, evaM pU:, catasnaH 2 . catasRNAm , kA, ke, kAH, zeSaM sarvAvat , 312-iyam , ime, imAH, imAm , ime, imAH, anayA, AbhyAm 3, AbhiH, asyai, asyAH, anayoH 2, AsAm , asyAm , Asu, enAm , ene, enAH, enayA, enayoH 2, 312-traka-sraga , strajau, sajA, snagbhyAm , sakSu, syA, sye, tyAH, evaM tad , yad , etad , vAk-vAga , vAcau, vAcaH, vAgbhyAm , vAkSu A. paH, apaH. abhiH anyaH 2 , apAm , apsu, dika-diga, dizau, dizaH, digbhyAm , dikSu, dRka- haga , 313-dRzau, dRzaH, sviTa-tviD , tviSau, tviSaH, viDmyAm , tvisu-tviTasu, sarjU, sajuSau, sajuSaH, sajUAm , sajUSSu-saz2Apu, AzIH, A. ziSA, AziSaH, AzIbhyAm , alau, ama , amUH, amUm , amU , amUH, amu. yA, amUbhyAm , amUbhiH, amuSNa, amubhyAm 2 , amUbhyaH, amUSyA:2, amu. yoH 2, amUSAm , amUSyAma , 314-amuyoH,amUSu , iti halantastrIliGgaprayogAH / atha hlntnpuNsklinggpryogaa| - pRSTha 315-svanaDut-svanahad , svanaduhI, svanavAhi, zeSa puMvata , vimalaghuH, 315-vimaladivI, vimaladivi, apadAdividhau kima / dadhisecau, 316-vAH, vArI, vAri, catvAri, kim . ke, kAni, idam , ime, imAni, enat , ene, enAni, enena enayoH 2 , brahma, brahmaNI, brahmANi, 317-he brahman-he brahma, ahabhAti, ahnI-ahanIahAni, ahobhyAm , mahobhiH, dIrghAhA nidAghaH, 318-he dIrghAho dIrghAhAnau, dIrghAhAnaH, dIrghAtA, dIrghAhobhyAm , daNDi, daNDinI, daNDIni, tragvi, sragviNo, saMgvINi, vAgmi, vAgminI, vAgmIni, bahuvRtraha, bahuvRtraghnI-bahuvRtrahaNI / bahu. vRtrahANi, bahupUSa, bahupUSaNI, bahupUSANi, bahvarya, bahvayaMmNI, bahvaryamANa,319-amuka sRga . 300-asUjI, asRSi, asan , asAni, asRjA, asnA, asagbhyAma , asabhyAmityAdi, Uka-Urga, UrjI, aji, bahUji-vahUni vA kulAni, tyata-tyad , tye, syAni, tat-talU , te, tAni, yat-gda , ye, yAni, etat-edad , ete, etAni, enat , vebhit-vebhida , vebhido, 321 midi brAhmaNakulAni, cecchi. di| 322-gavAk-yavAga, goak-goaga, go'k-go'ga , gavAG, goaG, goDa, 321-gocI-gavADI-gomacI-go'cI, gavAzi-gomaJci-goli, gocA For Private and Personal Use Only Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prayogasUtrI | 5 , gavAkSA- goaJcA goDavA, gavAgbhyAm gobhyAm gosvAm, gavAmyAmmoabhyAm gobhyAm ityAdi, gavAkSu-go madhu-goDablu, gAvaDpu goaDaSu - go'Su, gavAkSu - goakSu-go'kSu, 326 - tiryak tirazcI, tiryaJca tiryaGa, tiryaJcI, tiryaJca, 327- yakRta, yakRtI, yakRnti, yakana, yakAni, yakno, yakRtA, zakRt, zakRtI, zakunti, zakAni zaknA- zatrutA dadata, dadatI, dadanti-daiti, tudat, 328 - tudantI-tudatI, tudanti, bhAta, bhAntI-mAtI-bhAnti, pacata, pacantI pacanti dIvyat, dIvyantI, dIvyanti, svap-svab, svapI, 1 329 - cApi svampi, svapA, svadbhayAm, svadbhiH dhanuH, dhanuSI, dhanuSi, dhanuSA dhanurbhyAm evaM cakSurhavirAdayaH, pipaThIH, vipaThiSI, pipaThiSi, pipaThIyamityAdi, payaH payasI, paryAsa 330 - payalA payobhyAmityAdi, supum, supuMsI, supumAMsa, adaH, amu, amUni zeSaM, puMvata, iti halantanapuMsakaliGgaprayogAH / 9 athAvya-yaprayogAH / 1 pRSTha 330-svar, antara, prAtar punara, sanutar 331 - uccais, nIcais, zanais, Rdhaka, Rte, yugapat, Azat pRthaka, hyas, zvat, divA, rAtrau sAyam, ciram, manA, ISat, joSam, tUSNIm, bahis, avas, samayA, nikaSA, svayam, vRthA, naktam, naJ, hetau, iddhA, addhA, sAmivat, bAhmaNavat, kSatriyavat, sanA, sanat, sanAt, upadhA, tiras, antarA, antareNa, jyok, kam, zam, sahasA, vinA, nAnA, svasti, svadhA, alam, vagTU, zrauSaT, vauSaT anyata, asti, upAMzu, kSamA, vihAyasA, doSA, mRSA, mithyA, sudhA, purA, mitho, mithas / 332 - prAyas, muhus, pravAhukam, pravAhikA, Aryahalam, abhIkSNam, sAkam, sArdham, namas, hiruk, dhik, am, Am, pratAm, prazAm, pratAnU, mA, mAhU, ca, vA, ha, aha. 333-eva, evam nUnam, zazvat, yugapat bhUyas, kUpat sUpata, kuvit, neta cet, ca, kazcit kiMcit, yatra, naha, hanta, mAkiH, mAkim, nakiH, Akim, nAkim, mAhU, nagh yAvat tAvat, svai, hai, nvai rai, zrauSaT vauSaT svAhA, svadhA, vaSaT, om, tum, tathAhi, khalu, kila, atho, atha, suSThu, sma, Adaha, avadattam / 314- ahaMyuH, astikSIrA, a, A, i, I, u, U, e, ai, o, au, pazu, zukam, yathAkathAca, pAT, pyAT, aGga, hai, hai, bhoH, aye, dya, viSu, ekapade, yut, ataH ! 335 pacati kalpam, pacati rUpam, hamAraM smAram, jIvase, pibadhyai / 336 - kRtvA, udeto, visupaH, adhihari tatrazAlAyAm, atyuccaisau / 332 - vagAhaH, avagAhaH pidhAnam, apidhAnam, ityavyayaprayogAH / * " " atha strIpratyaya-prayogAH / 9 For Private and Personal Use Only 1 pRSTha 340-ajA, khaTacA, paJcAjI, 341- ajA, eDakA, azvA, caTakA, mUSikA, bAlA, vatsA, hoDhA, mandA, vilAtA, samphalA, bhatraphalA, satpuSpA, prAkpuSpA, pratya Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTekpuSpA, shudraa| 342-zUdrI, amahatpUrvAkim / mahArAdI, krucA, uSNihA, devavi jyeSThA, kaniSTA, madhyamA, kokilA, amUlA / 343-kI, daNDinI, bhavatI, pacantI, dIvyantI, ukhAnat, 344-parNadhavat prAcI, pratIcI, atisutvarI atidhIvarI, paarvrii| 345-avAvA brAhmaNI, rAjayudhvA, bahudhIvarI, bahudhAvA / 346-dvipadI, dvipAt, dvipadA Rk, ekapadA, pakSa, catasraH / 347-sImA, sImAnau, vahuyajvA, bahuyajvAno, sImA, sIme, sImAnau, dAmA, dAme, daamaanau| 348-bahuyajvA bahu. yajve, bahuyajvAno, bahurAjJI, bahurAzyau, bahurAje, bahurAjAnau, sarvikA, kArikA, 349-ataH kim / naukA, pratyayasthAtkim / zakA, asupaH kim / bahuparivrAjakA. nagarI, kAtkim) nandanA, pUrvasya kim / kaTukA, taparaH kim / rAkA, Api kim / kArakaH / 350-mAmikA, narikA, dAkSiNAtyikA, ihatyikA, yakA, sakA, yakAm , takAm / 311-adhityakA, upatyakA, jIvakA, bhavakA, devadattikA, devakA, kSipakA, dhruvakA, kanyakA, caTakA, tArakA, tArikA varNakA / 352-varNikA, vartakA, vartikA, aSTakA, aSTikA, putrikA, putrakA / 353-sUtikA, sUtakA, vRndArikA, vRndArakA, AryakA, AyikA, caTakakA, caTakikA, ataH kim / zAGgAyikA, 364-yaketi ki. m / azvikA, strI pratyaye kim / zubhaMyikA, sunayikA, supAkikA / 396-aneSakA, parameSakA, advake, paramadvake, 368-svikA, paramasvikA, nimastrakA / eSakA eSikA, etike, etakA, ajakA, ajikA, sakA, jJikA, dvike, dUke,niH svakA, niH svikA / 359-gaGgakA gaGgikA, akhaTvikA,gaGgAkA, zubhrikA / 360-kurucI, nahaTa-nadI,bahu. kurucarA vakSyamANA / 362-sauparNeyI, aindro, autso, urudvayasI, urudanI, urumaatrii| 363-paJcatayo, AkSikI, lAvaNikI, yAdRzI, itvarI, caurI, baiNI, pautrI pAktIkI, ADhayaGkaraNo, taruNI-talunI / 364-gArgI laipyaa| 365-daivyA / 166 gAAyaNI, lauhityAyanI,kAtyAyanI, kauravyAyaNI, mANDUkAyanI, aasuraaynnii| 367-kumArI, vadhUTI, ciraNTI, ataH kim / zizuH, trilokI, triphalA anIkA senA, 668-paJcAyA, dvibistA, vyAcitA, dvikmblyaa| 369-vyADhakI, taddhitaluki kim / paJcAzvI, dvikANDA kSetrabhaktiH kSetre kim / dvikANDI rajjuH / 370-dvipuruSI, dvipuruSA / 371-kuNDodhnI, striyAM kim / kuNDAdho dhenukam , nyUnI, atyUdhnI, atyuudhaaH| 372-dvidAmnI uhAmA vaDavA, dvihAyanI bAlA, nihAyanI caturhAyanI trihAyanA, catuhAyanA zAlA, surAjJI nAma nagarI, zatamUrnI 'mathota indraH kevalIviMzaH' mAmakI, bhAgadheyI, pApI, aparI, samAnI / 373-AryakRtI, sumaGgalI, bheSajI,keva. lA, mAmikA, antarvanI pativatnI antarastyasyAM zAlAyAM ghaTaH, patimatI pRthivI, 374-vasiSThasya patnI, gRhasya patiH, gRhapatiH, hahapatnI, dRDhapatnI, dRDhapatiH, vRSalapatnI, vRsslptiH| 375-patniyo, paniyaH, sapUrvasya kim / gavAM patiH strI, sapatnI, ekapatnI, vIrapatI / 376-pUtakratAyI, pUtakratureva sA, vRSApAyI, vRSAkapI, For Private and Personal Use Only Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| 8 anAyI, kusitAyo, kusidAyI / 677-manAyI, manAvI, manuH, enI, etA, rohiNI, rohitA / 304-yeNyA, anudAttAskim / zvetA, zitiH strI, pizaGgI, pizaGgA, asitA, palitA, masinI, palikanI / 3.9-avadAtA, kalmASI sAraGgI, anudAttAntArikam / kRSNA, kapilA, nartakI, gaurI anukuhI, anaDvAhI, pipplii| 380-massI, daMSTrA, 301-jAnapadI, kuNDI, kuNDA, goNI, goNA, sthalI, sthalA, bhAjI, bhAjA, nAgI, nAgA / 383-kAlI, kAlA, nIlI, nIlA, nIlyA, nIlI, nIlI gauH, nIlI nIlA vA, kuzI, kugA, kAmukI, kAmukA, kavarI, kavarA, zoNI shonnaa| mRdvI, mRduH, uttaH kim / zuciH, guNeti kim / AkhuH / 384 kharu pativarA kanyA, pANDA, bahI, bahuH, gatriH, rAtrI zakaTiH, zakaTI, ati. cArikam / ajananiH / 385-paddhatiH, paddhatI, gopii| 386-gopAlikA, azva. pAlikA, sUryA, devatAyA kim / sUrI, kuntI, mAnuSIyam / 387-indrANI, himAnI, araNyAnI yavAnI, yavanAnI, mAtulAnI, mAtulI, upAdhyAyAnI, upAdhyAyI, upAdhyAyI-upAdhyAyA, aacaaryaanii| 388-AcAryA, aryANI-aryA, kSastriyANI, kSastriyA, arthI, kSatriyI, kathaM brahmANIti / 389-vastra kItI, dhanakItA, analisI dhauH| 390-urubhinnI, bahukRtA, dantajAtA, pAgIgRhItI, pANIgRhItA, surApItI, surApItA, antodAttArikam / vstrcchnnaa| 391-atikezI, bhatikezA candramukhI, candramukhA, sugulphA, upasarjanAtkim / zikhA, svAGgaM vidhaa| 392-susvedA,sujJAnA, sumukhA suzophA, sukezI, sukezA sustanI, sustanA 393-tuGganAsikI, tucanAsikA, sahanAsikA, anAsikA, svaGgI, svadhA / 394-supucchI, sagucchA, kabarapucchI, mayUrI, ulUkapakSI zAlA, ulUkapucchA senA, kalyANa kroDA, sujaghanA, sakezA, akezA, vidhamAnanAsikA / 395-zUrpaNakhA, gauramukhA, saMjJAyAM kim / tAnamukhI kanyA, prAmukhI, dityavAT ca me dityauhI, ca me| 396-sakhI, azikSI, Adhenavo dhunyntaamshiyoH| 395-taTI, vRSalI, satyantaM kim / zuklA, sakRdityAdi kim / devadattA / 398-aupagavI, kaThI, bacI, brAhmaNI, jAteH kim / muNDA, asvI viSayAtkim / balAkA / 399-ayopadhAtkim / kSatriyA, hayI, gavayI, mukayI, manuSI, matlI, odanapAkI, zaGkakargI, zAlI , zahapuSpo, dAsI. phalI, darbhamUlI, govAlI, dAkSI, audameyI / 400-manuSyeti kim / tittiriH, kurU: ayopadhAdikam / adhvaryuH, alAbvA, karkandhvA / 401 kRkavAku, rajjuH, hanuH, bhadrabAhUH, saMjJAyAM kim , vRttavAhuH, paGgaH, cazrUH / 402-karabhorUH, saMhitosA, saphorU, lakSaNorUH vAmora, 403-pahitorUH, sahorU kadUH, kamaNDalUH saMjJAyAM kim / kaduH, maNDalu:, zArivI, vaidI, naarii| 404-AmbaTyA, kArISagandhyA, pautimAkhyA, AvaLyA / 405-yuvatiH , bahuyuga, yuvatIti tu yauteH / iti strIpratyayaprayogAH / For Private and Personal Use Only Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTe atha kaarkpryogaa| pRSTha 406-uccaiH, nIcaiH, kRSNaH, zrI, jJAnam / 400-taTA, taTI, taTam , droNo shriihiH| 408-ekA, dvau bahavaH, he rAma / 409-kartuH kiM, mASeSvazvaM badhnAti, tamaahaNaM kim , payasA odanaM bhuGkte / 410-hariM bhajati, hariH sevyate, lakSamyA sevi. taH / 411-prAptAnandaH, viSavRkSo'pi saMvA svayaM cchettumasAmpratam / 412- grAma gacchaMstRNaM spRzati, viSaM bhuGkte / 413-gAM dogdhi payaH, baliM yAcate vasudhAm / 414-avinItaM vinayaM yAcate, taNDalAnodanaM pacati, gargAJchataM DaNDayati, praja. mavaruNaddhi gAm / 415-mANavarka panthAnaM pRcchati, vRkSamavacinoti phalAni, mANavakaM dharma brUte zAsti vA / 416-zataM jayati devadattaM, sudhAM kSIranidhi mathnAti, devadattaM zataM muSNAti, grAmamajAM nayati harati karSati vahati vaa| 417-bali bhi. kSate vasudhAm , mANavakaM dharma bhASate, abhidhatte-vaktItyAdi, kArakaM ki, mANavakasya pitaraM panthAnaM pRcchati, kurunsvapiti, mAsamAste, godohamAste, kroshmaaste| 419-za nagamayatsvargamityAdi, gatItyAdi ki, pAcayatyodanaM devadattena, aNya. ntAnAM kiM, gamayati devadatto yajJadattaM, tamaparaH prayuGkte / 420-nAyayati-vAhayati vA bhAraM bhRtyena, vAhayati rathaM vAhAnsUtaH, Adayati-khAdayati-vA annaM baTunA, bhakSa. yatyannaM baTunA, AhisArthasya kiM, bhakSayati balIvansisya, jalpayati, bhASayati, vA dharma putraM devadattaH / 421-darzayati, hari bhaktAn , smarati, jivati, smArayati ghrApayati devadattena, zabdAyayati devadattena / 420-mAsamAsayati devadattaM, devadattena pAcayati-ityatra na, hArayati kArayati, vA bhRtyaM bhRtyena vA kaTam , abhivAdayatedarzayate devaM bhakta-bhaktena vA, adhizete-adhitiSThati adhyAste vA vaikuNThaM hariH, abhinivizate sanmArgam / 523-pApe'bhinivezaH, upavasati anuvasati adhivasati Avasati vA vaikuNThaM hariH, vane upavasati, ubhayataH kRSNaM gopAH, sarvataH kRSNaM, dhik kRSNAmaktam , uparyupari lokaM hriH| 424-adhyadhi lokam , adho'dho lokam . abhitaH kRSNaM, paritaH kRSNaM, grAmaM samayA, nikaSA lAM, hA kRSNAbhaktaM, bubhukSitaM na pratibhAti kiJcit , antarA tvAM mAM hariH, antareNa hariM na sukham / 425-japamanuprAva. rSat / 426-nadImanvavasitA senA, anu hariM surAH, upa hariM surAH / 427-vRkSaM prati. paryanu vA vidyotate vidyut, bhakto viSNu prati paryanuvA, lakSmIhari prati paryanu vA / vRkSaM vRkSaM prati paryanu vA siJcati, eSu kiM, pariSiJcati / 428-harimabhi vartate, bhakto hari. mabhi, devaM devamabhisiJcati, abhAge kiM, yadanamamAbhiSyAttaddIyatA, kuto'dhyAgacchati, kutaH paryAgacchati / 429-su siktaM, sustutaM, pUjAyAM ki, suSiktaM kiM tavAtra, atidevAnkRSNaH, sapiSo'pi syAt / 430-api stuyAdviSNum . apistuhi, dhigde. vadattamapistUyAd vRSalam / 431-api siJca, apistuhi, mAsaM kalyANI, mAsamA dhIte, mAsaM guDadhAnAH, kroza kuTilA nadI, krozamadhIte, krozaM girisa, atyantasaMyoge For Private and Personal Use Only Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| 858 ki, mAsasya dviradhIte, krozasyaikadeze parvataH / 432-tamabgrahaNa ki, gaGgAyAM ghoSA, rAmeNa vANena hato vAlI, prakRtyAcAsa, prAyeNa yAjJika, gotreNa gAyaH, samenaiti, viSamenaiti, dvidroNena dhAnyaM kroNAti / 43-sukhena-duHkhena vA yAti-ityAdi, akSarakSAnvA dIvyati, ahA krozena vAnu vA ko'dhItaH, apavarga kiM, mAsamadhIto nA. yAtaH, putreNa sahAgataH pitA, evaM-sArka-sArdhasamaMyoge'pi / 434-akSNA kANA, aGgavikAraH kim , adhikANamasya, jaTAbhistApasaH, pitrA, pitaraM vA saaniite| 435-daNDena ghaTaH,puNyena dRSTo hariH, adhyayanena vasati, alaM zrameNa, zatena zatena vatsAnpAyayati pyH| 436-dAsyA saMyacchate kAmukA, bhAryAya saMyacchati, viprAya gAM dadAti, dAnIyo vipraH, patye zete / 437-pazunA rudra yajate, haraye rocate bhaktiH , prIyamANaH ki, devadattAya rocate modakaH pthi| 438-gopI smarAtkRSNAya lAghatehute-tiSThate-zapate vA, jIpsyamAnaH ki, devadattAya zlAghate pathi, bhaktAya dhArayati mokSa hariH, uttamaNaH ki, devadattAya zataM dhArayati prAme, puSpebhyaH spRhayati, IpsitaH ki, puSpebhyo vane spRhyti| 439-puSpANi spRhayati, haraye krudhyati, yati, Iya'ti, asUyati, yaM pratikopaH kiM, bhAryAmIrNyati, mainAmanyo'drAkSIt krUramamikrudhyati-abhidruhyati, kRSNAya rAdhyati-IkSate vA / 440-viprAya gAM pratizRNoti-AzRNoti vA, hotre'nugRNAti-pratigRNAti / 441-zatena zatAya vA parikrItaH, muktaye hari bhaja. ti, bhakti nAya kalpate, sampadyate-jAyate-ityAdi, vAtAya kapilA vidyuta , brAhma. NAya hitm| 442-phalebhyo yAti, namaskurmo nRsiMhAya, evaM svayambhuve namaskRtya, yAgAya yAti / 443-haraye namaH, prajAbhyaH svasti, agnaye svAhA, pitRbhyaH svadhA, tena daityebhyo hariralaM prabhuH-samarthaH, zaktaH-ityAdi, prabhvAdiyoge SaSThayapi sAdhuH / 444-vaDindrAya, svastigobhyo bhUyAt, na tvAM tRNaM manye tRNAya vA / 449-na tvAM zune manye, prAma-grAmAya-yA gacchati, ceSTAyAM ki, manasA hari vrajati, anadhvanIIta kiM, panthAnaM gacchati, utpathena pathe gacchati, grAmAdAyAti, dhAvato. 'zvAtpatati, kAraka ki, vRkSasya paNe patati / 446-pApAmjugupsate viramati, dharmAspramAdyati, corAdvibheti, corAtrAyate, bhayahetuH kim , araNye vibheti-trAyate vA, adhyayanAtparAjayate, asoDhaH kiM, zatranparAjayate, yavebhyo gAM vArayati, IpsitaH kiM, yavebhyo gAM vArayati kSetre / 448-mAtunilIyate kRSNaH, antau ki, caurAbadidRkSate, icchati grahaNaM kiM, devadattAyajJadatto nilIyate, upAdhyAyAdadhIte, naTasya gAthAM zRNo. ti| 449-brahmaNaH prajAH prajAyante, himavato gaGgA prabhavati, prasAdAtprekSate-Asa. nAtprekSate, zvazurAjihRti, kasmAtvaM nadyAH / 450-vanAdU grAmo yojana-yojane vA, kArtikyA AgrahAyaNI mAse, anyo bhinna-itaro vA kRSNAt , ArAhanAt , Rte kRSNAt , pUrvo.grAmAt / 451-caitrAtpUrvaH phAlgunaH, pUrva kAyastha, prAk pratyag vA grAmAta, dakSiNA prAmAt , dakSiNAhi grAmAt , bhavAtprabhRti-Arabhya vA sevyo hri| For Private and Personal Use Only Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 660 pariziSTe 9 * 452 - grAmAdahiH, apahareH - parihareH saMsAraH / 453 - hariM pari, A muktaH saMsAraH, A sakalAdU brahma, pradyumnaH kRSNAtprati, tilebhyaH pratiyacchati mASAn zatAd baddhaH, akartari - iti kim / zatena bandhitaH, jADyAt - jADayena vA baddhaH, guNe kiM, dhanena kulam, striyAM kiM / buddhayA muktaH / 454 - dhUmAdagnimAn nAsti ghaTo'nupalabdheH, pRthakU rAmeNa - rAmAt - rAmaM vA evaM vinA-nAnA stokena - stokAdvA muktaH, 455 -stokena viSeNa hataH, grAmasya dUraM durAta dUreNa vA antikam - antikAt-antikena vA, dUra: panthA, 466 - rAjJaH puruSaH, satAM gatam, sarpiSo jAnIte, mAtuH smarati, edho. 'dakasyopaskurute, bhaje zambhozcaraNayo:, phalAnAM tRptaH / 457 - annasya hatorvasati kena hetunA vasati, kasya hetorvasati, kinnimittaM vasati, kena nimittena vasati, kasmai ni. mittAya vasati, evaM kiM kAraNaM ko hetuH kiM prayojanamityAdi, jJAnena nimittena hariH sevyaH, grAmasya dakSiNataH puraH purastAt, upari- upariSTAt / 458 - dakSiNena grAma- grAmasya vA, evamuttareNa, dUraM-nikaTaM grAmasya-grAmAdvA, sarpiSo jJAnam mAtuH smaraNam, sarpiSodayanam IzanaM vA / 469- edho dakasyopaskaraNam, caurasya rogasya bajA, rogasya, caurajvaraH - caurasantApo vA / 460 - sarpiSo nAthanam, AziSIti fi, mANavakanAthanaM, caurasyojjAsanam, niprau saMhatau viparyastau vyastau vA, caukiM, - - rasya niprahaNanaM, praNihananaM, nihananaM, prahaNanaM vA, caurasya krAthanaM, vRSalasya peSaNaM, hiMsAyAM kiM dhAnApeSaNam / 461- zatasya vyavaharaNaM-paNanaM vA, samarthayoH kiM, zalA. kAvyavahAraH, brAhmaNapaNanaM stutirityarthaH, zatasya dIvyati, tadarthasya kiM brAhmaNaM dIvyati, zatasya zataM vA pratidIvyati, agnaye chAgasya haviSo vapAyA medhasaH preSya anubrUhi vA / 462 - paJcakRtvo'hno bhojanaM, dvirahno bhojanaM, zeSe kiM dvirahanyadhyayana, kRSNasya kRtiH, jagataH kartA kRSNaH / 463 - netAzvasya srudhnasya- srudhnaM vA kRti kiM kRtapUrvI kaTam / 464 - Azraya gavAM doho'gopena / 465 - bhedikA vibhitsA vA rudrasya jagataH, vicitrA jagataH kRtihare hariNA vA, zabdAnAmanuzAsanamAcAryeNAcAryasya vA, rAjJAM mato buddhaH pUjito vA, idameSAmAsitaM - zayitaM gataM bhuktaM vA / 466 -kurvan kurvANo vA sRSTi hariH, hariM dikSuH- alaGkariSNurvA, daityAndhAtuko hariH, lakSmyAH kAmuko hariH, jagatsRSTvA, sukhaM kartu, viSNunA hatA daityAH, daityAnhatavAn viSNuH, I. patkaraH prapaJco hariNA / 467 - somaM pavamAnaH, AtmAnaM maNDayamAnaH, vedamadhIyan, kartA lokAn, murakhya-muraM vA dviSan, brAhmaNasya kurvan, narakasya jiSNuH / 468sataH pAlakovatarati, brajaM gAmI, zataM dAyI, mayA-mama vA sevyo hariH kartarIti kiM, geyo mANavakaH sAmnAM netavyA brajaM gAvaH kRSNena / 469- tulyaH sadRzaH- samo vA, kRSNasya kRSNena vA atulopamAbhyAM kiM, tulA upamA vA kRSNasya nAsti, AyuSya cirajIvitaM kRSNAya kRSNasya vA bhUyAt, evaM madraM bhadraM kuzalaM nirAmayam sukhaM zaM. artha prayojanaM hitaM pathyaM vA bhUyAt, AziSi eka, / devadattasyAyuSyamasti madrabhadvayoH pa For Private and Personal Use Only - Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| yitvam / 470-kaTe Aste, sthAlyAM pacati, mokSe icchAsti, sarvasmiAnAtmAsti, vanasya dUre'ntike vaa| 471-adhItI vyAkaraNe, sAdhuH kRSNo mAtari, asAdhurmAtule, carmaNi dvipinaM hantItyAdi / 472-sImA ANDakozaH, puSkalako gandhamRgaH, yogavizeSe kiM, vetanena dhAnyaM lunAti, goSu dudyamAnAsu gataH, satsu taratsu asanta Asa. te, asatsu tiSThatsu santastaranti, satsu tiSThatsu asantastiSThanti / 473-rudatirudato vA prAvAjIt , gavAM-go vA svAmI, gavAM goSu vA prasUtaH, AyuktaH kuzalo vA haripUjane-haripUjanasya vA, AsevAyAM kim , Ayukto gauH zakaTe / 474-nRNAMnRSu vA brAhmaNaH zreSThaH, gavAM-goSu vA kRSNA bahukSIrA, gacchatAM gacchatsu vA dhAva. bhchIghraH chAtrANAM chAtreSu vA maitraH paTuH, mAthurAH pATaliputrakebhyaH ADhyatarAH, mAtari. sAdhunipuNe vA / 476-AcAryAyAM kim , nipuNo rAjJo bhRtyaH, sAdhunipuNo vA mAtari pratiparyanu vA, prasita utsuko vA hariNA-harau vA, mUlenAvAhaye devI zravaNena visarjayet , mUle-zravaNe iti vA, lupikim , puSye zaniH, adhabhuktvA'yaM vyahe dvayahAdA bhoktA, ihastho'yaM kroze kozAdvA lakSya-vidhyet / 476-loke-lokAdvAdhiko hariH, upaparAdeM harerguNAH adhibhuvi rAmaH-adhirAme bhUH, rAmAdhInA / 774-yadatramA. madhikariSyati / iti kaarkpryogaaH| bhyaavyyii-bhaavpryogaa| pRSTha 482-paryabhUSayat , anuvyacalat , bhUtapUrvaH / 482-jImUtasyeva, 484--apa. dizam , apadizena, apadizam , apadize, 485-sumadram , adhi hri| 486-adhi. gopam, upakRSNaM, samayA grAma, nikaSA laGkAma, aaraaduunaat| 485-sammada, duryavana, vyaddhiH nirmakSikam , atihimam, atinidraM, iti hari, anuviSNu, pazcAcchandasya tu na, 486 -anurupaM, pratyartha, yathAzakti, sahari, anujyeSThaM, sacakra, sahapUrvAka, sasakhi / 489 -sakSatraM, samRddhiH, satRNamatti, sAmi, yathA haristathA haraH / 490-yAvacchloka, zAkaprati, mAtAtheM ki, vRkSaM vRkSa prati vidyotate vidyut , akSapari, zalAkApari, ekapari / 492-apaviSNu saMsAra:-apaviSNoH, pariviSNu, pariviSNoH , bahirvanaM bahirvanAt , prAgvana prAgvanAt , |AmuktisaMsAra: AmukteH, AvAlaM haribhaktiH, bhAbAlebhyaH, abhyagnizalabhAH patanti, agnimami, pratyagni, agnimprati, anuvanamaH shnirgtH| 493-anugaGgaM vArANasI, gaGgAyA anu, tiSThadguH, AyatIgavam / 494pAre gaGgAdAnaya,-gaGgApArAta , madhye gaGgAt / gnggaamdhyaat| 495-dvimuni, trimuni vyAkaraNam , ekaviMzati, bhAradvAja, saptagaGga, dviyamunam / 496-unmattagaGgaM nAma dezA, lohitagaGgam, uvazarada, prativipAzaM, zaradU, vipAza, anas, manas, upAnaha div, himavat , anaDuha, diz , dRz , viz, cetas, catur, tyadU, tad, yduu-kiydityaadi| 495-upajarasaM, pratyakSa, parokSaM, parokSA kriyA, samakSam, anvkssm| 498-uparAjam, dhyAtmam , upacarmam, upacama upanadama, upanadi, upapaurNamAsam, upapaurNamAsi, For Private and Personal Use Only Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 642 pariziSTaupAgrahAyaNam , upAgrahAyaNi, upasamidham , upasAmat / 499-upagiram , upgiri| . ityvyyiibhaavpryogaaH| atha ttpurusspryogaaH| pRSTha 419-paJcarAjam / 100-kRSNazritaH, duHkhAtItaH, grAmagamI, annabubhukSuH / 101-svAyaM kRtiH, khaTvArUDho jAlmaH, sAmikRtam, mAsapramitaH prAtipaccandraH / 502-muhUrtasukham , zaGkhalAkhaNDaH, dhAnyArthaH, 203-tatkRta iti kim / akSNA kANaH, mAsapUrvaH, mAtRsadRzaH, pitRsamaH, mASona kArSApaNam , mASavikalam , vAkkalaha, AcAranipuNaH, guNamizrA, AcAralakSNaH, guDasammizrAdhAnAH / 204-mAsAvaraH, ha: ritrAtaH, nakhabhinnaH, nakhanirbhinnaH, kartRkaraNe iti kim, bhikSAbhirUSitaH, tena dAtreNa lunavAna-ityAdau na, kRtAkim / kASThaiH pacatitarAm , bAtacchedyaM tRNam , kAkapeyA. nadI, dadhyodanaH / 605-guDadhAnAH, yUpadAru, randhanAya sthaalii| 506-dvijArthaH sUpaH, dvijArthA yavAgUH, dvijArthe payaH, bhUtavaliH, gohitam, gosukham , gorakSitam , corabha. yam , vRkabhItaH, vRkabhItiH, vRkabhIH / 207-sukhApetaH, kalpanApoTaH, cakramuktaH, sva. gaMpatitaH, tarajApatrastaH, alpazaH kim / prAsAdAtpatitaH, stokAnmuktA, alpAnmuktaH, antikAdAgataH, abhyAzAdAgataH, dUrAdAgataH, viprakRSTAdAgataH, kRcchrAdA. gataH, rAjapuruSaH, brAhmaNayAjakaH, devapUjakaH / 508-sarvazvetaH, sarvamahAn , idhmaprava. zvanaH, nRNAM dvijaH zreSThaH, sapiSo jJAnam , satAMSaSThaH, kAkasya kAryam , brAhmaNasyazuklAH / 609-arthagauravam , buddhimAnyam , phalAnAM suhitaH / 110-dvijasya, kurva. nkurvANo vA, brAhmaNasya kRtvA, tadupari, brAhmaNasya kartavyam , svakartavyam , takSaka. sya sarpasya, gordhenorityAdau / 511-rAjJAMmato-buddhaH-pUjito vA. rAjapUjita ityAdau na / 512-idameSAmAsitaM-gataM bhuktaM vA, Azcaryo gavAM doho'gopena, apAM na. STA, vajrasya bhartA, odanasya pAcakaH, kartari kiM / ikSumakSikA, bhUbhartA / 113-bhavataH zAyikA, uhAlakapuSpamaJjikA, dntlekhkH| 114-pUrvakAyaH, aparakAyaH, ekadezi. nA kiM, pUrva nAbheH kAyasya, ekAdhikaraNe kiM pUrvachAtrANAM, madhyAhaH, syaahnH| 916-- tena madhyarAtraH upAratAH pazcimarAnagocarA ityAdi siddhaM / 116-paJcakhaTvI, ardhapippalI, klIve kiM, grAmAdhaH, ardhapippalInAM, dvitIyabhikSA, ekadezinA kiM, dvitIya bhikSAyA bhikssuksy| 515-mikSAdvitIyaM, prAsajIvikaH, jIvikAprAsaH, ApannajIvi. kaH-jIvikApannaH, ApannajIvikA, mAsajAtaH / 618-dvathahajAtaH, sahayajAtaH, akSa. zauNDaH, IzvarAdhInaH / 519-sAGkAzyAsaddhaH, AtapazuSkA, sthAlIpakka, cakravandhaH, tIrthadhvAsa,tIrthakAkaH, mAse deyamRNaM, pUrvAha geyaM sAma, araNye tilakAH, vane kaserukAH, pUrvAhakRtam ,apararAtrakRtam , avayavagrahaNaM kim, ahidRssttN| 520-tatra bhuktam, ava. tapte nakulasthitaM ta etat , pAtre samitAH, gehe zUraH, gehe nardI, paramAH pAtre smitaaH| 121-snAtAnuliptaH, ekanAthaH, sarvayAjJikAH, jarannaiyAyikAH, purANamAmAMsakAH, For Private and Personal Use Only Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prayoga sUcI / 663 navapAThakAH / 522 - pUrveSukAmazamI, saptarSayaH, uttarA vRkSAH, paJcabrAhmaNAH, paurvazAla:, AparazAlaH | 523 - pUrvazAlApriyaH, SANmAturaH, paJcagavadhanaH / 134 - paJcagavaM, vaiyAkaraNakha sUciH, mImAMsakaturdurUTaH / 115 - prApanApitaH, aNakakulAlaH / 626- puruSavyAghaH, nRsomaH, sAmAnyAprayoge kiM, puruSo vyAghra iva zUraH, nIlotpalaM / 527- kRSNasarpaH, rAmo jAmadagnyaH pUrvavaiyAkaraNaH, aparAdhyApakaH, pazcArdhaH, kathamekavIra iti, zreNIkRtAH, : kRtam / 108 - zAkapArthivaH, devabrAhmaNaH, sadvaidyaH, mahAvaiyAkaraNaH, pUjyamAnaiH kim, utkRSTogo, govRndArakaH / 629 - katarakaThaH, katamakalApaH, kim rAjA / 530 - mahAnavamI, kRSNa caturdazI, mahApriyA, pAcakastrI, dattabhAryA, paJcamabhAryA, trau. nabhAryA, sukezabhAryA, brAhmaNabhAryA, pAcakajAtIyA, pAcakadezIyA, habhapoTA / 131ibhayuvatiH, agnistokaH, udasvitkatipayaM, gogRSTiH, godhenuH, govazA, govehat govaSkayaNI, kaThapravaktA, kaThazrotriyaH kaThAdhyApakaH, kaThadhUrtaH, gomatallikA, gomaafter, goprakArDa, gavoddhaH, gotallajaH / 532 -jAtiH kiM, kumArI matallikA, yuvakhalatiH, yuvakhalatI, yuvajaratI, bhojyoSNaM, tulyazvetaH, sadRzazvetaH / 133 - ajAtyA kiM, bhojya odanaH, kRSNasAraGgaH, kaDArajaiminiH, jaiminikaDAraH, kumArazravaNA, gogarbhiNI / 534 - svastimatI garbhiNI, mayUravyaMsakaH, uccAvacaM, nizcapracam, akiJcanaH, akutobhaya, rAjAntaraM cinmAtram, aznItapibatA, paktabhRjjatA, khAdatamodatA, ehIDam, ehipacam uddharotsRjA, uddhamavidhamA / 136 - jahinoDaH, jahistambhaH, akutobhayaM rAjAntaraM, cinmAtram, ISatpiGgalaH, ISadraktam, abraahmnnH| 136-anazvaH, anupalabdhiH, avivAdaH, avighnam, apacasi tvaM jAlma / 537 - nAsatyAH, namuciH, nakulaM, nakhaM, napuMsakaM, nakSatraM, nakraH, nAkaH, nagAH, aprANiSviti kim, ago vRSalaH zItena, kupuruSaH, urIkRtya, urarIkRtya, zuklIkRtya, paTapaTAkRtya, kArikAkRtya, khAdkRtya / 138 - anItiparaM kiM khADiti kRtvA niraSThivat, satkRtya, asatkRtya, alaM kRtya, bhUSaNe kim alaM kRtvaudanaM - gataH, antarhasya, aparigrahe kim, antarhatvA gataH, kaNe hatya payaH pibati, mano hty| 139- puraskRtya astaM gatya, acchagasya, acchodya, avyayaM kiM, jalamacchaM gacchati, ada kRtya, adatam, adaH kRtvA, adaH kuru, tirobhUya, tiraskRtya tira kRtya, tiraH kRtvA, upAjekRtya, upAje kRtvA, anvAjekRtya, anvAje kRtvA / 140 - sAkSAtkRtya, sAkSAtkRsvA, lavarNakRtya, lavaNaM kRtvA, urasikRtya, urasi kRtvA, manasikRtya, manasi kRtvA, urasi kRtvA pANi zete, madhyekRtya, madhye kRtvA, padekRtya, pade kRtvA, nivacane kRtya, nivacane kRtvA, hastekRtya, pANaukRtya / 541 - prAdhyaMkRtya, prArdhvaM kRtvA, jivikAkR. sya, upaniSatkRtya, aupamye kiM jIvikAM kRtvA, supuruSaH, prAcArya:, atimAla: 1 542 - avakokilaH, paryadhyayanaH niSkauzAmbiH, vRkSaM prati / 543 - kumbhakAraH, atiG kiM mA bhavAnbhUt / 544 - vyAghrI, azvakrItI, kacchapI / 545 - svAduGkAraM, 63 bA0 , For Private and Personal Use Only * Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 864 pariziSTekAlaH samayo velA vA bhoktum , amaiveti kim , agre bhojam , agre-bhuktvA,mUlake. nopadaMzaM bhukte, mUlakopardazam / uccaikAram , 546-uccai kRtya, ucH kRtvA, tRtIyAprabhRtIni kim , alaM kRtvA, khalu kRtvA, yaMgulaM dAru, niraGgalam / 545-ahorAtraH, sarvarAtraH, pUrvarAtraH, sahayAtarAtraH, puNyarAtraH, dvirAtram, ati. rAtrA, paramarAjaH, atirAjI, kRSNasakhaH, uttamAhaH, dvayahInaH krtuH| 548-madrarAjJI, sarvAhA, pUrvAhaH, sahayAtAH / 549-dvayahnaH, yahA, yahapriyaH, atyA, dIrghAhI grAvRd, parAhnaH / 550-dvayahaH, tryahaH, puNyAha, sudinAham , ekAhaH, sahanyAtAhaH, azvorasam / 591-upAnasam , amRtAzmaH, kAlAyasaM, maNDUkasarasaM, mahAnasaM, piNDAzmaH, lohitAyasaM, jalasarasaM, grAmatakSA, kauTatakSaH, ati. zvo varAhaH, atizvI sevA, AkarSazvaH, aprANiSu ki, vAnaravA, uttarasakthaM, mRgasa. kthaM, pUrvasakthaM, phalakasaktham / 152-dvinAvarupyaH, paJcanAvapriyaH, dvinAvaM, ninAvaM paJcanauH, nAvodham , ardhanAvaM, dvikhAra, dvikhAri, ardhakhAram, ardhakhAri, dayAlaM, dvayaali, dvayaJjaliH / 653-surASTrabrahmaH, kubrahmaH-kubrahmA, mahAbrahmaH-mahAbrahmA, mahAdevA, mahAjAtIyaH, samAnAdhikaraNe kiM, mahatsevA, mahAbAhuH / 594-ekAdaza, mahAjAtIyA / 555-mahAghAsaH, mahAkaraH, mahAviziSTaH, aSTAkapAlaH, aSTAgavaM zakaTam , a. TagavaM, dvAdaza, dvayadhikAdaza, dvAviMzatiH, aSTAdaza, assttaaviNshtiH| 166-bhabahuvrIhyazItyoH ki, dvitrAH, dvayazItiH, dvizataM, dvisahastraM, trayodaza, trayoviMzatiH, trideza, tridazAH, tryazItiH, trizataM, trisahastraM, dvicatvAriMzat , dvAcatvAriMzat , aSTacatvAriMzat, aSTAcatvAriMzat , tricatvAriMzat , tryayazcatvAriMzat , evaM paJcAzatpaSThisaptatinabatiSu / 657-ekAnaviMzatiH, ekAdaviMzatiH, SoDan , SoDaza, poDhA, ssdddhaa| 158-kukkuTamayUryAvime, mayUrIkukkuTAvimo, ardhapippalI, paJcakapAlaH, puroDAza, prAptajIvikaH, ApannajIvikaH, alaM kumArI, niSkauzAmbiH, azvavaDavo, azvavaDavAn , azvavaDavaiH / 159-ahorAtraH, pUrvarAtraH, pUrvAhaH, dvayahaH, dvirAtraM tri. rAtraM, gaNarAtram , apayo dezaH, apanthAH, ardhaH, ardharca, dhvajaH, 660-dhvajam , evaM tIrtha, zarIra, muNDa, pIyUSa. deha, aGkuza, kalaza ityAdi / brAhmaNAH pUjyAH, brAhmaNaH, pUjyA, bayaM brUmaH, bahaM bravImi-AvAM brUva iti vA, paTurahaM bravImi pUrve phalgunyo, pU. vAH phalgunyaH. pUrva proSThapade, pUrvAH proSpadAH, nakSatre kim , phalgunyau mANavike. tijyapunarvasU, tiSyeti kim , vizAkhAnurAdhAH, nakSatreti kim , tiSyapunarvasavo mANavakAH / 661-paJcagavaM. dantoSThaM paJcamUlI, paJcakhaTvI, pancakhaTavaM, paJcatakSI, paJca.. takSaM, paJcapAtraM, tribhuvana, caturyugaM, puNyAhaM, sudinAha, tripathaM, vipathaM / 162-supanthAH , atipanyAH, prAtaH kamanIyaM, sozamikanthaM, samjJAyAM kim vIraNakanthA, uzInareSu, kim dAkSikanthA / 563-pANinyuparza granthaH, nandopakrama droNaH, ikSucchAyam , ina. sabham , IzvarasabhaM, rAjasabhA, candraguptasabhA, rakSaH sabhaM, pishaacsbh| 564-strIsa For Private and Personal Use Only Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prayogasUcI / 665 bham, azAlA kim dharmasabhA, brAhmaNasenaM, brAhmaNasenA, yavasuraM, yavasurA, kuDyacchAyeM, kuDayacchAyA, gozAla, gozAlA, kavanizaM zvanizA, dRDhaseno rAjA, asenA, paramasenA / ititatpuruSaprayogAH / atha bahubrIhi prayogAH / pRSTha 161 - prAptodako grAmaH, uDharatho'naDvAn, upahRta pazU rudraH, uSTataudanAsthAkI, pItAmbaro hariH, vIrapuruSako grAmaH, vRSTe deve gataH, paJcabhirbhuktamasya 166 - praparNaH aputraH kaNThe kAlaH, uSTramukhaH / 567 - keza vUDaH, suvarNAlaGkAraH / 568 - astikSIrAgauH, citraguH, rUpavadbhAryaH, citrAjaratIguH, -jaratIcitrA / 169 - dIrghAtanvIjahuHtanvI dIrghAjaGghaH, citrA jaradguH ityAdi / 570 - jaraccitraguH, citrajaravIka', striyAH kiM, grAmaNidRSTiH, bhASitapuMskAskiM, gaGgAbhAryaH, anUD ki, vAmorUbhAryaH, samAnAdhikaraNe kiM, kalyANImAtA, striyAM ki, kalyANIpradhAnaH / 671-kalyANIpaJcamA rAtrayaH, strIpramANaH, rAtri pUraNIvAcyA coktodAharaNam / 1572 - kalyANapaJcamIkaH pakSaH, bahukartRkaH, apriyAdiSu kiM, kalyANIpriyaH / 673 - dRDhabhaktiH, dRDhAbhaktiH, bahISu, bahutra, bahutaH, darzanIyatarA, darzanIyatamA / 574- pavitarA, pavitamA, paTucarI, paTujAtIyA, darzanIyakalpA, darzanIyadezIyA, darzanIyarUpA, darzanIyapAzA, bahuthA, vRkatiH, ajathyA, bahuzaH, alpazaH / 575 - zuklatvaM, zuklatA, kartrItvaM, hAstikam, aDhe ki, rauhiNeyaH / 576 - AgneyaH, sApatnaH, sApatyaH / 570 - bhAvatkAH, bhavadIyAH, sarvamayaH, sarvakAmyati, sarvakabhAryaH, sarvapriya ityAdi / 678 - savikA, sarvAH, kukkuTADa, mRgapadaM, mRgakSIraM, kAkazAvaH, etAyate, zyetAyate, darzanIyamAninI, darzanIyamAnI caitraH / 579 - pAcikAbhAryaH, rasikAbhAyaH, madvikAyate, madvikAmAninI, pAkabhAryaH, dattAbhAryaH, dattAmAninI | 180 - paJcamIbhAryaH, paJcamIpAzA, khaughnIbhAryaH, mAthurIyate, mAthurImAninI, vRddhinimittasya kiM madhyamabhAryaH, taddhitasya kiM, kANDalAvabhAryaH, vRddhizabdena kiM tAvadbhAryaH, kASAyakanthaH / 181 - haimamudrikaH, vaiyAkaraNabhAryaH, sauvazvabhAryaH, sukezIbhAryaH, svAGgArtika, paTubhAryaH / 182 - itaH kiM akezabhAyaH, sukezamAninI, zUdrAbhAryaH, brAhmaNIbhAryaH, hAstikaM, upadazAH, / 183 - Asanna vizAH, adUratriMzAH, adhikacatvArizAH, 184 - dvitrAH, dvidazAH, dakSiNapUrvAH, aindrayAzca kauberyAzcAntarAlaM dikU / 585 - kezAkezi, daNDAdaNDi, maSTImuSTi / 686 - bAhUbAhavi, svAyambhuvaM, sarUpe-iti kiM, halena musalena, saputraH, sahaputraH, saka. rmakaH, salomakaH / 587 - sahaputrAya sahAmAtyAya, sagave, savatsAya sahalAya, upadazAH, abahugaNAtkim, upabahavaH, upagaNAH, nistrizAni, nikhizaH / 188 - dIrghasakthaH, jalajAkSI, svAGgAtki, sthUlAkSA veNuyaSTiH, paJcAGgulaM dAru, bahuvrIheH ki, dvyaGgulA maSTi, dAruNi ki, pacAgulirhastaH dvimUrdhaH, trimUrdhaH, mRganetrA rAtrayaH puSyanetrAH / 689 - antarlomaH, bahirlomaH, guNasaH, kharaNasaH, agaH kim, Rgayanam, asthUlAtki, For Private and Personal Use Only - Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 666 paribhiSTe 1 3 sthUlanAsikaH, khuraNAH, kharaNAH, khuraNasaH / 590 - kharaNasaH, unnasaH, praNasaH, vipraH, vikhyaH, kathaM vinasA hatabAndhaveti bhaTTiH / 191 - suprAtaH, sukhaH, sudivaH, zArikukSaH, caturazra:, eNIpadaH, ajapadaH, proSThapadaH, ahalaH, ahaliH, asakthaH, asakthiH, evaM duHsubhyAm, azaktaH, azaktiH, aprajAH, duSprajAH, suprajAH / 592- amedhAH, durmedhAH, sumedhAH, kalyANadharmA, kevalArika, paramaH svodharmetyatra bahuvIhau na / 193 - sujambhAH, haritajambhA, tRNajambhA, somajambhA, svAdibhyaH kiM patitajambhA, dakSiNermA, kezAzi, musalAmusali, dvidaNDiprahaNaM dvimusaliH, ubhAhasti, ubhayAhasti / 594prajJaH, sajjuH, urdhvazaH, UrdhvajAnuH, zArGgadhanvA, zatadhanvA, zatadhanuH, yuvayAniH / 5.5udgandhiH, pUtigandhiH, sugandhiH, surabhigandhiH, sugandhirvAyuH, sugandha ApaNaH, sUpagandhibhojanaM ghRtagandhi / 696 - vyAghrapAt, ahastyAdibhyaH kiM, hastipAdaH, kusUlapAdaH, kumbhapadI, striyAM kiM kumbhapAdaH, dvipAt supAt dvidan, caturdan, SoDan, sudana, sudatI / 597 - vayasi kiM dvidantaH karI, sudantaH, ayodatI, phAladatI, sajJAyAM kiM, samadantI, zyAvadan, zyAvadantaH, arokadan, arokadantaH, kuDmalAgradana, ku. DmalAgradantaH, ajAtakakut, pUrNakakut, trikakut, trikakudo'nyaH, utkAkut, vi. kAkut, kAkudantAlu, pUrNakA kut / 198 - pUrNakAkudaH, suhRnmitraM, duhRdamitraH, sukhadayaH, duhRdayaH, vyUDhoraskaH, priyasarpiSkaH pumAn, anaDvAn, payaH, nauH, lakSmIH dvipumAn, dvipuMskaH, anarthakaM, naJaH ki, apArtham, apArthakaM, bahudaNDikA nagarI, bahuvAmikA, striyAM ki, bahudaNDI, bahudaNDiko grAmaH / 699 - mahAyazaskaH, -mahAyazAH, anuktetyAdi kiM, vyAghrapAt, sugandhiH, priyapathaH, zeSAdhikArasthAtkim, upabahavaH, uttarapUrvA saputraH, bahumAlAkaH, bahumAlakaH, bahumAlaH, vizvadevaH, bahuzreyAn / 600 - bahuzreyasI, bahuvrIheH kim, atizrayasiH, prazastabhrAtA, sukhAtA, vandite ki, mUrkhabhrAtRkaH bahunADiH kAyaH, bahutantrIgrIvA, bahutantrIrdhamanI, svAGge kiM bahunADIkaH stambhaH, bahutantrIkA vINA, niSpravANiH paTaH / 601 - samAptavAnaH, kaNThekAlaH, citraguH, sarvazvetaH, dvizukkaH dvanyaH / 602 - dvitrAH dvAdaza guDapriyaH, priyaguDaH, gaDukaNThaH, vahegaDuH, kRtakRtyaH, sAraGgajagdhI, mAsajAtA, sukhajAtA, kRtakaTaH, pItodakaH, AhitAgniH, agnyAhitaH / 603 - asyudyataH, daNDapANiH, vivRtAsiH, iti bahubrIhiprayogAH / atha dvandva-prayogAH / pRSTha 604 - dhavakhadirau, prajJAparibhASa, hotApotAneSThodgAtAraH / 605 - rAjadantaH, arthadharmI, dharmAthA, dampatI, jampatA, jAyApatI, hariharau, hariguruharA, hariharaguravaH | 606 - IzakRSNau, azvarathendrAH indrAzvarathAH, indAgnI, zivakezavau, hemantazizira - vasantAH, kRttikArohiNyau, samAkSarANAM kim, grISmavasantau, kuzakAzaM, tApasaparvatau, brAhmaNakSatriya viTzUdrAH / 607 - yudhiSThirArjunau pANipAda, mArdaGgikapANAvaka, rathikAvAroham, udgaatktthkaalaapm| 608- pratyaSThAtkaThakauthumam, arkAzvamedham adhva-: For Private and Personal Use Only J Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| yukratuH kim , iSuvajrau sAmavede, anapuMsaka kiM, rAjasUyavAjapeye, ardharcAdI, padakakramakam / 609-dhAnAzaSkuliH, vizUdrAH, rUparasau, gamanAkuJcane, bdraamlkaani| 610-udhyerAvatI, gaGgAzoNaM, kurukurukSetraM, bhinnaliGgAnAM ki, gaGgAyamune, madrakekayA:, agrAmAH kiM,jAmbavaM nagaraM, zAlakinI grAmaH, jAmbavazAlakinyo, yUkAlikSam, ahinakulaM, yovyA, kAkolUkam / 611-takSAyaskAra, caNDAlamRtapAH, gavAvaM, dAsI. dAsa, plakSanyagrodha, plakSanyagrodhAH, rurupRSata, rurupRSatAH, kuzakAza, kuzakAzAH / 610-vrIhiyavaM,-vrIhiyavAH, dadhighRtaM, dadhidhRte, gomahiSaM, gomahiSAH, zukabaka, zukabakAH, azvavaDavam, azvavaDavA pUrvApara, pUrvApare, adharottaram, adharottare, badarAmalaka, badarAmalake, rathikAzvArohI, plkssnygrodhau| 613-pUrvAparam adharottaram,614-zI. toSNaM, zItoSNe, zItoSNe udakestA, vipratiSiddhaM ki, nandakapAJcajanyau, dadhipayasI, iSmAbahiSI, RksAme, vAGmanase / 615-daza dantoSThAH, upadazaM dantoSTam , upadazAH dantoSThAH / 616-hotApotAse, hotRpotaneSTodgAtAraH, mAtApitarau, pitAputrau, mi. trAvaruNau, agnivAyU , vAgvagnI, brahmaprajApatiH / 617-agniSTut, agniSTomaH, agnISomo, agnIvaruNo, AgnimArutaM karma, agnivAruNaM, vRddhau kim , aagnendrH| 618-AgnAvaiSNavaM, yAvAbhUmI, cAvAkSame, divspRthivyo,| 619-dyAvApRthivyau, thAvAcidasmaipRthivI divaspRthivyorarati, upAsAsUrya, mAtarapitarau, udIcAM kim , mAtApitarau, vAktvacaM, svAja, zamIhaSada, vAktivarSa, chatropAnahaM, samAhAre kim / praavRttshrdo| iti dvndvpryogaaH| matha ekshess-pryogaaH| pRSTha 620-rAmo, rAmA, vakradaNDo, kuTiladaNDau, gAgyA, vRddhaH kiM, gagaMgAgyAyaNau, yUnA ki, grggaagyauN| 621-tallakSaNaH kiM, bhAgavittibhAgavittikau, kRtsnaM kiM, gAryavAtsyAyanI, gargAH, daakssii| 623-hasau, bhrAtarau, putrau, zuklapaTaH, zuklA zATI, zuklaM ghastraM, tadidaM zuklaM, tAnImAni zuklAni, pitarau-mAtApitarau, 623-zvazurau, zvazrazvazurau, yo, tau, tAni, te, kukkuTamayUryAvime / 624-mayUrIkukkurAvimau, tacca sA ca ardhapippalyau te, gAvaH imAH, grAmyeti ki, harava ime, / 625pazugrahaNaM kiM, brAhmaNAH, ime, saMdheSu ki; eto gAvA, aruNeSu kiM, vatsA ime, azvA ime, zirasI-zirAMsI ityAdau na, panthAnau-panthAna:- ityekazeSaprayogAH / atha srvsmaasshess-pryogaaH|| pRSTha 626-SaJca vRttayaH, rAjJaH puruSaH, 324-sUpaprati, unmattagaGgam, atimAlA. dvinAH, dantoSTham / rAjapuruSaH, paryabhUSayat , kumbhakAraH / 628-kaTaprUH, ajastraM, pivata. khAdatA, khAdatamodatA, kRntavicakSaNA, ehIDAdayaH / iti sarvasamAsazeSaprayogAH / ___ atha smaasaantpryogaaH| pRSTha 629-ardhaH, anuksAma, bahakasUkta, viSNupuraM, vimalApaM saraH, dvIpam , For Private and Personal Use Only Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org SEE pariziSTe antarIpaM, pratIpa, samIpaM samApo devayajanaM, svapU, svapI, prepaM, parepam / 630- prApaM, parApam, anUpo dezaH, rAjadhurA, aMkSadhUH, dRDhadhUrakSaH, sakhipathaH ramyapatho dezaH, pratisAmam, anusAmam, avasAmaM, pratilomam, anulomam, apalomaM, kRSNabhUmaH, udagbhUmaH, pANDubhUmaH, dvibhUmaH prAsAdaH / 631 - paJcanadaM saptagodAvaraM, padmanAbhaH, gavAkSaH, acaturaH, vicaturaH, sucaturaH, tricaturAH, upacaturAH, dhenvanaDuhau, RksamAse, vAGmanase, akSibaM, dAragavam ! 632 - urvaSThIvaM, padaSThIvaM, naktadivaM, rAtrindivam, ahardivaM, sarajarsa, sa rajaH paGkajaM, niHzreyasaM ni zreyAnpuruSaH / 633 - puruSAyuSaM dvayAyuSaM tryAyuSam, RgyajuSaM, jAtokSaH, mahokSaH, vRddhokSaH, upazunaM goSTazvaH, brahmavarcasaM, hastivarcasaM, palyavarcasaM, rA. javarcasam, avatamasaM, santamasam, andhatamasam / 634 - zvovasIyasaM, zvaH zreyasantebhU. bAta, anurahasam, avarahasaM, taptarahasaM, pratyurasam anugarvayAnam / 635 - vediriti kiM dvistAvatI, tristAvatI rajjuH, prAdhvo rathaH, surAjA, ajirAjA, paramarAjaH, prajanAtkim, atigavaH / 636 - susakthaH, svakSaH, kirAjA, kiMsakhA, kiGgauH, kSepe kiM, kiMrAjaH, kiMsakhaH, kiGgavaH, arAjA, asakhA, tatpuruSAtkim, adhuraM zakaTam, apatham, apanthAH, apatho dezaH, apathaM vartate / iti samAsAntaprayogAH / zepaH, Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * atha luksamAsa-prayogAH / 1 9 1 pRSTha 630 - stokAnmuktaH, evamantikArthaM dUrArthaM kRcchebhyaH, uttarapade kim, nistoMklaH, brAhmaNAcchaMsI / 638 - ojasAkRtam, aJjasAkRtaM puMsAnujaH, januSAndhaH, manasA guptA, manasAjJAyI, AtmanApaJcamaH / 639- pUraNe iti kim, AtmakRtam, Atmanepadam AtmanebhASA, parasmaipadaM, parasmaibhASA, tvacisAraH, gaviSThiraH / 640 yudhi - SThiraH, araNyetilakaH, hRdispRk divistRka, mukuTe kArSApaNaM, dRSadimASakaH, kAranAmni kim abhyAhatapazuH prAcAM kim, yUthapazu, halAdau kim avikaToraNaH, iladantAtkiM nadIdohA, madhyeguruH anyeguruH, kaNThekAlaH, urasilomAH, amUrdhamastakAtkiM mUrdhazikhaH, mastakazikhaH, akAme kim mukhakAmaH / 641 - haste bandhaH, hastabandhaH, haladanta iti kim, guptibandhaH stamberamaH, -stambaramaH, karNejapaH, - karNajapaH, kurucaraH, prAvRSijaH zaradijaH kAleja, divijaH varSejaH, -varSajaH, kSarejaH, -kSarajaH zareja - zarajaH, vareja:-varajaH, pUrvAhnatare, pUrvAhnatare, pUrvAtame - pUrvAhnatame. pUrvAhna kAle, pUrvAhnakAle, pUrvAhvetane,- pUrvAhvatane, khezayaH - khazayaH - grAmevAsaH - grAmavA saH, grAmevAsI - grAmavAsI, bhUmizayaH, apsuyoniH / 642 - apsanyaH, apsumantAvAjyabhAgau sthanDilazAyI, sAGkAzyasiddhaH, cakrabaddhaH, samasthaH, bhASAyAM kim kR. 'SNo'syA khareSThaH, caurasyakulam Akroze kim, brAhmaNakulaM, vAcoyuktiH dizodaNDaH, pazyatoharaH AmuSyAyaNaH, AmuSyaputrikA, AmuSyakulikA, devAnAM priyaH / 643devapriyaH, zunaH zunaH puccha, zunolAGgUlaH, divodAsaH, dAsyAH putraH, dAsIputraH, nidrAyAM kim brAhmaNIputraH, hoturantevAsIH, hotuH putraH piturantevAsI, " * 1 For Private and Personal Use Only * Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| 888 pituH putraH, hotRdhanam / 644-mAtuHvasA, bhAtu:svasA, pituH SvasA, pituH svasA, mAtRvasA, pitRSvasA, mAtuH svasA, pituH svasA, ityluksmaaspryogaaH|| matha smaasaashryvidhi-pryogaaH| - pRSTha 645-brAhmaNitarA, brAhmaNitamA, brAhmaNirUpA, brAhmaNikalpA, brAhmaNicelI, brAhmaNibruvA, brAhmaNigotrA, vyaH kim , dattAtarA, bhASitapuMskAtkim , Ama. lakItarA, kuvalItarA, brahmabandhutarA, brahmabandhUtarA, stritarA, strItarA, lakSmItarA, viduSitarA / 646-vidvattarA, hallekhaH, hRNaM, hArda, hallAsaH, hRdayalekhaH, hRcchokaH, hRdayazokaH, sauhArda, sauhRdha, hRdayarogaH, padAjiH, padAtiH, padagaH, padopahataH, 647padyAH atadarthe kim , pAdyaM, padikaH, paddhirma, patkASI, paddhatiH, gAyatrI pacchaH zaMsati, RcaH kim , pAdazaH kArSApaNaM dadAti, pradghoSaH, pAdaghoSaH, panmizrA, pAdamizraH pa. cchandaH, pAdazabdA, paniSkaH, pAniSkaH, udamedhaH, kSIrodaH / 648-udapeSaM pinaSTi, udavAsA, udavAhanaH, udadhiH , udakumbhaH, udakakumbhA, eketi kim , udakasyAlI, pUrayitavyeti kim , udakaparvataH, udamanthaH, udakamanthaH, udaudanA, udakodanaH, grAmaNiputraH, grAmaNIputraH, ika kim, ramApatiH abya iti kim , gaurIpatiH, zrImadaH, bhrUbhajhA, zuklobhAvaH, bhrukuMsaH, 649-bhRkuTiH, bhRkuTiH, ekarUpyam , ekakSIraM, revatIputraH, ajakSIram , bhajatvam , ajAsvam , rohigitvaM, rohiNotvam / 660-kaumudagandhyAH putraH kaumudagandhIputrA, kaumudagandhIpatiH, paramakArarISagandhIputraH atikArISagandhyaputraH,651-kArISagandhIbandhuH, bahuvrIhAviti kim , kArISagandhyAbandhuH, kAroSagandhImAtaH, kArISagandhyAmAtaH, kArISagandhImAtRkA, kArISagandhyAmAtRkaH, kArISaga. ndhImAtA, kArISagandhyAmAtA, neha-kArISagandhyAmAtA, iSTakacitaM, pakveSTakacitam , iSIkatUlaM, mumjeSIkatUlaM, mAlabhArI, utpalamAlabhArI, satyakAraH, agadaGkAraH, ma, stukAraH / 652-dhenumbhavyA, lokapRNaH anabhyAsamityaH, bhrASTramindhaH, agnimi. ndhaH, timiGgiAlaH, agilasya kim , gilagilaH, timizilagilaH, uSNakaraNaM, 613bhadrakaraNaM, rAtriJcaraH, rAtricaraH rAtrimaTaH, rAjyaTaH, rAtrimmanyaH, sapalAza, saMjJAyAM kim , sahayudhvA, samuhUrtajyotiSamadhIte, sadroNAkhArI, sarAkSasikAnizA, 65.sagarvyaH, sayUthyaH sanutyaH, amUrdhAdiSu kim , samAnamUrdhA, samAnaprabhRtayaH. samAnodakAH, sapakSaH, sAdharmya, sajAtIya, sasakhIti yathA / 65.-sajyotiH,sajanapada ityAdi, sabrahmacArI, satIrthyaH, 656-sodaryaH, samAnodaryaH, sahak , sahazaH, sahakSA, IDa IDa. zA, kIhak, kIdRkSaH, IdRkSaH, kIdRkSaH, tAdRk , tAdRzaH, tAvAn , tAdRkSaH, amUdRzaH, amUhak , amUdRkSaH, bhaGgulISaNaH, samAse kim , aGguleH saGgaH, bhIruSThAnaM, bhIroHsthAnaM, jyotiSTomaH / 667..AyuSTomaH, samAse kim , jyotiSaH stomaH, suSAmA, suSandhiH, hariSeNaH, eti kim , harisaktha, saMjJAyAM kim , pRthusenaH, agakArAtkiM, viSvaksenaH, sarvasenaH, rohiNISaNaH, rohiNIsenaH, agakArAki, zatabhiSaksenA, anyadAzIH, For Private and Personal Use Only Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTeanyadAzAH, anyadAsthA, anyadAsthitaH, anyadutsukA, anyadUtiH, anyadrAgaH, anya. dIyaH, aSaSThItyAdi kim , anyAzIH, anyatkArakaH, anyadIyaH, anyadarthaH, anyArthaH, kadazvaH, kadanna, tatpuruSe kim , kuSTro rAjA / 658katrayaH, kadrathA, kadvadaH, kattuNaM kApartha, kAkSAH, kAjalaM, kAmlA, kApuruSaH, kupuruSaH, ISatpuruSaH, kApuruSaH, kavoSNaM,, koSNam , kaduSNaM, 659.pRSodaraM balAhakaH, bhavedvarNAgamAdhvaMsa:-sihovarNaviparyayAt, gUDhotmA varNavikRtervarNanAzAtpRSodaraM / dakSiNatAraM, dakSiNatIram ,uttaratAram ,uttaratIraM dUDAzaH, dUNAzaH, dUDabhaH / 660-dUDhayaH, bRsI, dviguNAkarNaH, lakSaNasya kim , zobhanakarNaH, aviSTAdInAM kim , viSTakarNaH, aSTakarNaH, paJcakarNaH, maNikarNaH, bhinnakarNaH, chi. nnakarNaH, chidrakaNaiH, suvakarNaH, svastikakarNaH, upAnat , nIvRt, prAvRT , marmAvit , nIruk / abhIruk, RtISA, parItat, kAviti kim , pariNahanaM, na-paTuruka,tigmaruka ,puragAvaNaM,mizrakAvarNa, sidhakAvaNaM,sArikAvaNaM, koTarAvaNam ,ebhya eveti kim / 662-asipatravanam , agrevaNaM, kiMzulukAgiriH, kRSIvalaH,amarAvatI, anajirAdInA. miti kim ,ajiravatI, bahvacaH kim , brIhimatI, valayavatI, zarAvatI, RSIvahaM, kapIvaha, ikaH kim / piNDavaham , apIloH kim / pIluvaha, dAruvaha,parIpAkaH paripA. kaH / 663-amanuSye kim / niSAdaH,vIkAzaH,nIkAzaH,ikaH kim / prakAzaH aSTApadaM, sajJAyAM kim / aSTaputraH,ekacitIkA,dvicitIkaH, vizvAnaraH, vizvAmitraH, RSau ki, vizvamitromANavakaH, zvAdantaH, pravaNaM, kAyavaNam / 664-dUrvAvarNa, dUrvAvana, zirISavaNaM.zirISavanaM, devadAruvanam , irikAvanaM, mirikAvana, timirAvana, ikSuvAhaNam A. hitAt kim / indravAhanam , kSIrapANA uzInarAH,surApANAH, prAcyAH / 665-kSIra. pAnaM,kSIrapANaM, girinadI, giriNadI, cakranitambA, cakraNitambA, mASavApiNo, vIhi. vApANi, mASavApena, mASavApinAvityAdi / 666-gargabhaginI, prahiNvan, prenvanaM, ra. myayUnA, paripakkAni / 667-vatrahaNau, harimANI, kSIrapANi, kSIrapeNa, ramyaviNA, ha. rikAmiNau, harikAmANi, harikAmeNa, mASakumbhavApena, caturaGgayogena / 668-AI. gomayeNa, zuSkagomayeNa, kustumbururdhAnyAkaM, jAtiH kim , kutumburUNi, apasparAH sArthA gacchanti, kriyeti kim / aparaparAgacchanti, 669-goSpadaH, agoSpadAnyaraNyAni, goSpadamAtraM kSetraM, sevitetyAdi kim , gopadam , aspadaM, pratiSThAyAM kim / ApadAdam , Azcarya yadi sa bhuJjIta, anityeti kim , Avarya karmazobhanam , ava. skaraH varcaske kim / avakaraH, apaskaraH, apakaraH, vikiraH / 677-pratiSkazaH, kazeH kim , pratikazo'dhaH, RSIti kim , prakaNvodezaH, harizcandro mANavakaH, veNviti kim , makaro grAhaH, makarI samudraH, kAstIraM nAma nagaram , ajastundaM nAma nagaraM, nagare kim , kAtIram, ajatunda, kAraskaro vRkSa, kArakaraH, pAraskaraH, kiSkindhA / 671-taskaraH, bRhaspatiH, prAyazcittiH, prAyazcitta, vanaspatirityAdi / iti smaasaashryvidhipryogaaH| . For Private and Personal Use Only Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prayogasUcI / 2001 atha nakhitAdhikAra prayogAH / pRSTha 673 - Azvaparta, gANapataM daityaH, AdisyaH, prAjApatyaH, yAmyaH, pArthivA, pArthivI, daivyaM daivaM, 604 - bAhyaH / bAhIkaH, azvatthAmaH, azvatthAmA, udulomAH. uDulomAn, bahuSu kima, auhu lomiH, gavyam ajAdiprasaGga kim gorUpyam / 676 - autsa:, AgneyaM, kAleyam / iti vikArAntArthasAdhAraNapratyayaprayogAH / atha taddhitApatyAdhikAra- prayogAH / 1 " + . 1 " pRSTha 675- straiNaH, paunaH, strIvat puMvat / 676 - paJcakapAlaH, dvigornimittasyeti kim . pAcakapAlam, ajAdiH kim, paJcagargarUpyam, anapatye kim dvaimitriH, 677gArgIyAH, prAgdivyatIye kim, gargIyam acikim, gargarUpyaM, glucukAyaniH, 678 - glaucukAyanaH tacchAtro'pi rahaucukAyanaH pailaH pitA-putrazca / pitA-putrazca / 679 - pannAgAriH pitA-putrazca prAcAM kim dAkSiH pitA, dAkSAyaNaH putraH, tulvalaH, taumcaliH pitA, taukvalAyanaH putraH, kAtIyAH, kA: tyAyanIyAH / 680 yAskAyaniH, yAskIyAH, yAskAyanIyAH, aupagavaH, 'tasyedamityapatyepi bAdhanArthaM kRtaM bhavet / " utsargaH zeSa evAsau vRddhAnyasya prayojanam // 682-bhAnavaH, kRtasandheH kimU, sautthitiH, vastramupagorapatyaM caitrasya prathamAkim apatyavAcakAsSaSThayeM mA bhUt / 683 - upagvapatyam aupagavI, AzvapataH, daityaH, autsa, straiNaH, paunaH / 684 - gAgyayaNaH, gArgyaH, sthavireti kiM sthAnavayonyane gArgya eva / 685 - jIvatIti kim, mRte mRto vA gArgya eva tatra bhavAn gArgyayaNaH, pUjeti kima, gArgyaH, gArgyoM jAlmaH, kutseti kim gArgyayaNaH, aupagavaH, gArgyaH, nADAyanaH / 689 - gArgyAyaNaH, dAkSiA, bAhaviH, auDalomiH, sau. dhAtakiH / 690 - vaiyAsakiH, vADakiH, kauAyanyaH, prAdhnAyanyaH kauAyanI, kaubhiH 691- nADAyanaH, cArAyaNaH, anantaro nADiH, hAritAyanaH, gArgyAyaNaH, dAkSAyaNaH, zAradvatyAno bhArgavazceva, zAradvato'nyaH, zaunakAyano vAtsyazcet, zaunakonyaH, dA. bhayaNa AgrAyaNazcet, dArbhiranyaH drauNAyanaH, drauNi, pArvatApanaH pArvatiH, jaivantAyanaH, jaivantiH / 692- baidaH, baidiH, pautraH, dauhitraH, gArgyaH, vAtsyaH, gargAH, vatsAH, vidAH, urvAH, tatkRte iti kim, priyagArgyaH, gArgyastriyaH / 693 - gotre kim, dvaipyAH, aupautrAH dauhitrAH, mAdhavyo brAhmaNaH, mAdhavo'nyaH, bAbhravyaH kauzikarSiH, vosnyaH, bAbhravyAyaNI, kAvya, pauSyaH, aGgirase kim, kApeya, baudhiH, vAtaNDyaH, vAtaNDyaH, vAtaNDaH / 694 - vataNDI, vAtaNDyAyanI, vAtaNDI, AzvAyanaH, jAtAyanaH, puMsIti kim, jAteyaH, bhArgAyaNastragartaH, bhAgiranya:, zaivaH, gAGgaH, gAGgAyaniH, gAGgeyaH yAmuna, nArmadaH, caintitaH, avRddhAbhyaH kim, vAsavadateyaH / 695 - nadItyA. di kim, vainateyaH, tannAmikAbhyaH kim, zaubhaneyaH, vAsiSThaH, vaizvAmitra, zvAphalkaH, vAsudevaH, aniruddhaH, / nAkulaH, sAhadevaH, AtreyaH, dvaimAturaH, SANmAturaH, sAMmAturaH, tsA, bAna For Private and Personal Use Only . Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1002 pariziSTe - 1 9 bhAdramAturaH tena dhAnyamAnaM / 696 - saMkhyA iti kim, saumAtraH, vaimAtreyaH, kAnIno vyAsaH karNazva, vaikarNo vAtsya, vaikarNiranyaH zauGgo bhAradvAjaH, zauGgiranyaH chAgala AtreyaH, chAgaliranyaH, zuGgA, zauyaH / 697 - paila:- paileyaH, mANDUkeyaH, mANDUkaH, mANDukiH vainateyaH, saumitriH, sApatnaH, dAttayaH, pArthaH, dauleyaH, naidheyaH, AtreyaH, zaubhreyaH, vaikarNeyaH, kauSItakeyaH, vaikaNiH, kauSItakiH, zraveyaH / 698 - prAvAhaNeyaH - pravAha NeyaH, prAvAhaNeyaH pravAhaNeyiH, kAlyANineyaH, bAndhakineyaH, kaulaTineyaH, kaulaTeyaH / 699 - kaulaTeraH, saudaH, saubhAgineyaH, sAktusaindhavaH, cATakairaH, caTakA, gaudheraH, gaudheyaH, gaudhAraH, jADAraH, pANDAraH / 700 - kANeraH, kANeyaH dAseraH, dAseyaH, paitRSvastrIyaH vaitRSvaseyaH, mAtRSvastrIyaH, mAtRSvaseyaH, kAmaNDaleyaH, gAyaH / 701 - maitreyaH, maitreyau, mitrayavaH | 702 - atrayaH, bhRgavaH, kutsAH, vasiSThAH, gotamAH, aGgirasaH, pannAgArAH, yudhiSThirAH, gaupavanAH, zaivAH, tikakitathAH, upakalamakA:-a - aupakAyanalAmakA yanAH, bhraSTakakA piSThakAH bhrASTrakikApiSThalayaH, upakAH - aupakAyanAH, lamakAH- lAmakAyanAH agastayaH, kuNDinAH, rAjanyaH zvazuryaH, rAjanaH, abhAvakarmaNoH, kim, rAjyaM, cAkriNaH, AsAma, mapUrvaH kim, sautvanaH, apatye kim, vArmaNorathaH, avarmaNaH kim cA. kravarmaNaH / 704 - haitanAmaH -haitanAmanaH, brAhmaM haviH, brAhmaNaH, apatye kim, brAhmI au SadhiH, aukSampadaM, anapatye kim ukSNaH apatyamaukSNaH, aukSaNaH, tAkSNaH, zrauNaghnaH, dhArtarAjJaH, SapUrveti kim, sAmno'patyaM sAmanaH, aNi kim tAkSaNyaH, kSatriyaH, kSAntriranyaH / 705 - kulInaH, ADhayakulInaH, kulyaH, kauleyakaH, kulInaH, padagrahaNaM kim, bahukulyaH, bAhukuleyakaH, bAhukulInaH, mAhAkulaH, mAhAkulInaH, mahAkulInaH, dauSkuleyaH, duSkulInaH, svastrIyaH, bhrAtRvyaH bhrAtrIyaH, zatruH / 706 - ravatikaH, gArgaH, gArgiko vA jAlmaH, sauvIrAH / 707 - bhAgavittikaH, bhAgavittAyanaH, yAmundAyanIyaH, yAmundAyanikA, kutsane kim, yAmundAyaniH, sauvIreti kim, taikAyaniH, phANTAhRtaH, phANTAhRtAyaniH, maimataH, maimatAyaniH, khyAH brAhmaNAH, vAvadUkyAH, sAmrAjyaH, sAmrAjo'nyaH, hAriSeNyaH, lAkSaNyaH, tA. ntuvAyyaH / 7088- kaumbhakAyaH, nApityaH, hAriSeNiH, lAkSaNiH, tAntuvAyaH, kaumbhakAri, nApitAyaniH, tAkSNaH tAkSaNyaH, taikAyaniH, kausalyAyaniH, kArmAryAryANiH, chAgyAyaniH, vArSyAyaNiH, kAryANiH, aNa-iti kim, dAkSAyaNaH, dvayacaH kima, ApagaviH / 709 - vyAdAyaniH, tyAdaH, AsnAguptAyaniH, AmraguptiH, vRddhAtkim, dAkSiH agotrAtkim aupagaviH, vAkinakAyaniH, vAkiniH, gArgIputrakAyaNiH, gArgIputrAyaNi, gArgIputriH, glucukAyaniH, mAnuSaH, mAnuSyaH, aikSvAkaH, aikSvAkau 710 - pAJcAlaH, pauravaH, pANDyaH, sAlveyaH, gAndhAraH, AGgaH, vAGgaH, sauhnaH, mAgadhaH, kAliGgaH, :, sauramasaH / 711 - AmbraSThyaH, sauvIryaH, bhavantyaH kauntyaH / kausalyaH, AjAdyaH, kauravyaH, naiSadhyaH, audumbariH, prAtyagrathiH, kAlakUTiH, AzmakiH, ikSvAkava " bhrAtRvyaH " 1 For Private and Personal Use Only Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| 1003 pakSAlAH, kathaM tarhi kauravyAH pazava-tasyAmevaraghoH pADyA iti ca / 012raghUNAmanvayaM vakSye, nirudhyamAnA yadubhiH kathaJcit , kambojaH kambojau, colaH, zakaH, keralaH, yavanaH, kambojAH samare-iti pATha sugamaH, avantI, kuntI, kurUH, zUrasenI, madrI / 713-kathaM mAdrIsutau-iti, pAJcAlI, vaidarbhI, AjI, vAGgI, mAgadhI, bhArgI, kAzI, kaikeyI, kekayI, yudhA, zukrA, yaudheyI, shaukreyii| 714-kaumudgandhyA, vA. rAhyA, anArSayoH kim , vAsiSThI, vaizvAmitrI, gurUpottamayoH kim, aupagavI, gotre kim , aahicchtrii| 715-pauNikyA, bhauNikyA, krauDyA, vyADyA, sUtyA, bhojyA, devayajJA, devayajJo / ityptyaadhikaarpryogaaH| atha caaturrthikprkrnn-pryogaaH| pRSTha 016-rAgaH, kaSAyeNa rakta vavaM kASAya, mAJjiSTha, rAgAtkim , devadattena rakta vastraM, lAkSikaH, rocanikaH, zAkalikaH, kArdamikaH, zAkalaH, kAdamaH, nIlyArakta nIlaM, pItaka, hAridraM, mahArajarma, pauSamahaH, pauSIrAtriH, adyapuSyaH / 717-kathaM tarhi puSyayuktApaurNamAsI pauSIti, zrAvaNI, zravaNA rAtriH, azvattho muhUrtaH, saMjJAyAM kim , zrAvaNI, mAzvatthI, tiSyapunarvasavIyamahaH, rAdhAnurAdhIyA raatriH| 018-vAsiSThaM sAma, mozanasam , kAleyaM sAma, vAmadevyam , 'siddheyasyeti lopenetyAdi vastra parivRto vAsro rathaH, sthaH kim, vastreNa parivRtaH kAyaH, chAtraiH parivRto rathaH, pANDukambalI / 719-dvipino vikAro-dvaipaM, tena parivRto dveporathA, evaM vaiyAghraH, kaumAra:patiH kaumArI bhAryA, zArAva odanaH, sthANDilo bhikSuH / 720-bhraSTA yavAH, aSTAkapAlaH puroDAzaH, zUlyaM mAMsam , ukhya, dAdhikam, audazvitkA, maudazvitaH, AzipikaH, auSikaH, dauSkaH, ryii| 11-poSo mAsaH, AgrahAyaNiko mAsaH, azvatthaH, ApatthikaH, phAlgunikaH, phAlguno mAsaH, zrAvaNikaH, zrAvaNaH, kArtikikA, kArtikaH, caitrikA, caitraH, aindra haviH pAzupataM, bArhaspatam / 720-aindro mantraH, Agneyo vai brAhmaNo devatayA, kAyaM haviH, zrAyaM, zukriyam / 723-aponastriyam-apAnastriyam , aponapAta , apAnapAca devatA, aponapAte, apAnnapAte'nubrIti praiSaH, aponaptrI. yam , apAnnaptrIya , zatarudriya, zatarudIyaM haviH, mAhendraM, mAhendriyaM, saumya, saumI Rk , bAyavyam , Rtavyam / 724-pitryam , uSasya, dhAvApRthivIya, dyAvApRthivyaM, zunAsIriyaM, zunAzIryam , AgneyaM, mAsikaM, prAvRSeNyaM, mahArAjikaM, prauSTapadikam / 025-AritamArutaM, saumendraH, parasya kim , aindrAgnaH, aindrAvaruNaM, dIrghAtkim , agnivAruNImanaDvAhImAlabheta, nAvayajJikaH kAlaH, pAkayajJikaH, paurNamAsI tithiH / 426-pitRvyaH, mAtulA, mAtAmahaH, pitAmahaH, mAtAmahI, aviloDham , avidUsam / avimarIsaM, tilapikSaH, tilapejaH, tilpiAH , kArka, vAkaM, bhaikSaM, gAbhiNam / 727yauvana, yauvataM, glaucukAyanam, bhaukSakam / 728-rAjanyaka, mAnuSyaka, vArdhaka, kedArya, kadArakaM, gaNisya, kAvacika, kaihArika, brAhmaNyaM, mANavyaM, vADavyaM, pRSThayaM, grAmatA, For Private and Personal Use Only Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1004 pariziSTejanatA, bandhutA, gajatA, sahAyatA, ahInaH ||729-Rtau kim, AraH, pAzcaM, kA. potaM, mAyUra, khANDika, kAThaka, chAndogyam / 730-sAktuka, hAstikaM, dhenukaM, kaizya, kaizikam , azvIyama , AzvaM, pAzyA, tRNyA, dhUmyA, vanyA, vAsyA, khalyA, gavyA, rathyA, khalinI, gotrA, sthakaTyA, DAkinI, kuTumbinI, zaivaH / 531-deze ki, devadattasya viSayo'nuvAkaH, rAjanyakaH, bhaurikividhaM, bhaulikividham , aiSukAribhaktaM, sArasAyanabhakta, pADUH pragAthaH, traiSTubham / 732-saubhadrA, bhArataH, dANDA, mauSTA, zyainampAtA mRgayA, tailampAtA svadhA, zyenatilasya kim , dANDapAtA tithiH, vaiyAyAkaraNaH / 033-AgniSTomikaH, vAjapeyikA, aukthikaH, naiyAyikaH, vArtikaH, lo. kAyataM, laukAyatika ityAdi, sAMgrahasUtrikA, akalpAdeH kim , kAlpasUtraH, vAyasavidhikaH, gaulakSaNikaH, AzvalakSikaH, pArAzarakalpikaH, AGgavidyaH, kSAtravidyA, dhArmavidhaH / 734-vidyaH, yAvakrItikaH, vAsavadattikaH, aitihAsika paurANikaH sarvavedA, sarvatantraH, sarvavArtikaH, dvitantraH, pUrvapadikaH, uttarapadikaH, zatapathikaH, zatapathikaH zatapathikI, SaSTipathikaH, SaSTipathikI / 736-kramakaH, padakaH, zikSakaH, mI. mAMsaka ityAdi, anubrAhmaNI, vAsantikaH, AtharvaNikaH, pANiniH / 036-kauravyaH pitA, kauravyaH putraH, vAphalakA pitA, zvAphalkaH putraH, vAsiSThaH pitA, vAsiSThaH putraH saikAyaniH pitA, taikAyaniH putraH, ebhyaH kim , kauhaDaH pitA, kauhaDiH putraH, yUni kim , vAmarathyasya chAtrA vaamrthyaaH| 737-pANininA proktaM pANinIya, pANinIyaH, pANinIyAH, aSTakAH, mAhAvArtikaH, kAlApaH, 738-kaThAH / atha caaturrthik-pryogaaH| pRSTha 738-audumbaraH, kauzAmbI, 19-OMbaH, vaidiza, kakSatu, kAkSatavam ,ikSumatI, saidhrakAvataM, bahvajiti kim, mAhimataM, dairdhavaratraH kUpA, dAttaH kUpaH, udaka kim, dakSi. jataH-kRpeSu, sAGkalaM, pauSkalaM, dAttAmitro ngrii| 740-vaidhUmAgnI, prAci, mAkandI, sauvAstava, vArNavaM, sauvAstavI, rauNa, AjakarauNaH, kArNachidrakaH kUpaH, kArkavAkavaM, zavam / 641-ArIhaNaka, kAzviIyam , RSyaka, kumudikaM, kAzilaH, tRNasaM, pre. kSI, azmara, sAkheyaM, sAGkAzya, balyaM, pAkSAyaNaH, pAnthAyanaH, kArNAyaniH, sauta. GgamiH, prAgadyaH, vArAhakaH, kaumudikaH, paJcAlAH, kuravaH, aGgAH, vaGgAH, kaliGgAH, 742-paJcAlA, ramaNIyAH, gaudaura maNIyau, ajAteH kim / 043-pavAlA janapadAH, godau grAmaH, harItakyaH, khalatikaM vanAni, camcA-abhirUpaH, varaNAH / 744-zarkarA,zArkara, zArkarika, zArkarIyaM, karkarika, zArkarikam , ikSumatI, madhumAn , kuzadvAn , naDvAn , vetasvAn , mahiSmAnnAmadezaH, naDvalaH / 745-zAhalaH, zikhAvalam , utkarIyaH naDakIya, kruzcakIyaH, takSakIyaH vilvakIdayAH, bailvakAH, vetrakIyAH, caitrakAH, chasya kim , chamAtrasya luka ythaasyaat| iti caaturrthikpryogaa| For Private and Personal Use Only Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1005 pryogsuucii| atha shaissik-pryogaaH| pRSTha 746-cAkSuSa rUpa, zrAvaNaH zabdA, opaniSadaH puruSaH, dArSadAH saktavaH, Alukhalo yAvakA, mAco sthA, cAturaM zakaTa, cAturdazaM rakSA rASTriyA, avArapArINaH / 445-avArINA, pArINaH, pArAvArINaH, grAmyA, grAmINaH, kAstreyakA, nAgareyakaH, pAmeyakaH, kauleyakaH thA, kolo'nyaH, kauzeyako'siH, kaukSo'nyaH, aveyako'laGkAraH, vo'nyaH, nAdeyaM, mAheyaM, vArANaseyaM / 718-dAkSiNAtyaH, pAzcAtyA, paurastyA, kApizAyanaM madhu, kApizAyanI drAkSA, rAkSavo gauH, rAGkavAyaNaH, amanuSya iti kiM ? rAvako manuSyaH, divyaM,prAcyam ,apAcyam ,udIcya,pratIcyaM, kAnthikaH, yathA hi jAtaM himavatsu kAnthakam , amAtyaH, ihatyaH, kasyaH, tatastyaH, tatratyaH, parigaNanaM kim , au. pariSTaH / 749-ArAtIyaH, zAzvatIyaH, nityA, niSThyaH, AraNyAH sumanasaH, dUretyaH, mauttarAhA, aiSamastyam , aiSamastana, astyaM, zastana, vastyaM zvastanaM, zauvastikam / 760-kAkatIra, pAlvalatIraM, zaivarUpyaM, bAhurUpaM, paurvazAlA, asaMjJAyAM kim / pUrva. 'pukAmazamaH, paurvamadrA, AparamadraH, zaivapuraM, mAhikiprasthaH, pAladaH, nailInakaH / 061kAvyasya chAtrAH kANvArA, dAkSAH, gotre kim / sautaGgamIyaM, pANinIya, prASTIyA, kAzIyAH, zAlIyaH, mAlIyaH, tdiiyH| 762-eNIpacanIyaH, gonardIyA, bhojakaTIyaH, aiNIpacanaH, gaunardaH, bhaujakaTaH, eG kim / AhicchatraH, kAnyakubjaH, devadattaH, deva. dattIyaH, bhAvaskaH, bhavadIyaH, bhAvataH, kAzikI, kAzikA, baidikI, baidikA, bhApatkA. likI, ApatkAlikA, kAstorikI, kAstIrikA, saudarzinikI, saudanikA,saudarza niiyaa| 753-niSAdaka: naipAdakarSaka:, deze kim / paTochAtrAH pATavAH, dAkSikaekaH, ATakajambukA-zAkajambukA, mAlavAstavaH, airAvatakaH, sAvAzyakA, kAmpilyakA, mAlAprasthakaH, nAndIpurakaH,pailuvahakaH, pATaliputrakaH, itaH, kAkandakaH, AdarzakaH naga. taka 054-ArakaH, AjamIThakaH dArdhakaH, kolArakA viSayagrahaNaM kim / vArtanaH, dArakacchakA, kANDAprakaH, saindhuvaktrakaH, bAhuvartakaH, dhaumakaH, tairthakaH, nAgarakazvAsa, zilpI vA. kutsaneti kim / nAgarAH brAhmaNAH, AraNyakaH panthAH, AraNyakAra gomayAH, mAraNyAH gomyaa| 19-kauravakaH, kauravaH, yaugandharakA, yaugandharaH, madrakA, vRjikaH, mAhiSikaH, kAcchA, saindhavaH, kAcchako manuSyaH, kAcchakaM isitaM, manuSyeti kim / kAccho gauH, sAlvako brAhmaNaH, apadAtau kim / sAlvaH padAtijati, sAsvako gauH, sAlvikA yavAgU, sAlvamanyata, vRkagIya, gahIyaH, mukhatoya,pArvatIyaM. janakIyaM, parakIyaM, devakIyaM, svakIyaM, 456-vaiNukIya, vaitrakIyam , auttaspadakIya, kaTanagarIyaM, kaTaghoSIya, kaTapalavalIya, rAjakIya, brAhmaNakIyaH, zAlmalikIyA, AyomukhIyaH, dAkSikanthIya, dAkSipaladIyaM, dAkSinagarIyaM, dAkSiNAmIyaM, dAkSihadIyaM, parvatIyaH, pavatIyAni phalAni, pArvatAni phalAni, amanuSye kim / pAvatIyo manuSyA, kRkagIyaM, parNIya, bhAradvAje kim / kArkaNe, pArNa, yuSmadIyA, asmadIyaH / For Private and Personal Use Only Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1006 pariziSTe.v-yauSmAkINA, asmAkInaH, yauSmAkaH, asmAkA, tAvakInA, tAvakaH, mAmakInaH, mAmakaH, svadIyaH, madIyaH, ayaH, parAdhyam, avarAdhyam, adhamAryam, uttamAya'm / 058-paurvAdhika pUrvAdhya, paurvArdhAH, pauvAdhikAH, madhyamA, madhyo vaiyAkaraNaH,madhya dAru dvaipya, dvaipyA, mAsikaM, sAMvatsarika, sAmprAtikA, paunaH punikA, kathaM tarhi zArvarasya tamaso niSiddhaye iti kAlidAsaH / 'anuditoSasarAgeti bhAraviH samAnakAlInaMprAkAlInamityAdi ca / 759-zAradikaM zrAddhaM, zAradikaH rogaH, zArado rogaH, zArada AtapaH, zAradika bhAtapaH, etayoH kim / zAradaM dadhi, naizika, naizaM, prAdoSika, prA. doSa, zauvastikaM, sAndhivelaM, }Sma, taiSa, sAMvatsara, phalaM parva vA, sAMvatsarikamanyat / 760-prAvRSeNyaH, vASikaM vAsaH, haimanaM, haimantam / 061-sAyantanaM, cirantana, prAhetanaM, pragetana, doSAtanaM, divAtanaM, ciratna, parutnaM, parAritnam ,agrimam ,Adima, pazcimam , antima, pUrvAtanam , aparAvetanaM, pUrvAhatanam, aparAhatanaM, paurvAhnikam , AparAhikaM, straunA, autsaH / 762-rASTriyaH, avArapArINaH ityAdi, prAvRSikaH zAradakAH, pUrvavArSikaH, aparahaimanaH, avayavAt kim / paurvvaarssikH| 763-supAJcAlaka sarvapAJcAlakaH, ardhapAJcAlakaH, pUrvapAJcAlakaH, dizaH kim / paurvapaJcAlaH, amadrANAM kim / paurvamadrA, pUrveSukAmazamaH, pUrvapATaliputrakA, pUrvAhnakaH, aparAhakaH, bhAIkaH, mUlakA, pradoSakaH / 764-avaskarakA, panthakaH, amAvAsyakaH, AmAvAsya; amAvAsyA, sindhukaH, apakArakaH, saindhavaH, ApakaraH, viSThaH, phalgunaH / 765-citrA, revatI, rohiNI, phalgunI, aSADhA, zrAviSTIyaH, ASADhIyaH, proSTapAdo mANavakaH, je. iti kim / prauSThapadaH, bhAdrapAdA, gosthAnaH, gozAlaH, kharazAlaH / 766-vatsazAla:, vAtsazAlaH, zAtabhiSajaH, zAtabhiSaH, zatabhiSak, rohiNaH, rauhiNaH, mudhnekRto labdhaH krIta:-kuzalo vA naunA,sudhne prAyeNa bAhulyena bhavati so'naH, aupajAnukA,bhopaka.. NikA, aupanIvikaH / 767-sudhne sambhavati saunA, kauzeyaM vastraM, haimanaH prAvAsa, vAsantyaH kundalatAH, zAradAH zAlayaH, haimantA yathA, AzvayujakAH mASA:, gaiSmaka, praiSma. vAsantaka, vAsanta, mAse deyamRNaM mAsikaM, kalApakam , azvatthaH / 768-azvasthaka, yavabusakaM, praiSmakam , Avarasamaka, sAMvatsarika, sAMvatsarakam , AgrahAyaNi. kam , AgrahAyaNaka, naizo mRgaH, naizikaH, naizika:-naizaH, nAghnaH, rASTriyaH, di. vAyeM, dantyaM, kuNThya, sauhmanAgaraH, 769-paunnddrnaagrH| prAMcAM kim / mAdanagaraH, kaurujaGgalaM, kaurujAGgalaM, vaizvadhenavaM, vazvadhainavaM, sauvarNavalaja, sAvarNavAlajaM, dAteyaM, kaukSeyaM, kAlazeyaM, vAsteyam , Asteyam , Aheyam , aveyaM, mevaM, gambhIre bhavaMgAmbhIrya, pAJcajanyam, pArimukhyam, aupakUlaH, antamam , mAntarimakam / 770-AntargaNikam , AdhyAtmikam, Adhidaivikam , Adhibhautikam, aihalaukikaM, pAralaukikaM, dAvikaM, dAvikAkUlA:zAlayaH, zAMzapazcamasaH, dAtyauha, dAsatraM, zrAyasaM, pArigrAmikaH, AnumAmikaH, jihvAmUlIyam , aGgulIrya kavargIyam / For Private and Personal Use Only Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| 1007 ww1-madvagya:-madurgANA-mavargIyaH, azade kim / kavargIyo varNaH, kaNikA,lalATikA saupo granthaH, teDa, kAtaH, sopaM,SAtvamasvikaH, bhAmiSTomikaH, vAjapeyikA, pAkaya. jJika, nAvayajJikaH / 703-vAsiSThiko'dhyAyaH, adhyAyeSu kim / vAsilI Rka,pauro. nAzikaH, puroDAzikA, chandasyaH, chAndasA, aiSTikA, zaiSikaH, pAzukaH, cAturyotRkaH, prA. maNikaH, Arthika, mArgayanaH, aupaniSadA, vaiyAkaraNaH / 773-saumaH, zolkazAlikA, zauNDikA, kArkaNaH, tairthaH, audapAnaH aupAdhyAyakaH, paitAmahakA, hotaka, bhrAtRkaM, pitrya, paitRkaM, baida, gArga, dAkSam , aupagavakam / 004-Azaucam , azau. cam , mAnaizcaryam , anaizcaryama , AkSetrajJam , akSetrajJam , Akauzalam, akauzalam, AnaipuNam , anaipuNam, samarUpya, viSamarUpya, samIyaM, viSamIyaM, devadatarUpyaM, devadatta, devadattIyaM samamayaM, viSamamaya, devadattamaya, haimavatI-gaGgA, vaidUryo maNiH saurA, panthA, saumo dUtaH, sonaM kAnyakubjadvAra, grantha zArIrakIyaH, zArIraka bhASyam / 755-zizukrandIyaH, yamasamam , yamasamIyaH, kirAtArjunIyam , indrajananIyam, viruddhabhojanIyam / saunaH, nivAsaH, abhijanA, hRdrolIyAH, Ayudheti kim / mAjhedAH dvijA:, zANDikyaH, saindhavaH, tAkSazilaH, taudeyaH, zAlAturIyaH, pAmateyaH, kocavAryaH, mauas w74-ApUpikaH, pAyasikaH acittAtkiM / devadattaH, adeshaaki| naunA, akAlAki , graiSmA, mAhArAjikaH, vAsudevakaH, a. junakaH, glaucukAyanakA, nAkulakaH, pANinIyA, AGgakaH / 474-AGgakA, janapadinAM kiM / pAJcAla, janapadeneti kiM / pauravIyaH, pANinIya, vaittirIyA, kAzyapinaH, 774-hAridraviNaH, mAlambinaH, mallu. bhAlavinaH, zAvyAyana, vAvyAyaminaH, paiGgIkalpaH, purANeti ki, yAjJavalkAni brAhmaNAni, 771-AzmarathaH kalpaH, zaunakinaH, kaThAH, carakAH, kAlApAH, chAgaleyinaH / .80-pArAzariNo mikSA, zailAlino naTAH, karmandino mikSavaH, kRyAzvino naTA, saudAmanI, pIlumUlataH, TharasyaH, urastaH, pANinIya vAraruco prathaH, mAkSika madhu, kolAlakam , vATakam , kSudrAbhiH kRtaM kSo. dam / 781-bhrAmara, vATara, pAdapam, upagoridamaupagavaM, sAMvahinam, mAgnIdhram , AnIdhraH, sAmidhenyo mantraH, sAmidhenI Rk, rathyaM cakraM, pana vAhanam, Azcaratham, Azvam / 782-AdhvaryavaM, pAriSadaM, hAlika, mairika, kAkolUkikA, kutsakuzikikA, daivAsuram, bhopagavaka, kAThaka, badaH sahama, baido'GkaH, baido ghoSa, badaM lakSaNaM, gArgaH, gArge, dAkSaH, dAkSam / 784-chAndogya, mAkthiya, yAjJikya, vAhacya, nATya, dAkSAH daNDamANavA:, dAkSAH ziSyAH, raivatikIyam , baijavApIyam :, kApiJjalaH / .84-hAstipadaH, AtharvaNo dharmaH, bhAtharvaNa AmnAyaH / iti shaissikpryogaaH| atha praagdiivytiiy-pryogaa| pRSTha/084-AzmA,mAsmanaH, mArtikaH,785-mAyUraH,mAva kANDa,mauvaMbhasma paippalaM, bailvaM, tAvaM, taittiDIka, trApurSa, jAtuSaM, devadAravaM, bhAdradAravaM, dAdhitthaM, kApitthaM, For Private and Personal Use Only Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1000 pariziSTapAlAzaM, khAdiraM, kAroraM, zAmILa bhasma, pAmolI bura, amamayam , ASamanam ,a. bhakSyetyAdi ki| maudAspaH, kArpAsamAcchAdanam AmramayaM, zaramayam , tvaSmayaM, vAD. marya, kathaM tahi Apyama mammayaM, gomayaM, piSTamayaM-bhasma, kathaM paiSTI sareti / 080-piSTa. kA nohimayaH puroDAzaH,hamanyat , tilamayaM, yavamayaM,taila, yAvakaH tAlaM dhanuH, anyatatAlamayam , aindrAyudhaM, hATakaH, tApanIyo sauvarNo vA niSkA, parimANe kiM / hATakamayI yaSTiH, zauka, bArka,rAjataM, zAmIlaM, dAdhitthaM, kApitthaM, jitaH kim / 048-bairavamayaM naiSkikra, naiSkikaH zatyaH, zatikA auSTrakaH, aumam , aumakam , aurNam , aurNakam , aiNeyam , aiNaM, gavyaM, payasyaM, dravyaM, druvayaM, 'yautavaM druvayaM prAmiti mAnArthakaM trayam , AmalakaM, 489-8lAkSaM naiyagrodha, jAmbavaM, jambu, jambUH, vrIhayaH, mudrAH, mallikA, jAtI, vidArI / 790-pATalAni puSpANi, sAlvAni mUlAni, azoka, karavIraM, harItakyA, kaMsIya, kAsya, parazavyaM, pArazavaH / iti praagdiivytoypryogaaH| atha praagvhtoy-pryogaaH| pRSTha 791-mAzabdikaH, svArgAtakA, svAdhvarikaH, svAGgiA vyAGgiH, vyADiH, vyAvahArikA, svApateyaM, prAbhUtikaH, pAryAdhikaH, sausnAtikaH, saukhazAyanikA, pAra* dArikA, gaurutalpikaH, / 792-AkSikaH, bhAbhrikaH, AkSikA, AkSika, dAdhikaM, mArIcikaM, kaulatthaM taintiNIkam audupikA,gaupucchikaH nAvikaH,ghaTikaH, bAhukA sro, hAstikA, zAkaTikA, dAdhikaH, AkaSikA, ASikI, papikA, papikI, azvikaH, rathikaH / 793-dhAbhastriH, zvAdaSTiH, vAgaNikA, svAgaNikI.zvaNikA, zvaga. NikI, zvApadaM, zauvApadaM, vaitanikaH, dhAnuSkaH, vAsnikaH, krayavikrayikaH, Ryika: vikrayikaH / 714-AyudhIyaH,-AyudhikaH, autsAlikA, bhastrikA, bhastrikI vivadhikaH, vaivadhikaH vIvadhikaH, vIvadhikI, kauTiliko vyAdhaH karmArazva, mAkSadhUtikaM vaira, kRtrima,paktrima, pAkima, tyAgimam , Apamityakam / 795-yAcitaka, dAdhika,caNi. no'pUpAH, lavaNaH sUpaH, lavaNaM zAkaM, maud odanaH,dadhanA upasiktaM-dAdhikama, aujasikA zuru sAhasikazcaurA, Ambhasiko matsyaH, prAtIpikaH, AnvIpikA prAtilomikaH / 796-AnulomikaH, prAtikUlikA, AnukUlikA, pArimukhikaH pAripAzvikaH, dvaigu. NikaH, traiguNikaH, vAdhuSikaH, kusodikaH, kusIdikI, dazaikAdazaikaH dshaikaadshikii| 794-bAdarikaH, sAmAjikA, zAbdikaH, dArdurikA, pAkSikaH, zAkunikaH mAyUrikA, mAtsyikaH, mainikaH, zAkulikA, mArgikA, hAriNikaH, sAraGgikA, pAripandhikazcaura, pAripanthikA, 798-daNDamAthaH, dANDamAthikA, pAdavikA, AnupadikaH, mAkrandikaH, paurvapadikaH auttarapadikaH,prAtikaNThikaH, AthikaH, lAlAmikA,dhArmika, mAdhamikA, pratithikaH, prAtipathikaH, sAmavAyikA, sAmUhika, pAriSadyA, 799-sainyAH, sainikAH, lAlATikaH sevakaH, kaukuTiko bhikSuH, ApaNika, mAhirSa, yAjamAna, yAtraM, nArI, vezastraM vaimAjitram , ApaNikA, ApUpikA, lAvaNikaH, kisarikaH, kisarikI, kisara, For Private and Personal Use Only Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org " Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prayogasUcI / 2006 uzIra, nalada ityAdi, 800 - lAlukaH, -zAlakI, zAkhAlukaH, zAkhAlUkI, mAdaMkiH, mAdukikA, sArjharaH, zArikaH, Asika, dhAnuSkA, pAravadhika, zAktIkaH, yASTakaH, AstikaH nAstikaH, daiSTika, ApUpikaH-801 - chAstraH kArma tena caurItApasI ityAdisiddhaM tAcchIlye kim / kArmaNaH, aikAnyikaH / 802- dvAdazAnyikaH, ApUpika:, AgrabhojanikaH, zrANikaH, zrANikI, mAMsaudanikA, mAMsikaH, odanikaH, bhAktA, bhAktikaH, AkarikaH, devAgArikaH, imAzAnikaH cAturdazikA | 803 - vaMzakaThinikaH, prAstArika, sAMsthAnikaH, naikaTiko bhikSuH, AvasathikaH, AvasathikI, iti prAgvahatIyaprayogAH / zratha prAgvitIya - prayogAH / pRSTha : 04 - rathyaH, puNyA, prAsaGgayaH, dhuryaH, dhaureyaH, sarvadhurINaH, ekadhurINaH ekadhuraH, areer gauH, hAlikA, sairikA, janyAH / 805 - pathAH zarkarAH, dhanyaH, gaNyaH, AnnaH, vakramaH parecchAnucArI, padyaH, kardamaH, mUlyAH, mudrAH, dhenuSyA bandhake sthitA | 806mApasyo'bhiH, nAvyaM vayasyaH, dhamya, viSayaH, mUlyaM, mUlya, sItyaM kSetraM, tulyam, dhamm pathyam, athyam nyAyyam, undasyam / 807 - aurasaH, urasyaH, haya, hRdya, mayaM, jamyaH, ikyaH, agrayaH, sAmanyaH, karmaNyaH zaraNyaH, prAtijanInaH, sAMyugIna, sArvajanInaH, vaizvajanInaH, bhAktAH zAlayaH pAriSayaH, pAriSadaH, kArthikaH, gauDhika ikSuH, sAkukA pavAH / 808- pAtheyam, AtitheyaM, vAsateyI rAtriH, svApateyaM dharma, sabhyaH, satIthyaH, samAnodaryo bhrAtA, lodayaH, iti prAgvitIyaprayogAH / * matha yadvidhi-prayogAH / 68. 809 - nabhyo'kSaH, nabhyamaama, zUnya, zubhyam, UdhanyaH, kambalyamUrNApalazataM, sAyAM kim / kambalIyA UrjA, AmikSyaM dadhi, AmikSIyaM, puroDAzyAstaNDulAH, puroDAzIyAH, apUvyam, apUpIyaM, vatsIyo godhuka, zahnavyaM dAru, gabhyaM, haviSyaM, dantyaM, kaNvyam / 810 - nasyaM nAbhyaM, ghoSaNyA, taddhite kim / zirasyati, zIrSaNyAH zirasyA vA kezAH, stha zIrSa, khalyaM, yadhyaM, mAdhyaM, tilyaM, vRSyaM brahmaNyaM cAdradhyA, ajathyA yUmiH, avidhyA, AtmanInam / 811 vizvajanInaM vizvajanIyaM paJcajanInaM, sArvajanIkaH, sarvajanInaH mAhAjanIkaH, mAtRbhogINaH, pitRbhogINaH, rAjabhogInaH, AcArya bhogInaH sArva sarvayaM, pauruSeyaH, pauruSeyaH / 812- mANavInam cArakINam / aGgArayANi kASThAni, prAkArIyA iSTakAH zaGkavyaM dArU, chAdiSeyANi tRNAni, bAleyAstaNDulAH, auSadheyam, ASebhyo vatsA, aupAnadyo munyjH| 813 - aupAnAM carma, vArdhaM dharma, vAratraM carma, prAkArIyAH iSTakAH, prAsAdIyaM dAru, prAkArIyo dezaH, pArikheyI bhUmiH, iti yadvidhiprayogAH // " mathAhiya-prayogAH / pRSTha 814 - naiSkikaM, paramanaiSkikaH / 811 - asaMjJA iti kiM / pAcakalApika, suga64 bA0 For Private and Personal Use Only Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1010 pariziSTavya, yavApUpyaM, pArAyaNikaH, dvaipArAyaNikaH alukiti kiM / vizUrpa, dvizopikam arddhadrauNikam , ArddhadrauNikam / 816-adhaprasthikam-Ardhaprasthikam , ata: kim / ArdhakauDavika taparaH kiM / ardhavArI, zatika, zatyam , aAte kiM / zatakaH sakhyA, dvizataka, pazakaH, bahukaH, sAptatikaH, cAtvAriMzatkaH / 815-tAvatikaH, tAvatkA, vizakaH, trizakaH, vizatikaH, triMzatkA, kasikA, kesikI, adhika:-adhikI, kArSApaNikA-kArSA. paNikI, pratika:-pratikI, gau-zaupikaM, zatamAnaM, baiMzatika, sAhasra, vAsanam / 818-adhyardhakasaM, dvikasaM, pAJcakalApikaM, adhyardhakArSAparNa-adhyadhaMkA paNikaM, dvi. kArSApaNaM-dvikArSApaNikam , adhyardhapratikam , dvipratikam , adhyardhesahastram-adhyasAhanaM, dvisahastra-dvisAhataM, dviniSka-dvinaiSkika, triniSka-trinaiSkikaM, bahuniSkabahunaiSkikaM, dvibistaM-dvibaistikam / 119-madhyardhaviMzatikona, dviviMzatikonam , adhyadhaMkhArIka, dvikhArIka, khArIkam , adhyardhapaNya, dvipaNyaM, aya'rdhapAya, dvipAtham, adhyardhazANyam , adhyardhazANaM, trairUpyaM, vaizANaM dvizANya-dvizANam / 830-gaupucchi. kaM, sAhatika, prAsthika, naiSkikaM, paJcagoNiH, zatikaH zatyo vA dhanapatisaMyogaH, zatyaM zatikaM dakSiNakSispandanaM, vAtikaM, paittika, zlaiSmika, sAnipAtikam / 821-gavyaH, dvayacA, dhanyaH, yazasyaH, svayaH, godvayacaH kim |vaijyikaa, asaMkhyetyAdi kim / paJcakaM, saptaka, prAsthikaM, khArIka, Azvika-Azmika, brahmavarcasya, putrIyaH-putryaH, sArvabhaumaH, pAthivaH, sArvabhaumaH paarthivH| 422-laukikaH, sArvalAkikaH, prAsthika, drau. Nika, khArIka, pAtrasya vApaH kSetraM pAtrika-pAtrikI kSetrabhaktiH, paJcakA, zatikaH, zatyA, saahstrH| 823-paJcako devadattaH, dvitIyikA, tRtIyikaH, adhikaH, bhAgya-mAgika za; bhAgyA-bhAgikA vitiH, vAMzamArikaH, ainumArikA, vAzakiH, aizukaH / 824-vasni. kaH, dravyakaH, prAsthikaH kaTAhaH, prAsthikI brAhmaNI, drauNI-drauNikI, AThakInA-ADha. kikI, AcitInA-AcitikI, pAtrINA-pAtrikI, vyAkikI-vyADhakInA / 825dvathADhakI. yAcitikI-dvayAcitInA, citA, dvipAtriko-dvipAtrINA, dvipAtrI, dvilijI, kulijInA-dvilijikI, dvaikulijikI, paJcakaH prAsthiko raashiH| 826paJcakAH zakunayaH, paJcakaH, aSTakaM pANinIya, paJcakamadhyayanaM, paJcadazaH, saptadazaH, ekvishH| 827-paJcadvargaH,dazata, paJcakA, dazakaH / 828-zAni, cAtvAriMzAni, vaitacchatrikaH, chaidiko vetasaH, vairAgikaH, vairaNikA, zIrSacchedaH, zairSacchedikA, daNDayA, ardhyaH, vadhyaH, pAtriyaH, pAtryaH, kaDaGkarIyo gauH, kaDayaH, dAkSiNIyaH, dakSiNyaH / 83-sthAlIbilIyAstaNDulAH, sthAlIbilyAH yajJiyaH, AsvijIno yajamAnaH, yajJiyodezaH, AtvijInaH Rtvika / ityaahiiypryogaaH|| __ atha tthadhikaar-pryogaaH| pRSTha 839-pArAyaNikachAtra, torAyaNiko yajamAnaH, cAndrAyaNikaH, sAMzayikA / 830-yaujanikaH, krauzAtikaH, yaujanazatikA, prauzazatiko bhikSuH, yaujanazatikaH For Private and Personal Use Only Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| AcAryaH, pathikA, pathiko, pAnthAH, pAnthA, mauttarapathikam , auttarapathikaH, vAripathika, Ahnikam / 831-mAsiko'dhyApaka, mAsika karmakaraH, mAsiko vyAdhiH, mAsika utsavaH, mAsyaH, mAsInaH, dvimAsyaH, SaNmAsya-pANmAsyaH, pANmAsikA, SaNmAsiko vyAdhiH, pANmAsyA, samonaH, dvisamInaH, vaisamikaH, dvirAtrINa-dvairAtrikA, dvahInaH-yakSikaH / 832-dvisaMvatsarINa:-dvisAMvatsarikaH, dviSASTikA, dvaisamikaH dvivarSINo vyAdhiH, dvivarSaH, dvivASikA, dvaivaSikaH / 833-dvivASiko manuSyaH, dvikauDavikA, dvisauvaNika, dvinaiSkikam , asaMjeti kim / pAcakalApika, vaizANaM, dvekulijikA, dvivarSA dArakaH, SaSTiko dhAnyavizeSaH, mAsiko vyAdhiH, mAsikaM, mAsiko brahmacArI, ArdhamAsikaH / 834-mAsikaM brahmacarya, mAhAnAmnikaH, mAhAnAmikA, cAturmAsyAni yajJakarmANi, cAturmAso ASADhI paurNamAsI, dvAdazAhiko, AmiSTomikI, vaajpeyikii| 036-prAvRSeNya, zAradam / iti adhikaariiykaalaadhikaarpryogaaH| atha tthvidhikaar-pryogaaH| pRSTha: 835-vaiyudha, vyuSTa, tIrtha, saMgrAma, pravAsa, ityAdi,AmipadaM, pailumUlaM, yAthAkathA, hassya, kArNaveSTakikaM mukhaM, karmaNyaM zaurya / 836-veSyonaTaH, sAntApikA, sAMpAmikA, yogyaH, yogikaH, kAmuka, sAmayikam , Artavam , aupavastra, prAzinaM, kAlyaM zItaM, kAlikaM vairam , aindramahikam / 057-vaisAkho manthaH, ASADho daNDaH, cauDaM, bhAvam , anupravacanIyaM, vyAkaraNasamApanIyaH, aikAgArikacauraH, AkAlikaH, AkAlikA vidyut / iti unHpuurnno'vdhipryogaaH| atha bhaavkaary-pryogaaH| . pRSTha 838-bAmaNavadadhIte, kriyA cediti kim / guNatulye mAbhUt , putreNa tulyaH sthUlaH, mathurAvat sadhne prAkAraH, caitravanmatrasya gAvA, vidhivatpUjyate, teneha na-rAjAnamarhati chatram / 839-gorbhAvo gotva, gotA, svaiNaM, strItvaM, bItA, posna, puMstvaM, puMstA / 840-atitvam , apaTutvaM, nampUrvAtkim / bArhaspatya, tatpuruSAskim / ApaTavam , acaturetyAdi kim / bhAcatureyam, AsaGgatyam, AlavaNyam, mAvavyam , Ayudhyam, Akasyam , Arasyam , mAlasya, prathimA, pArthivaM, mradimA, mA. devam / 841-zauklya-zuklimA, dALa, DhimA, maucitI, yAyAkAmI, jADayaM, maulya, brAhmaNam , AIntyama, AIntI / 842-AyathAtathyam-ayAthAtathyam , AyathApuryam , ayAyApurya, cAturvaNya, cAturAzramya, traisvarya, pADaNyaM, sainyaM, sAni. dhyaM, sAmIpyam , aupamya, trailokyamityAdi, sarvavedaH, sArvavaidyaH, cAturjeyaH, cAtujayaH, steyaM, stanyam / 843-sakhya, dUtyaM, vaNijya, kApeyaM, jJAteyaM, sainApatya, paurohitya, rAjyam , AdhirAjyam , Agham , auSTra, kaumAraM, kaizoram , audA. bram , autreyaM, sauSThavaM, dauSThavaM, hAyana, traihAyana, yauvanaM, sthAviraM, zrautraM, kauzalyaM, kauzalaM zauca, maunaM, kathaM kAvyaM, rAmaNIyakam , mAbhidhAnIyaka, sAhAyyaM, sAhA. For Private and Personal Use Only Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1012 pariziSTeyakam , zodhyopAdhyApikA / 844-mAmojaka, gArmikayA zlAghate, gArgikayA'tyArute, gArgikAmavetA, acchAvAkIyaM, maitrAvaruNIya, brahmatvaM, brahmatvaM, brhmtaa| itiAbhAvakarmAdhikAraprayogAH / matha paanycmik-pryogaaH| __ pRSTha 846-maudrInaM, heyaM zAleyaM, yavyaM, yavakya, SaSTikya, tilyaM, tailInaM, mASya, mASINam , umyam , omInaM, bhaya, bhAGgInam , aNavyam , ANavInaM, sarvacarmANaH sArvacarmINaH / 847-yathAmukhaM pratibimba, sammukhaM, yathAmukhIna:, sammukhIna: sarvapathInaH, sarvAGgINaH, sarvakamINaH, sarvapatrINaH, sarvapAtrINaH AprapadaM, AprapadInaH paTaH, anupadInA upanat , sarvAnIno bhikSuH, AyAnayIna: shaarH| 848-parovarINA, paramparINA, putrapautroNA, pAramparya kathaM pArovayaMvat-iti, avArapArINaH, avArINaH, pArINaH, pArAdhArINaH, atyntonH| 849-anukAmInaH, samAMsamInA gAH, samAM samA vijAyate, samAyAM samAyAM vA, azvInA vaDavA, adhazcInaM maraNam / 850-AgavInaH, anugavImo, gopAlaH, adhvanyA, adhvanInaH, abhyamitrIyaH, abhyamiyaH, abhyamitrINaH, goSThIno dezaH, ekAhagamaH, AzvIno'dhvA / 851-kAlIno'pRSTaH, kaupInaM pApaM, mAtInaH, sAsapadIna, dohaH kSIraM, haiyaGgavInaM navanItaM, pIlukaNaH, karNajAham / 891-pakSatiH, vidyAcucuH, vidyAcaNaH, vinA, nAnA, vistRtaM vizAlam , vizaGkaTaM, saGkaTaM prakaTam, utkaTam , vikaTam , alAbUkaTam , gogoSTham / 853-avikaTaH, avipaTaH vRSagoyugam, azvaSaGgavam , tila tailaM, sarSapatailam, ikSuzAkaTama, inuzAkinam , avakuTAraH avakaTaH, avaTITam , avanATam , avabhraTam , avaTITA, avaTITA, nivilaM, nibirIsaM, cikina, cipiTam / 854-cikam , cillaH, pillaH, cullA, upatyakA adhityakA, karmaTha: pu. ruSaH, tArakitaM namA, urudvayasam / 856-Urudannam , UrumAtram , zamaH, diSTiH, vita. stiH, dvizamam , zamamAtra, prasthamAtra, paJcamAtraM, tAvadvayasaM, tAvanmAtra, pauruSaM, puruSa. dvayasaM, hAstinaM hastidvayasaM, yAvAn , tAvAn etAvAn / 856-kiyAn , iyAn, kati, kiyantA, paJcayataM dAru dvayaM, dvitayaM, trayaM tritayam / 857-ubhayam / - iti tddhitpaanycmikpryogaaH| matha mtvrthiiy-pryogaaH| pRSTha 867-ekAdaza, trizaM, zataM, viza, dvimayamudazvidyavAnAm / 858-ekAdazaH, paJcamaH, SaSThaH, katithaH, katipayathaH, caturthaH, turIyaH, turya:, bahutitha ityAdi, yAvatithaH / .859-dvitIyaH, tRtIyaH, viMzatitamaH vizaH, ekaviMzatitamaH, ekaviMzaH, zatatamaH, eka. zatatamaH, mAsatamaH, arghamAsatamaH, saMvatsaratamaH, paSTitamaH, ekapaSTaH, ekaSaSTitamaH / 860-AcchAvAkIyaM sUktam , pAravantIyaM sAma gardabhANDaH, gardabhANDIyaH, vaimuktaH, daivAsuraH, goSadakaH, iSesvakA, pathakaH, AkarSakaH, AkaSo nikaSaH / 861-dhanako devada. tasya, hiraNyakA, kezakaH, audarikaH, AyUne kim / udarakaH, sasyakA, sAdhuH, aMzako For Private and Personal Use Only Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| kAyAH, tantrakA paTaH / 863-mAhmaNakA, uSNikAyavAgaH, zItako'lasA, uSNakaH zIghakArI, manukA, abhikaH, mamIkA, pAparvakA, mAyaHzulikaH, sAhasikA, dANDAjinikA, dvitIyakaM vikaM vA grahaNaM devadattasya / 863-SaTko devadattaH, paJcakaH, devadattakAH, tvatkAH, matkA, lakaH karamA, satkaH utkaNThitaH, dvitIyako jvaraH, viSapuSpakaH, uSNakaH, roge kim / dvitIyo divaso'sya / 864-gudApUpikA paurNamAsI vakinI, kaulmASI, zrotriyA, zrAddhI, zrAlikA, pUrvI, kRtaparvI, iSTI, adhItI / 865-sAkSI, kSetriyo vyAdhiH, cikitsyA, indriyam , gomAn / 866-savAn , rUpavAn , svavAn , viduSmAn , zuklaH paTaH, kRSNaH, kiMvAn, jJAnavAn, vidyAvAna, lakSmIvAn , yazasvAn , mAsvAn / 867-yavamAn , bhUmimAn , vidyutman , ahIvatI, munIvatI, AsandIdhAna mAmaH, anyatrAsanavAn , aSThIvAn , asthimAna, cakrIvAntAma rAjA, cakravAn , kakSIvAnnAma RSiH kakSyAvAnanyatra, rumaNvAnnAma parvatA, lavaNavAnanyatra, dharmaNyatInAma nadI, carmaNvatyanyatra udanvAn samudraH RSizca rAjannatI bhUH, rAjavAnanyanna,cUdAlA, cUtAvAn , praNisthAtika, zikhAvAndIpaH, Ata: kim , hastavAn / 838-medhAvAn . simalaH, sidhmavAn, vAtUlaH, vatsalaH, aMsalA, phenilA, phenalaH, phenavAn / 869-lomazaH,-lomavAn , romazaH, romavAn , pAmanA, aGganA, lakSmaNaH, viSuNaH, picchilaH, picchavAna , urasilA, urasvAn prAjJA, zrAddhaH, ArcI, vAtaH / 870-tapasvI, sahanI, tApasaH, sAhana, jyotsnA, tAminaH, saikato. ghaTaH, kAraH, sikatAH, sikatilaH, saikataH, sikatAvAn , evaM shretyaadi| 801dantaraH, UparaH, suSiraH, muSkoDA, muSkaraH, mAdhuryam , madhuraH, khasa, mukhAH, kuJjarA, nagara, pAMsura, pANDusa, kacchuraH, dhumaH, dumA, kezavaH, kezI, kezikaH / 872-kezavAn, maNivo mAgavizeSaH, hiraNyayo nidhivizeSaH, arNavaH, gANDivama, ajaga pinAkaH,kA. NDIrA, mANDIraH, rajasvalA bI. kRSIvalA mAsutIvalA, kauNDikaH,pariSadvalaH, parSadvalaM, bhrAtRvalA, putravalA, zavalaH, dantAvalo hastI zikhAvalaH kekI , 873-jyotsnA. tamitrA, tamitram zRGgiNaH, urjasvI, urjasvalaH, gomo, malina, malImasaH, daNDI, daNDikaH, bIhI, prIhikaH / 874-tundila:-tundI-tundikaH,-tundavAn , udara, pica. , yava, zrIhi, kaNilA, kI, kaNikA, karNavAn , aikazatikA, aikasahastrikA gauza. tikA, gausahasnikaH, naiSkazatikA, naiSkasahasnikA, rUpyA, kArSApaNaH, rUpyo gauH, A. hateti kim / rUpavAna , himyAH, parvatAH, guNyA brAhmaNAH, yazasvI, yazasvAn mAyAvI / 875-mAyI, mAyikaH, sagvI, mAmayAvI, zRGgArakA, vRndArakaH, phalinA, bahiNA hRdayAluH, hRdayo, hRdayikaH hRdayavAn, zItAluH, uSNAluH, tRprAluH, himelu, balA, vAtUlaH, parvataH, maruttaH, UrNAyuH / 876-vAgmI, vAcAlA, vAcAraH, svAmI. marzasaH, kaTakavalayinI, zahanapuriNI, kuSThI, kilAsI, kakudAvartI, kAkatAlukInI, prANisthApakim / puSpaphalavAndhaTaH, pANipAdavatI, citrkllaattikaavtii| 877-vAta For Private and Personal Use Only Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pariziSTekI. atisArakI,neha-vAtavatI guhA, pizAcakI, pakSamI uSTra, vayasi kim, paJcamavAn grAmaH, sukhI, duHkhI, mAlI, brAhmaNadharmI, brAhmaNazIlo, brAhmaNavarNI, hastI, jAto kiM, hastavAn puruSaH, varNI, puSkariNI, paminI, deze kim / puSkaravAnkarI, bAhuvalI, urubalI, sarvadhanI, srvbiijii| 878-arthI, arthavAna , dhAnyArthI, hiraNyArthI, balavAna, balI, utsAhavAna, utsAhI, prathimino, dAminI, hominI, sominI, samjhAyA kiM, somavAn , ka~baH, kammaH, kayyuH kantiH, kantuH, kantaH, kayyA, zambaH zammA, zaiyyuH, zantiH, zantu, zantaH, zaiyyaH, tundibhaH, valibhaH, vaTibhaH / 879-mahaMyuH, ma. haGkAravAn, zubhaMyuH, shubhaanvitH| iti mtvrthiiypryogH|| atha praagdishiiy-pryogaaH| pRSTha 880-kutaH, kasmAt , yataH, tataH, itaH, ataH, amutaH, bhutH| 881-dvAbhyAM, paritaH, abhitaH, kutra, yatra, tatra, bahutra, iha, ka, kutra, kuhasthA, kuha jagmathuH / 882-etasmin grAme sukhaM vasAmaH, ato'dhAtrImahe, atto na gantAsmaH, sa bhavAn , tato bhavAn , tatra bhavAna , tambhavantaM, tato bhavanta, tatra bhavantaM, evaM dIrghAyuH, devAnAM priyaH, AyuSmAna, sadA, sarvadA, ekadA, anyadA, kadA, yadA, tadA, adhunA, idAnI, tadA, tadAnIm / 883-kahi, kadA, yahi, yadA, tahi, tadA, etahi, sadyaH pahana, parAri, aiSamaH, parecavi, adya, pUrveyuH,anyedyuH, ubhayeyuH, ubhayadhuH / 884-tena prakAreNa tathA, yena prakAreNa yathA, itthaM katham / iti praagdishiiypryogaaH| __ atha praagiviiy-pryogaa| pRSTha 885-pura, purastAt, adhaH, adhastAt , avaH, avastAta , avarastAt, evaM deze kAle ca, dizirUDhebhyaH kim / aindrayAM vasati, saptamyAdhantebhyaH kim / pUrva grAmaM gataH, digAdivRttibhyaH kim / pUrvasmin gurau vasati, dakSiNataH, uttarataH, para. taH, avarataH, parastAt , avarastAt, prAk, udaka, evaM deze kAle ca, upari upari. TAdvA vasati, mAgato ramaNIyaM vA / 886-uttarAt, adharAt, dakSiNAta, uttareNa, a. dhareNa, dakSiNena, pUrveNa grAmam, apareNa grAma, dakSiNA vasati, dakSiNAdAgataH, dAkSijAhi, dakSiNA, uttarAhi, uttarA, caturdhA, paJcadhA, eka rAzi paJcadhA kuru / 887-aikadhyam, ekadhA, dvaidha, dvidhA, traidhaM, vidhA, pathi dvaidhAni,dvedhA, tredhA, bhiSak pAzaH, dvi. tIyaH, tRtIyaH, dvaitIyokaH, dvitIyaH, tAtIyIkA, tRtIyA, dvitIyA tRtIyA / 888-caturthaH, paJcamaH, pASThaH, SaSThaH, ASTamaH, aSTamaH, SaSThako bhAgo mArna ceta, aSTamo bhAgaH pazvaGgaM cet, SaSThaH, SASTaH, aSTamaH-mASTamaH, ekaH-ekAkI, ekakA, Anya caraH, kRSNarUpyA, kRSNacarasa, zubhrArUpyaH / 889-AvyatamaH, laghutamaH, laghiSThaH / 890-kinta. mAM, prADhetamAM, pacatitamAm , uccastamAm , uccaistamastA, laghutarA, laghIyAn / 891-paTutaraH, paTIyAMsaH, neha-pAcakataraH, pAcakatamaH, kariSThaH, dehIyasI dhenuH / 892zreSThaH, zreyAna, jyeSThaH, jyAyAna, jyeSThaH-jyAyAna, nediSThaH-nedIvAn , sAdhiSTha: For Private and Personal Use Only Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1015 pryogsuucii| sAdhoyAn , sthaviSThaH / 893-daviSThA, yaviSThaH, isiSThaH, kSepiSThaH, kSodiSThaH, hasi. mA, kSepimA, kSodimA, preSThaH, syeSThaH, spheSThaH, variSThaH, bahiSThaH, gariSThaH, varSiSThaH, RSiSThaH, dAdhiSThA, vRndiSTaH, prema / 894-bhUmA ityAdi-bhUyAn , bhUyiSThA, kaniSTha: kanoyAn , yaviSThaH, bhalpiSThaH, najiSThA, sajIyAn , tvaciSThaH, tvacIyAn , paTurUpaH, padhatirUpam / 895-vidvatkalpaH, yAskalpa, yajuHkarUpaM, vidvavezyA, vidvaddezIyaH, pacatikalpa, bahupaTA, paTukalpA, supaH ki, yajatikarUpam / 896-paTuprakAraH, paTu jAtIyaH, uccakaiH, nIcakaiH, sarvake, vizvake / 897-yuvakayo, bhAvakayoH, yuSmakAsu, asmakAsu yuSmakAbhiH, bhasmakAbhiH, okAra-ityAdi ki, tvayakA, mayakA, tUSNIkAmAste tUSNIzIlastUSNIkaH, pacanaki, jalpataki, dhakit, hirakut, kutsito'zvozvakaH / 898-zUdrakA, rAdhakaH, putrakA, hanta te dhAnakAH, guDakAH, ehaki, addhaki / 899-manukampito devadatto devika:-deviyA-devila:-devadattakA, anukampito vAyudato vAyukaH, vAyukA, pitRkA, anukampito-bRhaspatidattA-vRhaspatikaH, devadattaka:devakA, dattikA-dattiyA, datilA dattakaH / 900-devadatta:-datta:-devaH, satyabhAmAbhAmA-satyA, bhAnudattA, bhAnulA sAvitriyaH, savitalA, anukampitaH, upendradattaH uparA-upakA-upiyaH-upila.-upika:-upendradattaka, siMhakaH, zaramakA, rAsa nakaH / 901-kaho, kahikA, vAgAzIrdattaH dhAvikaH, kathaM SaDaGgalidattaH SaDika iti / 901-anukampitaH zevaladattaH zevalikA-zevaliyaH-zevalilA, suparikaH, vigAlikaH, varuNika, Aryamika, vyAghrakA, siMhakA alpaM tailaM tailaka, hasbo vRkSo vRkSaka, vaMza. kA, peNukA, svAkuTIkuTIraH, zamIraH zuNDAraH, hasvA kunA kutupaH, kAsUtarI, goNI. tarI / 903-vatsatara, ukSata, azvataHmatara, anamoH kataro vaiSNaH , yataraH, tatara, kA, yaH, sH| 904-phatamo bhavatAM kaThaH, yatamaH, tatamaH, ekA, sakA, kaH, yA, saH, katara, anayorekataro maitrA, eSAmekatamaH / iti prAgivIyaprayogAH / matha svaarthik-pryogaa| pRSTaH 904-azyAiva pratikRtiH azvakaH, pratikRtauki / gauriva gvyH| 906bhazvakA, uSTrakA, cacA, vadhikA, vAsudevaH, zivaH, skandaH, apaNye kiM / hastikAnvi. kroNAte, devapayA, haMsapathaH / 906-bAsteyam , vAsteyI, zileyaM, auleya, zAkhyA, mukhyaH, jaghanyaH, agrayaH, pAraNyaH, dravyam-ayaM brANaH, kuzAgrIyA buddhiH| 907-kAkatAlIyo devadattasya vadhaH, majAkapANIyaH / 908-zArkaram , AGgulikA, bhArujikA, ekazAlikA,aikazAlikaH, kArkIkA, lohitadhvajyA, lauhitIkaH, vAtaH kApotapAkyaH, kAAyanyaH, brAdhanAyanyaH, kSaudrakyaH, mAlavyaH, kssaudrkii| 909 Ayudheti kiM / mallAH, saGketi kiM / samrATa, vAhIkeSu kiM / zabarAH, abrAhmaNeti kiM / gopAlakAH, zAlakAyanAH, pANyA, Ayudheti kiM / jAtizabdAnmAbhUH, trigartaSaSTAH, Ahutrigarta dAmanIyaH, dAmanIyau, dAmanyaH, aulapIyaH, kauNDoparathIyaH, dANDakIyA, pArzavaH / For Private and Personal Use Only Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2016 pariziSTe910-pAryAvA, paryAvA, yaudheyA, yaudheyau, yaudheyAH, amijityA, vaidabhRtyaH zAlAvatyA, khAvatyA, zAmIvatyA, aurNAvatyaH, zrImatyA, lauhitadhvajAH, kapotapAkAH, kaumA. yanAH, prAdhnAyanAH / 911-dvipadikA, dvitikA, sthUlakaH, aNukaH, caJcatkA, bRhatkaH / 912-surakA chinnaka, bhinnakam , abhinnakaM, sAmikRtam, ardhakRtaM, pahutarakaM, bRhatikA, AcchAdaneki / bRhatI chandA, aSaDakSINo mntrH| 913-AzItaGgavInamaraNyam, alarmANaH, alampuruSINaH, IzvarAdhInaH / 914-prAcInaM, pratIcInam , avA. cInam , arvAcInam , adik striyAM kiM / prAcIdik, udIcIdik , diggrahaNaM kiM / prAcInA brAhmaNI, strIgrahaNaM kiM / prAcIna grAmAdAmrAH, brAhmaNajAtiyaH, bandhuni ki brAhmaNajAtiH zobhanA, pitRsthAnIyaH, pitRsthAnA, sasthAnena kiN| gosthaanm| 916mAnugAdikaH,vaisAriNaH, matsye iti kiM / visArI devadattA, panakRtvo bhukke, saMkhyA. yAH kiM / bhUrivArAnbhuGkta, dvibhuMkte, triH, ctuH| 916-sakabhukta, bahudhA bahukRtyau vA divasasya bhukta,AsanakAle ki, bahukRtvo mAsasya bhukta, annamayam , apUpamayaM, yavAgumayI, annamayo yajJaH, apUpamayamparva / 917-maudakikaM. modakamayaM, zASkulika, zaSkulImaya, maudakiko yajJaH, modakamayaH, Anantyam , Avasathyam, aitiya, bhaiSajyaM, tAdarthyam / 918-agnidevatyaM, pitRdevayaM, pAyam , arghya, nUna, nUtanaM, navInaM, prnn| pratna-pratanaM-prINaM, bhAgadheyaM, rupadheyaM, nAmadheyam, AnobhraM, sAdhAraNam , AgnIdhI, sAdhAraNI, Anithya, devatA, AvikaH, yAvakA, maNikaH / 919-lohitako maNiH, lohitakA kopena, lohitikA, lohiniko-kopena, lohitikA, lohinikA-zATI, kAlakaM mukhaM vailakSyeNa, kAlakaH paTaH / 920-kAlikA pATI, vainayika, sAmayikaH, aupayikaH, sandezavAgvAcikaM syAt , kArmaNam auSadhaM pibati, ajAtau kim , o. SadhayaH kSetre rUdAH, prAjJaH puruSaH, prAjJI strI, daivataH, bAndhavaH, mRttikA, mRtsA, mRtsnA, bahuzaH, alpazaH / 921-neha-bahUni dadAtyaniSTeSu, alpaM dadAlyAbhyudayikeSu, dvizaH, mASazaH, prasthazaH, saMkhyaikavacanAtika, ghaTaM ghaTaM dadAti, vIpsAyAM kiM, dvau dadAti, 022dvayordvayoH svAmI, pradyumnaH kRSNataH prati, AditaH, madhyataH, pRSThataH, pArvataH, svarataH varNataH, prAmAdAgacchati, grAmataH, ahIyaruhoH kiM, svargAddhIyate, parvatAdavarohati, avigrahaH, cAritreNAtigRhyate, critrto'tigRhyte| vRttena na vyathate, vRttato navyathate, vRtena kSiptaH, vRttataH kSiptaH, akartarIti kiM, devadattena kSiptaH, vRttena hIyate, vRttena pApaH vRttataH, akartari kim , devadattena hIyate, devAH arjunato'bhavan , AdityAH karNato'bhavan / 923-vyAzraye kim, vRkSasya zAkhA, pravAhikAtaH kuru, apanayane kim , pravAhikAyAH prakopanaM karoti, kRSNIkaroti, brahmobhavati, gaGgIlyAta, doSAbhUtamahaH, divAbhUtA shtriH| 924-gArgIbhavati, zucIbhavati, pasyAt / 926mAtrIkaroti, utkaroti, unmanIsyAt, uccaskaroti, vicetIkaroti. virahIka. roti, virajIkaroti, dadhisiJcati, agnisAvati, agnImavati, kAsye kim , For Private and Personal Use Only Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pryogsuucii| ekadezena zuklI bhavati paTaH / 91-amisArasampayate agnisAvati zastram , agnI. bhavati, jalasAta sampayate jalIsapati lavaNaM rAjasAtkaroti, rAjasAtsampadyate, vipratrAkaroti, vipravAsampadyate,viprasAskaroti, deye kim , rAjasAgavati rASTra devatrA. vande rame vA, bahutrA jIvato mmH| 927-paTapaTAkaroti, avyaktAnukaraNatkim , haSaska. roti. dvathajavarArdhAtkim atkaroti, avareti kim, gharaTagharaTA karoti, paTanapaTAkaroti, aniau kim paTiti karoti / 928-dvitaM yAkaroti, tRtIyAkaroti, zambAkaroti, bIjAkaroti, dviguNAkaroti, sapanAkaroti mRgaM, niSpanA karoti, bhativyathane kim / sapanaM niSpatraM karoti vA bhUtalaM, niSkulAkaroti dADimaM, sukhA karoti guru, priyA karoti guruM. duAkhAkaroti svAmimam / 929-zulAkaroti mAMsa, satyAkaroti bhA. NDa paNika , zapathe tu satyaM karoti vipraH, madrAkaroti, bhadrAkaroti, parivApaNe kim , madraM karoti, bhadraM karoti, iti tddhitlyaathikpryogaa| . matha dvirukt-pryogaaH| pRSTha 130-pacati pati, bhuktvA bhuttvA, ghRkSaM vRkSaM siJcati, grAmo grAmo rama. NIyaH, pari pari vanebhyo dhRSTo devaH, pari vanebhyaH / 131-uparyupari prAmam , madhyadhi sukham , adhodho lokam , sundara sundara vRthAte saundarya, deva deva vanyo'li, duvinIta durvinIta idAnIM jJAsyasi, dhAnuSka dhAnuSka vRthA te dhanuH, cora cora ghAtayiSyAmi tvAm ekaikamakSaram , ekaikayA mAhutyA 135-ekaikasmai dehi, gatagataH, gatagatA, 932. paTupaTvI, paTupaTuH, paTusahakA-paspaTuriti yAvat, zuklazuklaM rUpa, zuklazuklaH paTaH, mUle mULe sthUla, saH 2, budhyasva 2, sarpaH / 934-budhyasva 3, lunIhi lunohItyevAyaM lu. naati| anyonya viprA namanti, mnyo'nyo| 935-anyonyAn, anyo'nyena kRtam , anyonyasmai dattamityAdi, anponyeSAM puSkarairAmRzantaH, evaM parasparam , itaretaram , itaretaraNetyAdi / 36-mamyo'nyAm , anyo'nyaM, parasparAM, parasparam / itaretarAm , itaretaraM vA ime brAhmaNyo kule vA anyo'nya, parasparam |930-yaaN yAM priyA prekSata kAtarAkSI sAsetyAdayaH, anyonyAmitaretaram, anyo'nyasaMsakamahastriyAmam , a. nyo'nyAzrayaH, parasparAkSisAhazyam aparasparityAdau, sUtre anyonyasaMzayatvetadi. syAdayaH, priyapriyeNa dadAti, priyeNa vA dadAti, sukhasukhena dadAti, sukhena vA / 938yathAyathaM jJAtA, yathAtmIyamiti vA, dvandvaM mantrayate, AcaturaM hIme pazavo dvandva mi. thunIyanti, mAtA putraNa mithunaM gacchati, pautreNa prapautreNApoti maryAdArthaH, dvandvaM vyutkrAntA:-dvivargasambandhena pRthagavasthitA, ! dvandvaMyajJapAtrANi prayunaki, dvandvaM saharSaNavAsudevo / iti dviruktaprayogAH / / iti pUrvArddha-prayogasUcI smaataa| For Private and Personal Use Only Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaarddhgt-suutrsuucii| pRSTham sUtram a 14 a a 861 aMzaM hArI 6. akaH savaNe 413 akathitaMca 413 akartaNe paJcamI 937 anucchre priyasu 467 akenormaviSya 490 akSazalAkArsa 631 akSaNo'darzanAta 802 agArAntAn 11. agneH stutsnoma 024 agnerdaka 550 agrAkhyAyAmu 597 agrAntazuddhazu 129 aGgasya 188 maledAruNi 908 mAlyAdibhyaTaka 764 maca 286 acA 41 acaH parasminpU 631 acaturavicatu 30 apazca 729 acittahastidhe 475 acittAdadezakA 202 aci ra prataH 15 aci znudhAtubhra 165 aco Niti 65 aco'ntyAdiTi 48 aco rahAbhyAM | pRSTham sUtram 162 acca gheH 539 accha gatyarthavadeSu 6.0 apratyanvavapUrvA 891 ajAdI guNavaca 339 ajAyataSTA 60. ajAcadantam 810 majAvibhyAM thyan 902 majinAntasyotta 896 bhajJAte 893 aJceluka 589 mamnAsikAyAH 110 akupvAnumvya 764 agalauca 408 maNo dvayavaH 81 aNo'pragRhyasyA 094 aNkuTilikAyAH 870 aNca .13 maNimoranAyo 19 aNuditsavargasya 1 agayanAdibhyA | 099 aNmahiSyAdibhyaH 689 ata ina 873 mata iniThano 105 ataH kRkamikasa .12 atazca | 922 atigrahAvyathana 918 atiyeyaH 429 atiratikramaNe ca | 889 atizAyane tama pRSTham sUtram 551 mateH'zunaH 123 ato guNe 129 mato bhisa aisa 214 ato'm 106 ato roraplutA 502 atyantasaMyogeca | 92 atrAnunAsikaH pU 709 atribhRgukutsava 292 atvasantasya cA 49 adarzana lopaH | 306 adasa o su 47 adaso mAta 287 adaso'sedAdu 739 adUrabhavazva 23 adezaNaH 6.9 bhado'nupadeze 216 bhadtarAdibhyaH 848 ayazvInAvaSTabdhe 105 adhaHzirasI pade 862 adhikam 465 adhikaraNavAdhi 111 adhikaraNavAcinA 886 madhikaraNavicAle 615 adhikaraNaitAvattve 774 madhikRtya kRte 418 adhiparI anarthako 476 adhirIzvare 422 adhizIsthAsAM / 468 madhIgarthadayezAM For Private and Personal Use Only Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1020 puurvaagt-suutrsuucii| 882 adhunA [440 anupratigRNazca / 491 apaparI 608 adhyayanato 1837 anupravacamAdi | 94 apamityayAki 817 adhyardhapUrvAdvigo 736 anubrAhmaNAdiniH 668 aparasparAH 860 adhyAyAnuvAkayoH 492 anuryatsamayA 367 aparimANavi 802 adhyAyanyadezakA 425 anulakSaNe *33 apavarga 71 adhyAyedhyevarSe: 607 anuvAde caraNAnAm 669 apamkaro 850 adhyano yatkhau 470 anutikAdI 922 apAdAna cAhI 608 adhvaryukraturanapuM 88 anusvArasya yayi 445 apAdAne paJcamI 703 an 692 anRSyAnantaye 429 apiH padArthasaM 348 mana upadhAlo | 565 anekamanyapadArthe 701 apUrvapadAdanyataH 162 ana sau 35 anekAlizatsarvasya 163 apRkta ekAlpa. 39 anani ca 347 ano bhuviihe| 506 apetApoDhamukta 912 anatyantagato 560 anodhamAyassarasA 722 aponappAnnapta 140 anatyAdhAna .69 antaHpUrvapadATTam 312 apo mi 883 anadyatane hila (143 antaraM bahiryogopa 182 aptantRcsvara 917 anantAvasathetiha | 538 antaraparigrahe 551 apUraNIpramA 410 anabhihite 424 antarAntareNa yukte 76 aplutavadupa 497 anazca 448 antardhA yenAdarza 368 abhASitarpaskAccha 238 anApyakA 588 antarbahiyoca 775 abhijanazca 285 aniditAM hala 373 antarvatpativato | 910 abhijidvidabhR 898 anukampAyAm 61 antAdivacca 422 abhinivizazva 137 anukaraNa 892 antikabADhayo | 774 abhiniSkAmati 862 anukAmikA 805 annapaNaH 437 abhiramAge 634 anugavamAyAme 104 annena vyaJjanam 925 abhividhau 914 anugAdinaSThaka 379 anyato DIe / 860 abhyamitrAccha 850 anugvalaGgAmI 495 anyapadArthe ca 764 amAvAsyAyA 279 anudAttaM sarva | 450 anyArAditarateM 129 ami pUrvaH 729 anudAttAdera 634 anvavatapnAdraha |640 amUrdhamastakAta 786 anudAttAdeva 1 683 apatyaM pautra 645 amaivAvyayena 93 anunAsikAtparo'nu 519 apathaM napuMsakam 174 ambArthanayoha 847 anupadasarvAnA | 755 apadAto 233 am sambudau 864 anupadhanveSTA 133 apadAntasya 862 ayaH zuladaNDA 359 anupasarjanAt | 487 apaparibahirabhavaH / 064 bharaNyAnmanuSye For Private and Personal Use Only Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 926 arunazcakSuzceto 116 arthavadadhAturapra 657 atheM vibhASA 515 ardha napuMsakam 169 ardharcAH puMsi 652 ardhAca -815 paramANa 757 arthAt 253 arvaNasAva 276 azaM Adimyo 637 maluguttarapade 34 aho'nyasya -162 alo'ntyAtpUrva 595 alpAkhyAyAm 606 alpAntaram 902 alpe 154 allopona 799 avakrayaH 904 avakSepaNe 70 va sphoTAyana 762 avayavAtoH - 785 avayave ca 831 avayasi zva 633 avasamandhemya 852 avAtkuTAraca 848 avArapArAtyantA 713 avRddhAdapi 694 avRddhAbhyo 918 atreH kaH 66 avyaktAnukaraNasyA 926vyaktAnukaraNA 482 avyayaM vibhakti 896 adhyAya sarvanAmnA www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pUrvArddhagata-sUtrasUcI / 748 avyayAsyapa 336 avyayAdAsupaH 482 avyayIbhAvaH 336 avyayIbhAvazva 486 avyayIbhAvazva 769 avyayIbhAvAca 48 avyayIbhAve vA 496 avyayIbhASe za 770 azabde yatsvA 163 azAlA ca 672 apatyAdi 850 ambalyaikAgamaH 694 azvAdibhyaH 912 aSaDakSA zitala 657 aSTayatRtIyAstha 257 aSTama A 663 aDanaH sajJAyAM 257 aSTAmya maza 78. saJjJAyAM tila 814 asamAse 758 a sAmpratike 539 astaM ca 884 astAti ca 800 astinAstidiSTaM 223 asthidadhikthya 130 asmado 874 asmAyAme 923 asya cau 390 asvAGgapUrva 146 ahaH sargekadezasaM 879 azubhamoryus 317 ahan 147 garta For Private and Personal Use Only 1021 148 adantAt 548 aho'ha etebhyaH bhA 153 A kaDArAdekA 792 AkarSAtval 860 AkarSAdibhyaH 837 makAlika 798 AkrandATThakSa 448 AkhyAtopayoge 850 AgavInaH 702 AgastyakauNDi 721 AgrahAyaNyaca 193 ANi cApaH 161 ADo nAstri 492 AmaryAdAbhi 452 AGmaryAdAva 98 AGmAGagezva 839 A ca tvAt 327 AcchIno 638 AjJAyini ca 174 ArakSa 824 ADhakAcita 174 AnnadyAH 158 Ato dhAtoH 638 Atmanazca 10 Atmafasa 810 AtmAdhvAno 784 AthavaNika 538 AdarAnAdara 356 AdAcAryANa 5 Adirantyena 35 AdeH parasya 133 AdezapratyayoH Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1022 puurvaaddhNgt-suutrsuucii| 69 AdguNaH / 38 hako yaNaci 1865 indriyamindraliGga 239 Ayavantavadeka | 662 iko vahe'poloH 70 indre ca 30 Arantau kitI ! 71 iko'savaNe zAka | 246 inhanpuSAyamgAM 469 AdhAro'dhi 648 iko hasvo'Dyo | 904 ive pratikRtI 615 Amato 844 igantAca laghupU 651 iSTakeSIkAmAlAnA 553 AnmahataH 230 igyaNaH saMprasAra 864 iSTAdibhyazca 676 mAphtyasya 593 ickarmavyatihAre 894 iSThasya thiTaca 600 Apo'nyatara 67. hajaH prAcAm 7.0 isusuktAntAtkaH 847 AprapadaM prApnoti 370 kaasth 103 isusoH sAmadhye 932 AbAdheca 101 iNaH SaH 283 Antrita 133 iNko: 617 IdagneH somavaruNa 137 mAmi svanAmnaH 882 itarAbhyo'pi ha 80 Idatau ca saptamyarthe 366 AyaneyonIyiyaH 690 itazcAnijaH 77 IdUdedAdvivacanaM pragRhAM 473 AyuktakuzalA 214 ito'tsarvanAma 599 Iyasazca 776 AyudhajIvimya 399 ito manuSyajAteH 1636 ISadakRtA 908 AyudhajIvisaM 434 itthaMbhUtalakSaNe 668 ISadatheM 793 AyudhAccha ca 656 idaDimorIkI | 899 ISadasamAtau kalpa 699 AsgudIcAm 879 idama iz 76 IcAkravarmaNasya 814 adigopuccha 884 idamasthamuH 876 AlajATacau 240 idamo'nvAdeze | 808 ugavAdibhyo yat 404 AvaTyAcca 238 idamo maH 34. ugitazca 802 AvasathAtThala 882 idamo hila 649 agitazca 430 AziSi nAtha: .. 881 idamo haH 249 ugidavAM sarvanAma 669 Azvayamanitye 101 idudupadhasya cApa 9 uccairudAttaH 767 AzvayujyA 202 idubhyAm 8. ujaH 867 AsandIvadalI 23 ido'ya pukhi 110 uni ca pade 296 A sarvanAmnaH 820 idroNyAH 796 ucchati 669 mAspadaM pratiSThA 617 iduvRddho 86: utka unmanAH 886 Ahi ca dUre 598 inaH striyAm 745. utkarAdibhyaH 813 inacipaccikacica | 150 uttamaikAbhyAM 663 ika: kAze 727 inaNyanapatye 830 uttarapathenAhRta 29 iko guNavRddhI 730 initrakaTayacazva 762 uttarapadasya 231 iko'ci vibhaktau / 386 indravaruNabhavazarva / 551 uttaramRgapUrvAca For Private and Personal Use Only Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pa puurvaagt-suutrsuucii| 1023 886 uttarAJca 1 483 upasarjana | 799 ato'na 886 uttarAdharadakSiNA | 139 upAje'nvAje 836 RtoraNa 674 utsAdibhyo' 854 upAdibhyAM 643 Rto vidhAyoni 290 uda It 423 upAnvavyAvasaH 7. RtyakaH 85 udaH sthAstambhvo 426 upo'dhike ca 261 Rtvigdarakta 647 udakasyodaH 76. use ca 182 Rduzanaspuru 739 udakca vipAzA 464 ubhayaprAmI 211 Rnnebhyo DIpa 867 udanvAnudadhau ca 816 ubhAdudAtto 812 RSabhopAnaho 861 udarAThagAdhUne 294 ubhe abhyastam 695 RSyandhaka 720 ucito'nya 788 umorNayoryA 709 udIcAM vRddhA 598 urAprabhRtibhyaH 16 ekaH pUrvaparayoH 313 udIcAmAtaH 16 uraNraparaH 874 ekagopUrvA 708 udocAmina 80 urasoca 649 eka taddhite 750 udIcyaprAmAcca 780 uraso yacca 804 ekadhurAllukva 197 udvibhyAM kAku 619 uSAsoSasaH 931 eka bahuvrIhivat 710 upakAdibhyo'nya 788 uSTrAvuna 124 ekavacanam 036 upajAnUpakoM 274 ekavacanasya ca 780 upajJAte 483 ekavibhakti 162 upajJopakrama tadA 8 ukAlo'njhasva 908 ekazAlAyA 6 udadeze'janunAsika 400 uDantaH 916 ekasya sakRya 642 upapadamatika 630 Udanodeze 648 ekahalAdau 999 upamAnAca 370 Udhaso'naG 228 ekAco vo 591 upamAnAdaprANiSu 401 arUttarapadAdI 904 ekAca prAcAma 525 upamAnAni sA 876 UrNAyA yus 212 ekAjuttarapade 526 upamitaM vyA 694 UrvAdvibhASA 888 ekAdAkinizvAsa 930 uparyadhyadhasaH 630 UryAdiviDA 116 ekAdizcaikasya 885 uparyupariSTAt 870 aSasuSimuSka 887 ekAdo dhyama 662 upasargasya ca 685 eko gotre 35 upasargAH kri 698 kapUrabdhUH 69 eDaH padAntA 590 upasargAca 647 RcA ze 64 eDi pararUpam 639 upasargAdadhvanA 183 Rta utU 751 eprAcAM 61 upasargAhati 773 RtaSTham 124 ehasvAtsambuddhaH 690 upasagAMdanotpara / 181 Rto bisarva / 225 eca ignasvA For Private and Personal Use Only Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1024 puurvaanycNgt-suutrsuucii| 49 eco'yavAyAvaH | 190 autoyasoH | 836 karmaNa ukam 788 eNyAta 439 karmaNA yamamiti 30. eta bahuvacane 878 kazaMbhyAm 854 karmaNi ghaTo'Tha 817 kaMsAThin 115 etattadoH 112 kamaNi ca 881 etadasvatasoba 790 kaMsIyaparaza 410 karmaNi dvitIyA 879 etado'n 697 kakudasyAva 133 karmadhArayavaducareSu 657 eti saMhAyAma 754 kacchAgnivaktra .80 karmandakRzAzvA 879 etatau rathoH 795 kacchAdibhyazca 425 karmapravacanIyayukte 67 etyedhatyUTsu 779 kaThacarakA 426 karmapravacanIyAH 887 edhAca 802 kaThinAntaprastA 839 karmaveSAyat 458 enapA dvitIyA 828 kaDaMkaradakSi 801 karmAdhyayane vRttam 889 enabanyatarasyAm | 133 kaDArA: 779 kalApino'Na 176 eranekAco'saMyoga 138 kaNemanasI 477 kalApivaizampAya 750 kaNvAdibhyo 767 kalApyazvatthayava . 837 aikAgArikada 129 katarakatamo 718 kaleDhaka 749 aiSamoghaH 747 kaThyAdibhyo 698 kalyANyAdInA A 807 kathAdibhyaH 658 kavaM cASNe 184 o: supi 756 kanthApaladana 97 kaskAdiSu ca 795 ojAsaho'mbhasA 748 kanthAyASTaka 896 kasya cadA 637 ojAsahommaH 696 kanyAyAH 122 kasyet 79 mot 843 kapijJAtyorDaka 872 kANDANDAdIra 110 oto gAgryasya 693 kapibodhAdAgirase 369 kANDontAtkSetre 66 omANezva 809 kambalAcca 97 kAnAneDite 739 oram 712 kambojAlluka 668 kA pathyakSayoH 785 ora 454 karaNeca 748 kApizyAH phak 585 moguNaH 908 karkalohitAdI 408 kArake 752 Adeze Than 771 karNalalATAska 640 kAranAmni va prAcA 920 oSadherajAto 660 kaNaM lakSaNasyA 670 kAraskaro vRkSaH 132 osica 113 kartari ca 691 kAre satyAgadasya 408 karturIpsitatamam | 801 kArmastAcchIlye 704 aukSamanapatye 432 kartRkaraNayostRtI / 063 kAlaprayojanAdroge 192 auGa ApaH 204 kartRkaraNe kRtA 601 kAlAH 165 Ata / 462 kartRkarmaNoH kRti 517 kAlAH parimANinA For Private and Personal Use Only Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaagt-suutrsuucii| 1025 919 kAlAcca 633 kumArA zramaNAdimiH | 871 kezAdvo'nyatara 758 kAlA | 744 kumudanasvetase | 730 kezAzvAbhyAM yA 830 kAlAt 596 kummapadISu ca 697 koH kattatpuruSe 767 kAlAtsAdhupuSpyat 2011 kurunAdibhyo Nya: 740 kopadhAca 836 kAlApat 706 kurvAdimyo NyA 745 kopadhAva 431 kAlAdhvanoratyanta | 747 kula kukSigrIvAbhyaH 769 kopadhAdaNa 024 kAlebhyo bhavavat 698 kulaTAyA vA 767 kozADDam 742 kAlopasarjane ca | 779 kuchArakhA 783 kaupiAla 770 kAzyapakozikA 760 kulAlAdibhyo 719 kaumArApUrvavacane 713 kAzyAdibhyaH 829 kulijAllukkhauca 366 kauravyamANDUkA 902 kAsUgoNIbhyAM STarac | 793 kuchatthakopadhAdaNa 708 kausalyakAmA 670 kAstIrAjastu 864 kulamASAdana 466 kalya ca vartamAne 910 kiyattado nirdhAraNe 906 kuzApAcchaH 389 kAdAlpAkhyAyAm 879 kisarvanAmabahabhyo 796 kusIdavaukAdazA 111 ktena ca pUjAyAm 129 kikSepe 668 kustumburUNi 127 ktenaM naviziSTe 62 kiti ca 756 kaNaparNadvAra 519 ktenAhorAtrAvayavA 237 kimaH kaH 459 kRmaH pratiyatne 645 ktvA ca / 636 kimaH kSepe 920 kRlo dvitIyatRtIya 339 ktvAtosunkasunaH 856 kimaH sabyApari | 766 kRtalabdhakrIta 578 kyAmAninoca 881 kimaca . 780 kRte granthe 924 kyacchayozca 855 kimidambhyAM vo kaH | 117 kRttaddhitasamAsAzca 771 RtuyajJebhyazca 889 kimesivyayA | 132 kRtyatulyAkhyA 733 RtakthAdisUtrAntA 881 kimo't 468 kRtyAnAM kartari vA 739 kramAdibhyo vun 799 kisAdibhyAin | 104 kRtyairadhikArthavacane 13 kayyastadarthe 53. kugatiprAyaH 119 kUlyaiNe 441 kriyArthopapadasya 902 kuTIzamIzuNDA 462 kRtvorthaprayoge kA 788 krItavatparimANA 880 ku tiho 261 kRdati 388 krItAtkaraNapUrvAt 902 kutvA hupath 336 kRnmejantA 439 RdhanuheAsUyArthI 114 kutsitAni kulsanaH 923 kRmvastiyoge 439 krudhadruhopasRSTayoH 897 kutsite 700 kekayamitrayupralayA 016 koDyAdibhyazca 96 kunvokapoca 9.2 ke'NaH 881 kAti 667 kumati ca 28 kedArAyaca | 262 kvinpratyayasya kuH 193 kumahadyAmanya 372 kevalamAmAbhAgadheya 704 kSatrAva: 65 bA0 For Private and Personal Use Only Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1026 puurvaagt-suutrsuucii| 19 kSayyajayyau zakyA / 807 guDAdibhyaSTham / 624 grAmyapazusabdhe .20 kSarAna 841 guNavacana 769 grIvAbhyo'ca 610 kSudrajantavaH 5 guroranRto 76. grISmavasantAdanya 699 zudrAmyo 700 gRSTayAdibhyazva 768 grISmAvarasamAdam 780 kSudrAbhramaravaTara 805 gRhapatinA 549 kSumnAdiSu ca 190 goto Nit 641 vakAlataneSu 865 kSetriyapara 776 gotrakSatriyAkhye 732 ghamaH sAsyAM kiyA 120 kSepe 845 gotracaraNAcchlA 898 ghanilacau ca .82 gotracaraNAdavum 644 gharUpakalpa 804 khaH sarvadhurAt 706 gotrastriyAH 161 gheriti 506 khaTvA kSepe 703 gotrAdakavat 29 khaNDikAdi 688 gotrAdhAnyastri 92 Damo hasvAdaci 62 kharavasAnayo 714 gotrAvayavAt 162 sikhasoca 87 kharica 690 gotre kuAdi 136 sikyoH smAta 430 khalagorathAt 676 gotre'lugadhi 34 Dicca 810 khalayavamASa 72. gotrokSoSTrora 201 liti hasvaca 819 khAryA Ikan 831 goyaco'salyA | 267 prathamayoram 550 khAryAH prAcAm .99 godhAyA Thaka 174 DerAmnadhAmnIbhyaH 165 khyatyAtparasya .88 gopayasoyet 792 gopucchA 90 NoH kukTukAri 418 gatibuddhipratyava 759 goyavAgvoca 649-DyApoH samjJAchanda 26 gatizca 123 gorataddhitaluki 119 jyApprAtipadikAta 446 gatyarthakarmaNi 786 gozca purISe 594 gandhasyedutpUti 860 goSadAdibhyo 699 caTakAyA airak 769 gambhIrAmbhyaH 850 goSThAtkhanbhUta 231 caturanaDuhorAmu 692 gargAdibhyo 669 goSpadaM sevitA 469 caturthI cAziSyA 455 gtottrpdaa 483 gostriyorupa 506 caturthI tadA 611 gavAcaprabhU 653 granthAntAdhike 436 caturthI sampradAne 639 gaviyudhibhyAM 549 grAmakoTAbhyAM 133 catuSpAdo garmi 759 gahAdibhyazca 750 grAmajanapadeka 700 catuSpAdUbhyo 872 gANDyagajAsaM | 728 grAmajanabandhu 669 caraNe brahmacA 539 gAthividathike 770 grAmAtparyanu 21 caraNebhyo dharma 498 girezca sena | 747 mAmAcakhalo 792 parati 129 yaH For Private and Personal Use Only Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Ta . 813 carmaNo'n 24 cAdayo'sattve 603 bAthai dvandhaH 663 citeH kapi 832 cittavati 123 cuTTa 095 cUrNAdiniH 262 coku: 286 cau 924 cvauca 779 chagalino puurvaagt-suutrsuucii| 1027 789 jamnyA vA 593 jammA suharita 787 bhitazca tatpa 149 jarAyA jarasanya 910 jyAdayasta 136 jasaHzI 160 jasica 129 TAGasiGasAmi 787 jAtarUpebhyaH 346 TAbRci 900 jAtinAmnaH kan | 360 TibDhANandva 609 jAtiraprANinAm 396 jAterastrIviSa 182 jAtezva 914 jAsyantAccha 743 Thakchau ca 160 jAtyAkhyAyAme 773 ThagAyasthAnebhyaH 380 jAnapadakuNDa 028 Thankavavinazca 194 jAyAyA nika 706 Thasyeka 430 jAsiniprahaNa | 899 AjAdAvUrva 770 jihvAmUlAglekchaH 683 jIvati tu baMzye 11 si ghuT | 909 jIvikAthai cApaNye | 168 tica 541 jIvikopaniSadA / 347 bAbubhAbhyAmanya .065 je proDapadAnAm | 418 ko'vidarthasya 700 Dhaki lopaH 617 Dhakca maNDUkAt 892 jyAdAdIyasaH 700 he lopo'kavA 616 jyotirAyuSaH 112 ThUlope pUrvasya 615 jyotirjanapada 872 jyotsnAtami 736 NyakSatriyAnito 800 chatrAdibhyoNA 812 dinapadhivale? 864 chandasi paripa 806 chandaso nirmite .72 chandaso yo .85 chandogaukthika 738 andobrAkSa 163 chAyA bAhulye 828 chedAdibhyo ta 773 tata AgataH 499 tatpuruSaH 219 jazzasoH ziH 299 jakSityAdayaH Sad 769 jaladhenuvalajA 13 janapadatadava .09 janapadazabdA 0 janapadinAM 041 janapade lupa 448 janika prakRtiH / 498 zaya: 867 zayaH 86 sayo ho'nyatare 16 maro zari 45 malA javamasi / 6. malAM jazonte 129 tatpuruSaH samAnA 546 tatpuruSasyA 641 tatpuruSe kRti | 162 tatpuruSo'naSkarma For Private and Personal Use Only Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1028 916 vatprakRtavacane 796 taspratyanupUrva 698 tatpratyayasya 619 tatra 860 tatra kuzala: 835 tatra ca dIyate 61 tatra jAtaH 838 taMtra tasyeva 584 tatra tenedamiti 802 tatra niyuktaH 768 tatra bhavaH 821 tatra viditaH 807 tatra sAdhuH 719 tatroddhRtamamatrebhyaH 542 tatropapadaM 847 tatsarvAdeH pathyaGga 411 tathAyuktaM 732 tadadhIte 923 tadadhInavacane - 812 tadarthaM vikRteH 828 tadarhati 838 tadam *41 tadaziSyaM saMjJApra 857 tadasminnadhikami 863 tadasminnannam 738 tadasminnastIti -822 tadasminvRddhayA 801 tadasmai dIyate ni 813 tadasya tadasmin -799 tadasya paNyam 825 tadasya pariNAm 833 tadasya brahmacaryam 854 tadasya saJjAtaM www.kobatirth.org pUrvArddhagata - sUtrasUcI / 768 tadasya soDham 732 tasyAM prahara 865 tasyAsya 266 tadoH saH sAvana 882 tado dA ca 774 tadgacchati pathi 823 tadrati vahatyA 334 taddhitazcAsarva 404 taddhitAH 122 taddhitArthottara 672 taddhiteSvacA 920 tadyukArakarma 711 tadrAjasya 803 tadvahati rathayuga 861 tantrAdacirApa 869 tapaH sahasrAbhyAM 22 taparastatkAlasya 830 tamadhISTo bhRto 792 tarati 889 taralamapa 757 tavakamamakA 273 tavamamau Gasi 172 tasilAdiSvA 780 tasi 880 tasezva 866 tasau matvarthe Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 126 tasmAccho 34 tasmAdityuttarasya 536 tasmAnnuDaci 757 tasminnaNica 33 tasminniti 836 tasmai prabhavati 809 tasmai hitam For Private and Personal Use Only 834 tasya ca dakSiNA 799 tasya dharmyam 820 tasya nimittaM 738 tasya nivAsaH 67 tasya paramAtre 851 tasya pAkamULe 858 tasya pUraNe 838 tasya bhAvastva 49 tasya lopaH 882 tasya cApaH 784 tasya vikAraH 771 tasya vyAkhyAna 726 tasya samUhaH 9 tasyAdita udAttam 680 tasyApatyam 781 tasyedam 821 tasyezvaraH 787 tAlAdibhyo 862 tAvatithaM grahaNami 702 tikakitavAdibhyo 708 tikAdibhyaH phiS 889 tiGazva 777 tittirivaratantu 290 tirasastiryalope 103 tiraso'nyatarasyAm 539 tiro'ntardho 583 tiviMzati 493 tiSThadguprabhRtIni ca 160 tiSyapunarvasvorna 749 tIrarUyottarapadA 655 tIrthe ye 873 tundAdibhya ilaca 878 tundavalivaTerbhaH Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaarddhgt-suutrsuucii| 102 203 tubhyamayau kaSi 10 padAdInAmaH | 371 dAmahAyanAntAca 442 tumarthAca bhAva | 051 tyavAdIni ca 884 dikchabdebhyaH saha 891 turiSThemeyaHsu | 625 syadAdIni sani 767 dikpUrvapadATa 467 tulyAyaratulopa 785 apujatuno 710 dikpUryadAdarsa 11 tulyAsyaprayatnaMsa 837 nizazcatvAriMzato . 395 dikpUrvapadAnDI 891 tuSachandAsa 59. trikakutparvate . 121 diksaMkhyesaMjJAyAM 775 tudIsalAturavarmatI 202 tricaturoH khiyAM 768 didAdibhyo yat 512 tujakAbhyAM katari 4. triprabhRtiSu zAkaTA 181 dinAmAnyantarA 181 tRjvarakoSTaH 859 H samprasAraNaca 6.3 dityadityAditya 658 haNe ca jAto 794 maMmnityam 234 diva ut 502 tRtIyA taskRtArthana 156 khayaH 234 diva mauta 233 tRtIyAviSu bhASita 10 khayaH 433 divaH karmaca 145 tRtIyAprabhUtInyanya | 172 svamAvekavacane 618 divasazca pRthivyAma 426 tRtIyAtheM 279 svAmI dvitIyAyAH 461 divastadarthasya 484 tRtIyAsasamyobahu | 26. svAhau sau 618 divo dhAvA 146 tRtIyAsamAse 763 dizo'madrANAm 011 te tadrAjAH 29 dIrgha ca 820 tena krItam 214 tho nya: 25 dIrvAcavaruNasya 838 tena tulya kriyA . 158 dIrghAjasica 491 tena dIvyati sanati 884 dakSiNAdA 99 dIrvAta 30 tena nirvRttam 74. dakSiNApathAtpurasa 48 dIrghAdAcAryANAm 830 tena nivRttam | 193 dakSiNermA lubdha | 928 duHkhAtprAtilomye 833 tena parijamyakSamya | 885 dakSiNottarAbhyA 705 duSkulAtaka 77 tena proktam 911 daNDavyavasargayozca 55 dUrAdUdhUte ca 139 tena yathAkathAca 858 daNDAdimyo 45 dUrAntikArthabhyo 016 tena raktaM rAmAda 206maka 458 dUrAntikArthaH 852 tena vittaSumbu 801 danta unnata ura 656 ugrazavatuSu 18 tena saheti lyayoM | 85 dantazikhAsaMjJA 769 dRtikukSikalaziva .40 tenekavika 238 dA 717 dRSTaM sAma gamavAvekavacanasya 001 dAkhinAyamahA 76. deyamRNe 84toSi | 230 vAdeAtopaH | 926 deye trAca 85 tolaM. 882 vAnI ca. / 616 devatAdvandveca 295 syadAviSu zonA | 909 vAmanyAditri / 25 devatAdvandve ca For Private and Personal Use Only Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1030 puurvaagt-suutrsuucii| 917 devatAntAttAdayeM 1499 dvitIyA zritA | 438 dhArehattamaH 905 devapathAdibhyazca 613 dvitIye cAnupA 804 dhuro yatako 926 devamanuSyapuruSa | 919 dvitricatubhyaH 754 dhUmAdibhyakSa 918 devAttala 819 dvitripUrvAdaNca 445 dhruvamapAye'pAdA 700 devikAziMzapA 818 dvitripUrvAniSkAt | 119 dhvAkSeNa kSepe 870 deze lubilacau ca 588 dvitribhyAM Samu. 015 daivayazizauci 816 dvitribhyAM taya 672 na kapi 424 thAvApRthivI 512 dvitribhyAmaJjale 679 na kopadhAyAH 871 dhudubhyAM maH 887 dviyozca dhamun 394 na kroDAdiba 748 dhuprAgapAgudaka 193 dvidaNDyAdi 657 nakSatrAvA 903 dravyaM ca bhavye 890 dvivacanavibha 455 nakSatre ca lupi 691 droNaparvatajIva 636 dvistAcA vistA 716 nakSatreNa yuktaH 588 dozca 103 dvistrizcaturiti 766 nakSatrebhyo bahu 938 dvandvaM rahasyamaryA 758 dvIpAdanusamudra 395 nakhamukhAtsaM 844 dvandvamanojJAdi 858 vastIyaH 794 nagarAtkutsa 607 dvandvazva prANi 719 dvaipavaiyAghrAda 702 na gopavanAdi 619 dvandvAccudaSa 697 dvayacaH 637 na go'prANiSva 717 dvandvAcchaH 772 bajabrAhmaNapra 242 na simbuddhayoH 782 dvandvAnvaismaithu 710 dvayamagadhaka 281 na dhavAhAhai 605 dvandve ghi 629 ghantarupasargebhyo 136 naja 147 dvandveca 199 byaSTanaH salyA 773 nanA zucIzvara 876 dvandvopatApaga 121 ye kayodvivacanaika 636 namastatpuru 769 dvArAdInAMca 191 nanduHsubhyo 524 dvigurekavacanam 805 dhanagaNaM labdhA 744 naDazAdA 490 dviguzca 860 dhanahiraNyAkAme / 691 naDAdibhyaH 367 dvigoH 594 dhanuSazca 745 naDAdInAM kukva 824 dvigoSThazva 753 dhanvayopadhAvun 202 na tisUcatara 831 dvigoryapa 498 dharma carati 853 nate nAsikAyAH 676 dvigolaganapatye 806 dharmapathyarthanyAyA 679 na taulbalibhyaH 831 dvigovA 877 dharmazIlavargA 783 na daNDamANavA 516 dvitIyatRtIyaca 592 dharmAdanikeva | 614 na dadhipayA 241 dvitIyATaurasbenaH / 51 dhAtostannimitta / 498 nadIpaurNamA - 22 dvitIyAyAM ca 846 dhAnyAnAM bhavane / 495 nadImizva For Private and Personal Use Only Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaagt-suutrsuucii| 1031 649 nayAH zeSalyAnya0 / 25 navi vimASA / 104 nityaM samAse'nu 747 nadyAdibhyo taka 197 novA 640 nityaM haste 744 nA matupa 613 nityaM krIDAjIvi 652 nataca .80 nazvApadAntasya 591 nityamasiprajA 751 na dUvyaca: prAcya 99 nanchavyaprazAn 929 nityavIpsayoH 839 na nampUrvAta 213 naSaTsvanA 79 nipAta ekAja 108 na nirdhAraNe 246 na saMyogAdvama 794 nirvRtte'kSatA 42 na padAntadvicana 649 nasalyAdeH samA 759 nizApradoSAbhyAM 83 na padAntAhoranAm 199 na saMjJAyAm 928 niSkulAniSko 90 naparema: 291 na samprasAraNe 602 niSThA 623 napuMsakamanapuMsakenai 912 na sAmivacane 600 niSpravANizca 219 napuMsakasya pralacaH | 490 nastaddhite 9 nIcairanudAttA 216 napuMsakAca 660 nahivRtivRSi 898 nItau ca tadya 498 napuMsakAdanya 309 nahodhaH 299 numbisarjanIyaza 635 na pUjanAt 18 nAmalo 187 nRca 713 na prAcyama 290 nAceH pUjAyAm 96 nanpe 144 na bahuvrIho 600 nADI tantryoH 240 nedamadasorakoH 804 na bhakurcha 815 nAtaH parasya 429 nendrasya parasya 19 ma bhUsudhiyoH 107 nAdivi 642 nensiddhabadhnAtiSu 13. namrAnapAnna 46 nAdinyAkroze 208 nebaDuvasthAnA 443 namAsvavisvAhA 858 nAntAdasayA 853 neviDajvirI 403 namapUrvo'pa 294 nAbhyastAcchatuH 260 nopadhAyAH 101 namaspuraso 284 nAmantrite samA 792 naudvayacaSThan 308 namune 132 nAmi 806 nauvayodharmaviSa 390 na yAsayoH | 67 nAstisyA 789 nyagrodhasya ca 689 na svAbhyAM padA 193 nAvo dvigoH 663 nare saMjJAyAm 484 nAvyayobhAvA 851 pakSAttiH 169 na lumatAGgalya 392 nAsikodaroSThaja 597 pakSimatsyamRgA 41lokAvyaya 8. nikaTe vasati 827 pativiMzatini 15 nalopaH prAti 786 nityaM vRddhazarA 401 pozca 244 nalopaH supsvara 859 nityaM zatAdi 827 paJcadazatI varga 139 nalopo namaH 32 nityaM saMjJAcha 606 paJcamo bhayena 123 na vibhakto / 35 nityaM sapasnyA | 474 paJcamI vibhakte For Private and Personal Use Only Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaagt-suutrsuucii| 451 paJcamyapAepari 1441 parikrayaNe sampradA 493 pAre madhye SaSThayA 274 paJcamyA mat | 813 parikhAyA Dhan 862 pAzvenAnvicchati 637 paJcamyA: stokA 797 paripathaM ca 730 pAzAdibhyo yaH 880 paJcamyAstasila 814 parimANAntasyA 623 pitA mAtrA 819 paNapAdamASaza | 796 parimukhaM ca 773 pituryacca 167 patiH samAsa evaM | 18 parivRto rathaH 726 pitRvyamAtula 843 patyantapurohi 798 pariSado NyaH pitRSvasuzchaNa. 373 patyunoM yajJasaM 877 pariSado NyaH 786 piSTAcca 781 patrapUrvAda 130 parevarjane 690 pIlAyAvA 781 patrAdhvaryupari 848 parovaraparampara 385 puyogAdAkhyA 764 pathaH pantha ca 792 parpAdibhyaH STan 529 puMvatkarmadhAraya 830 pathaH kana 889 paryabhibhyAM ca 304 puMso'suddha 263 pathimathyabhukSA 756 parvatAcca 821 putrAccha ca 636 patho vibhASA 909 parvAdiyodhe 709 putrAntAdanya 807 patithiva 785 palAzAdibhyo 641 putre'nyatara 805 padamasminSya m 885 pazcAt 99 pumaH khayyampare 667 padavyavAye'pi 282 pazyArthazcAnAlo 622 pumAnstriyA 279 padasya 399 pAkakarNaparNapuSpa 778 purANaprokteSu 279 padAta 718 pANDukambalA 859 puruSahastibhyA 127 padAntasya 822 pAtrAtSTan 366 puruSAtpramANe 793 padAntasyAnya / 828 pAtrAddhazva 639 puro'vyayam 99 padontAdvA 110 pAtresamitAdayazca 877 puSkarAdibhyo 768 padottarapadaM 285 pAdaH pat 908 pUgALyo'yA 151 pannomArahanni 910 pAdazatasya 376 pUtakratora ca 646 padyatyatadatheM 646 pAdasya padA | 108 pUraNaguNasuhitA 830 pantho Nanityam 196 pAdasya lopo 887 pUraNAmAge tIyA 28 paraH sannikarSaH 918 pAnArdhAbhyAM ca 823 pUraNArdhATThan 667 paravalliGgadvandvata 345 pAdo'nyatarasyAm | 197 pUrNAdvibhASA 119 parazca 664 pAnaM deze 620 pUrvakAlaikasarva 800 parazvadhAca 524 pApANake 14 pUrvatrAsiddham 639 parasya ca 670 pAraskaraprabhu 589 pUrvapadAtsamjhAyA 446 parAjerasoDhaH 829 pArAyaNaturA 142 pUrvaparAvaradakSiNo 757 parAvarAdhamottama / 779 pArAzazi | 19. pUrvavazvavaDavo For Private and Personal Use Only Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 503 pUrvasadRzasamonA 864 pUrvAdiniH 143 pUrvAdibhyo nava 884 pUrvAdharAvarANA 527 pUrvAparaprathama 613 pUrvAparAdharottara 763 pUrvAhAparAhA 464 pRthagvinAnAmi 840 pRthvAdibhya 658 pRSodarAdIni 647 pevAsavAha 678 pailAdibhyazca 129 poTAyuvatistoka 772 pauroDAgapuro 895 prakAravacane jA 883 prakAravacane thAl 933 prakAre guNavaca 186 pratyAziSi 892 prakRtyakAra 836 prakRSTe un 920 prajJAdibhpazca 869 prajJAzraddhAryA 413 pratiH pratinidhi 018 pratikaNThArthaka 800 pratijanAdibhyaH 153 pratinidhiprati .18 pratipathameti 923 pratiyoge patra 6.0 pratizata 635 praterasa: salamI 03 pratyabhivAdezUdra 118 pratyayA 169 pralpapalope puurvaagt-suutrsuucii| 1033 348 pratyayasthAtkAra , / 790 prAgvahateSTaka 168 pratyayasya luklu | 365 prAdhASpha taddhitA 767 pratyayottarapada 756 prAcAM kaTAdeH 479 pratyAbhyAM zruvaH 763 prAcAM grAmanagarA 148 prathamacaramatayA 76. prAcAM nagarAnte 10: prathamayoH pUrvasa 709prAcAmavRddhA 481 prathamAnidiSTaMsa 900 prAcAmupAde 269 prathamAyAzca dviva 843 prANabhRjjAti 742 pradhAnapratyayArtha 787 prANirajatAdi 6.3 pranirantaH zarekSu 867 prANisthA 774 prabhavati 666 prAtipadikAnta 854 pramANe dvayasa 409 prAtipadikArtha 796 prayacchati garyam 25 prAdayaH 036 prayojanam 140 prAdhvaM bandhane 697 pravAhaNasya he 517 prAdhApanne ca 894 prazaMsAyAM rUpa 766 prAyabhavaH 631 prazaMsAvadhazca 641 prAvRtAratkAla 891 prazasyasya H 60 prAvRSa eNyaH 193 prasaMnyA jAnu 761 prAvRSaSTha 45 pratitossukA 893 priyasthirasphira 670 prakaNvaharizca 461 preSyabruvohaviSo .53 pralyapuravahA 736 proktAlluka .50 prasyorapada 789 plakSAdibhyo'Na 800 praharaNam 71 plutapragRhmA ,480 prAkaDArAtsa 808 prAkkrItAcchaH 679 phakfinoranya 896 prAgiSAtkaH 788 phale luk 887 prAgekAvAnyo 160 phalgunIproSThapadA / 803 prASitAyat 707 phANTAhRtimi 809 prAgdizo vibhaktiH | 868 phenAdilacca 672 prAgdIvyato'Na | 707 phecha / 24 prANIvarAtripAtAH / 14 prAgvateSTha 80. bandhane varSoM For Private and Personal Use Only Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bha 1034 691 bandhuni bahu 64. bandhe ca vibhASA 878 balAdimyo matu 168 bahugaNavatuDati 858 bahupagagaNasa 29 bahuvacanasya 130 bahuvacane jhalyet 371 bahuprIherUdhaso 389 vahuvIhezcAnto 587 bahuvIhI sakthya 587 bahuvIhI saMkhyeye 131 bahuSu bahuvacanam 893 bahorlopo bhU 709 bahvaca inaH prAcya 19 bahvacaH kUpeSu 771 pahaco'ntodAsA 898 barayo manuSya 801 balapUrvapadA 920 bahvalpAccha 304 bahAdibhyazca 401 bAhvantAtsaMjJA 689 vAhAdibhyazca 752 bAhIkapAmebhya 746 bilvakAdi 785 bilvAdibhyo 818 vistAca 128 vRndArakanAga 912 bRhatyA AcchAdane 846 brahmaNastvaH 553 brahmaNo jAnapadA 633 brahmahastibhyAM 861 brAhmaNakoSNike 28 brAhmaNamANava puurvaagt-suutrsuucii| , 704 brAjho jAtI 662 matau baco'na 759 manavRjyoH kan 807 bhaktANNaH 929 madrAtparivApaNe 802 bhakkAdaNanya 750 madrebhyo'na 775 bhaktiH 693 madhubadhvohiNa 505 bhakSyeNa mizrIkara 640 madhyAdguro 694 bhagAGagate 768 madhyAnma: 761 bhavataSThakchasau 140 madhyepadenivacane 094 bharAdibhyaH 744 madhvAdibhyazca 354 bhakhaiSAjAjJAdvA 347 manaH 153 bhasya 638 manasA saMjJAyAm 294 bhasya TelopaH 799 manuSyatatsthayoH 823 bhAgAcacca 376 manorau vA 726 bhikSAdibhyo'Na 709 manorjAtAvabhyato 446 bhItrArthAnAM bhaya 648 manyaudanasaktuSi 666 bhoroH sthAnam | 444 manyakarmaNyAnAdare 449 bhuvA prabhavaH 267 maparyantasya 888 bhUtapUrve caraT 80 maya umo vo vA 24 bhUvAdayo dhAtavaH 774 mayaTa ca 138 bhUSaNe'lam .86 mayaDvaitayorbhASA 108 bhAbhagoaghomapUrva 634 mayUravyasakAdayazca .31 bhaurikyAyeSukA 670 maskaramaskariNau 273 bhyaso bhyam 705 mahAkulAdAkhau 683 bhrAtari ca jyAya 724 mahArAjaproSThapadA | 706 bhrAturvyacca 776 mahArAjA 622 bhrAtuputrau svasadu 13 mahendrAdvANIca 697 bhruvo cukca 811 mANavacarakAbhyAM 619 mAtarapitarAvudIcA 249 maghavA bahulam 643 mAtuHpitubhyAmanya 800 maDakajhajharAdaNa 699 mAturutsaMkhyA 807 matajanahalAtkaraNa 643 mAtRpitRbhyAM svasA | 739 matozca bahvajanAt / 700 mAtRSvasuzca | 859 mato chaH sUktasAmno / 798 mAthottarapadapadavya For Private and Personal Use Only Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaardhgt-suutrsuucii| 1035 866 mAdupadhAyAzca mato | 452 yasya ca bhAvena mA , 919 rake 888 mAnapazvayoHka 493 yasya cAyAmaH 797 rakSati 788 mAne vayaH 219 yasyeti ca 748 raDAramanuSyeca 831 mAsAdvayasi yaskha 607 yAjakAdibhizva 872 rajAkRSyAsutipa 663 minne carSoM, 193 yADApaH 658 sthavadayozca 30 midaco'ntyAtparaH 887 yApye pAza 781 sthAvat 11 mukhanAsikAvavano 490 yAvadavadhAraNe 154 raSAbhyAM no NaH sa 095 mudrAvaNa 918 yAvAdibhyaH kan 866 rasAdibhyazca / 805 mUlamasyAbahi 262 yujessamAse 605 rAjadantAdiSu param 920 mRdastikan 532 yuvA khalatipalita 1.31 rAjanyAdibhyo vun 88 mo'nusvAraH 894 yuvAlpayoH kananya | 867. rAjanvAnsaurAjye 237 mo no dhAtoH 269 yuvAvau dvivacane 703 rAjazvazurAdhat 89 mo rAji samaH ko 720 yuvoranAko 547 rAjAhAsakhibhyaSTa ca 279 yuSmadasmadoH SaSThI | 759 rAjJA kaca 310 yaH sau 203 yuSmadasmadoranAdeze | 518 rAbAhAmaH pusi 403 yAcApa 796 yuSmadasmadoranyatara 1693 rAtreH kRti vibhASA 152 yaci bham 274 yuSmadasmayAM so 31 rAtryahaHsaMvatsarAca 829 yajJavigbhyAM ghakha 404 yUnastiH 183 rAtsalya 692 yavanopaca 600 yUni luk 139 rAdhIkSyoryasya vi 363 bamazca 271 yUyavayo jasi 191 rAyaga hali 691.yamijozca 153 yU svyAkhyau nadI 446 rASTrAvArapArAkhau 404 yatazca nirdhAraNam 010 ye ca tavite 723 rISataH 856 yattadetebhyaH parimA 703 ye cAbhAvakarmaNoH (437 rucyAnAM prIyamA 841 yathAtathAyathApura 20 yena vidhistadantasya | 499 rujArthAnAM bhAvaH 846 yathAmukhasammukhalya 43 yenAGgavikAraH | 874 rUpAdAhatapravAsa 89 yathAsaGkhya manude 610 yeSAM ca virodhaH zA 706 revatyAdibhyaSThaka 489 yathA'sAhazye 742 yogapramANe ca tada 783 raivatikAdibhya 93. yathAsye yathAyatham | 836 yogAyacca 239 roH supi 84 yaro'nunAsike'nu 923 rogAccapanayane 846 yavayavakaSaSTikApat 839 yojanaM gacchati 740 roNI 001 yaskAdibhyo gotre 844 yopadhAdgurupotta | 033 ropadhetoH prAcA 12. yasmAtpratyayavidhi 112 geri 403 yasmAdadhikaM yasya '840 ranato halAdela / 111 ro'supi 253 yo'ci For Private and Personal Use Only Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 100 vA zari 1036 puurvaarddhgt-suutrsuucii| 299 vorupadhAyA dIrgha / 366 vayasi prathame / 89 vA padAntasya 743 varaNAdibhyazca 903 vA bahUnAM jAti 427 lakSaNetyambhUtAkhyA | 770 vargAntAcca | 669 vA bhAvakaraNayo 492 lakSaNenAbhipratI 669 varcaske'vaskaraH 718 vAmadevADyaDDayo 799 lavaNAn 840 varNa DhAdibhyaH | 209 vAmi 799 lavaNAlluka 377 varNAdanudAttAttopa 205 vAmzasoH 129 lAvataddhite 877 varNAdbrahmacAriNi 423 vAyavRtupitruSaso 1 lAkSArocanA 919 varga cAnitye 446 vAraNArthAnAmI 764 luktaddhitaluki 633 varNo varNena 131 vA'vasAne 693 lustriyAm | 748 varNo vuka 761 lupi yuktavavyakti 832 varSaSyAbhaviSyati 646 vA zokaSyarogeSu 789 lupca 760 varSAbhyaSTaka 994 vA sajJAyAm 716 lubavizeSe 185 varSAbhvazva 776 vAsudevArjunAbhyAM 741 lubyogAprakhyAnA 832 varSAlluka ca 63 vA supyApizale 905 lummanuSye. 661 vale 230 vAha UTh 822 lokasarvalokAn 806 vazaM gataH 395 bAhaH 53 lopaH zAkalyasya 739 vasantAdibhyaSThaka 881 vA ha ca chandasi 595 lopo vyorvali 233 vasukhasudhvasvanadu 664 vAhanamAhitAt 869 lomAdipAmAdi 302 vaso samprasAraNaM 602 vAhitAgnyAdiSu 919 lohitAnmaNau 906 vasteDhA 752 vAhIkagrAmebhyazca va 793 vasnakrayavikrayAna 818 viMzatikAtkhaH 693 vataNDAcca 823 vasnadravyAcyA 810 viMzatitriMzanayAM 417 vatoriDvA .09 vAkinAdInAM ku 859 viMzatyAdibhyasta 818 vatorithuk 73 vAkyasya reH pluta | 697 vikarNakuSItakA 766 vatsazAlAbhiji 931 vAkyAderAmantrita 696 vikarNazuGgacchaga 868 vatsAMsAbhyAM kAma 647 vA ghoSamizrazabde 774 vidUrAmdhyaH 902 vatsokSAzvarSabhebhya 876 vAco gminiH 773 vidyAyonisambandhe 661 vanagiryoH sajJA 920 vAco vyAhRtArthA 806 vidhyatyadhanuSA 661 vanaM puragAmizrakA 877 vAtAtIsArAbhyAM 852 vinambhyAM nAnAmA 344 vano ra ca 229 vA duhamuSNuhaSNi 920 vinayAdibhyaSThaka 601 vandite bhrAtuH 327 vA napuMsakasya 894 vinmatoluka 597 vayasi dantasya 49 vAnto yi pratyaye 614 vipratiSiddhaM cAna 877 vayasi pUraNAta 684 vAnyasminsapi '114 vipratiSedhe para For Private and Personal Use Only Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir me puurvaagt-suutrsuucii| 1037 120 vimatizca 809 vibhASA havirapUpA / 261 verapRtasya 490 vibhASA 616 vibhASodare 639 vaiyAkaraNAkhyAyAM 818 vibhASA kArSApaNa 461 vibhASopasameM | 383 coto guNavaca 494 vimASA kuruyuge 711 vibhASozInareSu 186 vopasarjanasya 639 vibhASA kRSi 664 vibhASauSadhiva | 799 vyAnarUpa 477 vibhASA kRmi 860 vimuktAdibhyo 705 vyansaparane 453 vibhASA guNe'stri 28 virAmo'vasA 460 vyavahapaNoH sama 116 vibhASA viyoH 836 vizAkhApADhAda 768 vyAharati mRgaH 516 vibhASA catvAriMza 6.9 viziSTaliGgo 835 vyuSTAdibhyo'Na 148 vibhASA jasi 126 vizeSaNaM vize | 109 vyorlaghuprayatnataH 913 vibhASA ravikti 742 vizeSaNAma 199 vazvabhrasjasUja 846 vibhASA tilamASo 264 vicalya vasu 690 vAtaphalora 183 vibhASA tRtIyA | 730 viSayo deze 851 bAtena jIvati .194 vibhASA diksamA | 674 viSkiraH 846 prIhizAlyordaka 195 vibhASA dvitIyA | 287 viSvagdevayozca 787 bIhaH puromaze 885 vibhASA parAvarA | 93 visarjanIyasya 873 nIhAdibhyazva 698 vibhASA puruSe | 919 visAriNo 31 vimASA pUrvAhApa 740 bujhchaekaThani 804 zakaTAdaNa' 21 vibhASA phAlgunI (909 vRkATeNyaNa 800 zaktiyaSTayorI 892 vRddhasya 775 zANDikAdibhyo 916 vimASA bahordhAvi 766 vimASA manuSye 751 vRddhacchaH 817 zatamAnaviMzatika 059 vibhASA rogAtapa 706 vRddhAksauvI 874 zatasahasrA 885 vibhASA'varasya 753 vRddhAtprAcAm 816 zatAca unyatAva 641 vibhASA varSakSara 755 vRddhAdakekAnta 857 zadantaviMzatezca 794 vimASA vivadhAt 580 vRddhinimittasya ca | 328 zayanonityam 611 vibhASA vRkSamRgata 23 vRddhirAdeca .97 zAbda1 karoti 597 vibhASA zyAvAro 1. dhRtiredhi 786 zamyAH blaga 374 vibhASA sapUrvasya 751 vRddhiyasyAcA 641 zayavAsavAsi 619 vibhASA samIpe | 710 vRddhatkAsalA 691 zaradvacchunaka 926 vibhASA sAti kA 620 vRddho yUnA talla 662 zarAdInAM ca 896 vibhASA supo bahu 306 vRSAkapyagnikusi | 768 zarIrAvayavAca 664 vibhASA senAsurA 852 veH zAlacchaka | 809 zarIrAvayavAyat 643 vibhASA svaspa / 793 vetanAdibhyo / 236 saro'ci For Private and Personal Use Only Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1038 907 zarkarAdibhyo'N karAyA vA 743 99 pare visarjanIyaH 800 lAluno'nya chaIsfa 87 272 zaso na 783 zAkalAdvA 906 zAkhAdibhyo 819 zANAdvA 83 zAt 403 zArGgaravAdyatro 420 zAlIna kaupIne 745 zikhAyA valac 91 zik 906 zilAyA DhaH 800 zilpam 694 zivAdibhyo'N 775 zizukrandayama 211 zi sarvanAmasthA 862 zItoSNAbhyAM 828 zIrSacchedAyaca 800 zIlam 610 zudrANAmanira 817 zUrpAdananyatara 929 zukAlpAke 720 zUlokhAcata 863 lamasya 78 ze www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 901 zeSalasuparivi 198 zeSAdvibhASA pUrvArddhagata- sUtrasUcI / 746 zeSe 267 zeSe lopaH 160 zeSo vyasakhi 164 zeSo bahuvrIhiH 382 zoNAtprAvAm 778 zaunakAdibhya Sa 365 SaH pratyayasya 858 SaTkatikatipaya 722 zukrAdana 773 zuNDikAdibhyo'NU 231 SaTcatuva 697 zubhAdibhyazca 169 SaDbhyo luk 200 SaDhoH kaH si 732 zyenatilasya 764 zraviSThAphalgu 802 zrANAma 864 zrAmanena 759 zrAddheH zaradaH 527 zreNyAdayaH 864 zrotriyaM chando 437 balAghahanusthA 792 zvagaNAJca 251 zvayuvamagho 623 zvazuraH zvazrvA 759 zvasastuT ca 634 zvovasIyaH 793 zvAderiji 831 SaNmAsANNyacca 704 pUrvahanta 833 SaSTikAH SaSTirA 859 SaSTayAdezcAsaM 888 SaSThASTamAbhyAM 507 SaSThI 473SaSThI cAnAdare For Private and Personal Use Only 455 SaSThI zeSe 31 SaSThI sthAneyogA 456 SaSThI hetuprayoge 45 SaSyatasarthapratya 642 SaSTayA Akroze .888 SaSThyA rUpya 922 SaSTyA vyAzraye 379 SidvaurAdibhyazca 83 STunA STuH 256 SNAntA SaT 649 vyakaH samprasAra sa 863 sa eSAM grAmaNIH 703 saMyogAdizca 45 saMyogAntasya 29 saMyoge guru 768 saMvatsarAgrahAyaNI 829 saMzayamApannaH 795 saMsRSTe 792 saMskRtam * 719 saMskRtaM bhakSAH 402 saMhitazaphalakSa 98 saMhitAyAm 660 saMhitAyAm 395 sakhyazviti bhA 164 sakhyurasambuddhau 843 sakhyuryaH 739 salAdibhyazca 182 sahayathAvyayA 523 saGkhyApUrvo 16 saGkhyAyA atiza 855 saGkrayAyA ava 911 saGghayAyAH kriyA Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaagt-suutrsuucii| 1036 835 sayAyAH saMvatsara | 118 samsAlpAmo / 197 sambuddhau ca 825 sayAyAH saMjJAsa 928 sapatraniSpatrA 79 sambuddhau zAkalya 857 sAtyAyA guNasya 864 sapUrvAJca 408 sambodhane, 886 sanyAyo vidhArtha 283 sapUrvAyAH prathamA 824 sambhavatyavaharavi 928 sanyAyApaca guNA 405 sakSamIpasamyo 767 sambhUte 494 saMkhyA vaMzyena 601 sasamovizeSaNe 129 sarUpANAmekazeSa 197 saMkhyAvisAyapUrva 518 saptamI mausI 846 sarvacarmaNaH kRtaH 31vyAkhyayAde 469 sambadhikaraNe 366 sarvatra lohitAdi 596 saMkhyAsupUrvasya 881 saptamyAcal / 69 sarvatra vibhASA 921 saMkhakavacanAca 808 samAyA pA 4. sarvatra sAkalyasya 431 samAme prayojana 166 sabhA rAjA'manuSya 760 sarvatrApaca talopatra 6. samAilakSaNeSva | 290 samA sami 162 sarvanAmasthAne cA 179 saMjJApUraNyozca 12 samaH suTi 136 sarvanAmnA smai 519 saMjJAyAm 836 samayasadasya 194 sarvanAmnaH syA 403 saMjJAyAm 928 samayAzyApanA 457 sarvanAmnastRtIyA .80 saMjJAyAm 459 samartha: padavidhiH 10 sarvapuruSAbhyAM 860 saMjJAyAm 65 samarthAnAM pratha 821 sarvabhUmipRthivI "99 saMjJAyAM lalATaka 798 samavAyAsama 921 sarvasya 12 saMjJAyAM karado 89 samAMsamA vijA 880 sarvasya so'nyatara 1.kAyAM bhavaNAva 808 samAnatI vAsI 134 sAdIni sarva 786 saMjJAyAM kan 614 samAnasya cha 885 sarvekAyakiM yattadA 898 saMjJAyAM kan 808 samAnodayi 106 sasajuSo ruH 901 saMjJAyAM kan 830 samApanArasapUrvapa 920 sasno prazaMsAyAm 162 saMjJAyAM kanyotI 031 samAyA:kha 860 sasyena parijAtaH 904 saMjJAyAMca 906 samAsAcca tadvi 394 sahanavidyamAna 801 saMjJAyAM janyAH 496 samAsAntA 433 sahayukte'pradhAne 801 saMjJAyAM dhenuSyA 606 samAse'gurale 180 saha supA 88 saMjJAyA mammA .. samAhAra tvaritaH | 613 sahasya saH samjJA 434 saMzo'spatarasyA 917 samUhabacca bahuSu 290 sahasya sadhiH 929 syAdapaNe 15 sampAdini 233 sahe. sADaH saH 883 samparutparAya 649 samprasAraNasya 540 sAkSAtprabhRtIni ca 160 samapuMsakam 230 samprasAraNAcca 866 sAkSAdraSTari 759 sandhivelAyata '852 samprodazca kaTas / 929 sAlpadAyoH For Private and Personal Use Only Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1040 431 sAdhakatamaM karaNam 474 sAdhunipuNAbhyAM 217 sAntamahataH saMyo 851 sAptapadInaM sakhyaM 274 sAma Akam 283 sAmantritam 501 sAmi 760 sAyaMJciramprAhe 711 sAlvAvayava 710 sAlvegA 231 sAvanaDuhaH 720 sAsminpaurNamA 721 sAsya devatA 800 sikatAzarka 729 siti ca 118 siddhazuSka pakka 868 sidhmAdibhyazca 775 sindhutakSazi 764 sandhvaparAbhyAM 429 suH pUjAyAm 928 sukhapriyAdAnulo 877 sukhAdibhyazca 152 suDanapuMsakasya 689 sudhAturakaG ca 121 supaH 129 supi ca 481 supo dhAtuprAti 28 suptiGantaM padam 490 supratinA mAtrA theM 690 suprAtasuvasudi 740 suvAstvAdibhyo 657 suSAmAdiSu ca 763 survAjjanapada www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pUrvArddhagata-sUtra sUkhI / 198 dau mitrA 737 sUtrAcca kopadhAt 379 sUryatiSyAgastya 707 senAntalakSaNa 799 senAyA vA 116 so'ci chope 808 sodarAH 100 sospadAdau 723 somAyaNa 775 so'sya nivAsaH 825 so'syAMzavastrabhRta 731 so'syAdiriti 247 sauca 265 skoH saMyoga dhora 842 stenAdyannalopa 82 stoH cunA vacuH 107 stokAntikadUrArthaM 205 striyAH 167 striyAH puMvadbhASita 338 striyAm 597 striyAM sajJAyAm 211 striyAca 712 striyAmavantiku 621 strI puMvacca 675 strIpuMsAbhyAM 697 strIbhyo Dhak 739 strISu sAvIrasAlva 719 sthaNDilAcchayi 765 sthAnAntagozAla 914 sthAnAntAdvibhASA 39 sthAnivadAdezo'na 32 sthAne'ntaratamaH 829 sthAlIbilAt For Private and Personal Use Only 892 sthUladUrayu bahasva 911 sthUlAdibhyaH prakA 642 sthe ca bhASAyAm 290 spRzo'nudake kin 438 parIpsitaH 27 evaM rUpaM zabdasyA 431 svatantraH kartA 142 svamajJAtidhanAkhyA 220 svamornapuMsakat 500 svayaM ktena 330 svarAdinipAtama 36 svaritenAdhikAraH 705 svasuichaH 791 svAgatAdInAJca 181 svAGgAccetaH 391 svAGgAccopasarjanA 860 svAGgebhyaH prasite 152 svAdiSvasarvanAma 876 svAminnaivayeM 473 svAmIzvarAdhipati 120 svaujasamauTchaSTAbhyAM ha 247 hanteratpUrvasya 794 haratyutsaGgAdibhyaH 691 haritAdibhyo 790 harItakyAdibhya 639 haladantAtsaptamyAH 5 halantyam 782 halasIrATThak 804 halasIzaha 364 hastaddhitasya 246 hali ca 239 hali lopaH Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 111 haThi sarveSAm 29 halo'nantarAH 48 halo mAM yami 163 halbyAbbhyo 108 haziva 87 vAjata 844 hAyanAntayuvA 801 hitaM bhakSAH 640 himakAhiti 426 hIne www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pUrvArddhagata vArtikasUcI / 922 hIyamAnapApayo 422 kroranyatara 807 hRdayasya priyaH 646 hRdayasya hRllekha sindhavante 616 774 hetumanuSyebhyo 434 hetau 89 he mapare vA 851 haivI saMjJA 75 prayoge haihayoH 615 960 | antyAtpUvA vA num 443 1758 | anyebhyopikayate 1916, 1041 1919, 1927 780 | anvAdeze napuMsake 442 227 ho DhaH 845 hotrA chaH 247 ho hanteSNiSu 29 svaM laghu 132 hasvanadyApo nu pUrvArddhagata - zArtikasUcI / sUtram a sUtram adharmAcceti vakta 1591 aprakaraNe tUSNo 2028 adhyAtmAdeSTha triSya 1437 akarmaka dhAtubhiryoge 539 adhvaparimANe ca akArAntottarapado 821 anajAdauca vibhA akSAhinyAmupasaM 73 | anaDuhaH striyAmAm 498 | abhitaH paritaH - agrovatsahaleSviti 850 anapatyAdhikArasthA 472 abhikalibhyAM Dhagva 1078 abhipadAdibhya upa 1761 amIdhaH zaraNe anavyayasyeti vAcyaM 152 anAmnavatinagarINA 114 abhitaH paritaH abhivAdiDazorA abhuktyarthasya na 544 anekaprAptAvekatra 150 aprAdipazvAmic 13.1 anekazapheSviti 905 aGgakSatradharmatripUrvA 1270 ano / nalopazca vA 1667 903 | abhUtatadbhAva iti 2117 939 | abhya 821 abhrasAdInAmiti 999 1391 amAninIti vaktavyaM 841 969 | amehakatasitrebhya 1324 araNyANNaH 1325, 1353 acizIrSa iti vA arisantApyo asa upasaMkhyA antAcca antAca aNU saMjJAyAm ataddhita iti vA 1057 arNaso / lopazca 1916 arthAccAsannihite 1941 arthena nityasamAso 698 arSAcceti vaktavyaM 1690 asyAdayaH krAntA anutAyAmasaMhitam 758 | aparasyArdhe pazcabhAvo 73 tatpuruSavize 938 | apIlavAdInAmiti 1043 | arthakSatriyAbhyAM vA 605 66 bA0 For Private and Personal Use Only 160 hrasvasya guNaH 749 svAttAdau taddhi sUtram apurIti vaktavyam 217 apo yoniyanmatuSu 976 63 | apratyAdibhiriti 640 2035 | aprANiSvityapanIya 184 544 659 541 902 sve 220 isvo napuMsake prA " Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaagt-vaartiksuucii| mahato num ca 148 , Amayasyopasa 1928 / uSNabhadrayoH karaNe 1007 arhANAM kartRtve 634 | AmuSyAyaNAmuSya 949 alAvRtilomAbha 1830 AziSi punavacana 464 RlavarNayomithaH 12 avarasyopasaMkhyAnam 693 AsurerupasaMkhyAnam 47 Rti savaNe vA 85 avarNAntAdvA 941 AhRtaprakaraNe vAri 1741 RtunakSatrANAM samA 909 avAdayaH aSTAdharthe 480 | mAhau prabhUtAdibhyaH 1949 | Rte ca tRtIyA 73 avArapArAdvigRhI 1313 RtoddhimadvidhA 1390 averdugdhe 1242 hakanpadottarapadAccha 1270 | RvarNAdapi 2036 avyayasya ccAvItva2018 ikArAdAviti vA 1960 | RvarNAnnasya NatvaM 182 avyayAnAm bhamAne 1324 | ike caturAvasaMkhyA 991 aziSTavyavahAre 568 itye'nabhyAsasya 1007 lati savaNe la vA 86 azmano vikAre 1514 | idama iz samsaNa 1970 aSTakA pitRdevatye 464 idamo'zabhAvo 1950 | ekatarAtpratiSedho 316 aSTanaH kapAle 80 iyaM trisUtrI puMyoge 493 ekatiS vAkyam 400 masaMyuktA ye DalakA 293 iyavahabhAvinAm 999 ekavibhaktAvaSaSThayanta 713 asamAsavadAve 2147 irikAdibhyaH prati 101 ekAkSarapUrva 2030 asitapalitayo 496 | ivena samAso. 650 ekAco na astAzceti vakta 1000 ekAco nityam 1994 asminnarthe'Na DidvA 1308 Ikakca ekAdezazAstranimitta 156 asya sambuddhau vA 436 / Iyaso bahuvrIheneti 894 etado vAcyaH 190 aharAdInAM patyAdiSu 142 | ISadguNavacaneneti ete vAMnAvAdaya ahahaNaM dvandvArtham .. eve cAniyoge. ahaH khaH Rtau 101 ugidvarNagrahaNa 26 A uttarapadaM yatprAti 1015 okArasakArama 2028 AkarSAtpAda 1636 uttarapadalope na 464 | | oto Niniti vA 289 AkAlALaMca 1777 uttarapadasya ceti 995 otvoSThayoH samAse 45 AkhyAnAkhyAyi 1270 uttarapadenaparimANinA 716 AnIdhasAdhAraNA 2013 utpAtena jJApite ca 180 aula: zyAM pratiSedho 311 mAcAryAdaNatvaM ca 906 upadhizabdAt svAtheM 16.5 ausvapratiSedhaH sA 435 AdikhAdhorna 540 | upamAnAtpakSAva pu 611 AdhAdibhya upasaM 2111 ubhayo'nyatra 217 kacchvA hasvatvaM ca 1914 | ubhasarvatasoH kAryA 544 kapratyayacikAdezau 1834 AgrahaNaM vyarthamali 452 | uvarNAlla ilasya ca 2039 / kavaramaNiviSazarebhyo 111 . 107 For Private and Personal Use Only Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaagt-baartiksuucii| 103 kameraniSedhaH 617 / khyAlAdezena 139 | cayo dvi0 130,295,443 kambojAdibhya iti 1994 caraTjAtIyaro 86 karmaNaH karaNasaMjJA 670 | gajasahAyAbhyAM 1251 | caraNAddharmAmnAya 1506 karmapravacanIyAnAM 40 gavAdeH parA saptamI 898 citrArevatI 1400 karmavyatihAre 2147 | gaNikAyA yamiti 1948 | ciraparutparAribhyaH 1391 kalpabdezIyarau | gatikAraketarapUrva 275 cul ca 1834 kAmye roraveti 153 gandhasyettve tadekAnta 874 | vyartha iti vAcyam 709 kArake che ca nAyaM 105 gamyamAnApi karSApaNAThin 1690 gavi ca yukta 80. chatvamamIti vAcyam 121 kAlAtsaptamI 594 girinacAdInAM vA 1064 chandasi knameke. 496 kukkuTyAdInAmaNDA 836 gilagile ca . 1000 chAgavRSayorapi 119 kRyogA ca SaSThI 703 | gile gilasya 1007 kRnayA na 986 guNakarmaNi veSyate 623 jalpatiprabhRtonAmu 540 kRSNodakpANDusaMkhyA 943 | guNavacayebhyo matupo 1896 jAtAntAnna 500 klapi sampayamAne ca 580 guNAttareNa taralopa 703 jAtArthe pratiprasUto 1411 kevalAyAzceti 1698 gorajAdiprasaGge 1077 jAtikAlasukhAdi 899 kopadhapratiSedhe 838 | goyU~tau chandasyupa 63 jAtipUrvAditi vakta 500 kaupijala 1512 goSThajAdayaH 1830 jugupsAvirAma 587 tasyenviSayasya 633 jyotsnAdibhya u 1910 kiyayA yamamiti 570 | ghoSagrahaNamapi ka 1057 krozitayojanaza 1738 vyantAdajAdyantam 104 | Thakchasozca 836 linasya cilpillava 1834 ko lukhaM na sthAnivata 273 | DAvuttarapade pratiSedho 362 | DAci bahula dve kSattiyasamAnazabdA 1186 | DAci vivakSite 2120 cacahatorupa 2075 kSipakAdInAM ca na 464 caTakAditi vAcyam 1134 | tato'bhigamanama 138 khapratyayAnutpattau 1813 | caturanchayatAvAdya 1851 | tatparatIti 118 kharusaMyogopadhAtra 502 caturthAdaca 2036 tatpareca kharpare zari vA 151 | caturthAdanajAdau 2036 | tadantAca 1941 khalatikAdiSu 1300 caturthyartha 1713 tadasminvartate 1241 khalAdibhya iniH 1960 caturmAsANNyo 1728 tadAheti . 1948 khurakharAbhyAM vA gas 857 caturvarNAdInAM 189 tado dAvacanamanarthakaM 1968 khyazca 859 | catuSpAjjAtiriti-453 | tabRhatoH karapatyo 10.1 82. For Private and Personal Use Only Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pa 2014 puurvaagt-vaartiksuucii| takkAdadhvanaH 594 | zezca 540 | nimittAkarmayoge 333 tapparvamarudayAm 1928 devAdhajano 1077/niyantRkartRkalya 140 tarasamapau 86 / devAnAM priya iti 797 / nirAdayaH krAntAya] 780 tasya doSaH saM0 135,434 | doSa upasaMkhyAnam 1221 niSke ceti vAcyam 994 tasyedamityapatye'pi 1088 dhuzcobhayAdvaktavyaH 1970 niso gate 1324 tAdathye caturthI 50 | dvandvatatpuruSayoruttarapade058 | nIlAdoSadhau 100 tArakA jyotiSi 464 | dviguprAptApannAlampU 812 nIlyA anva 500,1203 tAvatithena gRhNAti 1877 dvigonityam 1838 nIvaghorna 540 tilAniSphalo 1342 dvitIyaM sandhyakSaraM 2037 | numacira 280, 219, 320, tilthyanau 836 / dvitve goyugac 1830 tiSyapuSyayonakSatrANi499 | dviparyantAnAmeveSTiH 265 | netunakSatre abvaktavyaH 854 tIyAdIkaka svArthe 1994 | dviSaH zaturvA 620 tyakanazca niSedhaH 464 | yanyajbhyAmeva 1011 paJcajanAdupasaMkhyA 1436 tyaktyapozca 463 paJcajanAdupasaMkhyA 1671 tyadAditaH zeSe puna 938 | dhamujantAtsvAtha 1991 pattAdvAo 1503 tyadAdInAM phincA 1180 dharmAdiSvaniyamaH 902 pathaH saMkhyAvyayAdeH 821 tyadAdInAM mithaH 938 dhAtvantayakostu 465 pathyadhyAyanyAya 1313 tyagnerbhuva iti 1314, dheno vyAyAm 1007 parasmAdevavyahani 1970 prataso parimukhAdibhya 1436 tricatubhyo hAyana 486 nagapAMsupANdubhyazca 1914 parejane vAvacanam 2141 nau ca 1037 namonilopastiDi 768 paryAyalyaiveSyate 826 tryupAbhyAM caturo 949 namo'styarthAnAM vA 830 paryAdayo glAnAdyarthe 780 tvatalorguNavacanalya 836 namnajIkakkhyusta 400 pardhA Nas vaktavyaH 1251 narAcceti 1999 palyarAjabhyAM ceti 946 navasya nU AdezaH 2093 pANigRhItI bhAryA 508 na vidyAyAH 1994 pANDoDaryaNa 1106 dikchabdebhyastIra 1034 nazca purANe prAt 2013 pAtrAdyantasya na 21 divazca dAse 979 na samAse pAdazatagrahaNam 2073 duro dAzanAzadabha 1034 nasnAsikAyAH 1966 pAlakAntAna . 504 dUrAdetyaH 1329 nAnartha ke'lo'ntya 347 pAzakalpakakAmye 152 dRze ceti va 1015,1018 nAntasya Tilope 1488 pijAchandasi Dica 1242 sunkarapunaHpUrvasya 283,306 nityamAneDite DA 2128 piturdhAtari vyat 1242 hazigrahaNAdbhavadAdi 1963 nimittaparyAyaprayoge 608 | pizaGgAdupasaMkhyAnam 496 thAl For Private and Personal Use Only Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1970 puurvaaddhNgt-vaartiksuucii| 1045 pizAcAcca 1939 / prAvibhyo dhAtujasya.20 manuSyalupi 1300 pItAtkan 1203 / prAdahoDhoDhayeSeSyeSu 3 | masta Attve pAsa 807 pucchAcca 511 prAyasya cittici 1071 | mahAjanAThaJ 1651 puNyasudinAbhyAmaha 821 pha mahAnAmnyAdibhyaH 1458 puruSAdvadhavikAra 1602 phalapAkazuSAmupa 1145 mahiSAcceti 1306 puMvadrAvapratiSedho'pra 832 phalabarhAbhyAminac 1928 mAtamAtRkamAtRSu 1006 puSpamUleSu 1549 phalasenAvanaspati 916 mAtari Sicca 419,1242 puMsAnujo januSAndha 960 phalanunyaSADhAbhyAM 1408 mAturdulac 1242 pUraNa iti vaktavyam 963 mAtRpitRbhyAM pitari 1242 pUroraNvaktavyaH 1186 balAdUlaH 1928 mAmakanarakayoH 463 pUrNamAsAdaNvaktavyaH 1241 bahiSaSTiloNe yaJca 1077 mAsazchandasi . 317 pUrvatrAsiddhe na 235, 434 | bahupUrvAcceti 1699 mAMsapRtanAsAnU 295 pUrvapUrvatarayoH 1970 bahuvrIhau vA 416 mitho'nayoH samAse 898 pUrvAnyAnyatara bahaji numpratiSedhaH 443 | muhusaH pratiSedhaH 155 pRcchato susnAtA 1549 bahvalpArthAnmaGgalA 2109 mUlAnanaH 414 pRthivyA bhAno 1077 bAhUrupUrvapadAilAt 1941 pRthumRdubhRzakaza 147 brahmavarcasAdupa 1709 pRSThAdupasaMkhyAnam 1250 brAhmaNAcchasina 959 | yajJavigbhyAM 136 prakRtipratyayArtha 1846 yaNo mayo dve vAcye 54 prakRtyA ake 1247 / | bharahisArthasya na 540 yaNaH pratiSedho 54 prakRtyAdibhya upasaM 161 | bhadrAcceti vaktavyam2138 / yatazcAdhvakAla 194 pratipadavidhAnA 704 bhayabhItabhItimI 699 yavanAllipyom 109 pratyaye bhASAyAM 166 bhavane kSetre zAkaTa 1830 yavalapare yavalA 120 prathamaliGgagrahaNaM ca 366 bhavArthe tu lugvAcyaH 1077 pramANaparimANA 1830 bhasyADhe taddhite 836, 842 1059 pramANe lA 1830 bhAgarUpanAmabhyo 2093 yUnAca kutsAyaryA 1092 prayojana sublopa 1146 bhAvapratyayAntA 150 pravatsatarakambala bhUmanindAprazaMsAsu 1894 rajjvAdiparyudAsAdu 121 praharaNArthebhyaH pare 900 bhorAjanyavizAM 94 ratvAtpUrvavipratiSedhena 300 prAkzatAdvaktavyam 800 bhrAtuAyasa 906 raprakaraNe khamukhaku 1914 prANini ca 500 prASTrAgnyorinthe 1000 rAjJo jAtAdeveti 1153 prANyaGgAdeva 1909 ma rUpappAzapo prAdayo gatAparthe 80 | matsyasya DyAmU499,118 | rUparAtrirathantara 12 yavAhoSa yuvAdenaM For Private and Personal Use Only Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1046 puurvaagt-ghaatiksuucii| | viSNau na 926 / Sa ladhvakSaraM pUrvam 105 | | vizvagityuttara 1907 | SaTave SaGgavac 1930 liGgabAdhanaM vA 2100 | vistAre paTac 1830 SaSa uttvaM datRdazadhA 11 lokasya pRNe 1000 vRkSAdau vizeSANAmeva 916 | SaSaSThAjAdivacanA 2030 lopaH pUrvapadasya 2069 vRttezca 1908 | pAdyamazvAbvAcyaH 528 lomno'patyeSu 265,1070 vRddhasya ca pUjAyAM 1092 lyablope karmaNyadhi 594 | vRddhAzceti vaktavyam 1247 sanyApUrvapadAnAM 1683 | vRddhavRdhuSibhAvo 1980 | sanyAyA malpIyasyAH 898 vaTakebhya inirvAcyaH 1882 vRddhayauttvatRtvadbhAva 320 saGkhyAyA nadIgodA 943 vatvantAtsvArthe 1838 venoM vaktavyaH 859 sahayAyAstatpuruSasya 851 vano na haza iti 456 vaira devAsurAdibhyaH 1505 saGghAte kaTac 1830 vayasyacarama iti 478 vyAsavaruDaniSAda 1090 | saMjJAyAM vA 500 vayovAcakasyaiva hA 486 saMjJAyAM svArthe 1724 varNakA tAntave 164 saMjJopasarjanIbhUtAstu 222 varNAnAmAnupUSyeNa 909 zakandhvAdiSu pararUpam 79 sampukAnAM so 138 139 vartakA zakunau prAcAm464 | | zakalakardamAbhyAm 1203 | sambuddhau napuMsakAnAM 368 vahesturaNiT ca 1500 zatarudrAddha ca 130 sambhastrAjinazaNa 464 vA gomayeSu 1393 zabdAyatena 540 sambhrameNa pravRttau 2147 vAgdikpazyacyo 99 zaraH khayaH / / 138 sadackANDaprAnta 454 vAtapittazleSmabhyaH 1704 zasi bahvalpArthasya 836 samAnavAkye nighAta 407 vAtAtsamUhe 1928 | zAkapArthivAdInAM 739 samAnasya 1970 vA nAmadheyasya 1338 / zikhAmAlAsaM 1923 samAsapratyayavidhau 26 vA priyasya 898 zItoSgatRprebhya 1928 | samAhAre cAyamiSyate 674 vAyuzabdaprayoge 123 | zole ko malopazca 2028 samidhAmAdhAne 1500 yA hatajagdhayoH 56 | zuno dantardazAkarNa 1041 sarvajanATThaJ 1671 vA hitanAmra hAta 1157 zadA cAmahatpUrvA 494 | sarvatrAgni 1236 vidyAyonisambandhebhya 981 | zRGgabRndAbhyAmArakan 1928 sarvanAmasavayayorupa 898 vidyAlakSaNa 1270 | zephapucchalAGgaleSu 99 sarvanAmno 18, 2140 vinApi pratyayaM 2036 | zeSe vibhASA 624 sarvANo veti 1672 vibhaktau liGgaviziSTA300 | zraviSThASADhAbhyAM 1408 | sadikA 1941 vibhAjayituNi 1599 / zreNyAdiSu cvyarthavacanaM038 sAdA sA0 1240, 1789 vibhASAprakaraNe 226 / zrotriyasya yalopazca 1799 / sarvobhayArthI 1956 vizasituriDlopa 1999 / zvazurakhyoMkArAkAra0 123 [ savizeSaNasya pratiSedhaH818 20 For Private and Personal Use Only Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir puurvaaddhNgt-pribhaassaasuucii| 1047 sahAyAvA 19. stome ravidhiH 124 | svAdoreriNoH 3 sahitasahAbhyAM ceti 126 striyAM na 94 svArtha upasaMkhyAnam 1964 sAdhvasAdhuprayoge ca 633 | striyAm 484 ha.. sAmAnye napuMsakam 821 striyAmapatye 1134 | hayagavayamukayamanuSya 118 siti ca 91 strInapuMsakayoruttara 2147 | haridrAmahAra 1203 sImantaH kezaveze 79 strIpratyayayorakAkA 624 rItakyAdiSu 1300 susarvArdhadikchandebhyo1398 sthAmno'kAra: 100 hitayoge 180 sUtakAputrikA 464 stheNoluMgIti vakta 100 himAJceluH 1998 sUtrAntAttvakalpA 12.0 snehe tailac 1830 | himAraNyayomahattve 506 sUryAgastyayoche 499 | svastibhyAmeva 954 dayAcAluranyata 1928 sUyahivatAyAM cA 504 svarUpasya 1585 hRdUgbhyAM ca 96. puurvaaddhNgt-pribhaassaasuucii| paribhASA paribhASA | paribhASA akRtavyUhAH 40,410,435 gatikArakopapadAnAM 782 | prAtipadikamahaNe 182 aGgakAyeM kRte 388 tAcchIlike Ne'pi 40 yatrAnekavidhamAntaya 39 anantarasya vidhirvA 319 mAnarthake'lontya 347 lakSaNapratipadokta 807 aninasmanprata 349.890 / nAnubandhakRtamanekA 214 lAzrayamanubandhakArya 450 antyabAdhe'ntyasade 419 nirdiSayamAnasyA 220 saMjJAvidhau pratyayagra 210 arthavagrahaNe nAnartha 3 padAGgAdhikAre 237 saMjJApUrvako vidhira 817 prasiddhaM bahiraGgamanta 46 paranityAntarakA 46 ! sannipAtalakSaNo 101 uttarapadAdhikAre ta 988 purastAdapavAdA 191 | sanniyogaziSTAnAm 1311 upapadavibhakteH kaa| 183 | prakRtivadanukaraNam 283 strIpratyaye cAnupasa-1004 kRdUpahaNe gatikAra 694 pratyayagrahaNe ta 217,416 | prAptisthAnam-caukhambA saMskRta pustakAlaya, banArasa / For Private and Personal Use Only Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1144 paarptrm| 1 kavacajhavAnA mAdhayamAnuktA pra kriyA udyataH, sAraNa, dhanuSkapAlam , eSAma. thapradarzanapUrvakaM sandhikAryANi lekhyAni / 2 'na bahuvrIho' iti sUtre 'iha samAsAtmAgeva sarvanAmasaMthA niSidhyate' iti phakiko samkSepeNa vyAkhyApa yUSNi, lUnyuH, naH, priyatisA, niTatsu, punarbhaNAm , pradhunA, eSAM madhye panAsu prayogeSu sasatraM pradhAnakAya drshyt| 3 svarAdigaNAntargatAni kAnyapi pazca padAni sArthAni nirdizya ghRtaspRk, adbhiH, svAmpi, visapaH, agne tava, eteSu kAryavizeSa likhata / ___4'anyArAditaratedikazabdAcUttarapadAjAhiyukte' iti sUtragatAn paJcamInimittabhUtAn zabdAn pRSaga nirdizya isvarI, dvikANDI, anaDvAhI, tuGganAsiko, nArI eSAmarthAn pradaya kAya'vizeSa bhuut| 5 devadatta zataM muSNAti, mahA'nuvAko'dhItaH, zatAya parikrItaH, dhUmAdamimAn , zatasya paNanam , eSu dvitIyAdividhAyakavacanAni pradaya 'yasya ca bhAvena bhAvalakSaNam', 'saptamapaJcamyau kArakamadhye' manayoH sUtrayorathaM likhitvA ca kasminnadhyAye ete sUtre paThite iti bodhanIyam / 6 bho prAyuSmAneSi devadatta 3, dvitaye, dRnmbo, udnA, devadyA, gAAyaNI, baidI, api stuyAdviSNum , hotre'nugRNAti, goSu prasUtaH, eSu vizeSa kArya sapramANaM darzanIyam / sUcanApaSu pancaiva praznAH smaadheyaaH| 1940 2 varSe 1 patram / / 1 japamanu prAvarSat , krUramami abhyati, grAmasya dUrAt . adhotI vyAkaraNe, eSUdAharaNeSu vibhaktIstadarthanirdezapuraHsaraM saMsAdhya rucyabhilASayordhAtvarthayormeMdo dIkSitoktarItyA samyagupa. paadniiyH| 2 adholikhitodAharaNAnAM samAsavigrahavizeSakAryANi pradarya siddhiH pradarzanIyA / unmattagaGgam , AcAranipuNaH, uddharotsajA, rasikAmAyaH, vizvadevaH, mitrAvaruNo / athavA - anugaGgam , dadhyodanaH, apacasi, madhyamamAryaH, dayanyaH, amISomo / ' 3 nimnalikhitaprayogAH sAdhu sAdhanIyAH-sarAkSasIjA, harikAmiNau, vAkavacam, andhatamasam / athavA bhoruSThAnam , dUrvAvaNam , varasA ime, prAdhvaH / 4 eko gotre iti sUtrasya prayojanaM nirupaNIyam / 5 uDulomAH, diH, lamakAH, yavanaH, rAdhAnurAdhIyA, kedArika, traizaGkavam , mahimAn , eSu paJca prayogAH savigrahaM saadhniiyaaH| For Private and Personal Use Only Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir &*Bonus tvo: DYSI For Private and Personal Use Only