Book Title: Nyayakosh
Author(s): Bhimacharya, Vasudev Shastri
Publisher: Bhandarkar Prachya Vidya Sanshodhan Mandir
Catalog link: https://jainqq.org/explore/016107/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH ( sakalazAstropakArakanyAyAdizAstrIyapadArthaprakAzakaH ) karNATadezIyajhaLakIgrAmanivAsizrImadrAmabhaTTAtmajena mahAmahopAdhyAya-bhImAcAryeNa viracitaH mahAmahopAdhyAya-abhyaMkaropAha-vAsudevazAstriNA samupabRMhitaH saMzodhitazca sacaM puNyapattanastha - bhANDArakaraprAcyavidyAsaMzodhanamandirAdhikRtaiH mudrayitvA prAkAzyaM nItaH zAke 1900 vatsare 1978 khristAbve For Personal & Private Use Only Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The Nyayakosa edited by Mahamahopadhaya Bhimacarya Jhalakikar was first published as early as in 1874. It then consisted of only 267 pages. Later the Kosa was so thoroughly revised and so substantially enlarged ( the number of pages increased nearly fourfold) by the Editor himself that it could be described as an entirely new work. Mahamahopadhyaya Bhimacarya, according to his own testimony, worked on this revision for an average of nine hours every day throughout a period of eight years from 1885 onwards. Ever since its revised and enlarged second edition was published in 1893, the Nyayakosa has been hailed as an indispensable aid for the study of and research in Indian philosophy in general and Nyayadarsana in particular. In course of time, the Nyayakosa had the advantage of further critical revision by another distinguished Pandit, Mabamahopadhyaya Vasudevasastri Abhyankar. This third edition prepared by Mahamahopadhyaya Vasudevasastri was published by the Bhandarkar Oriental Research Institute in 1928. Now, after fifty years, the fourth edition, which, incidentally, is just a reprint of the third edition, of this prestigious publication of the Institute is being issued on the occasion of the celebration of the Institute's Diamond Jubilee. I have no doubt that all serious students of Nyaya will heartily welcome this long-awaited re-appearance of the Nyayakosa. Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona June 1, 1978 R. N. Dandekar For Personal & Private Use Only Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha granthakRduddezo nAma prathama upoddhAtaH / prAcInArvAcInanyAya-tarkagranthAloDanAkalanAbhyAM prasiddhatAdRzagranthakRtAmitthaM pUrvAparIbhAvakramaM pratIma:- ( 1 ) pUrva maharSiautama AsIt ( 2 ) tato maharSiH kaNAdaH ( 3 ) tato mahaSirvAtsyAyanaH ( 4 ) tataH prazastapAdAcAryaH ( 5) tata udyotakarAcAryaH (6) tato vAcaspatimizraH (7) tataH zivAdityamizraH ( vyomazivAcAryaH ) (8) tata udayanAcAryaH ( 9 ) tataH zrIdharAcAryaH (10) tato vallabhAcAryaH (11) tato gaGgezopAdhyAyaH (12) tato vardhamAnopAdhyAyaH (13 ) tato vAsudevabhaTTAcAryasArvabhaumaH (14) jayadevamizrazca ( pakSadharamizraH ) (15) tato raghunAthatArkikaziromaNiH (16) tato mathurAnAthatarkavAgIzaH (17) tataH kaNAdAparanAmA raghudevaH (18 ) tataH zaMkaramizraH ( 19) tataH pragalbhaH (20) tato bhavAnandaH (21) tato jagadIzaH (22) tato gadAdharacakravartI (23) bhagIrathaThakkurazca ( 24 ) tato rucidattaH ( bhaktunAmA ) (25) tataH kezavamizraH (26) tato varadarAjaH (27) tataH padmanAbhaH (28 ) tato jAnakInAtha: (29) tato rAmabhadraH ( 30 ) vizvanAthanyAyapazcAnanazca ( 31 ) tato rudrabhaTTAcAryaH (32 ) annaMbhaTTazca ityalaM vistareNa / atha granthakRccaritaM nAma dvitIya upoddhaatH| idAnIM granthakArANAM krameNa janmasthitikAlacaritaM nirUpyatetatra ( 1 ) maharSiautama AtreyaH / sa ca nyAyadarzanasya kartA / nyAyadarza 1 atra prasaGgataH SaDdarzanAnAM sUtrANAM kramaH sarvagranthAkalanAtkathyate--' pUrva bAdarAyaNIyaM brahmamImAMsAdarzanaM saMbabhUva tato jaiminIyaM dharmamImAMsAdarzanam tato gautama nyAyadarzanam tataH kANAdaM vaizeSikadarzanam tataH kApilaM sAMkhyadarzanam tataH pAtaJjalaM yogadarzanam' iti kramaM vayaM prtiimH| kocettu-'SaNNAM sUtrakArANAM samAna For Personal & Private Use Only Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthakRccaritaM nAma dvitIya upoddhaatH| nasya tvadhyAyapaJcakam / pratyAdhyAyamAhnikadvayam / paJcAdhyAyyAH sUtrANAM saMkhyA ca saptatriMzadadhikapaJcazatAni ( 537 ) iti / enaM maharSigautama gotamanAmAnaM kecana manyante / anye tu- 'naiyAyikaH akSapAdaH akSacaraNaH prazastapAdaH prazastacaraNazca' iti maharSeautamasyaiva nAmabhidAH santi iti manyante / (2) maharSiH kaNodaH kazyapagotrajaH 'ulUkaH' iti * aulukyaH' iti cAkhyAyate / mithilAdeze tasya nivAsasthAnam / yogAcaravibhUtyA kAlikatvameva ' ityaahuH| candrakAntatarkAlaMkArastu-'sAMkhyadarzanAviSkartuH kapilasyaiva (nAstikakapilasya ) darzanakAreSu prAcInatamatvam AdipataJjalastatparajatvam Atreyasya kAzakRtsnezca tato'varajatvam kaNabhakSAkSacaraNapArAzaryajaminInAM tato'pyarvAcInatvam' ityAha / tadubhayakathanamatIvAvicArataram / nanu 'vedAntasUtrAdau " etena yogaH pratyuktaH" ityAdinA yogamatakhaNDanadarzanAt yogasUtrAnantarameva vedAntasUtram upaniSadAdau sAMkhyakapilamatapratipAdanAt sAMkhyasUtrAnantaramevopaniSadAyutpattizca' iti cenna / na hyupaniSadAdau prasiddhAH kapilabAdarAyaNajaiminyAdaya AdhunikaSaTsUtrakArI bhavitumarhanti / " etena yogaH pratyuktaH" ityAdisUtrANi tu anAdisiddhayogasAMkhyabauddhacArvAkAdimatakhaNDanaparANyeva na tvarvAcInasAMkhyayogAdisUtra-bauddhacArvAkAdipraNItagrantha khaNDanaparANi iti / etacca sAMkhya' 'yoga' 'darzana' ityAditattacchabdavyAkhyAneSu saMkSepataH pradarzitamevetyatraiva viramyate / bauddhaH zAkyaH / zAkyamataM tu khristamatAtpUrva (588) varSe'bhUt / zAkyamunarjanmataH pUrva vAlmIkirAmAyaNalekhanam / tatra kiSkindhAkANDe (18, 30, 31, 2) manuvacanoddhRtidarzanAt ( 8316-18) manusmRtastatpUrvakAlikatvaM gamyate / manusaMhitA tu khristajanmataH pUrva (9) navazatAbyAmabhavat / nyAyavaizeSikAdiSaTsUtrAnantaraM manusaMhitAbhavat ityaahuH| 2 ayaM ca kaNabhakSaNena tapazcaraNAduJchana vartanAcca 'kaNAdaH' iti prasidhyati / 3 atraitihyam - tapasvine kaNAdamunaye svayamIzvara ulUkarUpadhArI pratyakSIbhUya padArthaSaTamupadideza / tadanu sa maharSirlokAnukampayA vaizeSikasUtrANi cakAra / tena taddarzanasya 'aulukyadarzanam' iti nAmAntaram / atra kecidvadanti- 'so'yaM munimahAbhArate bhISmastavarAje ulUkanAmna ullekhAnmahAbhAratAdapi puurvkaalikH| kiM ca-"na vayaM SaTpadArthavAdino vaizeSikAdivat" iti sAMkhyasUtrAdapyatiprAcInaH / evam-"mahaddIrghavadvA hrasvaparimaNDalAbhyAm" iti brahmasUtraparyAlocanayA vedAntadarzanAdapyetaddarzanaM ( vaizeSikadarzanam ) prAcInam / 'zabdAnAmutpattivinAzavattvam' iti kaannaad-nyaaydrshnsiddhaantH| sa ca "kamaike tatra darzanAt" ityAdisUtrairuddhRtya mahatA yatnena jaimininA khaNDitaH iti mImAMsAto'pi prAcInatvam / rAvaNenApi bhASyamasya darzanasyopari racitamiti ratnaprabhAdau darzitam iti laGkApurIstharAvaNAdapi prAcInatvam / For Personal & Private Use Only Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthakuJcaritaM nAma dvitIya upodghAtaH / mahezvaraniyogaprasAdAvadhigamya vaizeSikadarzanaM praNinAya / vaizeSikadarzane cAdhyAyadazakam / pratyadhyAyamAhnikadvayam / vaizeSikadarzanasya sUtrANi tu saptatyadhikAni trINi zatAni ( 370 ) iti / ( 3 ) vAtsyAyanaH paramarSirnyAyasUtrANAM bhASyamakarot / ( 4 ) prazastapAdAcAryazca vaizeSikasUtrINAM bhASyamakarot / asya (prazasta kiM ca - vaizeSike darzane'numAnasya saMkSepato varNanAt hetvAbhAsasya traividhya kathanAceti 'pUrvaM kaNAdena pUrvoktaviSayasya rItiH samudbhAvitA / tato'nantaramakSapAdena vistAritA samyaGnibaddhA ca / samAnatantre vaizeSike pratitantrasiddhAntasiddhaM naiyAyikasya manasa indriyatvam' iti vaizeSikadarzanasya nyAyadarzanAdapi prAcInatvamapyavagamyate iti / tadetatkeSAMcitprakalpanaM cAdUradarzitvena 'kahAM rAmarAja, kahAM potarAja' iti prAkRtanyAyasamAkalitam ityato vayaM sakalasUtrazAstratAtparyAkalanAditthaM pratImaH - mahAbhArataprati / pAdita ulUkarSirasmAdulUkanAmnaH kaNAdAdbhinna eva / 'mahaddIrghavadva / ' ityAdibrahmasUtrANAM anAdisiddhavaizeSikamatakhaNDanaparatvameva na tvarvAcInakaNAdarSipraNItasUtrArthakhaNDanaparatvam / evameva jaiminimImAMsAdarzanasyApi tAtparyamunnayam / rAvaNastu kazcanArvAcInabrAhmaNa eva na tu zrIrAmadveSTA rAmAyaNapratipAdyaH paulasyaH iti / na kevalaM hetvAbhAsatraividhyarUpasaMkSepakathanenaiva nyAyadarzanAtprAcInatvaM kaNAdadarzanasya saMbhavati / yato viparItamapi vaktuM zakyeta / tathA hi--'nyAyadarzane hetvAbhAsAnAM paJcatvaM prathamataH pratipAditam tadanantaraM kaNAdena paJcatvaM parityajya hetvAbhAsasya yuktyA saMkSepato vA traividhyaM pratipAditam' ityapi vaktuM zakyate iti / tasmAt 'brahmasUtram jaiminimImAMsAsUtram nyAyasUtram vaizeSikasUtram sAMkhyasUtram yogasUtram' ityevaM krameNa sUtrANi saMbaMbhUvuH iti mamAbhimatiH / 4 'darzanAntarakArairanaGgIkRtasya 'vizeSa' padArthasyAGgIkArAdasya vaizeSikatayA prasiddhi : ' iti kecidanti / vastutastu -- "dvitve ca pAkajotpattau vibhAge ca vibhAgaje / yasya na skhalitA buddhistaM vai vaizeSikaM viduH" iti / 5 bhASyalakSaNaM ca "sUtrArtho varNyate yena padaiH sUtrAnusArimiH / svapadAni ca varNyante bhASyaM bhASyavido viduH" iti / 6 kecittu - baudhAyanasUtre pravarAdhyAye AGgirasagaNAntaHpAtizAradvatagaNe paThitaH 'prazastaH' ityenamamanyanta / anye tu - 'pravararatna' granthe AGgirasagaNe gautamavarge paThitaH 'prazastaH' iti prazastanAmAnamenaM menire / 7 atra --'vaizeSikasUtrANAM bhAradvAjavRttirgaGgAdharakaviratnakavirAjakRtA'sti' iti zrUyate / anye tu -- bhAradvAjanAmnodyotakarAcAryeNayaM vRttiH kRtA ityAhuH / anye tu - 'udyotakarAcAryasyaiva 'bhAradvAja' iti nAma tena kRtA vRttirbhAradvAjavRttiH' iti manyante / For Personal & Private Use Only Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthakRccaritaM nAma dvitIya upoddhAtaH / pAdAcAryasya ) 'prazastadevaH prazastacaraNaH' iti nAmAntare / gautamavAtsyAyanayoriva samAnatantratvena kaNAdaprazastapAdayorapi paramarSitvam kapilapaJcazikhAcAryayorivAcAryatvaM ca udayanAcArya-kandalIkAra-zaMkaramizrAdayaH svIcakruH iti / (5) udyotakArAcAryo nyAyasUtrANAM vArtikamakarot / ayaM ca ito varSANAM dvAdazazatyAH ( 1200 ) pUrvamAsIt / ayaM ca bhAradvAjagotrajaH ' iti kecidAhuH / tatra mayA saMdihyate / ayaM ca ito dvAdazazatyAH pUrva kadAsIt ' iti mayA na jJAyate ca iti / . (6) vAcaspatimizrazca nyAyavArtikagranthasya vyAkhyAnaM A nyAyavArtikatAtparyam , B nyAyakaNikAm , C pariziSTavyAkhyAnaM cAkarot iti / (7) zivAdityamizrazca nyAyAcAryaH' iti stUyate / ayaM ca 'vyomazivAcAryaH' iti kecidvadanti / zivAdityAmizrastu 'saptapadArthI'nAmAnaM granthamakarot iti / (8) udayanAcAryazca vikramIya (845) varSAduttaraM (1048) 8 vArtikalakSaNaM ca-"uktAnuktadviruktAnAM cintA yatra pravartate / taM granthaM vArtikaM prAhuArtikajJA manISiNaH" (parAzarapurA0 a0 18) iti / 9 'ayaM vAcaspatimizraH tattvacintAmaNiprakAzakRto vAcaspatimizrAdanya eva' iti kecitpaNDitA AhuH / ayaM vAcaspatimizraH 'zaMkarabhAratIkRtazArIrakamImAMsAkhyabhASyasya bhAmatyAkhyavyAkhyAkAra eva' iti bahavo mnynte| anye tu-'ayaM vAcaspatistu bhAmatIkArAdanya eva bhAmatIkArazcAnyaH kazcana vedAntazAstrajJa AsIt' ityaahuH| 1. 'idaM pariziSTaM tu udayanAcAryakRtam' iti kecidvadanti / anye tu - idaM pariziSTaM 'nyAyakalikApariziSTameva' ityamanyanta / 11 vyomazivAcAryastu prazastapAdakRtabhASyasya TIkArUpaM vyomavatI-nAmAnaM granthaM kRtavAn / 12 'udayanAcAryeNa saha jainAnAM vivAdaH samajani / avaziSTanAstikAnAM mUlocchedazvodayanena kRtaH' iti jainagranthAkalanAdavagamyate / udayanAcAryaH zrIharSapituH zrIhIrasya samAnakAlikaH / 'zrIharSastu (zake 889) varSe AsIt' iti naiSadhaTIkayA'vagamyate / kecittu-' khaNDanagranthena ca zrIharSAtpUrva evodayana ityavagamyate' ityAhuH / yastu ratnAva For Personal & Private Use Only Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anthakRJcaritaM nAma dvitIya upoddhAtaH / 5 varSAtpUrva mithilAdeze nyavasat / kecittu- 'abhinavodayanAcAryo dakSiNadeze vaGgadeze vA jAtaH' ityAhuH / udayanAcAryo nyAyAcAryatvena prasiddhaH A nyAyavArtikatAtparyasya TIkArUpaM nyAyavArtikatAtparyaparizuddhinAmAnaM grantham B nyAyapariziSTam C prazastapAdakRtabhASyasya vyAkhyAnarUpaM kiraNAvalInAmAnaM grantham D Atmatattvavivekam (bauddhAdhikAram ), E nyAyakusumAJjaliM ca kRtavAn iti / (9) zrIdharAcAryazca vikramAbde (1048) tathA (zake 913) varSe prazastapAdAcAryakRtabhASyasya vyAkhyAnarUpaM nyAyakandalInAmAnaM granthaM kRtavAn iti / zrIdharAcAryasya pitA baladevaH / mAtA tu anvokaa| nivAsastu gauDadezAparaparyAyavaGgadezAntargate gaGgAyAH pazcime taTe 'rADha' deze bhUrizreSThika iti prasiddha bhUrisRSTigrAme 'rADhApurI' ityasmin / (10) mahAmahopAdhyAyo vallabhAcAryazca nyAyalIlAvatInAmAnaM granthaM kRtavAn iti / (11) gaGgazopAdhyAyazca itaH saptazatyAH pUrvaM (zake 1100 ) ekAdazazatake vaGgadeze AsIt / kecittu-- " ( zake 1030) etasmAdva rSAtpUrvamAsIt' ityaGgIcakruH / gaGgezopAdhyAyastu sakalanyAyatarkagranthebhyaH sAramuddhRtya tattvacintAmaNi-nAmAnaM navyapariSkArapariSkRtamuttamaM granthaM viracitavAn iti| (12) vardharmAMnopAdhyAyazca gaGgezopAdhyAyaputraH mithilAdeze darabhaMgAlyAdau zrIharSo vatsarAja udayanazca pratipAditaH so'nya eva iti / anye tu-'zrIharSAt pUrva eva vAcaspatimizraH iti shNkrmishrgrnthaadvgmyte| ato vAcaspatimizrAtpUrvamevodayanAcArya AsIt' ityAhuH / pare tu-'vAcaspatimizrAdanantarakAlika evodayanAcAryaH iti tAtparyaparizuddhigranthenAtmatattvavivekena cAvagamyate' iti prAhuH / / 13 atredamanumApakam - lakSmaNasenanAmA nRpatirvaGgadeze babhUva yasya sabhApaNDito halAyudhabhaTTa AsIt / tasya rAjJaH pravRttiH (zAli* zake 1030) varSe prAdurAsIt / tathAca 'tato'pi pUrvaM gaGgezopAdhyAya AsIt' iti nishciiyte| 14 gaNaratnamahodadhikAro govindasUriziSyo vardhamAnastu jaina eva ityasmAdrdhamAnopAdhyAyAdanyaH iti jJeyam / gaNaratnamahodadhirvikramazakavarSeSu (1197) atIteSu viracitaH iti / For Personal & Private Use Only Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthakRJcaritaM nAma dvitIya upoddhAtaH / maNDalAntargate 'karijana' grAme jAtaH udayanAcAryakRtAyAH kiraNAvalyA vyAkhyAnarUpaM kiraNAvalIprakAzanAmAnaM granthaM nyAyalIlAvatyA vyAkhyAnarUpaM nyAyalIlAvatIprakAzanAmAnaM granthaM udayanakRtanyAyapariziSTasya prakAzaM gautamasUtrasya tattvacintAmaNyAdInAM vyAkhyAnaM ca kRtavAn iti / (13) mahAmahopAdhyAya-nyAyapaJcAnana-vAsudevabhaTTAcAryasArvabhaumazca tattvacintAmaNervyAkhyAnaM kRtavAn / vAsudevasArvabhaumasya catvAraH ziSyA Asan -- gaurAGgadevaH raghunAthaH raghunandanaH kRSNAnandazceti / tatra (1) gaurAGgastu 'bhagavato viSNoravatAraH ( zacInandanaH )' iti kecidAhuH / anye tu -'virakto bhagavadbhaktaH' ityAhuH / (2) raghunAthatArkikaziromaNizca dIdhitikAro naiyAyikaH / ( 3 ) raghunandanabhaTTAcAryazca dharmazAstrI / (4) kRSNAnandavAgIzazca mantrazAstrI jAtaH iti / ete ca catvArastattacchAstreSu nibandhAMzcakruH iti kiNvdntii| (14 ) jayadevamizraH ( pakSadharamizraH ) harimizraziSyo vAsudevasArvabhaumasya sahAdhyAyI tattvacintAmaNeAkhyAnamAlokanAmAnaM granthaM cakAra iti / (15) raghunAthabhaTTAcAryatArkikaziromaNizca vAsudevasArvabhaumaziSyo vaGgadeze navadvIpagrAme nadyAzAntipure ( bhASayA ' naDiyA' iti prasiddha ) jAtaH / sa ca ( raghunAthatArkikaziromaNiH ) A tattvacintAmaNeAkhyAnaM dIdhitinAmAnaM B bauddhAdhikArAparaparyAyasyAtmatattvavivekasya vyAkhyAnaM dIdhitinAmAnaM C kiraNAvalyA nyAyalIlAvatyAzca prakAzasya ( vardhamAnakRtasya ) vyAkhyAnaM dravyaprakAzavivRtiM guNaprakAzavivRti ( viSamapada TippanI ) dIdhitinAmAnaM D padArthatattvanirUpaNaM nAma ( padArthakhaNDanam ) E AkhyAtavAdaM ( AkhyAtavivekam ) ca granthaM cakAra iti / 15 gaurAGgo nAma rAjAsti / sa ca zAlivAhanazake (1407) varSe AvirAsIt / 16 manusmRtivyAkhyAnakartA ca rAghavAnandaH ayaM tu raghunandanaH iti tayorbhedaH / 17 anaitihyam -- sArvabhaume cAdhyayananivRttyA svadezaM gate tacchiSye raghunAthaziromaNAvapi pakSadharamizrAcAdhyetuM samAyAte kadAcit sAmAnyalakSaNAyAH pratyAsattyAH khaNDane ca rute sati pakSadharamizra: ziSyatvamApannaM raghunAthaM prati provAca-"vakSojapAnakRtkANa saMzaye jAgrati sphuTe / sAmAnyalakSaNA kasmAdakasmAdapalapyate" iti / For Personal & Private Use Only Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthakRJcaritaM nAma dvitIya upoddhAtaH / (16 ) mathurAnAthatarkavAgIza-bhaTTAcAryazca rAmatarkAlaMkArAtmajaH vaGgadezIyo raghunAthatArkikaziromaNeH ziSyaH Atmatattvaviveka-tattvacintAmaNiprabhRtimUlagranthAnAM raghunAthAkhyasvagurukRtAnAM ca sarveSAM granthAnAM vyAkhyAnam (guNaprakAzavivRtirahasyAdi ) kRtavAn iti / (17) raghudevanyAyAlaMkAraH (kaNAdAparanAmA) mathurAnAthasya ziSyo vaGgadezIyaH sa ca dIdhiteravayavagranthasya ca vyAkhyAM raghunAthaziromaNikRtapadArthatattvanirUpaNasya TIkA (padArthatattvavivecanaTIkAm ) IzvaravAdam AkAGkSAvAdaM bhASAratnaM ca kRtavAn iti / (18) ma0 ma0 zaMkaramizrazca raghudevaziSyo bhavanAthAtmajaH A kaNAdarahasya'nAmAnaM B vaizeSikasUtropaskAraM C nyAyalIlAvatIdIdhitarvyAkhyAnaM nyAyalIlAvatIkaNThAbharaNaM D bauddhAdhikArasya ( Atmatattvavivekasya ) vyAkhyAnaM kalpalatAnAmAnaM ca granthaM racayAmAsa iti / ( 19 ) pragalbhezca khaNDanoddhArAkhyagranthamakarot iti / (20) bhavAnandanAmA mahAmahopAdhyAya-nyAyapaJcAnana nyAyasiddhAntatarkavAgIza-bhaTTAcAryazca A tattvacintAmaNeAkhyAnaM B dIdhitervyAkhyAnaM C zabdArthamaJjarI, D kArakavAdaM ca kRtavAn iti / (21) ma0 ma0 nyAyavAcaspati-jagadIzatarkAlaMkArabhaTTAcAryazca bhavAnandaziSyaH A prazastapAdakRtabhASyasya vyAkhyAnarUpaM bhASyasUktinAmAnam B zabdazaktiprakAzikAm C tarkAmRtam D dIdhiteSTIko rahasyanAmnI ca cakAra iti / (22) ma0ma0 gadAdharamizro bhaTTAcAryacakravartI ca jagadIzasya ratnakozakRto harirAmatarkAlaMkArabhaTTAcAryasya ca ziSyaH A tattvacintAmaNi 18 sa ca grantho bhASyAbhiprAyabodhako vArtikalakSaNAkrAntaH iti jJeyam / 19 raghunAthatArkikaziromaNinA dIdhitigranthe pUrvapakSIyavyAptivAde pragalbhakRtagrantha udAhRtaH' iti 'kazcana pragalbho dIdhitikArAtpUrvakAlika eva AsIt' iti vijJAyate / 20 asyaikaM pustakaM (zAke 1436) varSe likhitaM vaaraannsyaamuplbhyte| For Personal & Private Use Only Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthakRccaritaM nAma dvitIya upoddhAtaH / / vyAkhyAnadIdhiteSTIko saMgatinAmnI lakSasaMkhyakAm B bauddhAdhikAravyAkhyAm , C dIdhitezca vyAkhyAM gadAdharIm D dvipaJcAzatsaMkhyakAn (52) vAdArthAMzca cakAra iti / ( 23 ) atha bhagIrathaThakuro meghaThakkurAparanAmA maithilaH pakSadharamizrANAM ziSyaH jayadevapaNDitakaverviMzAbde jAtaH / bhagIrathaThakkurasya mahAdevAkhyaH theghaThakkurAparanAmA sodara AsIt / bhagIrathaThakkuro vardhamAnopAdhyAyakRtAnAM prakAzagranthAnAm ( kiraNAvalIprakAzAdInAm ) vyAkhyAnarUpAn dravyaprakAzikA-guNaprakAzikAdinAmno granthAn ( kusumAJjaliprakAzaprakAzikAnyAyalIlAvatIprakAzaprakAzikAdIn ) cakAra iti / (24 ) rucidattaH ( bhAktunAmA ) pakSadharamizrANAM ziSyaH A tattvacintAmaNeAkhyAnarUpaM prakAzanAmAnaM B kusumAJjaliprakAzasya vardhamAnakRtasya vyAkhyAnarUpaM makarandanAmAnaM ca granthaM cakAra iti / ( 25 ) atha - kezavamizrazca nyAyasUtrAnusAriNaM tarkabhASAnAmAnaM grantha viracitavAn iti / (26), atha - varadarAjazca nyAyasUtrAnusAriNaM tArkikarakSAnAmAnaM zloka- (161 ) nibaddhaM granthaM viracitavAn iti / (27 ) atha - padmanAbhamizrastu balabhadramizrAtmajo vijayazrIgarbhajo ( vizvanAthagovardhanamizrabandhuH ? ) A tattvacintAmaNeAkhyAnarUpaM cintAmaNiparIkSAnAmAnaM B rAddhAntamuktAhAraM (asya vyAkhyAnaM kaNAdarahasyam ? ) C kiraNAvalyA dvitIyaM vyAkhyAnaM kiraNAvalIbhAskaranAmAnaM ca granthaM cakAra iti / (28 ) atha - ma0 ma0 jAnakInAtho bhaTTAcAryacUDAmaNiyA'yasiddhAntamaJjarInAmAnaM granthaM cakAra iti / (29) rAmabhadro jAnakInAthabhaTTAcAryacUDAmaNeH putraH nyAyasUtraTIkAM nyAyarahasyanAmAnaM granthaM cakAra iti / ( 30 ) atha - vizvanAtha-nyAyapaJcAnanazca vidyAnivAsabhaTTAcAryAtmajo 21 kecittu rucidatta-pragalbha-raghunAthAnAM dvitvena vibhinntvmmnynt| For Personal & Private Use Only Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthotpattinAmA tRtIya upodghAtaH / bahudezIyaH / ayaM ca A bhASAparicchedanAmAnaM B taTTIkAM nyAyasiddhAntamuktAvalInAmAnaM granthaM C nyAyasUtravRttiM ca cakAra iti / (31) rudraTTAcAryo vizvanAthanyAyapaJcAnana sahodaraH A guNaprakAzavivRterbhAvaprakAzikAm B raudrInAmnIM dIdhitervyAkhyAM ca kRtavAn / anena mathurAnAtha tarkavAgIzavat bahavo granthA vyAkhyAtAH iti / - ( 32 ) atha - annaMbhaTTazca karNATakadezIyaH (tailaGgadezIyo vA ? ) / sa ca kAzyamadhItya A prazastapAdakRta- vaizeSikasUtrabhASyasthagranthAn saMkSepato gRhItvA tarkasaMgrahanAmAnaM granthaM B tarkasaMgrahasya TIkArUpaM tattvacintAmaNeH raghunAthatArkikaziromaNikRtadIdhitigranthAcca sAramuddhRtya tarkadIpikAnAmAnaM ca granthaM racayAmAsa iti saMkSepaH / atha granthotpattinAmA tRtIya upodghAtaH ( nyAyavaizeSikagranthAnAmutpatti saMkhyAnam ) granthaH kartA 1 ( 1 ) nyAyasUtram ( 1 ) - gautamarSiH / 2 ( 2 ) nyAyasUtrasya bhASyam - vAtsyAyanaH / 3 ( 3 ) nyAyavArtikam - udyotakarAcAryaH / 4 ( 4 ) nyAyavArtikatAtparyam - vAcaspatimizraH / 5 ( 5 ) nyAyavArtikatAtparyaparizuddhiH - udayanAcAryaH / 6 ( 6 ) nyAyasUtravRtti: - vizvanAthapaJcAnanaH / 7 (7) nyAyasUtraTIkA ( nyAyarahasyam ) - rAmabhadraH / 8 ( 1 ) SoDazapadArthI - gaNezadAsaH / 9 (2) Tippanam - vAsudeva sArvabhauma bhaTTAcAryaH | 22 rAmezvarabhaTTAcAryAtmajo rudrabhaTTAcAryastvanya eva / tena ca 'raudrI ' ityAkhyA nyAyasiddhAntamuktAvalyA vyAkhyA kRtA / 23 atrAnnaMbhaTTaprazaMsAkiMvadantI - 'kAzIgamanamAtreNa nAnnaMbhaTTAyate dvijaH' iti / For Personal & Private Use Only Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anthotpattinAmA tRtIya upoddhAtaH / 10 ( 3 ) padArthatattvanirUpaNam ( padArthakhaNDanam ) - raghunAthabhaTTAcArya ___tArkikaziromaNiH / . 11 (4) padArthatattvanirUpaNaTIkA ( padArthatattvavivecanaTIkA) - raghudeva nyaayaalNkaarH| . 12 (5) tArkikarakSA - varadarAjaH / 13 (6) tarkabhASA - kezavamizraH / 14 ( 1 ) vaizeSikasUtram (2) - maharSiH kaNAdaH / 15 (2) bhASyam - prazastapAdAcAryaH / 16 (3 ) bhASyam - candrakAntatarkAlaMkAraH (zake 1800) 17 ( 4 ) bhAradvAjavRttiH (vaizeSikasUtravyAkhyA ) - gaGgAdharakaviratna. kviraajH| 18 (5) nyAyakandalI - ( prazastabhASyasya TIkA ) - zrIdharAcAryaH / 19 (6) kiraNAvalI (prazastabhASyasya TIkA ) - udayanAcAryaH / 20 (7) vyomavatI (prazastabhASyasya TIkA )- vyomazivAcAryaH / 21 (8) lIlAvatI (prazastabhASyasya TIkA ) - zrIvatsAcAryaH / 22 (9) bhASyasUktiH ( prazastapAdakRtabhASyasya vyAkhyAnam ) - jagadIza bhaTTAcAryaH / 23 (10) bhikSuvArtikam (prazastabhASyasya byAkhyAnam (1))- kartA nopalabhyate / 'paJcazikhAcAryaH kartA' iti kecidAhuH / 'vijJAnabhikSuH kartA ' ityanye AhuH / 24 (1) kiraNAvalIprakAzaH (kiraNAvalyA vyAkhyA) - vardhamAno pAdhyAyaH / 25 (2) kiraNAvalITippanam - raghunAthatArkikaziromaNiH / 26 (3) dravyaprakAzikA ( kiraNAvalIprakAzasya vyAkhyAnam )- bhagIratha ThakkuraH / For Personal & Private Use Only Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthotpattinAmA tRtIya upoddhaatH| 11 27 ( 1 ) guNadIdhitiH guNaprakAzavivRtirvA--raghunAthatArkikaziro maNiH / 28 (2) guNaprakAzavivRtirahasyam guNadIdhitimAthurI vA - mathurA nAthatarkavAgIzabhaTTAcAryaH / / 29 ( 3 ) guNaprakAzavivRtibhAvaprakAzikA guNaprakAzavivRtiparIkSA vA ( guNaprakAzavivRtervyAkhyAnam ) -- rudrabhaTTAcAryaH / 30 ( 4 ) guNaprakAzavivRtervyAkhyAnam - rAmakRSNaH / 31 (5) guNaprakAzavivRtervyAkhyAnam - jayarAmabhaTTAcAryaH / kiraNAvalIbhAskaraH (kiraNAvalyA dvitIyaM vyAkhyAnam )padmanAbhamizraH ( balabhadra mizrAtmajaH ) / paJjikA ( nyAyakandalyASTIkA )- rAjazekharasUriH / 32 karaNAra siddhaantmuktaahaarH| _padmanAbhamizraH / kaNAdarahasyam / lakSaNamAlA - zivAdityamizraH / saptapadArthI (7) saptapadArthyASTIkAH kathyante - 37 (1) padArthacandrikA - zeSAnantaH / 38 padArthacandrikAyASTIkA - narasiMhaH / 39 (2) mitabhASiNI - madhyasarasvatI ( kRssnnaatiirnivaasii)| 40 ( 3 ) TIkA - jinaMvardhanasUriH ( saMvat 1471) 41 ( 4 ) laghuTIkA - siddhacandragaNiH / 42. niSkaNTakA - mallinAthaH / 43 bauddhAdhikAraH (8)( bauddhadhikkAraH Atmatattvaviveko vA ) udayanAcAryaH / bauddhAdhikAravyAkhyAH kathyante - For Personal & Private Use Only Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 granthotpattinAmA tRtIya upodghAtaH / 44 ( 1 ) dIdhiti: - raghunAthatArkikaziromaNiH / 45 ( 2 ) kalpalatA - zaMkara mizraH ( bhavanAthAtmaja: ) / 46 (3) gadAdharI gAdAvarI vA gadAdharabhaTTAcArya cakravartI / 47 ( 4 ) vyAkhyA nArAyaNaH / 48 49 bauddhAdhikAradIdhitervyAkhyA - gadAdhara bhaTTAcArya cakravartI / nyAyakusumAJjaliH - udayanAcAryaH / nyAya kusumAJjaleSTIkAH kathyante - 50 ( 1 ) prakAza: - vardhamAnopAdhyAyaH / 51 ( 2 ) vyAkhyA - paramahaMsaparivrAjakAcAryaH zrInArAyaNatIrthaH / 52 ( 3 ) vyAkhyA 53 ( 4 ) vyAkhyA ma. ma. guNAnandaH / 54 (5) vyAkhyA - haridAsabhaTTAcAryaH | 55 ( 1 ) makarandaH ( prakAzasya vyAkhyA ) - rucidattaH / ma. ma. vllbhaacaaryH| 56 nyAyalIlAvatI (10) 57 ( 1 ) nyAyalIlAvatIprakAza H- vardhamAnopAdhyAyaH / 58 (2) nyAyalIlAvatIdIdhitiH ( vibhUti: ) ziromaNiH / 61 - -- ma. ma. trilocanaH / - 59 ( 3 ) nyAyalIlAvatIkaNThAbharaNam - ma. ma. zaMkaramizraH / 60 ( 4 ) nyAyalIlAvatIprakAzavivekaH - ma. ma. mathurAnAthatarkavAgIza - bhaTTAcAryaH tattvacintAmaNiH ( 11 ) - gaGgezopAdhyAyaH / tattvacintAmaNeSTIkAH kathyante - 62 ( 1 ) vyAkhyA - vAsudevasArvabhaumabhaTTAcAryaH / 63 ( 2 ) AlokaH - pakSadhara mizraH / 64 ( 3 ) dIdhiti: - raghunAthabhaTTAcAryatArkikaziromaNiH / For Personal & Private Use Only raghunAthatArkika - Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthotpattinAmA tRtIya upoddhAtaH / 65 ( 4 ) prakAza: - rucidattaH ( pkssdhrmishrshissyH)| 66 (5) rahasyam - mathurAnAthatarkavAgIza: (rAmatarkAlaMkArAtmajaH) 67 (6) AlokaH - jayarAmabhaTTAcAryaH / 68 (7) hanumadIyA - hanumAn / 69 (8) jAgadIzI - jagadIzabhaTTAcAryaH / 70 (9) vyAkhyA - mahezvaraH / 71 (10) vyAkhyA - raghudevabhaTTAcAryaH / 72 (11) razmicakram - ma. ma. gokulanAthamaithilaH / 73 (12) maNisAraH - gopInAthaH / 74 (13) cintAmaNiparIkSA - padmanAbhaH (blbhdraatmjH)| 75 (14) vyAkhyA - bhavAnandaH / . 76 (15) darpaNam - rAmAnujadIkSitaH / 77 (16) tarkacUDAmaNiH - dharmarAjAdhvarI / Aloka(14)sya TIkAH kathyante - 78 (1) mathurAnAthI - mathurAnAthatarkavAgIzabhaTTAcAryaH / 79 (2 ) gadAdharI - gadAdharabhaTTAcAryacakravartI / 80 (3) Alokarahasyam - nyAyakumudinIpatigopInAthaH / 81 (4 ) AlokavivekaH - guNAnandavidyAvAgIzabhaTTAcAryaH / 82 (5) Alokarahasyam - ma. ma. raghupatiH / tattvacintAmaNivyAkhyAnasya dIdhita:(15)TIkAH kathyante - 83 (1) mathurAnAthI - mathurAnAthatarkavAgIzaH / 84 (2) bhavAnandI - ma. ma. bhavAnando nyAyapaJcAnananyAyasiddhAntatarka- . ___ vAgIzabhaTTAcAryaH / 85 ( 3 ) jAgadIzI - nyAyavAcaspatirjagadIzatarkAlaMkArabhaTTAcAryaH / 86 ( 4 ) gadAdharI ( saMgatinAmnI) = gadAdharabhaTTAcAryacakravartI / For Personal & Private Use Only Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthotpattinAmA tRtIya upoddhAtaH / 87 (5) dIdhitivyAkhyA - nyAyavAcaspatibhaTTAcAryaH (1) (vidyA nivaassuunuH)| . 88 (6) vyAkhyA - jayarAmanyAyapaJcAnanatAlaMkArabhaTTAcAryaH / 89 (7) vyAkhyA - kAzInAthaH / 90 (8) raudrI - rudrabhaTTAcAryaH / 91 (9) vyAkhyA - mahezaH / 92 (10) vidyotam - ma. ma. gokulanAthaH / ... . 93 (11) pravezaH - vizvezvarapaNDitaH parvatIyaH / 94 sarvopakAriNI pravezo vA ( bhavAnandIvyAkhyA ) - mahAdevo mukundapaNDitAtmajaH puNyastambhanivAsI ( puNatAMbekara) saMgativivRtiH ( gadAdharIvyAkhyA ) - ArDa ityupanAmakaH kRSNaMbhaTTaH ( kAzIsthaH ) / nyAyaratnam ( gadAdharITippaNam ) - parvate ityupanAmako raghunAthazAstrI puNyagrAmastharAmAnujamatAnuyAyirAghavAcAryANAM ziSyaH / tarkAmRta(21)sya TIkAH kathyante - 1- gaGgArAma jaDI (nArAyaNaputraH nIlakaNThaziSyaH 97 (1) caSakaH / dinakaraputryAH putraH ) 98 (2 ) tAmRtataraGgiNI - mukundaH / 99 (3) tarkAmRtadarpaNam - . tarkabhASA(25)TIkAH kathyante100 (1) tarkabhASATIkA - govardhanamizraH ( kezavamizraziSyaH balabhadra vijayazrI-putraH padmanAbha-vizvanAtha-bandhuH ) 101 (2) TIkA - mAdhavabhaTTaH / For Personal & Private Use Only Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthotpattinAmA tRtIya upodghAtaH / 15 102 (3) prakAzikA - cinnubhaTTaH sahajasarvajJaputraH ( sa ca vijayanagare harihararAjyasamaye AsIt ) / 103 ( 4 ) prakAzikA ( bhAvArthadIpikA ) bhttttaacaaryH| 104 (5) prakAzikA - ma. ma. kauNDinyadIkSitaH / 111 ( 1 ) sArasaMgrahaH 112 (2) niSkaNTakA - mallinAthaH / 113 (3) nyAyakaumudI - vinAyakabhaTTaH / 114 105 (6) prakAzikA - ma. ma. balabhadraH ( tripAThI viSNudAsatanujaH ) 106 ( 7 ) tarkabhASAbhAvaH - roMbilaveMkaTabuddha: ( dhaH ) / 107 ( 8 ) tarkabhASAvyAkhyA - murAriH ( gaGgAdharaputraH ) / 108 (9) tarkabhASAvRttiH - siddhacandragaNi: ( bhAnucandragaNiziSyaH jaina: ) 109 (10) yuktimuktAvalI - nAgezabhaTTa : ( 1 ) / ? 110 (11) tarkabhASAvyAkhyA - mAdhavAcAryaH / tArkikarakSA ( 26) yASTIkAH kathyante - 0 - - ma. tArkikarakSAvyAkhyAvyAkhyAnam - hariharaH / nyAyasiddhAntamaJjaryA: ( 28 )TIkAH kathyante - 115 ( 1 ) tarkaprakAzaH ( zitikaNThI ) - zrIkaNThadIkSitaH (vizva nAthAtmajaH / ( 6 ( 2 ) vyAkhyA - zrIkRSNanyAyavAgIzabhaTTAcArya: / 117 (3) nyAyaratnAvalI 118 ( 4 ) nyAyamaJjarIprakAzaH 0 ma. gaurIkAnta bhAskaraH ( laugAkSItyupanAmakaH mudgalA tmajaH ) 119 ( 5 ) nyAya siddhAntamaJjarIsAraH - yAdava: (nRsiMhAtmaja: ) / For Personal & Private Use Only Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 granthotpattinAmA tRtIya upoddhaatH| nyAyasiddhAntamuktAvalyAH(30)TIke kathyete120 (1) raudrI - rudrabhaTTAcAryaH ( rAmezvaraputraH ) 121 (2) prakAzaH- (mahAdevabhaTTaH / ra dinakarabhaTTaH / etadubhAbhyAM nirmitH| 122 prakAzasya vyAkhyA (rAmarudrI) rAmarudrabhaTTAcAryaH / tarkasaMgraha( 32 )sya TIkAH kathyante - 123 (1) nyAyabodhinI - zuklaratnanAthaH / 124 (2) dIpikA - annaMbhaTTaH / 125 (3) vyAkhyA - murAriH / 126 ( 4 ) siddhAntacandrodayaH - zrIkRSNadhUrjaTidIkSitaH / 127 (5) nyAyabodhinI - govardhanaH / 128 (6) TIkA - kSamAkalyANaH / 129 (7) nyAyArthalaghubodhinI - govardhanaraGgAcAryaH / 130 (8) TIkA - gauriikaantH| , 131 (9) padakRtyam - cndrjsiNhH| 132 (10) niruktiH - jagannAthazAstrI / 133 (11) niruktiH ( vAkyArthaH) - paTTAbhirAmaH / 134 (12) candrikA - mukundaH / 1 meruzAstrI goDabole / ayaM mama 135 (13) vAkyavRttiH ( upanyAsaH ) (nyAyakozakArasya ) nyAyaguroH pitRvyaH / 136 (14) taraGgiNI - vindhyezvarIprasAdaH / 137 (15) tarkacandrikA - vaidyanAtha gADagILa iti / For Personal & Private Use Only Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha prakIrNakaM nAma caturtha upodghAtaH / - 138 ( 1 ) anumAnalakSaNam - lakSmIdAsaH / 139 ( 2 ) anumitimAnasam guruH / ) 140 ( 3 ) AkAGkSAvAda: - raghudeva bhaTTAcArya: / 141 ( 4 ) AkhyAtavAdaH ( AkhyAtavivekaH ) ziromaNiH / - 142 ( 5 ) IzvaravAdaH - raghudeva bhaTTAcAryaH / 143 ( 6 ) evakAravAdArthaH - harirAmabhaTTAcAryaH / harirAmatarkAlaMkAraH ( gadAdhara bhaTTAcArya 10 144 ( 7 ) kArakavAda : -- jayarAmabhaTTAcArya: / 145 (8) kArakavAdaH bhavAnandaH / 146 ( 9 ) kroDapatrANi - zakaramizraH, nyAyakozakartA ca / 147 (10) guNarahasyam 10. 148 (11) guNarahasyaprakAzaH - 0 149 (12) citrarUpavAdArtha:- } 150 (13) jagannAthadIkSitIyam - jagannAthadIkSitaH / 151 (14) jAtimAlA 152 (15). tarkakutUhalam - { axxxxxy 153 (16) tarkacandrikA - vizvazvarAzramaH / 154 (17) tarkaparibhASA 0 155 (18) tarkapradIpaH - koNDabhaTTaH / 156 (19) naJarthavAdaTIkA jayarAmaH / 157 (20) nyAyakalikA - jayantaH / 158 (21) nyAyakaustubhaH - mahAdeva - puNatAMbekaraH / 2 nyA. ko. raghunAtha tArkika - vidyAnivAsasUnurvyAyavAcaspatibhaTTAcAryaH / vizvezvara paNDitaH ( isavI 18 zatakam ) / For Personal & Private Use Only parvatIyalakSmIdharasUnuH Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 prakIrNakaM nAma caturtha upoddhaatH| 159 (22) nyAyapArijAtaH yllbhttttH| 160 (23) nyAyamaJjarI jayantabhaTTaH - 161 (24) nyAyasAraH -0 162 (25) nyAyasAravicAraH - rAghavabhaTTaH ( ma. ma. zAraGgasutaH) / 163 (26) nyAyasiddhAntatattvam - gokulanAthaH / 164 (27) nyAyasiddhAntamAlA -- jyraambhttttaacaaryH| 165 (28) padArthadIpikA - kopDabhaTTaH / (rNgojiibhttttputrH)| 166 (29) padArthamAlAprakAzaH - laugAkSibhAskaraH / 167 (30) padArthavivekaH - 0 168 (31) padArthavivekaTIkA - gopiinaath-maunii| 169 (32) parAmarzavicAraH - ma. ma. harirAmatarkAlaMkArabhaTTAcAryaH / 170 (33) prakAzatAvAdArthaH - , " " 171 (34) pratiyogijJAnakAraNatAvicAraH - raghudevabhaTTAcAryaH / 172 (35) bAlabodhaH - ma. ma. govindapaNDitaH / 173 (36) bAdhabuddhivAdArthaH - 0. 174 (37) bhAvadIpikA - zrIkRSNanyAyavAgIzabhaTTAcAryaH / 175 (38) bhASAratnam - kaNAdAparanAmA raghudevaH / 176 (39) mitabhASiNI - .. 177 (40) muktihAraH - gadAdharaH / 178 (41) ratnakozavAdaH / ma. ma. nyA. paJcA. harirAmatarkAlaMkAra ___ ratnakozavicAraH / bhaTTAcAryaH ( gadAdharabhaTTAcAryaguruH ) / 179 (42) lAghavagauravarahasyam - gokulanAthaH / 180 (43) vAkyArthabhedavAdaH - ApadevasUnuH / . . 181 (44) vidhinirUpaNam - rudrabhaTTAcAryaH / 182 (45) vidhivAdaH - gadAdharabhaTTAcAryaH / .. 183 (46) viziSTavaiziSTayavAdArthaH - harirAmabhaTTAcAryaH / 184 (47) viSayatAvAdArthaH -0 For Personal & Private Use Only Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakIrNakaM nAma caturtha upodghAtaH / 185 (48) vyutpattivAdaH 186 (49) zaktivAdaH } gadAdharabhaTTAcAryacakravartI / zrIkRSNabhaTTaH ( govardhanAtmajaH 187 (50) shbdaarthtrkaamRtm| } maunikulotpannaH ) / 188 (51) zabdArthamaJjarI ma. ma. nyA. paJcA. vAsudevabhaTTAcArya 189 (52) samAsavAdaH } sArvabhaumaH 1 190 (53) siddhAntadIpaprabhA* ( zazadharIyasya vyAkhyA ) / G bhavAnandaH / nyAyakozakartA 19 * evamanye'pi nyAyavaizeSikazAstrIyAH kecana nAmamAtraprasiddhAH kecana saMgrahAdau vartamAnA bahavo pranthAH santi / tathApi vistarabhayAtteSAM nAmAni na saMnivezitAni ityetairevAlam iti zam // For Personal & Private Use Only Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yebhyo granthebhyaH zabdAn gRhItvA'yaM nyAyakozo vyaraci pranthasaMkhyA. pranthapratIkaH (grantha etacihAnAmarthaH (pranyanAma) viSayaH(nyAya.)gotamamatAnusArI (vaize.) kaNAdamatAnusArI (mizram ) ubhayamatamizram (mizram atharSa, bhA0 | Apasta. e0 vA. | aitareya. kAvyapra0 kA. vyA0 kara ku0 vyA0 atharvabhASyam (prastAvanA) vedArthaH . ApastambamaharSerdharmasUtram dharmaH evakAravAdArthaH aitareyopaniSat RgvedopaniSat kAvyaprakAzaH kAvyam | kArakavyAkhyAnam (kArakavAdaH) mizram kiraNAvaliH (vaize0) nyAyakusumAJjaliH (nyAya0) nyAyakusumAJjaleAkhyAnam (nyAya0) kusumAjalervyAkhyAnasya tAtparyavivaraNam (mizram ) gadAdharIvyAkhyAnam kRSNaMbhaTTI | (mizram) gaNaratnamahodadhiH vyAkaraNam gadAdharI 1(mizram ) gadAdharIvyutpattivAdaH mAtA (mizram) (mizram) bhagavadgItAyA bhASyam vedAnta. nyAyadarzanam (nyAya0) gautamasUtravRttiH (nyAya0) tattvacintAmaNiH tattvacintAmaNeH prakAzaH ku. vyA0 tA. kRSNaM. 12 | gaNa. 13 | ga. 14 ga0 vyu. |ga0 zakti. 16 gItA, bhA0 *17 gadAdharIzaktivAdaH' ityAdirUhyaH gau0 vR0 19 ci. 2. ci.pra. (mizram) (mizram) chAndo. jaga. jaimi0 24 jai0 nyA. chAndogyopaniSat jagadIzI jaiminisUtram jaiminIyanyAyamAThA sAmavedaH (mizram) pUrvamImAMsA pUrvamImAMsA *1922 vistAbde AnandAzramasaMskRtagranthAvalyAM mudritamekanavati (91) pranthAGkayutaM For Personal & Private Use Only Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teSAM granthAnAM nAmAdIni granthapratIkebhyo jJeyAni / likhita pranthakartA aGkitaM vA pRSThAnoM vA saMvata athavA | aGkanalekhanAm dikAlaH-zakaH ahanasthAnam pustakam / | saMkhyA pustakasthAnam isavI sAyaNAcAryaH ApastambaH I | e. kAleja akRitam aGkitam | 98 aGkitam | 13 aGkitam 53 aGkitam | 198 likhitam | 12 isavI 1868 muMbaI dhAravADa 1893 muMbaI saMvat 1923 banArasa satI | khIyA mammaTabhaTTaH jayarAmabhaTTAcAryaH elaphin, kAleja e. kAleja e. kAleja e. kAleja | e. kAleja |e. kAleja khIyA likhitam | udayanAcAryaH likhitam 29 udayanAcAryaH aGkitam / 65 isavI 1864 kalakattA kiMvA(48) haridAsabhaTTAcAryaH aGkitam | 65 isavI 1864 kalakattA kiMvA(48) mahezacandranyAyaranaH aGkitam | 65 isavI 1864 kalakattA kRSNaMbhaTTaH (ArDa) aGkitam / 73 saMvat 1934 | banArasa vardhamAnaH likhitama . gadAdharabhaTTAcAryacakravartI isavI 1858 . gadAdharabhaTTAcAryacakravartI aGkitam | 148 saMvat 1942 banArasa gadAdharabhaTTAcAryaH aGkitam / 148 isavI 1886 banArasa zrImadhvAcAryaH aGkitam / 397 isavI 1887 muMbaI gautamaH aGkitam | 297 isavI 1865 kalakattA vizvanAthapazcAnanaH aGkitam / 264 isavI 1828 kalakattA gozopAdhyAyaH |-aGkitam | 226 isavI 1872 kalakattA rucidattaH (bhAku (ktu) zAstrI) likhitam 114 |saMvat 1649/ aGkitam . isavI 1893 muMbaI jagadIzabhaTTAcAryaH likhitam .. jaiminyAcAryaH aGkitam | 1269 saMvat 1925/kalakattA mAdhavAcAryaH e. kAleja e. kAleja elaphi kAleja khIyA jinasIvAle e. kAleja aGkitam yadgautamamunipraNItanyAyasUtrabhASyaM tatpustakasthAH sUtrAGkA asyAM tRtIyAvRttau nirdiSTAH / For Personal & Private Use Only Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yebhyo granthebhyaH zabdAn gRhItvA'yaM nyAyakozo vyaraci granthasaMkhyA pranyapratIkaH (pranya ciham) etacihAnAmarthaH (pranthanAma) viSaya:(nyAya.) gItamamatAnusArI (vaize.) kaNAdamatAnusArI (mizram) ubhayamatamizram 25 | ta0 ko 26 | ta0 dI. 27 ta.pra. (vaize0 (mizram) (mizram) 20 ta0 bhA. ta.va. tarkakaumudI takadIpikA tarkaprakAzaH (zitikaNThI) tarkabhASA tattvAvaliH tarkasaMgrahavAkyArthaH tattvaprakAzikA tattvasaMkhyAnam ta. vA. (nyAya) (vaize0) (mizram) vedAntaH vedAntaH tattvapra. tattvasaM. 33 | ta0 saM0 A. tI tarkasaMgrahaH takomRtam tArkikarakSA (mizrama) (vaize0) (mizram ?) (nyAya.) tA0ra0 taittirI0 di. dIdhi0 2 taittirIyopaniSat dinakarI dIdhatiH, anumAnakhaNDaH vedAntaH (mizram ) (mizram) nIla. nIlakaNThI | (mizram) nyA. ka. nyAyakandalI (prazastapAdabhASyaTIkA )/(vaize0) bi. TI. nyAyabinduTIkA bauddhanyAyamatam 42 / nyA. bo0 nyAyabodhinI (mizram) 43 / nyA0 ma0 nyAyasiddhAntamajarI (mizram) nyAyaranam (gadAdharITippaNam) (mizram ) nyAyalIlAvatI (vaize0) 4 nyA. vA. nyAyavArtikam ( gotamasUtraTippaNam ) nyA. si. dI. nyAyasiddhAntadIpaH (nyAya0) pazca* kUTa. | paJcadazI-kUTastha nyA. 20 nyA . | (nyAya) vedAntaH For Personal & Private Use Only Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teSAM granthAnAM nAmAdIni granthapratIkebhyo jJeyAni / aGkanalekhanAdikAla:- zakaH saMvat athavA isavI pranthakartA laugAkSi abhaTTaH zrIkaNThaH ( zitikaNThaH ) -bhAskaraH kezavamizraH candrakAntatarkAlaMkAraH pAmirAmaH jayatIrthAryaH zrI madhvAcAryaH annaMbhaTTaH jagadIza bhaTTAcAryaH varadarAjaH maNiH nIlakaNThabhaTTaH zrIdharaH dharmottarAcAryaH govardhanaH likhitaM | patrANAm aGkitaM vA pRSThAnAM vA pustakam | saMkhyA aGkitam 22 aGkitam 50 likhitam - kRSNayajurvedaH mahAdeva bhaTTaH raghunAthabhaTTAcAryatArkikaziro- aGkitam aGkitam aGkitam likhitam 52 aGkitam aGkitam 22 aGkitam aGkitam jAnakInAthabhaTTAcArya cUDA maNiH raghunAthazAstrI, parvate mahAmahopAdhyAya - vallabhAcAryaH likhitam udyotakarAcAryaH. 278 aGkitam likhitam zazadharaH sAyaNAcArya kUTasthadIpavidyA- aGkitam raNyaH cho0 11 aGkitam 22 za0 1805 | muMbaI likhitam | 12 saMvat 1806 likhita patra 10 0 zlo0 161 | aGkitam aGkitam 0 | aGkitam aGkitam 25 likhitam 61 381 | zake 1805 | muMbaI pR0 1 isavI. 1893 muMbaI 50 0 aGkanasthAnam | isavI 1886 muMbaI | isavI 1875 banArasa 0 O saMvat 1704 saMvat 1926 kalakattA zake 1795 puNe 13 isavI 1893 muMbaI 237 saMvat 1923 banArasa 226 isavI 1872 kalakattA 81 0 aGkitam 332 | zake 1772 | puNe 0 68 0 isavI 1890 muMbaI zake 1794 | puNe zake 1735 0 isavI 1875 banArasa 0 banArasa For Personal & Private Use Only 0 isavI 1882 kalakattA zake 1782 0 0 23 pustakasthAnam svIyA mahA. cima0 ApaTe e. kAleja khIyA svIyaH svIyA svIyam svIyaH e. kAleja De. kAleja svIyA svIyA svIyam De. kAleja muMbaI 0 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yebhyo granthebhyaH zabdAn gRhItvA'yaM nyAyakozI vyaraci pranthasaMkhyA. pranthapratIkaH (prantha | etacihAnAmarthaH (pranthanAma) ciham) viSayaH(nyAya.) gotamamatAnusArI (vaize.) kaNAdamatAnusArI (mizram) ubhayamatamizram pa. ca. pa0 mA0 pANi | pAta0 sU0 pu0 ci. pra.ca. prathamA0vi0 pra.pa. pra0 pra0 prazasta. padArthacandrikA (saptapadArthITIkA) | padArthamAlA pANinIyASTAdhyAyI pAtaJjalayogadarzanam puruSArthacintAmaNiH pramANacandrikA vedezatIrthIsahitA prathamAntArthamukhyavizeSyakabodhavicAraH pramANapaddhatiH pramANAdipadArthaprakAzikA kaNAdasUtrabhASyam vaize0. vaize. vyAkaraNam. yogamatam dharmazAstram vedAntaH mizram vedAntaH nyAya. vaize0 bRha. brahmasU0 bRhadAraNyakopaniSat zuklayajuH-brAhmaNam brahmasUtram vedAntaH vedAntaH bhavA. bhAga0 bhAra0 bhA0pa0 bhavAnandI (dIdhitivyAkhyA) zrImadbhAgavatam mahAbhAraNam bhASAparicchedaH mizram jJAna-bhakti-vairAgyam vedArthaviSayaH mizram maGgala. madhva0bhA0 maGgalavAdaH brahmasUtrANAM madhvabhASyam mizram vedAntaH | manu0 manusmRtiH dharmazAstram ma0pra0 mitA0 mImAM nyAyasiddhAntamArIprakAzaH mizram mitAkSarA (yAjJavalkyasmRtivyAkhyA ) mImAMsArthasaMgrahakaumudI nyAyasiddhAntamuktAvalI mUlamathurAnAthI (tattvacintAmaNi- mizram vyAkhyA) mImAMsA mizram mu. mU0 ma0 For Personal & Private Use Only Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 . teSAM granthAnAM nAmAdIni granthapratIkebhyo jJeyAni / likhitaM patrANAm / aGkanalekhanAdikAlaH-zakaH | saMvat athavA pustakam | saMkhyA / isavI pustaka pranyakartA Amana sthAnam sthAnam zeSAlantaH jayarAmabhaTTAcAryaH pANiniH pataJjaliH likhitam . jinasIvAle likhitam 109 khIyA aGkitam / 662 | isavI 1839 bona,yUropakha0e0 kAleja aGkitam / 108 zake 1809 / muMbaI khIyam 564 " zeSAcAryaH likhitam 55 khIyA acalazarmA aGgitam | 6 dhAravADa jayatIrthAryaH likhitam . 56 khIyA laugAkSi-bhAskaraH likhitam 25 svIyA prazastapAdAcAryaH bhaGkitam / 46 saMvat 1945/ lAhora kiMca khIyam kiMca 67/kiMca 1946 / muMbaI aGkitam / 85 isavI 1893 khIyA satyavatIsuto vyAsaH aGkitam sUtrANi zake 1805/ muMbaI khIyam bhavAvandabhaTTAcAryaH likhitam . | surata jinasIvAle satyavatIsutavyAsaH . aGkitam | muMbaI khIyam satyavatIsutavyAsaH aGkitam | muMbaI vizvanAthapazcAnanabhaTTAcAryaH aGkitam zlo0169 saMvat 1939/ banArasa pR0.46 harirAmatarkavAgIzaH likhitam 11 / . e. kAleja zrI madhvAcArya (AnandatI- aditam | 381 zake 1805 muMbaI khIyam bhRguprokasaMhitA bhaktim a0 12 zake 1788 | muMbaI khIyA lo.2684/ logAkSibhAskaraH | likhitam | | 73 saMvat 1547 e. kAleja vijJAnezvaraH aGkitam 369 | zake 1785 muMbaI khIyA. rAmezvaraH (zivayogabhikSuH) aGkitam / / 56 saMvat 1930 banArasa khIyA vizvanAthapazcAnanabhaTTAcAryaH aGkitam 237 saMvat 1923/ banArasa khIyA mathurAnAthatarkavAgIzabhadha- aGkitam | 768 | isavI 1884 kalakattA khIyA rthAryaH / bAryaH. . For Personal & Private Use Only Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ yebhyo granthebhyaH zabdAn gRhItvA'yaM nyAkozo vyaraci | anthasaMkhyA. pranthapratIkaH (grantha cihnam) etacihAnAmarthaH (granthanAma) viSayaH(nyAya.)gotamamatAnusArI (vaize.) kaNAdamatAnusArI (mizram ) ubhayamatamizram 73 (yA ) yAjJavalkyasmRtiH dharmazAstram mizram vAkya. gautamasUtrabhASyam 74 | rAma. rAmarudrI | mizram . 75 la0 ma0 laghumajUSA vyAkaraNam 76 la. vai. lakSaNAvaliH . . lau0 mImAMsArthasaMgrahaH . mImAMsA vAkyavRttiH mizram vAkyArtha saMgrahavAkyArthaH ( saMgrahArthavivecanI) mizram vAca. vAcaspatyam kozaH vAtsyA0 nyAya. vAdAvaliH vAdAvaliH vedAntaH vIramitro. dhIramitrodayaH vyavahArazAstram vedA0pa0 vedAntaparibhASA vedAntaH / vedA0 sA0 . vedAntasAraH (TIkAdvayasametaH) vedAntaH vaizeSikadarzanam 87 | vai0 u0 vaizeSikopaskAraH (kaNAdasUtravyAkhyA) vaize0 88 | vai. vi. kaNAdasUtravivRttiH vaize0 89 | vai0 sA. vaiyAkaraNabhUSaNasAraH (bhojIkRtakAri | vyAkaraNam kANAM vyAkhyA vai. sA.da. vaiyAkaraNabhUSaNasAradarpaNaH vyAkaraNam +91 za.pra. zabdazaktiprakAzikA mizram zAba. bhA... | zAbarabhASyam (jaiminisUtrabhASyam) zArI0 bhA0 zArIrakamImAMsA (brahmasUtrabhASyam) vedAntaH sarvadarzanasaMgrahaH sarveSAM matAni 95 sA0 ma0 sAramajarI vaize0 mImAMsA | sarva0 mizram * 1922 khristAnde AnandAzramasaMskRtapranthAvalyAM mudritamekanavati-(91) granthAyutaM +1872 khistAbde kalikAtAnagare saMvAdajJAnaratnAkarAkhyamudraNAlaye mudritaM yacchabdazakti*1924 khistAbde puNyaprAmastharAjakIyaprAcyagranthazreNyAmekenAnukramAGkana (1) yutaM nirNayasAgara For Personal & Private Use Only Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teSAM granthAnAM nAmAdIni granthapratIkebhyo jJeyAni / likhitaM patrANAma aDanalekhanA pranthakartA pustaka aGkitaM yA pRSThAnAM vA dikAlaH-zakaH | saMvat athavA anasthAnam pustakam / saMkhyA isavI sthAnam yAjJavalkyaH khIyA rAmarudrabhaTTaH nAgezabhaTTaH . sukhadayAluzAstrI .. laugAkSibhAskaraH meruzAstrI goDabole paTTAbhirAmaH tArAnAthatarkavAcaspatiH pakSilakhAmI jayatIrthamuniH mitramizraH dharmarAjAdhvarIndraH sadAnandaH kaNAdarSiH zaMkaramizraH . jayanArAyaNatarkapazcAnanaH koNDabhaTTaH akitam a0 3 zake 1785 | muMbaI lo.1014 aGkitam | 237 saMvat 1923/ banArasa aGkitam . banArasa aGkitam | 39 saMvat 1935/ lavapurI aGkitam | 56 saMvat 1939/ banArasa aGkitam | 24 zake 1795 | puNe aGkitam | 22 zake 1795 | puNe aGkitam 5442 isavI 1884 kalakattA aGkitam | 297 isavI 1865/ kalakattA likhitam 20 aGkitam / 724 isavI 1875/ kalakattA likhitam 113 isavI 1873/ aGkitam 193 saMvat 1942| kalakattA aGkitam 476 isavI 1861 kalakattA aGkitam | 476 isavI 1861 kalakattA aGkitam | 476 isavI 1861 kalakattA aGkitam | 212 saMvat 1923/ banArasa khIyA .. | e. kAleja | khIyA khIyaH khIyA khIyA e. kAleja e. kAleja svIyA khIyaH / khIyA . e0 kAleja e0 kAleja e. kAleja e. kAleja e0 kAleja harivallabhaH aGkitam 212 a- saMvat 1923/ banArasa thavA 460 athavA 1942 jagadIzabhaTTAcAryaH aGkitam 188 isavI 1872 kalakattA zabaramuniH aGkitam 1269 saMvat 1925/ kalakattA zaMkarabhAratI (zaMkarAcAryaH) aGkitam banArasa sAyaNAcArya: aGkitam | 18. isavI 1858 kalakattA jayakRSNatAlaMkAraH | aGkitam 91 zake 1809 | banArasa khIyA e. kAleja e0 kAlena e. kAleja khIyA yadgautamamunipraNItanyAyasUtrabhASyaM tatpustakasthAH sUtrAkA asyAM tRtIyAvRttau nirdissttaaH| prakAzikApustakaM tatratyAH pRSThAkA asyAM tRtIyAvRttau nirdissttaaH| mudraNAlayadvArA muditaM saTIkaM yatsarvadarzanasaMbahapustakaM tatratyAH pRSThAkA assAM tRtIyAvRttau nirdiSTAH / For Personal & Private Use Only Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 yebhyo granthebhyaH zabdAn gRhItvA'yaM nyAyakozo gyaraci pranyapratIkaH (prantha etacihAnAmarthaH (pranthanAma) | granthasaMkhyA viSayaH(nyAya.) gItamamatAnusArI (vaize.) kaNAdamatAnusArI (mizram) ubhayamatamizram sA0 saM0 | sAMkhya0 kA. 98 | sAMkhya kau0 sAMkhya. bhA. sArasaMgrahaH ( tArkikarakSAyA vyAkhyA ) nyAya. sAMkhyakArikA (zlo072) TIkAdvayayutA sAMkhyamatam sAMkhyatattvakaumudI sAMkhyamatam sAMkhyapravacanabhASyam sAMkhyamatam sAMkhyasUtram sAMkhyamatam siddhAntacandrodayaH mizram khayam khayaMkRtam sAMkhyasU0 101 si. ca. 1.2 kha.* - * evamanyepi bhaTi-naiSadha zizupAlavadha-kumAra-raghuvaMza-ityAdayaH kAvyapranthAH pranthAntareSUdAhRtA upalabdhAstratralA kAzcana granthapataya upayuktA atra koze sNgRhiitaaH| tathA'pi 'pranthapRSThAdhikya For Personal & Private Use Only Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teSAM granthAnAM nAmAdIni granthapratIkebhyo jJeyAni / pranthakartA likhitaM | patrANAm | aGkanalekhanAaGkitaM vA pRSThAnAM vA | dikAlaH-zakaH pustakam / saMkhyA isavI pustakasthAnam | saMvat athavA ansthaanm| likhitm| 73 IzvarakRSNaH vAcaspatimizraH vijJAnabhikSuH aGkitam 58 (40) isavI 1883 banArasa aGkitam 63 isavI 1873 banArasa aGkitam | . isavI 1856 kalakattA tanusukharAma-tripAThI svIyA e0 kAleja TAunahAla, muMbaI kapilaH zrIkRSNadhUrjaTidIkSitaH nyAyakozakartA bhImAcAryaH aGkitam aGkitam saMvat 1942 banArasa svIyaH nAnAvidhA pranthAH mahAbhAratAdItihAsamanthAH mAtsyAdIni purANAni AtreyAdismRtigranthAzca ye ye bhayAnAtrAnukramaNikAyAM tannAmAni saMniveSitAni' iti kssntvymetjjijnyaasumiH| For Personal & Private Use Only Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ For Personal & Private Use Only Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cihnavivekaH / 1 vyAkhyAyamAnazabdasya purato vartamAnaH ( ) etacihAntargataH zabdo vyApakadharmaviziSTasya bodhakaH / 2 pramANatvena gRhItebhyo yebhyo granthebhyaH zabdAnuddhRtyAyaM nyAyakozo vyaraci teSAM granthAnAM pratIkAnyapi ( ) etaccihnAntaH samupanyastAni / 3 yatra samAnArthe lakSaNapariSkArANAmanekatvaM tatraikaikasyAdau [ ] etacihAntargataH kakArAdivarNaH pariSkArabhedabodhanAya samupanyastaH / . __4 yatra mitho vibhinnA anekastatraikaikasyAdau krameNa 1 / 2 ityAcakorthabhedabodhanAya smupnystH| 5 yasya zabdasyopari 1 / 2 ityAdyaGkA nirdiSTAratasyAdhastAttatpRSThe tAdRzAGkayotitaM Tippanam / 6 yayorgranthayormadhye......."etAdRzaM bindusamUharUpaM cihaM bhavet tavihaM. tayormadhye vidyamAnasya granthasya parityAgasUcakam / For Personal & Private Use Only Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ For Personal & Private Use Only Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / zrI pANDuraGgo vijayate // natvA zrIviThThalaM devaM gurUMzca pitarau tathA / mImAcAryo vitanute nyAyakozaM kRte vidAm // 1 // nyAyasUtrAditaH zabdAnuddhRtyAyaM sunirmitaH / prAgbhistu kavibhiryasmAnnopadarzita IdRzaH || 2 || ataH saMmAnayantvenaM nyAyakozaM dayAlavaH / nirmatsarAzca vidvAMso bAlakasyeva ceSTitam // 3 // 1 a. aMhaspatiH ----- kSayamAsaH / yasminmAse na saMkrAnti: saMkrAntidvayameva vA / saMsarpAMhaspatI mAsAvadhimAsazca ninditAH ( pu0 ci0 pR0 16 ) akarmakaH - (dhAtuH) [ka] vyApArasamAnAdhikaraNaphalavAcakaH ( la0 ma0 ) | yathA vRkSAtparNa patItyAdau pat-dhAturakarmakaH / [kha] vyApAravyadhikaraNaphalabAcakatvAbhAvavAn / [ga] vyAkaraNazAstrIya karmasaMjJakArthAnanvayyarthaka iti zAbdikA vadanti / ( la0 ma0 dhA0 5 ) [gha] phalAvacchinnavyApAravAcako dhAturakarmaka ityapi kazcidvakti / ( la0 va0 ) [Ga ] vyApArAdhikaraNamAtravRttiphalavAcakaiH / ( vAca0 ) 1 vyApArAdhikaraNetarAvRtti yatphalaM tadvAcaka ityarthaH / tena gamyAdau phalasya ( dviSThatvena ) vyApArAdhikaraNakartRniSTatve'pi nAtivyAptiH / (vai0 sA0 da0 89 ) 2 atra adhodezasaMyogAnukUlavyApArasya pat- dhAtvarthatvenAdhodezasaMyogarUpaM phalaM tadanukUlavyApArazcaitadvayamekasmin parNe tiSThatIti phalavyApArayoH sAmAnAdhikaraNyaM saMgacchata ityavadheyam / 3 atrAvacchinnatvaM ca pUrvoktasAmAnAdhikaraNyAtmakameveti bhAti / 4 tena gamyAdervyApArAdhikaraNa- (kartR) vRttiphalavAcitve'pi nAkarmakatvam / (vAca0 ) 5 atroktaM hariNA -- phalavyApArayorekaniSThatAyAmakarmaka iti / ekaniSThatAyAmekamAtravRttitAyAmityarthaH / ( vAca0 ) For Personal & Private Use Only Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 . nyaaykoshH| akasmAt hetuzUnyaH kAlaH (gaNa0) / yathA akasmAdayamAgata ityaadii| akAraH-zUnyavacanaH / (pu0 ci0 pR0 10) akAraNaguNotpannaguNatvam-kAraNaguNotpannAvRttirguNatvasAkSAdvyApyA ca yA jAtistAdRzajAtimattvam (di0 gu0 ) / tAdRzajAtistu buddhitva-sukhatva zabdatvAdiH / akriyA-karmAkaraNam / tatrividham / taduktaM chandogapariziSTe kAtyAyanena akriyA trividhA proktA didvadbhiH karmakAriNAm / akriyA ca paroktA ca tRtIyA cAyathAkriyA / ( mitA0 TI0 bA0 pR0 253) aHpAdaH-nyAyasUtrakartA gautamarSiH / sa hi pramANaprameyAdiSoDazapadArtha vAdI padArthatattvajJAnAnmokSaM mnyte| 1 akAraNaguNotpannaguNAstu buddhayAdyaSTakaM bhAvanA zabdazceti / ete ca vibhuvizeSa guNA ityapyucyante / ( 50 mA0 ) ( bhA0 pa0 gu0 ) 2 kAraNaguNotpannatvaM cAtra svAzrayasamavAyisamavetaguNajanyatvam / tadyathA-svaM paTasya rUpaM tadAzrayaH paTaH tasya samavAyI tantuH tatra samaveto guNastanto rUpaM tena janyata iti paTasya rUpa kAraNaguNotpannaM bhavatIti bodhyam / / 3 guNatvasAkSAyApyatvaM ca saMskAratvAnyaguNatvavyApyAvyApyatve sati guNatvavyA pytvm| ( di0 gu0 ) * atra zrUyate / gautamo hi svamatadUSakasya vyAsasya mukhadarzanaM cakSuSA na kartavyamiti pratijJAya pazcAt vyAsena prasAditaH pAde netraM prakAzya taM dRSTavAn-iti paurANikI kathA / atrAnyaducyate-akSapAdapraNIte ca kANAde sAMkhyayogayoH / tyAjyaH zrutiviruddhortha iti padmapurANam / (vAca0) / * paramamahattvatvAdikamAdAyAtivyAptivAraNAya sAkSAditi padam / ( di0 gu0) + anvayastu-saMskAratvAnyo yo guNatvavyApyastasyAvyApyatvaM tasminniti / atra saMskAratvAnyeti vizeSaNAbhAve tu bhAvanAtvasyaguNatvasAkSAdvayApyatvAbhAvena bhAvanAyA asaMgrahaH syAdatastadvizeSaNam / For Personal & Private Use Only Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| akSaram-1 paraM brahmeti mAyAvAdina AhuH / 2 mokSa ityapIti vedAntinaH / 3 lakSmIrapIti mAdhvAH / 4 bhagavadaMzabhUto bhagavadrUpo dhAmavizeSa iti vallabhIyAH / 5 akArAdayo varNA iti kAvyajJAH / 6 varNasmArakarekhA smakalipisaMniveza iti lekhakAH / akhaNDopAdhiH-(upAdhiH) anirvacanIyo dhrmH| sa ca kluptasaptapadArthAtirikta eva ( si0 ca0 ) ( la0 va0 ) / yathA anuyogitAtvaprati yogitaatvvissytaatvaadiH| agniH-tRtIyA / ( pu0 ci0 pR0 37 ) anidaivatyam-kRttikA / ( pu0 ci0 pR0 353 ) agnihotrahavaNI--nirvApasAdhanaM kASThapAtram / aghaTakatvam -[ka] svAviSayakapratItivRttitattannirUpitaviSayitAkatvam / (ga0 kUTA0 ) [kha] tadviSayatvAvyApakaviSayatAvattvam / yathA vahnayabhAvaniSThaviSayatvA vyApakaM ghaTaniSThaM viSayatvaM tadvattvasya ghaTe sattvena ghaTasya vahnaya bhAvAghaTakatvam / vahnastu tadbhaTakatvam / aGgam-1 prayojakam upakArakaM. vA / yathA vyAptiranumityaGgamityAdau (sarvada0 pR0 8 caarvaa0)| 2 yasmAtpratyayavidhistadAdipratyayeGgamiti shaabdikaaH| 3 mukhyaphalAjanakatve sati mukhyaphalajanakavyApArajanakamaGgamiti mImAMsakAH / 4 lagnamiti mauhUrtikAH / 5 zarIrAvayavo'Ggamiti kAvyajJA vadanti / . 1 atrAyaM niyamo bodhyaH - jAtyakhaNDopAdhyatiriktAnAmeva dharmANAM nirvacanAha tvmiti| 2 atra ca kAryakAlavRttitvenaiva kAraNatvasya mImAMsakeH svIkRtatvAtprayAjAdihomasyApUrva pratyeva janakatvena mukhyaphalasvarga pratyajanakatvamupapadyata iti| ... For Personal & Private Use Only Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| aGgavidhiH-(vidhiH ) guNavidhiH / yathA denA homaM juhotItyAdi / acit-dRzyam / ( sarvada0 pR0 92 rAmAnu0 ) . aciranirmathitaH- (agniH) 1 cayanakAle nirmathyokhAsu dhRto'gniraciranirmathitaH / 2 sadya evAlaukikamathanena jAtogniraciranirmathitaH / (jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 10) ajapAdam-pUrvAbhAdrapadA / (pu0 ci0 pR0 353 ) ajahatsvArthA-1 ( lakSaNA) [ka] lakSyatAvacchedakarUpeNa lakSyaza kyobhayabodhikA / yathA kokebhyo dadhi rakSyatAmityatra kAkapadasya dadhyupaghAtake lakSaNA / ( nyA0 bo0) [kha] yatra vAcyasyApyanvayastatrAjahatI lakSaNA / yathA chatriNo gaccha __ ntItyAdau / ( ta0 dI0 4) [ga] zakyalakSyobhayavRttinA zakyavRttinaiva vA rUpeNAnubhAvakatvAdajaha svArthA / yathA dravyatvAdinA nIlaghaTatvAdinA ca ghaTapadasya lakSaNA / ( za0 pra0) , 1 atra agnihotraM juhotItyanena bodhite home dadhirUpo guNo vidhIyata iti bodhyam / 2 atra vyutpattiH-na jahAti padAni svArthaM yasyAM sA ajahatsvArthA-iti drssttvyaa| (vai0 sA. ) 3 atra kAkapadena dadhyupaghAtakatvAtmakalakSyatAvacchedakarUpeNa kAkastaditaramArjArA dayazca bodhyante / tatra dadhyupaghAtakebhyo dadhirakSaNe tAtparyAt / 4 pratipAdyasaMbandha eva lakSaNA-iti mImAMsakamatAbhiprAyeNedamudAharaNam / tena chatrinnityasya matubarthakenpratyayAntatayA padasamUharUpatvena* vAkyatvAt tacchakyAprasiddhayA zakyasaMbandharUpalakSaNAyA abhAvepi naitadudAharaNAsaMgatiH / tathA cA kasArthavAhitvena rUpeNa chatryacchatriSu gamanakartRtvAnvayaH / kecittu-chatrapadasyaikasAthai lakSaNA / taddhitArthaH sNbndhii| tathA caikasArthasaMbandhino gacchantItyanvayabodha ityAhuH / AdinA yaSTIH pravezayetyudAharaNaM bodhyam / ( nIla.) *naiyAyikamate padazaktyaiva nirvAhe vAkyazaktistallakSaNA ca na svIkriyata iti tAtparyam / For Personal & Private Use Only Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / [gha] svArthAparityAgena parArtha lakSaNA / [Ga ] yatra svArthasya vizeSyatayA kriyAnvaye pravezaH sA / ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 44 ) 1 1 2 (zakti) avayavArtha saMvalita samudAyArthabodhakatvama jahatsvArthatvam / udAharaNaM rAjapuruSa iti (la0 ma0 pR0 37 ) iti vaiyAkaraNAH | atredaM bodhyam / vaiyAkaraNamate vRttirdvidhA zaktirvyaJjanA ca / zaktizca dvidhA prasiddhAprasiddhA ca / prasiddhA ca tridhA rUDhiH yogo yogarUDhizva 1 AdyodAharaNAni - ghaTaH paTaH maNiH rathaMtaram (sAma) zuzrUSA (sevA) / iyameva jahatsvArthetyucyate / dvitIyodAharaNAni pAcakaH pAThaka ityAdIni / tRtIyodAharaNAni paGkajam rAjapuruSa ityAdIni / iyamevAjahatsvArthetyucyate / kvacicca tAtparyagrAhakavazAtkevalarUDhyarthasya kevalayogArthasya bodhaH / yathAazvagandhAdipadamoSadhivizeSe rUDham azvasaMbandhigandhavattayA vAjizAlAbodhe yaugikam / ata eva yaugikarUDhamityucyate / aprasiddhA zaktireva naiyAyikAdibhirlakSaNeti vyavahriyate / evaM ca vaiyAkaraNamate zaktyapekSayA lakSaNAvRttiH pRthaGnAstyeva / vyaJjanA ca dvidhA gUDhavyaGgayAgUDhavyaGgayA ca / ajahallakSaNA -- naiyAyikamate jahatsvArthAvadasyArthonusaMdheyaH / ajIvaH -- abodhAtmakaM sarvaM vastu / ( sarvada0 pR0 67 AIta0 ) ajJAnam - 1 jJAnAbhAvaH / 2 avidyA / tatroktam - anAdi bhAvarUpaM yadvijJAnena vilIyate / tadajJAnamiti prAjJA lakSaNaM saMpracakSata iti mAyAvAdivedAntino vadanti / ( sarvada0 pR0 93 ) I : ajJAnam - ( nigrahasthAnam ) [ ka ] avijJAnaM cAjJAnam ( gau05|2|18 ) / vijJAtArthasya pariSadA prativAdinA trirabhihitasya yadavijJAnaM tadajJAnaM nigrahasthAnamiti / ayaM khalvavijJAya kasya pratiSedhaM brUyAditi / ( vAtsyA0 5 / 2 / 18 ) 1 atrAjJAne bhAvatvasAdhakaM pramANamanumAnam / tacca vivAdAspadaM pramANajJAnaM svaprAgabhAvavyatiriktasvaviSayAvaraNasvanivartyasvadezagatavastvantarapUrvakamaprakAzitArthaprakAzakatvAdandhakAre prathamotpanna pradIpa prabhAvaditi ( sarvada0 pR0 96 ) / etatpadakRtyaM tu tatrava TIkAyAM draSTavyam / For Personal & Private Use Only Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / [kha] pariSadA vijJAtasya vAdinA trirabhihitasyApyavijJAnam / idaM ca kiM vadasi - budhyata eva netyAdyAviSkaraNena jJAtuM zakyata iti ( gau0 10 vR0 5 / 60 ) / atra avijJAnamityasyArthastu vAkyArthasyAbodha iti / ( nIla0 ) aNuH - bhoktumazakyA aNatraH / ( sarvada0 pR0 72 Arhata0 ) aNutvam -- parimANavizeSaH / sa ca paramANau dvyaNukeca tiSThati / atadguNasaMvijJAnaH - ( bahuvrIhisamAsaH ) [ka] yo bahuvrIhiH svArthasyAnvayini svArthaghaTakasyApyarthasyAnvayabodhane'samarthaH sa iti prAcInA AhuH / yathA dRSTasAgaramAnaya citragumAnayetyAdau ca / ( za0 pra0 ) [kha] yatra svArthasyopalakSaNatayA vidheyAnvayaH saH / yathA - citragurityAdau / ( 0 pra0 kha0 4 pR0 49 ) atadvyAvRttiH - tadbhinnanivartanam / yathA - yogAcArabauddhamate- nIlatvAdirUpo dharmaH anIlavyAvRttirUpa iti ( di0 1 Atma0 pR0 100 ) / ziSTaM tu apoha - zabdavyAkhyAne dRzyam / atalam --STyadhikazatatrayam / tathA hi gaNakaprasiddhyA kaTapayAH vargAH / tatra varNAkSarasaMkhyayA saMgrahaH / gaNakaprasiddhyAkAraH zUnyavacanaH / TakArASaSThena takAreNa SaT saMkhyA / yavargatRtIyena lakAreNa tritvasaMkhyA / tatrAGkAnAM vAmato gatiriti pUrvoktaprakAreNa melane atalazabdaH SaSTayadhikazatatrayasaMkhyAmAha / ( pu0 ci0 pR0 10 ) atikrAntabhAvanIyaH -- yogivizeSaH / ( sarvada0 pR0 384 pAtaJjala0) atidezaH - [ka] ekatra zrutasyAnyatra saMbandhaH / yathA stokaM pacati mRdu pacatItyAdI stokamRdvAdau kriyAvizeSaNAnAM karmatvamityAdyanuzAsanena karmatvAtidezaH ( ga0 vyu 0 1 ) / yathA vA vyAkaraNe sthAnivaditi sUtreNa bhavyamityatra bhU ityetasminnasvRttidhAtutvAtidezaH / - 1 atra dRSTasAgaramAnaya citragumAnayetyAdau ca guNIbhUtasamudragavAdInAmAnayanenvayAsaMbhavenAtadguNasaMvijJAnoyaM bahuvrIhiriti / 2 sa cAtidezaH SoDhA - zAstrAtidezaH kAryAtidezaH nimittAtidezaH vyapadezAtidezaH tAdAtmyAtidezaH rUpAtidezazceti / udAharaNAni zabdakaustubhe sthAnivatsUtre dra0 / For Personal & Private Use Only Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| [kha] itaradharmasyetarasminprayogAyAdezaH / ( vAca0) [ga] anyatraiva praNItAyAH kRtsnAyA dharmasaMtateH / anyatra kAryataH / praaptirtideshobhidhiiyte| [5] 1 prAkRtAtkarmaNo yasmAttatsamAneSu karmasu / dharmopadezo yena syAtsotideza iti smRtaH ( jai0 nyA0 a0 75 / 1 / adhi0 1) / 2 svaviSayamullaGghayAnyaviSaya upadezaH / yathAkAlopapAte tadaivate tadaivataM hutvA tadvAtidizyAnena juhuyAt ( kAtyA0 zrau0 25 / 2 / 4 ) ityAdau atidezazabdArthaH / 3 upadezaH / yathA - ityarcitaH sa bhagavAnatidizyAtmanaH padam ( bhAga0 4 / 9 / 28 ) ityAdau-atidezazabdArthaH / atiprasaGgaH-1 ativyAptiH / 2 prakRtAdanyatra prasaJjanam / atirikttvm-vytirek-shbdsyaarthvdsyaarthiinusNdheyH| ativyAptiH- ( lakSaNadoSaH ) 1 [ka] alakSyavRttitvam / yathA goH zRGgitvasya lakSaNatvetivyAptiH / ( ta0 dI0 ) ( la0 va0) [kha] labhyatAvacchedakasamAnAdhikaraNatve sati lakSyatAvacchedakAvacchinapratiyogitAkabhedasAmAnAdhikaraNyam ( nyA0 bo0)| yathA manuSyo brAhmaNa iti lakSaNasya zUdretivyAptiH (ta0 kau0 ) / 2 vyApya 1 yathA mImAMsAyAM prakRtivadvikRtiH kartavyetyAdiH / 2 atra manuSyatvaM hi lakSyatAvacchedakabrAhmaNatvAzraye brAhmaNatvAbhayabhinne ca zUdrA dAvapi vartata ityativyAptaM bhavatIti tAtparyam / 3 idaM ca lakSaNasya (vyatirekihetoH) vyAvartakatvAbhiprAyeNa / vistarastu 'lakSaNam ' ityatra draSTavyaH / *atredaM bodhyam / prakRtibhUtadarzakAryAderaGgakAryANi prayAjAdIni vikRtau pazvAdiyAge'tidizyanta iti / For Personal & Private Use Only Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tvAsiddhiH / vipakSamAtrAdvayAvRttyabhAvAtsopAdhikatvAcca / yathA gorlakSaNasya pazutvasya mhidhyaadaavtivyaaptiH| gotve hi sAnAdimattvaM prayojakaM na pazutvam / (ta0 bhA0 ) atisAmAnyam-yad vivakSitamarthamApnoti cAtyeti ca tat / yathA brAhma NatvaM vidyAcaraNasaMpadaM kacidApnoti kacidatyeti / (vAtsyA0 1 / 2 / 54) atItakAla:-1 kAlAtyayApadiSTavadasyArthInusaMdheyaH (gau030 1249) / - 2 bhuutkaalvdsyaartho'nusNdheyH| .. .., atIndriyaguNatvam- [ka] laukikasAkSAtkAraviSayaguNatvanyUnavRtti saMskAratvAnyadharmasamavAyyanyaguNatvam / ( di0 gu0) [kha] laukikapratyakSAviSayaguNatvasAkSAdvayApyajAtimattvam (pa0mA0) __(la0 va0) / sA ca jAtigurutvatvam adRSTatvamityAdiH / atIndriyatvam-indriyajanyalaukikapratyakSAviSayatvam / yathA kAlasyAtI ndriyatvam / (sva0) . atyantamahatI-zravaNadvAdazIyoge budhavAro bhavedyadi / atyantamahatI nAma dvAdazI sA prakIrtitA // ( pu0 ci0 pR0 215) .... sAdhAraNAnaikAntikatvamapi sNbhvti| - 2 idaM ca vyAvartakatvena vivakSitaM cetsavyabhicAra evAntarbhavatIti bodhyam / yathA ayaM vidyAcArasaMpanno brAhmaNatvAditi / / atrAtItatvaM ca-1 caramakRtidhvaMsaH ( nyA. ma. 4) / 2 [ka] vartamAnadhvaMsaH (ga. vyu. la. ) / [kha] vartamAnakAlavRttidhvaMsapratiyogitvam ( vaaky0)| yathA durdinamatItamityAdau durdinasyAtItatvam / 4 atIndriyaguNAzca gurutvam adRSTaM ( dharmAdharmoM ) bhAvanA sthitisthApakazceti / (bhA. pa0 gu0 ) ___5 atra sAkSAdyA yatvaM ca saMskAravAnyA yA guNatvavyApyA jAtistadavyApyatve sati guNavRtitvam / (pa. mA0 ) For Personal & Private Use Only Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| atyantAbhAvaH-(abhAvaH) [ka] yadvastu yatra na kadApi bhaviSyati na ca kadAcidbhUtaM tasya vastunastatrAtyantAbhAvo mantavyaH (vai0 u09|1|9)| yathA vAyau rUpaM nAstIti pratItisAkSikobhAvaH (vai0 vi0 9 / 1 / 9) / [kha] traikAlikasaMsargAvacchinnapratiyogitAkobhAvaH ( ta0 saM0 ) / [ga] traikAlikaH saMsargAbhAvaH ( ta0 ko0)| . [gha] nAstItyanubhavasiddho nityaH saMsargAbhAvaH (nyA0ma01) (mu01)| [Ga ] pratiyogyAzrayobhAvotyantAbhAvaH (sarva0 aulu0 pR0 232) / yasthAmAvasyAzrayo bhUtalAdivatpratiyogyapi saMbhavati sH| ghaTepi ghaTAtyantAbhAvasya sttvaat| ghaTapratiyogikAnAM prAgabhAvapradhvaMsAnyonyAbhAvAnAMtuna kadApi ghaTa Azrayo bhvti| ghaTaprAgabhAvasyAzrayo mRtpiNDaH / pradhvaMsasyAzrayaH kapAlAni / anyonyAbhAvasya ca paTAdiH / kecittu (prAJcaH ) yatra bhUtale pUrva ghaTAdikaM sthitamathApasAritaM punarAnItaM ca tatrotpAdavinAzazAlI sAmayikanAmA caturthaH saMsargAbhAva eva pratIyate nAtyantAbhAva ityAhuH ( vai0 vi0 9 / 115.) / kevalAdhikaraNAdeva nAstIti vyavahAropapattAvabhAvo na padArthAntaramiti prAbhAkarA AhuH ( di. 1) (ta. 1. atra [ka ] atyantaH-antamavadhimatikAnto nityobhAva iti vyutpattiH / / ata evAyamAtyantikasvaikAlika ityabhidhIyate ( vai0 u0 9/119 ) / asau traikAlikastasmAdukta AtyantikastathA (ta. va. 272) / [kha] antaM svapratiyoginiSThAbhAvapratiyogitvamatikAntotyantaH sa cAsAvabhAvazca iti vigrahaH / tasya bhAvotyantAbhAvatvam / svapratiyoginiSThasvasadRzAbhAvapratiyogitvavyabhicAryabhAvatvamiti yAvat / tadyathA-ghaTAtyantAbhAvasya svapratiyoginiSThAtyantAbhAvapratiyogitvAbhAvavati ghaTavRttidharme sattvAttattvaM tatrAkSatam / ghaTAnyonyAbhAvasya tu svapratiyoginiSThAnyonyAbhAvapratiyogitvavyApakatvAttayAvRtiH (vai0 sA0 da. 334 ) / atredaM bodhyam-dhvaMsaprAgabhAvakAlepi tadadhikaraNetyantAbhAvo vartata iti navInanaiyAyikAnAM matam / dhvaMsaprAgabhAvayoratyantAbhAvena saha virodhena sa na vartata iti prAcInA vadanti (ga0 ca0 1) (muktA0 1) / 2 saMsargAbhAvazabdo draSTavyaH / 3 traikAlikatvamiha nityatvam ( nIla. ) / taccAbhAvasya vizeSaNam / 4 tAdAtmyAtiriktasaMsarga ityarthaH / tena nAnyonyAbhAvetivyAptiH / nyA. ko02 For Personal & Private Use Only Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dii0)| atyantAbhAvo dvividhaH / ekaparyAptadharmAvacchinnapratiyogitAkaH / anekpryaaptdhrmaavcchinnprtiyogitaakH| Adyo dharmo ghtttvaadiH| dvitIya ubhayatvAdiH / ayameva vyAsajyavRttirityucyate ( si0 ca0 4) / atha-1 Anantaryam / 2 aarmbhH| 3 praznaH / 3 kAya'm / ( sarvada0 pR0 336-343 ) / adaH-parokSabuddhiviSayaH (di. 4 ) (ga0 sh0)| yathA asau harizcandro rAjetyAdAvadaHzabdArthaH / viprakRSTaparokSavyaktiriti kecit (di. 4) / adattam-adattaM tu bhayakrodhazokavegaruganvitaiH / tathotkocaparIhAsavyatyAsa cchalayogataH // bAlamUDhAsvatantrAtamattonmattApavarjitam / kartA mamedaM karmeti pratilAbhecchayA ca yt||apaatre pAtramityukte kArye vA dhrmsNyute| yahattaM syAdavijJAnAdadattamiti tatsmRtam // ( mitAkSarA 2 / 176 ) adRSTam--(guNaH ) [ka] dharmAdharmazabdavadasyArthInusaMdheyaH ( bhaa0p0)| [kha] puNyapApAtmakaM bhogyam / apUrvazabdavadasyApi vyavahArastattanmatA nurodhena bodhyaH / adRSTArthakaH--(pramANazabdaH) [ka] yasyAmutrArthaH pratIyate sodRSTArthakaH (vAtsyA0 1118 ) / [kha ] zabdatadupajIvipramANamAtragamyArthakaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 8 ) / sa ca svargApUrvAdInAmastitvAdipratipAdakaH zabdaH / 1 ado vAsanayA janyate / bhogaprAyazcittajJAnAdinA nazyati / adRSTasadbhAve pramANaM cAnumAnam / tacca [ka] caitrasya zarIrAdikaM caitrasya vizeSaguNajanyaM kAryatve sati caitrasya bhogahetutvAccaitraprayatnajanyakusumaparyakAdivaditi ( si0 ca0 ) / [kha ] vimatA bhogavyaktayo hetusApekSAH: kAdAcitkatvAt ghaTavadityAdi / tduktm-saapeksstvaadnaaditvaadvaicitryaadvishvvRttitH| pratyAtmaniyamAdbhukterasti heturalaukikaH // iti / ciradhvastaM phalAyAlaM na karmAtizayaM vineti ca (ku. 1 ) / Agamastu-pauruSaM daivasaMpattyA kAle phalati pArthiva / trayametanmanuSyasya piNDitaM syAtphalAvaham // ityAdi / For Personal & Private Use Only Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 11 adyatana: - ( kAlaH ) [ka] atItarAtre rantyayAmenAgAminyA rAtreH pUrva yAmena ca sahitaH kAlaH / [kha] atItAyA rAtreH pazcArdhenAgAminyAH pUrvArdhena ca sahito divasa iti zAbdikA vadanti ( la0 ma0 ) / adravyadravyatvam - asamavetadravyatvam (gaM0 dazA 0 ) / yathA AkAzAderniravayavadravyasya kutrApi samavAyenAvartamAnasya adravyadravyatvam / advaitam -- dvidhA itaM dvItam / tasya bhAvo dvaitam / dvighetaM dvItamityAhustadbhAvo dvaitamucyate ( bR0 vA0 4 | 3 | 1807 ) / na vidyate dvaitaM dvidhAbhAvo yatra tat ( siddhAnta bi0 lo0 10 ) / 1 / adhaH - ( dik ) [ ka ] gurutvAsamavAyikAraNakakriyAjanyasaMyogAMzrayo digvizeSaH (vai0 u0 2 / 2 / 10 ) / [kha] patanajanyasaMyogAzrayaH (vai0 vi0 2 / 2 / 10 ) / yathA parNa - madhaH patatItyAdau / adharmaH - (guNaH) [ka] zarIrAdijanakAtma vizeSaguNaH ( ta0 bhA0 gu0 36 ) / ayaM ca jIvamAtrasamaveto bhogaprAyazcittAdinAzyazceti vijJeyam ( ta 0 kau0 ) / adharmo na pratyakSaH kiM tvanumAnagamyaH / taccAnumAnaM devadattasya zarIrAdikaM devadattavizeSaguNajanyaM kAryatve sati devadattasya bhogahetutvAt devadattaprayatnajanyavastuvat iti jJeyam ( ta0 bhA0 gu0 36 ) / [kha] narakaduHkhAdiduHkhAnAM sAdhanam ( mu0 ) / [ga] niSiddhakarmajanya: ( ta0 saM0 4 ) / niSiddhakarma cAtrAniSTasAdhanatvena vedabodhitaM karma ( vAkya 0 ) / tacca surApAnAdi / [gha] duHkhAsAdhAraNaM kAraNam ( pra0 pra0 ) / adharma AtmaguNaH karturahita pratyavAyahetuH atIndriyaH samyagjJAnavirodhI / tasya tu sAdhanAni zAstrapratiSiddhAni dharmasAdhana viparItAni hiMsAnRta 1 gurutvameva asamavAyikAraNaM yasyAstayA kriyayA janyo yaH saMyogastadAzraya iti vigrahaH / For Personal & Private Use Only Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| steyAdIni vihitAkaraNaM pramAdazca / etAni duSTAbhisaMdhi cApekSyAtmamanasoH saMyogAdadharmotpattiriti / aviduSo rAgadveSavataH pravartakAddharmAprakRSTAtsvalpAdharmasahitAdbrahmendraprajApatipitRmanuSyalokeSvAzayAnurUpairiSTazarIrendriyaviSayasukhAdibhiryogo bhavati / tathA prakRSTAdadharmAtsvalpadharmasahitAtpretatiryagyonisthAneSu aniSTazarIrendriyaviSayaduHkhAdibhiryogo bhavati / evaM pravRttilakSaNAddharmAdadharmasahitAddevamAnuSatiryaGnarakeSu punaHpunaH saMsAraprabandho bhavati / jJAnapUrvakAttu karmaNaH kRtAdasaMkalpitaphalAdvizuddhakule jAtasya duHkhaviyogopAyajijJAsorAcAryamupagamyotpannaSaTpadArthatattvajJAnasyAjJAnanivRttI viraktasya rAgadveSAbhAvAttajjayordharmAdharmayoranutpattau saMcitayorupabhogAnnirodhe saMtoSasukhaM zarIraparikhedaM cotpAdya rAgAdinivRttau nivRttilakSaNaH kevalo dharmaH paramArthadarzanajaM sukhaM kRtvA nivartate / tadA nityasyAtmanaH zarIrAdinivRttau bIjAbhAvena punaH zarIrA dyanutpattau dagdhendhanAnalabadupazamo mokSa iti (prazasta * gu0 pR0 36) / adhikam - (nigrahasthAnam ) [ka] hetUdAharaNAdhikamadhikam (gau0 5 / 2 / 13) / ekena kRtatvAdanyatarasyAnarthakyamiti / tadetanniyamAbhyupagame veditavyamiti ( vAtsyA0 5 / 2 / 13 ) / niyamazcaikasyaiva hetodRSTAntasya vA prayogaH kartavya ityAkArako vAdiprativAdyubhayasaMmataH pUrvakRtaH sNketH| [kha] kRtakartavyApunaruktAbhidhAnam (gau0 vR0 5 / 2 / 13 ) / anuvAdastu na kRtakartavyaH sAbhiprAyatvAt / pratijJAdhikyaM ca punaruktam / dhUmAdAlokAt mahAnasavat catvaravat-ityAdikaM tu vinA samayabandhaM dADhyAdibhramAduktamadhikam / yathA mahAnasaM mahAnasavat-iti tu nAdhikaM kiM tu punaruktam (gau0 vR0 5 / 2 / 13 ) / [ga] adhikahetvAdikathanam / yathA zabdonityaH zabdatvAcchrAvaNatvAccetyAdi ( nIla0 ) ( di0 1 ) / adhikaraNam- (kArakam ) yaddhAtUpasthApyayAdRzArthe vigrahasthayA saptamyA - yaH svArthonubhAvyate tadeva taddhAtUpasthApyatAdRzakriyAyAmadhikaraNaM nAma kArakam / yathA grAme gantetyAdau / atra dhAtvarthe gatau grAmaniSThama For Personal & Private Use Only Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dhikaraNatvaM tannirUpitamAgheyatvaM vA saptamyAnubhAvyata iti tadeva taddhAtUpasthApyatAdRzakriyAyAmadhikaraNakArakam ( za0 pra0 89 ) / adhikaraNatvaM ca [ka] adhikaraNamiti pratItisAkSikaH svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA ghaTavadbhUtalamityAdau bhUtale ghaTAdhikaraNatA / [kha] viSayatAvizeSa iti kecidvadanti / / [ga] yathArthaviziSTadhIvizeSyatvamityaparo vakti / [gha ] kartRdvArA karmadvArA vA kriyAzrayatvamiti zAbdikA vadanti / adhikaraNam-avAntaraprakaraNam ( mImAMsAdhikaraNakaumudI pR. 1) / viSaya saMzaya pUrvapakSa uttara siddhAnta etatpazcAGgabodhakavAkyasamudAya rUpanyAyatvamadhikaraNatvamiti mImAMsakA vedAntinazcAhuH / adhikaraNasiddhAntaH- (siddhAntaH) [ka] yatsiddhAvanyaprakaraNasiddhiH sodhikaraNasiddhAntaH ( gau0 1 / 1 / 30) / yasyArthasya siddhAvanye 1 etanmatedhikaraNaM ca [ka] kAdivyavahitakriyAdhAraH / [kha] adhikaraNatvazaktimat / sA zaktiH kartRkarmadvArA yaH kriyAzrayastanniSThA / adhikaraNaM tridhaa| aupazleSikaM vaiSayikam abhivyApakaM ceti| taduktaM hariNA / upazleSasya cA. bhedastilAkAzakaTAdiSu / upakArAstu bhidyante saMyogisamavAyinAm // avinAzo gurutvasya pratibandhe khatantratA / digvizeSAdavaccheda ityAdyA bhedahetavaH // iti / aupazleSikavaiSadhikAbhivyApakeSu triSvapi upazleSostyeva / upakAraH saMbandhaH / tadbhedAttu tritvena vyavahAraH / kaTe Asta. ityAdau saMyoganyAdhAre katipayAvayavavyAptyaiva saMbandhaH / tileSvityAdau samavAyini samastAvayavavyAptyA saH / khe zakunaya ityatrAkAzasya tAttvikAvayavAbhAvena kalpitadezatvAt kalpitadezApekSayA cAtrApyuktAnyatara upazleSaH / kecittu aupazleSikamityasya upa samIpe zleSaH saMbandhastatkRtam-ityarthaH / evaM ca yatkiMcidavayavAvacchedenAdhArasyAdheyena vyAptirapyupazleSaH / yathA kaTe Aste gurau vasati iti / evameva gaGgekadeze tarantISu goSu kUpaikadezasthite gargakule gaGgAyAM gAvaH kUpe gargakulam ityAdau bodhyam / vaiSayikaM tu aprAptipUrvakaprAptirUpasaMyogasamavAyaitadbhinnasaMbandhena yadadhikaraNaM tat / yathA khe zakunayaH mokSe icchAsti ityAdi / abhivyApakaM tu yatra sarvAvayavAvacchedena vyAptistat / yathA tileSu tailaM dani sapiriti / abhivyApakameva mukhyamadhikaraNamityAhuH / ( la0 ma0 118) / For Personal & Private Use Only Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| anuSajyante na tairvinA sorthaH sidhyati terthA yadadhiSThAnAH sodhikaraNasiddhAntaH / yathA dehendriyavyatirikto jJAtA darzanasparzanAbhyAmekArthagrahaNAditi / atrAnuSaGgigorthA indriyanAnAtvaM niyataviSayANIndriyANi svaviSayagrahaNaliGgAni jJAturjJAnasAdhanAni gandhAdiguNavyatiriktaM dravyaM guNAdhikaraNaM aniyataviSayAzcetanA iti pUrvArthasiddhAveteAH sidhyanti / na tairvinA sorthaH saMbhavatIti ( vAtsyA0 1 / 1 / 30 ) / [kha] yasyArthasya siddhau jAyamAnAyAmevAnyasya prakaraNasya prastutasya siddhibhavati saH / yathA tahathaNukAdikaM pakSIkRtyopAdAnagocarAparokSajJAnacikIrSAkRtimajanyatve sAdhyamAne sarvajJatvamIzasya (gau0vR0 1 / 1 / 30) / yathA vA kSityAdikartR siddhI kartuH sArvazyam ( ta0 bhA0 43 ) / [ga] anumeyasya siddhyArtho yonuSaGgeNa sidhyati / sa syAdAdhArasiddhAnto jagatkartA yathezvaraH / / ( tArkikara0 zlo0 61) / adhikavRttitvam-jadapekSayAdhikadezakAlAnyataravRttitvam / yathA pRthivI tvamapekSya dravyatvasyAdhikadezavRttitvam / yodhikadezavRttidharmaH sa eva vyApakadharmo bhavati / adhikAraH-1 svAmitvaM yatheSTakrayavikrayAdikartRtvasaMpAdakasvAmitvaM vaa| yathA sarve syuradhikAriNa ityAdAvadhikAra iti dhrmshaastrjnyaaH| 2 [ka] yaddharmaviziSTena kRtasya karmaNaH phala janakatvaM saH ( mU0 ma0 1) / [kha] yet pravartamAnapuruSaniSThaM tathA jJAyamAnaM satpravRttihetuH sH| [ga] yat vidhivAkyeSu puruSavizeSaNatvena zrUyate sodhikAra iti mImAMsakAH / 3 svasUtre lakSyasaMskArakavAkyArthazUnyatve sati vidhisUtraikavAkyatApannatvamiti zAbdikA vadanti / 4 ArambhaH / yathA atha zabdAnuzAsanamityAdAvathazabdArthodhikAra iti zAbdikA AhuH / 1 yathA athAto brahmajijJAsetyAdau zamadamAdisaMpatsArAsAravivekAdiradhikAraH / 2 yathA svargakAmo yajetetyAdau svargakAmanAdikamadhikAro bhavati / 3 atra zabdazAstramadhikRtaM bhavatItyartho bodhyate / For Personal & Private Use Only Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| adhikAravidhiH-phalasvAmyabodhako vidhiradhikAravidhiH (mI0 nyA0 pR0 46 ) / adhivatsaraH-yasmiMzcAndrasaMvatsare madhyamamAnena guroH saMkrAnti sti sodhivatsaraH ( pu0 ci0 pR0 11 ) / adhivinA-bharnA vivAhAntare kRte pUrvamUDhA / adhivedanam-dharmapanyAM satyAM rAgata eva vivAhAntarakaraNam / adhigamaH-1 jJAnam / 2 prAptiH / 3 svIkAraH (vaac0)| 4 nidhyAdeH 'prAptiriti vyavahArajJAH / 5 vyAkhyAnAdirUpaparopadezajanitaM jJAnamadhi gama ityArhatA AhuH ( sarva0 AI0 pR0 63 ) / adhizrayaNam - viklittihetubhUtazcullayupasthApanarUpo vyApAraH / yathA taNDulaM pacatItyAdau pAkAnukUlovAntaravyApAraH / adhiSThAtA-1 adhykssH| 2 niyntaa| 3 adhidevaH / yathA Atme ndriyAdyadhiSThAtA ( bhA0 50 zlo0 47 ) ityAdau / adhiSThAnam-1 AzrayaH / yathA prANasaMcArAdeH prANavahanADyAdiH (di0 __ 231) / 2 AropavizeSyaH / yathA zuktI rajatasyAdhiSThAnam / adhInatvam-1 [ka] prayojyatvAparaparyAyaH svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA daNDAdhIno ghaTa ityAdAvadhInatvam / [kha] etatsamayasaMbandho daNDAdhIna ityAdipratItisAkSikaH svarUpa saMbandhavizeSa iti kecit ( mU0 ma0 1) / 2 tannirvAhyanizcaya.. kAryakAritAprayojakarUpavattvam ( ga0 bAdha0 ) / adhyakSam-1 pratyakSam / yathA upAdAnasya cAdhyakSaM pravRttau janakaM bhavet (bhA0 50 zlo0 152 ) ityAdau / 2 pratyakSaviSayaH / yathA adhyakSo vizeSaguNayogataH ( bhA0 50 zlo0 49) ityAdau / adhyayanam- [ka] uccAraNottarakAliko niyamapUrvako granthasvIkArAnukUlo vyApAraH / yathA upAdhyAyAdadhIta ityAdau dhAtvarthaH (la0 ma0 ) / / atra uccAraNAzrayopAdAnam / upAdhyAyAniHsarantaM granthamadhIte ityarthaH (la0 ma0) For Personal & Private Use Only Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 nyaaykoshH| [kha] paThanam / tacca gurumukhoccAraNAnusAghuJcAraNam / [ga] sAkSaragrahaNamiti mImAMsakAH / yathA sAGgo. vedodhyetavyo jJeyazcetyAdau / [gha ] akSaramAtrapAThodhyayanamiti vedAkSarapaThanakartAra idAnIMtanA vaidikaMmanyA mnynte| adhyavasAyaH-1 idamevameva-iti viSayaparicchedo nizcayaH / 2 upAttaviSayANAmindriyANAM vRttau satyAM buddheH rajastamobhibhave sati yaH sattvasamudrekaH soyamadhyavasAya iti vRttiriti ca sAMkhyA aahuH| sa cAdhyavasAya Atmadharma iti naiyAyikAH / buddhidharmaH ( buddheApAraH ) iti sAMkhyAdayaH ( sAM0 ko0)|| adhyAtmam-AtmasaMbandhi / yathA ityadhyAtmamityAdau / adhyAyaH- 1 adhyayanam / yathA svAdhyAyodhyetavya ityAdau / 2 veda zAstrAdigranthasyaikArthaviSayasamAptidyotako vizrAntisthAnamaMzavizeSaH / yathA zrIbhAgavatasya paJcamodhyAya ityAdau / adhyAvahanikam-yatpunarlabhate nArI nIyamAnA piturgrahAt / adhyAvahanikaM nAma strIdhanaM tadudAhRtam // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 143 ) adhyAsaH-1 ayathArthajJAnam / 2 smRtirUpaH paratra pUrvadRSTAvabhAsa iti zaMkarabhAratI vakti / yathA zuktI idaM rajatamiti jJAnam ( zArIra0 ) / sa cAdhyAso dvividhaH-- arthAdhyAso jJAnAdhyAsazceti / taduktampramANadoSasaMskArajanmAnyasya praatmtaa| taddhIzcAdhyAsa iti hi dvayamiSTaM manISibhiH // ( sarvada0 saM0 zAMka0 pR0 420 ) / adhyAhAraH-1 azrutapadAnAmanusaMdhAnam (di. 4) / yathA ghaTamAna yetyukte tvamiti padasyAdhyAhAraH / adhyAhAro dvividhaH / shbdaadhyaahaarH| arthaadhyaahaarH| zabdAdhyAhAro nAmAkAtitArthabodhakapadAnusaMdhAnam / arthAdhyAhAro nAmAkAsitArthAnusaMdhAnam / atredaM bodhyam-naiyAyikaiH 1 atra AtmAnaM dehamindriyAdikaM kSetrajJaM brahma vAdhikRtyeti vyutpattiH / For Personal & Private Use Only Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| zabdAdhyAhAra eva svIkriyate na tvarthAdhyAhAraH / mImAMsakaistvarthAdhyAhAraH svIkriyata iti / 2 tarkaH / 3 apUrvotprekSaNamityapi kecit (vaac0)| adhyUhanam-bhasmanAGgAraizcAgneruparyAcchAdanam (jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 adhi0 11) / adhyeSaNA--(liGarthaH vidhiH) [ka] yA zrotari pUjA saMmAnavyaJjikA sA ( ku0 5) / [kha] adhyeSaNIye prayokturanugrahadyotikA icchA (vai0 sA0 d0)| [ga] icchAvizeSaH / yathA pAkaM kuryAmityAdAvuttamapuruSArthaH ( di0 gu0)| [gha] satkArapUrvakamAcAryAdeH preraNamiti kecit ( vai0 sA0 d0)| anaGgatrayodazI--mArgazIrSa zuklatrayodazI (pu0 ci0 pR0 223 ) / anatiriktatvam-svAnyUnavRtti ( yat ) tatkatvam ( dIdhi0 2) / yathAbhidheyatvAnatiriktatvaM prameyatvasyeti / anatiriktaviSayakatvam-[ka] prakRtapakSe prakRtasAdhyavaiziSTya viSayatA vilakSaNaviSayatAzUnyatvam ( dadhi0 2) / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane parvato vahnimAniti pratijJAvAkyajanyazAbdabodhasya parvato vahnimAn ityanumityanyUnAnatiriktaviSayakatvam / atrAnyUnaviSayakatvaM ca pakSe sAdhyataiziSTyAvagAhitvam (dIdhi0 2) / [kha] prakRtahetukaprakRta sAdhyasiddhyaupayikavyAptyaviSayakatvamiti kecit ( dIdhi0 2 ) / anatiriktavRttitvam- ( avacchedakatvam ) 1 [ka] svavyApakaM ( yat ) tatkatvam / yathA hRdo vanhyabhAvavAn iti nizcayaviSayitAyAH hRdo vahnimAn ityanumitipratibandhakatAnatiriktavRttitvam ( ga0 sAmA0 ) / atra svaM viSayitA / tasyAH vyApikA pratibandhakatA / tatkatvaM svasminniti bodhyam / [kha] tacchnyAvRttitvamiti kecit| 2[ka tvcchinnprtiyogitaakaabhaavvdsNbddhsvvishissttsaamaanyktvm| [kha] svaviziSTasaMbandhiniSThAbhAvapratiyogitAnavacchedakatatkatvam / [ga] 1 idamanatiriktaviSayakatvaM dIdhitigranthasthapratijJAlakSaNazarIra eva nAnyatreti jJeyam / nyA. ko. 3 For Personal & Private Use Only Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / svaviziSTasaMbandhiniSThAbhAvapratiyogitAnavacchedakAvacchedyatvam ( dIdhi0 2 ) / yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdau vahnitvAtmakasya sAdhyatAvacchedakasya hetu - (dhUma) samAnAdhikaraNAbhAvapratiyogitAnavacchedakatvamityAdau ( ga0 ca0 2) / anadyatanatvam - [ka] prakRtazabdaprayogAdhikaraNadinAvRttitvam / yathA taNDulamapacadityAdau laGarthaH (ga0 vyu0 la0 ) / [kha] adyatanabhinnaH kAlonadyatana iti zAbdikA vadanti ( la0 ma0 ) / anadhyavasAyaH- -1 viparyayaH / yathA idaM kiMcit iti jJAnam / ayaM vizeSAdarzanena janyata iti vijJeyam ( si0 ca0 4 ) / 2 yastu jJAnavizeSaH syAdasAdhAraNadharmajaH / jijJAsAjanaka: sonadhyavasAya ihocyate || bhavati hi nityAnityavyAvRttaM zabdatvaM zabde upalabhamAnasya zabdaH kiM nityaH AhosvidanityaH iti jijJAsA / ayaM ca vaizeSikamate avidyAprabhedaH ( ta0 va0 218 ) / 3 avidyAvizeSaH / anadhyavasAyopi pratyakSAnumAnaviSaye eva saMjAyate / tatra pratyakSaviSaye tAvat - prasiddhArtheSvaprasiddhArtheSu vA vyAsaGgAdanarthitvAdvA kimidam ityAlocanAmAtramanadhyavasAyaH / yathA - vAhIkasya panasAdiSvanadhyavasAyo bhavati / anumAnaviSayepi nArikeladvIpavAsinaH sAsnAmAtradarzanAt ko nu khalvayaM prANI syAt ityanadhyavasAyo bhavati ( prazasta0 2 pR0 48 ) / 4 vedAntinastu - kiMsaMjJakoyaM vRkSaH iti saMjJAviSayakaM jijJAsAmAtramityAhu: ( pra0 pa0 pR0 5 ) / 5 hetudoSavizeSaH / anadhyavasitaH - ( hetvAbhAsaH) yazcAnumeye vidyamAnastatsamAnAsamAnajAtIyayorasanneva sonyataratrAsiddhaH anadhyavasAya hetutvAdanadhyavasitaH / yathAsat kAryamutpatteH iti (prazasta0 2 0 29 - 30 ) / tathA ca anadhyavasitatvaM pakSamAtravRttitvam / yathA- parvato vahnimAnparvatatvAt ityAdau parvatatva he tAvanadhyavasitatvam / 18 ananubhASaNam - (nigrahasthAnam ) [ka] vijJAtasya pariSadA trirabhihitasyApyapratyuccAraNamananubhASaNam ( gau0 5 / 2 / 16 ) ( nIla0 ) / For Personal & Private Use Only Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vijJAtasya vAkyArthasya pariSadA prativAdinA trirabhihitasya yadapratyuccAraNaM ( ananuvAdaH ) tadananubhASaNaM nAma nigrahasthAnamiti / apratyuccArayankimAzrayaM parapakSapratiSedhaM brUyAt ( vAtsyA0 5 / 2 / 16 ) / [kha] trirabhidhAnepi yatrAnubhASaNavirodhI vyApArastatrAnanubhASaNaM nAma nigrahasthAnam / tadidaM caturdhA / ekadezAnuvAdAt viparItAnuvAdAt kevaladUSaNoktyA stambhena veti / sarvanAmapadenAnuvAdAtpazcamamityAcAryAH ( gau0 vR0 5 / 2 / 16 ) / anapadezaH-hetvAbhAsavadasyArthInusaMdheyaH ( ta0 va0 ) / anabhyAsadazApannajJAnam-1 vizeSadarzanAjanyaM jJAnam / yathA sthANurvA puruSo vA iti saMzayaH ( si0 ca0 4) / atredaM bodhyam / atrodAharaNadvayam / sthANurvetyekaM puruSo veti dvitIyam / tathA hi Adyasya sthANutvavAnvA tadabhAvavAnvetyarthaH / dvitIyasyApi puruSatvavAnvA tadabhAvavAnveti cArthaH / sthANutvavyApyavakrakoTarAdimAnayamiti puruSatvavyApyakarAdimAnayamiti vA vizeSadarzane sati sthANutvasya puruSatvasya vA nizcaya eva bhavati na tu saMzaya iti / 2 prAthamikaM jJAnam / yathA idaM jalajJAnaM pramA samarthapravRttijanakatvAt ityatra prAthamikaM jalajJAnam ( ta0 kau0 4) / anavadhAraNam-anizcayAtmakaM jJAnam / anavasaragrahaNam- (nigrahasthAnam ) 1 akAla evodbhAvanam / yathA tyakSyasi cetpratijJAhAniH vizeSayasi ceddhatvantaramiti / 2 avasaramatIya kathanam / yathA ucyamAnagrAhyasyApazabdAdeH parisamAptau / evamanuktagrAhyAjJAnAdyananubhASaNAvasarenudbhAvyabodhAviSkaraNAnubhASaNapravRtte vAdini tadudbhAvanamityAdikamUhyam (gau0 vR0 5 / 2 / 22 ) / idaM nigrahasthAnaM ca gautamoktanigrahasthAnasya niranuyojyAnuyogasya prabheda iti vRttikAreNA GgIkRtamiti vijJeyam / anavasAdaH--dainyaviparyayonavasAdaH ( sarvada0 pR0 124 ) / anavasthA-1 ( tarkaH ) [ka] kluptavastusajAtIyavastuparaMparAkalpanasya For Personal & Private Use Only Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| virAmAbhAvaH / yathA jAtau jAtyantaraM tatrApi jAtyantamityevaM tatra tatra jaatyntrsviikaarenvsthaa| [kha] avyvsthitprNpropaadhiinonissttprsnggH| yathA--yadi ghaTatvaM ghaTajanyatvavyApyaM syAtkapAlasamavetatvavyApyaM na syAt iti ( gau0 vR0 1 / 1 / 40 ) / 2 prAcAM saMketa iti kecit / anavasthitatvam- labdhAyAmapi samAdhibhUmau cittasyApratiSThAnavasthitatvam ( sarvada0 saM0 pR0 355) / anavasthitiH-anavasthAvadasyArthInusaMdheyaH / .. . anAkAsam-janitAnvayabodhatvena nirAkAGkam ( ku0 3 ) / yathA ghaTo ghaTaH iti vAkyamanAkAGkaM bhavati / idaM ca zAbdabodhavighaTakaM bhavati / atra prathamaghaTazabdena bodhita evArtho dvitIyaghaTazabdena bodhyate / tAdRza- bodhana AkAGkSAviraheNa tadvAkyaM nirAkAGkSamiti jJeyam / anaagttvm-bhvissytvvdsyaarthiinusNdheyH| anAditvam-1 utpattizUnyatvam (vAkya0 ) / yathA prAgabhAvasyAnAditvam / 2 sajAtIyaprayogapUrvakatvam / yathA zabdasyAnAditvamiti zAbdikA vadanti ( ci0 4 ) / anAdiSaTum-jIva Izo vizuddhA cittathA jiiveshyobhidaa| avidyA tacitoryogaH SaDasmAkamanAdayaH // iti mAyAvedAntino manyante / anAyatiH--gatyantarAbhAvaH / yathA anAyatyA jIvanAdRSTamevodbodhakaM kalpyata ityAdau / atra ca siddhAnte pravRtti pratISTasAdhanatvajJAnasya kAraNatvasvIkArAttAdRzakAraNAbhAvena bAlakAnAM stanapAnapravRttyanupapattyA janmAntarAnubhUteSTasAdhanatvasmaraNakalpane janmAntarAnubhUtAnAmanyeSAmapi padArthAnAM smaraNApattiH / tadvAraNAya anAyatyA jIvanAdRSTamevodbodhakaM kalpyata ityvdheym| anArabhyAdhIta:-( mantraH ) kaMcitkarmavizeSamaprakRtyaiva paThitaH / anityaH-utpattimAndhvaMsapratiyogI ca / yathA-naiyAyikamate zabdaH ___ anityaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 124 ) / For Personal & Private Use Only Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| anityatvam- [ka] pratiyogitAsaMbandhena dhvaMsavattvam (mU0 ma0 ) / dhvaMsapratiyogitvamityarthaH ( ta0 dI0 ) / yasya dhvaMsaH saMbhavati tattvamiti phalitam / idaM lakSaNaM ca prAgabhAvAnaGgIkArapakSe dhvaMsasya nityatvapakSepi ca saMgacchata iti vijJeyam / [kha] prAgabhAvapratiyogitvadhvaMsapratiyogitvAnyataravattvam ( vAkya0 1) ( ta0 pra0 1) / yathA dhvaMsaprAgabhAvayoH ghaTapaTAdezvAnityatvam / anityasamaH- ( jAtiH) [ka] sAdharmyAttulyadharmopapatteH sarvAnityatvaprasaGgAdanityasamaH (gau0 5 / 1 / 32) / anityena ghaTena sAdhAdanityaH zabda iti bruvatosti ghaTenAnityena sarvabhAvAnAM sAdharmyamiti sarvasyAnityatvamaniSTaM saMpadyate / soyamanityatvena pratyavasthAnAdanityasama iti (vAtsyA0 5 / 1 / 32 ) / pratikUlatarkadezanAbhAsoyamiti jJeyam ( gau0 vR0 5 / 1132 ) / [kha] vyAptimapuraskRtya yatkicidRSTAntasAdharmyaNa sarvasya sAdhyavattvApAdanam / yathA-yadi dRSTAntaghaTasAdharmyAtkRtakatvAttena saha tulvadharmatopapadyata ityataH zabde anityatvaM sAdhyate tadA sarvasyaivAnityatvaM syAt / sattvAdirUpasAdharmyasaMbhavAt (gau0vR05|1|32)| [ga] anityadRSTAntasAdharmyAtsarvAnityatvaprasaGgodbhAvanam / yathA yadyanityena ghaTena sAdRzyAdanityaH zabda ityucyate tadA yena kenaciddharmeNa sarvasyaiva tatsadRzatvAtsarvasyAnityatvaprasaGga iti ( nIla0 45) / [5] sAdhAdivivakSAyAM sapakSatvaprasaJjanam / sAdhanaM tvaprativadansa hyanityasamodayaH ( tA0 ra0 pa0 2 zlo0 124 ) / anityasamAsaH-(samAsaH) svAntargatanAmasu vibhaktimAtraprakSepeNa yallabhyasyArthasya bodhaH saH / yathA rAjapuruSapUrvakAyAdiH / atra tallabhyArthasya rAjJaH puruSaH pUrva kAyasya ityAdivAkyAdapi pratIteH ( za0 pr040)| anirvAcyam-pratyekaM sadasattvAbhyAM vicArapadavIM na yat / gAhate tad___ nirvAcyamAhurvedAntavAdinaH // ( sarvada0 saM0 pR0 447) / aniSTaprasaGgaH-anabhimatArthApAdanam / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane vAdinA aprayojakazaGkAyAM kRtAyAM parvate yadi vahnirna syAttarhi dhUmopi na For Personal & Private Use Only Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 syAt dhUmo vahnijanyo na syAdvA ityApAdanam / atrAprayojakazaGkA ce pakSe heturastu sAdhyaM mAstu iti paryavasitA / tatrAniSTaprasaGgazca siddhavyAptikayordharmayorvyApyAGgIkAreNAniSTavyApakaprasaJjanam (ta0 bhA0 43 ) / anukaraNam - sadRzakriyAdikaraNam / tacca guNakriyAvayavAdibhiH sadRzI nyAyakozaH : / karaNam / yathA caTacaTa ityanukaraNam ( vAca0 ) | atredaM jJeyam / anukaraNatvaM ca zabdamAtratAtparya koccAraNaviSayakatvam / yathA itizabdasamabhivyAhAre gaurityAha ityAdau / idaM cAnukaraNaM padArthaviparyAsakRdbhavati arthabodhakaM na bhavatItyartha ( la0 ma0 ) / anukalpaH - 1 gauNakalpaH / yathA bhAryAH kAryAH sajAtIyAH sarveSAM zreyasyaH syuriti mukhyaH kalpaH / tatonukalpastu catasro brAhmaNasyetyAdiH ( paiThInasismRtiH ) / 2 pratinidhiH / yathA yavAdyabhAve godhUmAH madhvAdyabhAve guDAdayaH ( vAca0 ) / anukUlatvam -- 1 prayojakatvam / yathA phalAnukUlavyApAra ityAdau / 2 icchAviSayatvam / yathA nirupAdhyanukUlavedyaM sukhamityAdau ( pa0ca0 ) / anukUla vedanIyam [ka] iSTasAdhanatAjJAnAnadhInecchAviSayaH / [kha] itarecchAdhInecchAviSayaH ( nyA0 bo0 4 ) / yathA sukham | atredaM bodhyam / sukhAnantaramiSTaphalAntarasyAbhAvena sukhecchA ( yA gecchAvat ) neSTasAdhanatvaprakArakajJAnotpadyate api tu sukhatvaprakArakajJAnenaivotpadyate iti ( nyA0 bo0 4 ) / anuklRptiH -- lakSaNam / yathA kAraNAntarAnukRptivaidhamrmyAzcetyAdau (vai0 2 / 1 / 22 ) / anugamaH -- anugata pravRttinimittam (ga0 ava0 ) / yathA sarveSAM ghaTAnAmanugamo ghaTatvam / anugrahaH - [ka] abhISTasaMpAdanecchArUpaH prasAdaH / [kha] aniSTanivAraNapUrvakeSTasAdhanecchArUpAbhyupapatiH / yathA nigrahAnugrahe zaktaH prabhurityabhidhIyata ityAdau ( vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| anujJA--(liGartho vidhiH)[ka] yA nivAraNAbhAvavyaJjikA pUjA icchA vA sA (ku0 vyA0 5) / [kha] niSedhAbhAvavyakSikecchA (vai0 sA0 d0)| [ga] karturiSTatve sati vaktranumatatvam / yathA patnI pacatvityAdau loDarthonujJA ( za0 pra0 145 ) / anutantram-vArtikam / nityAH zabdArthasaMbandhAH samAmnAtA maharSibhiH / sUtrANAM sAnutatrANAM bhASyANAM ca praNetRbhiH // ( hariH-vAkyapadIye 1 / 23) / anutpattisamaH-( jAtiH ) [ka] prAgutpatteH kAraNAbhAvAdanutpattisamaH (gau0 5 / 1 / 12) / anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakatvAddhaTavadityukte apara aah| prAgutpatteranutpanne zabde prayatnAnantarIyakatvamanityatvakAraNaM nAsti / tadabhAvAnnityatvaM prAptam / nityasya cotpattirnAsti / anutpattyA pratyavasthAnamanutpattisamaH ( vAtsyA0 5 / 1 / 12) / yathA vA ghaTo na nityo janyaikatvAdityAdau kazcidAha / yadi janyaikatvamanityatve pramANaM tadA ghaTe ekatvotpatteH pUrvaM tadabhAvAnnityatvam / nityazcettanutpanna eveti (nIla. 44) / asiddhyAdidezanAbhAsoyamiti bodhyam ( gau0vR05|1|12)| [kha] sAdhanAGgapakSahetudRSTAntAnAmutpatteH prAgghetvabhAva iti anutpattyA pratyavasthAnam / yathA ghaTo rUpavAngandhAtpaTavadityukte ghaTotpattergandhotpattezva pUrva hetvabhAvAdasiddhiH / paTe ca gandhotpatteH pUrvaM hetvabhAvena dRSTAntAsiddhiH / evamAdyakSaNe rUpAbhAvAdvAdhazca / anutpattyA pratyavasthAnasya tatrApi sattvAt / utpatteH pUrva hetvAdyabhAvena pratyavasthAnasyaiva lakSaNatvAt (gau0 vR0 5 / 1 / 12) / [ga] anutpanne sAdhanAMze hetuvRtterabhAvataH / bhAgAsiddhiprasaGgaH syAdanutpattisamo mataH // ( tA0 ra0 2 zlo0 115) / anuddharSaH--dezakAlAnukUlyena priyavastvanusmaraNena vA jAyamAnaM manaHzaithilyaM tuSTiH / ayamevoddharSaH / tadviparyayonuddharSaH ( sarvada0 saM0 pR0 124) / anudbhUtatvam-zuklatvAdivyApyo dharmaH ( si0 ca0 1 pR0 4 ) (mu01 pR0 119) / ziSTaM tu udbhUtatvazabdavyAkhyAne dRzyam / For Personal & Private Use Only Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| anupakArasamaH- ( jAtiH ). kAryakAraNabhAvasyopakAraniyatatvenavasthA / asiddhadezanAbhAsoyam (gau0 vR0 5 / 1 / 37 ) / iyaM jAtiH sUtrAnuktA vRttikAreNa vRttAvucyate kAryasama ityanenopalakSyate ceti bodhyam / anupadhA-zraddhAmanaHprasAdAdayaH / ete dharmajanakAH ( ta0 va0 132) / anupapattiH-upapattyabhAvaH / yathA pInatvAnyathAnupapattirityAdau / anupalabdhiH-jJAnakaraNAjanyAbhAvAnubhavAsAdhAraNakAraNamanupalabdhirUpaM pramANam / asyArthaH-jJAnarUpaM yatkaraNaM tadajanyo yobhAvAnubhavo nAmAbhAvajJAnaM tasya yadasAdhAraNaM kAraNaM tadanupalabdhirUpaM pramANaM bodhyamiti / anumAnAdinA janyota evAtIndriyo yobhAvAnubhavastasya hetubhUtenumAnAdAvativyAptivAraNAyAjanyAntam / adRSTAdau sAdhAraNakAraNetivyAptivAraNAyAsAdhAraNeti / abhAvasmRtyasAdhAraNahetau saMskAretivyAptivAraNAyAnubhaveti vizeSaNam / evaM ca ghaTAdijJAnAbhAvo ghaTAdyabhAvajJAne kAraNamiti phalitorthaH / tathA ca ghaTAbhAvavati bhUtale ghaTajJAnAbhAvAddhaTAbhAvasya jJAnaM bhavati / Atmani dharmAdharmAdyanupalabdhisattvepi tadabhAvAnizcayena yogyAnupalabdherevAbhAvagrAhakatvaM bodhyam / anupalabdheryogyatA ca tarkitapratiyogisattvaprasaJjitapratiyogikatvarUpA / asyArthaH-tarkitaM yatpratiyogisattvaM tena prasaJjita ApAditaH pratiyogI yasya tasya bhAvastattvamiti / tathA ca sphItAlokavati bhUtale yadi ghaTaH syAttadA ghaTopalambhaH syAdityApAdanasaMbhavAttAdRzabhUtale ghaTAbhAvonupalabdhigamyaH / andhakAre tu tAdRzApAdanAsaMbhavAnnAnupalabdhigamyatA / ata eva stambhe tAdAtmyena pizAcasattve stambhavatpratyakSatApattyA tadabhAvonupalabdhigamyaH stambhaH pizAco neti / Atmani dharmAdharmA disattvepi tasyAtIndriyatayA niruktopalambhApAdanAsaMbhavAnna dharmAdyabhAvasyAnupalabdhigamyatvam / nanUktarItyAdhikaraNa indriyasaMnikarSasthale abhAvasyAnupalabdhigamyatvaM tavAnumatam / tatra ca kluptendriyamevAbhAvAkAravRttrAvapi kAraNam / indriyAnvayavyatirekAnurodhAditi cet na / pratiyogyanupalabdherabhAvagrahe hetutvena klaptatvAtkaraNatvamAtrasya kalpanAt / indriyasya cAbhAvena samaM saMnikarSA For Personal & Private Use Only Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhAvenAbhAvajJAne hetutvAbhAvAt / indriyAnvayavyatirekayoradhikaraNajJAnArthamupakSINatvenAnyathAsiddheH (vedAntapari0) iti mAyAvAdino vedaantinH| atra naiyAyikAH tarkitapratiyogisattvavirodhyanupalabdhisahakRtenendriyeNaivAbhAvajJAnopapattAvanupalabdheH pramANAntaratvAsaMbhava ityAhuH (t0dii018)| tadarthazca-tarkitA ApAditA pratiyogino ghaTAdeH sattvasya sattvaprasaktevirodhinI yA upalabdhistatpratiyogikaH abhAvonupalabdhistatsahakRteneti (nIla0 18) / tathA hi / ghaTopalabdhau ghaTAbhAvAgrahAt pratiyogyanupalabdhirabhAvapratyakSe indriyasyaiva shkaarinnii| na tu pramANAntaram / indriyeNaivAbhAvapratyakSopapatteH / anyathA abhAvapratyakSasyendriyajanyatvAnaGgIkAre iha ghaTo nAsti iti nirNayAnantaraM iha ghaTAbhAvaM sAkSAtkaromi iti sAkSAtkAraviSayakapratItyanupapatteH ( ta0 kau0 17-18 ) / tathA ca anupalabdhisahakRtendriyagrAhyatvAt anupalabdhigrAhyaH ityupacaryate ( gau0 vR0 5 / 1 / 30) / anupalabdhirdvividhA / ajJAtA jJAtA ca / tatrAjJAtAnupalabdhisthale indriyeNaivAbhAvagrahaH / tAvatparyantamindriyavyApArasya vidyamAnatvAt / anupalabdhistu sahakArimAtram / jJAtAnupalabdhisthale tvanumAnam iti nAnupalabdhirmAnAntaram ( ta0 va0 99) / yatra tvajJAtA anupalabdhiH kAraNaM. tatpratyakSam / jJAtAnupalabdhijanyAbhAvajJAnasyAnumAnatvam ( ku0 vyA0 3 / 39) / anupalabdhisamaH-( jAtiH) [ka] tadnupalabdheranupalambhAdabhAvasiddhau tadviparItopapatteranupalabdhisamaH ( gau0 5 / 1 / 29) / pratikUlatarkadezanAbhAsoyamiti jJeyam (gau0 vR0 5 / 1 / 29) / [kha] anupalabdherapyanupalabdhistasyA apyanupalabdhirityevaMrUpeNa pratyavasthAnamanupalabdhisamaH / naiyAyikaistAvacchabdAnityatvameva sAdhyate / yadi zabdo nityaH syAduvAraNAtprAk kuto nopalabhyate / na hi ghaTAdyAvaraNakuDyAdivat zabdasyAvaraNamasti tadanupalabdheriti / tatraivaM jAtivAdI pratyavatiSThate / yadyAvaraNAnupalabdherAvaraNAbhAvaH sidhyati tadA AvaraNAnupalabdherapyanupalambhAdAvaraNAnupalabdherapyabhAvaH sidhyet / tathA cAvaraNAnupalabdhipramANaka nyA. ko04 For Personal & Private Use Only Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ myaaykoshH| AvaraNAbhAvo na syAt api tvAvaraNopapattireva syAditi zabdanityatve noktaM bAdhakaM yuktam (gau0 vR0 5 / 1 / 29) / [ga] vAdinAnupalabdhivazAtkasyacitpadArthasyAnaGgIkArenupalabdhivazAdeva vAdyabhimatasyApi yatkicitpadArthasyAbhAvasAdhanam / yathA jalAdevidyamAnasyApyAvaraNavazAdanupalabdhiH tadvat uccAraNAtpUrva zabdasya vidymaansyaapyaavrnnvshaadnuplbdhiH| ityetanmataM vAdinA dUSyate / yadyAvaraNavazAcchabdo nopalabhyate tadA jalAdyAvaraNamiva zabdAdyAvaraNamapyupalabhyeteti / tatrottaram / yadi bhavadbhiranupalabdhita AvaraNaM na svIkriyate tadAnupalabdherapyanupalabdhyA abhAve siddhe tadabhAvAdAvaraNAbhAvAsiddhAvAvaraNasiddhiriti ( nIla. 44-45) / [gha svasminviSayidharmANAM tadatadrUpakalpanAt / viparyaya prasaGgaH syAjjAtizcAnupalabdhitaH ( tA0 ra0 pa0 2 zlo0 123 ) / anupasaMhAritvam-( hetudoSaH) [ka] viziSTasAdhyasAdhanaprahAvirodhino jJAnasya viSayatayA vyatirekavyAptiprahavirodhitAvacchedakarUpavattvam / tAdRzaM rUpaM ca sAdhyAdiniSThamatyantAbhAvApratiyogitvAdikam / sAdhyasAdhanayoraprasiddharasiddhibhedasya vAraNAyAvirodhina ityantam / yasya sAdhyAderatyantAbhAvaH aprasiddhastanniSThamapratiyogitvamityarthaH / idaM lakSaNodAharaNAdikaM ca navyamatAnusAreNeti bodhyam (diidhi02|284)(niil025)| yathA idaM vAcyaM jJeyatvAdityAdau vAcyatvAdiniSThamatyantAbhAvApratiyogitvAdikamanupasaMhAritvam / atredmaakuutm| idaM vAcyaM jJeyatvAdityAdau jJeyatve vAcyatvAtyantAbhAvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvarUpavyatirekavyAptijJAne (bhramAsmake) atyantAbhAvAMze vAcyatvapratiyogikatvasya bhAsane tulyavittivedyatayA vAcyatvAMze atyantAbhAvapratiyogitvamapi bhAsate / tathA ca vAcyatvAMze atyantAbhAvapratiyogitvaviSayakaM vyatirekavyAptigrahaM prati vAcyatvAMze atyantAbhAvApratiyogitvarUpAnusaMhAritvanizcayasya tadabhAvavattAjJAnamudrayA virodhitvAllakSaNasamanvaya iti / [kha] avRttisAdhyahetvanyataratvam avRtti sAdhyakatvaM vA / yathA AkAzavAndhUmAdityAdau ( nyA0 ma0 2 / 20) / 'vastutastu kevlaanvyidhrmaavcchinnpkssktvmnupsNhaaritvm| pakSaH saMdigdha For Personal & Private Use Only Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 27 sAdhyavAn / udAharaNaM ca sarvamanityaM prameyatvAdityAdi / atra kevalAnvayI dharmaH sarvatvamiti bodhyam / evamanyatrApi prameyatvAbhidheyatvAdikaM kevalAnvayI dharma iti jJeyam / na ca sarvamabhidheyaM prmeytvaaditytraavyaaptiH| vizeSAdarzanadazAyAM tasyApi lakSyatvAt / ataeva tsyaanitydosstvm| vyatirekavyAptigrahapratibandhazcAsya dUSakatAbIjamiti tattvam (m0pr026)| etadAdIni lakSaNAni prAcInamatAbhinetAnIti jJeyam / [ga] kevalAnvayidharmAvacchinnasAdhyasaMdehaviSayavRttitvam / [1] sAdhyavattAnizcayasAmAnyavirodhisaMzayaviSayavRttitvamiti kazcidAha (dIdhi0 2 / 202 ) / [] kevalAnvayidharmavyApakIbhUtaM yatsvapratibandhakatAvacchedakIbhUtasAdhyavattAnizcayavizeSyatAsamAnAdhikaraNasAdhyasaMzayaviSayatvaM tadvadvRttitvam (g0)| [ca ] kiMcidvizeSyakanizcayAviSayasAdhyakatve sati kiMcidvizeSyakanizcayAviSayasAdhyAbhAvakatvamiti prAJco vadanti ( nIla0 25 ) / anupasaMhArI-( hetvAbhAsaH ) [ka] vyAptigrahAnukUlaikadharmyupasaMhArAbhAvo yatra sa hetvabhimataH / sa cAnvayena vyatirekeNa vA sarvasya pakSatve dRSTAntAbhAvAt / anityo ghaTo ghaTAkAzobhayavRttidvitvAzrayatvAdityAdau ca hetuH / atra sAdhyasAdhanasAhacaryAjJAnAttasya viruddhatvAjJAnadazAyAmanupasaMhAritveneSTatvAt (ci0 90 ) / ayamanaikAntikaprabheda iti vijJeyam / anupasaMhAriNo lakSaNaM tu pUrvoktAnupasaMhAritvameva / taddhetukatatsAdhyakasAdhyasiddhyaupayikavyAptigrahAnukUlopasaMhArAbhAvastasyAnupasaMhAritvamityartho labhyate ( dIdhi0 2 / 200-201) / [kha] kevalAnvayidharmAvacchinnapakSako hetuH ( ci0 2 / 90 ) ( bhA0 pa0 75) (gau0 vR0 1 / 2 / 5) / atra pakSa ityasya sAdhyanizcayavirodhinaH sAdhyavAnna vA ityAdeH saMdehasya viSaya ityarthaH ( dIdhi0 2 / 201) / sarvamabhidheyaM prameyatvAditi saddhetau na kevalAnvayI pakSatAvacchedako vaa| nizcitasAdhyavadvRttitvAt / vipratipattyA sAdhyAnizcayadazAyAM pakSatve tadanupasaMhAryeva / vyatirekisAdhyake sAdhyAbhAvavadvRttitvAjJAnadazAyAmidaM dUSaNam / tadavagamepi sAdhAraNasaMkara eva (ci0 2 / 90) / [ga] vastu For Personal & Private Use Only Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mAtrapakSako hetuH (ta0 kau0 14 ) / yathA sarva nityaM prameyatvAdityAdi (gau0 vR0 1 / 2 / 5) (ta0 kau0 14) / [gha ] anvayavyatirekadRSTAntarahito hetuH / yathA sarvamanityaM prameyatvAditi (ta0 sN0)| idaM lakSaNacatuSTayaM prAcInamatAbhiprAyeNa / atra ca sAdhyasaMdehAvyAptigraho na bhavatItyAzayaH (gau0 vR0 1 / 2 / 5) / sarvamanityaM prameyatvAdityatra sarvasyaiva pakSatvAt dRSTAnto nAstIti prameyatvaM heturanupasaMhArI / etajjJAnaM ca vyAptigrahe pratibandhakam / tathA hi / sarvasya pakSatve . vyAptigrAhakasahacAradarzanasthalAbhAvena sahacAranizcayAbhAve sati vyApteranizcayAditi (ta0 ko0)| hetAvanupasaMhAritvajJAnadazAyAM hetusAdhyayoH sAmAnAdhikaraNyanizcayAsaMbhavena pakSAntarbhAvena ca sAdhyasaMzayasattvena vyAptisaMzayasaMbhavAditi (nIla0 2 / 27) / [3] kevalAnvayidharmasAdhyako hetuH / sa ca atyantAbhAvApratiyogisAdhyakAdiH (mu0 168) / yathA ghaTobhidheyaH paTatvAdityAdau paTatvaM heturanupasaMhArI / idaM ca navInamatam / tasya cAtyantAbhAvApratiyogisAdhyakatvarUpasya jJAnAdvayatirekavyAptigrahapratibandho dUSakatAbIjam / anubandhaH-1 icchApUrvakadoSavizeSAbhyAsaH / yathA anubandhAdikaM dRSTvA sarva kArya yathAkramam ityAdau / 2 viSayaprayojanAdhikArisaMbandhA etacatuSTayamiti vedaantinH| 3 vAtapittAdidoSANAmaprAdhAnyamiti bhissjH| 4 prakRtipratyayAgamAdezAnAM vikaraNAgamaguNavRddhyAdikAryavizeSArthamanubandhanIyaH pariniSpannapadakAleSu azrUyamANatayA nazvaraH itsaMjJatayA kRtalopo varNa iti zAbdikAH / 5 phalasAdhanaM punaHpunaranuSThAnAbhyAsa iti dhrmshaastrvidH| 6 bandha iti kozakArAH / 7 Arambha iti kecidAhuH ( vaac0)| anubhavaH- ( buddhiH) 1 [ka] smRtibhinnaM jJAnam (ta0 saM0 ) . (ta0 bhA0 2) (nyA0 ma0 112 ) (ta0 kau0 6 ) / yathA ayaM ghaTaH iti cAkSuSapratyakSamanubhavaH / [kha] anubhavAmi ityanugatapratItisiddhAnubhavatvajAtimAn ( nyA0 ma0 122) ( ta0 kau0 6.) / sa For Personal & Private Use Only Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dvividhaH / yathArthaH ayathArthaH / AdyaH tadvati tatprakArakAnubhavaH / sa eva prametyucyate / dvitIyaH tadabhAvavati tatprakArakAnubhavaH / soprmetyucyte| yathArthazcaturvidhaH / pratyakSam anumitiH upamitiH shaabdH| yathArthAnubhavakaraNamapi caturvidham / pratyakSam anumAnam upamAnam zabdaH iti (ta0 saM0 ) (bhA0 50 53) / evamevAyathArthAnubhavopi caturvidha iti tatkaraNamapi caturvidhamiti ca vijJeyam / vaizeSikamatenubhavo dvividhaH / pramA apramA ceti / tatrApramArUponubhavo dvividhaH / bhramaH saMzayazceti (ta0 kau0 6 ) / 2 viSayAnurUpA buddhivRttiranubhava iti pAtaJjalAH sAMkhyAH kecidvedaantinshcaahuH| viSayAnurUpatvaM ca cittavRtteH vRttisArUpyamitaratra (pA0 sU0 1 / 4) iti pAtaJjalasUtrebhihitam / tathA hi / yathA payaH praNAlyA kSetrAdikaM prApya caturasrAdyAkAreNa pariNamate evamevendriyAdipraNAlyAntaHkaraNaM bahiniHsRtya viSayAkAreNa prinnmte| tAdRzapariNAmarUpavRttyA ca viSayagatamajJAnaM nivArayatIti antaHkaraNasya viSayAnurUpabhavanAdanubhavatvam / smRtau tu viSayasaMnikarSAbhAvAt na viSayAkAratAprAptiriti tadbhinne jJAne evAntaHkaraNasyAnubhavatvam / anubhAvaH-1, anubhvvdsyaarthiinusNdheyH| 2 koSadaNDAdijAto rAjJAM tejovizeSa iti nItizAstrajJAH / 3 rasavyaJjako bhrUbhaGgAdirityAlaMkArikAH / tatroktam-bhAvaM manogataM sAkSAtsvagataM vyaJjayanti ye / tenubhAvA iti khyAtAH iti / udbuddhaM kAraNaiH svaiH svairbahirbhAvaM prakAzayan / loke yaH kAryarUpaH sonubhAvaH kAvyanATyayoH // iti ca ( vAca0 ) / 4 [ka] sAmarthyamiti kecidAhuH (vaac0)| [kha] karmapudgalAnAM svakArya karaNe sAmarthyavizeSonubhAvaH ( sarva0 saM0 pR0 78 Aheta0 ) / anubhUtiH-[ka] anubhavavadasyArthInusaMdheyaH (bhA0pa0 52) / anu bhUtiH pratyakSAmikaiveti cArvAkA AhuH / anumitirapIti kANAdasaugatau / upamitirapIti kecinnaiyAyikaikadezinaH / arthApattirapIti prAbhAkarAH / anupalabdhirapIti bhaTTavedAntinaH / saMbhavarUpA aitihyarUpA cApIti paurANikAH (di. 13) / ceSTApIti tAtrikAH ( si0 For Personal & Private Use Only Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ca0 20) / [kha] anubhUtirhi svasadbhAvenaiva kasyacidvastuno vyv| hArAnuguNatvApAdanasvabhAvo jJAnAvagatisaMvidAdyaparanAmA sakarmakonu- bhaviturAtmano dharmavizeSaH ( sarvada0 saM0 pR0 98 rAmAnu0 ) / anumatiH-1 anujJA / yathA anumatyA vyapeyAdityAdau / 2 kalAhIna candravatI zuklacaturdazIyuktA pUrNimAtithiriti yAjJikA AhuH (vaac0)| anumA-anumitiH (mu0 2) / yathA-anumAyAM jJAyamAnaM liGgaM tu - karaNaM na hi (bhA0 50 zlo0 68 ) ityAdau-anumA zabdasyArthaH / anumAnam- ( pramAjJAnavizeSaH ) yathA dhUmena pratyakSeNApratyakSasya vahna grahaNamanumAnam (vAtsyA0 2 / 1 / 16 ) / atra mitena liGgenArthasya pazcAnmAnamanumAnamiti vyutpattiH (vAtsyA0 1 / 1 / 3 ) / anumAnasya dve aGge / vyAptiH pakSadharmatA ceti / tatra vyAptyA saadhysaamaanysiddhiH| hetoH pakSadharmatAbalAt sAdhyasya pakSadharmatvavizeSaH sidhyati / pakSadharmeNa dhUmavattvenAgnirapi parvatasaMbaddha evAnumIyate ( ta0 bhA0 14 ) / anumAnam- ( pramANam ) 1 anumitikaraNam (ta0 sa0 ) / anumitikaraNaM dvividham / tatra prathamaM vyAptijJAnam (gau0 vR0 11115) / yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdI dhUmo vahnivyApyaH iti vyAptijJAnamanumitikaraNaM bhavati ( ta0 kau0 10) / anumAnaM ca liGgaliGginoH saMbandhadarzanam ( vAtsyA0 11115) / tacca sahacArapratyakSeNa janyate ( gau0 vR0 1 / 1 / 5 ) / etasya karaNatvAbhidhAnaM ca vyApAravadasAdhAraNaM kAraNaM karaNamiti prAcInamatAnusAreNa / asmin matenumitikaraNapadasya janakatayAnumititvAvacchinnajanakavattve satyanumititvAvacchinnajanakam ityarthaH (vAkya0 ) / atra vyApArastRtIyaliGgaparAmarzo jJeyaH (ta0 kau0 ) dvitIyamanumitikaraNaM tu liGgaparAmarzaH / yathA vahnivyApyadhUmavAnayam iti jJAnamanumiteH karaNaM bhavati (ci0 2) (ta0bhA0 ) (ta0 sN0)| atra ca phalAyogavyavacchinnaM kAraNaM karaNamiti navInamatAnusAreNaitasya karaNatvAbhidhAnam / anumAnaM dvividham / svArtham parArtham / svasyaivArthaH prayojanaM (anumitiH) yasmAttat svArtham / parasya prativAdino madhyasthasya vA arthonumityAtmakaM prayojanaM saMzayanivRttirvA yasmAttat parArtham / AyaM svaanumitihetuH| dvitIyaM parAnumitihetuH / tathA For Personal & Private Use Only Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 nyaaykoshH| hi / yatra svayameva bhUyodarzanena yatra dhUmastatrAgniriti mahAnasAdau vyApti gRhItvA parvatasamIpaM gatastadgate cAgnau saMdihAnaH parvate dhUmaM pazyan yatra dhUmastatrAmiH iti vyAptiM smrti| tadanantaraM vahnivyApyadhUmavAnparvataH iti jnyaanmutpdyte| ayaM liGgaparAmarza ityucyate / tasmAt parvato vahnimAna iti jJAnam anumitirutpadyate / tadetatsvArthAnumAnam / yattu svayameva dhUmAdagnimanumAya parapratipattyarthaM paJcAvayavopetaM vAkyaM prayuGkte tatparArthAnumAnam (t0sN0)| prakArAntareNAnumAnaM trividham / pUrvavat zeSavat sAmAnyato dRSTam / atra vyutpattiH pUrva kAraNaM tadvat iti / tadarthastu [ka] kAraNaliGgakam / yathA meghonnativizeSeNa vRSTyanumAnam (gau0 vR0 1 / 1 / 5) / [kha] yatra kAraNena kAryamanumIyate yathA meghonnatyA bhaviSyati vRSTiH iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 5 ) / zeSavacchabdavyutpattistu zeSaH kArya tadvat iti / tadarthastu [ ka ] kAryaliGgakam / yathA nadIvRddhyA vRSTyanumAnam ( gau0 vR0 11515) / [kha] yatra kAryeNa kAraNamanumIyate / pUrvodakaviparItamudakaM nadyAH pUrNatvaM zIghratvaM ca dRSTvA srotasonumIyate bhUtA vRSTiH iti (vAtsyA0 12115) / sAmAnyato dRSTaM ca kAryakAraNabhinnaliGgakam / yathA pRthivItvena dravyatvAnumAnam (gau0vR0 11115) / yathA vA icchaadibhiraatmaanumaanm| icchAdayo guNAH / guNAzca dravyasaMsthAnAH / tadyadeSAM sthAnaM sa Atmeti (vAtsyA0 1 / 1 / 5) / evaM kevalAnvayi kevalavyatireki anvayavyatireki ityapi trividhamanumAnaM bodhyam ( gau0 1 / 1 / 5) / vItamavItamiti bhedena dvividhamanumAnamiti saaNkhyaaH| mImAMsakAstu anvayavyatirekyAkhyamekamevAnumAnamasti / kevalAnvayi kevalavyatireki vAnumAnaM nAstItyAhuH ( ma0 pra0 18) / anumAnasya dve aGge / vyAptiH pakSadharmatA ceti (ma0 pra0 2 / 23) / anumAnapramANam ityasyArthastu-anumitipramAyogavyavacchinnamanumAnam / tacca vyAptipakSadharmatAviziSTaliGgajJAnam / atredamavadheyam-anumAnaprayoge kartavye pakSaH sAdhyam hetuH dRSTAntazva etaccatuSTayaM prAyazaH prayoktavyam / tatra saddhetusthale vyApakaM sAdhyam / vyApyaM hi liGgam (hetuH ) bhavati / prakArAnta1 ayogeti padacchedaH / For Personal & Private Use Only Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| reNAnumAnaM dvividham / tathA coktam-dRSTaM sAmAnyato dRSTamiti cAsya vidhAdvayam / pUrva pratyakSayogyArthaM tadayogyArthamuttaram // iti ( tA0 ra0 zlo0 21 ) ( prazasta0 2 ) / mAyAvAdinastu-anumAnaM na trividhaM kiMtu anvayirUpamekamevetyAhuH ( vedAntapa0 pR0 34 ) / 2 liGgam (ci0 2) anumitiH- ( anubhavaH ) [ka] vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnajanyaM jJAnam (ci0 2) / atra vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnena janyamiti vigrahaH / tadarthazca vyAptiviziSTapakSadharmatvaviSayatAzAlinizcayatvAvacchinnakAraNatAnirUpitakAryatve sati jJAnam (vAkya0 ) / vyAptiniSThaprakAratAnirUpitA yA hetuniSThA prakAratA tannirUpitA yA pakSatAvacchedakAvacchinnavizeSyatA tacchAlijJAnajanyaM jJAnamiti nirgalitorthaH ( di0 2 / 138 ) / vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnaM ca parAmarzazabdavyAkhyAnAvasare nirUpayiSyAmaH / atredaM bodhyam-jJAnalakSaNasaMnikarSasattvepi tasya durbalatvena parAmarzAnantaraM parvate vahnayanumitireva na tu pratyakSamiti ( ma0 pra0 73 ) / anumiterlakSaNaM ca anumititvameva / tacca anuminomi ityanubhavasiddho jAtivizeSaH / janyazabdadhIjanyatvavyabhicAriNI yA janyajJAnajanyatvAvyabhicAriNI ca jAtiH ( anumititvaM ) tadvadanubhavatvam (nyA0 ma0 2 / 14 ) ( ta0 pr0)| padaprayojanAdikaM tu tata eva jJeyam / [kha] parAmarzajanyaM jJAnam ( ta0 saM0 ) / [ga] liGgajJAnajanyaM liGgijJAnam ( ta0 kau0 ) / [gha] vyAptijJAnakaraNakaM jJAnam (mu0)| yathA parvate dhUmena vahnisAdhane parvate dhUmajJAnAnantaraM parvato vahnimAn iti jJAnam (ta0 kau0 ) (ta0 saM0 ) / anumitirdvadhA / pakSatAvacchedakasAdhyayoH sAmAnAdhikaraNyamAtrAvagAhinI tayoravacchedyAvacchedakabhAvAvagAhinI ca (ga0 pakSa0 ) / atredamavadheyam / parvato vahnimAn ityAdyanumitau yadA vahniparvatatvayoH sAmAnAdhikaraNyamAtraM vivakSitaM tadA sAnumitiH saamaanaadhikrnnymaatraavgaahinii| yadA tu tayoyApyavyApakabhAvo vivakSitastadAvacchedyAvacchedakabhAvAvagAhinI bhava For Personal & Private Use Only Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 33 1 tIti / prakArAntareNAnumitirdvividhA / lAghavajJAna sahakRtAnumitiH itarabAdhaprahasahakRtAnumitizceti / atredaM bodhyam - anvayavyatirekavyAptyoranyataranizcayenApyanumitirjanyate ityanubhavo na tu yugapadubhayavyAtyupasthityaiva janyata iti niyamaH ( ci0 2 ) / anumitsA -- siSAdhayiSAzabdavadasyArthonusaMdheyaH / anumeya: 1 pakSaH / yathA-yastu sannanumeye tatsamAnAsamAnajAtIyayoH sAdhAraNaH sa sanneva saMdehajanakatvAtsaMdigdhaH (savyabhicAraH) (prazasta 0 2 pR0 47 ) ityAdau - anumeyazabdasyArthaH / 2 sAdhyam / yathAparvato vahnimAndhUmAdityatra bahiranumeyaH / -- anuyogitA - 1 svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA bhUtale ghaTasattAdazAyAM bhUtalaniSThA bhUtalasvarUpA saMyogasaMbandhasyAnuyogitA / 2 abhAvatvAtmikA ( ga0 si0 ) / yathA ghaTo nAsti iti pratItiviSaye abhAve ghaTaniSThapratiyogitAnirUpitAnuyogitA / iyamapi svarUpasaMbandhavizeSa eveti kecinnaiyAyikA vadanti / akhaNDopAdhirityanye vadanti / anuvatsaraH --- prabhavAdiSaSTisaMkhyAnAM vatsarANAmAditaH paJcAnAM paJcAnAM yugasaMjJakAnAM yathAsaMkhyaM saMvatsara - parivatsara - idAvatsara - anuvatsara - idvatsara iti paJca saMjJAH / saMvatsarastu prathamo dvitIyaH parivatsaraH / idAvatsarastRtIyastu caturthazcAnuvatsaraH / idvatsaraH paJcamastu tatsaMgho yugasaMjJakaH ( pu0 ci0 pR0 11 ) / anuvAda : - ( arthavAdaH ) [ka] vidhivihitasyAnuvacanamanuvAdaH (gau0 2 / 1 / 64 ) / prAptasyAnuM pazcAtkathanaM saprayojanamanuvAda iti sAmAnyalakSaNam (gau0 vR0 2/1/65 ) / vidhyanuvacanaM cAnuvAdo bihitAnuvacanaM ca / pUrvaH zabdAnuvAdo parorthAnuvAdaH / kimarthaM punarvihitamanUdyate / adhikArArtham / vihitamadhikRtya stutirbodhyate nindA vA vidhizeSo vAbhidhIyate / vihitAnantarArthopi cAnuvAdo bhavati / lokepi cAnuvAdaH / pacatu pacatu bhavAnityabhyAsaH / kSipraM pacyatAnyA0 ko 0 5 For Personal & Private Use Only Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 1 miti vA / aGga pacyatAmityadhyeSaNArtham / pacyatAmeveti vAvadhAraNArtham ( vAtsyA0 2 / 1 / 65 ) / [kha] pramANAntareNAvadhRtasyArthasya pratipAdakaH / yathA agnirhimasya bheSajamityAdiH (si0 ca0 33 ) ( ma0pra0 64 ) / bheSajaM virodhItyarthaH / atra himavirodhi - svasyAgnau pratyakSAvagatatvAdetadvAkyasyAnuvAdakatvamiti bodhyam ( lau0 bhA0 ) / anyarItyAnuvAda strividhaH / bhUtArthAnuvAdaH stutyarthAnuvAdaH guNAnuvAdazceti / Adyo yathA sadeva saumya idamagra AsIdityAdiH vajrahastaH puraMdara ityAdizca / ayaM ca vidhisamabhivyAhArAbhAvepyanuvAdostIti vRttipranthAllabhyate (gau0 vR0 2 / 1 / 65 ) / dvitIyaH vAyurvai kSepiSThetyAdiH / tRtIyaH agnihotraM juhotIti vAkyena prAptasyAgnihotrahomasya dadhnA juhoti ityAdivAkye anuvAda : ( vA0 ) / atra tAdRzo me dadhikaraNakatvamAtraM guNo vidhIyata iti bodhyam / tarkaprakAzenuvAdodAharaNaM yathA - yanna duHkhena saMbhinnam tatsukhaM svaH padAspadamityAdi vAkyam / yathA vA-pariNati surasamAmraphalaM pariNativirasaM panasaphalam ityAdi vAkyaM cAnuvAdaH / pratyakSapramANAdinA tattadarthanirNayAt ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 12 ) / [ga] jJAtasya kathanamanuvAdaH ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 6 ) / anuvAdakatvam -- gRhItagrAhyanubhava mAtra janakatvam / svasamAnAdhikaraNasvAvyavahita pUrvavartisva samAnAkAra nizcaya viSaya viSayakatadvadvizeSyakatatprakArakAnubhavamAtrajanakatvamiti yAvat / atra svapadamanubhavAdiparam (ku0 vyA03 ) / anuvAdyatA -- pramANAntarasiddhasya kiMciddharmavidhAnArthaM punarupanyAsyatA / yathA parvato vahnimAnityAdau parvatarUpoddezyasya siddhatvepi vahnimattvarUpadharmavidhAnArthamupanyAsaH ( vAca0 ) / anuvRttatvam -- 1 sAmAnAdhikaraNyam ( ga0 savya0 ) / yathA dhUmAnuvRtto vahnirityAdau vahnau dhUmAnuvRttatvam / 2 dhArAtaH prAptatvam / yathA vijJAnavAdibauddhamate vijJAnasaMtAnasyAnuvRttatvam / anuvRttiH -- davIyaH sthAnAntarasthitasya ( padasya ) sarvatrAnusaMdhAnam ( di04 / 34 For Personal & Private Use Only Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 188 ) / taJca vyAkaraNAdau pUrvasUtrasthapadasyottarasUtre AkAGkSApUraNArthamanusaMdhAnam / yathA iko yaNaci ityataH acIti saptamyantapadasya AdguNaH ityAdAvanuvRttiH / anuvRttistridhaa| siMhAvalokitavat maNDUkaplutivat gaGgAsrotovat iti ( di0 4 / 188) / anuvyayavasAyaH-vyavasAyagocaraM pratyakSam ( ma0pra0 69 ) / yathA ghaTajJAnAnantaraM ghaTamahaM jAnAmi iti mAnasaM jJAnam / 2 jJAtatAva bhAsakaM brahmacaitanyamiti mAyAvAdinaH ( pazca0 kuutt0)| ... anuzAsanam-1 gamakam / jJApakaM zAstram / yathA atha zabdAnuzAsana mityAdau / anuzAsanamiti hi zAstramAha / anuziSyate vyAkhyAyate lakSaNabhedopAyaphalasahito yogo yena tadanuzAsanamiti vyutpatteH ( sarva0 saM0 pR0 337 paat0)| 2 yathArthajJApanam / yathA RNe deye pratijJAte pazcakaM zatamarhati / apahRte tadviguNaM tanmanoranuzAsanamityAdau / 3 daNDanam / yathA eSa stenAnuzAsI rAjetyAdau (vikramorvazI ) / 4 dezanayA pravartanA / yathA putraM dharmamanuzAstItyAdau dhAtvarthaH ( za0 pra0 99:) / atra putraniSThasya dezanayA pravartanasyAnukUlavyApAravAnityarthaH / tathAvidho vyApAraH saMdhyAM vidhehi samidhamAdhehi ityAdhupa dezarUpaH ( za0 pra0 99) / anuSaGga:-1 avinaabhaavH| yathA sukhaM duHkhAnuSaGgAhuHkhamevetyAdau (ta0 bhA0 41) / 2 nedIyaHsthAnAntarasthitasya (padasya) kacidanusaMdhAnam (di0 4 / 188) / yathA paJcAvayavavAkyeSUpanayavAkyasthasya ayam iti padasya tasmAdvahnimAn iti nigmnvaakyenussnggH| 3 [ka] prasaGgaH / sa cAnyoddezena pravRttasya tannAntarIyakavidhayAnyasiddhiH / yathAkSayaM kecidupAttasya duritasya pracakSate / anutpattiM tathA cAnye pratyavAyasya manvate / nityakriyAM tathA cAnye hyanuSaGgaphalAM zrutimityAdau ( vAca0 ) / nAntarIyakavidhayAnyasiddhizca yathA-vipravadhaprAyazcittena tannAntarIyakavidhayA avgornndnnddnipaatnpraayshcittsiddhiH| For Personal & Private Use Only Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 nyAyakozaH / nAntarIyakatvaM ca tatsattAniyatasattAkatvam / [ khaM ] anyArtha pravRttasya nAntarIyakaphalajanakatvamityapi kecidvadanti / " anusaMdhAnam -- upanayazabdavadasyArthonusaMdheyaH ( prazasta0 2 0 28 ) / anekatvam -- 1 ekatvabhinnasaMkhyAviziSTatvam ( di0 gu0 192 ) / yathAaneke brAhmaNAH santItyAdau brAhmaNAnAmanekatvam / 2 apekSAbuddhivizeSaviSayatvam / yathA-asmindravyeneke guNAH santItyAdAvanekatvam / anekadravyatvam-- atra anekaM dravyamAzrayo yasya tadanekadravyam / tasya bhAvaH iti vigraha: (vai0 u0 4 / 1 / 6 ) / [ka] anekadravyAzritAzritatvam / svasamavetasamavetatva saMbandhena nAnAdravyavattvamityarthaH ( rAma 0 1 ) / tadyathA svazabdena paramANavo gRhyante / tatsamavetaM dvyaNukam / tatsamavetatvaM saNu vartata iti anena saMbandhena paramANvAtmakanAnAdravyavattvaM tryaNukestIti tryaNukAdInAmanekadravyatvaM vijJeyam / [ kha ] avayava bahutvAdhInamahattvAzrayatvam (vai0 u0 4 / 1 / 6 ) / [ga] anekasamaveta - samavetatvam (vai0 vi0 4 / 1 / 6 ) / [gha] pArimANDalyAbhAvaviziSTadravyatvam ( si0 ca0 20 ) / [Ga ] aNubhinnadravyatvam ( di0 1 / 54 ) / yathA pratyakSe mahattvaM kAraNam / anekadravyatvamanyathAsiddham ( muktA0 154 ) ityAdau vyaNukAdighaTaparyantAnAmanekadravyatvam / anekAzritaguNatvam [ka] ekatvabhinna saMkhyAviziSTadharmi vRttiguNatvam / anekAzritaguNAzca saMyogo vibhAgo dvitvAdikAH saMkhyA dvipRthaktvAdayaH ( mA0 pa0 gu0 ) / [ kha ] svAzraya pratiyogi kAnyonyAbhAvasamAnAdhikaraNaguNatvamiti kecidvadanti ( di0 gu0 192 ) / ghaTaH paTena saMyuktaH iti vyavahArAtsaMyogasya dviSThatvaM pratIyate / tathA ca svaM saMyogastadAzrayo ghaTastatpratiyogiko yonyonyAbhAva: ( ghaTabhedaH ) tatsamAnAdhikaraNatvaM ( tadAzrayaH paTastadvRttitvaM ) saMyoge vartata iti saMyogAdInAmanekAzritatvaM ( aneka vRttitvam ) saMbhavatIti bodhyam ( ki0 TI0 ) / [ga] ekatvAnavacchinnavRttikaguNatvamityapi kazcit ( la0 ba0 36 ) / anaikAntikaH - ( hetvAbhAsaH) atra vyutpattiH / ekasya sAdhyasya tadabhAvasya For Personal & Private Use Only Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vA yontaH sahacAraH avyabhicaritasahacAra ekAntaH / tadvAnakAntikaH (gau0 vR0 1 / 2 / 46) / anaikAntikaH savyabhicArazabdena vyvdd'iyte| vaizeSikamate tu saMdigdha ityucyate ca iti bodhyam / anaikAntikalakSaNaM ca sAdhAraNAdyanyatamatvam (mu0) (vAkya0 ) / athavA svybhicaartvaatmkdossvttvm| ziSTaM sarva tu savyabhicAralakSaNavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / ekamAtravyAptigrAhakasahacAravAnaikAntikaH / tadanyonaikAntika: (gau0 vR0 1 / 2 / 46 ) nidarzanam / [ka] nityaH zabdaH asparzatvAdityatrAsparzatvAdityanaikAntiko heturbodhyaH / tathA hi-yatra nityatvAbhAvo nAmAnityatvaM tatrAsparzatvAbhAvo nAma sparzavattvam / yathA kumbhaH / tatra hi sparzavattvamanityatvaM ca / tathA yatrAsparzatvaM tatra nityatvaM yathA aatmaa| evaM dvividhadRSTAntasaMbhavepi ubhayorapi buddhau vybhicaarH| tathA hi-buddhAvanityatvepi sparzavattvaM nAsti tathA asparzaravepi nityatvaM nAstIti savyabhicAratvAdanaikAntikaH / evaM cAtra nityatvamapyekontaH / anitytvmpyekontH| ekasminnante vidyata ityaikAntikaH / viparyayAdanaikAntikaH / ubhayAntavyApakatvAditi vAtsyAyanabhASye (1 / 2 / 46) spssttm| [kha] yasmAdviSANI tasmAddauriti cAnaikAntikasyodAharaNam ( vai0 3 / 1 / 17 ) / [ga] yathA vA dhUmavAnvarityatra vahniranaikAntikaH ( ta0 sN0)| sAdhyasaMdehajanakapakSadharmatAjJAnaviSayonaikAntikaH (vai0 vi0 3 / 1 / 15) (ta0 v0)| idaM lakSaNaM pUrvaM ca prAcInamatAnusAreNoktamiti jJeyam / navInamatAnusAreNa lakSaNaM tu savyabhicAratvazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / sAdhyasaMdehazca trividhaH / pakSe sahacaratvAdvA sAdhyatadrahitatvayoH / sAmAnyAvA vizeSAdvA saMzayo bhavati tridhA / tadarthazca-sAdhyatadabhAvayoH pakSa eva hetusAhacaryadarzanAt saMzayo bhavati / yathA sarvamanityaM prameyatvAdityAdau / ( aymnupsNhaarii)| sAmAnyadharmadarzanAdapi saMzayo bhavati / yathA ghaTaH kSititvavAn dravyatvAdityAdau / dravyatvaM hi kSititvavati ghaTAdau tadbhAvavati jalAdau ca vartata iti sAdhAraNadharmadarzanAdevAtra saMzaya iti ( ayaM sAdhAraNAnakAntikaH ) / vizeSadharmadarzanAdapi saMzayo bhavati / For Personal & Private Use Only Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| : yathA zabdaH anityaH zabdatvAdityAdau / (ayamasAdhAraNo hetuH )( ta030 * 2 / 3 / 49) (vai0 u0 3 / 1 / 15) / sAdhyasaMzayaheturanaikAntikaH / sa dvividhaH / sAdhAraNaH asAdhAraNaH ( ta0 bhA0 48) / prakArAntare, NAnaikAntikatrividhaH sAdhAraNaH asAdhAraNaH anupasaMhArI (gau0 70 - 1 / 2 / 5) (bhA0 pa0 73 ) ( ta0 saM0 ) / anaikAntikatvam-savyabhicAratvavadasyArthInusaMdheyaH / antaH-1 saMbandhaH / yathA te vibhaktyantAH padam (gau0 suu02|2|60) ityatra / vibhaktirnAma vRttiH| anto nAma saMbandhaH / tena vRttimattvaM padatva.. mityrthH| etacca gautamasUtravRttAvatraiva spaSTam / 2 dhvNsH| yathA sAdiranantaH . pradhvaMsa: (ta0 saM0 ) ityAdAvantaH / 3 caramAvayava iti zAbdikAH / - 4 nirNaya iti vedAntino vadanti / 5 svarUpam / 6 svabhAvaH / - 7 sImA / 8 nikaTam / 9 manohara iti kAvyajJAH / antaHkaraNam-1 manovadasyArthInusaMdheyaH (pa0 mA0 ) / 2 jJAnasukhAdi- sAdhanamAbhyantaraM manobuddhyahaMkAracittAdipadAbhilapyamAnamindriyamiti mAyAvAdina AhuH / tanmate antaHkaraNaM caturvidham / taduktam-mano - buddhirahaMkArazcittaM karaNamAntaram / saMzayo nizcayo garvaH smaraNaM viSayA ime - ityuktakAryabhedAt / anyatra vyaktamuktam-yadA tu saMkalpavikalpakRtyaM tadA - bhavettanmana ityabhikhyam / syAdbuddhisaMjJaM ca yadA tu vetti sunizcitaM saMzayarUpahInam / anusaMdhAnarUpaM taccittaM ca parikIrtitam / ahaMkRtyAtma- vRttyA tu tadahaMkAratAM gatam iti ( vaac0)| antaram-1 manaH / 2 avakAzaH / 3. avadhiH / 4 paridhAnAMzukam / 1. 5 antardhAnam / 6 bhedaH / 7 parasparavailakSaNyarUpavizeSaH / 8 tAda yam / 9 chidram / 10 AtmIyam / 11 vinArthaH / 12 bhirrthH| 13 vyavadhAnam / 14 madhyam / 15 sadRzam / 16 AsanaM ca - (vaac0)| antardhAnam-svaniSTho yonyakartRkadarzanaviSayatAvirahastaduddezyako vyaapaarH| khaviSayakapratyakSavirodhivyApAra iti yAvat / yathopAdhyAyAdantardhatte chAtra For Personal & Private Use Only Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH ityAdau dhAtvarthaH / atra paJcamyarthaH kartRtvanirUpakatvam / tasya antardhiH ghaTakadarzanenvayaH / evaM ca upAdhyAyakartRkadarzanaviSayatAyAH yaH svaniSThaH abhAvastaduddezyakavyApArakartA chAtra ityanvayabodhaH ( ga0 vyu0 5 ) / chAtro hi mAmupAdhyAyo na pazyatu itIcchayA darzanAbhAvaprayojakaM vyApAraM karotIti phalitArthaH / athavA atra - paJcamyA vRttitvamarthaH / tasya dhAtvarthatAvacchedake pratyakSenvayaH / AkhyAtasya kRtirarthaH / tathA ca upAdhyAyasaMbandhisvaviSayakapratyakSavirodhivyApArAnukUlakRtimAJchiSyaH iti 1 vAkyArthaH ( kA0 vyA0 pR0 10 / 11 ) / antaryAmI -- sakalajIvaniyAmakaH / ya Atmani tiSThannAtmAnamantaro yamayati iti zrutiH / antikatvam ---- daizikamaparatvam ( mu0 93 ) / yathA dUrAntikAdidhIheturekA nityA digucyate ( bhA0 pa0 47 ) ityAdau / taddhi prayAgasya janasthAnamapekSya vArANasyantikatvam / I antyaH- - 1 avasAne vartamAnaH / yathA vizeSa: ( mu0 1137 ) / idamatrAkUtam / paramANvAdinityapadArtha vyAvartakatvena paramANvAdau vizeSAkhyaH padArthaH siddhAnte svIkRtosti / tathA ca tattadvizeSavyAvRttyarthamapi vizeSAntarasvIkArenavasthA syAt / ataH paramANvAdivRttitattadvizeSaH svasya svayameva vyAvartakaH / tadapekSayA vizeSAntaraM nAstIti vizeSonsyo bhavatIti / 2 pUrvasminsati yasmAtparo nAsti sontya iti zAbdikA vadanti / antyAvayavitvam - [ ka ] dravyAnArambhakadravyatvam ( di0 1 / 71 ) / [kha] dravyAnArambhakatve sati kAryadravyatvam ( ta0 kau0 3 ) / [ga] avayavajanyatve satyavayavyajanakatvam ( si0 ca0 6 ) / yathA ghaTAderansyAvayavatvam / idmtraakRtm| paramANvAdikapAlaparyantA avayavA dravyAntaramArabhante / ghaTastu na kiMcidravyAntaramutpAdayituM kSamata iti ghaTasyAntyAvayavitvamiti / anyatamam - [ka] tattadavRttizUnyam ( ga0 kUTa 0 ) / [kha] bhedakUTAvacchinnapratiyogitAkabhedavat / yathA ghaTo ghaTapaTastambhAnyatamo bhavati / For Personal & Private Use Only Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| : tattadbhinnabhinna iti spaSTArthaH / itthaM ca ghaTapaTastambhaitadbhedavAn yaH ': pASANAdiH tadbhedo ghaTe vartata iti vijnyeym| [ga] bahUnAM madhye nirdhAritamekaM vastu iti zAbdikA vadanti / anyatarat-[ka] bhedadvayAvacchinnapratiyogitAkabhedavat / yathA ghaTo - ghaTapaTAnyataro bhavati / [kha] dvayormadhye nirdhAritamekaM vastu iti - zAbdikA vadanti / anyatvam-1 bhedaH / yathA-utthitaM sadRzenyacca kabandhebhyo na kiMcane tyAdau / yathA vA ghaTaH paTAdanya ityAdau / evamitaratvaM bhinnatvamityAdi / bodhyam / 2 sAdRzyam / yathA-nAnvaye sati sarvasvaM yaccAnyasmai pratizrutam ityAdau ( vAca0 ) / anyathA-1 abhAvaH / yathA anyathAnupapattirityAdau / 2 anyprkaarH| - yathA yadabhAvi na tadbhAvi bhAvi cenna tadanyathA ityAdau ( vAca0 ) / anyathAkhyAtiH-[ka] ( khyAtiH ) ayathArthAnubhavaH ( nIla0 37) -- ( si0 ca0 19) / atredaM bodhyam / anyathAkhyAtibhramaH / sa ca yasya yaddharmavattvena jJAnamucitaM tasya tadbhinnadharmeNa jJAnam / yathA hrado vahnimAn iti jJAnam / tacca viziSTamekaM jJAnam pravartakatvAditi naiyAyikAH / mImAMsakAdayastu-tatra jJAnadvayam / vahnijJAnaM hradajJAnaM ca / asaMsargAgraha. vazAcca tayoH viziSTajJAnakAryakAritA / sati ca hRde vaDherasaMsargajJAne tatra na pravRttirityataH asaMsargAgraha eva tatpravartakaH / apravRttistu tadabhAve ityAhuH / kecidvedAntinastu dharmiNaH asaMnikarSasthale naanythaakhyaatiH| kiM tu alaukikapadArthAntarotpattyA tasya laukikaM pratyakSaM jAyate / yathA idaM rajatamiti jJAnamityAhuH (vaac0)|[kh] bhrmaatmkjnyaaniiyprkaartaa| yathA . idaM rajatam iti jJAne rajatatvasya taadRshprkaartaa| tatra rajatatvaprakArakatvA" vacchedena zuktivizeSyakatvamanyathAkhyAtiriti kecit ( mU0 ma0 1) / vAcaspatimizrAstu zuktau idaM rajatam iti jJAne prasiddhazuktirajatatvayo- ralIka eva samavAyo bhAsata ityasatkhyAtimaGgIcakruH (si0 ca0 19) / anyathAnupapattiH-svAbhAvaprayojyAsaMbhavaH / yathA pIno devadatto divA For Personal & Private Use Only Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| na bhuGkta ityAdau rAtribhojanAnaGgIkAre rAtribhojanAbhAvaprayojyapInatvAsaMbhavAtmikA pInatvAnyathAnupapattiH / atra divA abhoktudevadattasya pInatvaM rAtribhojanaM vinAnupapannam (asaMbhavi ) iti jJAnAdivA bhojanAkartRvRttipInatvena rAtribhojanaM kalpyate / tathA ca bhojanasya ( sAdhyasya ) pInatvavyApakatayA vyApakAbhAvasya ca vyApyAbhAvavyApyatayA sAdhyAbhAva-(rAtribhojanAbhAva-) vyApakIbhUtAbhAva-(divA bhojanAkartRvRttipInatvAbhAva-) . pratiyogitvarUpavyatirekavyAptijJAnAt devadatto rAtribhojI ityanumitirUpArthApattirudeti (vaac0)| idaM cArthApattipramANamanumAna evAntarbhavatIti vijJeyam / atrAnumAnaM ca devadatto rAtribhojI divA abhuJjAnatve sati pInatvAt iti bodhyam / anyathAsiddhaH-avazyaklaptaniyatapUrvavartina eva kAryasaMbhave tatsahabhUtaH / yathA avazyaklaptaniyatapUrvavartibhirdaNDAdibhireva ghaTarUpakAryasaMbhave tatsahabhUtaM daNDatvaM ghaTaM prati anyathAsiddham ( si0 ca0 20 ) (pra. pr0)| anyathAsiddhastrividhaH / tatra prathamaH- yena sahaiva yasya yaM prati pUrvavRttitvamavagamyate tena taM prati sonyathAsiddhaH / yathA tantunA tanturUpaM tantutvaM ca paTaM prati anyathAsiddham / yathA vA ghaTaM prati daNDena daNDarUpaM daNDatvaM cAnyathAsiddham / daNDena sahaiva daNDarUpasya daNDatvasya ca ghaTaM prati pUrvabhAvagrahAt / atra sahitatvamekajJAnaviSayatvamiti bodhyam / kiM ca yenetyasya svatatrAnvayavyatirekazAlinA iti yasyetyasya tu svatatrAnvayavyatirekazUnyasya iti ca vizeSaNaM bodhyam / tena nAtathAbhUtena tantutvena tantoranyathAsiddhiH / na vA tantusaMyogasya tantunA sahAnyathAsiddhiriti / pare tu itarAnvayavyatirekaprayuktAnvayavyatirekazAli yattadnyathAsiddhamityAhuH ( nIla0 16 ) / dvitIyaH-anyaM prati pUrvavRttitve jJAta eva yasya yaM prati pUrvavRttitvamavagamyate taM prati sonyathAsiddhaH / yathA zabdaM prati pUrvavRttitve jJAta eva ghaTaM pratyAkAzasya pUrvavRttitvagrahAt ghaTaM pratyAkAzonyathAsiddhaH / evaM kulAlapitApi putrakRtaghaTaM prtynythaasiddhH| atrAdyodAharaNe AkAzasyAkAzatvena ghaTaM prati pUrvavRttitvaM nyA. ko06 For Personal & Private Use Only Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ nyaaykoshH| prAhyam / AkAzatvaM ca zabdasamavAyikAraNatvam / tacca zabdaniyatapUrvavRttitvaghaTitamiti bhaavH| dvitIyodAharaNe kulAlaM (putra) prati pUrvavRttitve jJAte eva ghaTaM prati kulAlapituH pUrvavRttitvagrahAddhaTaM prati kulAlapitA* nyathAsiddha iti bhAvaH ( ta* kau0 7) / tRtIyaH-anyatra klRptaniyata pUrvavRttinaiva kAryasaMbhave tatsahabhUtonyathAsiddhaH / yathA pAkajasthale gandhaM - prati rUpaprAgabhAvaH / yathA vA ghaTavizeSa prati daivAdAgato rAsabhaH (ta. kau07 ) (ta0 dI0 16) / Aye apAkajasthale gandhaM prati kluptaniyatapUrvavartinA gandhaprAgabhAvenaiva pAkajasthalepi gandhAtmakakAryasaMbhave rUpaprAgabhAvonyathAsiddhaH (nIla0 16) / dvitIye ghaTavizeSAdanyatra ghaTAntare klRptaniyatapUrvavRttidaNDacakrAdereva ghaTavizeSasyApi saMbhave daNDacakrAdisahabhUto daivAdAgato rAsabhonyathAsiddhaH (ta0 kau0. 7) / prakArAntareNAnyathAsiddhaM paJcavidham / yatkArya prati kAraNasya pUrvavRttitvaM yena rUpeNa gRhyate tatkArya prati tadrUpamanyathAsiddham / yathA ghaTaM prati daNDatvam / atra ghaTaM prati daNDasya kAraNatvaM daNDatvenaiva gRhyata iti daNDatvamanyathAsiddhamiti bodhyam ( 1 ) / yasya svAtatryeNAnvayavyatireko na staH kiM tu svakAraNamAdAyAnvayavyatireko gRhyete tadanyathAsiddham / yathA ghaTaM prati daNDarUpam / atra daNDarUpasya svAtavyeNAnvayavyatireko daNDarUpasattve ghaTasattvaM daNDarUpAbhAve ghaTAbhAva iti na staH / kiMtu daNDarUpasya kAraNaM daNDamAdAyaivAnvayavyatireko daNDasattve ghaTasattvaM daNDAbhAve ghaTAbhAva iti gRhyate iti gharTa prati daNDarUpamanyathAsiddhamiti bodhyam (2) / anyaM prati pUrvavRttitvaM gRhItvaiva yasya yatkArya prati pUrvavRttitvaM gRhyate tasya tatkArya pratyanyathAsiddhatvam / yathA ghaTAdikaM pratyAkAzasya (;3) / yatkAryajanakaM prati pUrvavRttitvaM gRhItvaiva yasya yatkArya prati pUrvavRttitvaM gRhyate tasya tatkArya pratyanyathAsiddhatvam / yathA ghaTaM prati kulAlapituH (4)|[k] avazyaklaptaniyatapUrvavRttina eva kAryasaMbhave tadbhinna- manyathAsiddham / yathA ghaTAdikaM prati rAsabhAdIti ( bhA0 50 zlo0 : 19-22) (mu0 1154 ) / [kha] yasyAnukUlatarkAbhAvaH sonya For Personal & Private Use Only Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| thAsiddhaH ( tA0 ra0 zlo0 88 ) / yathA ghaTaM prati rAsabhonyathAsiddhaH (5) / pare tu atra avazyaklaptavaM laghuniyatapUrvavartitvaM bodhyam / tena pAkajagandhotpatti prati avazyaklaptapUrvavartinaH pAkajarUpaprAgabhAvasya kAraNatvanirAsaH gandhamAgabhAvasyAnyathAsiddhatvanirAsazcetyAhuH ( di0 154 ) / eteSu paJcasvanyathAsiddheSu pazcamamAvazyakam / anyeSAM caturNA ( daNDatva-daNDarUpa-AkAza-kulAlapitRRNAm ) anena paJcamAnyathAsiddhenaiva saMgrahAditi bodhyam ( bhA0 50 zlo0 22 ) (mu0 54) (di. ) (rAma0 1154) / anyathAsiddhatrividha iti maNikAramatam / navInAstu laghuniyatapUrvavartina eva kAryasaMbhave tadbhinnamanyathAsiddham / evamanugataikalakSaNenaikavidhamevAnyathAsiddham / evaM ca tridhA paJcadheti prakArau ziSyabuddhivaizadyAyetyAhuH / atra laghutvaM ca trividham / zarIrakRtam upasthitikRtaM saMbandhakRtaM ceti / tatra prathamama-pratyakSaM pratyanekadravyatvApekSayA mahattvasya kAraNatve laghutvamasti / dvitIyam-gandhaM prati rUpaprAgabhAvApekSayA gandhaprAgabhAvasya kAraNatve laghutvam / gandhasya pratiyogina upasthitatvena zIghraM tadupasthiteH / tRtIyam-ghaTaM prati daNDatvadaNDarUpAdyapekSayA daNDAdeH kAraNatve laghutvam / svAzrayadaNDasaMyogAdi rUpaparaMparAyA gurutvAt ( nIla0 17 ) / anyathAsiddhiH-pUrvokteSvanyathAsiddheSu vartamAnastattaddharmavizeSaH / iyaM ca kAraNatvasaMpAdikA na bhavati api tu kAraNatvavighaTikA bhavatIti jJeyam / anyonyam-kriyAvyatihAraviSayatvam / vyatihArazca vinimayaH / paraspara karaNamiti yAvat ( la0 m0)| yathA anyonyeSAM puSkarairAmRzanta iti mAghaH (si0 kau0 ta0 ) / anyonyAbhAvaH- ( abhAvaH) [ka] nityatve satyatyantAbhAvabhinnatve satyabhAvaH (ga0 si0)| [kha] atyantAbhAvavyatiriktatve satyanavadhirabhAvaH ( sarva0 aulu0 pR0 232 ) / [ga] adhikaraNe pratiyogitAvacchedakAropahetukaniSedhadhIviSayaH .( 50 ca0 ) / sa ca tAdAtmyA For Personal & Private Use Only Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhAvaH / yathA asannazvo gvaatmnaa| aghaTaH paTa iti ( 50 ca0) (vai0 u0 9 / 1 / 4 ) / yathA vA ghaTaH paTAtmA na bhavatIti ( sarva0 aulu0 pR0 233 ) / [5] tAdAtmyasaMbandhAvacchinnapratiyogitAkaH abhAvaH (ta0 saM0) ( ga0 si0 ) (ta0 kau0 21 ) / ghaTaH paTo na bhavatItyAdito ghaTAtmA paTo na bhavati ityartho bodhyate / evaM ca ghaTatAdAtmyasyAbhAvaH ghaTatAdAtmyenAvacchinnA yA ghaTaniSThA pratiyogitA tannirUpako bhedo vA paTe vartate ityavadheyam / [3] idamidaM na bhavati idametadbhinnam iti pratItisAkSikaH abhAvaH (nyA0 ma0 1111 ) / yathA ghaTaH paTo na bhavati iti pratItisAkSiko bhedaH (ga0 si0 ) - (pr0pr0)| anyonyAbhAvo dharmisvarUpa eva na tu pRthagiti madhvAcAryA. nuyAyina AhuH / anyonyAbhAvazabde vyutpattistu anyonyasmin tAdA- tsyenAbhAvaH abhavanam iti (vai0 sA0 da0 344 ) / saM ca ( anyonyAbhAvaH ) bhedaH / bhedo hi ghaTe paTasya paTe ghaTasya ca - sadAstIti nityaH / pratiyogisamAnAdhikaraNazcAyamabhAvo bhavati / ghaTo . na bhUtalam iti pratItyA ghaTAdhikaraNepi bhUtale ghaTabhedasya vidya- mAnatvAt / atredamavadheyam-na hi kaMcidabhAvaM prati yena kenApi saMbandhena pratiyogino virodhitA / kiMtu pratiyogitAvacchedakasaMbandhenaiva pratiyogI abhAvasya virodhI / tathA ca anyonyAbhAvasya pratiyogitAvacchedaka: saMbandhastAdAtmyAkhya eva / ata evAyamabhAvaH tAdAtmyasaMbandhAvacchinnapratiyogitAkaH ityucyate / tena saMbandhena ca ghaTasya svasminneva sattvena bhUtalAdAvasattvAttatra ghaTAnyonyAbhAvo vartata iti ( vai0 vi0 9 / 114) / anyonyAbhAvagrahedhikaraNayogyatAmAtraM tatram (vai0 u0 9 / 114 ) ( 9 / 1 / 18) / yathA pizAcabhedAdhikaraNe stambhe yogyatAyAH sattvena stambhaH pizAco na iti grahaH (cAkSuSagrahaH ) upapadyate (mu0 11127 ) / navyAstu dhvaMsaprAga. bhAvayorivAnyonyAbhAvasyApi pratiyogitAvacchedakasaMbandhe mAnAbhAvaH / ... atyantAbhAvasya tu pratiyogitAvacchedakasaMbandhaH sviikriyte| saMyogena For Personal & Private Use Only Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samavAyena vA ghaTo nAsti iti pratIteH / itthaM cAnyonyAbhAvatvamakhaNDopAdhirityAhuH (ma0 pra0 12) (la0 ba0 ) ( ga0 si0 2 / 55 ) / anyonyAzrayaH-tarkavizeSaH / ayamitaretarAzrayazabdena sarvadarzanasaMgrahe akSa pAdadarzane uktaH (sarvada0 pR0 239) / atra anyonyapadasya tajjJAne tadutpattau tasthitau ca lkssnnaa| tadAzrayonyonyAzraya iti tritayasAdhAraNo vigrahaH / evaM cAnyonyasaMbandhino jJAnotpattisthityetadanyatamasyAzraya ityarthaH (vaac0)| sa ca svApekSApekSitatvanimittakoniSTaprasaGgaH / apekSA ca jJaptau utpattau sthitau ca grAhyA / tatra jJaptau yathA ghaToyaM yadyetaddhaTajJAnajanyajJAnaviSayaH syAt tadaitadbhuTabhinnaH syAditi / ta trasvajJAnasya svajJAnajanyatvenAniSTaM prasajyeta / svApekSApekSitajJAnatvAt khApekSitaghaTajJAnaviSayasya tajjanakajJAnaviSayAi~darUpamaniSTaM ca prasajyeta / ato ghaTasya ghaTabhedaprasaGgoniSTaH / utpattI yathA ghaToyaM yadyetaddhaTajanyaH syAt tadaitaddhaTAnadhikaraNakSaNottaravartI na syAdityAdi / etadbhuTasyotpattI etadbaTasApekSatve kAraNasya kAryAdbhedaniyatatayA etadbaTasya etaddhaTabhedarUponiSTaH prsnggH| sthitau yathA ghaToyaM yadyetadbhuTavRttiH syAttadA tathAtvenopalabhyeta / na ca tathopalabhyate / tathAtve ca ghaTasya ghaTavRttitvApattiraniSTA prasajyeteti / eteSu jJaptiviSayatayaiva prAyazoniSTaprasaGgaH sarvatra dRzyate / tanmUlakameva svagrahasApekSagrahakatvamanyonyAzrayatvaM tatra tatra vyavahiyate / ata eva parasparajJAnasApekSajJAnAzrayonyonyAzraya iti smAteruktam ( vAca0 ) / anvayaH-1 sAdhyam / yathA anvayena vyatirekeNa ca vyAptimadanvayavyati reki ityAdau (ta0 sN0)| 2 anvayavyAptiH (vAkya0 ) / yathA yatra yatra dhUmastatrAgniH iti sAhacaryaniyamaH ( ta0 saM0 ) / yathA vA hetuvyApakasAdhyasAmAnAdhikaraNyam (nyA. bo0 15) / 3 koTidvayasahacaritatvajJAnama (ga0 satpra0 21) / yathA dhUmavAnvahnarityAdau ayaM dhUmadhUmAbhAvasamAnAdhikaraNavahnimAn iti (bhramAtmaka) jJAnam / idaM jJAnaM For Personal & Private Use Only Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ca sAdhAraNadharmavattAjJAnavidhayA saMzaye prayojakamiti prAcInamate sAdhAraNAnakAntikalakSaNe jhupayujyate iti ca vijJeyam (ci0 stpr02|10)| 4 [ka] kAraNAdhikaraNe kAryasya sattvam (raam052)| yathA yatsattve ( kAraNasattve ) yatsattvam (kAryasattvam ) ityanvayaH / [kha] kAryakAraNayoH sAdhyasAdhanayorvA sAhacaryam ( si0 ca0 2 / 26 ) / tatra kAryakAraNayoH sAhacarya ca svasvavyApyetarayAvatkAraNasattve yatsattvevazyaM yatsattvamiti (ta0 pr0)| yathA cakrAdighaTitasAmagrIsamavahitadaNDAdisattve ghaTasattvamiti / sAdhyasAdhanayoryathA parvato vahnimAndhamAt ityAdau dhUmavahnayoH sAhacaryam yatra dhamastatrAgniH iti / [ga] kecittu kArye kAraNasyAnusaraNam / [gha ] kAryasattApAdakasvasattAkasya kAraNasya kArye sthitiH| [6] svasattAniyatasattAvatkAryasaMbandha ityaahuH| 5 hetvabhAvavati kAryAnvayajJAnam / vyabhicArajJAnamiti yAvat iti navyA AhuH (mU0 ma0 1 ) / 6 zAbdabodhIyasaMsargatAkhyaviSayatAvAn / yathA ghaTamAnaya iti vAkyajanyazAbdabodhe ghaTAnayanAdInAM padArthAnAM parasparaM saMbandhaH / ayaM cAnvayo dvividhaH / bhedAnvayaH abhedAnvayaH / Adyo rAjJaH puruSaH ityAdau rAjapadArthapuruSapadArthayoH / dvitIyo nIlo ghaTaH ityAdau nIlapadArthaghaTapadArthayoH (ga0 vyu0 kA0 1) / 7 vRttiH / 8 AnukUlyam / 9 saMtatiriti kAvyajJA vadanti ( vAca0 ) / anvayadRSTAntaH- ( dRSTAntaH) [ka] nizcitasAdhyavAna ( vAkya0 2) / [kha] pakSe hetupratyakSAnantaraM yadantarbhAveNa sAdhyanirUpitavyAptiH smayate saH / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane mahAnasonvayadRSTAntaH / anvayabodhaH-zAbdabodha-zabdavadasyArthInusaMdheyaH / atreyaM vyutpattiH / avyayanipAtAtiriktanAmArthayoH kriyAprAtipadikArthayozca sAkSA denAnvayabodhaH avyutpannaH iti / yathA-naiyAyikamate rAjapuruSaH ityAdau rAjapadArthasya puruSapadArthe svasvAmibhAvasaMbandhanAnvayo vaacyH| tathAvidhAnvayasya pUrvoktavyutpattiviruddhatvena taM parityajya rAjapadasya rAjasaMbandhini lakSaNAM svIkRya tAdRzarAjapadArthasyAbhedena puruSapadArthenvayaH / vaiyAkaraNa For Personal & Private Use Only Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mate tu rAjapuruSaH ityAdau luptaSaSThayAdivibhaktyA smRtayA pratipAdyenaiva svasvAmibhAvasaMbandhena ( na tu sAkSAt ) rAjapadArthasya puruSAdAvanvayaH svIkRta iti (mu0 4 pR0 182 ) / uktavyutpattAvavyayanipAtAtiriktetipadaprayojanamucyate / ghaTo na paTaH ityAdau ghaTapaTAbhyAM natraH sAkSAdevAnvayAt nipAtAtirikta iti padaM dattam / candra iva mukham ityAdI ivArthasAdRzye candrasya pratiyogitayA bhedenAnvayAt avyayAtirikta iti ca padaM dattam / nIlo ghaTaH ityAdau nAmArthayoH stokaM pacati ityAdau kriyAprAtipadikArthayozcAbhedenAnvayAt bhedena ityuktam / bhUtale ghaTaH ityAdau AdheyatAsaMsargeNApi ghaTabhUtalayoranvayAt sAkSAt iti padam / pratyayArthamadvArIkRtya iti sAkSAt ityasyArthaH (mu0 4 pR0 182 ) ( di0)| bhedena ityasya tu tAdAtmyAtiriktena ityartho bodhyaH / rAjA puruSaH ityAdau svatvarUpabhedasaMbandhena rAjapadArthasya puruSAdAvanvayamAdAya rAjasaMbandhI puruSaH iti bodhavAraNAyAsyA vyutpatterAvazyakatvam / karmatAnirUpakatvasaMbandhenApi ( bhedasaMbandhena ) taNDulAdipadArthasya pacanakriyAyAmanvayamAdAya taNDulakarmakaH pAkaH ityAkArakaMbodhamAdAya taNDulaH pacati iti prayogavAraNAya ceyaM vyutpattiravazyaM svIkAryA iti (mu0 114 pR0 182 ) (ga0 avaya0 hetu0) / atredamavadheyam-pacikriyAyAM taNDulAdikarmakatvaprakArakazAbdabuddhitvAvacchinnaM prati dvitIyAntataNDulapadasamabhivyAhRtapacatipadasamamivyAhArarUpAkAGkSAjJAnaM kAraNam ityAvazyakakAryakAraNabhAvenaiva taNDulaH pacati ityAdiprayogavAraNopapattAvalametAdRzyA vyutpattyeti ( ga0 avaya0 hetupra0 ) (ga0 vyu0 kAra0 2 ) / anvayavyatireki-(liGgam ) [ka] gRhItAnvayavyatirekisAdhyakam (dIdhi0 2 / 156) / anvayavyatireki tu pazcarUpopapannaM bhavati / paJca rUpANi ca pakSadharmatvam sapakSe sattvam vipakSAvyAvRttiH abAdhitaviSayatvam asatpratipakSatvaM ceti ( si0 ca0 2 / 26 ) ( ta0 kau0 2 / 12) / etAni paJca rUpANi ca vahnisAdhyakadhamAdAvanvayavyatirekiNyeva For Personal & Private Use Only Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 nyaaykoshH| vidyante / kevalAnvayini vipkssaavyaavRttirnaasti| vipakSAprasiddhaH / kevalavyatirekiNi tu sapakSasattvaM nAsti / sapakSAprasiddhaH (t0kau012)| abAdhitaviSayatvamityatra vyutpattiH abAdhito viSayaH sAdhyaM yasyetyabAdhitaviSayaH / tasya bhAvaH abAdhitaviSayatvam iti / atrAbAdhitaviSayattraM ca pramANAntareNApramitasAdhyAbhAvakatvaM bodhyam ( ta0 kau0 12) ( si0 ca0 2 / 26) / asatpratipakSatvaM ca sAdhyAbhAvasAdhakahetvantarazUnyatvaM bodhyam (ta0 kau0 12 ) ( si0 c0.2|27)| [kha] satsapakSavipakSo hetuH / yathA vahnimAn dhUmAdityAdau (mu0219)| atra sapakSasya mahAnasAdeH vipakSasya jalahadAdezca sattvAt iti (mu0 219 ) / [ga] anvayena vyatirekeNa ca vyAptimat (ta0 saM0 ) / anvayasahacAragrahaprAyavyAptimattve sati vyatirekasahacAragrahagrAhyavyAptimadityarthaH (nIla0 2 / 23) / [5] yatrAnvayavyAptirvyatirekavyAptizca vidyate tat / yathA vahnimAndhamAdityAdau niruktapaJcarUpopapanno dhUmaH (pra0 pra0)(ta. kau0 12) / atra parvataH pakSaH / tasya vahnimattvaM sAdhyam / dhumAt iti hetuH / tasmin hetau yatra yatra dhUmastatra tatra vahniryathA mahAnasAdau ityanvayavyAptiH / yatra yatra vahnayabhAvastatra tatra dhamAbhAvaH yathA jala hRdAdau iti vyatirekavyAptizcAstIti jJeyam ( ta kau0 12) / anvayavyatirekI--(avayavaH) [ka] pratItAnvayavyatirekavyAptikahetubodhako hetvavayavaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 34 ) / [kha] anvayavyatirekodAharaNAkAGkSAprayojakahetutvapratipAdakavibhaktimannyAyAvayavaH / [ga] pakSasapakSasato vipakSAsato hetorvacanam ( ci0 ava0 2 / 09) / yathA parvato vahnimAndhUmAdityatra dhUmAt iti padam / anvyvybhicaarH--(vybhicaarH)| kAraNasamavadhAnAvyavahitottarakSaNAvacchedena kAraNatAvacchedakAvacchinnayatkicivyaktyadhikaraNe kAryAbhAvavattvam / kAraNasattve kAryAbhAva iti saMkSiptArthaH / yathA samApti prati maGgalasya kAraNatve vaktavye kAdambaryAdAvAzaGkitonvayavyabhicAraH (ta0 dI0 111) / For Personal & Private Use Only Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| anvayavyAptiH-(vyAptiH) prakRtihetuniSThA prakRtasAdhyanirUpitA vyaaptiH| anvayanirUpitA vyAptirityarthaH (ga0 sAmA0 ) / anvayavyAptAvayaM niyamaH-anvaye sAdhanaM vyApyaM sAdhyaM vyaapkmissyte| sAdhyAbhAvonyathA vyApyo vyApakaH sAdhanAtyayaH // iti ( ta0 kau0 12 ) ( si0 ca0 2 / 26) / hetusAdhyayorvyAptiH (ta0 dI0 2 / 23 ) / yathA yatra dhUmastatrAgniH iti sAhacaryaniyamaH ( ta0 saM0 ) / dhUmavyApakavahnisAmAnAdhikaraNyamityarthaH (nyA0 bo0 2 / 14 ) / vyAptizcAtyantAbhAvAnyonyA.bhAvabhedena bhinnA avyabhicaritasAmAnAdhikaraNyavyApakasAmAnAdhikaraNyarUpA ( ga0 sAmA0 23 ) / sAdhyavadanyAvRttitvahetuvyApakasAdhyasAmAnAdhikaraNyAdirUpetyarthaH (nyA0 bo0 2 / 14) / tadbhedatatsvarUpatallakSaNaprapaJcazva vyAptizabdavyAkhyAnAvasare savistaraM saMpAdayiSyate ityatraiva viramyate / anvayihetuH- ( avayavaH ) [ka] udAharaNasAdharmyAtsAdhyasAdhanaM hetuH ( gau0 1 / 1 / 34 ) / udAharaNena sAmAnyAtsAdhyasya dharmasya sAdhanaM prajJApanaM hetuH / sAdhye pratisaMdhAya dharmamudAharaNe ca pratisaMdhAya tasya sAdhanatAvacanaM hetuH / utpattidharmakatvAditi utpattidharmakamanityaM dRSTamiti ( vAtsyA0 . 1 / 1 / 34 ) / udAharaNasAdharmyamudAharaNabodhyAnvayavyAptiH / tatonvayI hetutivyaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 34 ) / anvayihetulakSaNaM cAnvayihetutvameva / tacca anumitikAraNIbhUta parAmarzaprayojakazAbdajJAnakAraNasAdhyAviSayakazAbdadhIjanakapratItAnvayasAdhyasAdhanavAcakahetuvibhaktimacchabdatvam / asyArthaprayojanAdikaM ca hetuzabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / anvayavyAptyabhidhAyakAvayavAbhidhAnaprayojakajJAnajanakahetutvapratipAdakavibhaktimannyAyAvayavatvam ( ci0 2 / 79 ) / [kha ] jJAtAnvayavyAptikahetubodhako hetvavayavaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 34 ) / yathA parvato vahnimAndhUmAnmahAnasavadityAdau dhUmAt iti shbdH| nyA0 ko0 7. For Personal & Private Use Only Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5. nyaaykoshH| anvayyudAharaNam- ( udAharaNam ) tallakSaNaM cAnvayyudAharaNatvameva / tacca sAdhyasAdhanasaMbandhabodhajanakatvam (ci0 ava0 280) / anvayavyAptibodhakatvam ( dIdhi0 2 / 177 ) / tacca etadyo yo dhUmavAnsa sognimAniti zabdavRttyavayavavibhAjakopAdhimattvam (nyA0ma0 2223-24 ) / [ka] sAdhyasAdhAttaddharmabhAvI dRSTAntaH ( gau0 1 / 1 / 36 ) / sAdhyena sAdhayaM smaandhrmtaa| sAdhyasAdhAtkAraNAttaddharmabhAvI dRSTAnta iti / tasya dhrmstddhrmH| tasya sAdhyasya / sAdhyaM ca dvividham-dharmiviziSTo vA dharmaH zabdasyAnityatvam / dharmaviziSTo vA dharmI anityaH zabdaH iti / ihottaraM tadbrahaNena gRhyata iti / kasmAt / pRthagdharmavacanAt / tasya dharmastaddharmaH / tasya bhaavstddhrmbhaavH| sa yasmindRSTAnte vartate sa dRSTAntaH sAdhyasAdhAttaddharmabhAvI bhavati / ihottaraM tagRhaNena gRhyata ityatra iha tadhaNenottaraM gRhyata ityanvayaH / ayamarthaHiha nAma taddharmabhAvItyatra tadhaNena nAma tacchabdena uttaraM nAma dvividhasAdhyamadhye dvitIyaM dharmaviziSTo dharmItyAkArakaM gRhyata iti / sa codAharaNamiSyate / tatra yadutpadyate tadutpattidharmakam / tacca bhUtvA na bhavatyAtmAnaM jahAti nirudhyata ityanityam / evamutpattidharmakatvaM sAdhanam / anityatvaM saadhym| soyamekasmin dvayordharmayoH sAdhyasAdhanabhAvaH sAdhAdvayavasthita upalabhyate / taM dRSTAnte upalabhamAnaH zabdepyanuminoti / zabdopyutpattidharmakatvAdanityaH sthAlyAdivadityudAhriyate / tena dharmayoH sAdhyasAdhanabhAva ityudAharaNam ( vAtsyA0 111 // 36 ) / [kha ] sAdhanavattAprayuktasAdhyavattAnubhAvakovayavaH / sAdhyasAdhanavyAptyupadarzakodAharaNamiti yAvat (gau0 vR0 1 / 1 / 36 ) / [ga] prakRtahetumati prakRtahetuvyApakatvaviziSTasAdhyabodhakavAkyam ( nIla0 22) / yathA parvato vahnimAndhamAnmahAnasavadityAdau yo yo dhUmavAnsa sa vahimAnyathA mahAnasaH iti vAkyam ( ta0 saM0 2) / anvayyupanayaH-[ka] udAharaNApekSastathetyupasaMhAraH sAdhyasyopanayaH (gau0 111 / 38) / udAharaNApekSa udAharaNataH / sAdhyasAdharmya For Personal & Private Use Only Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yukte udAharaNe sthAlyAdi dravyamutpattidharmakamanityaM dRSTaM tathA zabda utpattidharmaka iti sAdhyasya zabdasyotpattidharmakatvamupasaMhriyate / upasaMhriyateneneti copasaMhAro veditavyaH (vAtsyA0 1 / 1 / 38 ) / [kha] tatheti sAdhyasyopasaMhAraH / yathA parvato vahnimAndhamAdityatra vahivyApyadhUmavAnayam iti vA tathA cAyam iti vopanyAsaH (gau0 vR0 1 / 1 / 38) / anvayyupanayalakSaNaM cAnvayyupanayatvameva / tacca sAdhyavyApyaviziSTapakSabodhakAvayavatvam ( ci0 ava0 ) / anvavasarga:-kAmacArAnujJAnam / yatheSTaM kriyatAm ityevaMrUpAnujJetyarthaH / yathA api sizca api stuhItyAdau yatheSTaM kuryAH ityAdyarthopinA dyotyate na tu kutrApyanujJayA pratirodhaH kriyata iti ( vAca0 ) / anvAkhyAnam-tAtparyAvadhAraNArtha pratipAdanam / yathA vastvanvAkhyAnaM kriyAnvAkhyAnamityAdau (vA0 ca0 ) / anvAcayaH--uddezyasiddhyAnuddezyasiddhyarthopadezaH / yathA bhikSAM gaccha yadi gAM pazyestAM cAnayetyAdau / atra bhikSAyAmevoddezaH na tu gavAnayane / tasiddhathuttaraM gavAnayanamanuddiSTamapi sAdhyatayA nirdiSTam iti (vaac0)| pradhAnaguNabhAvena yatra kriyAnvayatAtparya sonvAcayaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 52 ) / kriyAbhede tvanvAcayaH / yathA edhAnAhartuM vanaM vraja zAkamapyAneSyasi iti / anvAdezaH-[ka] pUrvopAttasya kiMcitkAryAntaraM vidhAtuM punarupadezaH / yathA anena vyAkaraNamadhItam nyAyamenaM pAThaya iti nyAyapAThanArtha punarupadezaH (si0 kau0 ) ( vAca0 ) / [kha] kathitakathanam (vaac0)| anvAdhAnam-idhmAbarhiHsaMpAdanam agniparigrahaH upastaraNaM cetyevamAdi (pu0 ci0 pR0 318 ) / anvAdheyam-vivAhAtparato yacca labdhaM bhrtRkulaastriyaa| anvAdheyaM tu . tadravyaM labdhaM pitRkulAttathA // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 144 ) / For Personal & Private Use Only Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / anvAhitam ---- yadekasya haste nihitaM dravyaM tenApi anu paJcAdanyahaste svAmine dehIti nihitaM tadanvAhitam ( mitAkSarA a0 2 zlo0 67 ) / anvitAbhidhAnavAdaH - zaktijJAnAviSayasya zAbdabodhAviSayatvaniyama iti vAdaH ( kRSNa0 zakti0 ) / bhaTTamate ca itarAnvitaghaTo ghaTapadazakya ityetAdRzameva zaktijJAnaM zAbdabodhaprayojakam / evaM ca zAbdabodhe padArthasaMsargasyApi padazakyatvamaGgIkurvanti ( ga0 zakti0 5 ) / evametanmate vAkyepi zakti svIkurvanti iti vijJeyam / idaM ca prAbhAkaramatam na tu bhaTTamatamiti bahavo granthakArA vadanti / 52 anvIkSA -- pratyakSAgamAbhyAmIkSitasyAnvIkSaNam / yathA AnvIkSikI nyAyavidyetyAdAvanvIkSA ( vAtsyA 0 1 / 1 / 1 ) / atra vyutpattiH - zravaNAt anu ( pazcAt ) IkSA anvIkSA unnayanam (gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / apakarSaH - 1 vidyamAnadharmApacayaH / tathA ca sAdhyasAdhanAnyatarasyAbhAvaprasaJjanam / yathA apakarSasamo jAtirityAdau ( gau0 vR0 5 / 1 / 4 ) / 2 guNaniSThajAtivizeSaH / yathA mahattvatvaM cApakarSAnAzraya parimANatvam ityatrApakarSa: ( rAma 0 1158 ) / 3 ucitadharmApekSAto hInatA / yathAutkarSaM cApakarSaM ca manuSyeSviha janmataH ityAdau ( manu0 10 / 42 ) / 4 svakartavya kAlAtpUrvakAle karaNam / yathA - maraNottaraM mRtAhe mAsi mAsi kartavyAnAM mRtAhanimittakamAsikAdInAM dvAdazAheSu ekAheSu ca kartavyatvokteH sarvApakarSaH / taduktam - mukhyaM zrAddhaM mAsi mAsi aparyAtAvRtuM prati / dvAdazAhena vA kuryAdekAhe dvAdazetha vA iti ( smRti: ) / 5 parasUtrapadAnAmanvayArthaM pUrvasUtra AkarSaNamiti zAbdikA vadanti (vAca0 ) / apakarSasamaH - ( jAtiH ) [ka] sAdhye dharmAbhAvaM dRSTAntAtprasaJjayatopakarSasamaH / loSTaH khalu kriyAvAnavibhurdRSTaH kAmamAtmApi kriyAvAnavibhurastu / viparyaye vA vizeSo vaktavya iti ( vAtsyA 0 5 / 1 / 4 ) / [kha] pakSadRSTAntAnyatarasminvyAptimapuraskRtya sahacaritadharmAbhAvena hetu For Personal & Private Use Only Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| sAdhyAnyatarAbhAvaprasaJjanam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdityatra yadyanityatvasahacaritaghaTadharmAtkRtakatvAdanityaH zabdastadA kRtakatvAnityatvasahacaritaghaTadharmarUpavattvavyAvRttyA zabde kRtakatvasyAnityatvasya ca vyAvRttiH syAt / Aye asiddhidezanA / dvitIye bAdhadezanA / evaM zabde kRtakatvasahacaritazrAvaNatvasya saMyogAdAvanityatvakRtakatvasahacaritaguNatvasya ca vyAvRttyA ghaTe anityatvaM kRtakatvaM ca vyAvarteta iti dRSTAnte sAdhyasAdhanavikalpadezanAbhAsApIyam (gau0 vR0 5 / 1 / 4) / atra lakSaNe vyAptimapuraskRtya sahacaritadharmAbhAvena pakSadRSTAntAnyatarasminhetusAdhyAnyatarAbhAvaprasaJjanamityanvayaH / ayamarthaH-vyApti manasi agRhItvaiva hetusAdhyAbhyAM sahacarito yonyaH kazciddharmastasya prakRtapakSe dRSTAnte vA abhAvaM dRSTvA tatsAhacaryAtsAdhyasya vA hetorapi vA abhAvakalpanamapakarSasamaH / yathA zabdaH anitya ityAdeH spaSTa evArthaH / Aye asiddhItyatra Aye nAma kRtakatvarUpahetorabhAvakalpanapakSe / asiddhidezanA nAma svarUpAsiddhirUpoktiH / doSa iti yAvat / praapnotiityrthH| evaM ca sa hetuH svarUpAsiddho bhavati / dvitIye bAdhadezanetItyatra anityatvarUpasAdhyasyAbhAvakalpanapakSe bAdharUpoktiH / doSa iti yAvat / prApnotItyarthaH / evamityasya pUrva yathA pakSe hetusAdhyAnyatarAbhAva uktastathetyarthaH / zabde kRtakatvetyasya zabde kRtakatvena saha sahacaritasya zrAvaNatvasyetyarthaH / asya vyAvRttyA shaanvyH| saMyogAdAvityAdeH saMyogAdAvanityatvena kRtakatvena ca saha sahacaritasya guNatvasyetyarthaH / asyApi vyAvRttyA shaivaanvyH|vyaavRttyetysy zrAvaNatvasya guNatvasya ca ghaTe vyaavRttetyrthH| ghaTe anityatvamityAdeH ghaTe zrAvaNatvasya guNatvasya vyAvRttyA anityatvaM kRtakatvaM ca vyAvartetetyarthaH / dRSTAnte ityaadeH| evaM ca ghaTarUpe dRSTAnte sAdhyasya sAdhanasya cAbhAvakalpanayA sAdhyasAdhanavikalpadezanAbhAsApIyamityarthaH / [ga] paroktadRSTAntasAdharmyaNa pakSe parAbhimatadharmAntarasyAbhAvasAdhanam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdbaTavadityAdau yadi kRtakatvena zabdo ghaTavadanityaH syAttarhi tenaiva zabdo ghaTavadazrAvaNopi syAditi ( nIla0 43) / For Personal & Private Use Only Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| apakSepaNam- (karma ) [ka] adhodezasaMyogahetuH karma (ta0 saM0 ) - (ta0 kau0 20) / [kha ] tadviparyayeNa ( utkSepaNaviparyayeNa ) . saMyogavibhAgakAraNaM karma (prazasta0 pR0 37 ) / tallakSaNaM ca adhodezasaMyogajanakakriyAnukUlakriyAtvam ( la0 va 038.) / apagamaH-spandaH ( ga0 hetu0 ) / yathA vRkSAdapaitItyAdau dhAtvarthaH / apacikIrSA-( drohaH ) ahitecchA ( ga0 vyu0 4 ) / apadezaH-1 kathanam ( gau0 vR0 3 / 2 / 23 ) / yathA notpattikAraNA* napadezAt ( gau0 3 / 2 / 23 ) ityAdau / 2 hetuH| yathA sonapadezaH ityAdau (vai0 3 / 1 / 3) / aparatvam-1 vyApyatvam / yathA sAmAnyaM dvividhaM proktaM paraM cAparameva ca (bhA0pa0 zlo0 8) ityAdau aparatvazabdasyArthaH / alpadezavRttitvam (mu0 1 / 34 ) / yathA ghaTatvajArdravyatvapRthivItve apekSyAlpadezavRttitvam / 2 ( guNaH ) aparavyavahAre asAdhAraNaM kAraNam ( ta0 saM0 ) (ta0 kau0 6) / aparavyavahArajanakatAvacchedakatAdRzaprakAratAzrayatvaM lakSaNamityarthaH ( vAkya. ) / yathA ayaM kaniSThaH ayaM samIpa ityAdau :kaniSThasamIpayoraparatvam (vaaky0)| tadvividham / dikRtam kAlakRtam / -- samIpasthe dikRtamaparatvam / kaniSThe kAlakRtamaparatvam (ta0 sN0)| - paryAyAntareNApyaparatvaprapaJcaH kathyate / tadyathA yo yadapekSayA saMnihitastatra .. tadavadhikamaparatvaM dikRtam / atra dikpiNDasaMyogosamavAyikAraNam / .. saMnihitatvajJAnaM nimittam / tannAzazca tannAzanimittam / dikkRtamaparatvaM .. mUrtadravyamAtravRtti bhavati / yo yadapekSayA kaniSThastatra tadavadhikamaparatvaM ... kAlakRtam / atra kAlapiNDasaMyogosamavAyikAraNam / kaniSThatvajJAnaM nimi ttam / tannAzazca tannAzanimittam / kAlakRtamaparatvaM tu janyadravyamAtravRtti : bhavati (ta0 kau06) (si0 ca0 1 / 18) / atra dikkatatvaM ca jJAya mAnadigjanyatvam ( vaaky0)| alpataramUrtasaMyogaviziSTazarIrajJAnAdaparatvamutpadyata iti (si0 ca0 1 / 18) / yathA jhaLakIgrAmAtsolApurApekSayA For Personal & Private Use Only Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhImAnadI svasamavAyisaMyuktasaMyogenAlpataradezasaMyogavatI iti jJAnena daizikamaparatvamutpadyate / adhikaM tu anyatra (vai0 u07|2|21) drssttvym| kAlakRtatvaM ca svasamavAyisaMyuktasaMyogasaMbandhena ravikriyAprakArakakAlaviSayakajJAnajanyatvam ( vAkya ) / alpataradivAkarakriyAviziSTazarIrajJAnAt aparatvotpattiH ( si0 ca0 1 / 18) / dikRtamaparatvamidamasmAtsaMnikRSTam ityapekSAbuddhyA janyate ( di. 1) / avalokanIyAtra dikzabdavyAkhyA / kAlakRtamaparatvaM tu ayamasmAdalpatarakAlasaMbaddhaH ityapekSAbuddhyA janyate (di. 1) / avalokanIyAtra kAlazabdavyAkhyA / atra navyA AhuH-alpatarasUryaparispandAntaritajanyatvarUpakaniSThatva-alpasaMyogAntaritatvarUpasaMnikRSTatvAbhyAM kAlikadaizikAparatvavyavahAropapatte paratvasya guNAntaratvam iti (di0 gu0 pR0 209 ) / aparAjitA-mAsi bhAdrapade zuklA saptamI yA gaNAdhipa / aparAjiteti vikhyAtA mahApAtakanAzinI // (pu0 ci0 pR0 104) / aparAhnaH-paJcadhA vibhaktehani caturtho bhAgaH / 2 dvidhA vibhaktehanyuttaro bhAgaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 97 ) / aparigrahaH--(vratam ) sarvabhAveSu mUrchAyAsyAgaH svAdaparigrahaH ( sarva0 saM0 pR0 66 aaiit0)| aparvagaH-1 asyArtho niHzreyasavadanusaMdheyaH / AtyantikI duHkhanivRttirapavargaH / nivRtterAtyantikatvaM nAma nivartyasajAtIyasya punastatrAnutpAdaH ( sarva0 saM0 pR0 246 akSapA0 ) / 2 phalaprAptiH / yathA apavarge tRtIyA ( pANi0 sU0 2 / 3 / 6 ) ityAdau / / apavAdaH-1 bAdhanasAdhanaM vastumAtram / 2 vizeSazAstram / yathA mA hiMsyAtsarvA bhUtAnItyutsargasya vAyavyazvetamAlabheta iti shaastrmpvaadH| 3 mithyAbhUtapadArthanivAraNArthamupadezavizeSa iti mAyAvAdina AhuH / 4 mithyAvAda iti sAMkhyAH / 5 nindA nirAsanaM veti kAvyajJAH / (vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| apazabdaH-zaktivaikalyapramAdAdinA sAdhuzabdasyAnyathoccAraNasAdhyopabhraMza- zabdaH / yathA mleccho ha vA nAma yadapazabdaH (pA0 ma0 bhA0 ..... 11111) / hariNApyuktam-ta eva zaktivaikalyapramAdAlasatAdibhiH / anyathoccAritAH zabdA apazabdA itIritAH // iti / apasiddhAntaH-(nigrahasthAnam ) [ka] siddhAntamabhyupetyAniyamAtkathA.. prasaGgaH (gau0 5 / 2 / 24) / kasyacidarthasya tathAbhAvaM pratijJAya pratijJAtArthaviparyayAdaniyamAtkathAM prasaJjayatopasiddhAnto. veditavyaH / yathA na sadAtmAnaM jahAti na sato vinAzo nAsadAtmAnaM labhate nAsadutpadyata iti siddhAntamabhyupetya svapakSaM vyavasthApayati-ekaprakRtIdaM vyaktam / vikArANAmanvayadarzanAt / mRdanvitAnAM zarAvAdInAM dRSTamekaprakRtitvam / tathA cAyaM vyaktabhedaH sukhaduHkhamohAnvito dRshyte| tasmAtsamanvayadarzanAtsukhAdibhirekaprakRtIdaM zarIramiti / evamuktavAnanuyujyate / atha prakRtirvikAra iti kathaM lakSitavyamiti / yasyAvasthitasya dharmAntaranivRttI dharmAntaraM pravartate sA prakRtiH / yacca dharmAntaraM pravartate sa vikAra iti / soyaM pratijJAtArthaviparyAsAdaniyamAtkathAM prasaJjayati / pratijJAtaM khalvanena nAsadAvirbhavati na sttirobhvtiiti| sadasatozca tirobhAvAvirbhAvamantareNa na kasyacitpravRttiH pravRtyuparamazca bhavati / mRdi khalvavasthitAyAM bhaviSyati zarAvAdilakSaNaM dharmAntaramiti pravRttirbhavati / abhUditi ca pravRttyuparamaH / tadetanmRddharmANAmapi na syAt / evaM pratyavasthito yadi satazcAtmahAnam asatazcAtmalAbhamabhyupaiti tadasyApasiddhAnto nigrahasthAnaM bhavati / atha nAbhyupaiti pakSosya na sidhyati / ( vAtsyA0 5 / 2 / 24 ) / [kha ] kathAyAM svIkRtasiddhAntapracyavaH / tathA ca sAMkhyamatena ahaM vadiSyAmItyabhyupetyArabdhAyAM kathAyAmAvi rbhAvasyAvirbhAvAbhyupagamenavastheti dUSaNoddhArAyAvirbhAvasyAsata utpatti " yadyabhyupaiti tadApasiddhAntaH ( gau0 vR0 5 / 2 / 24 ) (di. 1) / [ga] ekasiddhAntamatamAzritya kathApravRttau tadviruddhasiddhAntamatamAlambyottaradAnam (nIla0 46 ) / siddhAntAdapadhvaMsopasiddhAnta ityarthaH For Personal & Private Use Only Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 57 nyaaykoshH| ( ta0 bhA0 51) / saugatAstvapasiddhAntaM dUSaNaM na manyante (gau0 vR0 5 / 2 / 23 ) / apahnavaH-[ka ] abAdhitaparoktaviparItabodhanAya tadupapAdakAbhAvapratipAdanecchA / yathA kaliGgeSu dRSTosi / nAhaM kaliGgAJjagAmetyAdAvatyantApahnavaH (ga0 vyu0 la0 ) / atra ca kaliGgAdhikaraNakadarzanAderupapAdakaM kaliGgagamanAdikam / tena vinA tadasaMbhavAt / atyantApahnavaH svarUpasanneva ( na tu jJAtaH ) liTsAdhutAniyAmakaH (ga0 vyu0 la0 ) / [kha] sattvena jJAtasyApi vastunaH asattvena kathanam / sa dvividhaH zabdatArthatazceti / tatra mithyaiva tat iti zabdataH / arthatastu nAbhi jAnAmyaham / tatra tadA na mama sthitiH iti ( vAca0 ) / apAdAnatvam- (kArakam) yaddhAtUpasthApyayAdRzArthe vigrahavAkyapaJcamyA yaH svArthonubhAvayituM zakyaH tasya taddhAtUpasthApyatAdRzakriyAyAmapAdAnatvamucyate / yathA vRkSAtpatita ityAdau vRkSAderapAdAnatvam ( za0 pra0 79 / apagamAya AdIyate avadhitveneti vyutpattiH ( vAca0 ) / apAdAnazabdastu tattatkarmAnadhikaraNIbhUte tattatkarmajanyavibhAgAzraye zakta ityavadheyam / vRkSAtpatita ityasmAdvAkyAt vRkSAvadhikavibhAgAnukUlapatanakartA ityanvayabuddhau dhAtUpasthApyapatane paJcamyupasthApyo vibhAgaH svAnukUlatvasaMbandhena prakAra iti sa vibhAga eva tatrApAdAnatvamiti vijJeyam ( za0 pra0 79) / atrAvadhitvaM ca svarUpasaMbandhaprabhedaH padArthAntaraM vetyanyadetat / apAdAnatvaM ca [ka] kriyAnAzrayatve sati tajanyavibhAgAzrayatvam (ga0 ava0 ) / parasamavetakriyAjanyavibhAgAzrayatvamityarthaH / yathA bhUbhRto gaGgAvataratItyAdau bhUbhRto gaGgAsamavetakriyAjanyavibhAgAzrayatvAdapAdAnatvam / gaGgAyAmativyAptivAraNAya parasamaveteti kriyAyAM vizeSaNam ( za0 pra0 6 ) / vRkSAtparNa patatItyAdau parNakriyayA vRkSaparNayorvibhAgo jAyate / tatra kriyA parNamAtraniSThA vibhAgastUbhayaniSTha iti vRkSasya kriyAnAzrayatvaM vibhAgAzrayatvaM ca saMgacchata ityavadheyam / [kha] svaniSThabhedapratiyogitAvacchedakIbhUtakriyAjanyavibhAgAzrayatvam nyA0 ko08 For Personal & Private Use Only Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (ga0 vyu0 5 / 21) / atra svaM vibhAgAzrayo vRkSaH / tanniSThaH kriyAvata: parNAtsakAzAt bhedaH / tatpratiyogitAyAH parNaniSThAyA avacchedikA ptnkriyaa| tajjanyavibhAgAzrayatvaM vRkSasyeti / atra kriyAyAM svaniSThabhedapratiyogitAvacchedakatvavizeSaNena parNAdeH svaniSThavRkSAdivibhAgajanakapatanApAdAnavanirAsa iti jJeyam (ga0 vyu0 5 / 21) / [ga] parakIyakriyAjanyavibhAgAzrayatvam ( kA0 vyA0 9) / yathA vRkSAtparNa patatItyAdau vRkSAderapAdAnatA / atra paJcamyA anyonyAbhAvapratiyogitAvacchedakatvaM vibhAgajanakatvaM cArthaH / vibhAge anyonyAbhAve ca vRkSonveti ( kA0 vyA0 9) / tathA ca vRkSaniSThabhedapratiyogitAvacchedakaM tanniSThavibhAgajanakaM ca yat patanaM tadAzrayaH parNamityAkArako bodhaH ( ga0 vyu0 5 / 21) / [gha ] avadhitvam / yathA vRkSAdvibhajata ityAdau vRkSAderapAdAnatA (ga0 vyu0 5 / 21) / atra vRkSAdyavadhikatvaviziSTavibhAganirUpitamevAzrayatvamAkhyAtena bodhyate / ato vRkSaH svasmAdvibhajate iti na prayogaH ( ga0 vyu0 5 / 21) / , vizeSastu paJcamIzabdavyAkhyAne vyaktIbhaviSyati / zAbdikamate apAdAnaM ca [ 0] dhruvamapAyepAdAnam ( pANinisUtram 1 / 4 / 24 ) / apAye vibhAge dhruvaM nizcalam prakRtapaJcamyarthavibhAgajanakatvAnvayikriyAzUnyamityarthaH ( kA0 vyA0 9) / tatroktaM hariNA-apAye yadudAsInaM calaM vA yadi vAcalam / dhruvamevAtadAvezAttadapAdAnamucyate // patato dhruva evAzvo yasmAdazvAtpatatyasau / tasyApyazvasya patane kuDyAdi dhruvamucyate // ubhAvapyadhruvau meSau yadyapyubhayakarmaje / vibhAge pravibhakte tu kriye tatra vyavasthite // meSAntarakriyApekSamavadhitvaM pRthak pRthak / meSayoH svakriyApekSaM kartRtvaM ca pRthaka pRthak / / iti / apAye gativizeSe sati yadbhuvam avadhibhAvopagamAzrayatve sati tadatiriktasyAvadhitvopayogivyApArasyAnAzrayaM tadapAdAnamiti sUtrArthaH / asya padakRtyaM zabdenduzekhare spaSTam / [ca ] vizleSAzrayatve sati vizleSajanakadhAtvarthatattatkriyAnAzrayaH (vai0 saa0)| [cha] avadhibhAvopagamavyApAram (la0 ma0 ) / apAdAnaM trividham / nirdiSTa For Personal & Private Use Only Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 59 nyaaykoshH| viSayam upAttaviSayam apekSitakriyaM ceti / tatrAdyam-yatra sAkSAt : (mukhyavRttyA) dhAtunA gatiH (vibhAgajanakakriyA ) nirdizyate tannirdiSTaviSayam / yathA azvAtpatati / dvitIyam-yatra dhAtvantarArthAGgaM svArtha dhAturAha tadupAttaviSayam / samabhivyAhRtadhAtunopAtto lakSito gatirUpo. viSayo yatreti vyutpattiH (vai0 sA0 da0 192) / svaviSayakriyAghaTitazrayamANakriyAntaramityarthaH / yathA balAhakAdvidyotate vidyudityAdau / atra niHsRtya ityadhyAhAryam / tathA ca niHsaraNAGge vidyotane dyutiH (dyutdhAtuH ) vartate / dyutizca lakSaNayA niHsaraNapUrvakavidyotanabodhaka iti yAvat (vai0 sA0 ) / evaM ca balAhakAdvidyotate vidyut ityAdivAkyAt balAhakAvadhikaniHsaraNottarakAlikaM vidyutkartRkaM vidyotanam iti bodhaH ( vai0 sA0 da0 192 ) ( la0 ma0 108) / tRtIyam-apekSitA kriyA yatra tadapekSitakriyam / anupAttadhAtvarthakriyAsAkAGkamityarthaH / (vai0 sA0 da0 192 ) / yathA kuto bhavAn pATaliputrAdityAdau / atrAgamanamarthamadhyAhRtya AgataH iti padaM vAdhyAhRtyAnvayaH kAryaH ( vai0 sA0 da0 192) / naiyAyikAstvitthaM vyAcakSate-yatra vibhAgastajjanakakriyA cobhayaM dhAtunAbhidhIyate tadAdyam / yatra vibhAgodhyAhRtadhAtunAbhidhIyate tahitIyam / yatra tUbhayamadhyAhRtadhAtvabhidheyam tattRtIyam iti (vai0 sA0 da0 192-193 ) / apAnaH-- ( vAyuH)[ka] gudAdInAmadha unnayanAdapAnaH (di0 1685) / [kha] malAderadho nayanAdapAnaH ( si0 ca0 118) / apArthakam- (nigrahasthAnam.) [ka] paurvAparyAyogAdapratisaMbaddhArtham / (gau0 5 / 2 / 10) / yatrAnekasya padasya vAkyasya vA paurvAparyeNAnvayayogo nAstItyasaMbandhArthatvaM gRhyate tatsamudAyorthasyApAyAdapArthakam / yathA daza dADimAni SaDapUpAH kuNDamajAjinaM palalapiNDaH adharorukametatkumAryAH sphaiyyakRtasya pitA pratizIna iti (vAtsyA0 5 / 2 / 10 ) / [kha] abhimatavAkyArthabodhAnukUlAkAGkSAdizUnyabodhajanakapadam / udAharaNaM tu ayogyAnAsannAnAkAGkSavAkyam (gau0 vR0 5 / 2 / 10) For Personal & Private Use Only Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (di. 1) / [ga] prspraannvitaarthkpdsmuuhH| yathA zabdo ghaTaH paTo nityamanityaM ca prameyatvAt ityAdi (nIla0 pR0 45 ) / [gha] yAdRzazAbdabodhatvAvacchedenApArthatvaM tAdRzabuddhyarthaM prayuktaH pada samUhaH ( za0 pr0)| . api-(avyayam ) 1 saMbhAvanA / 2 sNdehH| 3 nindA / 4 praznaH / 5 samuccayaH / 6 alppdaarthH| 7 kAmacArAnujJA / 8 avadhAraNam / 9 punararthaH ( vaac0)| apUrvam-[ka] yAgAdikarmaNaH kAciduttarAvasthA phalaikanAzyA (la. m0)| [kha ] yAgAdijanyaH svargAdijanakaH kazcana guNavizeSaH / taM guNavizeSamapUrvamiti mImAMsakA vadanti / prArabdhakarmeti vedAntinaH / dharmAdharmAviti naiyaayikaaH| adRSTamiti vaishessikaaH| puNyapApe iti paurANikAH / apUrva darzapUrNamAsayordvividham / paramApUrva kalikApUrva ceti (di0 gu0 235) / prakArAntareNApyapUrva mImAMsakamate trividham / pradhAnApUrvam aGgApUrva kalikApUrva - ceti / tatra darzapUrNamAsAdyapUrva pradhAnApUrvam / tadeva paramApUrvam / prayAjAdyaGgajanyApUrvamaGgApUrvam / tadavAntarakriyAkUTajanyamapUrva kalikApUrva / tacca vrIhiprokSaNAbhyukSaNAdijanyaM dravyaniSThamiti mImAMsakAH / tajjanyasaMskAravizeSa eva kalikApUrvatayA vyavahriyate sa cAtmaniSTha iti naiyaayikaaH| kalikApUrva ca paramApUrva janayitvA nazyati / aGgApUrvaistu paramApUrve vizeSa AdhIyata iti bhedH| tathA cAGgApUrvasahitaM paramApUrvaM viziSTaphalaM janayati / tadvihInaM tu svalpaM phalam / atredamavadheyam-paramApUrvaM ca nityakarmaNi paNDApUrvatvena mIsAMsakai ya'vahriyate / saMdhyAvandanasya kiJcitphalAjanakatvAt / naiyAyikAstu arthavAdopasthApitabrahmalokAdiprAptirUpaphalajananAnna tatrApUrvasya phalAjanakatvena paNDatvamityAhuH ( vaac0)| vistarastu cintAmaNizabdakhaNDe kusumAJjaliprathamastabake cAvalokanIyaH / atredaM bodhyam-paramApUrva vAcyam / kalikApUrvANi tu kalpyAnIti mImAMsakasiddhAnta iti ( ta0pra0kha04 pR0 114) / For Personal & Private Use Only Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| apUrvavidhiH-(vidhiH)[ka] aprAptaprApako vidhiH| sa ca yAgAdInAmiSTasAdhanatvasya kRtisAdhyatvasya vA bodhako liGAdizabdaH / yathA svargakAmo yajetetyAdau ( si0 ca0 33 ) ( vAca0 ) / aprAptaprApakatvaM ca prAthamikapravRttijanakapratItijanakatvam pramANAntarajanyapratItyaviSayaviSayakapratItijanakatvaM vA / idaM yajanaM tu kenApi pramANAntareNa na bodhitam ( si0 ca0 33 ) / atredaM bodhyam-liGA yAgAdAviSTasAdhanatvaM bodhyata iti naiyaayikaaH| kAryatvenApUrvaM bodhyata iti prAbhAkarA manyante ( vaac0)| [kha] pramANAntareNAprAptaprApako liGAdipadavedanIyaH zabdavizeSaH / yathA svargakAmo yajeteti liGAdiyuktaM vAkyam / apuurvvidhishcturvidhH| karmavidhiH guNavidhiH viniyogavidhiH prayogavidhizveti / tatrAgnihotraM juhotItyAdau yAgarUpe karmaNi iSTasAdhanatAyAH kRtisAdhyatAyAH bhAvanAyA vA matabhedena bodhanAt karmavidhitvam / drvydevtaadividhaaykvidhirgunnvidhiH| yathA dadhnA juhotItyAdivAkyam / prAptasyAgnihotrasyAnuvAdenAprAptaguNarUpadravyAdeH ( dadhyAdeH) vidhAnAt / viniyojanAdviniyogavidhiH / yathA ainyA gArhapatyamupatiSThate ityAdi / atra ainyA RcaH gArhapatyopasthAne viniyojanAt viniyogavidhiH / evaM kRtvA evaM kuryAt ityAdiprayogajJApako vidhiH pryogvidhiH| yathA adhItya mAyAdityAdi upasadbhizcaritvA mAsamekamagnihotraM juhotItyAdi ca / ayaM ca viziSTavidhiriti bhedaH ( vaac0)| [ga] yasya yadarthatvaM pramANAntareNAprAptaM tasya tadarthatvena yo vidhiH sopUrvavidhiH / yadAhuH-vidhiratyantamaprApte. niyamaH pAkSike sati / tatra cAnyatra ca prAptau parisaMkhyeti gIyate // (mI0 nyA0 pR0 46 ) / vistarastu vidhizabde dRzyaH / apekSA-1 AkAGkSA / sA ca zAbdabodhaprayojanikA / 2 asAmarthyam / asyAmapekSAyAM ca prAyazo vRttineSyate / yathA pravIraM putrakAmyati Rddhasya rAjamAtaGga ityAdI pratyayasamAsau na staH / tatroktam-sApekSe pratyayo na syAtsamAso vA kathaMcana / sApekSaM tadvijAnIyAdasamastavizeSaNam // iti / 3 prayojakatvam / tacca jJAne sthitI utpattau vA itarasyAnu For Personal & Private Use Only Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 nyaaykoshH| rodhitvam / jJAnAdikArye ca yasya yatpadArthAntarajJAnAdyanurodhastasya tadapekSA / ata eva tarkagranthe jaMgadIzena svApekSApAdakaH prasaGga AtmAzrayaH / apekSA ca jJaptau utpattau sthitau ca grAhyA ityAdyuktam / adhikaM tu anyonyAzrayazabdavyAkhyAne drssttvym| 4 apekssaabuddhivdsyaarthiinusNdheyH| 5 anurodhaH / yathA satyAmapi tapaHsiddhau niyamApekSayA munirityAdau iti dharmajJAH / 6 spRhA / yathA samupoDheSu kAmeSu nirapekSaH parivrajedityAdau ( manu0 6 / 41 ) iti kaavyjnyaaH| .. apekSAbuddhiH- ( buddhiH ) [ka] nAnaikatvasamUhAlambanarUpA buddhiH ( vai0 u0 4 / 1 / 11) / apekSAbuddhiH kSaNatrayAvasthAyinI iti siddhaantH| dvitvAdikaM tvapekSAbuddhijanyam ( vai0 u0 4 / 1 / 11 ) / apekSAbuddhericchAdijanakatvaM nAstItyavazyaM mantavyam / anyathA tenaiva tasyA nAzAtkSaNatrayAvasthAyitvameva na syAditi kecit (bhavA0 2.90) / vistarastu anyatra (vai0 u0 7 // 28 ) draSTavyaH / atredaM bodhyamdvitvAdikaM parArdhAntamapekSAtmakabuddhyA janyate tannAzena nazyati ca / apekSAbuddherdvitvAdezvotpattinAzAdiprapaJcastu dvitvazabdavyAkhyAnAvasare vyaktIbhaviSyati / atredaM vicAryate yadyapi dvitvAdisamavAyaH pratyeka ghaTAdAvasti tathApi eko dvau iti jJAnAbhAvAt eko na dvau iti jJAnAcca dvitvAdInAM paryAptisvarUpaH kazcitsaMbandhonekAzrayoGgIkriyate / paryAptisaMbandhena ca pratyekaM ghaTAdo na dvitvAdi / tAdRzasaMbandhazcApekSAbuddhisApekSaH / tena tatsattve tathA jJAnaM tadasattve na tathA jJAnam iti ( vAca0 ) / vastutastu dvitvAdikaM tu na saMkhyA kiM tvapekSAbuddhivizeSaviSayatvameva / taccApekSAbuddhyadhInamiti na kopi doSa iti tu vayam / [kha] anekaikatvabuddhiH ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 110) / anekAni yAnyekatvAni teSAM buddhiH / sA ca ayamekaH ayamekaH ityAkArikA buddhiH (mu0 gu0 204 ) / yathA senAvanAdibuddhiH ( ta0 v0)| atrAzvAdisamUhaH senaa| vRkSasamUho vnm| tathA ca senA vanam ityAdibuddhivizeSaviSayatvaM senAtyavanatvAdi ( ma0 pra0 4 / 26 ) / [ga] apekSAbuddhirnAma vinAzakavinAzapratiyoginI buddhiH ( sarva0 saM0 pR0 224 aulU0) / For Personal & Private Use Only Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| apohaH-1 atadvathAvRttiH / yathA vijJAnavAdibauddhamate nIlatvAdidharmaH anIlavyAvRttirUpaH (di. 1) / tanmateyaM dharmopAramArthika eveti sarvasyApi vijJAnarUpatvaM kSaNikatvaM ceti ca jJeyam / 2 aparatarkanirAsAya kRto vipriittrkH| yathA zuzrUSA zravaNaM caiva grahaNaM dhAraNA tathA / uhopohorthavijJAnaM tattvajJAnaM ca dhIguNAH // iti hemacandrokto buddhigunnbhedH| yathA vA svayamUhApohasamarthaH ityAdau / 3 tyAga iti kAvyajJA vadanti (vAca0 ) / asvam- (jAtiH ) saritsAgarasamavetatve sati jvalanAsamavetaM sAmAnyam (sarvada0 saM0 pR0 218 aulu0 ) / apratipattiH-[ka] ArambhaviSaye anArambhaH / pareNa sthApitaM vA na pratiSedhati / pratiSedhaM vA noddharati ( vAtsyA0 1 / 2 / 60 ) / iyaM cAnanubhASaNAjJAnAdinigrahasthAnaprayojyA ( vAtsyA0 1 / 2 / 61 ) / [kha] prakRtAjJAnam ( gau0 vR0 1 / 2 / 60) / .. apratibhA--(nigrahasthAnam ) [ka] uttarasyApratipattirapratibhA ( gau0 5 / 2 / 19) / parapakSapratiSedha uttaram / tadyadA na pratipadyate tadA nigRhIto bhavati ( vAtsyA0 5 / 2 / 19) / [kha ] uttarArha paroktaM budhvApi yatrottarasamaya uttaraM na pratipadyate tatrApratibhA ( gau0 vR0 5 / 2 / 19) (di. 1) / [ga] uttarAparisphUrtiH (ta0 bhA0 51) / [gha ] uttarArha paroktaM budhvApyuttarasyAsphUrtivazAttUSNIbhAvaH ( nIla. 45-46) / . apratiSThitaH- 1 nirdhanaH ( mitAkSarA0 a0 2 zlo0 117 ) / 2 anapatyaH ( mitAkSarA0 a0 2 zlo0 145 ) / apradhAnakarmatvam--( karmatvam ) paraMparayA dhAtvarthatAvacchedakaphalazAlitvam (ga0 vyu0 2 ) ( za0 pra0 96 ) / yathA gAM dogdhi paya ityAdau gavAderapradhAnakarmatvam (ga0 vyu0 2) / atra vibhAgAvacchinnakSaraNAnukUlo vyApAro dudhAtvarthaH / tathA ca dhAtvarthavyApArAMze sAkSAdvizeSaNasya ( sAkSAddhAtvarthatAvacchedakasya ) kSaraNasyAzrayaH paya eva / gaustu For Personal & Private Use Only Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tAdRzakSaraNAMze vizeSaNIbhUtasya ( paraMparayA dhAtvarthatAvacchedakasya ) vibhAgasyAzraya iti gorapradhAnakarmatvaM bodhyam (ga0 vyu0 2) / zabdazaktiprakAzakArAstu mocanAnukUlavyApAro duherarthaH / mocanaM ca bahiHkSaraNAnukUlA kriyaa| tAdRzakriyAyAH sAkSAddhAtvarthatAvacchedakIbhUtAyA Azrayo gauriti goH pradhAnakarmatvam / payasastu paraMparayA dhAtvarthatAvacchedakIbhUtabahiHkSaraNAtmakaphalAzrayatvena gauNakarmatvamityaGgIcakruH ( za0 pra0 98) / ata eva payaHprabhRtergauNakarmatvasaMpattaye akathitaM ca (pA0 1 / 4 / 51 ) iti sUtrAntaram (za0 pra0 96 ) / apradhAnatvam-1 gaunntvvdsyaarthiinusNdheyH| 2 karmaNaH apradhAnatvaM ca apradhAnakriyAphalAzrayatvam / 3 prAdhAnyaM hi vidheryatra pratiSedhepradhAnateti bhATTAH ( vaac0)| apramA--(buddhiH) [ka] tacchnye tanmatiH (bhA0 pa0 gu0 zlo0 128) / iyaM ca doSAjanyate / doSAstu pittamaNDUkavasAJjanAdayo nAnAvidhAH / tathA hi kacitpittabhrame pittaM doSaH / kaciccandrAdeH svalpaparimANabhrame dUratvaM dossH| kacicca vaMzoragabhrame maNDUkavasAJjanam / evaMrUpA doSA ananugatA eva bhrAntijanakA iti (bhA0 50 zlo0 132 ) (mu0gu0 211 ) / adhikaM tu bhramazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / [kha] pramANAbhAsajanyaH ayathArthAnubhavaH ( ta0 kau0 6) / [ga] yatra yannAsti tatra tasya jJAnam / [ gha] tadabhAvavati tatprakArakAnubhavaH (ci0 1110 ) / yathA purovartinyevArajate zuktyAdau idaM rajatam iti rajatAropaH ( ta0 bhA0 40 ) / apramA trividhA / saMzayaH viparyayaH tarkazceti ( ta0 saM0 ) ( ta0 bhA0 40) / prakArAntareNApramA dvedhA bhramaH saMzayazca / tatra bhramo viparyayatarkAvityucyate ( ta0 kau0 6) / ( bhA0 pa0 zlo0 128-129) (mu0 gu0 209) / aprAptakAlam (nigrahasthAnam ) [ka] avayavaviparyAsavacanamaprAptakAlam ( gau0 5 / 2 / 11) / pratijJAdInAmavayavAnAM ythaalkssnnmrthvshaatkrmH| 1 apradhAnateti pdcchedH| For Personal & Private Use Only Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tatrAvayavaviparyAsena vacanamaprAptakAlamasaMbaddhArthakAlaM nigrahasthAnamiti ( vAtsyA0 5 / 2 / 11) / [kha] samayabandhaviSayIbhUtakathAkramaviparItakrameNAbhidhAnam ( gau0 vR0 5 / 2 / 11 ) ( di0 1 / 22 ) / tatrAyaM kramaH-vAdinA sAdhanamuktvA sAmAnyato hetvAbhAsA uddharaNIyA ityekaH pAdaH / prativAdinazca tatropAlambho dvitIyaH pAdaH / prativAdinaH svapakSasAdhanam tatra hetvAbhAsoddharaNaM ceti tRtIyaH pAdaH / jayaparAjayavyavasthA caturthaH pAdaH / evaM pratijJAhetvAdInAM kramaH / tatra sabhAkSobhavyAmohAdinA vyatyastAbhidhAnamaprAptakAlamiti (gau0 vR0 5 / 2 / 11) / [ga] avayavAnAM vyutkrameNa kathanam / yathA zabdatvAcchabdaH anitya ityAdi (nIla0 45) / aprAptisamaH--(jAtiH) [ka] prApya sAdhyamaprApya vA hetoH prAptyA avi ziSTatvAdaprAptyA asAdhakatvAJca prAptyaprAptisamau (gau0 5 / 17) / hetuH prApya vA sAdhyaM sAdhayedaprApya vA ! aprApya sAdhakaM na bhavati / nAprAptaH pradIpaH prakAzayatIti / aprAptyA pratyavasthAnamaprAptisamaH ( vAtsyA0 5 / 117 ) ( nIla0 44 ) / [kha] aprApyA asAdhakatvAdaniSTApAdanam / yadi cAprAptaM liGgaM sAdhyabuddhiM janayati sAdhyAbhAvabuddhimeva kiM tanna janayet / aprAptatvAvizeSAt iti / ayaM cAprAptisamaH pratikUlatarkadezanAbhAsa iti bodhyam (gau0 vR0 5 / 1 / 7) / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAdityAdI kriyAhetuguNavattvenaiva kimiti kriyAvattvaM sAdhyate kimiti kriyAvattvena tAdRzaguNavattvaM na saadhyte| ubhayoravizeSAt / iti doSAdaprAptasya hetoH sAdhyasAdhakatvaM vAcyam / tathA cAprAptatvAvizeSAtsarvaH sarva sAdhayediti / ayameva hetuH sAdhyAbhAvaM kimiti na sAdhayet ityatra vinigamakAbhAvAditi ( nIla0 44 ) / [ga] aprApya sAdhayetsAdhyaM hetuH sarvatra sAdhayet / aprApteraviziSTatvA dityaprAptisame sthitiH ( tA0 ra0 pari0 2 zlo0 112 ) / aphalatvam-mukhyaphalAjanakatvam ( mU0 ma0 1 ) / yathA svarNoddezena kRtasya caityavandanAderaphalatvam / / nyA0 ko. 9 For Personal & Private Use Only Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 nyAyakozaH / | T abhAvaH - 1 (padArthaH) [ka] asamavAyatve satyasamavAya: ( sarva0 pR0 232 aulu0 ) samavAyabhinnatve sati samavAyazUnya ityarthaH / [kha] bhAvabhinnaH pratiyogijJAnAdhInajJAnaviSayaH / [ga] mAdhyAstu prathamapratItau yaH nAsti iti pramAviSayaH saH abhAvaH ityAhuH (pra0ca0 ' 0 pari0 pR049) / abhAvazcaturvidhaH / prAgabhAvaH pradhvaMsaH atyantAbhAvaH anyonyAbhAvazceti (ta0 saM0 ) / abhAvapadArthasyopayogamAha nyAyalIlAvatIkAraH - abhAvo vaktavyo niHzreyasopayogitvAdbhAva prapaJcavat iti / kAraNAbhAve kAryAbhAvasya sarvamatasiddhatvAdupayogitvasiddhiH (nyA0lI0 pR0 1-2 ) / anye tu abhAvo dvidhA-saMsargAbhAvaH anyonyAbhAvaH / AdyastrividhaH prAgabhAvaH pradhvaMsaH atyantAbhAvaH iti ( bhA0 pa0 zlo0 12 ) ( ta0 kau0 21 ) / dvitIyastvekavidha eveti ( mu0 1 / 41 ) / atra saMsargAbhAvatvaM ca tAdAtmyetara saMsargAvicchinna pratiyogitAkAbhAvatvamiti saMpradAyaH / bhedetarAbhAvatvamiti navyAH ( pa0 mA0 ) / atredaM bodhyam - abhAvaJca bhAvabhinnaH padArthaH / tatra bhAvatvaM ca dravyAdiSaTkAnyatamatvam / atha vA samavAya ekArthasamavAya etadanyatarasaMbandhena sattAvattvam ( la0 va0 2 - 3 ) / abhAvalakSaNaM cAbhAvatvameveti bodhyam / abhAvaviSaye kecana niyamAH saMbhavanti / tatra prathamaH- avacchedakabhedaH abhAvabhedaniyAmaka iti / dvitIyaH - vizeSAbhAvakUTAnAM sAmAnyadharmAvacchinnapratiyogitAkatvaM svIkriyata iti ( dIdhi0 2 ) / tRtIyaH- abhAvapratyakSaM prati yogyAnupalabdhiH kAraNam / tathA hi yadyatra ghaTaH syAttarbupalabhyeta iti tarkitayA ghaTasattvasya prasaktyA ApAditAyA ghaTaviSayakopalabdherabhAvo ghaTAbhAvapratyakSa indriyasya sahakArIti / bhaTTAstu abhAvo nendriyagrAhyaH klRptasaMnikarSANAmabhAvAt / kiMtu anupalabdhirUpapramANagamya ityAhu: / caturthaH -- eka pratiyogikayorapyatyantAbhAvAnyonyAbhAvayoH pratiyogitAvacchedakadharmapratiyogitAvacchedakasaMsargabhedAdbahutvam / tatra pratiyogitAvacchedakadharmasaMsargabhedAdatyantAbhAvabahutvam pratiyogitAvacchedakadharmabhedAdanyonyAbhAvabahutvam iti * For Personal & Private Use Only Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yojnaa| tadeva darzayAmaH- kevaladevadattAbhAvAddaNDaviziSTadevadattAbhAvotiriktaH / ekasattvepi dvau na staH iti pratItyA dvitvAvacchinnAbhAvaH saMyogena ghaTavati bhUtale samavAyasaMbandhena ghaTAbhAvaH tattadbhuTAbhAvA(TatvAvacchinnapratiyogivAkasAmAnyAbhAvazcAtiriktaH / evamanyonyAbhAvabhedopi bodhyaH / atyantAbhAvAbhAvaH dhvaMsaprAgabhAvaH prAgabhAvadhvaMsazca nAtiriktaH / api tu pratiyogisvarUpa eveti prAzcaH / navyAstu tatrAtyantAbhAvAbhAvotirikta eva / tRtIyAbhAvazca prathamAbhAvarUpa iti nAnavastheti prAhuH / anyonyAbhAvAbhAvastu svapratiyogibhedapratiyogitAvacchedakarUpa iti bodhyam / saundaDopAdhyAyaH ghaTatvena paTo nAsti iti pratItyA vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvaM svIkaroti / itare naiyAyikAstu taM na svIkurvanti / kiM tu ghaTatvena paTo nAsti iti pratItau paTavRttighaTatvAbhAvameva viSayaM kevalAnvayinaM mnynte| yasminbhUtalAtmakedhikaraNe ghaTo nAstItyAdipratyayastasmAt kevalAdhikaraNAdeva nAsti iti vyavahAropapattAvabhAvo na padArthAntaram kiM tvadhikaraNAtmaka eveti prAbhAkarA AhuH (ta0 dI.) (mu0 ) (si0 ca0 ) (nyA0 m0)| atredaM bodhyam-prAgabhAvasyottarAvadhikatvam / pradhvaMsasya pUrvAvadhikatvam / anyonyAbhAvasya pratiyogisamAnAdhikaraNatvam / atyantAbhAvasya tu tritayavaidharmyam / atazcaturthoyamabhAvaH (vai0 u0 9 / 1 / 5) / atyantAbhAvonyonyAbhAvazca pratyekaM dvividhH| ekamAtraparyAptavRttikadharmAvacchinnapratiyogitAkaH vyAsajyavRttidharmAvacchinnapratiyogitAkazca / tatrAdyo yathA ghaTatvAvacchinnAbhAvaH / ghaTatvAdeH pratyekamapi paryAptatvAt / ekatrApi ayaM ghaTaH iti ghaTatvapratIteH ( ma0 pra0 13) / dvitIyaH ekaghaTavati dvitvAvacchinnAbhAvaH ( nyA0 ma0 1 / 12 ) / ghaTavati ghaTapaTau na staH ekaghaTavati na ghaTau ghaTo na ghaTapaTau eko na dvau iti pratItibhya ekaghaTavati dvitvAvacchinnobhayAtyantAbhAvasya ekasminnubhayAnyonyAbhAvasya ca sattvAt (nyA0 ma0 1 / 12) (ma0 pra0 13) / anyepi keci For Personal & Private Use Only Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 datyantAbhAvabhedAH pradarzyante / sAmAnyAbhAvazca - svAnyUnAnatiriktavRttitvasvaniSThAvacchedakatAnirUpitatvobhayasaMbandhena sAmAnyadharmaviziSTapratiyogitAkAbhAvaH / vizeSAbhAvazca - uktobhayasaMbandhena vizeSadharmaviziSTapratiyogitAkAbhAvaH / vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvazca svAzrayAvRttitvasvaniSThAva1 cchedakatAnirUpitatvobhayasaMbandhena kiMciddharmaviziSTapratiyogitAkAbhAvaH / vizeSarUpeNa sAmAnyAbhAvazca svasAmAnAdhikaraNyasvAdhikaraNavRttyabhAvapratiyogitvobhayasaMbandhena pratiyogitvaviziSTadharmAvacchinnapratiyogitAkAbhAvaH / sAmAnyarUpeNa vizeSAbhAvazca svasAmAnAdhikaraNyasvAdhikaraNavRttyabhAvApratiyogitvobhayasaMbandhena pratiyogitva viziSTadharmAvacchinnapratiyogitAkAbhAvaH (la0 va0 38-39 ) / 2 pramANavizeSaH / vyAptisApekSonumAnam / tacca virodhyabhAvajJAnAdhInaM virodhyantarakalpanam / yathA nakulAbhAvajJAne nakulavirodhino vyAlasya kalpanam / kAraNAbhAvAdinA kAryAbhAvAdijJAnam (gau0 vR0 2 / 2 / 1 ) / atrAyamAzayaH - na catuSTvamaitihyArthApattisaMbhavAbhAvaprAmANyAt ( gau0 2/2/1 ) ityatrAbhAvasya pramANAntaratvaM kecidAzazaGkire / tanna / abhAvaniSThavyApteranumAnAGgatve virodhAbhAvAt / tenAbhAvasyAnumAnAntargatatvameva na tu pramANAntaratvamiti ( gau0 vR0 2 / 2 / 2 ) / abhAvatvam - [ka] idamiha nAsti idamidaM na bhavati ityAdipratItiniyAmako bhAvAbhAvasAdhAraNaH svarUpasaMbandhavizeSa: ( dIdhi0 2 ) | [kha] pratiyogijJAnAdhInajJAnaviSayatvam ( si0 ca0 4 ) ( la0va0 4 ) / [ga] dravyAdiSaTkAnyonyAbhAvavattvam ( mu0 141 ) / [gha] bhAvabhinnatvam ( vAkya 0 1 ) ( si0 ca0 114 ) / [ Ga ] samavAyakArthasamavAya ( sAmAnAdhikaraNya) etadanyatarasaMbandhAvacchinnapratiyogitAkasattAbhAva iti navyAH ( di0 141 ) / [ca] bhAvavyAvRttokhaNDopAdhiH anuyogitAvizeSo veti saMpradAya: ( mU0 ma0 1 ) ( si0 ca0 4 ) ( di0 1 / 41 ) / 68 For Personal & Private Use Only Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| abhigamanam-- ( upAsanam ) devatAsthAnamArgasya saMmArjanopalepanAdi ( sarva0 saM0 pR0 117 rAmAnuja0 ) / abhighAtaH-( saMyogaH ) [ ka ] yaH saMyogaH zabdanimittakAraNaM bhavati yajanitaM karma saMyoginoH parasparavibhAgahetuzca bhavati sa saMyogavizeSobhighAtaH (vai0 u0 5 / 2 / 1 ) / yathA kuThArAghabhighAtaH ( vai0 vi0 5 / 2 / 1 ) / [kha] sthirasya vegavadravyasaMyogavizeSaH / abhicAraH-[ka] mAraNam / zatruvadha ityarthaH / yathA zyenenAbhicaranya jetetyAdAvabhicAraH / [kha] vairivadhAdyutkaTakAmanA (ta0 pra0 kha0 4 pR0 10) / atra vipratipadyante / hiMsA ca maraNoddezyakaH adRSTAdvArakamaraNAnukUlavyApAraH / tena zyenasya na hiMsAtvam / adRSTadvArakatvAt / evaM ca zyenenAbhicaranyajetetyAdau balavadaniSTAnanubandhitvaviziSTeSTasAdhanatvAdeviziSTasya vidhyarthatvepi tAdRzavidhyarthAnvayabodho bhavatyeveti prAJco naiyAyikA AhuH / atrAyamabhiprAyaH-prathamaM zyenaH tato vadhaH tataH apUrvam tato maraNamiti sthitiH / tathA ca zyeno na svarUpato niSiddhaH kiM tu phalata iti balavadaniSTAnanubandhitvamapyakSatam / tathApi vadhAcca naraka iti na tatrAstikAnAM pravRttiriti (nyA0 ma0 4 / 27) / (ma0 pra0 60) / navyAstu-zyenasyAbhicAratayA pApajanakatvasmaraNAnmaraNoddezyakaM maraNaprayojakavyApAramAtraM hiMseti nirvacanIyam / na tvadRSTAdvArakatvavizeSaNenApi ghaTitam / tena ca zyenasya hiMsAtvamastyeva / tathA ca vidhipratyayasya balavadaniSTAnanubandhitvaviziSTeSTasAdhanatvaviziSTakRtisAdhyatva ekA zaktirayuktA / kiM tu balavadaniSTAnanubandhitvam iSTasAdhanatvaM kRtisAdhyatvaM caitatriSu pRthak zaktitrayaM svIkRtya kacitkasyacit kacitkasyacidarthasya bodha ityaGgIkaraNIyam / evaM ca zyenenetyAdau balavadaniSTAnanubandhitvasya avivakSitatvAt bodho na bhavatyevetyAhuH / kecittu zyeno hi na hiMsA kiM tu zyenasya phalaM hiNsaa| sA ca sAkSAnmaraNAnukUlavyApAraH / sa ca vyApAraH zyenajanyaH khaDgAghAtAdirUpaH / For Personal & Private Use Only Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - sa evAbhicArapadArthaH / tasya pApajanakatvam / evaM ca zyenenAbhicaran yajetetyAdau zyenasya hiMsAtvAbhAvena balavadaniSTAnanubandhitvamapi vidhipratyayena bodhyata ityAhuH / atredamAkUtama-prathamaM zyenaH / tatastajanyamapUrvam / tataH khaDgAghAtAdirUpA hiMsA / tadavyavahitottarameva maraNamiti / atra zyenasya vaidhatvAtpApAjanakatvepi agrimapApaM pratisaMdhAya santo na pravartanta iti ( di. ) ( rAma0 229) / abhijanaH-yatra pUrvairuSitaM sobhijanaH (siddhAntakauM0 pR0 138 tddhit0)| abhidhA-1 saMketavadasyArthInusaMdheyaH (di. 1) / 2 saMketagrAhyaH zakti.. rUpaH atiriktaH padArtha iti mImAMsakA AhuH (nyA0 ma0 4 / 3) / abhidhAbhAvanA-[ka] phalajanakavyApArAnukUlavyApArarUpA zabdaniSThA bhAvaneti bhaTTAH / [kha] preraNAparaparyAyA puruSapravRttirUpArthabhAvanA bhAvyA bhAvanA ( sarva0 saM0 pR0,264 jai0 ) / abhidheyatvam-[ka] bhagavadicchArUpazabdazaktiviSayatvam / tacca sarvatraiva vartate sarvasyaiva bhagavadicchAviSayatvAt / vastupadazakyatvAt (nyA0 ma0 2 / 19) / [kha] zabdazaktiviSayatvam (ta0 pra0 2) (di. 1) / [ga] zabdazakyatvam ( dIdhi0 2) / yathA ghaTapaTAdeH sarvasyAbhi dheyatvam / abhinayaH- 1 sAkSAdivAkArAdipradarzikA hastAdikriyA / yathA . hastaceSTAdinA badaraghaTAdyAkAreNa alpastanI sthUlastanI iti pradarzanam . (kAvya0 TI0 2) / 2 abhilApakazabdoccAraNam / yathA-yatra dhUmastatra vahniH iti vyApterabhinayaH ityAdau granthe abhinayazabdasyArthaH (ta0 dI0 2 pR0 20) / yathA vA parvato vahnimAn ityanumiterabhinayaH / ityAdau granthe abhinayazabdasyArthaH ( si0 ca0 2 pR0 23) / abhinivezaH-(klezaH) pUrvajanmAnubhUtamaraNaduHkhAnubhavavAsanAbalAtsarvasya prANabhRnmAtrasyA kRmerA viduSaH saMjAyamAnaH zarIraviSayAdermama viyogo For Personal & Private Use Only Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mA bhUditi pratyahaM nimittaM vinA pravartamAno bhayarUpobhinivezaH (sarva0 saM0 pR0 364 paatnyj0)| abhiprAyaH--icchAvadasyArthInusaMdheyaH (di0 gu0)| abhibhavaH-1 [ka] balavatsajAtIyasaMbandhaH / yathA suvarNe tejorUpa syAbhibhavaH / taduktam-bhUsaMsargavazAccAnyarUpaM naiva prakAzate iti (vai0 u0 2 / 117 ) ( di. 1 / 2 )( pa0 maa0)|[kh] balavatsajAtIyagrahaNakRtamagrahaNam / yathA suvarNagatarUpavRttizuklatvabhAvaratvayorabhibhavaH / suvarNagatarUpasyApyabhibhava ityeke ( vai0 u0 4 / 119) / 2 parAjayaprAptiramibhava iti kAvyajJA vadanti / abhimAnaH-1 ( doSaH ) apakAriNyakiMcitkarasyAtmani dveSaH ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / 2 bhrama ityasmadgurucaraNAH ( bhikuzAstriNaH) prAhuH / abhiyogaH-pareNa kRtasyAparAdhasya rAjJe prAvivAkAya vA Avedanam / (phiryAda iti mahArASTrabhASAyAM pr0)| sa cAbhiyogo dvividhaH / taduktaM nAradena-abhiyogastu vijJeyaH shngkaatttvaabhiyogtH| zaGkAsatAM tu saMsargAttattvaM hoDhAbhidarzanAt // ( mitAkSarA0 a0 2 zlo0 5) / hoDhAzabdena liGgamucyate / abhilASaH-1 viSayatAsaMbandhAvacchinnaprItyanukUla: prItivyadhikaraNo vyaapaarH| yathA haribhaktimabhilaSatItyAdAvabhilaSaterarthaH (la0ma0 102) / 2 (guNaH) abhyavahArecchA ( bhojanecchA) (prazasta0 2 vR033)| abhividhiH-1 abhivyAptivadasyArthInusaMdheyaH ( za0 pra0 117) / 2 vyApakatvam / yathA-A sakalAdbrahmetyAdAvAGyotyobhividhirUpaH saMbandhaH pnycmyrthH| sakalavyApakaM brahma iti bodhaH / abhividhirdvividhaH / kAlikaH daizikazca / tatrAdyo yathA-kArtikyAzcaitraM yAvacchItamityAdau / atra caitrapadaM tadantyakAlaparam / evaM ca kArtikIprabhRticaitrAntakAlavyApakaM zItamiti bodhaH / atra-kArtikapUrvakAlottara-caitrottarakAla 1 asatAm iti pdcchedH| / For Personal & Private Use Only Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pUrva-kAlavyApakatvaM caitrottarakAlAvRttitvasahitaM zItabhAvane yAvacchabdena pratyAyyate (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 76 ) / dvitIyaM yathAkAzItaH pATaliputraM yAvadvRSTo deva ityAdau / atra kAzIprabhRtipATaliputrAntadezavyApakatvaM vRSTau pratIyate / atra kAzIpazcimadezapUrva-pATaliputrapUrvadezapazcima-dezavyApakatvaM pATaliputrapUrvadezAvRttitvasahitaM vRSTau yAvacchabdena pratyAyyate / vizeSaH pUrvavat ( maryAdAzabdavyAkhyAnoktarItyA ) draSTavyaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR. 76 ) / anayoH daizikakAlikayorabhividhyoH tAtparyavazAtkadAcidvayApakatvaM tadbhinnakAlAvRttitvaviziSTaM tadbhinnadezAvRttitvaviziSTaM ca pratIyata iti bodhyam (la0 ma0 113) / abhivyAptiH-1 abhividhiH / sa ca tadArambhakayAvadavayavAvacchedena tatsaMyuktatvam / yathA-gRhaM yAvaddhanaM tavetyatra yAvadityasyArthaH / atra gRhAbhivyAptaM taddhanam ityAkAro bodhaH (za0 pra0 117) / 2 tadvRttyadhikaraNatA-(mAsavRttyadhikaraNatA-)vacchedakIbhUtayAvattvaparyAptyadhikaraNakAlavRttitvam tathAvidhayatkicidyAvattvavyApakaM vA / yathA mAsaM supyata ityAdau mAsAderabhivyAptiddhitIyArthaH / atra kAlAdhvanoratyantasaMyoge (pA0 sU0 2 / 3 / 5) ityanena dvitIyA / mAsAbhivyAptaH svApaH iti bodhaH ( za0 pra0 117 ) / dezaviSaye tu tadvRttyadhikaraNatA-( krozagamyadezavRttyadhikaraNatA- )vacchedakIbhUtayAvattvaparyAptyadhikaraNadezavRttitvam tathAvidhayatkicidyAvattvavyApakaM vA / yathA krozaM gamyata ityAdau krozAderabhivyAptirvitIyArthaH / atra krozAbhivyAptagateH karmatvam iti bodhaH ( za0 pra0 117) / / abhihitAnvayavAdaH-zAbdabodhAviSayasya zaktijJAnAviSayatvaniyama iti vAdaH / yathA tAtparyArthopi keSucit ( kAvyapra0 u0 2 ) ityAdau / atra abhihitAnAM padopasthitAnAmarthAnAmanvayaH saMsargaH saMsargamaryAdayA vAkyArthabodhe viSayo bhavatIti vAdaH kathanam iti vyutpattiH / bhaTTa For Personal & Private Use Only Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tArkikANAM matametat / tanmate pratyekaM tattadartheSu gRhItazaktikAnyeva padAnyAkAGkSAdisahakRtayA tattatpadavRttyaiva ( zaktyA lakSaNayA vA ) parasparAnvitaM viziSTamekamarthaM bodhayanti / viziSTArthabodhane atiriktAyA vAkyazakterapekSA nAstIti bhAvaH / ayameva vAkyArthabodha iti zAbdabodha iti cocyate / kiM ca jyotiSTomena svargakAmo yajetetyAdau tapratyayaH prakRtyarthoparaktAM bhAvanAmabhidhatta iti siddhe vyutpattimabhyupagacchatAM bhaTTAcAryANAM siddhAnta iti vijJeyam ( sarva0 pR0 286 jaimi0 ) / abhISTatvama-svakartavyatAprayojakecchAviSayatvam ( mU0 ma0 1 ) / yathA sukhasyAbhISTatvam / abhedaH tAdAtmyam / tacca svavRttyasAdhAraNadharmaH / yathA nIlo ghaTaH ityAdau ghaTe tannIlatvarUpaM tAdAtmyam ( ga0 vyu0 1 ) / abhyarthanA-adhISTavadasyArthInusaMdheyaH (vai0 sA0 da0 131) / adhISTa zabdastu liGzabdavyAkhyAnAvasare vyAkhyAsyate / / abhyAsaH-1 [ka] punaHpunaH saMzIlanam ( sarva0 pR0 124 rAmA0 ) / [kha] sthitI ytnobhyaasH| prakAzapravRttirUpavRttirahitasya cittasya svarUpaniSThaH pariNAmavizeSaH sthitiH / tannimittIkRtya yatnaH punaH punastathAtvena cetasi nivezanamabhyAsaH ( sarva0 saM0 pR0 366 pAtaJja0 ) / [ga] paunHpunym| yathA samAdhivizeSAbhyAsAt (gau0 sU0 4 / 2 / 36) ityAdau viSayAntarAnabhiSvaGgasyAbhyAsaH (gau0 vR0 4 / 2 / 36 ) / [5] saMskArabAhulyam / [6] dRDhatarasaMskAra iti kecit (gau0 vR0 3 / 2 / 42) / [ca] ekaprakArA asaduktirabhyAsa iti madhvAcAryAnuyAyino vedaantinH| [cha] samAne viSaye jJAnAnAmabhyAvRttiH (vAtsyA0 3 / 2 / 42 ) / [ja ekaviSayAnekavijJAnotpAdobhyAsaH (nyA0 vaa0)| 2 vihitayordvayoH pUrvobhyAsa iti zAbdikA vadanti / abhyAsadazA-[ka] vizeSadarzanAdhikaraNakAlaH / [kha] prAthamikajJAna samAnAkArajJAnAntarAdhikaraNakAlaH / yathA dvitIyAdijalajJAnakAlaH / abhyupagamaH-1 nizcayavizeSaH (mU0 ma0 1) / 2 svIkAraH / yathAnyA. ko0 10 For Personal & Private Use Only Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| astu dravyaM zabda iti (vAtsyA0 1 / 1 / 31) / yathA vA sUtrakRtAbhyupagatamityAdAvabhyupagamaH ( gau0 vR0 111 / 31 ) / abhyupagamasiddhAntaH--(siddhAntaH ) [ka] aparIkSitAbhyupagamAttadvizeSa parIkSaNamabhyupagamasiddhAntaH ( gau0 1 / 1 / 31) / yatra kiMcidarthajAtamabhyupagamyate-astu dravyaM zabdaH sa tu nityothAnitya iti dravyasya sato nityatA anityatA vA tadvizeSaH parIkSyate sobhyupagamasiddhAntaH svabuddhyatizayacikhyApayiSayA parabuddhyavajJAnAcca pravartata iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 31 ) / [kha] sAkSAdasUtritAbhyupagamaH / yathA manasa indriyatvamiti (gau0 vR0 111 / 31) / [ga] tatrAntarasiddhaH svayamabhyupagataH / yathA vaizeSikAbhyupagatasya manasIndriyatvasya naiyAyikenAbhyupagama iti / amarSaH- ( doSaH ) kRtAparAdhe asamarthasya dveSaH (gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / amAvAsyA--sUryAcandramasoryaH paraH saMnikarSaH sA tithiH (pu0ci033)| amUrtaguNatvam-[ka] mUrtaguNavRttiH saMskAratvAnyA guNatvavyApyA ca yA * jAtistacchnya guNatvam / atra tAdRzI jAtiH rUpatvarasatvAdirbhavati / tacchnya tvaM buddhayAdau vartata iti lakSaNasamanvayaH / amUrtaguNAzca buddhiH sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH dharmaH adharmaH bhAvanA zabdazceti daza santi ( bhA0 pa0 gu0 192 ) / [kha] mUrtatAbhAvavyApyatAvacchedikA parimANAvRttizca yA jAtistadvattvam ( di0 gu0 192 ) / yatra yatra buddhyAdayaH amUrtaguNAstatra tatra mUrtatvAbhAva iti niyamena buddhitvasukhatvAdijAtimUrtatvAbhAvasya vyApyatAvacchedikA bhavatIti bodhyam / [ga] mUrtAvRttiH saMkhyAdipaJcakabhinno yo guNastattvam (l0v036)| ayathArthabuddhiH--(buddhiH) [ka] arthavyabhicAryapramANajanyaM jJAnam (ta0 bhA0 ) / atrAyathArthatvaM ca tadabhAvavati tatprakArakatvam / - [kha ] pramANAbhAsajanyaM jJAnam (ta0 kau0 6) / [ga] tacchnye tanmatiH (bhA0 pa0 gu0 zlo0 128) / [gha ] yatra yannAsti tatra / tasya jnyaanm| [3] tadabhAvavati tatprakArakaM jJAnam ( ci0 1310) / For Personal & Private Use Only Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yathA zuktau idaM rajatam iti jJAnam / etAni ca pUrvoktAni lakSaNAni smRtisAdhAraNAnyapi bhavanti iti bodhyam / zuktau idaM rajatam iti jJAne prasiddhazuktirajatatvayoralIka eva samavAyo bhAsata ityasatkhyAti vAcaspatimizrA aGgIcakruH ( si0 ca0 1119) / mImAMsakAstu ayathArthajJAnamevAprasiddham / purovartijJAnarajatasmaraNAbhyAmeva rajatAnayane pravRttyupapattariti vadanti ( si0 ca0 1 / 19) / ayathArthAnubhavaH-apramAvadasyArthInusaMdheyaH (mu0 ) ( si0 c0)| ayanam-RtutrayaM cAyanaM syAt ( viSNudha0 ) ( pu0 ci0 pR0 9) / ayAcitam-[ka] saMkalpottaraM yAJcAM vinA labdhasya dine rAtrau vA bhojanayogyakAle sakRdbhojanam / ayAcitAlAbhe upavAsaH / etadanyataradayAcitasvarUpam / [kha] yAcanAM vinA anyena dattasya bhojana mayAcitam (pu0 ci0 pR0 49) / ayutasiddham -yayordvayormadhya ekamavinazyadaparAzritamevAvatiSThate tAvayutasiddhau / nAzapUrvakSaNaparyantamityarthaH / atredaM bodhyam-na ghaTAdyavayavI kapAlAdyavayavAsaMbaddhaH san tiSThati (vai0 vi0 7 / 2 / 13 ) / avayavyAdayo hi avinazyantovayavAdyAzritA evAvatiSThante / avayavAdinAzAnantaraM vinazyantastu kSaNamAtraM nirAzritA evAvatiSThanta iti ( ta0 kau0 20) / ayutasiddhau ca paJcavidhau / yathA-avayavAvayavinau guNaguNinau kriyAkriyAvantau jAtivyaktI vizeSanityadravye ceti (ta0 saM0) ( ta0 kau0 20 ) ( ta0 bhA0 pR0 3 ) / arkadaivatyam-(nakSatram.) hastaH ( pu0 ci0 pR0 357 ) / arcA- pratimAdayaH ( sarva0 saM0 pR0 115 rAmAnu0 ) / arjanam -svatvajanakavyApAraH / yathA yAjanAdhyApanapratigrahairdvijo dhana___ marjayediti zrutau dhAtvarthaH ( za0 pra0 85 ) / arthaH-1 artha iti dravyaguNakarmasu (vai0 8 / 2 / 3) / etasya vyAkhyA [ka] eteSAM dravyaguNakarmaNAmarthyamAnatvaM tena tena vidhinoktam / tena teSu triSu vaizeSikANAmartha iti paribhASA / arthapadena trayANAmupasthiteH / For Personal & Private Use Only Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| taduktaM prazastadevAcAryaiH-trayANAmarthazabdAbhidheyatvaM ca iti (vai0 u0 8 / 2 / 3 ) / [kha] artha iti zabdo dravyaguNakarmasu vrtte| sa ca tatra / pAribhASikaH / gautamIye tu gandharasarUpasparzAH pRthivyAdiguNAstadarthAH ( gau0 1 / 1 / 14 ) ityuktam / ataH paJcendriyagrAhyeSu paJcasu guNeSvapi arthazabdasya paribhASAntaraM samAnatatrasiddham (vai0 vi0 8 / 2 / 3 ) / 2 yatparaH zabdaH saH (ci0)| yathA SaT padArthAH / te ca dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAH ( ta0 bhA0 27 ) (.vai0 1 / 1 / 4) / pramANAdayorthA gautamasUtrapaThitAH SaTsvevAntarbhavanti / prayojanavazAttu bhedena nirUpitA iti bodhyam ( ta0 bhA0 27 ) / ayaM ca zabdArtha ityucyate (ci0 4) (ga0 zakti0 ) / ayamartho naiyAyikamate dvividhaH / vAcyaH lakSya iti / vyaGgayopi tRtIyortha ityAlaGkArikA AhuH ( kAvya0 2) / vRttyA padapratipAdyaH artha ityucyate (ga0 zakti0 ) / yathA ghaTazabdasyArthaH kambugrIvAdimAn / 3 prakAraH ( vAkya0 ) / yathA arthAbAdho yogyatetyAdAvarthaH prakAraH / atra jalena siJcatItyAdau jalakaraNakatvarUpaprakArakasya secanakriyAyAmabAdha iti bodhyam / 4 nivRttiH / yathA-anumAnaM parArthamityAdau ( ci0 ava0 276 ) / atra parasya madhyasthasyArthaH saMzayasya nivRttiryasmAditi vyutpattyAnumAnasya saMzayanivRttiphalakatvarUpaM parArthatvaM yujyata iti bodhyam / 5 yadAkAyA yatpravartate sa ( phalam ) tasyArthaH (mU0 ma0 1) / 6 vidhijanyabodhaviSayaH ( dharmaH) artha iti mImAMsakA AhuH / 7 dhanamartha iti laukikajanA vadanti / 8 vissyH| tathA coktamarthAH syurindriyagrAhyAH iti ( tA0 ra0 zlo0 29) / arthanizcayaprasaGgaH-tatkAryaniSkampapravRttyAdiprasaGgaH ( ga0 bAdha0 ) / arthapunaruktam- (nigrahasthAnam ) etasya pramAdAdinA saMbhavaH (gau0 vR0 5 / 2 / 14 ) / [ka] arthasya punarvacanaM punaruktamanyatrAnuvAdAt (gau0 5 / 2 / 14 ) / samAnArthakabhinnAnupUrvIkazabdasya niSprayojanaM punarabhidhAnam / yathA ghaTaH kalaza iti ( gau0 vR0 5 / 2 / 14) / yathA For Personal & Private Use Only Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vA-anityaH zabdo nirodhadharmako dhvAna iti ( vAtsyA0 5 / 2 / 14 ) / [kha] arthAdApannasya svazabdena punarvacanam (gau0 5 / 2 / 15) / punaruktamiti prakRtam / nidarzanam / utpattidharmakatvAdanityamityuktvA arthAdApannasya yobhidhAyakaH zabdastena svazabdena brUyAdanutpattidharmakaM nityamiti / tacca punaruktaM veditavyam / arthasaMpratyayArthe zabdaprayoge pratItaH sorthopattyeti ( vAtsyA0 5 / 2 / 15) / [ga] yasminnukte yasyArthasyautsargikI pratipattirbhavati tasya tena rUpeNa punarabhidhAnaM punaruktam / idameva cArthapunaruktamiti gIyate / yathA vahniruSNa iti / pUrvapadAkSiptoktiriyam / uSNo vahniriti uttarapadAkSiptoktiH / evaM bahirasti gehe nAsti iti vidhyAkSiptoktiH / jIvangehe nAsti bahirasti iti niSedhAkSiptoktiH ( gau0 vR0 5 / 2 / 15) / arthavAdaH--(zabdaH) arthasya prayojanasya vAdo vAdanam / vidhyarthaprazaMsAparaM vacanamityarthaH / arthavAdo hi stutyAdidvArA vidhyarthaM zIghraM pravRttaye prazaMsati ( gau0 vR0 2 / 1 / 63 ) / niSiddhArthaM zIghraM nivRttaye nindati ca / sa cAyaM arthavAdaH loke vede ca samAnaH (ta0 kau0 4 / 17) / tatra laukikaH-odanakAmastaNDulaM paceta tRptikAmastaNDulaudanaM bhuJjItetyAdau vidhyarthasya taNDulapAkakaraNasya taNDulaudanabhojanarUpasya ca stAvakaM taNDulapAka RSibhiH pUrva svargAdyathaM kRtaH odanamamRtam ityAdi vAkyam / evaM kaphajvarapIDito dugdhaM na pibedityAdiniSedhavidhisthalepi dugdhapAnasya nindakaM pazubhirbhakSitenApathyatRNAdinA dugdhaM janyate tacca viSarUpamityAdikaM vAkyam / vaidikodAharaNAni tvanupadaM pradarzyante / arthavAdazca vidhiniSedhabhinnaH zabdaH / yathA-Adityo yUpaH agnirhimasya bheSajam vajrahastaH puraMdara ityAdi ( ta0 kau0 4 pR0 17) / atrAdyaM guNavAdodAharaNam / dvitIyamanuvAdodAharaNam / tRtIyaM bhUtArthavAdodAharaNam / prAzastyanindAnyataraparaM vAkyaM cArthavAdaH ( lau0 bhA0 ) / yathA vAyurvai kSepiSThA devatetyAdiH / sorodIdityAdirvA / atra ca vAyavya5 zvetamAlabheta bhUtikAmo vAyurvai kSepiSThA devatA For Personal & Private Use Only Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 nyaaykoshH| vAyumeva svena bhAgadheyenopadhAvati sa evainaM bhUtiM gamayati / ( kRSNayaju:saMhitA 2 / 1 / 1 ) ityAdau vAyurvai kSepiSThetyAdyarthavAdo hi vAyavya zvetamAlabhetetyAdividhivihitaM zvetapazvAlambhanaM zvetapazukaraNako yAgaH prazastaH iti prazaMsatIti vijJeyam / sorodIdyadarodIttadrudrasya rudratvam (kRSNayajuH0 1 / 5 / 1 ) iti vAkyaM tu kratAvRtvigbhyo rajataM na deyam iti niSiddhaM rajatadakSiNAdAnaM nindatIti bodhyam / arthavAdazcaturvidhaH / stutiH nindA parakRtiH purAkalpaH (gau0 2 / 1164 ) / prakArAntareNa sa trividhaH / guNavAdaH anuvAdaH bhUtArthavAdazceti (myA0 ma0 4 pR0 30 ) / taduktam-virodhe guNavAdaH syAdanuvAdovadhArite / bhUtArthavAdastaddhAnAdarthavAdastridhA mataH // iti ( nyA0 ma0 4 pR0 31) / mImAMsakAstu vidhizeSaH niSedhazeSazcetyarthavAdaM dvaividhyena vibhejire ( lau0 bhA0 ) / arthAntaram--(nigrahasthAnam ) [ka] prakRtAdAdapratisaMbaddhArthamarthA ntaram ( gau0 5 / 2 / 7) / yathoktalakSaNe pakSapratipakSaparigrahe hetutaH sAdhyasiddhau prakRtAyAM brUyAt / nityaH zabdaH asparzatvAditi hetuH / heturnAma hinoterdhAtostuni pratyaye kRdantapadam / padaM ca nAmAkhyAtopasarganipAtAH abhidheyasya kriyAntarayogAdviziSyamANarUpaH zabdo nAma / kriyAkArakasamudAyaH / kArakasaMkhyAviziSTakriyAkAlayogAbhidhAyyAkhyAtam / dhAtvarthamAtraM ca kAlAbhidhAnaviziSTam / prayogeSvarthAdabhidyamAnarUpA nipAtAH / upasRjyamAnAH kriyAvadyotakA upasargAH ityevamAdi / tadarthAntaraM veditavyam ( vAtsyA0 5 / 2 / 7 ) ( nIla0 pR0 45 ) / [kha] prakRtopayuktamarthamupekSyAsaMbaddhArthAbhidhAnam / prakRtAnAkAsitAbhidhAnamiti phalitArthaH / yathA anityaH zabdaH kRtakatvAdityuktvA zabdo guNaH sa cAkAzasyetyAdi (gau0 vR0 5 / 2 / 7 ) (ta0 bhA0 pR0 51) ( di. 1 pR0 22) / arthApattiH -- ( anumAnam ) [ka] vAkyArthasaMpratyayenAnabhihitasyArthasya pratyanIkabhAvAdrahaNamarthApattiH ( vAtsyA0 2 / 2 / 2) / [kha] anu For Personal & Private Use Only Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| papadyamAnenArthenopapAdakakalpanam / yathA vRSTyA meghajJAnam ( gau0 vR0 2 / 2 / 1 )|[g] yatrAbhidhIyamAnerthe yonyorthaH prasajyate sorthApattiH / yathA megheSvasatsu vRSTirna bhavatIti / kimatra prasajyate / satsu bhavatIti ( vAtsyA0 2 / 2 / 1 ) / [gha] punaranusaMdhIyamAnazabdAsahakRtamanupapattijJAnamiti gdaadhrbhttttaacaaryaaH|[3] uppaadyjnyaanenoppaadkklpnmrthaapttiH| tatra upapAdyajJAnaM karaNam / upapAdakajJAnaM phalam / yena vinA yadanupapannaM ttttroppaadym| yasyAbhAve yasyAnupapattistattatropapAdakam / yathA rAtribhojanena vinA divA abhuJjAnasya pInatvamanupapannamiti tAdRzapInatvamupapAdyam / yathA vA rAtribhojanasyAbhAve tAdRzapInatvasyAnupapattiriti rAtribhojanamupapAdakam / atra arthasya ApattirnAma kalpaneti SaSThIsamAsena rAtribhojanakalpanArUpAyAM pramitAvapattizabdo vartate / arthasya ApattirnAma kalpanA yasmAditi bahuvrIhisamAsena kalpanAyAH karaNabhUte pInatvAdijJAnepi vartate / evaM ca phalakaraNayorubhayorarthApattipadaprayogo bhavati / sA cArthApattirdvividhA-dRSTArthApattiH zrutArthApattizceti / tatra dRSTArthApattiyathA idaM rajatamiti purovartini pratipannasya rajatasya nedaM rajatamiti tatraiva niSidhyamAnatvaM satyatve sati anupapannamiti rajatasya mithyAtvaM kalpayati / zrutArthApattiryathA yatra zrUyamANavAkyasya svArthAnupapattimukhenArthAntarakalpanaM sA / yathA tarati zokamAtmavidityatra zrutasya zokazabda- . vAcyabandhajAtasya jJAnanivartyasyAnupapattyA bandhasya mithyAtvaM klpyte| zrutArthApattizca dvividhA-abhidhAnAnupapattirabhihitAnupapattizca / tatra yatra vAkyaikadezazravaNe anvayAbhidhAnAnupapattyA anvayAbhidhAnopayogi padAntaraM kalpyate tatrAbhidhAnAnupapattiH / yathA dvAramityatra pidhehiitydhyaahaarH| abhihitAnupapattistu-yatra vAkyAvagatorthonupapannatvena jJAtaH sannarthAntaraM kalpayati tatra draSTavyA / yathA svargakAmo jyotiSTomena yajetetyatra kSaNikatayA avagatajyotiSTomasya svargasAdhanatvAnupapattyA madhyavartyapUrva klpyte| atra naiyAyikAH-arthApatti pramANAntaram / kiMtu vyatirekavyAptyA anumAne antarbhAvAditi / vedAntinAM mate tu vyatirekavyApti ma yatra For Personal & Private Use Only Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| sAdhyAbhAvastatra sAdhanAbhAvaH / tathA ca sAdhyAbhAvena sAdhanAmAvasya siddhAvapi sAdhyasiddhau na tasyopayogaH / kathaM tarhi dhUmAdAvanvayavyAptima viduSopi vyatirekavyAptijJAnAdanumitiriti cet / arthApattipramANA diti bodhyam / vedAntaparibhASAyAM spaSTametat / arthApattisamaH- (jAtiH) [ka] arthApattitaH pratipakSasiddherApatti samaH ( gau0 5 / 1 / 21 ) / anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakatvAdbaTavaditi sthApite pakSe arthApattyA pratipakSaM sAdhayatorthApattisamaH / yadi prayatnAnantarIyakatvAdanityasAdhAdanityaH zabda iti arthAdApadyate nityasAdhAnnityaH iti / asti tvasya nityena sAdharmyamasparzatvamiti (vaatsyaa05|1|21)| [kha] arthApattyAbhAsena pratipakSasAdhanAya pratyavasthAnam / ayamAzayaH-arthApattiyuktenAnuktamAkSipati / yathA-anityaH zabda ityuktAdApadyatenyannityam / tathA ca dRSTAntAsiddhivirodhazca / kRtakatvAdanitya ityuktAdApannam anyasmAddhetorbAdhaH satpratipakSo vA / anumAnAdanitya ityukte pratyakSAnnitya iti ca bAdhaH (gau0 0 5 / 1 / 21) / [ga] arthApattipuraskAreNa sAdhyAbhAvodbhAvanam / yathA anityaH zabdaH kAryatvAdityAdau zabdasyAnityasAdhAdanityatvaM yadi tadA arthApattyA siddhaM nityasAdhAnnityatvamapi / ekatarAvadhAraNe niyAmakAbhAvAditi ( nIla0 pR0 44 ) / [gha ] vyAptiM vinA vAdivAkyAdarthApekSAbhimAnataH / viparItasamAropamApattisamaM viduH|| ( tA0 ra0 2 zlo0 120 ) / arthI-sAdhyasyArthasya nirdeSTA ( mitAkSarA0 a0 2 zlo0 80 ) / ardhodayaH-amArkapAtazravaNairyuktA cetpauSamAghayoH / ardhodayaH sa vijJeyaH koTisUryagrahaiH samaH // (pu0 ci0 pR. 316 ) / arhana-sarvajJo jitarAgAdidoSatrailokyapUjitaH / yathAsthitArthavAdI ca devorhanparamezvaraH ( sarva0 saM0 pR0 56 Aheta. ) / For Personal & Private Use Only Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| alaMkAraH-1 zabdArthabhUSaNamanuprAsopamAdiH / sa ca bahuvidhaH / atrAlaMkAratvaM ca rasAdibhinnaM yadvyaGgayaM tadbhinnatve sati zabdArthAnyataraniSThA yA viSayatAsaMbandhAvacchinnA camatkRtijanakatAvacchedakatA tadavacchedakatvam iti / atra anuprAsAdiviziSTazabdajJAnAt upamAdiviziSTArthajJAnAJca camatkRtirjAyata iti lakSaNasamanvayo bodhyaH (alNkaarcndrikaa)| alaMkArANAM ca zobhAtizAyitvamuktam----zabdArthayorasthirA ye dharmAH shobhaatishaayinH| rasAdInupakurvantolaMkArAsteGgadAdivat // iti / 2 hArAdibhUSaNamalaMkAra iti kAvyajJA vadanti / alabdhabhUmikatvam-kutazcinnimittAtsamAdhibhUmeralAbhaH ( sarva0 saM0 - pR0 355 pAtaJja 0 ) / alam-1 samartham / yathA sukhAyAlaM bhojanamityAdau / atra alamAdipadArthaikadeze sAmarthya sukhAdinirUpitatvaM caturthyA bodhyate / 2 vaiphlym| yathA alamanenetyAdau ( za0 pra0 pR0 126 ) / ....... alIkatvam-1 jJAnAviSayatvam / yathA zazazRGgAderalIkatvam / atra vedAntinastu zazazRGgakUrmaromAdIni tucchazabdena vyavaharantIti bodhyam / 2 anyvyaavRttiH| yathA nAstikamate ayaM ghaTaH iti jJAne viSayIbhUtasya ghaTatvAderalIkatvamityatra / ayaM bhAvaH / aghaTavyAvRttireva ghaTe ghaTatvam na tu bhAvarUpam / abhAvastu tuccha eveti nAstikairabhyupagamyate iti ( ma0 pra0 1 pR. 9) / atra naiyAyikAH nAstikamate zazazRGgAdyalIkamasatkhyAtyA sidhyati / sA cAsatkhyAtirnopapadyate / jJAnaviSayatvasyAstitvavyApyatayA asatkhyAtiviSayatvasya saMnikRSTabhedapratiyogitAva cchedakatvAsiddherityAhuH ( ma0 pra0 pR0 17 ) / alaukikatvam-[ka] lokAvagateSTasAdhanatAzrayAnyatvam / atra lokazabdArthazca vedatadupajIvipramANAtiriktapramANam / yathA namaskArAdikaM maGgalaM vedaMbodhitasamAptisAdhanatAkam samAptyuddezyakAlaukikAvigIta nyA0 ko0 11 For Personal & Private Use Only Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 nyAyakozaH / ziSTAcAraviSayatvAt darzAdivat ( mU0 ma0 maGga0 1 pR0 16 ) ityAdAvAcArasya maGgalasya vA alaukikatvam / [ kha ] upAdhyAyAstu lokAvagatabalavadaniSTAnanubandhitva viziSTeSTasAdhanatAzrayAnyatvam ityAhuH ( mU0 ma0 maGga0 1 pR0 17 ) / [ga] rAgatoprAptatvamityasmadgurucaraNAH prAhuH / [gha] vedabodhiteSTasAdhanatAkatvamiti mImAMsakAH ( mU0 ma01 ) / alaukikapratyakSam - ( pratyakSam ) alaukika saMnikarSajanyaM pratyakSam / atra saMnikarSe alaukikatvaM ca sAmAnyalakSaNajJAnalakSaNayogaja etadanyatamatvam / viSayatAvizeSo vA / yathA dhUmatvajJAnAnantaraM sAmAnyalakSaNapratyAsattyA jAyamAnaM sarve dhUmA dhUmatvavantaH iti dhUmatvAzrayasakaladhUmaviSayakaM pratyakSam ( mu0 1 pR0 127 ) / avakIrNI -- brahmacArI san strIrata: ( jai0 sU0 vR0 6 / 8 / 24 ) / avakSepaNam - (karma) apakSepaSNavadasyArthonusaMdheyaH / avagAhaH ---- anyavastu pradezamadhye anyasya vastunaH pravezovagAhaH ( sarva0 - saM0 pR0 71 AI0 ) / 1 avagAhanam - [ka] viSayitA / yathA ghaTavadbhUtalam iti jJAnaM ghaTAyavagAhItyAdAvavagAhanaM viSayitA bhavati / [ kha ] viSayIkaraNamityapi kecidvadanti / avacaraH -- sAdhanam (jai0 sU0 vR0 3 / 1 / 21 ) / - avacchinnatvam - 1 vyApakatvam ( mU0 ma0 1 ) / yathA hade vahnimattAbuddhinirUpita pratibandhakatAyAM hRdo na vahnimAn iti nizcayIyaviSayitAyA avacchinnatvam ( ga0 sAmA0 ) / avacchinnatvAvacchedakatvayoH ( svarUpa saMbandharUpayoH ) tulyavittivedyatvena sAkAGkSatvena ca parasparaM nirUpyanirUpakabhAvo bodhyaH / tathA cAvacchedakatAnirUpakatA katvamevAvacchinnatvamityuktyaiva nirvAhevacchinnatvaniruktiH ziSyabuddhivaizadyAyeti For Personal & Private Use Only Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| sarva samaJjasam / 2 sAmAnAdhikaraNyam / yathA vahnivyApyadhUmavAnparvataH iti parAmarzanirUpitayodhUmaniSThaviSayatayoravacchedyAvacchedakabhAvaH / atredaM bodhyam-madhyavRttiviSayatayorbhedapale parvatatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitadhUmaniSThaprakAratvasya vyAptiniSThaprakAratAnirUpitadhUmatvAvacchinnavizeSyatvasya ca parasparamavacchedyAvacchedakabhAvaH sAmAnAdhikaraNyAtmakaH svIkRta iti / 3 svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA agre vRkSaH kapisaMyogI na mUle ityAdau kapisaMyogasyAnAvacchinnatvam / vRkSasaMbandhyagrabhAgavRttitvamityarthaH / 4 viziSTatvam / yathA ghaTatvAvacchinno ghaTa ityAdau ghaTasya ghaTatvAvacchinnatvam / 5 sAhityam / yathA zarIrAvacchinna Atmani bhogo jAyata ityAdau AtmanaH zarIrAvacchinnatvam / 6 anukUlatvam prayojakatvaM vaa| yathA phalAvacchinnavyApAro dhAtvartha ityAdau vyApArasya phalAvacchinnatvam / 7 saMbandha iti zAbdikA vadanti (vai0 sA0 d0)| 8 iyattAkaraNam / yathA droNAvacchinno vrIhirityAdau / 9 sImAkaraNam / yathA gRhAvacchinna AkAzaH karNazaSkulyavacchinna AkAza ityAdau / evamantaHkaraNAvacchinnaM caitanyaM jIva ipi mAyAvAdimatepi jJeyam ( vAca0 ) / avacchedaH-1 pratiyogI / yathA avacchedagrahadhrauvyAdadhrauvye siddhasAdhanAdityAdau ( ku0 3 zlo0 22 TI0 ) / 2 vyaaptiH| pakSa pakSatAvacchedakAvacchedena sAdhyasiddhAvityAdau sAdhyanirUpitA pakSatAvacchedakaniSThA vyAptiH / atra vyApakatvamapyavacchedazabdasyArthaH saMbhavati / tathA ca pakSatAvacchedakavyApakatvaviziSTasAdhyasiddhau iti bodhH| 3 iyattAkaraNam / yathA agrAvacchedena kapisaMyogaH mUlAvacchedena kapisaMyogAbhAva ityAdau / 4 avadhAraNam / yathA zabdArthAnAmavacchede ( zabdArthasyAnavacchede ) vizeSasmRtihetava ityAdau / 5 iyattAkaraNasAdhanam / yathA agre vRkSaH kapisaMyogI na mUla ityAdI saMyogAderavyApyavRttitvaniyAmako vRkSakAvayavo mUlAgrAdipradezaH ( vaac0)| yathA vA idAnIM catvare gaurnAstItyAdAvetatkAlopyavacchedo bhavati / atrArthe avacchidyateneneti karaNe ghaJ / tenAvacchedakazabdArthaH saMpanna iti jJeyam / 6 saMkocaH / For Personal & Private Use Only Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| avacchedakatvam-1 svruupsNbndhvishessH| sa ca kvacit [ka] prati yogyaMzaprakArIbhUtadharmatvam / yathA prameyadhUmAbhAvapratiyogitAyA avacchedakatvaM dhUmatve / atrAyaM niyamaH-saMbhavati laghau gurau tadabhAva iti / tena gurubhUte prameyatvaviziSTadhUmatvevacchedakatvamanAdRtya zuddhadhUmatva evAvacchedakatvaM svIkRtamiti jJeyam / samAnAdhikaraNayoreva dharmayoravacchedyAvacchedakabhAva iti sAmAnyaniyamo bAhulyena pravartata ityetatsudhibhizcintyam / kvacit [kha] anatiriktavRttitvam / laJca dvividham / tatrAdyam-tacchnyAvRttitve sati tadadhikaraNavRttyabhAvApratiyogitvam / yathA ghaTAbhAvapratiyogitAyA avacchedakatvaM ghaTatve / atrAyaM niyamaHanyUnAnatiriktavRttidharmasyaivAvacchedakatvam iti / tenAtiriktavRttidravyatvAdau ghaTAbhAvIyapratiyogitAyA avcchedktvniraasH| anatiriktavRttitvarUpamavacchedakatvaM ca yadyapi na svarUpasaMbandharUpAvacchedakatventarbhavettathApyudAharaNAnurodhena tat antarnivezitam / vastutastu tattaniSThamavacchedakatvaM ca tattadvittivedyameveti naivAnugamayya nirvaktuM zakyamiti tu vayam / dvitIyaM tu vyAvartakatva-sAmAnAdhikaraNya-svaniSThAvacchedyatAkatva-etatritayasaMbandhena yatkiMciddharmaviziSTatvam / yathA ghaTakAraNatAyA avacchedakatvaM daNDatve / atra ca itarabhedAnumitijanakajJAnaviSayatvAtmakavyAvartakatAyAmavacchedakastu paraMparAsaMbandho bodhyH| kacit [ga] tadadhi karaNasya taniSThadharmAvacchedakatvam / yathA mUle vRkSe na kapisaMyogaH kiM tu . zAkhAyAmityAdI vRkSAdhikaraNasya mUlasya vRkSaniSThakapisaMyogAbhAvA vacchedakatvam vRkSAdhikaraNasya zAkhAdervRkSaniSThakapisaMyogAvacchedakatvaM ca .. (la0 va0 pR0 22) / atrAvacchedakatvaM ca svAzrayasaMbandhitvam / svam avacchedyatvenAbhimataH kapisaMyogAbhAvAdiH / yathA vA iha parvate nitambe hutAzanaH na zikhara ityatra nitambarUpadezasya hutAzanAvacchedakatvam zikharasya tu hutAzanAbhAvAvacchedakatvaM ca / atrAyaM vizeSaHsaMyogena dravyasyAvyApyavRttitvamiti mata etasyAvacchedakatvam iti / yathA vA idAnIM catvare gau stItyAdAvetatkAlepi gavAbhAvasyAvacchedaka For Personal & Private Use Only Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tvam / atredaM bodhyam / deze vRttau kAlasyAvacchedakatvam kAle vRttau dezasyAvacchedakatvam iti niyamena gavAbhAvAvacchedakatvaM kadAciddezasya kadAcittu kAlasyApi saMbhavati iti / kiMcAtra avacchedyAdhikaraNatvaM yasya saMbhavati tasyaivAvacchedakatvam iti niyamopyaGgIkartavyaH / tena pralayasya gavAvacchedakatvApattyasaMbhavaH (ga0 ca0 1 skhalakSaNa0 ) / dezakAlayoravacchedakatvaM tu svarUpasaMbandharUpameveti niyamotra jJeyaH / 2 avacchedakatvAkhyo viSayatAtmakaH svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA parvate vahnisAdhane parvatatvasya parvato vahnimAn ityanumityAtmakajJAnIyavahniniSThavidheyatAnirUpitoddezyatAvacchedakatvam / 3 svAzrayajanyatvam svAzrayavizeSaNatvaM vA / yathA dhAtvarthatAvacchedakaphalazAlitvaM karmatvamityAdau phale dhAtvarthatAyA avacchedakatvam / svaM dhAtvarthatA / tadAzrayo vyApArarUpo dhAtvarthaH / tajanyatvaM . phale zAbdikAstu phalAvacchinnavyApAra ityAdau phalasaMbandhivyApAraH iti bodhodayAt saMbandha evAtrAvacchedakatvamityAhuH (vai0 sA0 da0 su0 ) / 4 vyApakatvam / yathA parvatatvAvacchedena vahnau sAdhye parvato vahnimAnityAdau parvatatvavyApakavahnipratiyogikasaMyogatvasyAvagAhamAnaM saMsargatAvacchedakatvam (la0 va0 pR0 22) / atra parvatatvavyApakavahnipratiyogikasaMyogasyAprasiddhyA tAdRzasaMyogatve saMsargatAyA avacchedakatvaM na bhAsate apitu kevalasaMyoga eva parvatatvavyApakatvaM saMsargatAvacchedakatvena ( avacchedakakoTipraviSTAnAmapyavacchedakatvamiti pakSe ) bhAsate iti tu vayam / 5 vyaapytvm| yathA yadrUpAvacchinnaviSayatAnirUpitaviSayitA anumitipratibandhakatAvacchedikA taMdrUpAvacchinnatvamiti hetvAbhAsasAmAnyalakSaNe hrado na vahnimAn iti nizcayIyaviSayitAyAM hrado vahnimAn ityanumitiniSTapratibadhyatAnirUpitapratibandhakatAyA avacchedakatvam / vyApyatvamityasya svavyApakatatkatvamityarthaH (ga0 sAmA0pa0 9) / kacicca svavyApaka tatkAnyatva-tatsAmAnAdhikaraNya-etadubhayAbhAvavattvam / tena vyadhikaraNa... dharmasya pratiyogitAvacchedakatvaM saMgacchate (ga0 ca0 dvitIyasvalakSaNa For Personal & Private Use Only Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / pa0 17 ) / 6 tadadhikaraNAvRttitvena jJAyamAnatvam (vai0 u0 9 / 1 / 8 ) / jJAyamAnatvamityatra jJAnapadaM pramAparam / tena ghaTatvAdeH samAnAdhikaraNadharmasya ghaTAdyabhAvIya pratiyogitAvacchedakatvanirAsaH / yathA ghaTasvena paTo nAstItyAdau ghaTatve paTaniSThapratiyogitAyA avacchedakatvam / atra tRtIyAntollekhyasyAvacchedakatvam iti niyamamanusRtya kevalAnvayI vyadhikaraNadharmAcchannAbhAvaH saundaDopAdhyAyena svIkRtaH / gaGgezopAdhyAyAdayo naiyAyikAstu nemaM vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvaM svIcakuriti vijJeyam / yadyapyetasyArthAntarAbhiprAyeNoJcAritasyAtra grahaNaM nopaskArasaMdarbhamanusarati tathApyatrArthepi niyoktuM yujyata iti mayAyaM zabdotra gRhIta iti bodhyam / 7 vizeSaNatvam / yathA vaktajJAnAvacchedakatayetyAdau ( ku0 3 zlo0 14 vyA0 tA0 pR0 34 ) / 8 niyAmakatvamevAvacchedakatvamiti kecidvadanti ( vAca0 ) / sAmAnyatovacchedyAvacchedakabhAvo dvividhaH / svarUpasaMbandharUpaH vyApyavyApakabhAvazca / tatrAdyo yathA idAnIM catvare gaurnAstItyAdAveta kAlagavAbhAvayoravacchedyAvacchedakabhAvaH / atra etatkAlAvacchedena ( etatkAle ) gavAbhAvaH iti zAbdabodho bhavatIti bodhyam / yathA vA mUlAvacchinno vRkSaH kapisaMyogItyAdau mUlAdisaMyogAdyoravacchedyAvacchedakabhAvaH / dvitIyo yathA pRthivI rUpavatItyAdau rUpapRthivItvayoravacchedyAvacchedakabhAva: ( ga0 pakSa0 pR0 20 ) / atra pRthivItvavyApakaM rUpam iti zAbdo bodho bhavatIti bodhyam / 86 avacchedyatvam - avacchinnatvavadasyArthonusaMdheyaH / avacchedyAvacchedakabhAvAvagAhinI - ( anumitiH ) [ka] pakSatAvacchedakAkrAntayAvadvyakti viSaya kAnumitiriti prAno naiyAyikA vadanti / iyaM ca dezakAlabhinnAnAM yatra pakSatAvacchedakatA tAdRzasthalIyeti jJeyam / evamuttaratrApi / [kha] pakSatAvacchedakavyApakatvaviziSTasAdhyatAvacchedakasaMbandhAvacchinnA sAdhyatAvacchedakAvacchinnA yA vidheyatA tacchAlinyanumitiriti navIna naiyAyikAH prAhuH / yathA parvatatvAvacchedena vahA~ sAdhye For Personal & Private Use Only Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| parvato vahnimAn ityanumitiH / atra navInamate pakSatAvacchedakavyApakatvaM sAdhye sAdhyasaMbandhe vA saMsargatayA saMsargatAvacchedakatayA ca yathAkrama bhaaste| atovacchedakAvacchedenAnumiterna parvatatvAdyavacchinnavahnimAn parvataH ityAkArakatA iti bodhyam / atredamavadheyam / yatra dezakAlayoH pakSatAvacchedakatA yathA mUlAvacchinno vRkSaH kapisaMyogItyAdau utpattikAlAvacchinno ghaTo gandhavAnityAdau ca tatra svarUpasaMbandharUpAvacchedyAvacchedakabhAvAvagAhinyevAnumitirbhavati / yatra tu dezakAlaminnAnAM pakSatAvacchedakatA yathA parvato vahnimAnityAdau pRthivI rUpavatItyAdau ca tatra vyApyavyApakabhAvarUpAvacchedyAvacchedakabhAvAvagAhinyanumitirbhavatIti (ga0 pakSa0 pR0 20) / avadAnam - haviSvaprayojakaH saMskAraH (jaiminyA0 1017 adhi01)| avadhAnam -cittasya vilakSaNaH saMbandhavizeSaH / tahividham / anupekSaNI yatvaM viSayAntarasaMcArarAhityaM ca ( ta0 pra0 2) / yathA ziSyAva dhAnAya cikIrSitaM pratijAnIte ityAdau ( ma0pra0 150 3) / avadhAraNatvam -ekAkArAvagAhijJAnatvam iti vedAntina AhuH (pra. pa0 TI0 vedeza0 pR0 6) / avadhAraNam -tadabhAvAprakArakaM tatprakArakaM jJAnam (gau0 vR01|1140)| yathA ghaTe ayaM ghaTa iti ghaTatvAbhAvAprakArakaM ghaTatvaprakArakaM jJAnaM nirNayAtmakam arthasyAvadhAraNam / atrAvadhAraNatvaM ca [1] nizcayaniSTho viSayatAvizeSaH ( mU0 ma0 1) / [2] avadhAraNatvaM na nirNayatvam kiM tUtkaTanizcayatvam / autkaTyaM ca viSayatAvizeSa iti mizrAH (ga0 satpra0 pR0 17-18 ) / ayaM bhAvaH-tanmate vyApyadarzanAdhInajJAnAnantarameva avadhArayAmi ityanuvyavasAyodayena vyApyadarzanAtmakavizeSadarzanajanya eva pratyakSenumityAtmake ca jJAne avadhAraNatvaM svIkriyate na tu nizcayasAmAnya iti / For Personal & Private Use Only Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 nyaaykoshH| avadhiH-samyagdarzanAdiguNajanitakSayopazamanimittamavacchinnaviSayaM jJAna. mavadhiH ( sarva0 saM0 pR0 63 Aheta0 ) / avadhitvam -1 [ka] sNbndhvishessH| yathA vRkSAdvibhajata ityAdau dravyaniSThamavadhitvaM paJcamyarthaH ( dIdhi0 2 ava0 pR0 175) / [kha] svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA vRkSAdvibhajata ityAdau vRkSAderavadhitvAtmakamapAdAnatvam ( ga0 vyu0 5) / 2 sImAtvam / tacca svAbhidheyApekSayA vibhAgAzrayatvam / sImA ca trividhA / kAlakRtA dezakRtA buddhikRtA / ... ca / tatra prathamA mAsAtpUrva ghaTa ityAdau / dvitIyA nadyA vanamityAdau / vanasya nadyapekSavibhAgAzrayatvAttathAtvam / tRtIyA tu mAthurAH pATaliputrebhya AdhyatarA ityAdI ( vaac0)| avadhimattvam - saMbandhavizeSaH / yathA vRkSAdvibhajate ityAdau dhAtvarthavibhAge avadhimattvaM paJcamyarthaH / vRkSAtparNaM patatItyAdau ca vibhAge avadhimattvaM saMbandhaH ( dIdhi0 2 ava0 pR0 175 ) / avayavaH--(dravyAvayavaH ) dravyasya samavAyikAraNam (ta0 dI0 pR0 40) / yathA avayavAvayavinoH saMbandhaH samavAya ityAdau kapAlaM ghaTasyAvayavaH tantuzca paTasyAvayavaH / sa cAvayavaH paramANUnArabhya kapAlaparyantaM tantuparyantaM caanekdhaa| avayavaH--(nyAyAvayavaH) [ka] sAdhanIyasyArthasya yAvati zabdasamUhe siddhiH parisamApyate tasya paJcAvayavAH pratijJAdayaH samUhamapekSyAvayavA ucyante / teSu pramANasamavAya AgamaH pratijJA / heturanumAnam / udAharaNaM pratyakSam / upanayanamupamAnam / sarveSAmekArthasamavAye sAmarthyapradarzanaM nigamanamiti / soyaM paramo nyAya iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) / [kha] arthasAdhakabhAvAttu pratijJAdayaH sAdhakavAkyasya bhAgA ekadezA avayavA iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 32 ) / [ga] parArthAnumAnavAkyaikadezaH ( sarva0 saM0 pR0 238 akSa0 ) / te cAvayavAH pazca / pratijJA hetuH udAharaNam upanayaH nigamanaM ceti ( gau0 111 / 32) / For Personal & Private Use Only Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ( ta0 bhA0 pR0 43 ) ( ta0 saM0 ) / vAkyaikadeza ityasyArthastu pUrvasmRtyapekSontyapadapratyayaH smRtyanugraheNa pratisaMdhIyamAno vizeSapratipattiheturvAkyaM tasya bhAga ekadeza iti ( nyA0 bo0)| pratijJAdibhedAdavayavAH paJceti nyAyamakarande ( nyA0 ma0 2 / 24) uktam / / ete pratijJAdayaH pazcAnumAnasyAvayavA iva avayavAH / na tu samavAyikAraNam / zabdasyAkAzasamavetatvAt (ta0 bhA0 pR0 43 ) / kecittu (mImAMsakAH) udAharaNAntAtraya evAvayavA ityAhuH / tanna / tRtIyaliGgaparAmarzasya vyAptipakSadharmatAvagAhinovayavAntarAdalAbhAt / tadanabhyupagamepi pakSadharmatAyA alaabhaat| na ca hetuvacanAdeva tadavagamaH / tasya ko hetuH ityAkAGkSAyAM pravRttatvena hetusvarUpotthApakasyAtatparatvAt (ci0 2 pR0 81 ) / hetUdAharaNopanayanAni ete trayovayavA iti kecit manyante ( vAca0 ) / udAharaNopanayau dvAvavayavAviti bauddhA AhuH ( ma0 pra0 2 pR0 33) / rAmAnujIyAstu vadanti asmAkaM tu aniyamaH / kacitpazcAvayavo nyAyaH / kacitryavayavaH kacidvyavayavaH / udAharaNopanayAbhyAmeva vyAptipakSadharmatayoH siddhatvAt / tAvataivAnumityupapattezca / mRdumadhyamakaThoradhiyAM vistarasaMgrahAbhyAM vyavahAra upapadyata ityaniyama eveti ( yatIndra0 dI. dvi0 a0 pR0 21 ) / jijJAsA saMzayaH zakyaprAptiH prayojanaM saMzayavyudAsazceti ete pratijJAdisahitA dazAvayavA ityatiprAcInanaiyAyikA AhuH ( ma0pra0 2 pR0 33 ) ( ci0 pra0 pR0 52) ( gau0 vR0 1 / 1 / 32.) (vAtsyA0 111 / 32) / jijJAsAdInAmarthazca tAtparyaTIkAyAmuktaH / prayojanaM hAnopAdAnopekSAbuddhayaH / tatpravartikA jijnyaasaa| tajjanakaH saMzayaH / pramANAnAM jananasAmarthya zakyaprAptiH / saMzayavyudAsastarkaH ( gau0 vR0 111 / 32 ) ( vAtsyA0 1 / 1 / 32 ) / tatra vipratipattirjijJAseti kazcit / maJjarIprakAzakArAstu padavAkyapramANAnAM jJAnajananaprayojakatvaM zakyaprAptiH / kathAyAM yaduddezyaM tatprayojanamityAhuH ( ma0 pra0 2 pR0 33 ) / ete jijJAsAdayaH paJca na nyAyAvayavAH / avayava12 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| lakSaNAbhAvAt / nyAyAghaTakatvAcca / kiM tu nyAyAGgatayopayujyante (ci0 2 pR0 83 ) ( gau0 vR0 1 / 1 / 32) (vaatsyaa01|1|32)| avayavaprayoge vizeSo jJeyaH-kevalavyatirekiNyanumAne pratijJAhetU tulyaavev| anvayavyatirekyanumAne kevalAnvayyanumAne ca yAdRzAkArau pratijJAhetU bhavatastAdRzAkArAveveti yAvat / udAharaNopanayanigamanAni tu bhidyante / yathA jIvaccharIraM sAtmakaM prANAdimattvAdityatra yat sAtmakaM na bhavati tat prANAdimanna bhavati yathA ghaTaH ityudAharaNam / na cedaM jIvaccharIraM prANAdimanna bhavati ityupanayaH / tasmAnna tathA iti nigamanam iti (ta0 kau0 2 pR0 13 ) / avayavatvam-(nyAyAvayavatvam ) [ka] pratijJAdyanyatamatvam ( gau0 vR0 1 / 1 / 32 ) ( nyA0 ma0 2 pR0 24) (nyA0 bo0 pR0 15) (ma0pra0 2 pR0 33) / pratijJAdyanyatamatvaM pratijJAdibhedapaJcakAbhAvavattvamityarthaH / pratijJAyAM hetvAdibhedacatuSTayasattvepi svabhedAbhAvAdbhedapaJcakAbhAvavattvaM saMpadyate / evaM hetAvapIti lakSaNasamanvayaH (ma0 pra0 2 pR0 33) / [kha ] anumiticaramakAraNaliGgaparAmarzaprayojakazAbdajJAnajanakazAbdajJAnajanakavAkyatvam (ci0 av0pR076)| tadarthazcaanumitezvaramaM kAraNaM yaH parAmarzaH tasya prayojakaM zAbdajJAnam nyAyAtmakapratijJAdipaJcavAkyajanyaM tAvadarthaviSayakaM viziSTavaiziSTyAvagAhijJAnam samUhAlambanAtmakaM vaa| tasya janakaM zAbdajJAnam pratyekAvayavajanyajJAnam / tasya janakaM vAkyam tattvam iti| [ga] nyAyAntargatatve sati pratijJAdyanyatamatvam / nyAyAntargatatvaM ca svAviSayakapratItyaviSayanyAyakatvam / nyAyatvAzrayatvaM vaa| pratijJottarahetvAdighaTitavAkyapaJcakAnupUrvI vizeSAvacchinnabhedapratiyogitAvacchedakatvaM vaa| tAdRzAnupUrvIvizeSaprakArakanizcayatvasamaniyatakAraNatAvacchedakaviSayitAkatvaM vA / pratijJAdyanyatamatvaM ca pratijJAsvAyavacchinnAnuyogitAkabhedapratiyogitAvacchedakaM yadyattadavacchinnaprati yogitAkabhedAnuyogitAvacchedako yaH pratijJAdibhedapaJcakAnuyogitAva- cchedakaM yadyadrUpaM tadavacchinnAnuyogitAkabhedapratiyogitAvacchedakIbhUto For Personal & Private Use Only Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dharmastadvattvam (g0av0)| [5] pratijJAdyaghaTakatve satyubhayaghaTakabhAgadvayAghaTitatvam (dIdhi0 2 pR0 166 ) / pratijJAdyaghaTakatvaM ca militabhedapaJcakAnuyogitAvacchedakabhinnadharmavattvam (ga0 av0)| ubhayaM ca pratijJAhetU hetUdAharaNe udAharaNopanayau upanayanigamane iti viziSya vaktavyam (dIdhi02 pR0166)| yathA parvatasya pakSatve vaH sAdhyatve dhUmasya hetutve parvato vahnimAn iti pratijJAvAkyasya dhUmAt iti hetuvAkyasya cAvayavatvam / evamudAharaNAderapyavayavatvaM jJeyam / [3] pratijJAdipratipAdyatattadviziSTArthaviSayakajJAnapaJcakAnyatamajJAnajanakavAkyatvamityapi kecit ( dIdhi0 ava0 pR0 166) / avayavi-janyadravyam (ta0 dI0 pR0 40 ) / yathA ghaTapaTAdi / avaruddhA--(dAsI) dAsya eva svAminA zuzrUSAhAnivyudAsAtha gRha eva sthAtavyamityevaM puruSAntaropabhogato . niruddhA avaruddhAH ( mitAkSarA 2 / 29) / avarodhaH-gatipratirodhahetvAvaraNam / yathA gAmavaruNaddhi vrajamityatrAvaru dherarthaH (sh0pr0pR099)| atraM gogatipratirodhasyAnukUlaM yadjasyAvaraNaM taskRtimAnityanvayaH ( za0 pra0 pR0 99) / avarNyasamaH-(jAtiH) [ka] sthApanIyo varNyaH / viparyayAdavarNyaH / tAvetau sAdhyadRSTAntadharmoM viparyasyato vAvarNyasamau bhavataH (vaatsyaa05|1|4)| atrAvarNyatvena samaH avarNyasama iti vyutpttiH| asiddhideshnaabhaasoym| [kha] avarNyatvaM saMdigdhasAdhyakatvAbhAvaH ( gau0 vR0 51164 ) / pakSe asaMdigdhasAdhyakatvApAdanam / dRSTAnte hetoryAdRzatvaM tAdRzo hetureva gamaka ityabhimAnenaivamApAdanam / dRSTAnte yo hetuH siddhasAdhyakavRttiH sa cena pakSe tadA gamakahetvabhAvAtsvarUpAsiddhiH syAdatastAdRzo heturavazyaM pakSatvAbhimate svIkAryaH / tathA ca sNdigdhsaadhyktvlkssnnpksstvaabhaavaa| dAzrayAsiddhiH (gau0 vR0 5 / 1 / 4) / [ga] sAdhyahetvodharmayorapi pakSe tulyatayA sAdhanam / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAlloSTava, tulyatAsAdhanamiti pAThAntaram ( nIla* pR. 43) / For Personal & Private Use Only Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dityAdau loSTAdigatanodanAdirUpakriyAhetuguNavattvamAtmanyasiddham / tathA ca tulyatayA yathA asiddhena kriyAhetuguNenAtmani kriyAvattvaM sAdhyate tathA tAdRzena kriyAvattvena tajanakaguNavattvamapi kimiti na sAdhyate / niyAmakAbhAvAditi ( nIla0 pR0 43 ) / avazyaklaptatvam -laghUpasthitikatvam / yathA pAkajasthale gandhaM prati janakatve gandhaprAgabhAvasya ( gandhaM prati rUpaprAgabhAvasya janakatvamapekSya ) avazyaklaptatvam / avazyam-1 aprAptyabhAvaH / yathA eteSvAvazyakastvasau ( bhA0 50 zlo0 22) ityAdau / 2 azakyanivAraNam / 3 nizcaya ityapi kecit ( vAca0 ) / . avasaraH-( saMgatiH ) [ka] pratibandhakIbhUtaziSyajijJAsAnivRttyA anantaravaktavyatvam / yathA pratyakSanirUpaNAnantaraM tatkAryatvenAnumAnopamAnayorubhayornirUpaNaprAptau bahuvAdisaMmatatvena prathamamanumAna eva jijJAsodayenAnumAnanirUpaNena pratibandhakajijJAsAnivRttAvavasarasaMgatyopamAnanirUpaNam (rAma0 3 pR0 170) / [kha] pratibandhakIbhUtaziSyajijJAsAnivRttikAlAvacchinnAvazyavaktavyatvam (vai0 sA0 d0)| [ga] pratibandhakIbhUtaziSyajijJAsAnivRttau satyAmavazyavaktavyatvam / yathA anumAnanirUpaNAnantaraM tAdRzajijJAsAnivRttAvavazyavaktavyatvajJAnAt kiM vaktavyam iti zroturjijJAsAnantaramupamAnanirUpaNam iti / [gha] jijJAsitArthasiddhatvamiti kecit ( bhavA0 ) / avasthA-1 kAlakRtaH pariNAmaH / sA cAvasthA jAyate asti vardhate vipariNamate apakSIyate nazyati iti bhAvavikAraH SaDvidha iti yAsko vkti| avidyAsmitArAgadveSAbhinivezabhedena paJcavidheti yoginaH / anAgatAvasthA abhivyaktyavasthA tirohitAvastheti trividheti saaNkhyaaH| jAgratsvaprasuSuptirUpAstisrovasthAH caturthI mokSAvasthA ceti caturvidheti vedaantinH| jAgradavasthA nAma indriyadvArA buddherviSayAkAraH pariNAmaH / svapnAvasthA , asmitA iti padacchedaH / For Personal & Private Use Only Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ca saMskAramAtrajanyo buddheviSayAkAraH pariNAmaH / suSuptyavasthA tu dvividhA ardhalayasamagralayabhedAt / tatrAlaye svagatasukhaduHkhamohAkAraiva buddhivRttirbhavati na tu viSayAkArA vRttirbhavati / samagralaye tu buddhivRttisAmAnyAbhAvarUpA maraNAdAviva bhavati / puruSastadA tatsAkSI na bhavatIti vijJeyam / siddhAntabindau ( pR0 188 ) jAgradAdInAM lakSaNAnyuktAni / indriyavRttikAlInArthopalambho jAgaraNam / indriyavRttyabhAvakAlInArthopalambhaH svapnaH / na kiMcidavediSamiti kAraNamAtropalambhaH suSuptiH iti / kaumArapaugaNDakaizorayauvanabAlyatAruNyavRddhatvavarSIyastvabhedenASTavidheti paurANikAH / bAlyakaumArayauvanavRddhatvabhedena caturvidheti bhiSajaH / abhilASazcintAsmRtiguNakathanodvegasaMlApAH unmAdotha vyAdhirjaDatA smRtiriti dazaiva kAmadazAH // iti bhedena dazavidhetyAlaMkArikA AhuH (vaac0)| A lAbhaprApterekamaryAdAMvasthitasya yadavasthAnaM sA avasthA (sarva0 saM0 pR0 163 nkulii0)| avAcI--(dik ) dakSiNAvadasyArthInusaMdheyaH / avAntarapralayaH-(pralayaH ) khaNDapralayavadasyArthInusaMdheyaH (ta0 dI0 1 pR0 10) / .. avijJAtArtham- (nigrahasthAnam ) [ka] pariSatprativAdibhyAM trirabhihitamapyavijJAtamavijJAtArtham ( gau0 5 / 2 / 9) / yadvAkyaM trirabhihitamapi pariSadA prativAdinA ca na vijJAyate zliSTazabdamapratItaprayogamatidrutocAritamityevamAdinA kAraNena tadavijJAtamavijJAtArthamasAmarthyasaMvaraNAya prayuktamiti nigrahasthAnamiti ( vAtsyA0 5 / 2 / 9) / etasya tredhA saMbhavaH / asAdhAraNatatramAtraprasiddham atiprasaktayogamanapekSitarUDhikam zliSTaM ceti / tatrAdyaM yathA paJca skandhAdayo bauddhAnAm / tatra rUpAdayaH pazcendriyANi ca rUpaskandhaH / savikalpakaM saMjJAskandhaH / rAgadveSAbhinivezAH saMskAraskandhaH / sukhaduHkhe vedanAskandhaH / nirvikalpakaM jJAnaskandha iti / dvitIyaM yathA kazyapatanayAdhRtiheturayaM (bhUdharoyam ) trinayanasamAna For Personal & Private Use Only Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / nAmadheyavAn ( agnimAn ) tatketumattvAt ( tasya agneH keturdhamastadvatvAt ) ityAdIti / dharA dharitrI dharaNiH kSoNirjyA kAzyapI kSitiriti kozAt kazyapatanayA bhUriti bhAvaH / parvato vahnimAn dhUmavattvAditi yAvat / tRtIyaM yathA zveto dhAvati ( zvA ito dhAvati ) ityAdi / m atidrutoJcAritAdikamapIti ( gau0 vR05/2/9 ) / [ kha ] avahitAvikalavyutpannapariSatprativAdibodhAnukUlopasthityajanakavAcaka vAkyaprayogaH ( gau0 vR0 5|2| 9 ) ( di0 1 0 22 ) / atra ca parAjJAnApAdanena mama jayo bhaviSyati iti bhramAduktisaMbhavaH ( gau0 vR0 5/2/9 ) / [ga] pariSatprativAdyabodhaprayojakapadaprayogaH / taca kliSTAnvayamaprasiddhArthakaM tvaritazcAritamityAdirUpam ( nIla0 pR0 : 45 ) avitatkaraNam - kAryAkArya viveka vikalasyeva lokaninditakarmakaraNam ( sarva0 saM0 pR0 170 nakulI 0 ) / avitadbhASaNam -- vyAhatApArthakAdizabdoccAraNam (sarva0 saM0 pR0 170 nakulI 0 ) / 94 I 1 avidyA - [ka] jJAnAbhAvaH / atra matabhedena bahuprakArAH santi / vistarabhayAnnocyante / [ kha ] anityAzuciduHkhAnAtmasu nityazucisukhAtmakhyAtiravidyA (pAta0 yo0 sU0 2 / 5 ) / [ga] anAtmani ca dehAdAvAtmabuddhistu dehinAm | avidyA ( sarva0saM0pra0362 pAtaJja0 ) / [gha] yadeva pararUpAdarzanaM saivAvidyA ( sarva0 saM0 pR0 458 zAMkara 0 ) / [Ga ] asatprakAzanazaktiravidyA ( sarva0 saM0 pR0 439 zAMkara 0 ) / avidyA ca (vaizeSikamate ) dUratvapittadoSetyAdIndriyadoSajanyo buddhivizeSa: ( ayathArthabuddhiH ) ( prazasta0 gu0 pR0 23 ) / avinAbhAvaH - 1 vyAptiH / yathA kAryakAraNabhAvAdvA svabhAvAdvA niyAmakAt / avinAbhAvaniyamodarzanAnna na darzanAt ( sarva0 bauddha 0 pR0 16 ) ityAdI granthe avinAbhAvazabdArtho vyAptiH / 2 saMbandha 1 adarzanAditi padacchedaH / For Personal & Private Use Only Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / mAtram / yathA mAnAntaravirodhe tu mukhyArthasyAparigrahe / abhidheyAvinAbhUtapratItirlakSaNocyate // ( bhaTTavArtike) ityAdau avinAbhAvazabdArthaH ( kAvyapra0 u0 2 pR0 20 ) / 2 mImAMsakamate tu svadezavRttitvaM tAdAtmyaM ca avinAbhAvaH / yathA vyaktyavinAbhAvAttu jAtyA vyaktirAkSipyate ( kAvyapra0 2 pR0 17 ) ityAdau avinAbhAvazabdArthaH / avinAbhAvo gurumate jAtervyaktidezatvam / bhaTTamate tu tAdAtmyam iti ( kAvyapra0 TI0 kamalA 0 pR0 17 ) / aviratiH - [ka] pRthivyAdiSaTkopAdAnaM SaDindriyAsaMyamanaM cAviratiH ( sarva0 saM0 pR0 75 Arhata0 ) / [kha] viSayAbhilASa: ( sarva0 saM0 pR0 355 pAtaJja0 ) / avivekaH - 1 vivekAbhAvaH / 2 anyonyatAdAtmyAroparUpaM mithyAjJAnamiti sAMkhyAH / 95 avizeSasamaH - ( jAti: ) [ka] ekadharmopapatteravizeSe sarvAvizeSaprasaGgAtsadbhAvopapatteravizeSasama : ( gau0 5 | 1 / 23 ) / eko dharmaH prayatnAnantarIyakatvaM zabdaghaTayorupapadyata ityavizeSa ubhayoranityatve sarvasyAvizeSaH prasajyate / katham / sadbhAvopapatteH / eko dharmaH sadbhAvaH sarvasyopapadyate / sadbhAvopapatteH sarvAvizeSaprasaGgAtpratyavasthAnama vizeSasamaH ( vAtsyA 0 5 / 1 / 23 ) / avizeSeNa samaH avizeSasamaH iti vyutpattiH / [kha] sanmAtravRttidharmeNAvizeSApAdanam / pratikUlatarkadezanAbhAsoyam ( gau0 vR0 . 5 / 1 / 23 ) / [ga] sarvAvizeSaprasaGgodbhAvanam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdityAdau yadi kRtakatvAdinA anityaghaTAdisAdharmyeNa zabdasyAnityatvaM tadA prameyatvAdirUpeNa tatsAdharmyeNa sarvasyaivAnityatvaM syAt / madukta rAdharmyeNa tatsidhyati na tu tvaduktenetyatra viniSanatanaAditi ( nIla0 pR0 44 ) / aveSTi:- rAjasUye aveSTisaMjJakAH paJca yAgAH / te ca yathA AgneyamaSTAkapAlaM nirvapati hiraNyaM dakSiNA / aindramekAdazakapAlamRSabho dakSiNA / For Personal & Private Use Only Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vaizvadevaM caruM pizaGgI paSThAhI dakSiNA / maitrAvaruNImAmikSAM vazA dakSiNA / bArhaspatyaM caruM zitipRSTho dakSiNA ( jai0 sU0 vR0 2 / 3 / 3 ) / avyabhicAraH-sAdhyAbhAvavadvRttitvaM vyabhicAraH / tasyAbhAvaH / avyayam-[ka] saMketasaMbandhenAvyayapadavat / yathA svaH ityAdyavyayam / tatra kAnicidavyayAni sArthamudAhriyante / lakSaNavIpsetthaMbhAveSvabhirbhAge priprtii| anureSu sahArthe ca hIne upazca kthyte| samayA nikaSA cAvyayaM sAmIpyArthakam / tena tadyoge samayA grAmamityAdau grAmasya samIpam ityanvaye grAmAvadhikatvaM tatpratiyogikatvaM vA dvitIyayA bodhyate / vidyAmRte antareNAntarA vinA vA naraH zocya ityAdAvRteprabhRtyavyayAnAmatyantAbhAvastadvaiziSTyaM vArtha iti vidyAtyantAbhAvavAn naraH zocya ityanvaye atyantAbhAvenvitaM pratiyogitvam / gaganamRte dravyaM na zabdavadityAdau tUktAvyayAnAM bhedopyarthaH / tena gaganabhinnadravyaM na zabdavat ityAkArakastatra bodhaH / hA putramityatra hAvyayasyArthe kaSTe dvitIyAntena putrasamavetatvaM bodhyate / dhik putramityatra dhigarthagardAyAM putraviSayitvam / uparyupari gRhaM patAketyatra dviruktasyoparinipAtasya saMnikRSTodvabhAgArthakatvena gRhasya saMnikRSTordhvabhAge patAkA ityarthaH / adhodho meghamambhaH adhyadhi zikharaM ghana ityatrApyuktadizaivAnvayaH / dviruparyodhInAM sAmIpyavAcitAyAM tadyoge dvitIyAnuziSTeH (za0 pra0 pR0 117 ) / atra pramANam-ubhasarvatasoH kAryA dhiguparyAdiSu triSu / dvitIyAneDinAnteSu tatonyatrApi dRzyate // iti / nadI yAvanmama puram gRhaM yAvaddhanaM tavetyatra yAvadityavyayasya maryAdA abhividhizca krameNArthaH / tena nadIparyantaM matpuram gRhAbhivyAptaM tvaddhanam ityAkArastatra bodhaH (za0 pra0 pR0 116-117) ityAdi tattadnthAjjJeyam vistarabhayAnnocyata iti / [kha] sadRzaM triSu liGgeSu sarvAsu ca vibhaktiSu / vacaneSu ca sarveSu yanna vyeti tadavyayam // iti zAbdikA AhuH / atrAyaM niyamaH-niyatAH prayogA hi keSAMcidavyayAnAmiti ( nyA0 ma0 kha0 4 pR0 14) / atrAdhikaM tu nazabdavyAkhyAnAvasare draSTavyam / For Personal & Private Use Only Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 nyaaykoshH| avyayIbhAvaH-(samAsaH) avyyiibhaavaadhikaarptthittvmvyyiibhaavtvm| pUrvapadArthapradhAnovyayIbhAva iti lakSaNaM tu prAyikaM bodhyam / tathA hi unmattagaGgamityavyayIbhAve puurvpdaarthpraadhaanyaabhaavaadvyaaptiH| sUpapratItyavyayIbhAva uttarapadArthaprAdhAnyAdavyAptizca / ato nedaM siddhAntabhUtaM lakSaNamiti ( vaiyAkaraNabhU0 ) ( za0 pR0 31 ) / ardhapippalItyAdau tatpuruSe pUrvapadArthaprAdhAnyAdativyAptirapyasmin lakSaNe bodhyA / anavyayamavyayaM bhavatItyavyayIbhAvaH / avyayIbhAvasyAvyayatvam avyayIbhAvazca ( pANi0 sU0 111 / 41 ) iti sUtreNa bodhyte| avyavadhAnam-tadhikaraNakSaNadhvaMsAdhikaraNakSaNotpattikatvam / yathA krami kpdaarthopsthitiinaamvyvdhaanm| atha vA tddhNsaadhikrnnkssnnotpttiktvm| avyavahitatvam-tatpUrvakAlInadhvaMsApratiyogitvam ( ga0 2 pakSa pR0 38) / yathA anumityavyavahitapUrvavRttisiddhibhinnasiddhathabhAvaH pakSatA ( dIdhi0) ityatrAnumityavyavahitapUrvakSaNe siddhAveva vA vizeSaNI bhUtamavyavahitatvam / avyavahitapUrvatvam- [ka] tadutpattikSaNotpattikadhvaMsapratiyogitvam (dIdhi0 pakSa0 pR0 129) / atra tatpadena kSaNadvayAvasthAyi jJAnAdikaM grAhyam / vigrahastu tasya jJAnAdeH utpattikSaNe utpattiryasya sa. tadutpattikSaNotpattikaH / sacAsau vaMsazca / tasya pratiyogi / tasya bhAvaH iti / jJAnAdyutpattikSaNe yasya dhvaMsa utpadyate tattvamiti vigrahArthaH / idaM lakSaNaM prAgabhAvAnabhyupagantRnayepi saMgacchate iti vijJeyam (ga0 pakSa0 pR0 44) / [kha] tatprAgabhAvAdhikaraNakAlaprAgabhAvAnadhikaraNatve sati tatprAgabhAvavattvam (ga0 pakSa0 pR0 41 ) / atra satyantadalena avyavadhAnam vizeSyadalena tu pUrvatvaM bodhyata iti vijJeyam / idamavyavahitapUrvatvaM ca prAgabhAvAGgIkartRpakSa eva saMgacchata ityavadheyam / yathA vizeSaNajJAnasya viziSTajJAnAvyavahitapUrvatvam / yathA vA parAmarzasyAnumityavyavahitapUrvatvam / nyA0 ko. 13 For Personal & Private Use Only Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| avyavahitottaratvam - svAdhikaraNakSaNadhvaMsAdhikaraNakSaNadhvaMsAdhikaraNatva sAmAnyAbhAvavattve sati svAdhikaraNakSaNadhvaMsAdhikaraNatvam / yathA viziSTajJAnasya vizeSaNajJAnAvyavahitottaratvam / yathA vA anumiteH parAmarzAvyavahitottaratvam / atra satyantena dalena avyavadhAnam vizeSyadalena tUttaratvaM gamyate iti jJeyam / idaM viziSTalakSaNaM ca jJAnAdyutpattidvitIyakSaNasAdhAraNam (ga0 pakSa0 pR0 42) / tRtIyakSaNasAdhAraNaM tu jJAnAdestRtIyakSaNe vinAzena svadhvaMsAdhikaraNakSaNadhvaMsAdhikaraNatve sati svAdhikaraNakSaNadhvaMsAdhikaraNatvarUpaM jJAnAdyavyavahitottaratvam ( dIdhi0 2 pR0 127 ) / avyApakaviSayitAzUnyatvam-yadrUpAvacchinnanirUpitaviSayitAtvaM viziSTaviSayakatvasamAnAdhikaraNAbhAvapratiyogitAvacchedakaM tadrUpAvacchinnanirUpitaviSayitAzUnyatvam / yathA hRdo vahnimAnityAdau vahnayabhAvavadbhadarUpabAdhaviSayakasya hrado na vahnimAn iti nizcayasya avyApakIbhUtajAtitvAdyavacchinnanirUpitaviSayitAzUnyatvam (ga. sAmA0 2 lakSaNe ) / khabhinnatva-svanirUpitasaMsargatAnyaviSayatAnirUpitatva - etadubhayasaMbandhena yadrUpAvacchinnaviSayatAviziSTayadrUpAvacchinnaviSayatAnirUpitaviSayitAtvaM tAdRzaviziSTaviSayakatvasamAnAdhikaraNAbhAvapratiyogitAvacchedakaM tadrUpAvacchinnaviSayatAviziSTatadrUpAvacchinnaviSayatAnirUpitaviSayitAzUnyattraM niSkRSTArtha ityasmadgurucaraNAH prAhuH / adhikaM tu kroDapatrAdito jJeyam / avyAptiH--(lakSaNadoSaH) 1 [ka] lakSyatAvacchedakasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitvam (nyA0 bo0 1 0 3) / atra goH kapilatvaM lakSaNamityuktau gaurlakSyA bhavati / lakSyatAvacchedakaM gotvam / tasya samAnAdhikaraNaH gotvasyAdhikaraNe zuklagavi vartamAnaH kapilatvasyAtyantAbhAvaH / tasya pratiyogi kapilavaM bhavati / tathA ca pratiyogitvaM 1 idaM ca nizcayasya vizeSaNaM gadAdharyA hetvAbhAsasAmAnyaniruktau dvitIyalakSaNe jhupyujyte| upayogastu hRdo vahnimAn dhUmAdityAdau jAtitvena hradatvAdyavagAhino jAtimAn vahnayabhAvavAn iti nizcayasya pratibandhakatvavAraNarUpa iti bodhyam / For Personal & Private Use Only Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kapilatve vartata iti draSTavyam / [kha ] lakSyaikadezAvRttitvam / yathA goH kapilatvasya lakSaNatvAGgIkAre zuklagavi kapilatvamyAbhAvena avyAptiH ( ta0 dI0 1 pR0 4 ) / lakSaNatAvacchedakatvAbhimatasaMbandhena kiMcilakSyAvRttitvamityarthaH ( nIla0 1 pR0 4) |[g] lakSyaikadeze lakSaNasyAvartanam / yathA zikhAsUtravAn brAhmaNaH ityasya lakSaNasya saMnyAsinyavyAptiH / saMnyAsinaH zikhAsUtravattvAbhAvAditi bhAvaH (ta0 kau0 pR0 21) / 2 bhAgAsiddhatvam / yathA gorlakSaNasya zabalatvasya bhAgAsiddhiH (ta0 bhA0 pR0 50) (nIla0 1 pR0 4) / idaM ca lakSaNasya vyAvartakatvAbhiprAyeNa / vistarastu lakSaNazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / 3 hetvAbhAsavizeSaH / hetvAbhAsazabdavyAkhyAne dRzyam / avyApyavRttiguNatvam -avyApyavRttivRttirguNatvavyApyA ca yA jAtistAdRzajAtimattvam (di0 gu0 pR0 194 ) / tAdRzI jAtistu buddhitvshbdtvaadiH| avyApyavRttiguNA dvividhAH daizikAvyApyavRttayaH kAlikAvyApyavRttayazceti / tatra daizikAvyApyavRttayo buddhyAdayoSTau zabdaH bhAvanA saMyogaH vibhAgazceti / ete guNAH prAdezikaguNA ityapi vyavahriyanta iti bodhym| kAlikAvyApyavRttiguNAstu rUpAdayaH iti vijnyeym| avyApyavRttitvam-svAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNatvam (ta0 dI0 1 pR0 13 ) (mU0 ma0) (g0)| yathA vRkSe kapisaMyogatadatyantAbhAva- . yoravyApyavRttitvam / yathA vA saMyogena dravyasyAvyApyavRttitvamate parvate vahnitadabhAvayoravyApyavRttitvam / svAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNatvamityasya khasyAtyantAbhAvena sahakAdhikaraNe vrtmaantvmityrthH| svapratiyogitvasvasAmAnAdhikaraNya-etadubhayasaMbandhenAbhAvavattvamiti niSkarSaH (nIla01 pR0 13) / tadarthazca svazabdena kapisaMyogAbhAvo gRhyate / svasya pratiyogI kapisaMyogastattvaM kapisaMyoge vartate / tathA svasAmAnAdhikaraNyamapi vrtte| / svasya kapisaMyogAbhAvasya sAmAnAdhikaraNyamekAdhikaraNe vartamAnatvam / .' tathA caitAdRzobhayasaMbandhena kapisaMyogAbhAvavattvaM kapisaMyoge vartata iti 1kapisaMyogaH avyaapyvRttirbhvti| evaM kapisaMyogAbhAvepyavyApyavRttitvaM For Personal & Private Use Only Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 nyaaykoshH| svayamUhyam / atrAyamAzayaH / agre vRkSaH kapisaMyogI na mUle iti pratItyaikasminnapyadhikaraNe vRkSe kapisaMyogakapisaMyogAbhAvayorapramUlAtmaka pradezavizeSAvacchedena vidyamAnatvAttayoravyApyavRttitvaM saMgacchata iti / aziSTaH-yo yadA vedaniSiddhakartA sa tadA aziSTaH / yathA bauddhapASaNDA diraziSTaH ( ci0 1 pR0 108-109) / azrumukhAH-pitA pitAmahazcaiva tathaiva prapitAmahaH / trayo hyazrumukhA hyete pitaraH saMprakIrtitAH // tebhyaH pUrve trayo ye tu te tu nAndImukhAH smRtAH (pu0 ci0 pR0 299) / as (dhAtuH ) [ka] kAlasaMbandhavizeSaH / yathA caitrostItyAdau dhAtvarthaH / [kha] zAbdikAstu svadhAraNAnukUlo vyApAraH asdhAtvartha ityAhuH (vai0 sA0 dhA0 pR0 90 ) / yadAha vAkyapadIye-AtmAnamAtmanA bibhradastIti vyapadizyate / antarbhAvAcca tenAsau karmaNA na skrmkH|| iti / atrAyamAzayaH / AtmA dvividhaH / zarIrAtmA antarAtmA ceti / zarIrAtmA zarIrAvacchinnAtmA / antarAtmA antaHkaraNAvacchinnAtmA / tatrAntarAtmA tatkarma karoti yena zarIrAtmA sukhaduHkhe anubhavatIti hetoH antarAtmanA zarIrAtmano dhAraNaM bhavati / tatra dhAraNAnukUlavyApArasya dhAtvarthatvepi phalavyApArayoH sAmAnAdhikaraNyena akarmakatvamupapadyata iti| asaMgatiH-1 saMgayabhAvaH ( saMdarbhAbhAvaH) / 2 vedAntinastu AkAGkSA virahaH ( hetvAbhAsaH ) ityAhuH (pra0 ca0 pR0 30 ) / asaMprajJAtaH-1 ythaarthjnyaanaavissyH| 2 jJeyajJAnajJAtRbhedazUnyo nirvikalpa karUpaH samAdhiriti yogazAstravida AhuH ( vaac0)| sarvavRttinirodhe tvasaMprajJAtaH ( sarva0 saM0 pR0 357 paatnyj0)| asaMbandhaH-1 asamavetatvam / yathA samavAye abhAve cAsaMbandhaH (nIla0 1 pR0 6) / asamavetatvaM ca pratiyogitva-anuyogitva-etadanyatarasaMbandhena samavAyAbhAvaH (nIla0 1 pR. 6) (di. 1 pR0 36) / athavA pratiyogitva-anuyogitva-etadanyatarasaMbandhAvacchinnAvacchedakatAnirUpitapratiyogitAkabheda iti (la0 va0 pR0 3) / aymaashyH| For Personal & Private Use Only Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yasmin kiMcidapi vastu samavAyena saMbandhena na vartate yazca kasmiMzcidapi vastuni samavAyena saMbandhena na vartate tatrAyamasaMbandhaH / yathA samavAye abhAve ca na kiMcidvastu samavAyena vartate sopi samavAyaH abhAvazca na kasmiMzcidapi vastuni samavAyena saMbandhena vartata iti samavAye abhAve cAyamasaMbandhosti / sa ca asaMbandhaH samavAyatvasya abhAvatvasya ca jAtitve bAdhaka iti nyAyasiddhAntaH / 2 parasparAvacchedyAvacchedakabhAvApannaviSayitAnirUpakatvazUnyatvam (ga0 av0)| ayaM caikavAkyatvavighaTako guNAnAM ca parArthatvAdasaMbandhaH samatvAtsyAt iti jaiminIsUtraghaTakAsaMbandhapadasyArtha iti vijJeyam / yathA sundaraH puruSo daNDI iti vAkyajanyazAbdabodhe puruSAMze daNDasaundaryayorvizeSaNatayA yugapadbhAnasvIkAre tayoH parasparamasaMbandhaH / vastutastvetAdRzavAkyasvarasAtsaundaryasya vizeSyatAvacchedakatvena daNDasya vizeSaNatvena bhAnAGgIkAre nAyamasaMbandha doSaH / api tu puruSaH sundaro daNDIyAdAveva tAdRzadoSa iti jJeyama / asaMbhavaH--(lakSaNadoSaH ) 1 [ka] lakSyamAtrAvRttitvam / yathA goreka zaphatvarUpalakSaNasyAsaMbhavaH ( ta0 dI. 1 pR0 4 ) / saMbandhavizeSAvacchinnalakSyavRttitvasAmAnyAbhAva ityarthaH (nIla0 1 pR0 4) / [kha] lakSyatAvacchedakavyApakIbhUto yaH abhAvastatpratiyogitvam ( nyA. bo0 1 pR0 3 ) / yatra yatra lakSyatAvacchedakaM gotvam tatra tatraikazaphatvasyAbhAva iti vyApterekazaphatvAbhAvo lakSyatAvacchedakasya vyApako bhavatIti tatpratiyogitvamekazaphatve vartata iti bodhyam / [ga] lakSye kApi lakSaNasyAvartanam / yathA zuNDadaNDavAn brAhmaNa iti lakSaNasyAsaMbhavaH / kasyApi brAhmaNasya zuNDadaNDAbhAvAdasaMbhava iti bhAvaH (ta0 kau0 pR0 21) / 2 svarUpAsiddhiH / yathA gorekazaphatvasya lakSaNatve svarUpAsiddhathAtmako hetvAbhAsaH ( ta0 bhA0 pR0 50 ) / idaM ca lakSaNasya vyAvartakatvAbhiprAyeNeti vijJeyam ( nIla0 1 pR0 4 ) / tathAhi / gauritarebhyo bhidyata ekazaphatvAdityatraikazaphatvAtmakahetoH svruupaasiddhiH| etatprapazvastu lakSaNazabdavyAkhyAnAvasare sNpaadyissyte| For Personal & Private Use Only Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 nyAyakozaH / asaMsargAgrahaH - [ka] bAdhagrahaH pratibandhakagraho vA asaMsargaH / tasyAbhAvaH / yathA prAbhAkaramate kAryatAvAcakaliGAdipadAsamabhivyAhArasthale vyavahAra - stvasaMsargAgrahAdevetyatra (ma0pra04 ) / [kha] bhedAjJAnam / yathA sAMkhyamate buddhipuruSayorasaMsargAgrahAtkartRtvAdyabhimAna ityatra ( di0 1Atma0 pR0 105) / kecittu asaMsargasya parasparasaMbandhAbhAvasyAgrahaH abodhaH / yathA mImAMsakamate idaM rajatamityAdau idam iti rajatam iti ca jJAnadvayasyApi pravRttijanakatAprayojakatvena parasparasaMbandhAbhAvasyAbodha ityAhuH (vAca0 ) / asat -- 1 sattAvadbhinnam / yathA prAcIna naiyAyikamate sAmAnyAdicatuSTayamasat / 2 tatkAlIna svajana kA bhAvapratiyogi / yathA ghaTapaTAdikAryaM svasvotpatteH prAgasat (vai0 u0 9 / 1 / 1 ) / 3 yat kAlasAmAnyAsaMbandhi tat / yathA zazazRGgakUrmaromAdi iti madhvAcAryAnuyAyino vedAntina: / 4 nAmarUpAbhyAmavyAkRtaM kAraNAtmanA sthitaM sUkSmarUpamavyaktamiti mAyAvAdinaH / 5 arthakriyAkAri / akiMcitkaram abhAvAdikamiti bauddhA AhuH ( vAca0 asadarthaviSayakatvam -- vizeSyAvRttiprakArakatvam / yathA zuktau idaM rajatam iti jJAnasya vizeSyabhUtazuktau rajatatvasyAvRttitvena asadarthaviSayakatvam / asaddhetuH - ( hetuH ) hetvAbhAsavadasyArthonusaMdheyaH / asamarthavizeSaNaH - ( svarUpAsiddhaH ) yaddhetughaTakaM yat vizeSaNaM sAdhyasAdhane aprayojakaM bhavati tadvizeSaNaviziSTaH sa hetuH / yathA zabdo nityo guNatve satyakAraNatvAditi / atra ca guNatvaviziSTamakAraNatvaM hetuH / tatra vizeSaNaM guNatvaM tu na sAdhyasAdhane prayojakaM bhavati / vizeSyAkAraNatvasyaiva nityatvasAdhanasAmarthyAt ( ta0 bhA0 pR0 46 ) / asamarthavizeSyaH - ( svarUpAsiddhaH ) yaddhetughaTakaM yat vizeSyaM sAdhyasAdhane aprayojakaM bhavati tadvizeSyaghaTitaH sa hetuH / yathA zabdo nityaH akAraNatve sati guNatvAditi / atra cAkAraNatvaviziSTaM guNatvaM hetuH / tatra vizeSyaM I 1 akArIti padacchedaH / For Personal & Private Use Only Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . nyaaykoshH| 103 guNatvaM tu na prakRtasAdhyasAdhane prayojakam / vizeSaNamAtrasyaiva akAraNatvasya nityatvasAdhane samarthatvAt ( ta0 bhA0 pR0 46-47) / asamavAyikAraNam ( kAraNam ) [ka] samavAyikAraNe pratyAsannaM kAraNam (pra0 pra0) (bhA0pa0 zlo018) (ta0 kau0 1 pR0 8) / kAryaikArtha-kAraNaikArtha-etadanyatarapratyAsattyA samavAyikAraNe pratyAsannaM jJAnAdibhinnaM yat kAraNaM tadasamavAyikAraNam iti paryavasitorthaH (mu0 1 pR0 51 ) / kAryaikArthapratyAsattiratra samavAyasaMbandhena kAryasAmAnAdhikaraNyam / kAraNaikArthapratyAsattizcAtra svasamavAyisamavAyasaMbandhena kAryasAmAnAdhikaraNyam (si0 ca0 1 pR0 21) / atrAyaM siddhAntaH / AtmavizeSaguNAnAM jJAnAdInAM kutrApyasamavAyikAraNatvaM nAsti iti ( di0 1 pR0 51 ) (mu0 1 pR050-51) rAma0 1 pR0 50.) / tena asamavAyikAraNatvanirAsAya jJAnAdInAM paryudAsaH / asamavAyikAraNaM ca kAryasthitau niyAmakaM bhavatIti bodhyam / [kha] kAryeNa kAraNena vA sahaikasminnarthe samavetatve sati kAraNaM yattat / yathA tantusaMyogaH paTasyAsamavAyikAraNam / tanturUpaM ca paTaMgatarUpasyAsamavAyikAraNam (ta0 saM0 ) / atra tantusaMyogasya paTasamavAyikAraNeSu tantuSu pratyAsannatvAt kAraNatvAcca tantusaMyogaH paTasyAsamavAyikAraNamiti jJeyam / tathA tanturUpasya paraMparayA paTAdau pratyAsannatvAt ( tanturUpasya paTarUpAdisamavAyikAraNe paTe svAzrayasamavetatvena pratyAsannatvAt ) kAraNatvAcca lakSaNasamanvayo bodhyaH ( ta0 kau 01 pR0 8) / atredaM bodhym| asamavAyikAraNatA ca guNakarmamAtravRttirbhavati (bhA0pa0 zlo023) iti / guNakarmAtirikte na vartata ityeva tattAtparya natu yAvaguNavRttiriti / tena jJAnAdInAmasamavAyikAraNatvavirahepi nokti. virodhH| evaM cAsamavAyikAraNatA dvividhA / kAryaikArthasamavAyAt kAraNai kArthasamavAyAt / tatra prathamA yathA AtmamanaHsaMyogasya jJAnAdikaM prati - kAraNatA / tantusaMyogasya ca paTaM prati / tatra kAryeNa paTena saha kAraNasya For Personal & Private Use Only Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 nyaaykoshH| tantusaMyogasya ekasmin tantau pratyAsattirasti iti lakSaNasamanvayo bodhyaH (mu01 pR0 50 ) / iyaM ca asamavAyikAraNatA laghvI iti saMjJAM labhate / laghupratipattikatvAt (vai0 u0 2 / 1 / 22 ) / dvitIyA yathA tanturUpANAM paTarUpaM prati kAraNatA (vai0 u0 2 / 1 / 22) (5 / 2 / 24) (ta0 bhA0 pR0 4) / tathAhi svagatarUpAdikaM prati samavAyikAraNaM pttH| tena saha tanturUpasyaikasmintantau pratyAsattirastItyasamavAyikAraNatA saMgacchate (mu0 1 pR0 50 ) / iyaM ca asamavAyikAraNatA mahatI iti saMjJAM labhate / gurupratipattikatvAt ( vai0 u0 2 / 1 / 22) / asamavAyiguNatvam- jJAnAdyatiriktabhAvakAryAsamavAyikAraNaguNatvam (la0 va0 pR0 37) / asamavAyikAraNaguNAzca rUpam rasaH gandhaH sparzaH ekatvam parimANam ekapRthaktvam snehaH zabdaH sthitisthApakazceti ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 88 ) (mu0 di0 gu0 pR0 194 ) / AtmavizeSaguNAnAM kutrApyasamavAyikAraNatvaM nAstIti niyamena teSAmasamavAyikAraNatvavAraNAya jJAnAdyatirikteti guNavizeSaNam ( muktA0 1 pR0 50-51) / asAdhAraNaH-1 ( hetvAbhAsaH ) [ka] sapakSavipakSavyAvRtto hetuH ( gau0 vR0 1 / 2 / 4 ) ( bhA0 50 2 zlo0 74 ) ( ta0 saM0 ) (ci0 2 pR0 87 ) / [kha] sapakSavipakSavyAvRttatve sati pakSavRttiH / yathA zabdo nityaH zabdatvAditi / ayaM cAnaikAntikaprabheda iti jJeyam / lakSaNaM tu vakSyamANamasAdhAraNatvameva / atra sapakSo nizcitasAdhyavAn / vipakSo nizcitasAdhyAbhAvavAn / pakSaH saMdigdhasAdhyavAn ityartho bodhyaH (gau0 vR0 1145) / idaM lakSaNadvayaM ca (ka-kha-ityatra vidyamAnam ) prAcInamatAnusAreNeti vijJeyam / tanmate pakSavRttitve sati sAdhyavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvamevAsAdhAraNyam / virodhastu hetvAbhAsadoSaH saadhyaasaamaanaadhikrnnyruuponvyvyaaptigrhvirodhii| idaM ca sAkSAdanumitivirodhi (dIdhi0 2 pR0 197) / tadvirodhitvaM ca asAdhAraNatvazabdavyAkhyAnAvasare pradarzayiSyate / atra zabdatvaM hi sapakSAdgaganAde For Personal & Private Use Only Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1.05 vipakSAcca ghaTAdervyAvRttam pakSe zabde ca vartata ityasAdhAraNam ( ci0 2 pR0 88 ) / atra prAcInamate asAdhAraNatvajJAnaM hi sAkSAdanumitipratibandhakam / tathAhi zabdatvaM hi nAnvayI hetuH / dRSTAntA - bhAvAt / kiMtu vyatirekI / tathAca yo hetuH yaddharmavato vyAvRttaH sa svAzraye taddharmAbhAvaM sAdhayati / yathA dhUmo vahnayabhAvavato jalahadAde 1 vRttaH svAzraye parvatAdau vahnayabhAvAbhAvaM ( vahnim ) sAdhayati / tathA zabdatvaM nityatvavato gaganAdeH sapakSAdvyAvRttamiti svAzraye zabde nityatvAbhavaM (anityatvam) sAdhayet / evaM nityatvAbhAvavato ghaTAdervipakSAt vyAvRttamiti svAzraye zabde nityatvAbhAvAbhAvaM (nityatvam ) api sAdhayet / paraMtu naivaikatra zabde nityatvAnityatvayoH saMbhavaH / tayorvirodhAt / tasmAcchabdatve asAdhAraNatvajJAne sati na sAdhyAnumitiriti ( ta0 kau02 pR0 13-14 ) ( ci0 2 pR0 88 ) ( dIdhi0 2 pR0 196 - 197 ) / [ga] sAdhyAsamAnAdhikaraNo hetuH / yathA zabdo nityaH zabdatvAdityAdau nityatvA samAnAdhikaraNaM zabdatvamasAdhAraNo hetuH ( mu0 2 pR0 159 ) ( gau0 vR0 1/2/5 ) / idaM lakSaNaM ca navInamatAnusAreNoktam / prAcInamate tvayaM heturviruddha eveti mantavyam / navInamate asAdhAraNyaM sAdhyAsAmAnAdhikaraNyam / etasya sAdhyasahacAragrahapratibandhena vyAptigrahapratibandho dUSakatAbIjam (gau0 vR01|2|5 ) / 2 ( jAti: ) nityasama vizeSaH / sa ca trividhaH yuktAGgahInatvam ayuktAGgAdhikatvam aviSayavRttitvaM ceti ( sarva0 pR0 153 pUrNa 0 ) / asAdhAraNakAraNatvam - [ka] kAryasvAnavacchinna kAryatAnirUpita kAraNa tAzrayatvam ( ta0 pra0 ) ( vAkya 0 1 pR0 10 ) / [kha] kAryatvAtiriktadharmAvacchinna kAryatAnirUpita kAraNatAzAlitvam / yathA ghaTatvAvacchinnaM prati daNDasyAsAdhAraNakAraNatvam ( nyA0 bo0 1 pR0 8 ) / atredaM bodhyam / kAryamAtraM prati kAraNaM kAlAdi ityeva vyavahArAtkAlAdInAM sAdhAraNakAraNatvam / daNDAdikaM kAryamAtraM prati kAraNam iti na vyavahAraH / api tu ghaTAdikaM prati kAraNaM daNDAdi ityeva vyavahArA14 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / ddaNDAdInAM kAryatvAtirikto yo dharmaH ghaTatvAdiH tadavacchinnA yA ghaTa niSThA kAryatA tannirUpitakAraNatAvattvAdasAdhAraNakAraNatvamiti / [ga] sAdhAraNakAraNabhinnakAraNatvam ( ma0pra0 1 pR0 5 ) / asAdhAraNatvam - 1 ( hetudoSaH ) sarva sapakSavyAvRttatvam ( ci0 2 savya0 106 pR0 89) (mu0 2 pR0 159 ) / ayaM cAsAdhAraNAnaikAntika hetvAbhAsaniSTho doSa iti vijJeyam / yathA zabdo nityaH zabdatvA dityAdau zabdatvasya apsAdhAraNatvam (nyA0 ma0 2 pR0 20 ) / etajjJAnaM cAnumiteH sAkSAtpratibandhakam / nityedhvanityeSu ca kApi zabdatvasya hetoradarzanena hetujJAnepi zabde nityatvasaMzayasyAnirAsAt / 2 asAdhAraNakAraNatvavadartho draSTavyaH / asAdhAraNadharmaH - lakSyatAvacchedakasamaniyato dharmaH / yathA golakSaNaM hi sAsnAdimattvam / evAsAdhAraNadharma ityucyate ( ta0 dI0 1 pR0 4) / atra dharme asAdhAraNatvaM ca taditarAvRttitve sati sakalatadvRttitvam ( ta0 pra01 ) | athavA lakSyatAvacchedakasamaniyatatvam (ta0 dI0 pR0 4) / lakSyatAvacchedakavyApakatve sati lakSyatAvacchedakavyApyatvamityarthaH ( nIla0 1 pR0 4 ) / bhavati hi sAsnAdimattvaM lakSyatAvacchedakIbhUtagotvasya vyApakaM vyApyaM ceti / sa cAsAdhAraNadharmo dvividhaH / vyAvartakaH avyAvartakazca / Adyo goH sAsnAdimattvam / dvitIyaH saptapadArthAnAmabhidheyatvam ( si0 ca0 1 pR0 5 ) / ayamAzayaH / saptapadArthAtiriktapadArthAprasiddhyA tadbhedAsaMbhavenAbhidheyatvasya vyAvartakatvaM na saMbhavatIti / asAdhAraNyam -- asAdhAraNatvavadasyArthonusaMdheyaH / asAdhutvam -- mahAjanaparigRhItavyAkaraNasmRti niSiddhatvam ( ci0 4 ) / 1 yathA acIkramatetyAdiprayogasya svarNasteyAdezca yathAkramamasAdhutvam / asAmarthyam -- vRttyaghaTakapadArthAnvitasvArthabodhakatve sati vRttijanyabodhIyaprakAratAzrayasvArthabodhakatvam / yathA Rddhasya rAjamAtaGga ityAdau RddhapadArthasya rAjapadArthenAnvaye vivakSite rAjapadasyAsAmarthyam (ga0 vyu0 kA 0 1 ) / idamasAmarthyameva sApekSatvam apekSA vetyucyate samAsAdyasAdhutve prayojakaM ca bhavatIti bodhyam / vRttizabdenAtra vaiyAkaraNasaMmatAH * For Personal & Private Use Only Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 107 nyaaykoshH| kRttaddhitasamAsaikazeSasanAdyantadhAturUpAH paJca vRttayo gRhyante / sArthabodhakatve satItyatra svArthazca svIyazaktigrahe vizeSya iti vivakSaNIyaH / ata eva zaraiH zAtitapatraH caitrasya dAsabhAyeMtyAdau na samasyamAnasya zAtitadAsapadAdeH sApekSatA / padArthaikadezazAtanadAsatvAdAveva zarakaraNakatvacaitranirUpitatvAdInAmanvayAt (ga0 vyu0 kA0 1 ) / Rddhasya rAjamAtaGga ityAdau vRttiH rAjamAtaGga iti samAsavRttiH / tadaghaTakaM padaM Rddhasyeti padam / tadarthAnvitaH svArthaH rAjapadArthaH / tadbodhakatve sati vRttijanyo bodhaH rAjJo mAtaGgaH iti bodhaH / tAdRzabodhe prakAratAzrayaH vizeSaNam rAjA / tadbodhakatvaM rAjapadesti iti lakSaNasamanvayaH / atra RddhapadArthasya rAjapadArthenvayo na bhavati / sAmarthyAbhAvAt / tattadarthavizeSyakAnvayabodhaM prati tattatsAmarthyasya pryojktvaat| samarthaH padavidhiH ( pA0 sU0 2 / 1 / 1 ) iti sUtravyAkhyAnAvasare tathaivoktatvAditi / evaM ca Rddhasya rAjamAtaGga ityatra rAjamAtaGga iti samAsaH asAdhureva / rAjapadasya samAsAghaTakaRddhapadasApekSatvAditi / vRttyaghaTaketyAdilakSaNe Rddho rAjamAtaGga ityAdau mAtaGgapadasya sApekSatvavAraNAya vizeSyadalam / asiddhaH- ( hetvAbhAsaH ) [ka] yatra vyAptiH pakSadharmatvaM vA nAsti saH asiddhaH (vai0 vi0 3 / 1 / 15) / asiddhatvaM ca liGgatvenAnizcitatvam / [kha] vyAptipakSadharmatAnyatararahito hetuH (pra0 pr0)| yathA ghaTo dravyaM zrAvaNatvAdityAdau zrAvaNatvAdiheturasiddhaH / asiddhatrividhaH / AzrayAsiddhaH svarUpAsiddhaH vyApyatvAsiddhazceti (ta0 saM0) (ta0 kau0 2 pR0 14 ) (pra0 pra0) ( bhA0 pa0 zlo0 76 ) / prakArAntareNa asiddhshcturvidhH| ubhayAsiddhaH anyatarAsiddhaH tadbhAvAsiddhaH anumeyAsiddhazceti / tatra ubhayAsiddhaH ubhayo,diprativAdinorasiddhaH hetuH / yathA nityaH zabdaH sAvayavatvAt iti / anyatarAsiddhaH vAdiprativAdyanyarasyAsiddho hetuH / yathA kAryatvAdanityaH zabda iti / tadbhAvAsiddhaH svasadbhAvAsiddhaH / yathA dhUmAbhAvezyanumAne / anumeyAsiddho yathA For Personal & Private Use Only Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 nyaaykoshH| 'pArthivaM tamaH kRSNarUpavattvAt iti / evamAzrayAsiddhirapyubhayathA anyatarAsiddhirubhayAsiddhizca (prazasta0 2 pR0 29) / asiddho hetuzca sAdhya sama ityucyate ( vAtsyA0 1 / 2 / 8 ) ( gau0 vR0 112 / 8) / asiddhiH-( hetudoSaH) [ka] parAmarzapratibandhakajJAnaviSayo dharmaH (ta, kau0 2 pR0 14) / atredaM bodhyam / yatra yosiddhistatra tavyApyopyasiddhireveti (vai0 vi0 3 / 1 / 15 ) / [kha] vyabhicArAdyanyaparAmarzapratibandhakatAvacchedakadharmavattvam (nyA0 ma02 pR0 21) / [ga] sAdhAraNyAsAdhAraNyAnupasaMhAritvabhinnaM jJAnasya viSayatayA parAmarzavirodhitAvacchedakaM rUpamasiddhiH (dIdhi0 2 pR0 215-216) / sA cAsiddhiH AzrayAsiddhyAdyanyatamA (mu0 2 pR0 161) ( gau0 vR0 1 / 2 / 8 ) ( ci0 2 pR0 102) / yathA kAJcanamayahRdaH kAJcanamayavahnimAnkAJcanamayadhUmAdityAdau kAJcanamayatvAbhAvavadbhadAdiH / AzrayAsiddhyAdyanyatametyasya AzrayAsiddhiH svarUpAsiddhiH vyApyatvAsiddhizcaitAsAmanyatametyarthaH / atra parAmarzaviSayAbhAvatvenAnugatena trayANAmasiddhatvena saMgraho maharSiNA kRta iti na vibhAgavirodhaH hetvAbhAsAdhikyaM vaa| ata eva ye vyAptivirahapakSadharmatAviraharUpAste asiddhibhedamadhyamadhyAsate tadanye ca yathAyathaM vyabhicArAdaya iti siddhAntapravAdopi (ci02 pR0 102) / udayanAcAryAstu pakSadharmatAjJAnAbhAvaH asiddhiH / vyAptasya pakSadharmatayA pramitiH siddhistadabhAvaH asiddhirityAhuH (ga0 bAdha0 ) / asiddhitrividhaa| AzrayAsiddhiH svarUpAsiddhiH vyApyatvAsiddhizceti ( ci0 2 pR0 102 ) / (gau0 vR0 1 / 2 / 8 ) (vai0 vi0 3 / 1 / 15) (nyA0 ma0 2 pR0 21) / prakArAntareNa asiddhizcaturvidhA vyApteH pakSasya hetozca tajjJAnasyApya bhAvataH ( tA0 ra0 zlo0 85') iti / asUyA-[ka ] guNini doSAviSkaraNam / yathA zatrave asUyatItyAdau * dhAtvarthaH / atra viSayatAvizeSa eva caturthyarthaH (ga0 vyu0 kA0 4) / For Personal & Private Use Only Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| asUyA ca kopamUlikA (la0 ma0 pR0 103 ) / [kha] zAbdikAstu zaucAcArAdiguNaviSaye dambhAdikRtatvarUpadoSAropAnukUlazcittavRttivizeSaH / yathA haraye asUyatItyAdau ityAhuH ( la0 ma0 pR0 103 ) / [ga] paraguNAdau dveSaH ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / [gha ] guNadveSaH / yathA putrAyAsUyatItyatra dhAtvarthaH / atra putrasya guNaM dveSTi ityAkArako bodhaH ( za0 pra0 pR0 87 ) / astikAyaH--padArthaH / sa ca pnycvidhH| jIvAkAzadharmAdharmapudgalAsti kAyabhedAt / atra jIvAdInAM pudgalAntAnAM pazcAnAM dvNdvH| tatazcAstikAyazabdena karmadhArayaH samAsaH / evaM ca jIvAdInAM paJcAnAm astikAya iti saMjJA bodhyA / eteSu paJcasu tattveSu kAlatrayasaMbandhitayA astIti sthitivyapadezaH / anekapradezatvena zarIravatkAyavyapadezaH ( sarva0 saM0 pR0 69 Aheta0 ) / astitvam-[ka] kAlasaMbandhitvam (di. 1) (50 mA0 ) / yathA ghaTostItyAdau ghaTAderastitvam / [kha ] as-zabdavadasyArthonu saMdheyaH / asteyavratam-anAdAnamadattasyAsteyavratamudIritam ( sarva0 saM0 pR. 65 aaii0)| asmad-aham shbdvdsyaarthiinusNdheyH| asmitA-sattvapuruSayorahamasmItyekatAbhimAnaH asmitA / tadapyuktam dRgdarzanazaktyorekAtmatvAbhimAnosmitA iti ( sarva0 saM0 pR0 362 paatnyj0)| ahaMkAra-1 ahamityabhimAnaH / sa ca zarIrAdiviSayako mithyA jJAnavizeSa ucyate / sa ca doSanimittAnAM zarIrAdInAM tattvasyAnAtmatvasya jJAnAnnivartate / Atmatvena hi zarIrAdau muhyan raJjanIyeSu rajyati kopanIyeSu kupyati (gau0 vR0 4 / 2 / 1) / 2 abhimAnAzrayonta:karaNamahaMkAra iti maayaavaadinH| For Personal & Private Use Only Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 nyAyakozaH / 3 mahattattvajanyaH paJcatanmAtrAdInAM kAraNIbhUtastattvavizeSohaMkAra iti sAMkhyAH / tanmate vaikArikatAmasabhedena dvividhohaMkAra iti bodhyam / bAdarAyaNAcAryAstu vaikArikataijasatAmasabhedena trividhohaMkAra iti prAhuH / ahaH - 1 saMpUrNAdityamaNDaladarzanayogyaH kAlaH (vai0 u0 ) / yathA aho ahobhirmahimA himAgame ( naiSadha0 ) ityAdau / 2 kvacit dinarAtrisamuditaH kAlaH / yathA mAsairdvAdazabhirvarSaM divyaM tadaharucyate ( sU0 si0 ) / yathA vA vipraH zudhyeddazAhena dvAdazAhena bhUmipaH ( manu0 5 / 83 ) ityAdau / ahorAtrasAdhyaH ekaH somayAgo vede ahaH zabdenocyate / tAdRzAnAmaharvizeSANAM gaNaH SaDahaH ( pu0 ci0 pR0 10 ) / aham -- [ka] tatkAlIna svAtatryoccArayitRcaitratvAdiviziSTaH / atra svAtatryoktyA ca vAcyastvayA madvacanAtsa rAjA ityAdau na matpadAtkaverbodha: ( di0 4 pR0 179 ) / atra svatantroccAraNaM ca vAkyAntarasthakriyAkarmatayA svaghaTitavAkyArthapratyAyanecchAnadhInasvoccAraNam (ga0 zakti0 pR0 27 ) / [kha] troccAraNa kartRtAvacchedakadharmAvacchinnaH / yathA ahaM gacchAmItyAdAvasmadarthaH ( ga0 zakti 0 pR0 26-27 ) / atra svoccAraNakartRtAvacchedakAvacchinnaviSayakatvasvajanyatva - etadubhayasaMbandhena asmatpadaprakArakabodhaviSayakaH saMketaH asmatpadasthalebhyupeyate / ahiMsAvratam -- na yatpramAdayogena jIvitavyaparopaNam / carANAM sthAvarANAM ca tadahiMsAvrataM matam || ( sarva0 saM0 pR0 65 Arhata0 ) ahInaH - AvRttasomayAgarUpo dvirAtratrirAtrAdirahargaNaH ( jai0 nyA0 a03 pA0 3 adhi0 13 ) / ahetu samaH - ( jAtiH ) [ka] traikAlyAsiddherhetorahetusamaH ( gau0 5 / 1 / 18 ) / hetuH sAdhanam / tat sAdhyAtpUrvam pazcAt saha vA For Personal & Private Use Only Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 111 bhavet / yadi pUrvaM sAdhanam asati sAdhye kasya sAdhanam / atha pazcAt asati sAdhane kasyedaM sAdhyam / atha yugapatsAdhyasAdhane dvayorvidya mAnayoH kiM kasya sAdhanaM kiM kasya sAdhyamiti hetunA na viziSyate / ahetunA sAdhamrmyAtpratyavasthAnama hetusama: ( vAtsyA0 5 | 1 | 18 ) ( nIla0 pR0 44 ) / pratikUlatarkadezanAbhAsoyam iti bodhyam ( gau0 vR0 5 / 1 / 18 ) / hetusameti pAThe tu kAlatrayepi hetutvasyAsaMbhavakathanaM hetusametyarthaH ( nIla0 pR0 44 ) / [kha] kAlasaMbandhakhaNDanenAhetutayA pratyavasthAnam / ayamarthaH / daNDAdikaM ghaTAderna pUrvavartitayA kAraNam / tadAnIM ghaTAderabhAvAt kasya kAraNaM syAt / ata eva na ghaTAdyuttarakAlavartitayApi / na vA samAnakAlavartitayA / tulyakAlavartinoH savyetaraviSANayorivAvinigamanApatteH / kAraNamAtrakhaNDanena jJaptihetorapi khaNDanAnna tadasaMgrahaH ( gau0 vR0 5 / 1 / 18 ) / [ga] kAlatrayepi hetutvAsaMbhavenAhetutvakathanam ( nIla0 pR0 44 ) / ahorAtram -- ladhvakSarasamA mAtrA nimeSaH parikIrtitaH / ata sUkSmataraH kAlo nopalabhyo bhRgUttama // nopalabhyaM yathA dravyaM susUkSmaM paramANutaH / dvau nimeSau truTirjJeyA prANo dazatruTiH smRtaH // vinADikA tu SaT prANAstatSaSTyA nADikA smRtA / ahorAtraM tu tatSaSTyA nityameva prakIrtitam // triMzanmuhUrtAzca tathA ahorAtreNa kIrtitAH ( pu0 ci0 pR0 2 ) / A. AkarSaNam - gatihetuvikarSaNam / yathA zAkhAM grAmamAkarSati devadatta ityatra dhAtvarthaH / atra grAmakarmakaM yacchAkhAgamanaM tadanukUlavikarSaNavAn iti bodhaH / vikarSaNaM namrIkaraNam ( za0 pra0 pR0 99 ) / 1 Akasmikam - yatkicitkAraNAniyamyam ( di0 1 pra0 63 ) / yathA akasmAdeva bhavati kAryaM na kiMcidapekSamiti tadetanmatamityAdau / AkAGkSA -- [ka] abhidhAnAparyavasAnam / iyaM ca jJAtA satI zAbdabodhe zabdasya sahakAriNI / ata eva gauravaH puruSo hastItyAdau nAnvayabodhaH / I For Personal & Private Use Only Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| AkAGkSAvirahAt ( ta0 kau0 4 pR0 17 ) ( ta0 saM0 ) / tadarthastu yasya yena vinA svArthAnvayAnanubhAvakatvam tasya tatpadasaMnidhAnam iti (ci0)| [kha] svarUpayogyatve satyajanitAnvayabodhajanakatvam ( tarkA0 4 pR0 10 ) / tena ghaTaH karmatvam Anayanam kRtiH ityatra nAnvayabodhaH / svarUpAyogyatvAt / tathA ayameti putro rAjJaH / puruSopasAryatAm / ityatra rAjJaH puruSaH iti nAnvayabodhaH / putreNa janitAnvayabodhakatvAt ( tarkA0 4 pR0 10) / [ga] yatpadaM yatpadena saha yAdRzAnubhavajanakaM bhavet tatpadasya tatpadasamabhivyAhArastAdRzAnvayabodha AkAGkSA / bhavati hi nAmapadam uttaravartivibhaktipadenaiva sahAnvayabodhakam / atastatsamabhivyAhArastAdRzAnvayabodha AkAGkSA / ata eva ghaTaH karmatvam Anayanam kRtiH iti vAkyAt ghaTamAnaya itivat na ghaTakarmakAnayanAnukUlakRtimAn iti bodhaH / AkAGkSAvirahAt ( nyA0 ma0 4 pR0 21) / [gha] padasya padAntaravyatirekaprayuktAnvayAnanubhAvakatvam (taM0saM0 4 ) (ku0) (mu0 4 pR0 188 ) / tadarthazca yatpadasya yatpadAbhAvaprayuktamanvayabodhAjanakatvaM tatpadasamabhivyAhRtatatpadatvam (nIla0 4 pR0 32) (mu0)| [3] yasya padasya yena padena vinAnvayabodhajanakatvaM nAsti tasya padasya tena padena samabhivyAhAra AkAGkSA (ta0 kau0 2 pR016 ) (pra0 pr0)| yathA ghaTamAnayetyAdau kriyApadakArakapadayorAkAGkSA / atra kArakapadasya kriyApadena vinA ghaTakarmakamAnayanam ityanvayabodhajanakatvAbhAvAtkArakapadasya kriyApadena sahAkAGkSA / evaM kriyApadasya kArakapadenApi saha bodhyA (pra0 pra0 ) ( ta0 kau0 pR0 16-17 ) / vastutastu pratyaye prakRtyuttaratvamevAkAGkSA (mu0 4 pR0 188 ) / evaM vaiyAkaraNamate vibhaktidhAtvAkhyAtakriyAkArakapadAnAM parasparaM vinA parasparasya na svArthAnvayAnubhAvakatvam ( vAca0 )|[c] prakRtAnvayabodhasamAnAkArasvajanyAnvayabodhavirahaH ( nyA0 ma0 4 pR0 22 ) / ato ghaTamAnayati iti padaM ekadA For Personal & Private Use Only Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| anvayabodhe janite nAnvayabodhAntaraM janayati / svajanyAnvayabodhavaidhuryavirahAt / itaH sarve svarUpasantaH zAbdabodhe hetavaH na tu jJAtA iti jJeyam ( nyA0 ma0 4 pR0 22) / [cha ] padArthasaMsargAvagamaprAgabhAvaH ( ku0 3) / [ja ] samabhivyAhRtapadasmAritapadArtha jijJAsA / yathA ghaTamityukte Anaya pazya iti Anayetyukte ghaTaM paTaM vA iti jijJAsA ( ku0 TI0 13 ) / [jha ] ekapadArthajJAne tadarthAnvayayogyArthasya yajjJAnaM tadviSayeccheti zAbdikA vadanti / [a] padArthAnAM parasparajijJAsAviSayatvayogyatvamAkAGketi mAyAvAdinaH ( vedA0 pa0 ) / AkAGkA dvividhA / utthApyAkAGkSA utthitAkAGkSA ceti / atredaM jJeyam / AkAGkSA ca zAbdabodhagocarecchA zabdenaiva viSayasiddhidvArA nivrtyte| atrAyaM nyAyaH / zAbdI hyAkAGkSA zabdenaiva prapUryate iti / anena zabdakalpanA AvazyakI iti vijJeyam / (ta0 pra0 kha0 4 pR0 2) / AkAraH- 1 viSayatA nirUpyanirUpakabhAvApannatattadviSayatA / vA yathA ayaM ghaTaH ityAkArakaM jJAnamityAdau tAdRzaviSayatA ( vAkyArtha0 2 pR0 20) / 2 abhedaH ( tAdAtmyam ) / yathA ityAkArakaM jJAnamityAdau ( vAkyArtha0 ) / yathA vA tathA cAyam ityAkAra upanaya ityAdau ( dIdhi0 pR0 170 ) / 3 abhinayaH / udAharaNaM tu pUrvoktameva ityAkAra upanaya iti / 4 avayavasaMsthAnavizeSa iti kAvyajJA vadanti / 5 sAMkhyAstu abhedasthAnIyaH padArthavizeSaH viSayitAvizeSo vaa| yathA yatsaMbaddhaM sat tadAkArollekhi vijJAnaM tatpratyakSamityAdI ityAhuH ( sAM0 suu.)| 6 varNavizeSa AkAra iti zAbdikAH / 7 atathAbhUtasya tathAbhUtena sAmAnyam / tadyathA sthANvAkAraH pumAn ityatra puruSasya sthANorAkAraH puruSeNa yat sAmAnyam saH (nyA0 vA0 1 / 1 / 13-14 pR0 76 ) / . aakaarktvm-vissyitaavishessH| yathA ghaTapadAt ghaTatvaviziSTo boddhavyaH ityAkArakatvaviziSTecchetyAdI ( ma0 pra0 4 pR0 37) / nyA. ko0 15 For Personal & Private Use Only Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 nyaaykoshH| AkAzam- (dravyam ) [ka] saMyogAjanyajanyavizeSaguNasamAnAdhikaraNavizeSAdhikaraNam ( sarva0 aulU0 pR0 218 ) / tadyathA saMyogAjanyo yo janyavizeSaguNaH vibhAgajaH zabdaH tatsamAnAdhikaraNo vizeSaH padArthaprabhedaH tadadhikaraNatvamAkAzestIti / atra janyavizeSaguNaH pAkajarUpAdiH tatsamAnAdhikaraNavizeSAdhikaraNe pArthivaparamANAvativyAptivAraNAya saMyogAjanyeti / paramAtmanyativyAptivAraNAya janyeti / ubhayaM ca vizeSaguNavizeSaNam iti bodhyam / AkAzatvaM ca zabdasamavAyikAraNatvam (ta0 kau0 1 pR0 7) (mu0 1 pR0 52) / AkAzasattve pramANa manumAnam / tacca zabdaH pRthivyAdyaSTadravyAtiriktadravyAzritaH aSTadravyA1 . nAzritatve sati samavAyikAraNavattvAt yannevaM tannaivaM yathA rUpamiti ... (si0 ca0 1 pR0 9) / yadyapyAkAzotIndriyastathApi vilakSaNa zabdAtmakakAryAnyathAnupapattyA sa svIkaraNIyaH (pra0 pra0) / athavA zabdo guNaH cakSurgrahaNAyogyabahirindriyagrAhyajAtimattvAtsparzavat zabdo dravyasamaveto guNatvAtsaMyogavat ityanumAnAbhyAM zabdasya dravyasamavetatve siddhe pRthivyAdyaSTasu dravyeSu zabdAdhikaraNatvasya bAdhAt zabdAdhikaraNaM navamaM dravyaM gagananAmakaM sidhyati (mu0 1 pR0 86-87 ) (vai0 sU0 2 / 1 / 20) (vai0 u0 2 / 1 / 27 ) / zAbdikAstu idaM nakSatracakramatra tiSThati atraitadabhAvaH iti nirdiSTavastuviSaye pRthivyAderAdhAratvAsaMbhavena tadAdhArasyaivAkAzasaMjJakatvam ityAhuH ( la0 ma0 ) / tatroktaM hariNA / AdhArazaktiH prathamA sarvasaMyoginAmayam / idamatreti bhAvAnAmabhAvAnAM ca kalpyate // 1 // vyapadezastamAkAzanimittaM tu pracakSate / kAlAkriyA vibhajyante AkAzAtsarvamUrtayaH // 2 // etAvAneva bhedoyamabhedopanibandhanaH iti (vAkyapa0) / sAMkhyAstu niSkamaNAdikaM karma AkAzAnumApakam iti AhuH ( vai0 sU0 2.1 / 20 ) ( ta0 va0 pR0 128 ) / ayaM bhAvaH / niSkramaNapravezanAdyutkSepaNadharmavattvAdAkAzasiddhiriti sAMkhyAdayo manyante / etadabhiprAyeNa suzrute uktam antarikSAttu zabdaH zabdendriyaM sarvacchidrasamUho viviktatA For Personal & Private Use Only Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ceti / vedAntinopi zabdaH zrotrendriyaM cApi chidrANi ca vivikttaa| viyato darzitA ete guNA guNavicAribhiH // ityAhuH (vAca : ) / atredaM bodhyam / pradezavadravyasaMyogAt ayamAkAzasya pradezaH iti vyavahAro bhavati iti ( ta0 va0 pR0 128) / kAraNadravyaM pradezazabdenAbhidhIyate (gau0 2 / 2 / 18) / [kha] zabdasamavAyikAraNam / [ga] zabdaguNakam / taccaikaM vibhu nityaM ca / tacca lAghavAdekam / sarvatra kAryopalambhAdvibhu / vibhutvAcca nityam / tathApi karNazaSkulyavacchinnaM sat zabdagrAhakazrotrendriyAtmakam ( ta0 kau0 1 pR0 3 ) ( bhA0 pa0 zlo0 45-46) (vai0 sU0 2 / 1 / 28-30) / atra vibhutvaM ca paramamahatparimANayogaH (vai0 u0 71 / 22) (mu0 1 pR0 17 ) / athavA sarvamUrtadravyasaMyogitvam / idameva sarvagatatvamityucyate ( mu0 1 pR0 57 ) / AkAze SaDguNAstiSThanti / saMkhyA paramamahatparimANam ekapRthaktvam saMyogaH vibhAgaH zabdazceti ( vai0 sU0 2 / 1 / 31 ) (bhA0 pa0 zlo0 33 ) ( ta0 bhA0 pR0 30 ) ( ta0 kau0 pR0 3) ( ta0 saM0 ) / AkuJcanam--(karma) [ka] zarIrasaMnikRSTasaMyogahetuH karma ( ta0 saM0 ) (taM. kau0 pR0 20) / lakSaNaM ca svasaMnikRSTadezasaMyogajanakakriyAnukUlakriyAtvam (la0 va0 pR0 38 ) / vakratAsaMpAdakaM karmetyarthaH / ( ta0 dI0 pR0 39) / [kha] satyArambhakasaMyogepyanyasaMyogakAraNam / aGgakauTilyajanakaM karmAkuzcanamucyate // (ta0 va0 pR0 241) / [ga] Rjuno dravyasyAgrAvayavAnAM taddezaivibhAgaH saMyogazca mUlapradezaiH yena karmaNA bhavati avayavI ca kuTilaH saMjAyate tadAkuJcanam (prazasta0 pR0 56 ) / AkRtiH-[ka] AkRtirjAtiliGgAkhyA ( gau0 2 / 2 / 67 ) / tadarthazca ... jAtiliGgamityAkhyA yasyAH / jAte!tvAdehi sAnAdisaMsthAnavizeSo / liGgam / tasya ca paraMparayA dravyavRttitvam (gau0 vR0 2 / 2 / 67 ) / .....yayA jAtirjAtiliGgAni ca prakhyAyante tAmAkRti vidyAt / sA ca For Personal & Private Use Only Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 nyaaykoshH| nAnyA sattvAnAM tadavayavAnAM ca niyatAdvayUhAditi / niyatAvayavavyUhAH khalu sattvAvayavA jAtiliGgam / zirasA pAdena gAmanuminvanti / niyate ca sattvAvayavAnAM vyUhe sati gotvaM prakhyAyata iti ( vAtsyA0 2 / 2 / 67) / [kha] avayavasaMsthAnavizeSaH / yathA ghaTasya kambuprIvAdirAkRtiH ( di0 4 pR0 178 ) / [ga] rUpakriyAdiviziSTamavayavasaMsthAnaM jAtiliGgamevAkRtiriti zAbdikA vadanti / AkRtizca zakyArtha eveti kecit ( pataJjaliprabhRtayaH ) manyante (vAca0 ) / .. AkSepaH-1 arthApattiH (nyA0 ma0 4 pR0 6 ) (nIla0 pR0 28) / arthApattirityasyAnumitirityarthaH (ma0 pra0 4 pR0 39) / 2 samAnavittivedyatvamAkSepa iti guravaH (nyA0 ma0 4 pR0 6 ) / 3 AkSepazvAnumAnamarthApattirveti bhaTTAH ( ga0 zakti0 ) / atra bahUnAM viprtipttirudaahriyte| gavAdipadAnAM gotva eva zaktiH vyaktilAbhastvAkSepAditi mImAMsakAH / tatra gotvaM hi svAzrayaM vinAnupapannamiti tamAkSipatIti bhaTTAH (nyA0 ma0 4 pR0 6) (mu0 4 pR0 170 ) ( ta0 dI0 4 pR0 28 ) (ga0 zakti0 pR0 41 ) / jAtivAcakapadAjAtibodhaH zAbdaH / vyaktibodhastvaupAdAnika eveti zrIkaramatam / atraupAdAnikatvaM ca upAdAnamApattistatprayojyatvam jAtikAraNatvaM vA (ga0 zakti0 pR0 46 ) / vyakterapi bodhaH zabdAdeva na tvAkSepAditaH / vyaktizAbdabodhe zaktiviraho nAnupapatti prayojayati / lakSaNAta eva tadupapattiriti maNDanAcAryamatam ( ga0 zakti0 pR0 46 ) / AkhyA-saMjJAtmakaM nAma / yathA pazcAdumAkhyAM sumukhI jagAma (kumA0) ityAdau / AkhyAtam-tiG-pratyayAnAm AkhyAtam iti sNjnyaa| atotrAkhyAtapadena tip tas jhi ityAdayoSTAdaza pratyayA vaiyAkaraNasaMmatA gRhyante / tiGpratyayArthastu [ka] kRtiH / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdau tibarthaH / For Personal & Private Use Only Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 117 [kha] kriyAjanakavyApAramAtramiti bhaTTamImAMsakAH (ma0 pr0)| [ga] utpAdanA / sA cotpAdakateti ratnakozakRt ( ci0 4 ) / [gha] kartA karma cAkhyAtArtha iti zAbdikA vadanti ( ma0 pra0 pR0 55 ) / AkhyAtapadaM vaiyAkaraNamatepi tiGparamiti matvedamuktam / vastuto vaiyAkaraNamata AkhyAtaM nAma tiGantam (zabde0 ze0 samA0pU0 236) iti bodhyam / vartamAnAdikAlazca tiGarthaH (ma0 pra0pR0 55) / ekatvAdisaMkhyA ca tirthaH (ci0 4) / AkhyAtatvaM dazalakArasAdhAraNam (lau0 bhA0 ) / sarvatra AkhyAtArtho bhAvaneti miimaaNskaaH| maNikRtastu ( gaNezopAdhyAyAH) jAnAtItyAdau yatno nAkhyAtasyArthaH kiM tu kAlasaMkhye ubhe evetyAhuH ( nyA0 ma0 4 pR0 19) / AgamaH-1 vedazAstramantrAdiH / yathA AgamaH khalvapi brAhmaNena niSkAraNo dharmaH SaDaGgo vedodhyeyo jJeyazcetyAdau ( ma0bhA0 1 / 11 ) / AgamalakSaNaM ca prAmANikairisthamucyate siddhaM siddhaiH pramANaistu hitaM vAtra paratra vA / AgamaH zAstramAptAnAmAptAstattvArthavedinaH // iti / 2 pratyayAdezabhinnatve sati sAkSAlakSyasaMskArakatayA zAstravihitaH prakRtipratyayAnupaghAtako yaH aT iT ityAdiH sa Agama iti zAbdikA vdnti| 3 sAkSipUrvakaM likhitapatram ( dastaaivaja iti pr0)| yathA Agamo niSphalastatra bhuktiH stokApi yatra no ( vIramitro0 2 dAya0 ) ityAdAvAgamazabdasyArtha iti vyavahArazAstrajJA AhuH / 4 svatvahetuH pratigrahakriyAdirAgamaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 27) / 5 utpattiH / yathA AgamApAyino nityAH ( gItA0 ) ityAdI (vAca0 ) / Agamanam-1 [ka] kiNciddeshaavdhikvibhaagjnkkriyaa| yathA saMvatsare vyatIte tu punarAgamanAya cetyAdau / [kha] prayoktRsaMnikRSTapradezAnuyogikasaMyogAnukUlavyApAraH / yathA ayaM devadattotrAgacchatItyAdau / 2 prAptiH / yathA etatte sarvamAkhyAtaM vairasyAgamanaM mahadityAdau (raamaa0)| For Personal & Private Use Only Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 nyaaykoshH| AgneyI-( dik ) udayagirisaMnihitA sumeruvyavahitA ca dik ( vai0 - vi0 2 / 2 / 10) / yathA mumbApurIta AgneyyAM dizi madrAsapurI / Ara--(avyayam ) 1 ISadarthaH / yathA AtAmraH ApiGgala ityAdau / 2 abhivyAptiH yathA brahmAstyAsakalAt ityadau / 3 sImA / yathA AsamudrakSitIzAnAmAnAkarathavarmanAmityAdau / 4 abhyAsaH / AvRtti rityAdI (vAca0 ) / yAvat maryAdA abhividhiH eteSAmarthavadasyArthI- nusaMdheyaH ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 76 ). / AcAraH-1 pravRttiviSayatvam (mU0 ma0 1 pR0 101) / yathA tathaiva ziSTAcArAt (zi0 1 pR0 100 ) ityAdau / sadAcAralakSaNamittham / vidveSarAgarahitA anutiSThanti yaM dvijAH / vidvAMsastaM sadAcAraM dharmamUlaM vidurbudhAH // iti ( ma0 pra0 3 ) / 2 kriyA / 3 kRtiH / yathA alaukikAvigItaziSTAcAraviSayatvamityAdau (di. 1 pR0 5) / 4 gurUktasyArthasyAGgIkaraNamAcAra iti yogAcArabauddhA vadanti ( sarva0 pR0 30 bauddh0)| AcAryaH-[ka] upanIya tu yaH ziSyaM vedamadhyApayehijaH / sAGgaM ca sarahasyaM ca tamAcArya pracakSate // ( sarva0 saM0 pR0 268 jai0 ) / [kha ] upanIya dadadvedamAcAryaH sa udAhRtaH ( mitAkSarA a0 1 .zlo0 34 ) / AjJA-1 [ka ] yasyA icchAyA bhaGge bhayaM sA ( ku0 5 ) / yathA gacchatu bhavAndezAntaramiti rAjAjJA / [kha] vakranumatatve sati karturaniSTahetutvam / yathA zUlaM viza viSaM bhuvetyAdirAjavAkyasthalIyaloDarthaH / [ga] abhiprAyaH / yathA kuryA ityAdau liDarthaH (ku0 TI0 5 zlo0 13) / [gha] bhayajanakecchA liGAdighaTitaM vAkyaM vA AjJeti zAbdikAH ( vai0 sA0 da0 la* pR0 131 ) / [0] nikRSTasya bhRtyAdeH kriyAdau pravRttyarthaH vyApAravizeSaH / yathA For Personal & Private Use Only Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| AjJayA narapaterdvijanmanAM dArakarmamRtasUtake tathetyAdau ityapi kshcidvkti| 2 lagAvadhidazamabhAva AjJeti jyotiHzAstrajJAH / 3 bhrUmadhyasthaM suSumnAnADyantargatamAjJAcakramiti tAtrikAH ( vAca0 ) / Ajyatvam-yadAjimIyuH tadAjyAnAmAjyatvam (jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 3) / Ajyastotram-agna AyAhi vItaye / Ano mitrAvaruNa / AyAhi suSumA hi te / indrAgnI AgataM sutam / tAnyetAni prAtaHsavane gAyatrasAmnA gIyamAnAni catvAryAjyastotrANItyucyante (jai0 nyA0 a0 1 pA04 adhi0 3 ) / AtatAyI-agnido garadazcaiva zastrapANirdhanApahaH / kSetradAraharazcaiva SaDete hyAtatAyinaH / / ( mitAkSarA a0 2 zlo0 21 ) / Atmanepadam-taGAnAvAtmanepadam (pANinisU0 1 / 4 / 100) / asyaarthH| taGpratyAhAraH zAnackAnacau cAtmanepadasaMjJAH syuH / taGpratyAhArAntargatapratyayAstu ta AtAm jha thAs AthAm dhvam iT vahi mahiG iti / laTaH zatRzAnacAvaprathamAsamAnAdhikaraNe ( pANinisU0 3 / 2 / 124 ) iti sUtreNa laTaH sthAne vihitaH zAnac / kAnacpratyayastu liTaH kAnajvA ( pANinisU0 3 / 2 / 106) ityanena vede liTaH sthAne vihitH| AtmanepadasaMjJAyAH pradezastu anudAttaGita Atmanepadam ( pANinisU0 113 / 12) ityAdiH / krameNodAharaNAni / edhate eghete edhante ityAdIni taGpratyAhArasya / pacamAnaM caitraM pazyeti zAnacaH / cakrANA vRSNimiti kAnacaH / vistarastu siddhAntakaumudyAdau draSTavyaH / atredaM bodhyam / parasmaipada Atmanepada etadubhayapadidhAtUnAM yatra kriyAphalaM kartRniSThaM tatrAtmanepadam / yatra ca kartRbhinnaniSTha tatra parasmaipadaM sAdhu / tatra sUtraM pramANam svaritabhitaH kabhiprAye kriyAphale ( pANinisU0 1 / 3 / 72 ) iti / tadarthazca kartAramabhipraiti For Personal & Private Use Only Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMbadhnAti iti vyutpattyA kartRsaMbandhe kriyAphala evAtmanepadam iti / tadanusRtyaiva dAnAdisthale svagate phale dade ityevam paragate tu dadAni ityevaM vAkyaM prayuJjate vRddhaaH| cintAmaNikRtastu ( gaGgezopAdhyAyAH) yatra kriyAphale karturabhiprAya icchA tatraivAtmanepadam iti / tena yAjakAcaidakSiNAdilAbhecchayaiva yAgAdikaraNe yajanti yAjakAH paThanti pAThakAH iti parasmaipadam / paragatasyApi yAgAdiphalasyecchayA tatkaraNe tu yajante yAjakAH ityAdikaH sAdhureva prayogaH / ata eva pitRsvargakAma: puSkariNyA yajeta ityAdAkpyAtmanepadam dhanakAmo gaNapatiM mokSakAmorcayeddharim ityAdau parasmaipadaM ca saMgacchate ityAhuH (za0 pra0 pR0 145) / AtmA--(dravyam ) [ka] AtmatvasAmAnyavAn (ta0kau0 1 pR0 3 ) / AtmatvaM nAma samavAyena jJAnecchAdimattvam ( vAkya0 pR0 5) / athavA amUrtasamavetadravyatvAparajAtiH ( sarva0saM0 pR0 219 au0)| [kha] jJAnAdhikaraNam ( ta0 sN0)| yathA AtmA vAre draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH ityAdizrutau / AtmA dvividhaH / jIvAtmA paramAtmA ceti / tatrAdyaH pratizarIraM bhinno vibhurnityazca kartA bhoktA ca / dvitIyaH IzvaraH sarvatra eka eva (ta0saM0) (ta0 ko0)| tatra pramANaM zrutiH / sA ca dve brahmaNI veditavye paraM cAparameva ca iti / tamevaM viditvAtimRtyumeti iti ca ( ma0 pra0 pR0 3) / guNaviziSTamAtmAntaramIzvaraH iti (vAtsyA0 4 / 1 / 21) / AtmA cApratyakSa eveti vaizeSikAH ( vai0 8 / 1 / 2 ) / tanmate AtmAnumAnagamya eva / taccAnumAnam karaNavyApAraH sakartRkaH karaNavyApAratvAt chidikriyAyAM vAsyAdivyApAravat iti| karaNavyApAreNa kartRranumAnagamyatve tatsAjAtyAt jJAnakriyAkaraNamapi sakartRkaM karaNatvAt iti cakSurAdinA jJAnasAdhane nAtmanonumAnam (vaac0)| naiyAyikAstu jIvAtmA mAnasapratyakSaviSaya iti prAhuH ( bhA0 50 zlo0 50-51 ) / anyatsarvaM jIvAtmaparamAtmazabdavyAkhyAnAvasare vyaktIbhaviSyati / jJAnAdbhinno na nAbhinno For Personal & Private Use Only Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhinnAbhinnaH kathaMcana / jJAnaM pUrvAparIbhUtaM soyamAtmeti kIrtitaH ||(srv0 saM0 pR0 69 aahet0)| caitanyamAtmA ( sarva0 saM0 pR0 196 prtymi0)| caitanyaviziSTaM dehamAtmeti lokAyatA mnynte| indriyANyAtmetyanye / antaHkaraNamAtmetyapare / mukhyaH prANa evAtmeti cAnye / putra evAtmeti kecit / kSaNabhaGguraM saMtanyamAnaM vijJAnamAtmeti bauddhAH / dehAtirikto dehapariNAma Atmeti jainA janAH prtijaante| kartRtvAdiviziSTaH paramezvarAdbhinno jIvAtmeti naiyAyikAH / dravyabodhasvabhAvamAtmetyAcAryAH paricakSate / bhoktaiva kevalaM. na karteti sAMkhyAH saMgirante / cidrUpaH kartRtvAdirahitaH parasmAdabhinnaH pratyagAtmetyaupaniSadAH ( sarva0 saM0 pR0 414 zAMka0 ) / AtmAzrayaH-(tarkaH) [ka] svasya svApekSApAdakaH prasaGgaH ( jaga0 tarka0 ) / yathA kAryatvAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatvaM sAdhAraNakAraNatvamityAdau / atra ekaM kAryatvamavacchedakam / aparaM tvavacchedyam / tathA cAvacchedakajJAnaM vinA avacchedyajJAnaM na bhavati / avacchedyajJAnaM vinApyavacchedakajJAnaM ca na bhavati / parasparasApekSatvAdityAtmAzraya iti bodhyam / [kha] svasya svApekSitatve aniSTaprasaGgarUpo doSaH / sa cotpattisthitijJaptidvArA tredhA / krameNa yathA yadyayaM ghaTa etaddhaTajanyaH syAttadaitadghaTAnadhikaraNakSaNottaravartI na syAt / yadyayaM ghaTa etaddhaTavRttiH syAt etadbaTavyApyo na syAt / yadyayaM ghaTa etadbhuTajJAnAbhinnaH syAt jJAnasAmagrIjanyaH syAt / etadbhuTabhinnaH syAditi vA / evaM sarvatrApAdyam (gau0 vR0 1 / 1440.) / [ga] svajJAne svajJAnApekSayA AtmAzrayaH ( kRSNa0 ) / AdAnam-yatheSTaviniyogaphalakaH svIkAraH / yathA viprAddhanamAdatte ityAdI dAdhAtvarthaH ( kA0 vyA0 pR0 10 ) / AdAnasamitiH-AsanAdIni saMvIkSya pratilaGghaya ca yatnataH / gRhIyAnikSipeddhyAyetsAdAnasamitiH smRtA / / (sarva0 saM0 pR079 aaii0)| nyA0 ko. 16 For Personal & Private Use Only Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 nyaaykoshH| AdiH-1 tatprAgabhAvAdhikaraNakAlaH / yathA Adau dravyaM svIkuru ityAdau / yathA vA AdAvante ca madhye ca viSNuH sarvatra gIyate. ityAdau / 2 kAraNam / yathA AdimattvAdendriyakatvAtkRtakavadupacArAca ( gau0 : 2 / 2 / 14 ) ityAdau / atra AdIyate asmAn iti vyutpattidraSTavyA - (vAtsyA0 2 / 2 / 14) / 3 utpttiH| yathA anAdiH prAgabhAva ityAdau / - 4 parasminsati yasmAtpUrvo nAsti sa Adiriti zAbdikA vadanti / AdezaH-1 AjJA / 2 syAnyarthAbhidhAnasamartha iti zAbdikA vadanti / ' 3 kathanam upadezo vA / yathA athAta AdezaH ityAdau iti vedAntina * AhuH / Ayatvam-anAgantukaizvaryasaMbandhitvam (sarva0saM0pR0 168 naku0 ) / AdhAraH-atadrUpopi tadrUpeNAropya buddhau sphurannAdhAraH (siddhA0 le0 : pR0 186 ) / AdhAratA-adhikaraNatAvadasyArthInusaMdheyaH / ayaM cAkhaNDopAdhiH iti * * naiyAyikA AhuH (vai0 sA0 subartha0 pR0 86 ) (ga0 vyu0 . kAra0 7 pR0 116) / AdhiH-AdhIyate vizvAsArthaM sthApyata ityAdhiH ( gahANa iti pra0) gRhItasya dravyasyopari vizvAsArthamadhamaNenottamaNe adhikriyata AdhIyata ityAdhiH ( mitAkSarA a0 2 / 57 ) / Adhikyam--vyatirekavadasyArthInusaMdheyaH ( za0 pra0 pR0 128 ) / Adhidaivikam-devakRtam / yathA vAtAdinibandhanaM duHkham ( vAca0 ) / __ atra devAn vAtAdIna adhikRtya pravRttam iti vyutpttidrssttvyaa| AdhunikI--(lakSaNA) pUrvapUrvaM tAdrUpyeNApatyAyakatvAdAdhunikI / yathA __ghaTatvAdinA paTAdipadasya lakSaNA ( za0 pra0 pR0 31 ) / AdheyatA-[ka] Adheyam iti pratItiniyAmako dharmavizeSaH (vRttitvam ) / yathA bhUtalaM ghaTavadityAdau ghaTe bhuutlaadheytaa| [kha] prakAratAvizeSa iti kecidvadanti (ga0 pkss0)| [ga] akhaNDopAdhirityanye vadanti / For Personal & Private Use Only Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 123 AdhyAtmikavAyuH--prANAkhyo vAyuH / yathA vRkSAdInAM zarIratve aadhyaa| tmikavAyusaMbandhaH pramANamityAdau (mu0 1 pR0 71) / atra AtmAnaM ' manaHzarIrAdikamadhikRtya iti vyutpttidrssttvyaa| ayaM ca viSayavAyAvanta- bhavati iti vijJeyam / AnatiH-bhRtyA parikrIya vazIkAra AnatiH ( jai0 nyA0 a0 10 - pA0 2 adhi0 8) / Anantaryam-1 dhvaMsAdhikaraNakAlavRttitvam (ta0 pra0 2) / yathA vaizAkhamAsasya caitrAnantaryam / yathA vA atha hetvAbhAsAstattvanirNayavijayaprayojakatvAnnirUpyante ityAdAvathazabdArthovayavAntanirUpaNAnantayaM hetvAbhAsanirUpaNe bodhyte| 2 avyavadhAnam / yathA AnantaryAtsva yonyAstu tathA bAhyeSvapi kramAt ( manuH ) ityAdau ( vAca0 ) / AnandaH-1 sukham / yathA raso vai saH / rasa5 hyevAyaM labdhvAnandI bhavati (tai0 u0 2 / 7 / 1 ) ityAdau / 2 duHkhAbhAvaH / yathA paramAtmanyAnandAnaGgIkArapakSepi bhArApayame sukhI saMvRttaH ityAdAviva duHkhAbhAvarUpa AnandaH (mu0 1 pR0 103 ) / atra Anandazabdo lakSaNayA duHkhAbhAvabodhaka iti jJeyam / AnupUrvI-taduttaratvaviziSTataduttaratvAdiH / yathA ghaTamAnayetyakSarANAmAnupUrvI / yathA vA ucitAnupUrvI pratijJottarahetUttarodAharaNottaropanayottaranigamanatvarUpetyAdau ( ga0 ava0 patra0 4) / AnupUrvI ca ghaTaH ityatra svAvyavahitottarakSaNotpattikatvasaMbandhena ghakAraviziSTaTatvam iti cinyA ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 127 ) / evamanyatrApyUhyA / AnupUrvyam-kramaH ( jai0 sU0 vR0 a0 5 pA0 1 sU0 1) / AnuSAGgakam-uddezyAntarapravRttasya tatkarmanAntarIyakatayA prAptaH prAsaGgi konuddezyaH kAryavizeSaH / yathA bho baTo bhikSAmaTa yadi gAM pazyestAM .... cAnayetyAdau / atra bhikSArthaM pravRttasya daivAdgodarzanAttasyA AnayanamAnu . SaGgikam / tatroddezyatvAbhAvAditi bodhyam ( vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 nyaaykoshH| AnvIkSikI--pratyakSAgamAzritamanumAnaM sA anvIkSA / pratyakSAgamAbhyAmIkSitasyAnu IkSaNamanvIkSA / tayA pravartata ityAnvIkSikI nyAyavidyA nyAyazAstram ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) / yathA maharSigautamapraNItaM nyAya. darzanam / zravaNAdanu pazcAt IkSA anvIkSA unnayanam / tannirvAhikAnvIkSikI / upaniSadarthazcAnvIkSikyanusArI grAhyaH (gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / etasyA vidyAyAH pramANaprayojanAdikaM tu nyAyazabdavyAkhyAnAvasare dRzyam / ApaH--(dravyam ) [ka] rUparasasparzavatya Apo dravAH snigdhAH (vai0 2 / 1 / 2 ) / [kha] asvasAmAnyayuktAH ( ta0 bhA0 pR0 27 ) (ta0 kau0 1 pR0 2 ) / yathA ApaH svabhAvato medhyAH kiM punarvahniyogata ityAdau / [ga] zItasparzavatyaH (vai0 2 / 2 / 5 ) ( ta0 saM0 ) / tallakSaNaM ca abhAsvarazukletararUpAsamAnAdhikaraNA naimittikadravatvavadavRttirvA rUpavadvRttiH dravyatvasAkSAdvayApyA ca yA jAtiH tadvattvam ityAdi (vai0 u0 2 / 1 / 2 ) (mu0 1 pR0 04 ) / tAdRzI jAtizca jalatvameva / athavA nIlAsamAnAdhikaraNA bhAsvarazuklAsamAnAdhikaraNA rUpavadvRttivyatvasAkSAdvayApyA ca yA jAtiH tadvattvam (vai0 vi0 2 / 1 / 2) / yadvA zItasparzasamAnAdhikaraNA dravyatvAparA ca yA jAtiH tadvattvam ( ta0 dI0 1 pR0 8) / aptvasAmAnyaM ca saritsAgarasamavetatve sati jvalanAsamavetaM sAmAnyam (sarva0pR0 218 aulluu0)| Apo dvividhAH / nityA anityAzca / tatra nityAH paramANurUpAH / anityAstu kAryarUpAH / anityAtrividhAH / zarIram indriyam viSayazca / tatra zarIramayonijaM varuNaloke prasiddham / tasya ca zarIrasya pArthivAvayavopaSTambhenopabhogasamarthatvam ( prazasta0 pR0 4 ) / indriyam rasagrAhakaM rasanam / tacca jihvApravarti / viSayaH saritsamudrAdirhimakarakAdizca (tasaM0) (bhA0pa0 zlo0 41) (ta0bhA0 pR0 27) (ta0kau0 1 pR0 2 ) / atredaM bodhyam / himakarakAdInAM sAMsiddhikaM dravatvamasyeva paraMtu teSAmadRSTavizeSeNa ghanIbhAvAtsAsiddhikadravatvapratibandhamAnaM kalpyata iti vijJeyam (mu0) (si0 c0)| For Personal & Private Use Only Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 125 divyatejaHsaMyogAttu tatra dravatvapratirodhaH / kAThinyapratItistu tatra bhrAntireva / kecittu divyatejaHsaMyogAjalaparamANubhyAM dvathaNukam / taizca trasareNvAdikaM krameNa himAdau jAyate / tAdRzadvayaNukAdikaM ca dravatvarahitaM kaThinameveti himAdau kAThinyapratItirna bhrAntirityAhuH ( vai0vi0 2 / 1 / 2 ) / tatra karakAyA utpattikAraNaM tajanyaguNAzca bhAvaprakAze darzitAH / yathA divyavAyvanisaMyogAtsaMhatAH khAtpatanti yAH / pASANakhaNDavaJcApastAH kArikyomRtopamAH // karakAjaM jalaM rUkSaM vizadaM guru susthiram / dAruNaM zItalaM sAndraM pittahRt kaphavAtakRt // iti (vaac0)| apsu caturdaza guNA vartante / abhAsvaraM zuklarUpam madhuro rasaH zItaH sparzaH saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam gurutvam sAMsiddhikaM dravatvam snehaH vegazceti / sthitisthApakAkhyasaMskAropi jale vartata iti kecit ( ta* kau0 1 pR0 2 ) ( ta0 bhA0 pR0 27 ) ( bhA0 50 zlo0 31 ) / atrAmAsvaraM ca parAprakAzakam (pa0 mA0 ) / viyati vikSepe jale dhavalimopalabdhejale zuklarUpameva (mu0 1 pR0 75 ) / yadi tu viyati vikSiptajala upalabhyamAno dhavalimA tejogata eva tatra bhAsata ityucyeta tadA ghaTagatarUpamapi tejogatameva kiM na syAt iti / kAlindIjalAdau nIlimopalabdhistvAzrayaupAdhikI bhrAntireveti (mu0 1 patra0 75 ) / yadyapi jale kopi raso nAnubhUyate tathApi harItakyAdikaSAyadravyabhakSaNAnantaraM jalamAdhuryamanubhUyata eva / tasya tadvyaJjakatvAt / na ca jalasaMyogAddharItakyAdAveSa mAdhuryotpattiriti vAcyam / pAtrasthaharItakyAdAvapi jalasaMyogena madhurimotpattyApatteH / harItakyAM cAmalakyAmiva kaSAya eva rasonubhUyate / karkaTIbhakSaNAnantaraM jalasya yA tiktatopalabhyate sA karkaTyA eva jalamantareNApi tadhAt / jambIrarasAdAvamlopalabdhiH karavella ( karavIra- )rasAdau tiktatvopalabdhizcaitena vyAkhyAtA / sUryakarAdisaMyogAjjale ya uSNasparzaH pratIyate sopi sUryakarAdereva / snehastu jala eva / ghRtAdAvapi tadupaSTambhakajalasyaiva snehaH / snehaprakarSAcca For Personal & Private Use Only Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 nyAyakozaH / ( tAdRzasnehasyotkRSTatvena ) ghRtAderdahanAnukUlatvam / saktasikatAdau piNDIbhAvaH saMgraha nAmakaH saMyogavizeSo dravatvasnehakArita eva iti (vai0 vi0 2 / 1 / 2) (vai0 u0 2 / 1 / 2 ) / Apo vAyuvizeSasaMyogajanyA vAyuvizeSarUpA eva na tu dravyAntaramityAdhunikA hUNavidyAvizAradA vadanti / tanna sahyate naiyAyikairityalaM tadupapattidoSopanyAsena / AptaH - [ ka ] AptaH khalu sAkSAtkRtadharmA / RSyAryamlecchAnAM samAnaM lakSaNam / tathA ca sarveSAM vyavahArAH pravartante / sAkSAtkaraNamApti - stayA pravartata ityApta ityarthaH ( vAtsyA 0 1 1/7 ) / atrAptatvaM ca prayogahetubhUtayathArthajJAnavattvam (nyA0 bo0 4 pR0 19 ) / [ kha ] prakRtavAkyArthayathArthajJAnavAn ( gau0 vR0 1/1/7 ) / yathA AptopadezaH zabdaH ( gau0 1|1|7 ) ityAdAvAptaH / [ga] yathAbhUtasyAbAdhitArthasyopadeSTA puruSaH (ta0 bhA0 pR0 17 ) ( pra0 pra0 ) ( si0 ca0 4 pR0 30 ) / [gha] yathArthavaktA ( ta0 saM0 4 ) | yathA satyavatIsutaNyAsa gautamAdirAptaH / [Ga ] anubhavena vastutattvasya kArtsnyena nizcayavAn rAgAdivazAdapi nAnyathAvAdI ya: sa AptaH iti carake pataJjaliH ( la0 ma0 patra0 2 ) / Aptopadeza: - ( pramANazabdaH ) [ka] yathAdRSTasyArthasya cikhyApayiSayA prayuktaH zabdaH [kha] prakRtavAkyArthayathArthajJAnaprayuktaH zabdaH / athavA Apto yathArtha upadezaH zAbdabodho yasmAt ( gau0 vR0 1 / 1 / 7 ) / yathA brahmasUtranyAyasUtrAdirAptopadezaH / 1 Apyam - (nakSatram ) pUrvASADhA ( pu0 ci0 pR0 353 ) / ApyAyanam -- kuzodakena japtena pratyaNaM prokSaNaM manoH / vAribIjena vidhivadApyAyanaM matam || ( sarva0 saM0 pR0 370 pAtaJja0 ) / AbhAsaH - 1 ( nigrahasthAnam ) vyabhicArAdAvasiddhyAdbhAvanam (gau0vR0 5/2/22) / yathA parvato dhUmavAnbaherityAdau vahniH svarUpAsiddhaH syAditi / niranuyojyAnuyogaprabhedoyamiti vijJeyam ( gau0 0 5 / 2 / 22 ) / For Personal & Private Use Only Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 627 2 apramAjJAnahetuH (ga0 bAdha0 5 - 6 ) / yathA tatprayuktaM sAmAnyato dRSTasyApyAbhAsatvamiti bAdhasyAsAMkaryAt ( ci0 2 pR0 105 ) ityAdAvAbhAsaH / 3 pratikUlaH viruddho vA / yathA tarkAbhAsaH pramANAbhAsaH nyAyAbhAsaH ityAdau ( ku0 5 / 3 ) ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) ( ta0 kau0 pR0 6 ) / 4 bhramaH / yathA zuktau rajatAbhAsa ityAdau / 5 jJAnaviSayaH / yathA hetvAbhAsa ityAdau hetudoSaH / atra hetAvAbhAsata iti vyutpattyA AbhAsapadaM hetuniSThadoSaparam iti jJeyam (nyA0 20 sAmA0 ) / 6 upAdhitulyatayA bhAsamAnaM pratibimbam AbhAsa iti mAyAvAdina AhuH / tatroktam / buddhitatsthacidAbhAsau dvAvetau vyApto ghaTam / tatrAjJAnaM dhiyA nazyedAbhAsAttu ghaTaH sphuret // ( paJcada0 7 / 91 ) iti ( vAca0 ) / 7 vikalaH / yathA liGgAbhAsaH ityAdau AbhAsazabdasyArthaH / i I 1 Amantritatvam - svakartavyatvaprakAra kadhIjanakaM pratyAkhyAnArhaM yadvAkyaM tatpratipAdyatvam / yathA putrotsave bhavAn bhuJjItetyAdau liGarthaH atra svapadaM niruktapratipAdyatvAbhimatabhavadAdiparam / vAkye pratyAkhyAnArhatvaM ca pratyavAyAjanaka pratyAkhyAnatvam / yatpratyAkhyAne kAmacArastat vAkyam AmantraNamiti smRteH (za0 pra0 pR0 156 ) / atra pratyavAyasyAjanakaM pratyAkhyAnaM yasyeti bahuvrIhiH / evaM ca putrotsave bhavAnbhuJjIta ityuktasya bhojanasya tyAgepi na kAcitkSatiH / icchA cedbhoktavyaM nocenna bhoktavyamiti tAtparyam / tAdRzaM vAkyaM ca bhavatAtra bhoktavyam ityAmantraNarUpam / tatpratipAdyo bhavadAdiH iti vijJeyam / bhavAn bhuJjItetyatra liGa mantritatvaikadeze svakartavyatva bIghe dhAtvartho vizeSyakatvenAnveti / tathA ca putrotsava nimittakabhojanadharmikasvakartavyatvadhI janakavAkyapratipAdyo bhavAn ityAkAro bodha. / etram bAlaM yudvAttArayestvam jalAdvipraM samuddhareH ityAdAvapyuktarItyaivAnvayo draSTavyaH ( za0 pra0 156 ) / vaiyAkaraNAstu AmantraNaM kAmAcArAnujJA / tadarthazca svecchayA pravRttasyetaratra pravRttipratibandhaphalakasvAbhilaSitaviSayaka pravRttyanukUlo vyApAraH / athavA 1 For Personal & Private Use Only Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 nyaaykoshH| svAbhilaSite kAmacAreNa pravRttasyeSTasAdhanatAbodhanam / yathA ihAsIteti atra upavezanAdivyApAre iSTasAdhanatAjJAnAtpravRttAvitaratrApravRttirarthataH phalati iti bodhyam / yadvA anujJAtuH pravRttaprayojanasyetarapravRttipratibandhenaitatpravRttiviSaya iSTasAdhanatAbodhanam / yathA ArabdhaM kuruta tatkuruSva yathAhitamityAdAvAmantraNaM loDarthaH ityAhuH (vai0 sA0 da0 pR0 131-132) / AmikSA--tapte payasi dadhyAnayati sA vaizvadevyAmikSA vAjibhyo vAjinam iti zrUyate / tatra ghanIbhUtaH payaHpiNDa AmikSA jalaM vAjinam * (jai0 nyA0 a0 2 pA0 2 adhi0 9) / AmnAyaH-1 smygbhyaasH| atra samyaktvaM ca niyamadhAraNapUrvakatvaM guru mukhazravaNapUrvakatvaM ceti bodhyam (vaac0)| 2 samyak paatthH| 3 vedaH / Ayatanam-1 avacchedakam ( nIla0 pR0 7 ) / yathA Atmano bhogA yatanaM zarIramityAdau / 2 pratimeti vaidikA vadanti / yathA devatAyatanAni hasanti rudantItyAdyAtharvaNazrutau / 3 AzrayaH sthAnaM veti bauddha kAvyajJA aahuH| AyIbhAvaH--vidyamAna eva akArasyoparitana ikAraH sAmaprasiddhyA prakriyayA vRddhaH sannaikAro bhavati / tasya saMdhyakSaratvAdakAraH pUrvabhAgaH IkAra uttarabhAgaH / tAvubhau vizleSeNa gIyamAnAvAyIbhAvaM pratipadyate ( jai0 nyA0 a0 9 pA0 2 adhi0 9) / Ayojanam-1 karma / yathA kAryAyojanadhRtyAdeH padAtpratyayataH zrute rityAdau ( ku0 5 / 1 ) ( di0 1 pR0 19) / 2 vyAkhyAnam / yathA vedAstadarthavidAyojitAH ityAdau / vyAkhyAtA ityarthaH / . Arabdhakarma-1 tatsAmagrIsaMpAdanam ( mU0 ma0 1 pR0 24 ) / ghaTAdisthale daNDacakrAdirUpasAmagrIsaMpAdanam / 2 caramavarNasamUho granthaH (mU0 ma0 1 pR. 23) / yathA granthasthale taccedam maGgalam For Personal & Private Use Only Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 129 ArabdhakarmAGgam karmArthitayA ziSTaistatpUrva kriyamANatvAt prayAjAdivat (ci0 pR0 19) / ityAdAvArabdhakarma / caramavarNasamUho nAma caramavarNaparyantavarNasamUhaH / kecittu kaNThatAlvAdyabhighAtadRSTapratibandhakAbhAvAdirevArabdhakarmetyAhuH / 3 vedAntinastu phaladAnAya saMmukhaH puNyapApAnyatarAtmakaH adRSTavizeSaH / yathA prArabdhakarmaNo bhogAdeva parikSaya ityAdau prArabdhakarma iti vadanti / ArambhaH-1 AdyapravRttiH / yathA athedamArabhyata ityAdau AGapasargapUrvakarabhadhAtorarthaH / 2 apravRttasyAdyA pravRttiH / yathA sRSTyArambhaH / 3 kartavyakarmacikIrSeti mImAMsakAH (mU0 ma0 1) / 4 autsukyamArambha iti nATakAlaMkArajJA vadanti / taduktaM pratAparudre autsukyamAtramArambhaH parirambhAya bhUyase iti / 5 jJAtuH IpsAprayuktasya sukhasAdhanAvAptaye samIhAvizeSaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 prastAvanA ) / ArAdupakArakam-dravyAdyanuddizya kevalaM vidhIyamAnaM karma ( mI0 nyA0 pR0 36 ) / ArAdhanam - [ka] gauravitavRttiniSThaprItihetubhUtA kriyA (ta0 pra0 2) (ga0 zakti0 ) / atra gauravitavRttitvamupalakSaNam ( kRSNa0 za0 ) / gauravaM tvArAdhyatvAvagAhI jJAnaprabhedaH / ayaM jJAnaprabheda eva bhaktirityucyate (za0 pra0 pR0 95 ) / [kha] gauravitaprItihetukriyA ( ki0 va0 4) / [ga] gauravaprayuktaprItyavacchinnakriyA / yathA pitaramArAdhayati upAste pUjayatItyAdau dhAtvarthaH / atredaM bodhyam / paramAtmAnamArAdhayatItyAdau gauravaprayuktakriyAmAtramArAdhanam / tadeva lakSaNayA dhAtvarthaH / tena na paramAtmanaH prItivirahAdayogyatvApattiH / atrAyaM vizeSo jnyeyH| pitrAdisevAyAzca matrakaraNakatvAbhAvAnna tatra pitaraM yajate ityAdikaH prayogaH / atra dhAtvarthaniviSTayorgauravaprItyoH krameNa viSayatvAdheyatvAbhyAM pitrAderanvayaH / tena pitRgocaragauravaprayuktA yA pitRniSThaprItihetukriyA tadvAn ityevaM buddhiH ( za0 pra0 pR0 95 ) / 17 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 nyAyakozaH / ArAmaH - puSpaphalopacayaheturbhUbhAga ( mitAkSarA vya0 lo0 154 ) / AropaH - bhramavadasyArthonusaMdheyaH / ArohaNam - UrdhvadezAvacchinna saMyogAnukUlakriyA / yathA ArUDhavAnaro vRkSaH ityAdI / atra ArUDho vAnaro yam iti vyAse ktapratyayasyAzrayorthaH / dvitIyAyA Adheyatvam / tathA ca vRkSavRttyUrdhvadezAvacchinnasaMyogAnukUlakriyAzrayo vAnaraH ityanvayabodhaH / samAse tu ArohaNakartRvAnarasaMbandhI vRkSaH ityanvayabodhaH / saMbandhazca tatra svakartRkArohaNa karmatvarUpaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 49 ) / ArthIbhAvanA - 1 prayatnavizeSaH / 2 anyotpAdanAnukUlavyApAra sAmAnyam ( mI0 nyA0 pR0 72 ) / ArSam - 1 (vidyA) AmnAyavidhAtRNAmRSINAmatItAnAgatavartamAneSvarthe dhvatIndriyeSu dharmAdiSu pranthopanibaddheSvanupanibaddheSu cAtmamanasoH saMyogavizeSAddharmavizeSAcca yatprAtibhaM pratibhAjanyaM jJAnaM yathAtmanivedanamutpadyate tat ArSam ityAcakSate / tacca jJAnaM bAhulyena devarSINAm / kadAcideva laukikAnAm / yathA kanyakA bravIti zvo me bhrAtA AgantA iti hRdayaM me kathayati iti / siddhadarzanaM na jJAnAntaram / kathaim / yatsUkSmavyavahitaviprakRSTeSvartheSu siddhAnAM draSTRNAmaJjanapAdalepaguTikAdisiddhInAM darzanaM tatpratyakSameva / divyAntarikSa bhaumAnAM prahanakSatrasaMcArAdi nimittamupalabhya prANinAM dharmAdharmavipAkadarzanaM yat tadanumAnameva / atha liGgAnapekSaM dharmAdidarzanaM tadArSapratyakSayoranyatarasminnartabhUtam iti ( prazasta0 guNa 0 pR0 32 ) / 2 vivAhabheda: / AdAyArSastu godvayam / yatra punargomithunamAdAya kanyA dIyate sa ArSa : ( mitAkSarA a0 1 zlo0 59 ) / 1 Alambanam - yasminvijJAne yadavabhAsate tattadAlambanam ( sarva0 saM0 pR0 422 zAM0 ) / 1 atra pAThAntaram - katham / pratyakSAnumAnAbhyAm / tatra pratyakSeNa viprakRSTapadArthadarzanam / anumAnena tu divyAntarikSa0 iti / For Personal & Private Use Only Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 131 nyaaykoshH| Alasyam-1 kRterabhAvaH ( si0 ca0 1 pR0 3 ) / zarIravAJcittagurutvAdapravRttirAlasyam ( sarva0 saM0 pR0 355 paatnyj0)| 2 AlasyaM guNavizeSa iti kecidaahuH| AlokaH-1 sUryA ditejaHprakAzaH / yathA gRhNAti cakSuH saMbandhAdA lokodbhUtarUpayoH ( bhA0 pa0 zlo0 56 ) ityAdau / 2 darzanam / yathA yadAloke sUkSmaM vrajati sahasA tadvipulatAm ( zAku0 ) ityAdau / Alocanam-1 vizeSadharmA dinA vivecanam / 2 cAkSuSajJAnam / sAMkhyAstu sAmAnyavizeSazUnyatayendriyajanyo nirvikalpakasthAnIyontaHkaraNavRttivizeSa ityAhuH ( vAca0 ) / AvaraNam-1 prAptipratiSedhaH ( vAtsyA0 1 / 2 / 8) / avidyeti mAyA vAdino jguH| 3 bAhyaM tama iti maadhyaaH| 4 AcchAdanamiti kaavyjnyaaH| AvApaH-1 Anayanam / 2 AkSepa iti kecit / 3 sNgrhH| ghaTaM naya gAmAnaya ityAvApodvApAbhyAmityAdau / 4 pradhAnahoma AvApa iti yAjJikA AhuH ( vaac0)| 5 yastvAvRttyA bahunupakaroti sa AvApaH (jai0 sU0 vR0 a0 11 pA0 1 sU0 1) / AvirbhAvaH--1 utpattiH / yathA mRdo ghaTasyAvirbhAvaH / sAMkhyAstu prakAzAtmikA abhivyaktirAvirbhAvaH / yathA kUrmazarIrAdaGgAnAmAvirbhAva ityAhuH ( vAca0 ) / itthaM hi sAMkhyA mAyAvAdivedAntinazca vadanti / ekasyA mRdaH suvarNasya vA ghaTamukuTAdayo vizeSA niHsaranta Avirbhavanta utpadyanta ityucyante / na punarasatAmutpAdaH satAM vA nirodhaH iti / naiyAyikAstu buddhizabdakAryakAlAkArasaMkhyAdibhedAtkAryasya kAraNAdbhinna tayA ( zrIbhASya0 21.1 / 15 ) kAraNAdutpattiriti prAhuH / AvRttiH-1 punaH punrbhyaasH| bhUya ekajAtIyakriyAkaraNamiti yAvat / yathA AvRttirasadupadezAt (bra0 sU0 4 / 1 / 1 ) ityAdI zrotavyo mantavya iti shrvnnaadiinaamaavRttiH| yathA vA AvRttiH sarvazAstrANAM bodhAdapi garIyasI (udbhaTaH) ityAdau / 2 svasthAnasthitasya padasya padasamUhasya vA punaranusaMdhAnam ( di. 4 pR0 188 ) / yathA halantyam (1 / 1 / 3) iti pANinisUtrasyAnyonyAzrayadoSavAraNAya punaranusaMdhAnam / For Personal & Private Use Only Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 nyaaykoshH| AzaMsanam -AzIrvAdavadasyArthInusaMdheyaH / AzayaH--A phalavipAkAJcittabhUmau zerata ityAzayAH dharmAdharmasaMskArAH ( sarva0 saM0 pR0 365 pAtaJja0 ) / AzA-anitiprApyeSTArthaprArthanA ( kATha0 118 bhASyam ) / AzIH-[ka] vaktricchAviSayatvam / yathA ghaTamAnaya ityAdau loDarthaH / atra ghaTakarmakamadicchAviSayAnayanAnukUlakRtimAMstvam ityarthaH (tarkA04 pR0 14 ) / yathA vA ayurAzAsteyaM yajamAnosau . ( taittirIyabrAhmaNe 3 / 5 / 10) ityAdAvAGpUrvakazAsdhAtvarthaH / [kha ] zAbdikAstu hitaviSayikA loDAdyantazabdaprayoktricchA yathA bhavatu te zivaprasAda ityAdau loDarthaH ityaahuH| atra hitaviSayakamadicchAviSayo yastvatsaMbandhizivaprasAdastatkartRkaM bhavanam iti bodhaH (vai0 sA0 da0 pR0 129) / [ga] iSTArthAviSkaraNamiti kazcidvakti / yathA yAM vai kAzcana yajJa Rtvija AziSamAzAsate yajamAnasyaiva sA ( zata0 brA0 1 / 3 / 1 / 26) ityAdau ( vaac0)| AzIrliGa--(liG) ya AzaMsanasya bhAvitvasya ca bodhako lakAraH sa AzIrliGityucyate / yathA bhUyAt bhUyAstAmityAdAvAzIrliG / jIvatu bhavAnityAdau tu loDAdikaM AzaMsanIyatvasya bodhakamapi na bhAvitvasya / jIviSyatItyAdau bhAvitvasya bodhakopi luDAdi zaMsanIyatvasya bodhakaH / ato na tatra loTlaDAdau atiprsnggH| AzIrliGa pratyayastu prakRtyarthasyAzaMsAM bhAvitvaM cAnubhAvayatIti lakSaNasamanvayo bodhyaH ( za0 pra0 pR0 162 ) / Azaucam-na zuciH azuciH / tasya bhAva Azaucam / Azaucazabdena ca kAlavizeSasnAnAdyapanodyaH piNDodakadAnAdividheradhyayanAdiparyudAsasya ca nimittabhUtaH puruSagataH kazcanAtizayaH kathyate ( mitAkSarA a0 3 / 1 ) / Azrayatvam-adhikaraNatAvadasyArthInusaMdheyaH / For Personal & Private Use Only Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 133 AzrayAsiddhaH-(hetvAbhAsaH) [ka] yasya hetorAzrayo nAvagamyate sH| [kha] yasya hetoH pakSoprasiddhaH saH / sa ca AzrayAsiddhaH pakSatAvacchedakAbhAvavatpakSakaH / yathA gaganAravindaM surabhyaravindatvAtsarojAravindavadityatrAravindatvamAzrayAsiddham (ta0 saM0) (pra0 pra0). ( ta0 kau0 2 pR0 14 ) ( ta0 bhA0 pR0 45 ) / AzrayAsiddhazabdArthastu Azrayasya pakSasya asiddhiH pakSe pakSatAvacchedakasyAbhAvaH tadvAn iti / etallakSaNaM ca vakSyamANAzrayAsiddhimattvameveti bodhyam ( vAkya0 2 pR0 17 ) / anantarodAharaNe gaganAravindamAzrayaH sa ca nAstyeva (ta0 bhA0 pR0 45)( ta0 saM0 ) / atra cAravinde pakSe gaganIyatvaM pakSatAvacchedakaM nAstItyaravindatvaM heturAzrayAsiddhaH / AzrayAsiddhasya hetvAbhAsatvaM vittham / AzrayAsiddhatvajJAnaM ca parAmarzapratibandhakam / atra AzrayAsiddhatvajJAnasya pakSe pakSatAvacchedakavaiziSTyAvagAhigrahapratibandhakatvena parAmarzapratibandhakatvamiti jJeyam / aravinde gaganIyatvaM nAsti iti jJAne surabhitvavyApyAravindatvavadgaganAravindam iti parAmarzAsaMbhavAt / etasya parAmarzasya aravinde gaganIyatvasaMbandhAvagAhitvAt iti ( ta0 kau0 2 pR0 14 ) / tathA ca aravinde gaganIyatvAbhAve nizcite. gaganIyatvaviziSTAravinde saurabhAnumitipratibandhaH phalam ( nyA0 bo0 2 pR0 18 ) / AzrayAsiddho dvividhaH asadAzrayAsiddhaH asAdhakazceti / tatrAdyo yathA gaganAravindaM surabhi aravindatvAt sarojAravindavat iti / dvitIyo yathA IzvaravAdinaM prati kSityAdikaM sakartRkam kAryatvAdbhaTavat iti / atra sAdhyasya nizcitatvena pakSe sAdhyasaMdehAnupapattau saMdigvasAdhyavataH pakSasyAbhAvAdAzrayAsiddhi rbodhyA (pra0 ca0 pR0 31 ) / AzrayAsiddhiH-(hetudoSaH ) jJAnasya viSayatayA viziSTapakSagrahavirodhitA vacchedakaM rUpam ( dIdhi0 2 pR0 217 ) / tacca rUpam pakSatAvacchedakaviziSTapakSAsiddhiH / athavA pakSatAvacchedakAbhAvavAn pakSaH / yadvA pakSe pakSatAvacchedakasyAbhAvaH ( nyA0 bo0 2 pR0 18) / yathA For Personal & Private Use Only Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| / gaganakamalaM surabhi kamalatvAdityatra kamale pakSe gaganIyatvAbhAvaH - ( nyA0 ma0 2 pR0 21 ) / yathA vA kAJcanamayaH parvato vahnimA- nityAdau parvate kAzcanamayatvasyAbhAvaH (mu0 2 pR0 161 ) ( gau0 1vR0 112 / 7 ) / atra parvato na kAzcanamayaH iti jJAne vidyamAne - kAJcanamaye parvate vahnivyApyadhUmavAnkAzcanamayaparvataH iti parAmarzaprati bandhaH phalam / yathA vA anityagaganaM rUpavadityAdau gaganAderanityatvAdikam AzrayAsiddhiH ( dIdhi0 2 pR0 217) / .. AsattiH-1 [ka ] ekenaiva puMsA padAnAm avilambenoccAritatvam (ta0 bhA0 4 pR0 18) / etasya jJAnaM ca zAbdabodhasya janakamiti - vijJeyam / ata eva ekaikazaH prahare prahare asahoccArite gAmAnayetyAdau - nAnvayabodhaH / saMnidherabhAvAt iti ( ta0 kau0 4 pR0 17 ) ( ta0 saM0 ) / [kha] padAnAmavilambenoccAraNam (ta0 saM0 ) / - tadarthazca avilambena padArthopasthitiH ( ta0 dI0 4 pR0 32 ) / athavA tatpade tatpadAvyavahitatvam / tathA ca gopadaniSThaM ampadAvyavahitatvam gopade ampadasaMnidhirityarthaH ( vAkya0 pR0 19 ) / yathA gAmAnaya zuklAM daNDeneti vAkye padAnAmavilambenoccAraNAt saMnidhirUpA AsattiH ( ta0 kau0 4 pR0 17) ( bhA0 pa0 zlo0 84 ) / [ga] prakRtAnvayabodhAnukUlavyavadhAnAbhAva Asattiriti prAzcaH / anvayapratiyogyanuyogyarthopasthApakapadayoravyavadhAnamityarthaH / tena giri(ktamagnimAn devadattenetyAdau nAtivyAptiH ( ma0 pra0 4 pR0 57 ) / idaM lakSaNatrayaM ( ka kha ga ityatra vidyamAnam ) prAcInamatamanusRtyoktamiti bodhyam / navyAstu naitAdRzyA Asatte niM zAbdabodhe kAraNam / kiMtu avyavahitapadatAtparyamAsattiH tajjJAnaM zAbdabodhe kAraNamityAhuH (nyA0 ma0 4 / 23-24 ) ( ma0 pra0 4 pR0 57 ) / tattAtparya ca etatpadaM etatpadAvyavahitottaramabhisaMdadhAtu itybhisNdhaapyituricchaa| ata eva maunizlokepyAsattiH / vakturabhAvepyanusaMdhAtuH sattvAt / zukavAkye ca bhagavattAtparya For Personal & Private Use Only Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 135 nyaaykoshH| mAdAyaiva gatiH iti (nyA0 ma0 4 pR0 24) / [gha] avyavadhAnenAnvayapratiyogyanuyogyupasthitiH (ci04 ) (tarkA0 4 pR0 13 ) / [3] yatpadArthena saha yatpadArthasyAnvayopekSitastayoravyavadhAnenopasthitiH (mu0 4 pR0 185) / [ca] vRttyA (zaktilakSaNAnyatarasaMbandhena) pdjnypdaarthopsthitiH| sA ca svarUpasatI zAbdabodhahetuH na tu jJAtA iti bodhyam ( nyA0 ma0 4 pR0 24 ) (ma0 pra0 4 pR0 57 ) / 2 pratyakSajanakaH saMnikarSaH / yathA AsattirAzrayANAM tu sAmAnyajJAnamiSyate ( bhA0 pa0 zlo0 65 ) ityAdau / Asanam-sthirasukhamAsanam / tacca padmAsanabhadrAsanavIrAsanasvastikAsanadaNDakAsanasopAzrayaparyaGkakrauJcaniSadanoSTraniSadanasamasaMsthAnabhedAdazavidham .. ( sarva0 saM0 pR0 376 paatnyj0)| AsuraH-(vivAhabhedaH ) Asuro draviNAdAnAt ( yAjJavalkya0 a0 1 zlo0 61) / AsedhaH-rAjAjJayA avarodhaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 5) / AstikaH-1[ka] paralokAdyastitvavAdI / yathA satyavatIsuto vyAsaH / [kha] narakabhIrurAstikazabdavAcyaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 105) / AstikAstu vedAntimImAMsakAdayo bahavaH nAstikebhyo vibhinnamatikAzcati bodhyam / 2 jaratkArumuniputra RSivizeSaH / AsravaH-[ka] audArikAdikAyAdicalanadvAreNAtmanazcalanaM yogapada vedanIyam (sarva0 saM0. pR0 73 Ahe 0 ) / [kha] AsravaH karmaNAM bandhaH ( sarva0 saM0 pR0 36 Ahe. ) / Asravo bhavahetuH syAtsaMvaro mokSakAraNam iti ( sarva0 saM0 pR0 80 AI0 ) / AhAryam-1 ( pratyakSam ) [ka] svavirodhidharmadharmitAvacchedakakaM khaprakArakaM jJAnam / yathA nirvahniH parvato vahnimAn iti jJAnam (ga0 sAmA0 2 pR0 19) / tathA hi svaM vhniH| tasya virodhI dharmaH vahayabhAvaH / sa eva dharmitAvacchedako yasmin jJAne tat / kiMca svaM vahniH sa eva prakAro vizeSaNaM ca yasmin jJAne tat iti vigrahArtha For Personal & Private Use Only Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 nyaaykoshH| samanvayA vijnyeyaaH| [kha] svaviruddhadharmAvacchinnadharmitAvacchedakaka svAvacchinnaprakArakaM jJAnam / yathA dhUmavyabhicAraviziSTavahnayAdidharmitAvacchedakako dhUmavyApyatayA vahnayAdiprakArako dhUmavyabhicArivahnimAn dhUmavyApyavahnimAna ityAkArako grahaH (ga. sAmA0 2 pR0 14) / atra svaM dhUmavyApyatvam / tadviruddho dharmaH dhUmavyabhicAraH / tadavacchinnaH vhnyaadiH| sa eva dharmitAvacchedako yatra grahe saH / kiMca svaM dhUmavyApyatvam / tadavacchinnaH tena rUpeNa vahnayAdiH / sa eva prakAro yasmin grahe saH iti vigrahArthalakSaNasamanvayA vijJeyAH / [ga] svasminsvAvRttitvAvacchinnaprakArakaM jJAnam / yathA parvataH parvatAvRttimAn iti jJAnam (ga0sAmA0 2 pR0 19) / atra svapadaM parvataparam / tathA ca etajjJAnasya parvate parvatAvRttitvaviziSTa prakArakatvenAhAryatvaM saMpadyate iti bodhyam / [5] svaviSayakecchAvyavahitottarakSaNotpannapratyakSam / atra svamAhAryam / tathA ca viSayatvasvAvyavahitottaratva-etadubhayasaMbandhenecchAvacchinnapratyakSamityanugamo bodhyaH ( ga0 satpra0 patre,17 )|[ng ] bAdhakAlInecchAjanyaM jJAnam / yathA hrado vahnimAna iti jJAnam / idaM tvavadheyam / AhAryAtmakaM jJAnaM pratyakSameveti naiyAyikAnAM siddhAntaH / zAbdabodhAsmakamapItyAlaMkArikA vadanti iti / 2 vyApyam / yathA kArya ca tasya dazadhAhArya dhArya prakAzyaM ca ( sAMkhyakArikA 32) ityAdau / 3 laukika aupAsanikognirAhArya iti yAjakA vadanti ( vAca0 ) / AhvInaibukam-svasvakulAgataM karaJjArkA disthAvaradevatApUjAdikam (jai0 nyA0 a0 1 pA0 3 adhi. 8) / icchA-[ka] (guNaH) icchAtvasAmAnyavatI (pra0 pra0 17 ) ( ta0 kau0 pR0 18 ) / sA ca yathA idaM me bhUyAt ityevaMrUpaH kAmobhilASo vA ( ta0 sN0)| sA ca manogrAhyA AtmamAtravRttizceti vijJeyam ( bhA0 50 zlo0 58) / icchAlakSaNaM ca pravRtteH sAkSAdanukUlatvam ( vAkya0 pR. 21) / athavA yatnasaMskAra For Personal & Private Use Only Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 137 nyaaykoshH| bhinnatve sati saMbandhAnavacchinnaprakAratAkatvam (la0 va0 pR0 35 ) / atredamuktam / AtmajanyA bhavedicchA icchAjanyA bhvetkRtiH| kRtijanyA bhaveJceSTA ceSTAjanyA bhvetkriyaa|| iti / icchA cAtmadharma iti naiyAyikasiddhAntaH / kAmaH saMkalpo vicikitsA zraddhAzraddhA dhRtiradhRtihIM(6rityetatsarvaM mana eva iti zruteH sa manodharma iti sAMkhyA mAyAvAdinazvAhuH / zrutau kAmapadenecchocyate / icchA dvividhA / phalaviSayiNI tadupAyaviSayiNI ceti / atra mukhyaM phalaM sukhaM duHkhAbhAvazca / tatra phalecchAM prati phalajJAnamAtraM kAraNam / ata eva phalasya svataH puruSArthatvaM saMbhavati iti bodhyam ( bhA0 50 zlo0 147 ) (mu0 gu0 pR0 220-221 ) (ta0 kau0 pR. 18) / atredaM rahasyam / sukhasyaiva caramaphalatvena sukhAdyAtmakaphalAnantaraM phalAntarAbhAvAt sukhecchAyA neSTasAdhanatvajJAnApekSA / api tu sukhajJAnenaiva sukhecchotpadyate iti / upAyecchAM prati tviSTasAdhanatAjJAnaM kAraNam ( bhA0 50 zlo0 147) (mu0 gu0 pR0 221) (ta0 kau0 pR0 18 ) / yathA svargAtmakaphalasya upAyo yAgaH / tadviSayakecchAM prati yAgo mama iSTasya svargAtmakaphalasya sAdhanam iti jJAnaM kAraNam / icchAM prati balavadaniSTAnanubandhitvajJAnamapi kAraNaM bhavati / punarapi nityAnityabhedenecchA dvividhA / tatra jIvecchA anityaa| IzvarecchA tu nityA sarvaM jagadbhUyAt iti samUhAlambanAmikA ceti / mAyAvAdinastu vyomAdivatsA anityetyAhuH ( vaac0)| [kha] svArtha parArthaM vA aprAptaprArthanA / sA cAtmamanasoH saMyogAtsukhAdyapekSAtsmRtyapekSAdvotpadyate / prayatnasmRtidharmAdharmahetuH / kAmaH abhilASaH rAgaH saMkalpaH kAruNyam vairAgyam upadhA bhAvaH ityevamAdaya icchAbhedAH / maithunecchA kAmaH / abhyavaharaNecchA abhilASaH / punaH punarviSayAnuraJjanecchA rAgaH / anAsannakriyecchA saMkalpaH / svArthamanapekSya paraduHkhaprahANecchA kAruNyam / doSadarzanAdviSayatyAgecchA vairAgyam / paravaJcanecchA upadhA / antarnigUDhecchA bhAvaH / cikIrSAjihItyAdikriyAbhedAdicchAbhedA bhavanti (prazasta0 2 pR0 33 ) / 10 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 nyaaykoshH| ijyA-devatApUjanam ( sarvaduH pR0 117 rAmAnu0 ) / itarabAdhagrahaH-sAdhyatAvacchedakavyApyayatkiciddharmAvacchinnetarasAdhyatAva cchedakaviziSTAbhAvavatpakSaviSayakaM jJAnam / yathA parvato vahnimAnityAdau mahAnasIyetaravahnayabhAvavAnparvataH iti jJAnam / tathA hi| sAdhyatAvacchedakamatra vahnitvam / tadvyApyo yatkiMciddharmaH mahAnasIyatvam / tadavacchinnaH mahAnasIyavahniH / tasmAditaraH ( bhinnaH ) yaH sAdhyatAvacchedakaviziSTaH catvarIyAdirvahniH / tadabhAvavAn pakSaH parvataH / tadviSayakaM jJAnam iti / asya prayojanaM hi yathA parvato vahnimAna ityAdisthale vahnivyApyadhUmavAn parvataH iti parAmarzAdapi mahAnasIyavahnibhinnavahnayabhAvavAn itItarabAdhagrahabalAt mahAnasIyavahnitvAdinAnumitiH parvato mahAnasIyavahnimAn iti jAyata iti ( ta0 pra0 kha0 4) / .. itarabAdhagrahasahakRtAnumitiH- ( anumitiH) sAmAnyadharmAvacchinnasya. sAdhyatve vizeSadharmAvacchinnetarabAdhagrahasattve jAyamAnA vishessdhrmaavcchinnvidheykaanumitiH| yathA parvate dhUmena zuddhavahnitvAvacchinnasya sAdhane parvato vahnimAnityAdau parvato mahAnasIyavahnimAn ityanumitiH / atra ca tAdRzabAdhagrahakAle sAmAnyadharmAvacchinnavyApyavattAparAmarzAdapi vizeSa dharmAvacchinna vidheyakAnumitiH svIkriyata iti naiyAyikasiddhAnto jnyeyH| itaretaraH-(dvaMdvasamAsaH ) ekavacanAnyasubAkAGkaH samAsaH / yathA dhava khadiro chindhItyAdAvitaretaradvaMdvaH / atra hi dhavakhadirAvagatau dvivacanAdiH pramANam ( za0 pra0 pR0 66 ) / atredaM bodhyam / dhavakhadirAviti svarUpadvayapratItena lakSaNA zaktirveti naiyAyikasiddhAntaH / mImAMsakAzca dhavakhadirAvityAdAvuttarapade dhavakhadirAdisAhityAzraye lakSaNAmAhuH / vaiyAkaraNAstu tAdRzasAhityAzraye zaktimAhuH (nyA0 ma04 pR013)| zAbdikAzca militAnAmanvaya itaretaraH iti vadanti / itaretarat-anyonyazabdavadasyArthInusaMdheyaH (la0 ma0 ) / iti--(avyayam ) 1 hetuH / 2 prakAzanam / 3 nidarzanam / 4 prkaarH| . 5 anukrssH| 6 smaaptiH| 7 prakaraNam / 8 svarUpam / 9 sAMni For Personal & Private Use Only Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 139 dhym| 10 vivakSAniyamaH / 11 matam / 12 pratyakSam / 13 avadhAraNam / 14 vyavasthA / 15 parAmarzaH / 16 mAnam / 17 itthamarthaH / 18 prakarSaH / 19 upakramaH / tatra hetau udAharaNam itIva dhArAmavadhIrya (naiSa0) iti sma sA kAsvareNa lekhitam (naiss0)| prakAzArthe yathA itihari / prakAre yathA iti madamadanAbhyAM rAgiNaH spaSTarAgAH (mAgha0) / prakaraNe yathA itikRtyam itikartavyam itivRttam / idamarthe 'yathA virodhisiddhamiti kartumudyatam ityAdi ( vaac0)| atrAyaM vizeSo jJeyaH / svarUpArthadyotakatA tridhaa| zabdasvarUpadyotakatA prAtipadikArthadyotakatA vAkyArthadyotakatA ceti / tatra zabdasvarUpadyotakatve tadyoge na prathamA / yathA kRSNeti maGgalaM nAma yasya vAci pravartate ityAdau / prAtipadikArthadyotakatve tu prathamA bhavati / yathA cayastviSAmityavadhAritaM purastataH zarIrIti vibhaavitaakRtim| vibhurvibhaktAvayavaM pumAniti kramAdamuM nArada ityabodhi saH // ( mAghaH 1 ) ityAdau / vAkyArthadyotakatve ca na prathamA / yathA ,ata eva gavityAha bhU sattAyAmitIdRzam / na prAtipadikaM nApi padaM sAdhu tu tatsmRtam // (vaiyA0 si0 kA0 27) / zrutArthasya parityAgAdazrutArthasya kalpanAt / prAptasya bAdhA dityevaM parisaMkhyA tridoSikA // (mImAMsA0 kA0 ) ityAdau (vaac0)| itikartavyatA-itthaMkartavyatA kramayuktakartavyatetyarthaH / evaM sarva vidhAyedamitikartavyamAtmanaH / yuktazcaivApramattazca parirakSedimAH prajAH // ( manu0 7 / 142 ) ityAdAvitikartavyatA / atra kartavyasya iti prakAraH itikartavyatA iti vyutpattidraSTavyA / tadarthazca kartavyasAmAnyasya bhedakaH kartavyavizeSaH / yathA mImAMsakamate prAzastyaM zabdabhAvanAyAmitikartavyatAtvenAnvayaM labhata iti ( lau0 bhA0 TI0 pR0 8 ) / yathA vA teSAmeSa mate svargakAmo yajetetyAdau liGAkhyAtabodhyAyA arthabhAvanAyA apekSyA prayAjAdyaGgajAtAtmikA itikartavyatA bhavati (lau0 bhA0 pR0 - 10 ) / yathA vA odanakAmaH pacedityatra liGA bhAvanAbhidhIyate / tatra kiM bhAvayet kathaM bhAvayet idi bhAvyAdyAkAGkSAyAM tRNaphUtkArAdi For Personal & Private Use Only Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 nyAyakozaH / bhirupakAraM saMpAdya pAkenaudanaM bhAvayet ( saMpAdayet) iti bhAvyAdyanvayena vAkyArthaH saMpadyate ( lau0 bhA0 TI0 pR0 10 ) / itihAsaH - purAvRtta prakAzako granthavizeSaH / yathA mahAbhAratAdiH (vAca0 ) / tatrAnnAyate vAko vAkyetihAsapurANaH paJcamo vedAnAM veda: ( chAndo0 ) / svAdhyAyaM zrAvayepitrye dharmazAstrANi caiva hi / AkhyAnAnItihAsAMca purANAni khilAni ca / ( manu0 3 / 232 ) iti / itihAsalakSaNaM ca dharmArthakAmamokSANAmupadezasamanvitam / pUrvavRttakthAyuktamitihAsaM pracakSate || iti ( vAca0 ) / idam - pratyakSa buddhiviSaya: ( di0 4 pR0 179 ) ( ga0 zakti0 ) / yathA ayam udayati vitatordhvarazmijAla: ( mAgha 0 ) idaM kilAvyAjamanoharaM vapuH ( zAku0 ) ityAdAvidapadArthaH / idamarthazca laukikapratyakSaviSayatA viziSTam (ga0 zakti0 TI0 pR0 116 ) / cakSuH saMnikRSTe vyaktivizeSe ayaM ghaTaH iti pratyakSe ghaTasyedamarthatA | atredaM bodhyam / idamaH saMnikRSTavAcitvam / tatroktam asyeti pratyakSAdisaMnidhApitasya jagata idamA nirdeza: ( zArI0 bhA0 ) iti / saMnikRSTatvaM ca buddhimAtreNApi / tacca jJAnalakSaNayA pratyAsattyA smaraNAdinA ca bhavati / yathA kaumudIyaM viracyate ityatra bhAvinyapi kaumudI buddhyA saMnidhApitatvena idamA nirdizyate ( vA0 ) / 1 indriyam - [ka] svaviSayagrahaNalakSaNAnIndriyANi ( vAtsyA 0 1 / 1 / 12 ) / [kha] zarIrasaMyuktaM jJAnakaraNamatIndriyam ( ta0 kau0 pR0 3 ) ( pra0 pra0 pR0 11 ) / tacca pratyakSapramANamityucyate ( ta0 kau0 pR0 8 ) ( ta0 saM0 ) / ayamAzayaH / yadA nirvikalpakarUpA pramA phalaM tadA indriyaM karaNam / tadyathA AtmA manasA saMyujyate / mana indriyeNa / indriyamarthena / indriyANAM svasaMbaddhavastuprakAzakAritvam iti niyamAt / tatortha saMnikRSTenendriyeNa nirvikalpakajJAnaM janyate tasya jJAnasyendriyaM karaNam chidAyA iva parazuH / indriyArthasaMnikarSovAntaravyApAraH chidAkaraNasya parazoriva dArusaMyogaH / nirvikalpakaM jJAnaM 1 For Personal & Private Use Only Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 141 phalam parazoriva chidA iti ( ta0 bhA0 pR0 6) / indriyasattve pramANaM cAnumAnam / taJca jJAnakriyA sakaraNikA kriyAtvAcchidikriyAvat iti (vaac0)| lakSaNaM cendriyatvameva / tacca smRtyajanakajJAnajanakamanaHsaMyogAzrayatvam (ci0 ) ( pa0 mA0 ) ( vai0 u0 4 / 2 / 1 ) / athavA zabdetarodbhUtavizeSaguNAnAzrayatve sati jJAnakAraNamanaHsaMyogAzrayatvam (ta0 pra0 1 ) ( vAkya0 pR0 3 ) ( ta0 dI0 1 pR0 7) (vai0 u0 4 / 2 / 1 ) ( vai0 vi0 4 / 2 / 1 ) / tadarthazca zabdAditare ye udbhUtA vizeSasaMjJakAzca guNAsteSAmanAzrayatve sati jJAnasya kAraNIbhUto yo manaHsaMyogaH indriyairmanasaH saMyogaH tadAzrayatvam / AtmavyAvRttyartha satyantadalam / zabdabhinna udbhUto vizeSasaMjJakazca guNo na kopi kasmiMzcidapIndriye tiSThati / anudbhUtavizeSaguNastu anudbhUtarUpAdiH vartata eveti / naktaMcaranayanarazmistu ( vyAghrAdinayanarazmiH ) tejontarameva / tasya cakSuSve tu zabdarUpaitaditarodbhUtavizeSaguNAnAzrayatve sati iti vizeSaNaM deyam (vai0 u0 4 / 2 / 1) / udbhUtatvaM cAnudbhUtatvAbhAvakUTarUpam / anudbhUtatvaM ca zuklatvAdivyApyaM nAnava (mu0 1 pR0 119) / athavA jJAnAsamAnAdhikaraNo jJAnakAraNIbhUto yo manaHsaMyogastadAzrayatvam / cakSurAdimanaHsaMyogamAdAyaiva lakSaNasamanvayaH ( ma0 pra0 1 pR0 13) / ghrANAdyanyAnyatvaM vA / pratyakSajanakatAvacchedakatayendriyatvamakhaNDopAdhirityanye (gau0 vR0 1 / 1 / 12 ) / sAMkhyAstu indriyatvaM sAttvikAhaMkAropAdAnatvam (nyA0 ma0 1 pR0 7 ) * ahaMkArakAryatve sati kAraNatvaM vetyAhuH (vAca0 ) / [ga] sAkSAtkAramAtravRttidharmAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatAzrayavyApAravadatIndriyam ( pa0 ca0 ) / indriyaM dvividham / antarindriyaM bahirindriyaM ca / tatrAdyaM manaH / dvitIyaM ghrANAdi / paJcavidham ghrANam rasanam cakSuH zrotram tvak ceti / taduktam ghANarasanacakSustvaktrotrANIndriyANi bhUtebhyaH (gau0 1 / 1 / 12) iti / atra bhogasAdhanAnIndriyANi (vAtsyA0 1 / 1 / 9) iti bhASyakAra Aha / indriyaviSayAstu gandha For Personal & Private Use Only Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / rasarUpasparzazabdAH iti ( gau0 1 114 ) / evaM cendriyANi SaT ( pra0 pra0 pR0 11 ) ( gau0 vR0 11 112 ) ( ta0 bhA0 pR0 26) / kecittu indriyANi daza jJAnendriyANi karmendriyANi ca / tatra jJAnendriyANi prANAdIni / karmendriyANi tu vAkpANipAdapAyUpasthAni ityAhuH ( vA0 ) / jJAnendriyArthAH zabdAdyAH smRtAH karmendriyANyapi / vAkpANipAdapAbandhusaMjJAnyAhurmanISiNaH || vacanAdAnagatayo visargAnandasaMyutAH / karmendriyArthAH saMproktAH iti ( zA0 ti0 ) / andhu liGgam ( rAghavabhaTTaH ) / hastau pAdAvupasthaM ca jihvA pAyustathaiva ca / karmendriyANi pazcaiva iti ( zaGkha0 ) ( vAca0 ) / tatra jJAnendriyANAM madhye ghrANarasanazrotrANi na dravyagrAhakANi / api tu guNamAtragrAhakANi / cakSustvamanAMsi tu dravyagrAhakANi guNagrAhakANyapi (pra0 pra0 pR012 ) ( ta0 kau0 1 pR0 10 ) / atra kecittu mano nendriyam ityAhuH / vaizeSikaiH sAdhitaM manasa indriyatvaM naiyAyikA apyabhyupagacchanti ( pra0 pra0 pR0 21 ) ( ta0 bhA0 pR0 42-43 ) / tacca zarIrasaMyoge satyeva sAkSAtpramitisAdhanam iti ( tA0 20 lo0 28 ) / indriyArthasaMnikarSaH -- pratyakSAtmakajJAnaheturindriyasya viSayeNa saMbandhaH 1 142 ( rAma 0 1 pR0 128 ) / atredamavadheyam / yadA idaM kiMciditi nirvikalpakaM jJAnaM jAyate tadA tasya jJAnasyendriyaM karaNam / indriyArtha - saMnikarSovAntaravyApAraH / nirvikalpakajJAnaM phalam / yadA nirvikalpakajJAnAnantaraM savikalpakaM jJAnamutpadyate tadendriyArthasaMnikarSaH karaNam / nirvikalpa kajJAnamatrAntaravyApAraH / savikalpakajJAnaM phalam iti (ta0 bhA0 pR0 6 ) / vistarastu anyatra (vai0 u0 8 / 1 / 4 - 2 ) anusaMdheyaH / sa cendriyArthasaMnikarSo dvividhaH / laukikaH alaukikazca / tatra laukiko laukikapratyakSa kAraNam (ta0 kau0 pR0 8 ) SaDindriya sahakArI iti / ( pra0 pra0 pR0 3 ) ( nyA0 ma0 1 0 7 ) / vakSyamANamalaukikasaMnikarSatrayaM tu SaDindriya sahakArIti saMpradAya vidaH / manasa eva sahakArIti zUlapANimizrAH (ta0 kau0 1 pR 9 ) / tatra laukikaH SaDvidhaH saMyogaH For Personal & Private Use Only Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / saMyuktasamavAyaH saMyuktasamavetasamavAyaH samavAyaH samavetasamavAyaH vizeSaNavizeSyabhAvazceti / tatra cakSuSA iha ghaTosti iti ghaTayam iti vA ghaTapratyakSajanane saMyogaH saMnikarSa upayujyate / dravya cAkSuSaspArzanamAnaseSvindriyasaMyoga eva saMnikarSaH (nyA0 ma0 1 pR0 7 ) ( si0 ca0 1 pR0 22 ) / cakSurAderghaTAdinA saMyogasattvAditi bhAvaH / evaM manasA saMyogenAtmagrahaH ahamasmi iti ( ta 0 kau0 1 pR0 8 ) / atrAyaM niyamaH / AtmA manasA saMyujyate / mana indriyeNa / indriyamarthena ( viSayeNa ) / tataH saMnikRSTenendriyeNa nirvikalpaka pratyakSamutpadyate ( ta0 bhA0 pR0 6 ) ( pra0 pra0 ) / ghaTe rUpAdikamasti iti ghaTarUpAdipratyakSajanane saMyuktasamavAyaH / dravyasamavetacAkSuSarAsanaghrANaja spArzanamAnaseSvindriyasaMyuktasamavAya eva saMnikarSaH ( si0 ca0 1 pR022 ) / cakSurAdisaMyukte ghaTe rUpAdInAM samavAyAditi bhAvaH ( ta0 kau0 1 pR0 9 ) / zabdetaraguNAH karma dravyagatA jAtiH saMyuktasamavAyena gRhyate ( nyA0 ma0 1 pR0 7 ) | ghaTagatarUpe rUpatvAdyasti iti rUpatvAdisAmAnyapratyakSe saMyuktasamavetasamavAyaH / zabdetaraguNagatA karmagatA ca jAtirityarthaH ( nyA0 ma0 1 pR0 7 ) / atrAyaM niyamaH yenendriyeNa yadgRhyate tenendriyeNa tadvataM sAmAnyam tatsamavAyaH tadabhAvazca gRhyate ityanusaMdheyaH (ta0 kau0 1 pR0 10 ) : dravyasamavetasamavetasya cAkSuSarAsanaprANa jaspArzanamAnaseSvindriyasaMyuktasamavetasamavAya eva saMnikarSaH / cakSurAdisaMyukte ghaTe samavetaM rUpAdi / tatra rUpatvAdeH samavAyAditi bhAva: ( si0 ca0 1 pR0 22 ) / zrotreNa karNe dhvaniH patati iti iha vINAzabdasti iti vA zabdasAkSAtkAre samavAyaH / karNazaSkulyavacchinnaM nabhaH zrotram / tatra dhvanizabdasya samavAyasya sattvAditi bhAvaH ( nyA0 ma0 1 pR0 8 ) ( pra0 pra0 pR0 4 ) ( ta0 kau0 1 pR0 9 ) / iha zabde zabdatva guNatvAdikamasti ityevaM zrotreNa zabdatvAdisAmAnyapratyakSe samavetasamavAyaH / atra zrotrasamavete zabde zabda - tvAdeH samavAyAditi bhAvaH ( ta0 kau0 1 pR0 9 ) / samavAya pratyakSe For Personal & Private Use Only 143 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| iha bhUtale ghaTo nAsti iti abhAvapratyakSe ca vizeSaNavizeSyabhAvaH ( vizeSaNatA vizeSyatA ca ) iti (ta0 saM0 ) (ta0 bhA0pR06-8) (si0 ca0 pR0 22) / tathAhi / yadA cakSuHsaMyukta bhUtale ghaTAdyabhAvo gRhyate iha bhUtale ghaTo nAsti iti tadA cakSuHsaMyuktasya bhUtalasya ghaTAdyabhAvo vizeSyam / bhUtalaM vizeSaNam / atra cakSuHsaMyuktavizeSyatvaM saMnikarSaH / yadA manaHsaMyukta Atmani sukhAdyabhAvo gRhyate ahaM sukhAdirahitaH iti tadA manaHsaMyuktasyAtmanaH sukhAdyabhAvo vizeSaNam / atra manaHsaMyuktavizeSaNatvaM saMnikarSaH / yadA ca zrotrasamavete gakAre ghatvAbhAvo gRhyate gakAro ghatvAbhAvavAn iti tadA zrotrasamavetasya gakArasya ghatvAbhAvo vizeSaNam / atra zrotrasamavetavizeSaNatvaM saMnikarSo jJeyaH / tadevaM saMkSepataH paJcavidhAnyatamasaMbandhasaMbaddhavizeSaNavizeSyabhAvalakSaNenendriyArthasaMnikarSeNAbhAva indriyeNa gRhyate / evaM samavAyopi cakSuHsaMbaddhasya tantorvizeSaNabhUtaH paTasamavAyo gRhyate iha tantuSu paTasamavAyaH iti (ta0 bhA0 1 pR0 8 ) / tatra vizeSaNatA naanaavidhaa| tathAhi bhUtalAdau ghaTAbhAvaH saMyuktavizeSaNatayA gRhyate / saMkhyAdau rUpAdyabhAvaH saMyuktasamavetavizeSaNatayA gRhyate / saMkhyAtvAdau rUpAdyabhAvaH saMyuktasamavetasamavetavizeSaNatayA gRhyate / zabdAbhAvaH kevalazrotrAvacchinnavizeSaNatayA gRhyate / kAdau khatvAdyabhAvaH zrotrAvacchinnasamavetavizeSaNatayA gRhyate / evaM katvAdyavacchinnAbhAve khatvAbhAvAdikaM zrotrAvacchinnavizeSaNavizeSaNatayA gRhyate / ghaTAbhAvAdI ghaTAbhAvazcakSuHsaMyuktavizeSaNavizeSaNatayA gRhyate iti / evamanyatrApyUhyam (mu0 1 pR0 122 ) / evaM vizeSyatAyA nAnAvidhatvam pUrvoktaM tadudAharaNAdikaM ca draSTavyam / atra samavAyasya pratyakSavarNanaM nyAyamatena / vaizeSikamate tu samavAyotIndriya eveti jJeyam (ta0 kau0 1 pR0 9) (mu0 1 pR0 122) / atredaM bodhyam / vizeSaNatayA vizeSyatayA ca samavAyAbhAvayorgraha ityuktam / tatra vizeSaNatA dvividhA / indriyavizeSaNatA indriyasaMbaddhavizeSagatA ca / tatrendriyavizeSaNatayA ayaM zabdasamavAyavAn iti zabda For Personal & Private Use Only Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samavAyasya ayaM zabdAbhAvavAn iti zabdAbhAvasya ca grahaH / tatra zrotrendriye zabdasamavAyasya zabdAbhAvasya ca vizeSaNatvAditi bhAvaH ( nyA0 ma0 1 pR0 8) ( ta0 kau0 1 pR0 9) / abhAvasya svoparaktabuddhijanakatvaM yatsvarUpaM tadeva vizeSaNatvam na tu tadarthAntaram iti vijJeyam ( ta0 bhA0 pR0 20 ) / indriyasaMbaddhavizeSaNatayA tu idaM kapAlaM ghaTasamavAyavat iti ghaTAdisamavAyasya idaM bhUtalaM ghaTAbhAvavat iti ghaTAbhAvasya ca grahaH ( ta0 kau0 1 pR0 9) (nyA0 ma0 pR0 8 ) / tatra cakSurAdisaMyukte kapAle ghaTasamavAyasya cakSurAdisaMbaddhe bhUtale ghaTAbhAvasya ca vizeSaNatvAditi bhAvaH (nyA0 ma0 1 pR08) (ta0 kau0 1 pR0 9) / atra indriyasaMnikarSasya saMyogAderbahuvidhasya pravezAttAdRzavizeSaNatApi bahuvidhA / tadyathA indriyasaMyuktavizeSaNatA indriyasaMyuktasamavetavizeSaNatA indriyasaMyuktasamavetasamavetavizeSaNatA indriyasamavetavizeSaNatA indriyasamavetasamavetavizeSaNatA indriyavizeSaNavizeSaNatetyAdiH / tatra AdyayA indriyasaMyuktavizeSaNatayA bhUtale ghaTAbhAvagrahaH / dvitIyayA ghaTarUpAdau rasatvAbhAvagrahaH / tRtIyayA rUpatvAdI rasatvAbhAvagrahaH / caturthyA zrotrasamavete kakAre khatvAbhAvagrahaH / paJcamyA katve khatvAbhAvagrahaH / SaSThayA zrotra vizeSaNIbhUtakakArAbhAve khatvAbhAvagrahaH iti bodhyam / (ma0 pra0 1 pR0 10-11) / evaM vizeSyatApi dvividhaa| indriyavizeSyatA indriyasaMbaddhavizeSyatA ca / tatrendriyavizeSyatayA iha zabdasamavAyosti iti zabdasamavAyasya iha zabdo nAsti iti zabdAbhAvasya ca grahaH / tatra zrotrendriye zabdasamavAyasya zabdAbhAvasya ca vizeSyatvAditi bhAvaH / indriyasaMbaddha vizeSyatayA tu iha kapAle ghaTasamavAyosti iti ghaTAdisamavAyasya iha bhUtale ghaTo nAsti iti ghaTAbhAvasya ca graho bhavatIti / tatra cakSurAdisaMyukte kapAle ghaTasamavAyasya tAdRze cakSurAdisaMyukte ca bhUtale ghaTAbhAvasya ca vizeSyatvAdityavadheyam / tatra SaDvidhasaMnikarSamadhye vizeSaNavizeSyabhAvo na viSayatArUpaH / api tu svarUpasaMbandhAvacchinnAdhArAdheyabhAva eveti vijJeyam ( nIla 1 19 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pR0 18) / dvitIyaH alaukikaH saMnikarSazca trividhaH / sAmAnyalakSaNaH jJAnalakSaNaH yogajadharmazceti (bhA0 50 1 zlo0 63-65) (mu0 1 pR0 119-122 ) / sa cAlaukikapratyakSe kAraNam / etatritayasaMnikarSaH SaDindriyasahakArIti saMpradAyavidaH / manasa eva sahakArIti zUlapANimizrAH ( ta0 kau0 1 pR0 9) ityuktameva / iSTatvam-[ka] icchAviSayatvam / yathA iSTadevatAnamaskAralakSaNaM maGgalaM ziSyazikSArthaM nibadhnan ( ta0 dI0 pR0 1) ityAdAviSTatvam / [kha] samabhivyAhRtapadopasthApitakAmanAviSayatvam / yathA odanakAmaH paceta svargakAmo yajetetyAdAvodanasvargarUpaphalayoriSTatvam ( ga0 vyu0 la0 pR0 139) / IryA-(samitiH) lokAtivAhite mArge cumbite bhAsvadaMzubhiH / janturakSArtha mAlokya gatirIryA matA satAm / / ( sarva0 saM0 pR0 79 AI0 ) / IrSyA-(doSaH ) 1 akssaantiH| sA ca parotkarSAsahiSNutA / yathA zatrava IyatItyAdau dhAtvarthaH (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 96 ) / athavA sAdhAraNe vastuni parasvatvAttagrahItari dveSaH / yathA durantadAyAdAnAmIp ( gau0 vR0 4 / 113) / zAbdikAstu utkarSavirodhidharmAropAnukUlavyApArajanakazcittavRttivizeSaH / yathA hatye IrghyatItyAdau ityAhuH (la0 ma0 suba0 kA0 pR0 103 ) / IrSyA ca kopamUlikA / tatroktam paizUnyaM sAhasaM drohaM IrSyAsUryArthadUSaNam / vAgdaNDajaM ca pAruSyaM krodhajopi gaNoSTakaH // ( manu0 748 ) iti / parotkarSagocaro dveSa iti paramArthaH / tathA ca tAdRzadveSaviSayasya parasya krudhaduheAsUyArthAnAM yaM prati kopaH ( pA0 sU0 1 / 4 / 37 ) ityanena saMpradAnatA (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 96 ) / 2 aniSTAnupekSaNam / yathA ziSyAyerpyatItyatra dhAtvarthaH / atra ziSyAniSTaM nopekSata iti vAkyArthaH ( za0 pra0 pR0 87 ) / For Personal & Private Use Only Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 147 IzvaraH :- - paramAtmavadasyArthonusaMdheyaH / Izvarazcidacicceti padArthatritayaM hariH / Izvarazciditi prokto jIvo dRzyama citpunaH || ( sarva0 saM0 pR0 92 rAmAnu0 ) / atra hariH IzvaraH iti saMbandhaH / IzvarapraNidhAnam -- amihitAnAmanabhihitAnAM ca sarvAMsAM kriyANAM paramezvare paramagurau phalAnapekSayA samarpaNam ( sarva0 saM0 pR0 371 pAtaJja 0 ) / ISA -- zakaTagato lAGgaladaNDavaddIrghaH kASThavizeSa: ( jai0 nyA0 a0 2 pA0 3 adhi0 5 ) / u uccaritatvam -- uccAraNaM ca zabdotpattyanukUlavyApAraH / tajjanyatvamuccarita - tvam / zAbdikAstu tAltroSTha saMyogAdijanyAbhivyaktiviziSTatvam / yathA varNamuccArayatItyAdau varNasyoccaritatvam ityAhuH (vai0 sA0 sphoTa 0 pR0 444 ) / uccAraNam - kaNThatAlvAdyabhighAtena zabdajanakavyApAraH / yathA vedoccAraNakAryArthamayuktaM tattvayA dhRtam ( bhAra va0 a0 214 ) ityAda 1 tatprakArastu AtmA buddhyA sametyArthAn mano yuGkte vivakSayA / manaH kAyAgnimAhanti sa prerayati mArutam // sodIrNo mUrtyabhihato vaktra'mApadya mArutaH / varNAn janayate teSAM vibhAgaH paJcadhA mataH // iti zikSokta dizAvaseyaH ( vAca0 ) / adhikaM tu anumAnacintAmaNyAdau draSTavyam / ucchrAsaH - prANavAyorvyApAravizeSaH ( gau0 vR0 3|1|30 ) / yathA ni:zvAsocchvAsopalabdhezcAturbhItikam ( gau0 3 / 1 / 30 ) ityAdAvucchvAsaH / utkarSaH - 1 avidyamAnadharmAropaH / yathA utkarSasamo jAtirityAdA vutkarSa: ( gau0 dhR0 5 / 1 / 4 ) / 2 guNaniSThajAtivizeSaH / sa ca rUpatvAdivyApyo rUpAdiniSThaH / etanmUlikaiva ayamasmAdutkRSTaH iti pratItiH / kAlakhAtmadizAM sAdharmye paramamahattve paramamahattvatvaM cApakarSAnAzrayaparimANatvamityatrApakarSopyevameva / 3 utkRSTaH iti pratItisAkSiko dravyAdivRttitvena jJAyamAno dharmaH / yathA utkarSavattayA For Personal & Private Use Only Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 nyaaykoshH| jJApanaM ( jJAnAnukUlaH zabdaH ) stutirityAdau / sa ca dharmaH kacijAtiH kvaciddayA kacicca dAnAdIni / yathA tvaM brAhmaNaH tvaM dayAzIlaH tvaM dAtA putrI ityAdau dayAdInAmapyutkarSatvam / atra dayAdiSvapyutkarSavyavahAreNa teSAmapyutkarSapadavAcyatvamiti bodhyam (mU0 ma0 1 pR0 103) / yathA vA tvameva rAjA ityAdau / atra ca kazciddaridro yAcaka udAraM dhanikaM grAmyaprabhuM vAbhyetya tvameva rAjeti anyayogavyavacchedena rAja bhAvamAropayatIti lokaprasiddhirdraSTavyA / / utkarSasamaH- ( jAtiH) [ka] dRSTAntadharma sAdhyena samAsajannutkarSa samaH / yadi kriyAhetuguNayogAloSTavakriyAvAnAtmA loSTavadeva sparzavAnapi prApnoti / atha na sparzavAn loSTavakriyAvAnapi na prApnoti / viparyaye vA vizeSo vaktavya iti ( vAtsyA0 5 / 1 / 4 ) / [kha] vyAptimapuraskRtya pakSadRSTAntAnyatarasminsAdhyasAdhanAnyatareNAvidyamAnadharmaprasaJjanam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAditi sthApanAyAmanityatvaM kRtakatvaM ghaTe rUpasahacaritam / ataH zabdopi rUpavAnsyAt / tathA ca vivakSitaviparItasAdhanAdvizeSaviruddho hetuH| viruddhadezanAbhAsoyamiti bodhyam ( gau0 vR0 5 / 114 )|[g] paroktasAdhanAdeva tadavyApakadharmasya pakSa ApAdanam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdbaTavadityAdau kazcidevamAha yadi kRtakatvena hetunA zabdo ghaTavadanityaH syAttarhi tenaiva hetunA zabdo ghaTavatsAvayavaH syAt iti ( nIla pR0 43 ) / utkSepaNatvam-utkSepaNatvaM nAmordhvadezasaMyogAsamavAyikAraNasamavetakarma- tvAparajAtiH ( sarva0 saM0 pR0 220 aulu0 ) / atha vA Urdhvadeza__ saMyogajanakakriyAnukUlakriyAtvam ( ta0 va0 ) / utkSepaNam- (karma) [ka] UrdhvadezasaMyogahetuH karma ( ta0 saM0) ( ta0 kau0 pR0 20) (ta0 va0 pR0 240 ) / yathA hastena musalamutkSipatItyAdAvutkSepaNam / AtmanaH saMyogaprayatnAbhyAM prathamato hastakarma bhavati / tatra hastaH samavAyikAraNam / prayatnavadAtmasaMyogosamavAyikAraNam / prayatnazca nimittakAraNam (ta0 va0 pari0 16 pR0 241 ) / tato musalorakSepaNe musalaM samavAyikAraNam / prayatna For Personal & Private Use Only Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 149 vdaatmsNyuktotkssepnnvddhhstsNyogosmvaayikaarnnm| prayatnahastotkSepaNAdikaM nimittakAraNam ityAdikamunneyam / atredaM bodhyam / utkSepaNakartuH prayatnaH tasyaiva hastanodanam urakSepyaloSTAdInAM gurutvam etatrayaM hi kAraNamutkSepaNAdeH karmaNaH iti / utkSepaNAdikarmaNaH kAryANi tu saMyogavibhAgavegA bhavanti / sthitisthApakopi karmakAryamityanye vadanti (ta0 v0)| [kha] UrdhvasaMyogaphalakakriyAvacchinnavyApAraH / yathA gagane loSTamutkSipatItyAdau dhAtvarthaH ( za0 pra0 pR0 96 ) / [ga] zarIrAvayaveSu tatsaMbaddheSu ca yadUrdhvabhAgbhiH pradezaiH saMyogakAraNam adhobhAgbhizca pradezaivibhAgakAraNaM karmotpadyate gurutvaprayatnasaMyogebhyaH tat (prazasta0 karmani0 pR0 37 ) / uttamasAhasaH-vadhaH sarvasvaharaNaM purAnnirvAsanAGkane / tadaGgaccheda ityukto daNDa uttamasAhasaH // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 26 ) / uttaratvam-1 svAdhikaraNakAladhvaMsAdhikaraNatvam / yathA caitrottaratvaM vaizAkhamAsasya / atra ca * triMzadivasAtmakacaitramAsasyAdhikaraNaM tAvAn daNDakAlaH / tadvaMsAdhikaraNatvaM vaizAkhasyeti lakSaNasamanvayaH / yathA vA bhuktvA vrajatItyAdau vrajanasya bhojanottaratvam / 2 merusaMnihitadezAvacchinnatvam / yathA jhaLakIprAmAduttarasyAM dizi solApuragrAma ityAdau tato vAyavyaizAnyormadhyadiza uttaratvam / 3 kriyAjanyasaMyogAnuyogitvam bhAvikriyAjanyasaMyogAzrayatvaM vA / yathA grAmaM gacchatItyAdau grAmAtmakapradezasya pUrvadezamapekSyottaratvam / 4 dakSatvam uttarasaMjJakatvaM vA / yathA uttarAH kurava ityAdau iti kAvyajJA vadanti / uttarapadaH-(dviguH samAsaH ) yo dviguH svaghaTakanAmabhyAM saha sAkAGkSanAmAntareNa samAsasyAntargataH saH / yathA paJca gAvo dhanamasyeti vigrahe paJcagavadhanaH puruSaH ityAdI bahuvrIhyAdiniviSTaH paJcagavAdiH ( za0 pra0 pR0 47 ) / uttaram-1 parapakSapratiSedhaH ( vAtsyA0 5 / 2 / 19) / yathA uttarasyA pratipattirapratibhA (gau0 5 / 2 / 19) ityAdau / 2 praznanivartakaM For Personal & Private Use Only Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 nyaaykoshH| vAkyam / yathA kosi iti pRSThe devadattohamasmi iti vacanam / tatroktam praznazvodyadhiyA pRcchA tasya khaNDanamuttaram iti ( vAca0 ) / jijJAsitaviSayAvedakaM vAkyamuttaramiti kecit (vaac0)| zAbdikAstu yaddharmAvacchinne yaddharmAvacchinnasya saMbandho yatpraznavAkyAtpratIyate taddharmAvacchinne jijJAsitataddharmAvacchinnasaMbandhabodhakavAkyam / yadAhuH jijJAsitapadArthasya saMsargo yena gamyate / taduttaramiti proktamanyadAbhAsazabditam // iti / yathA kasmAdbaTaH iti praznasya * daNDAddhaTaH ityuttaram / atra ghaTatvAvacchinne jijJAsitadharmAvacchinnasaMbandhabodhakasya kasmAddhadaH iti praznavAkyasya ghaTatvAvacchinne jijJAsitadaNDatvAvacchinnasya hetuhetumadbhAvabodhakaM daNDAddhaTaH iti vAkyamuttaram (vai0 sA0 da0 pR0 87 ) iti vadanti / 3 siddhAntAnukUlatarkopanyAsarUpodhikaraNavizeSa iti mImAMsakA vedAntinazcAhuH / 4 rAjasamIpe vAdikRtAbhiyogApanodakamuttarAkhyaM vyavahArAGgamiti vyavahArajJAH / pakSasya vyApakaM sAramasaMdigdhamanAkulam / avyAkhyAgamyamityetaduttaraM tadvido viduH|| (mitA kSarA a0 2 zlo0 7 ) / 5 nakSatravizeSa iti jyotirvida AhuH / uttaramImAMsA (darzanam ) uttarasya vedazeSabhAgasyopaniSadrUpasya mImAMsA paJcAGganyAyopetavAkyasamudAyAtmako vicAraH / yathA athAto brahmajijJAsA ( bra0 sU0 1 / 1 / 1 ) ityArabhya anAvRttiH zabdAt (bra0 sU0 4 / 4 / 23 ) ityetAvAn adhyAyacatuSTayAtmako satyavatIsutavyAsa kRto brahmavicAraH ( vAca0 ) / uttIrNatA-1 nizcayaH (ga0 svy0)| yathA asAdhAraNyottIrNatAdazAyA mityAdo / 2 nadyAdeH pAragamanakarmatvamuttIrNatvamiti kAvyajJA vadanti / uttejakatmam-1 pratibandhakakoTipraviSTAbhAvapratiyogitvam / yathA dAhaM prati maNivizeSasyottejakatvam / atra ca dAhaM prati maNivizeSasya pratibandhakatvaM lokasiddham / paraMtu maNivizeSAntarasya ca samavadhAne dAhotpattyA maNivizeSAntarAbhAvaviziSTamaNivizeSasyaiva pratibandhakatvasyAvazya For Personal & Private Use Only Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 151 vaktatryatayA maNivizeSAntarasyottejakatvamupapadyata iti / 2 prerakatvamiti kAvyajJAH / 3 uddIpakatvaM vardhakatvaM vetyAdhunikA laukikajanA vadanti / utthApyAkAGkSA - (AkAGkSA ) aniyatAkAGkSA ( rAma0 1 pR0 2 ) / yathA udayati candraH kumudabAndhava ityAdau candrapada kumudabAndhavapadayoraniyatAkAGkSA / atra samAptapunarAttatvAkhyaH kAvyadoSostIti bodhyam / utthitAkAGkSA - ( AkAGkSA ) niyatAkAGkSA / yathA kriyAkArakapadAnAM parasparAkAGkSA / yathA vA putrAdipadAnAM pitrAdirUpapratiyogivAcakapadAkAGkSA niyatA (rAma 0 1 pR0 2 ) / niyatatvaM cAtrAvazyaMbhAvitvam / atra ca putra ityukte kasyetyAkAGkSodayAddevadattasyetyAdyapekSyata iti devadattasyeti SaSThyantapadaputra padayorniyatAkAGketi jJeyam / 1 1 utpattiH -- atra bahavo vipratipadyante / asataH sadutpadyate iti bauddhAH / prAgutpatterasat kAraNavyApArAdutpadyate iti naiyAyikAH / sa eva kAra - NAt asataH kAryasya kAraNavyApArAt utpattirityarthaH / utpatteH prAgasat utpattikAle ca saditi tadbhAvaH / prAgutpatteH sadapi kAraNavyApArAdabhivyajyate iti sAMkhyAH mAyAvAdi vedAntinazca pratipedire / yathA pIDanena tileSu tailasya avaghAtena dhAnyeSu taNDulAnAm dohanena saurameyISu payasaH abhivyaktiH tadvat / tatra sato vivarta iti mAyAvAdinAM matam / pariNAma iti sAMkhyAnAM matam ( vAca0 ) / utpattizabdArthastu AdyakSaNasaMbandhaH / sa ca [ka] svAdhikaraNakSaNAvRttiprAgabhAvapratiyogikSaNasaMbandhaH ( Atmata0 vyA0 ziroma 0 ) ( vAca0 ) ( ma0 pra0 1 pR0 12 ) ( ta0 pra0 1 ) / [ kha ] svAdhikaraNadhvaMsAnadhikaraNakSaNasaMbandho vA (ma0pra0 1 pR0 12 ) ( ta0 pra0 1 ) / yathA utpattimAnabhAvo dhvaMsa ityAdAvutpattiH / yathA vA ghaTapaTAde - rutpattiH / svam utpadyamAnatvenAbhimataM ghaTAdi ( ma0pra0 1 pR012 ) / kSaNazca svajanyavibhAgaprAgabhAvAvacchinnaM karma / atra svam utpadyamAnaM karma ( ma0pra0 pR0 12 ) / [ga] yo yatkAlavRttidhvaMsayogyavRttistasya tadvRttitvamutpattirityapi kecit ( dIdhi0 2 ) / [gha] svavRtti For Personal & Private Use Only Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 nyaaykoshH| dhvaMsapratiyogikAlAvRttitvaviziSTasvavRttitvam / idaM ca mahApralaye kSaNavyavahArAnaGgIkArepi mahApralayasyotpattiH saMpadyata ityabhiprAyeNoktamiti vijJeyam ( di0 1 pR0 93 ) / [] tadadhikaraNakSaNAvRttitvavyApyasvavRttidhvaMsapratiyogitAkasamayavRttitvam / tatpadamutpatsyamAnapadArthaparam / tathA ca yadadhikaraNakSaNAvRttitvasya vyApyA yatsamayavRttidhvaMsapratiyogitA tasya tatsamayavRttitvam iti (rAma0 111192 ) / idaM ca mahApralayasyApi kSaNatvaM vartate ityabhiprAyeNoktamiti vijJeyam ( dina0 1 pR0 92 ) / [ca ] yatsamayavRttidhvaMsapratiyogitAvyApakaM tatkAryAdhikaraNakSaNavRttitvaM tatsamayavRttitvamiti kecit (di0)| sA dvividhA / svata utpattiH parata utpattizca / tatrAdyA yathA mImAMsakanaye svataH pramAtvasyotpattiH / dvitIyA yathA ghaTAdInAmutpattiH / sakalakAraNayogapadyamutpattiriti kecit / Atmana utpattistu dehasaMgatiH ( tA0 ra0 zlo0 21 ) / utpattikAlAvacchinnatvam-svAdhikaraNasamayadhvaMsavadanyakAlasaMbandhaH ( ga0 pakSa0 pR0 39 ) / yathA yadA yo ghaTa utpadyate tadA tasya ghaTasya tatkAlAvacchinnatvam / yathA vA dvitIyakSaNaparyantAvasthAyinopi jJAnAderutpattikAlAvacchinnatvam / atha vA tattadadhikaraNasamayadhvaMsAdhikaraNasamayasaMbandhAnAmabhAvakUTaviziSTatvam ( ga0 2 pa0 pR0 41 ) / utpattividhiH-(vidhiH ) karmasvarUpamAtrabodhako vidhirutpattividhiH (mI0 nyA0 pR0 9) / tatsvarUpaM dvividham / dravyaM devatA ceti / yathA darzapUrNamAse AgneyoSTAkapAlo bhavati ityAdi / jyotiSTome somena yajeta iti / kacit agnihotraM juhotItyAdau rUpAzravaNepyutpattividhi tvamastyeva ( ma0 pra0 4 pR0 62 ) / utpAtaH-zubhAzubhasUcako bhUtavikAraH / yathA vAtAya kapilA vidyudityAdau / atra jJApyajJApakabhAvazcaturthyarthaH / tathA ca vAtarUpajJApyajJApikA kapilA vidyut iti bodhaH (la0 ma0 suba0 kA0 4 pR0 105) / For Personal & Private Use Only Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 153 nyaaykoshH| utpAda:-[ka] svAdhikaraNasamayadhvaMsAnadhikaraNasamayasaMbandhaH / [kha] tattatsamayavRttidhvaMsapratiyogisamayAvRttitve sati tattatsamayasaMbandhaH / yathA dharmAdutpadyate sukham daNDAjjAyate ghaTa ityAdau dhaatorrthH| atra tAdRzasaMbandharUpadhAtvarthaniSThaM janyatvaM pnycmyrthH| tathA ca dharmajanyo yaH svAdhikaraNasamayadhvaMsAnadhikaraNasamayasaMbandhastadvatsukham ityAkArako bodhaH / vRttikRtastu utpadyata ityAdau prAgabhAvapratiyogitvarUpamevotpatti matvaM dhAtvartha ityAhuH ( za0 pra0 kAra0 pR0 81 ) / utpAdyam-1 kAryavadasyArthInusaMdheyaH / 2 nivartya ityAkhyaH karmavizeSaH / idaM ca prakRtikarmAsamabhivyAhAre saMpadyate / prakRtikarmasamabhivyAhAre tu vikAryam ityucyata iti vivekaH / ziSTaM tu nirvayaM vikArya ityAdi zabdavyAkhyAne dRzyam (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 65 ) / utsargaH-1 utsarjanavadasyArthInusaMdheyaH / 2 sAmAnyazAstramiti mImAMsakA dayo vadanti / tallakSaNaM tu balavaddhAdhakApodyatvam / atrAyaM niyamaH apavAdAbhAve utsargapravRttiH iti / yathA na hiMsyAtsarvA bhUtAnIti zAstramutsargaH / asya yAgIyahiMsAyAM na pravRttiH / tatra pazumAlabheta ityapavAdasattvAt / utsargasamitiH-kaphamUtramalaprAyairnirjantujagatItale / yatnAdyadutsRjetsAdhuH sotsargasamitirbhavet // ( sarva0 saM0 pR0 79 aaii0)| utsarjanam-1 [ka] svaanuyogikpraaptvstuprtiyogiksNbndhvirhecchaa| yathA utsRjati dhanaM devadatta ityAdau dhAtvarthaH / atra svapadArthastu utsarjanakartA devadattAdiH / [kha] tyAgaH / 2 karmavizeSa iti zrotriyA vadanti / udAnaH- (vAyuH ) [ka] annAderUlanayanAdudAnaH (si0 ca0 1 pR0 8 ) (di. 1 / 2 pR0 85 ) / atroktam spandayatyadharaM vaktraM gAtranetraprakopanaH / udvejayati marmANi udAno nAma mArutaH // vidyutpAvakavarNaH syAdutthAnAsanakArakaH / pAdayoIstayozcApi sarvasaMdhiSu 20 nyA0 ko. .. For Personal & Private Use Only Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vartate // iti ( padArthAdarza ) ( vaac0)| [kha] atha yosyordhvaH suSiH sa udAnaH sa vAyuH sa AkAzaH (chAndo0 u0 3 / 13 / 5) / udAratvam-sahakArisaMnidhivazAtkAryakAritvam ( sarva0 saM0 pra0 360 paatnyj0)| udAsInatvam-vihita niSiddha etadubhayaviparItatvam / yathA udAsInaM vAkyam ityAdAvudAsInazabdasyArthaH / ziSTaM tu taTasthazabdavyAkhyAnAdau dRzyam / udAharaNam- ( nyAyAvayavaH) [ka] sAdhyasAdharmyAttaddharmabhAvI dRSTAnta udAhaNam ( gau0 111 / 36 ) / dRSTAnto dRSTAntavacanam / dRSTAntakathanayogyAvayavaH ityarthaH (gau0 vR0 1 / 1 / 36) / hetAvukte kathamasya gamakatvam ityAkAGkSAyAM vyAptipakSadharmatayoH pradarzanaprAptI vyApteH prAthamyAt tatpradarzanAyodAharaNam (ci0 2 pR0 80) / vyAptijJAnamudAharaNasya prayojanam ( ta0 dI0 2 pR0 22 ) / udAharaNatvaM ca anumitihetuliGgaparAmarzaparavAkyajanyajJAnajanakavyApyatvAbhimatavanniSThaniya - tavyApakatvAbhimatasaMbandhabodhajanakazabdatvam (ci0 2 ava0 pR080)| yadvA avayavAntarArthAnanvitArthakAvayavatvam (gau0 vR0 1 / 1 / 36 ) / athavA itarArthAnvitasvArthAbodhakanyAyAvayavatvam (dIdhi02 pR0 177) / tadyathA yo yo dhUmavAn sa sognimAniti zabdavRttyavayavavibhAjakopAdhimattvam (nyA0 ma0 2 pR. 23-24 ) / [kha] vyAptipratipAdakaM dRSTAntavacanam (ta0 dI0 2 pR0 22 ) / tadarthazca prakRtahetumati prakRtahetuvyApakatvaviziSTasAdhyabodhakavAkyam / udAharaNaghaTakasAdhyapadAnnirUDhalakSaNayA hetuvyApakatvaviziSTasya sAdhyasya bodhanAt udAharaNasya vyAptipratipattiparatvamakSatamiti bodhyam ( nIla0 2 pR0 22-23) / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane yo yo dhUmavAnsa sonimAn yathA mahAnasaH iti vAkyamudAharaNam (ta0 bhA0 2 pR0 11) / [ga] upanayAbhidhAnaprayojakajijJAsAjanakavAkyamudAharaNamityanye (ci0 2 ava0 pR0 80 ) / udAharaNaM dvividham / anvayyudAharaNam vyatirekyudAharaNaM ceti (gau0 vR0 1|1|35)(ci02 pR0 80) / For Personal & Private Use Only Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 155 nyaaykoshH| udaahrnnaabhaasH-nidrshnaabhaasshbdvdsyaarthiinusNdheyH| udIcI--(dik) [ka] prAcyabhimukhapuruSavAmapradezAvacchinnA digudIcI (vai0 u0 2 / 2 / 10 ) (vai0 2 / 2 / 15) / atra vAmatvaM tu zarIrAvayavavRttijAtivizeSaH ( vai0 u0 2 / 2 / 10) / [kha] merusaMnihitadezAvacchinnA dik (vAkya0 1 pR0 5) (nyA0 bo0 1 pR03)| yathA jhaLakIgrAmAdudIcyAM solApuragrAmaH / uddezaH-1 [ka] nAmadheyena padArthamAtrasyAbhidhAnam (vAtsyA0 111 / 2) (ta. bhA0 pR0 1) (ta0 dI0 1 pR0 7) / yathA pramANaprameyasaMzayaprayojanadRSTAntasiddhAnta ( gau0 1 / 1 / 1 ) ityAdyabhidhAnam (ta0 bhA0 pR0 1 ) / yathA vA pRthivIjalatejasvAyuAkAzakAladizAtmamanAMsi ityAdyabhidhAnam / [kha] vastupratipAdakanAmamAtram (nIla. 1 pR0 7) / [ga] lakSyatAvacchedakamAtreNa lakSyasaMkIrtanam ( ta0 kau0 pR0 21 ) / yathA dravyaM guNaH karmetyAdikathanam / [gha ] saMjJAmAtreNa padArthAnAmabhidhAnam / 2 icchAvizeSaH / 3 zAbdikAstu upadezadezaH / tatra dezazvoccAraNakAlaH / yathA yathoddezaM saMjJAparibhASam ityAdAvityAhuH / 4 samAsakathanamuddeza iti suzrutoktastatrAdhikaraNabhedaH / 5 kAvyajJAstu utkRssttprdeshH| 6 saMkSepazvodezazabdArtha ityAhuH (vaac0)| uddezyatvam-[ka] vissytaavishessH| yathA parvato vahnimAna ityanumitau parvatasyoddezyatvam / viSayatAvizeSazcAnumitau zAbdabodhe ca yojniiyH| pravRttI tUddezyatvaM svajanakecchAviSayatvam / yathA svargakAmo yajetetyAdivAkyajaniteSTasAdhanatAjJAnataH svargaphaloddezenaiva yAge pravRttiH iti svargasya tatroddezyatA (vAca0) / atredaM bodhyam / yamuddizya vidheyapravRttiH taduddezyamanuvAdyam / uddezyavidheyabhAvasthaleyaM niyamaH uddezyavAcakapadasya vidheyavAcakapadAtprAk prayogaH kartavyaH iti / tatroktam anuvAdyamanuktvaiva na vidheyamudIrayet iti ( vAca0) / yathA parvato vahnimAnityatra parvataH / [kha] icchAvizeSyatvamiti kecit (nyA0 r0)| [ga] icchAviSayatvam / yathA. parvatatvAvacchedena sAdhyasiddharudezyatAyAm For Personal & Private Use Only Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 nyAyakozaH / I (dIdhi0 2 pR0 168) ityAdau / yathA vA vaiyAkaraNamate viprAya gAM dadAtItyAdau vipre gosvAmitvabhAgitayecchAviSayatvamuddezyasvam (vai0 sA0 da0 su0 pR0 194 ) / [gha] prakRtatvam ( dIdhi0 2 pR0 167 ) / yathA uddezyAnumitihetuliGgaparAmarza prayojaketyAdau ( ci0 2 pratijJAgrantha0 ) / [Ga ] zAbdikAzca yacchabdapratipAdyatve sati siddhatvena pratIyamAnatve satyanuvAdyatvamuddezyatvamiti vadanti / [ca] mAnAntaraprAptatve sati vidheyAnvayitvena nivezyatvamiti mImAMsakAH / [cha] mAnasapekSo viSayatvAkAra uddezyatvam (jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 6 ) / udbodhakatvam --- smRtiprayojakatvam / yathA praNidhAnanibandhAdInAmudbodhakasvam ( gau0 3 / 2 / 42 ) / udbodhakAni ca praNidhAnAdIni smRtijanakasya saMskArasya sahakArINi bhavanti / atredaM bodhyam / udbuddha eva saMskAraH smRtiM janayati / tatrodbodhazca sahakArilAbhaH ( ta0 bhA0 pR0 37 ) / smRtijananAya saMskAroddIpanam ( vAca0) / smRtiprayojakatvaM ca kAraNakAraNatAvacchedakasAdhAraNaM jJeyam / tena praNidhAnAdiSu kasyacitsvarUpasataH kasyacijjJAtasyApi smArakatvepi nAsaMgrahaH / udbodhane ca ekasaMbandhijJAnamaparasaMbandhismArakam iti prAyiko niyamo draSTavyaH / udbhavaH - 1 [ka] bAkai kendriyagrahaNa yogya guNatvAtmaka upAdhiH / sa ca rUpAdivizeSaguNagato jAtivizeSa eva rUpatvAdivyApyaH / ayaM ca rUpapratyakSe prayojaka iti jJeyam (vai0 u0 4 / 118 ) / [ kha ] udbhUtatvavadasyArthonusaMdheyaH / [ga] anudbhavAbhAva evodbhava iti kecit (vai0 u0 4 / 1 / 8 ) / 2 utpattiH ( mitA0 a0 3 pR0 39 ) / yathA viSNupAdodbhavA gaGgA ityatra sthairyaM caturthe tvaGgAnAM paJca me zoNitodbhavaH ( yAjJa0 smR0 a0 3 zlo0 80 ) ityAdau ca ( vAca0 ) / udbhUtatvam-[ ka ] pratyakSatvaprayojako dharmavizeSaH ( ta0 dI0 1 pR0 13 ) / sa ca rUpatvavyApyajAtimattvam ( ci0 1 ) / iyaM jAtizca ghaTAdigatazuklAdivRttiriti vijJeyam / udbhUtatvaM ca keSucit rUparasagandha 1 For Personal & Private Use Only Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 157 sparzeSu catuSu vartate iti bahUnAM matam / yathA udbhUtarUpaM nayanasya gocaraH ( bhA0 50 zlo0 54 ) udbhUnasparzavadravyaM gocaraH sopi ca tvacaH ( bhA0 50 zlo0 56 ) ityAdau nIlatvAdivyApyAnudbhUtatvAbhAvakUTavattvam / [kha] pratyakSayogyarUparasagandhasparzasaMyogAdyanyatamatvam / [ga] udbhUtatvaM jAtistadabhAvonudbhUtatvamiti jaranaiyAyikAH / tdyuktm| yathAhi anudbhUtatvaM jAtinaM bhavati zuklatvAdinA saMkarAt / evamudbhUtatvamapi jAtirna bhavatIti vijJeyam ( si. ca. 1 pR0 4 ) / atra navyAH udbhUtatvaM jAtiH / na ca zuklatvAdinA sAMkaryam / guNasAMkaryaM na bAdhakamityAhuH ( nI0 1 pR0 13 ) / [gha] anudbhUtatvaM jAtistadabhAva udbhUtatvamiti gaGgezopAdhyAyaH (si0 ca0 1 pR0 4-5 ) / kecittu zuklatvAdivyApyamanudbhUtatvaM nAnA / tattadabhAvakUTavattvamevodbhUtatvamityAhuH (nIla0 1 pR0 13 ) / . udvApaH-1 zrUyamANapadaparityAgaH pazcAt / yathA ghaTaM naya gAmAnaya ityAdivAkyAdAvAvApodvApAbhyAmityAdau ( muktA0 4 pR0 176 ) / 2 uddharaNam ( vAca0 ) / udvaSabhayajJaH-jyeSThamAse paurNamAsyAM balIvardAnabhyarcya dhaavyntiityaacaarH| * soyamudvRSabhayajJaH ( jaimi0 nyA0 a0 1 pA0 3 adhi0 8) / unnayanam-1 anumAnam / 2 vitarkaH / 3 yajJIyaH pUtabhRdAkhyaH pAtravizeSa iti yAjJikA AhaH / 4 UrdhvaprApaNamiti kAvyajJAH (vaac0)| 5 saMskAravizeSa iti mauhUrtikAH / unnAyakatvam-jJApakatvam / atra jJApakatvaM janakajJAnaviSayatvam / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane vahnimatparvatonnAyakatvaM vahnivyApyavatparvatasya / unneyatvam-jJApyatvam / atra jJApyatvaM janyajJAnaviSayatvamiti bodhyam / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane vahnivyApyavatparvatonneyatvaM vahnimatparvatasya / unmatta:-unmAdena paJcavidhena vAtapittazleSmasaMnipAtagrahasaMbhavenopasRSTaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 32 ) / upakAraH-[ka] sahakArilAbhaH / yathA ghaTAdyutpattau daNDAdyupakAraH / For Personal & Private Use Only Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 nyaaykoshH| yathA vA sparzastvagindriyagrAhyastvacaH syAdupakArakaH ( bhA0 50 zlo0 104 ) ityAdau spArzanapratyakSe kAraNAtmakasya sparzasyopakAraH ( muktA0 gu0 pR0 157 ) / [kha] sahakArIbhiH kAraNasya kAryotpAdanArthamAnuguNyam / yathA mImAMsakamate darzAdiyAgasya pradhAnApUrvasAdhane prayAjAdInAmaGgAnAM kalikApUrvasAdhanadvArA tadAnuguNyam / yathA vA bauddhamate kurvadrUpatArUpasya bIjAderucchUnatvasya saMpAdanarUpAtizayA* dhAnamupakAra iti ( vaac0)| ... upakramaH-1 ArambhaH / upAyajJAnapUrvakArambho vA / yathA OM jyotirupakramAttu tathA madhIyata eke OM (bra0 sU0 1 / 4 / 10 ) ityAdau / 2 tAtparyanirNAyako hetuvizeSaH / yathA vedAntinAM mate upakramopasaMhArAvabhyAsopUrvatA phalam / arthavAdopapattI ca hetustAtparyanirNaye // ityAdau ( vAca0 ) / upagatam-dravyAdisvIkAradyotakaM patram ( pAvatI ) iti prasiddham / . upacayaH-1 vRddhiH / yathA avayavopacaya ityAdau / 2 unnattiH / yathA svazaktyupacaye kecit parasya vyasane pare (mAghaH sa0 2 zlo0 57) ityAdau / upacAraH-1 [ka] sahacaraNAdinimittanAtadbhAve tadvadabhidhAnam (vAtsyA0 1 / 2 / 14 ) / [kha] zakyArthatyAgena lakSaNayAnyArthabodhanam / yathA mazcAH krozanti agnirmANavaka ityAdau / atra tu anvayAnupapattirevopacArabIjam / yathA Atmakarma hastasaMyogAcca (vai0 5 / 1 / 6) ityAdAvAtmazabdaH zarIrAvayavapara upacArAt iti (vai0 u0 5 / 1 / 6) / tAtparyAnupapattirevopacAre bIjamiti tu yuktam / 2 jJAnam / yathA tadarthe vyaktyAkRtijAtisaMnidhAvupacArAtsaMzayaH ( gau0 2 / 2 / 61 ) ityAdAvupacAro jJAnam (gau0 vR0 2 / 2 / 61 ) / 3 vyavahAraH / yathA smRterupacArAdanyArthadarzanAcca (zaba0 bhA0 ) ityAdau / 4 cikitseti bhiSajo vdnti| 5 pUjA sevA dharmAnuSThAnaM ceti kAvyajJAH / 6 sAdRzyamityAlaMkArikA AhuH ( vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| upacAracchalam-( chalam ) [ka] dharmavikalpanirdezerthasadbhAvapratiSedha upacAracchalam (gau0 1 / 2 / 14 ) / abhidhAnasya dharmo yathArthaprayogaH / dharmavikalponyatra dRSTasyAnyatra prayogaH / tasya nirdeze dhrmviklpnirdeshe| yathA mazvAH krozantIti / arthasadbhAvena pratiSedhaH maJcasthAH puruSAH krozanti na tu maJcAH krozanti (vAtsyA0 1 / 2 / 14) / [kha] zaktilakSaNayorekataravRttyA prayukta zabde tadaparavRttyA yaH pratiSedhaH sa upcaarcchlm| yathA mazvAH krozanti ityatra maJcasthA eva krozanti na tu mazcAH / evam nIlo ghaTa ityatra ghaTasya kathaM nIlarUpAbhedaH / evam ahaM nitya iti zaktyA prayukte amukasmAdutpannastvaM kathaM nitya iti pratiSedhopyupacAracchalam / vAdyabhipretArthasyAdUSaNena chalasyAsaduttaratvam (gau0 vR0 1 / 2 / 14 ) / [ga] upacAraprayogeSu gauNalAkSaNikeSu yaH / mukhyArthAsaMbhavAdvAdha upacAracchalaM ca tat / / iti / (tA0 ra0 pari0 1 zlo0 96-97) / upajIvakatvam-[ka] kAryatvam / yathA ghaTasya daNDopajIvakatvam / yathA vA saMgatizca pratyakSeNopajIvyopajIvakabhAva ityAdAvanumAne pratyakSakAryatvam (rAma0 2 pR0 134) / [kha] prayojyatvam / yathA zAbdabodhasyopamitiprayojakatvam (rAma0 134 ) ityatropamiteH prayojyatvam / upajIvI-prayojyaH / yathA zabdatadupajIvipramANAtiriktapramANagamyArthako dRSTArthakaH zabdaH (gau0vR01|1|8) ityAdau granthe upajIvin zabdasyArthaH / upajIvyatvam-1 [ka] kAraNatvam / [kha] prayojakatvam / udAharaNaM tu pUrvoktamevAtrAnusaMdheyam / upajIvyatvaM ca dvividham / svasattAprayojakatvam svajJAnaprayojakatvaM ca / upajIvyopajIvakabhAvazca jJAnasattvayoH prayojyaprayojakabhAvaH / yathA ekasyAnyasattAprayojakatvam aparasya ca tatprayojyasattAkatvam / evam anyajJAnaprayojakatvam anyAdhInajJAnaviSayatvam / 2 kAvyajJAstu upajIvanopAyavAn / yathA sUcakAH setubhettAraH paravRttyupajIvakAH / akRtajJAzca mitrANAM te vai nirayagAminaH // ( bhA0 A0 a0 23 ) ityAdI ityAhuH ( vAca0 ) / upadezaH- 1 zabdaH (gau0 vR0 2 / 1 / 52 ) / yathA Aptopadeza sAmarthyAcchabdArthe saMpratyayaH (gau0 2 / 1 / 52 ) ityAdau / 2 prati For Personal & Private Use Only Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pattyanukUlavyApAraH / yathA ziSyaM dharma 'vadati vakti brUte upadizati AcaSTe ityAdau vadaprabhRtidhAtvarthaH / atra dhAtvarthaghaTa kapratipattau ziSyasyAdheyatvena dharmamya ca viSayatvenAnvayAt dharmaviSayiNI yA ziSyaniSThA pratipattistadanukUlavyApAravAn ityAkArako bodhaH / atra tAdRzavyApAro dharmaH sevyatAm ityAdiko gurvAdyabhilApaH ( za0 pra0 pR0 98 ) / 3 anuzAsanam / yathA ArSa dharmopadezaM ca vedazAstrAvirodhinA / yastarkeNAnusaMdhatte sa dharma veda netaraH // (manu0 a0 12 zlo0 206) ityAdau / 4 hitakathanaM 5 pravartakavAkyaM vaa| yathA dharmopadezaM darpaNa viprANAmasya kurvataH ( manu0 a0 8 zlo0 272 ) ityAdau / 6 ziSyAya savidhAnaM matrakathanamupadeza iti mAtrikAH / 7 dIkSAbheda iti tAntrikAH ( vAca0 ) / 8 AdyoccAraNamupadeza iti zAbdikA vadanti / taduktam dhAtusUtragaNoNAdivAkyaliGgAnuzAsanam / AgamapratyayAdezA upadezAH prakIrtitAH // iti / 9 yatrApekSitasyArthajAtasya pratipAdako granthasaMdarbhaH paThyate sa upadeza iti mImAMsakAH ( jai0 nyA0 a0 7 pA0 1 adhi0 1 ) / upadhA-1 kAmakrodhAdayo bhAvadoSAH / ete adharmajanakAH (ta0 v0)| 2 dharmArthakAmAdyupanyAsenAmAtyaparIkSaNam / yathA cintAvantaH kathAM cakrurupadhAbhedabhIravaH (bhaTTiH) ityAdau iti nItizAstrajJAH / 3 chalam / yathA upadhAbhizca yaH kazcitparadravyaM harennaraH ( manu0 a0 8 zlo0 . 193 ) ityAdau iti vyavahArajJAH / 4 alontyAtpUrva upadhA ( pA0 sU0 1 / 1 / 65 ) iti zAbdikA vadanti ( vaac0)| 5 paravazcanecchA (prazasta0 gu0 kAmani0 pR0 33 ) / upadhAnam-1 updhaayktvvdsyaarthiinusNdheyH| 2 vratavizeSa iti dhrmjnyaaH| 3 vizeSaH / 4 praNayazca iti kAvyajJA AhuH / ( vAca0 ) / upadhAyakatvam-1 ( kAraNatvam ) avyavahitapUrvavRttitvasaMbandhena phala viziSTatvam / yathA parAmarzasyAnumityAtmakaphalopadhAyakatvam / yathA vA vizeSaNajJAnasya viziSTajJAnAtmakaphalopadhAyakatvam / For Personal & Private Use Only Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| jAtirUpAH / sAmAnyatvAdayastu tadbhinnAH / jAtibhinno dharmopi dvividhaH sakhaNDopAdhiH akhaNDopAdhizceti / tatrAdyaH AkAzatvAdiH (si0ca0 pR0 3) / dvitIyaH prameyatvakuNDalitvapratiyogitvAdiH ( ta0 kau0 pR0 20 ) / 3 vRttimat / yathA upadheyasaMkarepyupAdhyasaMkaraH ( ci0 2 pR0 87 ) ityAdau dharmamAtramupAdhiH / yathA vA janyamAnaM kriyAmAtraM vA kAlopAdhirityAdau / 4 svarUpam / 5 mAyAvAdinastu svasAmIpyAdinA anyasmin svadharmAropasAdhanaM vizeSaNavizeSaH / yathA upAdhibhedeSyekasya nAnAyoga AkAzasyeva ghaTAdinA / gatizrutirapyupAdhiyogAdAkAzavat ( sAM0 sU0 ) upAdhinA kriyate bhinnarUpaH ( zrutiH ) kAryopAdhirayaM jIvaH kAraNopAdhirIzvaraH ityAdAvupAdhiH ityAhuH ( vAca0 ) / 6 zaktiricchA ceti vedAntinaH / 7 hetvaabhaasvishesspryojkiibhuutorthH| [ka] yadvayabhicAritvena sAdhanasya sAdhyavyabhicAritvaM saH / udayanAcAryamate upAdhipadaM yogarUDham / atra vyutpattiH / upa samIpavartini AdadhAti saMkrAmayati svIyaM dharmamityupAdhiH iti / yaddharmabodhakazabdasamabhivyAhAreNa copAdhipadaM prayujyate taddharmasaMkrAmakatvaM tadbodhayati / yathA sphaTikalauhitye japAkusumamugadhirityatra lauhityasaMkrAmakatvam / prayujyate ca zAstre vyApyatvabodhakazabdasamabhivyAhAreNa tat atra sAdhane asAvupAdhiriti / ato vyAptisaMkrAmakatvalAbhaH (dIdhi02 pR096)| itthaM ca dhUmavAnvaDherityAdau dhUmasAmagryAdikamupAdhiH / sphaTikalauhitye japAkusumamiva dhUmasAmagryAdeH svasamavahitavahnau svaniSThadhUmavyAptyAdhAyakatvAt ( ma0 pra0 2 pR0 28 ) / [kha] yaH sAdhanavyabhicArI sAdhyavyabhicAronnAyakaH saH ( ci0 2 pR0 26 ) / sAdhyavyabhicAronAyakatvaM ca sAdhyavyabhicArAnumApakatvam / upAdherdUSakatAbIjaM tu khavyabhicAreNa sAdhane sAdhyavyabhicAronnAyakatvam / tathAhi dhUmavAnvahnarityatra ArTendhanamupAdhirityupanyAsAnantaraM vahnidhUmavyabhicArI dhUmavyApakArTendhanavyabhicAritvAt yo yadvathApakavyabhicArI sa tadvayabhicArI yathA dravyatvavyApakaguNavattvavyabhicAri prameyatvaM dravyatvasyApi vyabhicAri iti 23 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 nyaaykoshH| sAmAnyavyApteH yat ArTendhanavyabhicAri tat dhUmavyabhicAri yathA ghaTaH iti vizeSavyApterevopAdhivyabhicAreNa zuddhasAdhyavyabhicArAnumAnam / yadvA svavyatirekeNa sAdhanavati sAdhyavyatirekonnAyakatvamupAgherdUSakatAbIjam / dhUmasAdhyakavahnihetukArdaindhanAdyupAdhinA vahnimati kacit svavyatirekeNa dhUmavyatirekAnumAnAt / yat ArTendhanAbhAvavat tat dhUmAbhAvavat yathA jalam iti vyApteH / vyApakanivRttI vyApyanivRtterAvazyakatvAt (ma0 pra0 2 pR0 30-31 ) ( ta0 pra0 2) / [ga] svAnadhikaraNasAdhanAdhikaraNavRttidharmAvacchinnasAdhyavyApakatve sati sAdhanAvyApakaH / atra svaM upAdhitvenAbhimataM grAhyam / upAdhyanadhikaraNaM yat sAdhanAdhikaraNam tadvRttidharmaH kacit sAdhanaM mitrAtanayatvAdi / kacit pakSadharmo bahirdravyatvAdiH / kacidudAsInopi / yathA ghaTarUpaM pratyakSaM meyatvAt ityAdI bahirdravyatvameva / tadavacchinnapratyakSatvavyApakatvaM codbhUtarUpopAdhAviti nAvyAptiH / itthaM copAdhezcaturvidhatvamiti mantavyam / zuddhasAdhyavyApakArTendhanAdau tu kevalaM lakSaNasamanvayAya svAnadhikaraNasAdhanAdhikaraNataptAyaHpiNDavRttidharmo dravyatvAdiyaH / tadavacchinnadhamavyApakatvasya tatra sattvAt iti bodhyam ( ma0pra0 2 pR0 29-30 ) ( ta0 pra0 2) / nanu dravyaM jAterityAdau viziSTasattvAtmakopAdhAvavyAptiH / viziSTasattAyAH zuddhasattAnatirekeNa tadanadhikaraNajAtyadhikaraNAprasiddheH / ato lakSaNAntaramanyatroktam / tathAhi / [gha ] svAvacchinnAnadhikaraNasAdhanAdhikaraNavRttidharmAvacchinnasAdhyavyApakatAvacchedakavattve sati sAdhanAvyApakaH ( nyA0 ma0 2 pR0 22 ) ( dIdhi0 2 pR0 105 ) / anvayazcAsya svAvacchinnAnadhikaraNaM yat sAdhanAdhikaraNam tadvRttiryo dharmaH tadavacchinnaM yatsAdhyam tadvyApakatetyAdi / atra svaM upAdhitAvacchedakatvenAbhimataM ArdaindhanatvAdi grAhyam / yathA ( 1 ) dhUmavAnvahnarityAdAvAi~ndhanam dhUmasAmagryAdikam upAdhiH / bhavati hi ArTendhanatvAvacchinnAnadhikaraNaM yadvahnimat ayogolakam tanniSTo yatkiMciddharmaH dravyatvam tavacchinno dhUmaH tad For Personal & Private Use Only Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 179: dhikaraNa niSThA yAvanto dharmA ArdrendhanatvAvacchinna samAnAdhikaraNA bhavanti / atastadvadArdrendhanamupAdhiH ( nyA0 ma0 2 0 23 ) / yathA vA ( 2 ) vAyuH pratyakSaH pratyakSasparzAzrayatvAdityatrodbhUtarUpavattvamupAdhiH / bhavati hi udbhUtarUpatvAvacchinnAnadhikaraNaM yat pratyakSasparzAzrayatvAvacchinnam vAyuH tanniSTho dharmaH bahirdravyatvam tadavacchinnaM sAdhyam pratyakSatvam / tadadhikaraNaM yat ghaTapaTAdyeva tanniSThA yAvanto dharmA udbhUtarUpatvAvacchinna samAnAdhikaraNA bhavanti / ata udbhUtarUpavattvamupAdhiH ( nyA0 ma0 2 0 23 ) / yathA vA ( 3 ) sa zyAmo mitrAtanayatvAdityatra zAkapAkajatvamupAdhiH / bhavati hi zAkapAkajatvatvAvacchinnAnadhikaraNaM yanmitrAtanayatvavat anyaH azyAmo mitrA - tanayaH tanniSThaM yat mitrAtanayatvam tadavacchinnaM zyAmatvam / tadadhikaraNaM yat zyAmo mitrAtanayaH tanniSThA yAvanto dharmAH zAkapAkajatvatvAvacchinnasamAnAdhikaraNA bhavanti / atastadvacchAkapAkajatvamupAdhiH / ( nyA0 ma0 2 pR0 23 ) / yathA vA (4) ghaTarUpaM pratyakSaM prameyatvAdityAdau udbhUtarUpamupAdhiH / bhavati hi udbhUtarUpatvAvacchinnAnadhikaraNaM yat prameyatvavat cakSurAdi tanniSTho yatkiMciddharmaH bahirdravyatvam udAsInadharmaH tadavacchinnaM pratyakSatvam tadadhikaraNaM yat ghaTapaTAdi tanniSThA yAvanto dharmA udbhUtarUpatvAvacchinna samAnAdhikaraNA bhavanti / ataM udbhUtarUpamupAdhi: ( ma0pra0 2 pR0 29 - 30 ) / evaM ca vakSyamANacaturvidhavibhAgavibhaktasyopAdhicatuSTayasya yathAkramamudAharaNacatuSTayametaditi vijJeyam / [ Ga ] sAdhyavyApakatve sati sAdhanAvyApaka upAdhirityudayanAcAryA : ( nyA0 ma0 2 0 21 ) ( ta0 kau0 2 pR0 15 ) ( ta0 saM0 ) ( dIdhi0 2 pR0 105 ) / yo vyApakatve sati yadavyApakaH sa tatropAdhiriti nirgalitortha : (dIdhi0 2092 ) / yasya yaddharmAvacchinnasAdhyavyApakatvaM taddharmAvacchinna sAdhanAvyApakatvaM ca sa tatsAdhyakataddhetAvupAdhirityarthaH / bhavati ca tat Ardrendhanam sAdhyasya dhUmasyaM vyApakam / yatra yatra dhUmastatrArdrendhanam iti niyamasattvAt / 1 1 . For Personal & Private Use Only Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhavati ca sAdhanasya vahnaH avyApakam / yatra yatra vahnistatrATTaindhanam iti niyamAsattvAt / taptAyaHpiNDe vahnisattvepyATraeNndhanAbhAvAditi (ta0 kau0 2 pR0 15) / [ca] yadabhAvena yadvadanyatvena vA sAdhanavati sAdhyAbhAva unnIyate sa upAdhiriti navyA vadanti (di. pR0 217) / [cha] anye tu yadvathAvRttyA yasya sAdhanasya sAdhyaM nivartate sa dharmastatra hetAvupAdhirityAhuH (ci0 2 pR0 28 ) ( dIdhi0 2 pR0 102) / sa ca dharmaH yasyAbhAvAt pale sAdhyasAdhanasaMbandhAbhAvaH / yathA ArTendhanavattvam / vyAvartate hi tadvathAvRttyA dhUmavattvamayogolake / evaM bhAvatvavyAvRttyA dhvaMse janyatvAnityatvayoH saMbandho nivartamAnaH pakSadharmatAbalAdanityatvAbhAvamAdAya sidhyati / yathA vA vAyAvudbhUtarUpavattvaM nivartamAnaM bahirdravyatve sati pratyakSatvaM nivartayat pratyakSatvAbhAvamAdAya sidhyati ityAdi ( ci0 2 pR0 28) / [ja ] avyAptasAdhano yaH sAdhyasamavyAptirucyate sa upAdhiH ( sarva0 saM0 pR0 11 bau0 ) / upAdhizcaturvidhaH / kevalasAdhyavyApakaH ,pakSadharmAvacchinnasAdhyavyApakaH sAdhanAvacchinnasAdhyavyApakaH udAsInadharmAvacchinnasAdhyavyApakazceti / tatrAdyaH dhUmasAdhyakavahnihetukasthala aarttendhnsNyogH| dvitIyaH vAyuH pratyakSaH pratyakSasparzAzrayatvAdityatra bahirdravyatvAvacchinnapratyakSatvavyApakamudbhUtarUpavattvamupAdhiH / tRtIyaH dhvaMso vinAzI janyatvAdityatra janyatvAvacchinnavinAzitvavyApakaM bhAvatvam / sa zyAmo mitrAtanayatvAdityatra zAkapAkajatvaM vA / caturthastu prAgabhAvo vinAzI prameyatvAdityatra janyatvAvacchinnavinAzitvavyApakaM bhAvatvam (ta0 dI0 2 pR026 ) / ghaTarUpaM pratyakSaM prameyatvAdityAdAvudbhUtarUpaM vA upAdhiH ( ma0pra0 2 pR0 30 ) ( nyA0 ma0 2 pR0 23 ) / punarapyupAdhirdvividhaH / nizcitaH saMdigdhazca / tatra sAdhyavyApakatvena sAdhanAvyApakatvena ca nizcito vyabhicAranizcayAdhAyakatvena nizcitopAdhiH / yathA vahnimattvena dhUmavattve sAdhya ArTendhanaprabhavavahnimattvam / yatra sAdhanAvyApakatvasaMdehaH sAdhyavyApakatvasaMzayo vA tadubhayasaMdeho vA tatra hetau sAdhyavyabhicAra For Personal & Private Use Only Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMzayAdhAyakatvena saMdigdhopAdhiH / yathA mitrAtanayatvena zyAmatve sAdhye zAkAdyAhArapariNatijanyatvam (ci0 2 pR0 29)(ma0pra02 pR031)| atra kAryakAraNabhAvAdInAM vyAptiprAhakANAmabhAvAt saMdehaH iti / prathamata upAdhirdvividhaH nizcitaH zaGkitazceti ( tA0 ra0 zlo0 15) / upaadhyaayH-ekdeshmupaadhyaayH| asyArthaH vedasyaikadezaM matrabrAhmaNayorekam aGgAni vA yodhyApayati sa upAdhyAyaH ( mitAkSarA a0 1135) / upAya:-[ka] sAkSAt paraMparayA vA yatkiMcitkAryajanane samarthaH / upAyo dvividhaH / laukika: alaukikazca / tatra ghaTAdikaM prati daNDAdilaukikopAyaH / svarga prati yAgAdiralaukikopAyaH / nItizAstrajJAstu sAma dAnam bhedaH daNDazcetyete catvAra upAyA ityAhuH / [kha] sAdhakasya zuddhiheturupAyaH / sa ca vAsacaryAdibhedAtpazcavidhaH / tadapyAha vAsacaryA japo dhyAnaM sadA rudrasmRtistathA / prapattizceti lAbhAnAmupAyAH paJca nizcitAH // ( sarva0 saM0 pR0 163 nakulI0 ) / upAlambhaH-1 [ka] parapakSadUSaNam ( gau0 vR0 1 / 1 / 41) / [kha] pratiSedhaH (vAtsyA0 1 / 1141 ) / yathA pramANatarkasAdhanopAlambhaH ( gau0 1 / 2 / 1) ityAdau / 2 sparza iti vaiSNavayAjJikA AhuH / 3 hiMseti smArtayAjJikAH / 4 ahiteccheti kAvyajJA vadanti / upAsanA-1 muktiprayojakavidyA (ku0 1) / 2 ArAdhanavadasyArthonu saMdheyaH ( za0 pra0 pR0 95) / 3 samAnapratyayapravAhakaraNamupAsanamiti mAyAvAdina AhuH ( zA0 bhA0 ) / abhigamanamupAdAnamijyA khAdhyAyo yoga iti paJcavidhamupAsanaM zrIpaJcarAtrebhihitam ( sarva0 saM0 pR0 117 rAmAnu0 ) / upekSA-1 sukhaduHkhobhayAsAdhanatvajJAnam / yathA tRNaM sukhaduHkhAsAdhanam iti jJAnam ( si0 ca0 1 pR0 21) / 2 ubhayAprakArakaM jJAnam (50 ca0) / 3 bhAvanAvizeSa iti yogazAstravidaH / 4 parasvatvAnabhi For Personal & Private Use Only Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 982 nyaaykoshH| ' saMdhAnapUrvakasvatvaprAgabhAvAsamAnakAlInasvatvAviSayakeccheti vyavahArajJA ... AhuH ( vAca0 ) / svatvadhvaMsamAtrajanakaratyAga iti maithilA AhuH / / yathA dhanasyopekSA ityAdau ( za0 pra0 zlo0 70 TI0 pR0 85) / upoddhAtaH--(saMgatiH) [ka] prakRtopapAdakatvam ( di0 2) / [kha] . prakRtopasAdhakatam / yathA parAmarzajanyajJAnatvarUpenumitilakSaNe vaktavye viziSTaMparAmarzasyAnumitihetutvamupoddhAtasaMgatyA vyavasthApyate ( rAma0 2 pR0 134 ) / yathA vA pramAkaraNarUpe pramANe nirUpaNIye .satyupoddhAtasaMgatyA karaNanirUpaNam ( vAkya0 1 pR0. 10) / [ga] cintA prakRtasiddhyarthAmupodghAtaM vidurbudhAH ( sarva0 saM0 pR0 267 jaimi0 ) - (bhavA0 ) ( jaga0 ) / tadarthazva prakRtasiddhyanukUlacintAkAlAvacchedena prakRtAnukUlatvam / cintA ca vaktu hyA / atrAnukUlatvaM ca kacidbaTakatvam kacijjJApakatvam / tatra ghaTakatvaM yathA vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnajanyajJAnamityatrAjJAtavyAptikasya vyAptipadavAcyatvena jJAne kA vyAptiH ityAkArikAyAM jijJAsAyAM vyAptinirUpaNam / jJApakatvaM yathA viziSTajJAnasyAnumitihetutve kiM jJApakam ityAkAGkSAyAM parAmarzasyAnumitihetutvavyavasthApanam ( bhavA0 ) / [5] nirdiSTopapAdakatvam ( jaga0 ) / [Ga] zAbdikAstu prakRtasiddhyanukUlacintAkAlAvacchinnaprakRtAnukUlatvam ityAhuH (vai0 sA0 d0)| anukUlatvaM cAtra ghaTakatvajJApakatvAdirUpaM yathAyathaM grAhyam / tatrAvacchedakAMzaH cintAkAlaparyantaH svarUpasan itarAMzazca jJAtaH sannupayogI bhavati iti jJeyam ( vai0 sA0 d0)| ubhayatvam-[ka] ubhayavyavahAraviSayatAvacchedako dharmaH (ga0 siddhaa0)| yathA ghaTapaTobhayamityAdau ghaTapaTobhayaparyAptamubhayatvam / [kha] apekSAbuddhivizeSaviSayatvamiti kecidAhuH / ayaM ca dharmo vyAsajyavRttirbhavatIti vijJeyam / evaM bahutvAdayopi dharmAH svymuuhyaaH|| umAmAhezvarI-( tithiH ) aSTamI navamIviddhA navamI cASTamIyutA / ... ardhanArIzvaraprAyA umAmAhezvarI tithiH // (pu0 ci0 pR0 106 ) / For Personal & Private Use Only Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| urUkaH- 1 ulUkanAmA pakSivizeSaH / 2 medakhinI vapA / uru vistIrNamUko medo yatra ityavayavArthaH ( jai0 nyA0 a0 9 pA0 4 adhi0 4) uSNatvam-sparzaniSTho jAtivizeSaH / yathA sparza uSNastejasastu (bhA0pa0 zlo0 42 ) ityAdau / uSNasparzavattejaH (mu0 1 pR0 77 ) ityAdau ca / sUtake mRtake caiva na snAyAduSNavAriNA ityAdau uSNazabdasya uSNasparzavadityartho bodhyaH / UrdhvA (dik ) adRSTavadAtmasaMyogajanyAgnikriyAjanyasaMyogAzrayo dik (vai0 u0 2 / 2 / 10 ) / yathA UvaM gata ityAdau / evaM ca indrAgniyamaniRtivaruNavAyusomezAnanAgabrahmAdhiSThAnopalakSitA daza diza iti vyapadezAntaram prAcyAdivyapadezAt (vai0 u0 2 / 2 / 10 ) / USmA-1 uSNasparzaH ( rAma0 1 pR0 70 ) / yathA cakSurUSmAdisaMtate: (mu0 1 pR0 68 ) ityAdau / 2 tejodravyasya sUkSmAvayavaH ( bhA0) ( vaac0)| yathA yathAmedhUma udayate evameSAmUSmodayate ( zata0 brA0 1 / 6 / 2 / 1 / 5) ityAdau / 3 za Sa sa ha ete varNA USmANa iti zAbdikA AhuH ( vAca0 ) / UhaH-1 tarkaH / sa ca [ka] parIkSaNam / [kha ] anumAnam / yathA uhaH ( jai0 sU0 1 / 2 / 52 ) ityAdau / na pitA vardhate na mAtA ityukte anye vardhanta iti gamyate ( zAbarabhA0 1 / 2 / 52 ) / [ga] adhyaahaarH| [gha] kalpanam / anvayayogyavibhaktyAdikalpanamityarthaH / yathA pArvaNe saumyAsa iti bahuvacanasamanvitamapi ekoddiSTe ananvitatvAt saumyaH ityekavacanAntatayA klpyte| yathA vA agnaye juSTaM nirvapAmi ityasya saurye carau sUryAya juSTaM nirvapAmi ityevaM padAntarakSepa uhaH (jai0 nyA0 a0 2 pA0 1 adhi0 9) / [3] prAkRtasthAnapatitapadArthAntarakAryataH / UhaH prayogo vikRta UhyamAnatayoditaH // For Personal & Private Use Only Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 nyAyakozaH / ( jai0 nyA0 a0 9 pA0 1 adhi0 1 ) vizeSa Uha iti tatravettAra AhuH ( vAca0 ) R Rk [ka] pAdenArthena copetA vRttabaddhA matrA RcaH (jai0 nyA0 a0 2 pA0 1 adhi0 12 ) / [kha] teSAmRgyatrArthavazena paadvyvsthaa| asyArthaH yatra vAkye arthavazena chandovizeSavazena pAdavyavasthA sA Rk ( a0 2 pA0 1 adhi0 10 sU0 35 ) .. RNam - [ka] pazcAcchodhyatvenAGgIkRtya gRhItaM dravyam ( za0 pra0 pR0 86 ) / yathA RNAni pitrAdibhiH kRtAni asmAbhirdeyAni / atha matkRtAni RNAni ityAdau ( bhA0 ) ( vA0 ) / [kha] uttamarNAya dAtavyatvena svIkRtaM dhanam / [ga] zAbdikAstu sajAtIya dravyAntaradAnamaGgIkRtya paradattaparakIya dravyAdAnam / tajjanyodhamarNaniSThaH parizodhananAzyaH adRSTavizeSo vA ityAhu: ( la0 ma0 ) / Rtam -- RtazabdaH karmavacanaH / RtaM pivantau iti vacanAt ( sarva 0 saM0 0 pR0 100 rAmAnu0 ) / 2 tArAkhyaH siddhi RtuH - [ka] sauraM mAsadvayaM rAma RturityabhidhIyate ( pu0 ci0 pR0 8 ) / [ kha ] dvaMdvamupadadAti tasmAdvaMdvaM RtavaH (agnicayane pu0 ci0 pR07)| [ga] Rtau candranimittatvaM RtUnanyo vidadhajjAyate punarityataH matravarNAtpratIyate / punaH punaryo jAyate sa eva vidadharatUn / candraH punaH punarjanyaH tasmAccandravazAdRtuH ( trikA0 ma0 pu0 ci0 pR0 8 ) / Rte - abhAvaH / yathA Rte kRSNAnnotpadyate sukhamityAdau / atra pratiyogitvaM paJcamyarthaH / kRSNazabdastadbhaktilAkSaNikaH / evaM ca kRSNabhaktipratiyogi kAbhAvaprayojyaH sukhakartRkotpattyabhAvaH iti bodha: ( la0ma0 ) / yathA vA abhrAtRko haretsarvaM duhitRNAM sutAdRte ( yAjJa0 2 / 139 ) ityAdau / Rtvik-- RtvigyajJakRducyate / yaH pAkayajJAdikaM vRtaH karoti sa Rtvik ( mitA0 1135 ) / For Personal & Private Use Only Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ekaH-[ka] sjaatiiynisstthbhedaaprtiyogii| yathA atrAyameko bhuGkta ityAdAvekapadArthaH / atra etaddezAdhikaraNabhojanakartRniSThabhedApratiyogI bhuGkte ityAkArakabodhaH ( ga0 za0 pR0 124) / [kha] kevalaH / kaivalyaM ca dvitIyarahitatvam / evaM ca tattatkriyAkartRtvAdiviziSTasajAtIyarAhityam / yathA ayamekotra bhuta ityAdAviti zAbdikA AhuH / atra etaddezAdhikaraNakabhojanakartRsajAtIyarahito bhuGkte iti bodhaH / dvitIyazabdazca sajAtIye sahAye rUDhaH ( la0 ma0) / atra gadAdharaH kaivalyaM ca sajAtIyadvitIyarahitatvam ityAha / / ekakAryakAritvam-ekakAryatvavadasyArthInusaMdheyaH / ekakAryatvam-(saMgatiH) 1 ekakAryAnukUlatvam ( ma0pra0 pR015)| atrArthe ekaM kArya yayoH kAraNayoH tayorbhAvaH iti vyutpattiH (jg0)| bahuvrIheranantaraM tvapratyayaH / yathA guNAguNamanAsaGgamekakAryamanantaram / etattu brahmaNo vRttamAhurekapadaM dvayam // ( bhA0 va0 a0 212) (vAca0.) / idaM tu kAryaikyamityapyucyate / 2 ekasya ( kAraNasya ) kAryatA ( prayojyatA kAryayoH) / sA ca janyatA janyajJAnaviSayatA ca (bhavA0 ) ( vai0 sA0 d0)| yathA IzvarazaktyoranumAnAjanyatvepi tajjanyajJAnaviSayatvalakSaNaikakAryatvasaMgatyA IzvaravAdAnantaraM mImAMsakena zaktirAzaGkitA / naiyAyikena ca IzvarasiddhyanantaraM zakti nirasya paramaprayojanaM tvanumAnasyApavargaH ityanena IzvarasiddhyapavargayoranumAnajanyatvalakSaNaikakAryatvaM saMgatiH sUcitA ( bhavA0 ) / ekatra dvayam iti rItyA jAyamAnaM jJAnam- ubhayaprakAratAnirUpitaikavizeSyatAzAlijJAnam ( la0 va0 pR0 9) / yathA sundaraH puruSo daNDI ityAkArakaM jJAnam / atra saundaryadaNDayoH puruSe yugapadvizeSaNatvenAnvayavivakSAyAM jJAnaM tAdRzaM bhavati / saundaryaviziSTapuruSe daNDamAtrasya daNDaviziSTapuruSe vA saundaryamAtrasya vizeSaNatvenAnvayavivakSAyAM tu viziSTe vaiziSTyam iti rItyA jJAnaM jAyate iti jJeyam / 14 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ha nyAyakozaH / ekatvam - (saMkhyA) [ ka] ekam iti pratItiviSayo guNavizeSaH yathA gaganamekam kAla eka ityAdAvekatvam / rUparasagandhasparzavyatirekAdarthAntaramekatvam (vai0 712 / 1 ) ityevamekatvasya sUtrakRtA arthAntaratvamuktam / [ kha ] dhIvizeSa viSayatvam / yathA ekaH samavAyaH ekaH abhAva ityAdau samavAyAdInAmekatvam (vai0 vi0 72 / 1 ) / [ga] svarUpAbhed iti bhUSaNamatam (vai0 u0 ) (vai0 vi0 7 / 2 / 1 ) / yathA ghaTagatamekatvaM ghaTa svarUpameva / [gha] svasajAtIyaniSThabhed pratiyogitAnavaccheda ke katvam / yathA saMpanno vrIhirityAdau vrIhmAdigatamekatvaM subarthaH (ga0 vyu0 kA 0 1 pR0 2 ) / tathA ca svaprakRtyartha sajAtIyaH svasamabhivyAhRta padArtha saMsargitva viziSTazca yaH tanniSThabheda pratiyogitAnavacchedakaikatvamiti samuditArthaH / sAjAtyaM ca svasamabhivyAhRtapadArtha saMsargitvaviziSTaprakRtyarthatAvacchedakarUpeNa bodhyam (ga0 vyu0 kA0 150 2 ) / svasajAtIyetyatra svaM vrIhyAdiniSTha mekatvamiti vaGgadezIyA AhuH / pare tu svam ekvcnprkRtyrthH| svasamabhivyAhRtetyatra straM tu ekavacanamityAhuH / vayaM tu ubhayasvapadAbhyAmekavacanameva grAhyamiti brUmaH / idaM ca pAri bhASikaM sajAtIyadvitIyarahitatvarUpamekatvamiti bodhyam / ata eva pazunA yajetetyAdau pazuniSThatA zekasvasya vivakSitatvAdane kapazukaraNakayAgAnnAdRSTasiddhi: ( ga0 vyu0 kA0 1 pR0 2 ) / atrAhuH / pazunA rudraM yajetetyAdau svaprakRtyartha sajAtIyaH ( svasamabhivyAhRtapadArtha saMsargitvaviziSTa prakRtyarthatAvacchedakarUpaviziSTaH ) yAgIyapazureva / tanniSThabhedapratiyogitAnavacchedakam etatpazuniSThamekatvameva bodhyata iti nAnekapazukaraNakayAgAdadRSTasiddhiH iti / saMpanno vrIhirityatra lakSaNasamanvayastvittham / svaM vrIhipadottaramekavacanam supratyayaH / svasya samabhivyAhRtaM saMpannaH iti padam / tadarthapratiyogika saMsargitvaviziSTaM prakRtyarthatAvacchedakaM vrIhitvam / etAdRzarUpeNa svasajAtIya etadvIhireva / tanniSTho bhedonyaniSThaikatvavadbheda eva ( na tvetadvrIhiniSThaikatvavadbhedaH ) / tatpratiyogitAnavacchedakam etadrIhigatamekatvaM bhavati iti / 1 For Personal & Private Use Only k Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 187 nyaaykoshH| ekadezAnvayaH-samastAdasamastAdvA padAdupasthitasyArthasya ghaTako yorthaH tena saha taadRshpdaarthaaghttkpdaarthaanvyH| yathA caitrasya pitetyAdau / atra samastAdityatra samAsaH vaiyAkaraNasaMmatAnAM kRttaddhitaikazeSasanAdyantAnAmavaziSTAnAM catasRNAM vRttInAmupalakSaNam iti jJeyam / caitrasya pitetyatra janakatvaviziSTapuMsaH pitRpadArthatvena tadekadezena janakatvena saha caitrapadArthasya nirUpitatvasaMbandhenAnvayAdekadezAnvayo jJeyaH / atredaM bodhyam / padArthaH padArthenaivAnveti na tu padArthaikadezena iti niyamosti / paraMtu sasaMbandhikasthala ekadezepyanvayasvIkArAttAdRzaniyamopavAdya eveti| ekasmin dRSTe zrute vA aparasaMbandhinaH smaraNaM. sasaMbandhikapadArthaH / yathA hastihastipakAdiriti (ma0 pra0 4 pR0 48) / athavA nityasAkAjhaM sasaMbandhikapadArthaH / yathA caitrasya gurukulam maitrasya dAsabhAryetyAdau gurutvadAsatvAdI caitramaitrapadArthayoranvayasya nityasAkAGkatvenaikadezAnvayaH sahyata eva iti / tathA ca caitrasya pitetyAdAvekadezAnvayo yukta eva (nyA0 ma0 4. pR0 14 ) / ekapadatvam-[ka] ekArthaviSayakazaktinirUpakatvam / yathA rAma iti padasyaikapadatvam / atra vyutpattiH ekaM padaM padoccAraNayogyakAlo yatra tasya bhAva iti ( vaac0)| atrArthaniSThamekatvaM ca taditarAvRttistavyaktitvAdirUposAdhAraNadharma eveti na kAcidanupapattiriti / [kha] zaktinirUpakAbhAvavaduttaratve sati zaktinirUpakatvam / yathA ghaTa ityasyaikapadatvam / [ga] akhaNDapadatvamiti zAbdikA vadanti / atrAkhaNDatvaM ca padatvAbhAvavaduttarakhaNDakatvam / / ekaprasaratAmaGgaH-(doSaH) ekasyAM vRttau yA prasaratA ghaTakatayA prvisstttaa| atra coddezyavidheyabhAvApratItiH ( mI0 nyA0 pR0 37 ) / ekabhaktam-dinArdhasamayetIte bhujyate niyamena yat / ekabhaktamiti proktamatastatsyAddivaiva hi // (pu0 ci0 he0 skA0 pR0 43 ) / nyUna prAsatrayeNa tu iti caturthacaraNe pAThAntaram / tadahorAtrAvayavAntarA For Personal & Private Use Only Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 nyaaykoshH| dhikaraNabhojanAbhAve sati aSTamamuhUrvottarArdhAdisArdhamuhUrtAtmakAvayavA dhikaraNaM bhojanamekabhaktamiti nisskrssH| ekamAtravRttiguNatvam-ekatvAvacchinnavRttikaguNatvam (la0 va0 pR0 36 ) / idaM caikaikvRttigunntvmitypyucyte| ekamAtravRttitvam-svAzrayaniSThabhedApratiyogyAzrayakatvam ( rAma0 1 pa0 35) / yathA AkAzatvasyaikamAtravRttitvam / atra bhedazca vyAsajyavRttidharmAnavacchinnapratiyogitAkatvena vizeSaNIyaH (rAma01 p035)| svapratiyogivRttitvasvAsamAnAdhikaraNyaetadubhayasaMbandhena 'bhedaviziSTA nyatvamiti niSkarSaH / idaM ca AkAzatvAderjAtitve baadhkm| ekavAkyatvam-1 [ka] viziSTaikArthapratipAdakatvam ( ga0 2 ava0 . pR0 2 ) / nirUpyanirUpakabhAvApannaviSayatAzAlibodhajanakatvamityarthaH / yathA devadatto grAmaM gacchatIti vAkyasyaikavAkyatvam / [kha] tatprayojyaviSayatayA sAkSAtparaMparayA vA nirUpitA yA viSayatA tatprayojakatvam (ga0 vyu0 kA0.1 pR0 27 ) / atra tatpadajanyajJAnanirUpitatvena tatpadaprayojyatvavyavahAro viSayatAyAmiti bodhyam / atra vizeSyatAdvayanirUpitaikaprakAratAzAlijJAnajanakavAkyayoreva ekavAkyatvam iti niyamo jJeyaH ( kRSNa0 ) / [ga] tadutthApyAkAGkSAnivartakatvatannivartanIyAkAGkotthApakatvaetadanyataravattvam ( ga0 2 ava0 pR0 2) / yathA pratijJAdipaJcavAkyairekavAkyatayA svArthaviziSTajJAnaM janyate (ci0 2 ava0 pR0 76 ) ityAdI pratijJAdInAM pshcaanaamvyvaanaamekvaakytvm| tadutthApyAkAGkSAnivartakatvaM ca tatpratipAdyArthaviSayakajJAnajanyA yA AkAGkSA tatpratiyogikanivRtti janakajJAnajanakatvam / idaM ca hetUdAharaNAdInAmekavAkyatvam / atra tatpadaM pratijJAparam / tannivartanIyAkAGkotthApakatvaM ca tatpratipAdyArthaviSayakajJAnajanyA yA nivRttiH tatpratiyogyAkADAjanakajJAnajatakatvam / idaM ca pratijJAdInAmekavAkyatvamityavadheyam / atra tu tatpadaM hetvAdiparam / [gha] khabhinnatvasvAnavacchinnatvasvasAmAnAdhikaraNyaetatritayasaMbandhena viSayatAviziSTaviSayatAzUnyabodhajanakavAkyatvamityasmadgurubhikuzAstricaraNAH prAhuH / ekavAkyaM dvividham / padaikavAkyam For Personal & Private Use Only Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vAkyaikavAkyaM ceti / tatrAdyaM yathA sorodIdityAdyarthavAdasamudAyasya padasthAnIyatayA vidhipdenaikvaakytaa| dvitIyaM yathA yatra pratyekaM bhinnabhinnasaMsargapratipAdakayorvAkyayorAkADAvazena mahAvAkyArthabodhakatvam tat / yathA darzapaurNamAsAbhyAM svargakAmo yajeta ityAdivAkyAnAM samidho yajati ityAdivAkyAnAM ca parasparAGgAGgibhAvabodhakatayaikavAkyatA ( vAca0 ) / [Ga] athaikatvAdekaM vAkyaM sAkAGkSa cedvibhAge syAt / asyArthaH / vibhAge vAkyaghaTakapadAnAM vibhAge sAkAGkamekapadarahitasyAparapadasya zAbdabodhAjanakatvaM tayorevArthaikatvam ekaphalapratipAdakam / vibhAge sAkAGkatve satyekaphalapratipAdakaM yattadekaM vAkyamityarthaH (jai0 sU0 vR02|1|44)| 2 avisaMvAdivAkyatvamekavAkyatvam / yathA zravaNakaTu nRpANAmeka vAkyaM vivatruH ( raghu0 6 / 85 ) ityAdau iti kAvyajJA vadanti / ekvishessbaadhH-itrbaadhaahvdsyaarthiinusNdheyH| ekazeSaH-(vRttiH) vyAkaraNazAstrasiddho vRttivizeSaH / ekazeSo dvividhaH sarUpaikazeSaH virUpaikazeSazca / tatra sarUpaikazeSo ghaTau ghaTAH ityAdau / virUpaikazeSastu vakradaNDau pitarau zvazurau bhrAtarau putrau zivau ityAdau / atrAyaM vaiyAkaraNAnAM niyamaH yaH ziSyate sa lupyamAnArthAbhidhAyI iti vijJeyaH / atra sarUpANAmekazeSa ekavibhaktau ( pANi0 1 / 2 / 64 ) ityanena sUtreNa ghaTazca ghaTazca ghaTo ityekazeSo bodhyaH / vakradaNDAvityatra virUpANAmapi samAnArthAnAmityekazeSaH / atra lakSaNayA vakradaNDazca kuTiladaNDazca iti bodhaH / vigrhopyevmev| pitarau ityatra janakazarIratvena mAtApitroravagamAcchaktyA piturbodhaH / lakSaNayA ca janakatrItvena rUpeNa mAturbodhaH / vibhaktyupanItaM puMstvaM tu pitaryevAnveti iti prAzca AhuH / navyAstu ekayaiva lakSaNayA pitRtvamAtRtvAbhyAM bodhakaM pitRpadam ityAhuH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 53 ) / atra mAtA ca pitA ca pitarau iti vigrahaH / pitA mAtrA ( pANi0 1 / 2170 ) ityanena sUtraNaikazeSo bodhyaH / zvazurau ityatra zvazuraH zvazrvA ( paanni01|2 71) ityanena sUtreNaikazeSo bodhyaH / zvazrUzca zvazurazca iti vigrahaH / atra ca For Personal & Private Use Only Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| zvazurapade strIjanakadaMpatyobhartRjanakadaMpatyorvA lakSaNAM (di04)| janakazarIratvena prAtisvikarUpeNa vA bodhaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 53 ) / bhrAtarau putrI ca ityAdau svasA ca bhrAtA ca bhrAtarau duhitA ca putrazca putrI iti vigrahau / bhrAtRputrau svasUduhitRbhyAm ( pANi0 1 / 2 / 68) / ityanena sUtreNaikazeSau ca bodhyau / zivI ityatra zivA ca zivazva iti vigrahaH / pumAntriyA (pANi0 1 / 2 / 67 ) ityanena sUtreNaikazeSazca bodhyaH / bhrAtarAvityatra bhrAtRpadena bhrAtRsvasArau sodaratvena putrAvityatra putrapadena ca svApatyatvena putraduhitarau lakSyete ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 53 ) / zivAvityatra zivapadaM zivadurgAnyataratvena bodhakam iti prAzca AhuH / zaktyA zivatvena lakSagayA ca zivAyA bodhakam iti tu navyA AhuH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 53 ) / ekAntaH-1 avyabhicAraH / yathA anaikAntika ityAdAvekAntaH / 2 niyamaH / yathA na tAvadayamekAntenAviSayaH ( zArI0 bhA0 ) ityAdau / ekArthasamavAyaH-[ka] svasamavAyisamavetatvam (si0 c0)| [kha] ekasminnarthe samavAyena sattvam (nIla0 1 pR0 6) / yathA ekaM rUpamityAdAvekatvarUpayorekArthasamavAyaH ( ta0 dI0 1 pR0 6 ) / ekendriyagrAhyaguNatvam-ekendriyagrAhyajAtimadguNatvam ( la0 va0 pR0 36) / ekamAtrendriyagrAhyaguNAstu rUpam rasaH gandhaH sparzaH zabdaH buddhiH sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH vegazceti / ekaikavRttiguNatvam-[ka] svasamAnAdhikaraNAnyonyAbhAvapratiyogitAnava cchedakaikatvakatve sati guNatvam / ekaikavRttiguNAzca rUpAdicatuSTayam ekatvam parimANam ekapRthaktvam paratvAdisaMskArAntAH paJcadaza ceti dvAviMzatirguNAH (mu0 gu0 pR0 192 ) / [kha] svAzrayAnyonyAbhAvavyApakAtyantAbhAvapratiyogiguNatvam ( di0 gu0 pR0 192 ) / tadarthazca svam rUpAdivyaktiH / tasyAzrayaH tadbhuTaH / tatpratiyogikonyonyA: bhAvaH tadbhUTabhedaH / tasya vyApakotyantAbhAvaH tAzarUpAdivyatyatyantA For Personal & Private Use Only Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1911 bhAtraH / tatpratiyogitvaM rUpAdivyaktInAmiti lakSaNasamanvayo bodhyaH / atra tadvAdyatirikte tadrUpavyaktInAmasattvena yatra yatra tadvaTAdibhedastatra tatra tadrUpavyaktyAdyatyantAbhAvaH iti vyApteH sattvAttAdRzarUpAdivyattatyatyantAbhAvasya tAdRzAnyonyAbhAvavyApakatvaM saMbhavatIti bodhyam / evaM rasAdAvapi lakSaNasamanvayaH svayamUhyaH / etat - [ka] pratyakSa buddhiviSaya: ( di0 40 179 ) ( ga0 zakti0 pR0 116 ) / yathA etat jalamasti iti pratyakSe viSayo jalam / [kha] samIpataravarti vastu iti kecidvadanti ( di0 4 10 179 ) / [ga] etadarthazca laukikapratyakSaviSayatA viziSTam ( ga0 zakti0 TI0 pR0 116 ) / yathA eSordhyaH iti pratyakSeyasyaitadarthatA | eva - 1 evakArArthastu trividha iti prAcaH / tathAhi / vizeSaNa saMgataH vizeSya saMgataH kriyAsaMgatazceti trividha evakAraH / tatrA evakArArthaH ayogavyavacchedaH / yathA zaGkhaH pANDura evetyAdau / atra zaGkhatvAvacchedena pANDuratvAyogavyavacchedo budhyate / athavA vizeSye zate pANDuratvAyogavyavacchedo bodhyate ( ma0pra0 1 pR0 7 ) / kecittu pANDuratvAdau zaGkhAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavyavacchedo bodhyata ityAhuH ( pa0 mA0 ) / dvitIye anyayogavyavacchedaH / yathA pArtha eva dhanurdhara ityAdau ( nIla0 pR0 49 ) ( ma0pra0 1 0 7 ) / atra dhanurdhare pArthAnyatAdAtmyavyavacchedo budhyate / athavA vizeSaNe dhanurdhare pArthAnyayogavyavacchedo bodhyate / dhanurdharapadasyotkRSTadhanurdhare lakSaNA / tathaiva tAtparyAt / pArthAnyayogastattAdAtmyam (ma. pra0 1 pR0 7 ) / kecittu dhanurdharAdi - niSThAnyonyAbhAvapratiyogitvavyavacchedaH pArthAdau pratIyata ityAhuH ( pa0 mA0 ) / yadvA pArthAnyasmin prazastadhanurdharatvaM vyavacchidyate ( vA0 ) / tRtIye atyantAyogavyavacchedaH / yathA nIlaM sarojaM bhavatyevetyAdau / atra anvayitAvacchedakasarojatvasAmAnAdhikaraNyena sarojanIla bhavanakartRtvAtyantAyogavyavacchedo budhyate / athavA saMbhavAbhiprAyake nIlaM sarojaM bhavatyeva ityadau anvayitAvacchedaka sarojatva sAmAnA T I For Personal & Private Use Only Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 nyaaykoshH| dhikaraNyena saroje nIlabhavanakartRtvAtyantAyogavyavacchedo bodhyate ( ma0 pra0 pR0 7) / ( yadvA saroje nIlatvAtyantAyogo vyavacchidyate ( vAca0 ) / kecittu yAvatsarojaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavyavacchedo nIlabhavanakartRtvAdau pratIyata ityAhuH ( pa0 mA0 ) / navyAH ziromaNibhaTTAcAryaprabhRtayastu sarvatrAnyayogavyavacchedenaivopapattAvayogavyavacchedAtyantAyogavavyavacchedau na svIkAryAvityavIvadan (ma0 pra0 1 pR0 7-8 ) / paramaprAcInamate tu evakArArtho dvividhaH / ayogavyavacchedaH anyayogavyavacchedazceti / tatrAyogavyavacchedo dvividhaH kevalAyogavyavacchedaH atyantAyogavyavacchedazca / yatrAnvayitAvacchedakasAmAnAdhikaraNyamAtreNAyogavyavacchedaH pratIyate yathA nIlaM sarojaM bhavatyeva ityAdau ttraatyntaayogvyvcchedpribhaassaa| yatra cAnvayitAvacchedakAvacchedenAyogavyavacchedaH pratIyate yathA zaGkhaH pANDura eva ityAdau tatra kevalAyogavyavacchedaparibhASA / anyayogavyavacchedastu pArtha eva dhanurdharaH ityAdAvevakArArthaH / evam anyAnyapi ,anyayogavyavacchedasyodAharaNAnyUhyAni / tatra jAtimatyeva sattA ityAdau sattApadena lakSaNayA tadadhikaraNatvamarthaH / tathA ca sattAdhikaraNatve jAtimadanyavRttitvavyavacchedaH pratIyate / athavA jAtimatyeva sattA ityAdI saptamyA nirUpitatvamarthaH / tathA ca sattA jAtimannirUpitasamavAyapratiyoginI sattAsamavAye jAtimadanyAnuyogikatvavyavacchedazca ityubhayAnvayaviSayakasamUhAlambanabodhaH / evakArasya ayogavyavacchedArthakatve tvanyAnyudAharaNAni / jJAnamartha * gRhNAtyeva ityAdau grahadhAtorviSayitvamarthaH / AkhyAtasyAzrayatvamarthaH / nirUpitatvaM dvitIyArthaH / tathA ca jJAnam arthanirUpitaviSayitvAzrayatvavat arthanirUpitaviSayitvAzrayatvAyogavyavacchedavaJca ityanvayabodhaH / atra ayogavyavacchedonvayitAvacchedakajJanAtAvacchedena pratIyate na tu sAmAnAdhikaraNyamAtreNa iti vijJeyam / dvijo vedAnadhIta eva ityAdau dvijavAvacchedena vedakarmakAdhyayanakartRtvAyogavyavacchedo bodhyate / ata eva naro vedAnadhIta eva ityAdiprayogavAraNam / cakSu rUpaM gRhNAtyeva For Personal & Private Use Only Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 193 ityAdau prahadhAtorjJAnamarthaH / dvitIyAyA viSayatvamarthaH / AkhyAtasya janakatvamarthaH / tathA ca rUpaviSayakajJAnajanakaM cakSuH ityanvayabodhaH / jJAnaM rajataM gRhNAtyeva ityAdiprayogo bhavatyeva / yadi ca na bhavati tadA jJAnenArtho gRhyata eva ityAdau jJAnatvAvacchedenArthaprAhakatvAyogavyavacchedortho vAcyaH iti jJAnena rajataM gRhyata eva ityAdau jJAnatvAvacchedena rajatatvaprakArakatvAyogavyavacchedabodhasyAsaMbhavena tathAvidhaprayogo na bhavati iti bodhyam / rUpaM pRthivyAM vartata eva ityAdau saptamyA niruupittvmrthH| dhAtorvRttirarthaH / AkhyAtasyAzrayatvamarthaH / tathA ca pRthivInirUpitavRttyAzrayatvAyogavyavacchedavadrUpam ityanvayabodhaH / atra ca rUpatvasAmAnAdhikaraNyamAtreNAnvayaH iti vijJeyam / rUpeNa pRthivI vyAvaya'ta eva ityAdau rUpe pRthivInirUpitadhAtvarthavyAvRttyayogavyavacchedaH pratIyate / Atmanaiva jJAyate iSyate kriyate ityAdau AtmavRttitvAyogavyavacchedaH pratIyate / atra AtmapadottaratRtIyAyA vRttitvamarthaH / Rtau svadArAn gacchedeva ityAdau saptamyA avacchedyatvamarthaH / evArthazcAyogavyavacchedaH / vidhyarthazceSTasAdhanatvam / iSTaM ca pratyavAyAbhAvarUpam / dvitIyArthaH karmatvam / tathA ca RtukAlAvacchinnasvadArakarmakAbhigamanAyogavyavacchedaH . pratyavAyAbhAvasAdhanam ityanvayabodhaH / atra yasyAyogavyavacchedaH pratyavAyAbhAvahetutvena vidhibodhitaH sa pratyavAyajanakAbhAvapratiyogI iti vyAptisvIkAreNa tAdRzAbhigamanAbhAvasya pratyavAyahetutvasiddhiH / nanu ca RtukAlAvacchinnasvadArakarmakAbhigamanAbhAvasya sAmAnAdhikaraNyena pratyavAyahetutvaM vAcyam / tathA ca yasyAM kasyAmapi nizi RtAvabhigantuH puruSasya RtvantarAbhigamanAbhAvepi pratyavAyo na syAt / evaM nAnAdAravataH prabhoH dArAntarAbhigamanAbhAvepi pratyavAyo na syAt iti cet atra vadanti / tattahatukAlAvacchinnatattaddArakarmakatvatattatpuruSakartRkatvaetadubhayAbhAvavadabhigamanasAmAnyasya tattatpuruSIyatAdRzapratyavAyaM prati hetutA iti viziSya puruSabhedenaiva kAryakAraNabhAvaH kalpyate iti / iha bhavane maitreNaiva pakSyate temanam ityAdI bhavanapadottarasaptamyA utpattirarthaH / tathA ca etadbhavano25 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 nyaaykoshH| tpattikatemanatvAvacchedena maitrapakSyamANatvAyogavyavacchedaH pratIyate / caitro jalameva bhute ityAdau caitro jalAnyabhojanakartRtvavyavacchedavAna jalakarmakabhojanakartRtvavAMzca iti bodhaH / atra nvyaastvevmaahuH| evakArasya anyayogavyavaccheda eka evArthaH / pRthivyAmeva gandhaH ityAdau saptamyA vRttitvamarthaH / anyayogazcAnyasamavetatvAdiH / tena pRthivIsamavetatvam pRthivyanyasamavetatvavyavacchedazvArtho bodhyate / vahnimatyeva dhUmaH ityAdau dhUme vahnimatsaMyuktatvam vahnimadanyasaMyuktatvavyavacchedazca pratIyate / ghaTatvAbhAvavatyeva dravyatvAbhAvaH ityAdau dravyatvAbhAve ghaTatvAbhAvavaMdbhinnavRtti :vyavacchedaH ghaTatvAbhAvavadvRttitvaM ca pratIyate / pakSadharamizrAratvevamAhuH / vyavacchedamAnaM evakArArthaH / pRthivyanyasamavetatvAdau saptamyAdInAmeva lakSaNA iti / vastutastu anyayogavyavaccheda evakArArthaH / vyavacchedazcAtyantAbhAvaH anyonyAbhAvazca / pRthivyAmeva gandhaH ityAdau pRthivyAM gandhaH pRthivyanyasmingandhAbhAvazca iti bodhaH / zaGkhaH pANDura eva ityAdau zaGkhatAdAtmyavAn pANDuraH pANDurAnyasmiJ zaGkhAnyonyAbhAvazca iti bodhaH / pArtha eva dhanurdharaH ityAdau pArthatAdAtmyavAn dhanurdharaH pArthAnyasmindhanurdharatvavyavacchedazca pratIyate iti / svatatrAstvevamAhuH / evakAro na kutrApi zaktaH / kiMtu tAtparyagrAhakaH / pRthivyAmeva ityAdau ca kutracitpade lakSaNayA pRthivyanyasamavetatvavyavacchedaH pratIyate iti / 2 sAdRzyam / 3 aniyogaH / 4 AcAraniyogaH / 5 vinigrahaH / 6 paribhavaH / 7 ISadarthaH ityAdi kAvyajJA AhuH / eSaNAsamitiH-dvicatvAriMzatA bhikSAdoSairnityamadUSitam / muniryadanna. mAdatte saiSaNAsamitirmatA // ( sarva0 saM0 pR0 79 AI0 ) / aikAdhikaraNyam-sAmAnAdhikaraNyam / yathA sAdhyena hetoraikAdhikaraNyaM vyAptirucyate (bhA0 pa0 2 zlo0 70 ) ityAdau sAdhyahetvoH sAmAnAdhikaraNyam / .1 temanaM vyaJjane klede iti vizvalocanakozaH (nAntavarge 71 ) / For Personal & Private Use Only Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| aikAntikaH-1 ekamAtravyAptigrAhakasahacAro yatra saH (gau0 vR0 1 / 2 / 5) / yathA anaikAntika ityAdAvaikAntikaH / yathA vA vahimAn dhUmAdityAdau dhUma aikAntikaH / atra vyutpattiH ekasya sAdhyasya tadabhAvasya vA yontaH sahacAraH avyabhicaritasahacAraH tasyAyamityai kAntikaH iti / 2 avazyaMbhAvIti sAMkhyavedAntinaH ( vAca0 ) / aitihyam-[ka] iti hocuH ityanirdiSTapravaktRkaM pravAdapAramparyam (vAtsyA0 2 / 2 / 1 ) / [kha] anirdiSTapravaktRkaM paraMparAgataM vAkyam / yathA vaTe vaTe yakSaH ityAdi / taddhi iti hocurityanena prakAreNa ucyate ( gau0 vR0 2 / 2 / 1) / [ga] ajJAtamUlavaktakaH zabdaH / viziSyAnizcitaprathamavaktRkaH zabda ityarthaH ( nIla0 pR0 34 ) / yathA iha vaTe yakSastiSThati iti (ta0 dI0 pR0 34) / aiticaM pramANAntaramiti aSTapramANavAdinaH paurANikAH ( ma0 pra0 pR0 65 ) ( nIla0 pR0 34 ) / tat pramANAntaraM neti naiyAyikasAMkhyAdayaH praahuH| atredaM bodhyam / tadetadaitihyamAptoktaM cecchabdAnta vAdanumAnameva / na cet pramANameva na bhavatIti (ta0 va0 pR0 100 ) ( nyA0 ma0 2 pR0 32 ) ( nIla0 pR0 34) / aindrAnam-(nakSatram ) vizAkhA (puru0 ci0 pR0 353 ) / vizAkhA___ nakSatrasyendrAgnidevatAkatvAdaindrAmamiti saMjJA / aizAnI--(dik ) sumerusaMnihitA udayagirisaMnihitA ca dik ( vai0 - vi0 2 / 2 / 10 ) / yathA jhaLakIprAmata aizAnyAmakkalakoTagrAmaH / ... o oSadhiH-phalapAkAvasAnAH zAliprabhRtayaH ( mitA0 2 / 229 ) / augyam-AtmanyutkarSapratyayaH ( nyA0 vA0 pR0 1 ) / audayikaH-karmodaye sati bhavanbhAva audayikaH ( sarva0 saM0 pR0 68 aaii0)| For Personal & Private Use Only Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 nyAyakozaH / audAryam - sanmArgavartinI buddhi: ( nyAyaka0 pR0 10 ) / dAnazIlatvam iti kAvyajJA AhuH / I aupanidhikam -- vAsanasthamanAkhyAya haste nyasya yadarpyate / dravyaM tadaupanidhikaM pratideyaM tathaiva tat // ( yAjJa0 2 / 65 ) / aupazamikaH --- anudayaprAptirUpe karmaNa upazame sati jIvasyotpadyamAno bhAvaH / yathA paGke kaluSatAM kurvati katakAdidravyasaMbandhAdayaH patite jalasya svacchatA ( sarva0 saM0 pR0 68 AI0 ) / aupAdAnikaH -- anupapattijJAnasahakRtazabdajanito bodhaH / atra vyutpattiH / upAdAnam anupapattijJAnam / tatsahakRtazabdena janito bodhaH aupAdA.nikaH iti ( tarkapra0 kha0 4 pR0 112 ) / yathA prAbhAkarANAM mate svargakAmo yajeta ityAdivAkyAt svargasAdhanaM svargakAmaniyojyako yAmaH svargakAma kRtisAdhyaH ityaupAdAniko bodha utpadyate ityAdau granthe aupAdAnikazabdasyArthaH / kecittu anumityAtmako bodha aupAdAnika ityAhuH ( tarkapra0 kha0 4 pR0 113 ) / aupAdhikaH - upAdhikRta aupAdhikaH / yathA na svabhAvato baddhasya mokSasAdhanopadezavidhiH ( sAM0 sU0 ) ityAdau jIvasya bandha aupAdhikaH na naimittikaH nApi tAttvika ityatra ( vAca0) / yadupAdhyavacchinnazaktimannAma tadaupAdhikam / yathA AkAzapazvAdi ( za0 pra0 pR0 25-26 ) / aupAdhikI - (saMjJA ) yA anugatopAdhyavacchinna saMketavatI saMjJA sA / yathA bhUtadUtAdiH / atra sA hi saMjJA sacetanA vRttivizeSaguNavattvam vArtAhArakatvam ityAdyanugatopAdhipuraskAreNaiva pravartate ( za0 pra0 pR0 25 ) / aulUkyaH -- vaizeSikasUtrakAraH kaNAdaH / atra vyutpattiH ulUkasya tannAmakasya RSerapatyamaulUkyaH iti ( vAca0 ) / vistarastu kaNAdazabde draSTavyaH / auSNyam - uSNasparzaH ( rAma 0 1 1070 ) / For Personal & Private Use Only Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kakSaH-zikyatalam ( mitAkSarA 2 / 102 ) / kaThinatvam-1 avayavasaMyogavizeSaH ( ta0 dI0 1 pR0 6) (ta. bhA0 pR0 27) / yathA gaNDAbhogAtkaThinaviSamAmekaveNI kareNa (megha0 u0 31 ) ityAdau / 2 sparzavizeSaH (si0 c0)| yathA kAThinyAdi kSitAveva ( bhA0 pa0 zlo0 105) ityAdau pRthivImAtravRttI kaThinasukumAraspI (mu0 gu0 pR0 197 ) / dravyasyArambhakasaMyogavizeSAtsparzavizeSa iti kecit / guNAntaramiti kecidAhuH / akaThinairapi tantubhirAracaya iti ( nyA0 lI0 pR0 50) / 3 zabdAdestu durbodhatvameva kAThinyam / 4 hRdayAdezca kAThinyaM tu avacchedakatA saMbandhena dayAyA abhAva eva ityAdikaM svayamUhyam / kaNAdaH-1 vaizeSikasUtrakAraH kazyapagotrajaH RSivizeSaH / sa ca athAto dharma vyAkhyAsyAmaH ityArabhya tadvacanAdAnAyasya prAmANyam ityantaM dazAdhyAyAtmakaM vaizeSikadarzanAkhyaM tarkazAstraM praNinAya / tanmate sapta padArthA ityAdyasmin koze saMpAditameva / adhikaM darzanazabda.. vyAkhyAne draSTavyam / 2 svarNakAra iti kAvyajJAH ( vAca0 ) / kathA-1 [ka] nAnAvaktRkaH pUrvottarapakSapratipAdakavAkyasaMdarbhaH (ta. bhA0 pR0 44 ) ( ta0 dI0 pR0 43 ) / ekena pUrvapakSaH kriyate / anyena samAdhAnam / evaM krameNa nAnAkartRkatvaM vAkyasamUhasyAvaseyam ( nIla0 pR0 43 ) / kathAdhikAriNastu tattvanirNayavijayaetadanyatarAbhilASiNaH sarvajanasiddhAnubhavAnapalApinaH zravaNAdipaTavaH akalahakAriNaH kathaupayikavyApArasamarthAH ( gau0 vR0 1 / 2 / 1 prastAvanA ) / kathakasya kathAyAM niyamavizeSaH khaNDane darzitaH / yathA atha kathAyAM vAdino niyamametAdRzaM manyante pramANAdayaH sarvatabasiddhAntatayA siddhAH padArthAH santIti kathakAbhyAmabhyupeyam iti / tadapare na kSamante / tathAhi pramANAdInAM sattvaM yadabhyupeyaM kathakena tat kasya hetoH / kiM For Personal & Private Use Only Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tadanabhyupagacchadbhyAM vAdiprativAdibhyAM tadabhyupagamasAhityaniyatasya tasya pravartayitumazakyatvAt uta kathakAbhyAM pravartanIyavAgvyavahAraM prati hetubhAvAt uta lokasiddhatvAt athavA tadanabhyupagamasya tattvanirNayavijayAtiprasaJjakatvAt / na tAvadAdyaH / tadanabhyupagacchatopi cArvAkamAdhyamikAdervAgvyavahArANAM savistarANAM pratIyamAnatvAt / tasyaiva vA aniSpattI bhavatastannirAsaprayAsAnupapatteH ityAdi ( vaac0)| [kha] tattvanirNaya vijayaetadanyatarasvarUpayogyo nyAyAnugatavacanasaMdarbhaH (gau0 vR0 .. - 1 / 2 / 1 prastAvanA ) / [ga] vAdiprativAdinoH pakSapratipakSaparigrahaH __(sarva0 pR0 239 akss0)| [gha] vicArasamayaH (ga0 av0)| - tisraH kathA bhavanti vAdaH jalpaH vitaNDA ceti (vAtsyA0 1 / 2 / 42) - ( gau0 vR0 1 / 2 / 42 ) / 2 prabandhakalpanAM stokasatyAM prAjJAH kathAM viduH iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / kathAbhAsaH-(jAtiH) yatra vAdiprativAdibhyAM parasparamasahUSaNamudbhAvyate sH| yathA pratiSedhepi samAno doSaH ( gau0 5 / 1139) / zabdaH anityaH prayatnAnantarIyakatvAdityatra prayatnAnantarIyakatvaM na zabdAnityatvaM sAdhayati anaikAntikatvAditi yo doSaH sa tvatpakSepi tulyaH prayatnAbhivyaGgathatvasyApyasAdhakatvAditi (gau0 vR0 5 / 1 / 39) / atra SaT pakSAH pravartante / tathAhi zabdaH anityaH prayatnAnantarIyakatvAditi sthApanAvAdinaH prathamaH pakSaH / prayatnakAryAnekatvAtkAryasama iti prativAdino dvitIyaH pakSaH / pratiSedhApratiSedhepyanaikAntikatvaM tulyamiti vAdinastRtIyaH pakSaH / vipratiSedhastatrApi tathaivAnakAntikatvaM tatsamAna doSodbhAvanaM vA caturthaH pakSaH (gau0 vR0 5 / 1 / 41) / pratiSedhaM - sadoSamabhyupetya pratiSedhavipratiSedhe samAnaprasaGgo matAnujJA (gau0 5 / 1 / 42 ) iti paJcamaH pakSaH / svapakSalakSaNApekSopapattyupasaMhAre hetu nirdeze parapakSadoSAbhyupagamAtsamAno doSaH (gau0 5 / 1143 ) iti : SaSThaH pakSaH (gau0 vR0 5 / 1 / 41-43 ) / atra trayaH pakSA api .: saMbhaveyuH (gau0 vR0 5 / 1 / 40) / kathA tasyAH SaDaGgAni prAhuzcatvAri . kecana (tA. 20) / For Personal & Private Use Only Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kaniSThatvam-alpataraspandAntaritajanmatvam (di0 gu0) iti vaishessikaaH| kAlakRtaM saMnikRSTatvamityarthaH / kAlakRtamaparatvam ( si0 ca0 ) iti naiyAyikAH / yathA dazarathaputrasya lakSmaNasya rAmamapekSya kaniSThatvam / kaniSThA-pariNItatve sati bhartRnyUnasnehA kaniSTheti rasikA AhuH (rasama0) (vaac0)| kapAlavedhaH-ardharAtrepi keSAMcidazamyA vedha iSyate / aruNodayavelAyAM nAvakAzo vicAraNe // kapAlavedha ityAhurAcAryA ye haripriyAH (pu0 ci0 pR0 149) / kapilA-nabhasye kRSNapakSe yA rohiNIpAtabhUsutaiH / yuktA SaSThI purANa H kapilA parikIrtitA // ( pu0 ci0 pR0 102 ) / karaNam--(kArakam ) [ka] svaniSThavyApArAvyavadhAnena phalaniSpAdakam / idameva sAdhakatamam (la0 maJju0 pR0 32 ) / sAdhakatamaM karaNam (pANi0 1 / 4 / 42) / asyArthaH / kriyAsiddhau prakRSTopakArakaM karaNasaMjJaM syAt / yadvyApArAvyavadhAnena kriyAniSpattistatprakRSTaM bodhyam / yathA rAmeNa bANena hato vAlI / atra hi bANaniSThavyApArAvyavadhAnena prANaviyogarUpakriyAniSpattestasya karaNasaMjJA / taduktaM hariNA kriyAyAH prinisspttiryvyaapaaraadnntrm| vivakSyate yadA yatra karaNaM tattadA smRtm|| iti / kriyAyA ityasya phalAtmikAyA ityarthaH / vivakSyata ityanena sthAlyAdInAmapi vaivakSikaM karaNatvaM sUcayati / tadapyuktam vastutastadanirdezyaM na hi vastu vyavasthitam / sthAlyA pacyata ityeSA vivakSA dRzyate ytH|| iti / [kha] savikaraNasya yaddhAtorupasthApyayAhazArthe tRtIyayA yAdRzaH svArthonubhAvyate sa taddhAtUpasthApyatAdRzakriyAyAH karaNasaMjJakaM kArakamucyate / yathA dAtreNa chinatti ghaTatvena jAnAtItyAdau ( za0 pra0 pR0 88) / [ga] yasminsati kriyA bhavatyeva tat (ci0 4 ) / hetukaraNayorayaM vizeSaH savyApAra nirvyApAraM vA dravyotpAdakaM yatsa hetureva / tAdRzameva guNotpAdakaM yatsopi hetureva / For Personal & Private Use Only Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / yathA vA nirvyApAraM kriyotpAdakaM yatsopi hetureva / savyApAraM kriyotpAdakaM tu karaNameveti / [gha] prAcInanaiyAyikamate vyApAravadasAdhAraNaM kAraNam ( nyA0 ma0 1 pR0 2 ) ( nyA0 bo0 1 pR0 8 ) ( mu0 1 pR0 118 ) ( ta0 saM0 ) / yathA anumiti prati vyAptijJAnaM karaNam ( si0 ca02 pR0 25 ) ( ta0 dI0 2 pR0 23 ) / indriyaM karaNaM matam ( bhA0 pa0 zlo0 59 ) ityAdau pratyakSaM pratIndriyaM karaNam / yathA vA chidikriyAM prati kuThAraH ( ta0 kau0 1 pR0 7 ) / atra lakSaNe ghaTaM prati kapAlasaMyogavAraNAya vyApAravaditi / IzvarajJAnavAraNAyAsAdhAraNeti ( nyA0 ma0 1 pR0 2 ) / atrAsAdhAraNatvaM ca kAryatvAvacchinna kAryatAnirUpita kAraNatAzAlitvam ( vAkya 0 1 pR0 10 ) / athavA kAryatvAtiriktadharmAvacchinnakAryatAnirUpita kAraNatAzAlitvam (nyA0 bo0 1 pR0 8 ) / atra prAcInAH vyApAravattve sati iti vaktavyam / atazcakSuH saMyogAdau nAtivyAptiH 1 zrotramanaH saMyogaH zabdo vA vyApAraH saMbhavatyeveti na zrotrendriye karaNalakSaNAvyAptiH iti vadanti / navyAstu asAdhAraNameva kAraNaM karaNam / yadvilambAtprakRtakAryAnutpAda statkAraNatvasyAsAdhAraNatvAtmakatayA kAlAdiSu tAdRzakAraNatvAbhAvAnnAtivyAptiH / vyApAratvenAbhimatendriyasaMyogAdikameva pratyakSe karaNam ityAhu: ( nIla0 1 pR0 16 ) / vAkyavRttau (1pR0 10 ) tu vyApAravaditi lakSaNasya janakatAsaMbandhena svajanakavattve sati svAsAdhAraNakAraNamityartha uktaH / kuThArasya chidikriyAkaraNatve kuThAradArusaMyogo vyApAro bodhyaH ( ta0 kau0 pR0 7 ) / [ Ga ] navInanaiyAyikamate phalAyogavyavacchinnaM kAraNam ( pa0 ca0 ) ( nIla0 2 pR0 23 ) ( si0 ca0 2 pR0 23 ) (vai0 sA0 da0 ) / yathA anumitiM prati parAmarzaH karaNam ( ta0 saM0 ) ( nIla0 ) ( bhavA0 ) / yathA vA pratyakSa indriyArthasaMnikarSaH karaNam ( nIla0 1 pR0 16 ) / phalAyogavyavacchinnamityasyArthazca phalavyAptam ( pa0 ca0 ) iti / tasya karaNatAyAM sAmAnAdhikaraNyaM pratyAsattiH ( bhavA0 ) / yadvilambAtprakRta 1 200 For Personal & Private Use Only Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 201 nyaaykoshH| kAryAnutpAdastat ( nIla0 1 pR0 16 ) / zAbdikAstu svavyApyetarayAvatkAraNasamavadhAne sati yadavyavahitottarakSaNe phalaniSpattistadityAhuH (vai0 sA0 da0 suba0 pR. 179) / phalAyogavyavacchinnaM phalopadhAyakaM vA kAraNameva karaNam / jJAnAdAvAtmApi karaNamiSTameva ( za0 pra0 pR0 88 ) ( nyA0 ma0 1 pR0 2) / Abhyantaram bAhyam iti dvividhaH kAraNavizeSaH karaNam iti sAMkhyA AhuH / sAMkhyAnAmayaM siddhAntaH kAraNavizeSaH karaNam / karaNaM trayodazavidham / yadAha karaNaM trayodazavidhaM tadAharaNadhAraNaprakAzakaram / ( sAM0 kA0 32 ) / karaNaM trayodazavidham / indriyANyekAdaza buddhirahaMkArazceti trayodazaprakAra karaNam (vaac0)| tatrendriyarUpaM karaNamAhArakam / buddhirUpaM prakAzakam / abhimAnarUpaM dhArakamiti bodhyam / karaNI-vaizyAcchUdrAyAmutpannA ( rathakArazabde dRzyam ) / karkaTaH-karkaTau tulAntayoH zikyAdhArAvISadvakrAvAyasakIlakau karkaTazRGga saMnibhau ( mitAkSarA a0 2 zlo0 102 ) / kartA--kriyAnukUlakRtimAn / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdau caitrAdirmukhyaH kartA / svataH kartA (pA0 1 / 4 / 54 ) iti sUtre svAtatryamapi kriyAnukUlakRtimattvameveti na tadvirodhaH (ma0 pra0 pR0 6) / zabdikAstu svAtatrayaM ca samabhivyAhRtakArakAntarAnadhInatve sati kArakatvam ( vai0 sA0 d0)| dhAtvarthavyApArAzrayatvaM vA (la0 ma0 suba0 pR0 95) (vai0 sA0 pR0 173) / atroktaM hariNA dhAtunoktakriye nityaM kArake kartRteSyate / prAdhAnyataH zaktilAbhAtprAgbhAvApAdanAdapi // tadadhInapravRttitvAtpravRttAnAM nivartanAt / adRSTatvAtpratinidheH praviveke ca darzanAt / / ArAdapyupakAratvAtsvAtavyaM karturiSyate iti / nAgezabhaTTAdayastu kartRpratyayasamabhivyAhAre vyApAratAvacchedakasaMbandhena dhAtvarthaniSThavizeSyatAnirUpitaprakAratAnAzrayataddhAtvarthAzrayatvam (la0 ma0 suba0 pR0 95) (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 173) ityAhuH / ghaTo bhavati paTo nazya26 nyA. ko For Personal & Private Use Only Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 nyAyakozaH tItyAdAvacetanakartRprayoge tu ghaTapaTAdiauNa eva kartA / ghaTo bhavanAzrayaH paTo nAzapratiyogI iti bodhAt (ma0 pra0 pR0 6) / kartuH kArakAntara pravartanaM vyApAraH iti zAbdikAH ( mnyjuu0)| kecicchAbdikAstu * sAdhanAntaraniyogavyApAravAn kartetyAhuH (la0 ma0 suba0 pR0 84) / - anye tu zAbdikAH dhAtvarthavyApArAzrayaH kartA / ata eva yadA yadIyo . vyApAro dhAtunAbhidhIyate tadA sa karteti sthAlI pacati agniH pacati - edhAMsi pacanti taNDulaH pacyate svayameva ityAdi saMgacchate ityAhuH - (vai0 sA0 suba0 pR0 173-174 ) / nyAye vyAkaraNe ca zAstre - kartA trividhaH / zuddhaH prayojakahetuH karmakartA ceti / tatrAdyasyo dAharaNam mayA hariH sevyate / dvitIyasyodAharaNaM ca kAryate hariNA / tRtIyasyodAharaNaM tu gamayati kRSNaM gokulaM gopa iti bodhyam ( vai0 sA0 subartha0 pR0 178 ) / zuddhatvaM ca hetutvakarmakartRtvaetadanadhikaraNatvam / preraNArthakaNijaprakRtidhAtUpAttavyApArAzrayatvamiti yAvat / prayojakahetutvaM ca NijayaMpreraNAzrayatnam / karmakartRtvaM ca dhAtUpAttavyApArAzrayatve sati NijarthavyApAreNApyamAnatvena vivakSitatvam / mayA hariH sevyate ityatra madabhinnAzrayako harikarmasevanAnukUlo vyApAraH iti bodhaH / kAryate hariNetyatra haryabhinnAzrayaka utpAdanAnukUlo vyApAraH iti bodhaH ( vai0 sA0 suba0 pR0 179) / gamayati kRSNamityatra kRSNaH karmakartA / tathA ca gopAbhinnakartRko gokulakarmakagamanAnukUlakRSNAzrayakavyApArAnukUlo vyApAraH iti bodhaH / kiMca yadA saukaryAtizayaM dyotayituM kartRvyApAro na vivakSyate tadA kArakAntarANyapi kartRsaMjJAM labhante ( siddhAntakau 0 tiGa0 karmakartRpra0 ) ityuktarItyA - karmaNaH kartRtvavivakSAyAM karmakartA bhavati / taduktam kriyamANaM tu yatkarma _ svayameva prasidhyati / sukaraiH svairguNaiH kartuH karmakarteti tadviduH // iti - ( vyA0 kA0 ) ( vAca0 ) / idaM ca nivartyavikAryayoreva na tu prApye / iti jJeyam / kecittu kriyAmukhyo bhavetkartA hetukartA prayojakaH / .. anumantA grahItA ca kartA paJcavidhaH smRtaH // ityAhuH / SaDvidho For Personal & Private Use Only Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dhAtakarteti manuH / aSTavidhaH kartetyanye / tathAhi anumantA viza sitA niyantA krayavikrayI / saMskartA copahartA ca SaDete ghAtakAH 1 smRtAH // iti / atra caturthacaraNe khAdako ghAtakastathA iti pAThA daSTAnAM kartRtvaM bodhyam / tridhaiva jJAyate kartA vizeSeNa kriyAM prati / ... yogyatvapratiSiddhatvavizeSaNapadAnvayaiH // iti trividhaH karteti bhaTTa. mImAMsakAH / sAttvikarAjasatAmasabhedena trividhaH karteti vedAntinaH ___ (gItA 18 / 26-28 ) ( vAca0 ) / kartRtvam- ( kArakam ) / kartRzabdovayavavRttilabhye kRtyAzraye yaugikaH / [ka] savikaraNena yaddhAtunopasthApyo yAdRzArthastaduttaratiGA svopasthApyayAdRzArthenubhAvayituM zakyaH taddhAtUpasthApyasya tasya tadeva kartRtvam / yathA pacati jAnAtItyAdau / atra svopasthApyakRtyAzrayatvAdau dhAtUpasthApyasya pAkabuddhyAderanvayaH pacAdyuttaratiGA bodhyata iti pAkasya yatnavattvaM jJAnasyAzrayatvaM ca kartRtvam / evaM nazyatItyatra nAzasya pratiyogitvam / pratibimbata ityatra bhramAtmanaH pratibimbasya prakAratvameva kartRtvam / karmatvAdI dhAtunopasthApyorthastiGAnubhAvyopi na vikaraNAktena iti na tatra prasaGgaH / idaM kartRtvaM ca atti juhotItyadAvapyadAdyuttaraM luptasyaiva vikaraNasya pratisaMdhAne bhojanakartRtvAderavagama iti matAbhiprAyeNa bodhyam (za0 pra0 pR0 103 ) / [kha] yagantabhinnadhAtUpasthApyayAhazArthaprakArakayadarthadharmikAnvayabodhaM prati laTaH sAmarthyam / sa evArtho dhAtUpasthApyatadarthasya kartRtvam / idaM kartRtvaM cAtti juhotItyAdau luptasya vikaraNasyApratisaMdhAnepi bhavati iti matAbhiprAyeNa bodhyam / pacyate taNDulaH ityAdI dhAtorarthavattayA svArthakarmatvaM laTAnubhAvyamapi na yagantabhinnasya / pakSyate taNDula ityAdau tu tAdRzasya dhAtorarthavattayA tiDaiva svArthaH karmatvamanubhAvyate na tadvizeSeNa laTA iti tabyudAsaH ( za0pra0 : pR0 104 ) / [ga] kriyAyAH kRtervA samavAyitvam (ci0 1,4) / idaM naiyAyikamatAnusAri mukhyaM kartRtvam / tanmate acetane kASThAdau .. kartRpadaprayogastu gauNaH / kriyAzrayatvaM kartRtvamiti vaiyAkaraNAH ( kA0 For Personal & Private Use Only Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 nyAyakozaH / vyA0 pR0 2 ) / tanmate acetana kASThAdInAmapi mukhyaM kartRtvamiSTameva iti vijJeyam / idamatrAvadheyam / kArakakarmAdipadavatkartRpadepi kRdhAtuH kriyArthaka eva acetanasAdhAraNyAya grAhyaH / Azrayatvamiha tattadAkhyAtArthadvArA 1 tathA ca yagAdyasamabhivyAhRtAkhyAtena yaddhAtvarthAnvitayaddharmavattvaM bodhyate taddhAtvarthanirUpitadharmavattvaM taddhAtvarthakartRtvam / yathA pacatItyAdau pAkAdyanukUlavyApAravattvam jAnAtItyAdI jJAnAdyAzrayatvam nazyatItyAdau nAzapratiyogitvam iti / caitreNa pacyata ityAdau pAkajanyaphalAzrayatvavAraNAya yagAdyasamabhivyAhRteti / atra caitrAdeH kartRtvaM pacatItyAkhyAtabodhyaM dharmamAdAyaiveti jJeyam ( kA0 vyA0 pR0 2 ) / [gha] upAdAnagocarAparokSajJAna cikIrSAkRtimattvam / yathA Izvarasya vyaNukAdikartRtvam ( ta0 dI0 1 Atma0 pR0 11 ) / yathA vA kulAlasya ghaTakartRtvam / idaM ca prAcIna naiyAyika matAnusAri mukhyaM kartRtvam / [ Ga ] itarakArakAprayojyatve sati sakalakArakaprayoktRtvam ( sarva0 saM0 pR0 254 akSa0 ) / yathA caitro grAmaM yacchatItyAdau caitrasya kartRtvam / kvacit vyApArAzrayatvam / yathA ratho gacchatItyAdau rathAdeH kartRtvam / kacit pratiyogitvam / yathA ghaTo nazyatItyAdau ghaTasya kartRtvam / kvacit kRvacchedakatvam / yathA zarIrasya kartRtvam (gau0 vR0 3|1|6 ) | kacidityevamuktAnImAni trINi sarveSAM mate gauNAni kartRtvAni iti vijJeyam / zAbdikAstu kartRpratyaya ( zapazyanAdipratyaya - ) samabhivyAhRtadhAtUpAttapradhAnIbhUtavyApArAzrayatvam / athavA kartRsaMjJAbodhitakartRtvazaktimattvam / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdau caitrasya kartRtvam ( la0 ma0 subartha0 pR0 95 ) iti vadanti / sA zaktiva kartRpratyayasamabhivyAhAre vyApAratAvacchedaka saMbandhena taddhAtvarthaniSTha vizeSyatA nirUpitaprakAratAnAzrayataddhAtvarthAzrayazcam ( la0 ma0 suba0 pR0 95 ) | atredaM bodhyam / karaNAdhikaraNakarmaNAmeva vivakSayA kartRtvamiti nApAdAnasaMpradAnayoH kartRtvamiti mahAbhASyakArAH / utpattimAtre kartRtvaM sarvatraivAsti kArake / vyApArabhedApekSAyAM karaNatvAdisaMbhavaH / ityanayA kArikayA vivakSA For Personal & Private Use Only Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhyaaykaaraaH| 205 vaMzAtsarveSAM kartRtvaM hariNoktam iti (vAca0) (la0 ma0 suba0 pR0 84 ) / anukUlakRtimadantaHkaraNaprakRtitvaM kartRtvamiti sAMkhyA AhuH / nyAyanaye kartRtvaM dvividham mukhyaM gauNaM ceti / tatrAcaM kRtimattvam / dvitIyam AzrayatvapratiyogitvAdi / karma-1 ( padArthaH) [ka] ekadravyamaguNaM saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNamiti karmalakSaNam (vai0 1 / 1 / 17 ) / atra ekadravyatvaM ca ekamAtramUrtasamavAyikAraNakatvam (vai0 u0 2 / 1 / 21 ) / mUrtamAtrasamavetatvaM vA ( vai0 vi0 2 / 1 / 21) / saMyogetyAdeH saMyogavibhAgayornirapekSakAraNamityarthaH / saMyogavibhAgayoH pratyekameva kAraNatvam na militayoH (ta0 va0 pR0 240) / karma ca saMyogavibhAgayoH khAnantarotpannabhAvanairapekSyeNa kAraNam ( vai0 vi0 1 / 1 / 17 ) ( mu0 gu0 pR0 198 ) / atra nirapekSatvaM ca svotpattyanantarotpattikAnapekSatvam / pUrvasaMyogadhvaMsastu svotpattyanantarAnutpattika eva / abhAvasvena tasyAdyakSaNasaMbandhAbhAvAt (vai0 u0 1 / 1 / 17 ) / tacca karma mUrtadravyamAtrasamavetam anityameva / uttarasaMyogAt kadAcidAzrayanAzAca nazyati iti jJeyam (ta0 kau0 pR. 20 ) / tathAhi prathamaM dravye karmotpadyate / tato vibhAgaH / tataH pUrvasaMyoganAzaH / tata uttaradezasaMyogaH dravyanAzazca / tataH karmanAzaH iti / karma paJcavidham / UvaM cAdhazvAbhimukhaM tiryagviSvagiti. kramAt / tAni pazcApi karmANi daza saMyogabhedataH // iti ( tA0 ra0 zlo0 52 ) / [kha] calanAtmakam ( ta0 sN0.)| saMyogavibhAgAnukUlamityarthaH ( vAkya0 pR0 22 ) / [ga] saMyogabhinnatveM saMti saMyogAsamavAyikAraNam (ta0 dI0 1 pR0 6) / [gha ] karmavajAtimat ( ta0 dI0 1 pR0 6 ) ( ta0 kau0 1 pR0 1 ) / tallakSaNaM tu vibhAgAsamavAyikAraNatve sati saMyogahetutvam ( di0 gu0 pR0 198 ) / nityAvRttisattAsAkSAdvayApyajAtirUpaM karmatvam ( vai0 u0 1 / 1 / 17 ) / nityAvRttipadArthavibhAjakopAdhimattvam (la0 v0)| anekAzritAvRttisattAsAkSAdvayApyajAti For Personal & Private Use Only Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 nyaaykoshH| mattvam ( ta0 va0 pari0 16 pR0 240 ) ( vai0 u0 1 / 1 / 17 ) ityAdi bodhym| saMyoga eva karmeti bhUSaNamatam (pra0 pr0)| bhUSaNamate saMyogApekSayA karmaNotiriktatvaM nAstIti vijJeyam ( di0 1 pR0 19) / nyAyavaizeSikanaye karma paJcavidham / utkSepaNam apakSepaNam Akuzcanam prasAraNam gamanaM ceti (vai0 11117 ) ( ta0 kau0 1 pR0 1) ( ta0 saM0 ) ( bhA0 pa0 zlo0 6 ) / gamanalakSaNaM cotkSepaNAdicatuSTayabhinnatve sati karmatvavyApyajAtimattvam ( vai0 u0 11117 ) / tacca gaganaM bahuvidham bhramaNam recanam spandanam Urdhvajvalanam tiryaggamanam iti / ( bhA0 50 1 zlo0 7 ) / bhramaNAdiprakAraH zikSitAzvagatyAdau prasiddha iti zrUyate / bhramaNAdiSu gamanatvajAtestvaniyatadigdezasaMyogavibhAgAsamavAyikAraNatvameva vyaJjakam iti jJeyam (vai0 u0 1 / 1 / 7) (vai0 vi0 1 / 1 / 7) / utkSepaNAdInAM pazcAnAmapi karmatvasaMbandhaH ekadravyavRttitvam kSaNikatvam mUrtadravyavRttitvam aguNavattvam gurutvadravatvaprayatnasaMyogajanyatvam svakAryasaMyogavirodhitvam saMyogavibhAganirapekSakAraNatvam asamavAyikAraNatvam svaparAzrayasamavetakAryArambhakatvaM c| vastutaH kamaikavidhameva niSkramaNatvapravezanatvAdivadutkSepaNatvAderjAtitvAbhAvena bhedakatvAbhAvAt iti vijJeyam ( 50 mA0 ) / 2 kriyate phalArthibhiriti karma dharmAdharmAtmakaM bIjAGkuravatpravAharUpeNAnAdi (sarva0 saM0 pR0 188 shaiv0)| yathA karmaNaiva hi saMsiddhimAsthitA janakAdayaH (gItA0 3 / 20 ) ityAdau / karmANi SaT zAntikaraNam vazIkaraNam stambhanam vidveSaH uccATanam mAraNaM ceti / ete SaT prayogAstazrAdyuktAH / yajanam yAjanam adhyayanam adhyApanam dAnam pratigrahazceti etAni brAhmaNasya SaT karmANi / dhautibastistathA netiaulikI trATakastathA / kapAlabhAtizcaitAni SaT karmANi samAcaret // ityanenoktAni zuddhikarANi SaT karmANi haThayogAGgAni ( vAca0) / kecittu karma trividham nityaM kAmyaM nityakAmyaM ceti / tatra kevalaM nityaM saMdhyAvandanAdi / kevalaM kAmyaM yaagaadi| nityakAmyaM tu ekAdazIvratAdItyAhuH / etadgatasyAkaraNe For Personal & Private Use Only Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 207 nyaaykoshH| pratyavAyazravaNAnnityatvam / putrAdikAmanAzravaNAtkAmyatvamapi saMgacchate (ta0 pra0 kha0 4 pR0 103 ) / mImAMsakanaye nityam naimittikam kAmyaM ceti trividhaM karma (vyAsasmR0 ) / tatra yadakaraNe pratyavAyastannityam / yathA saMdhyopAsanAdi / aniyatanimittakaM naimittikam / yathA grahaNazrAddhAdi / tatra rAhUparAgasyAniyatasyaiva nimittatvAt / atra nityatvaM ca pratyavAyasAdhanIbhUtAbhAvapratiyogitvam / niyatanimittakatvamiti yAvat / saMdhyopAsanAdau prAtarAdisamayasya niyatasyaiva nimittatvAt (ma0 pra0 4 0 60 ) / athavA phalakAmanAnadhInakartRkatvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 103 ) / naimittikatvaM ca nimittanizcayAdhInakartavyatAkatvam / yathA vA jAteSTyAdau ( vAca0 ) / kAmyaM tu phalakAmanAdhInakartavyatAkaM karma / yathA svarNoddezena kRtaM azvamedhayAgAdi (ma0 pra0 4 pR0 60)(vAca0); sAttvikarAjasatAmasabhedena trividhaM karmeti vedAntinaH (gItA 18 / 23-25) / vedAntinAM mate karma puNyapApajanakam / tacca dvividham saMcitam prArabdhaM ceti / tatra anArabdhavipAkaH karmAzayaH saMcitam / tacca jJAnAminA dahyate / ArabdhavipAkazca karmAzayaH prArabdham / taccopabhogenaiva nazyati iti bodhyam / idaM ca zuklakRSNakRSNazuklabhedenApi trividham / tatrAdyam hiMsAdyanapekSaM puNyajanakaM svAdhyAyAdi / dvitIyam zAstraniSiddhaM pApajanakaM brahmahatyAdi / tRtIyam hiMsAdisahitaM vedavihitaM puNyApuNyajanakaM pazuyAgAdi (vaac0)| 3 [ka] karturIpsitatamaM karma (1 / 4 / 49 pANi0) ityAdibhiH sUtrairyasya karmasaMjJA vidhIyate tat / [kha] parasamavetakriyAphalazAli (ci0 1.) / yathA devadatto prAmaM gacchatItyAdau prAmaH karma / yathA vA . bhUmi prayAti vihago vijahAti mahIruhamityAdau bhUmimahIruhau karmaNI ( kA0 vyA0 pR0 3) / yathA vA annavadviSaM bhuta ityAdI viSam / atredaM bodhyam / grAmaM gacchati devadattaH bhUmiM prayAti vihaga ityAdau saMyogAnukUlaspandAtmakavyApAro gamdhAtoryAdhAtozvArthaH / tathA ca saMyogAtmakaphalasya dviSThatvena devadattavihagAtmakakAdAvapi vRtti For Personal & Private Use Only Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tvAt devadatto vihagazca svAtmAnaM gacchati prayAti ca iti pryogaapttiH| tadvAraNAya parasamavetakriyAjanyatvam kriyAjanyaphale ( matabhedena dhAtvarthatAvacchedakaphale vA ) vizeSaNatvena nivezyam / itthaM ca dvitIyAdeH kriyAnvayi parasamavetatvamapyarthaH / paratvaM ca svaprakRtyarthApekSayA / svapadena dvitIyA gRhyate / idaM ca karmasAmAnyalakSaNam iti jJeyam / atra prAJco naiyAyikAH kriyAjanyaphalazAli karmetyAhuH / navyAstu dhAtvarthatAvacchedakaphalazAli karmepi prAhuH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 36-38, kA0 4 pR0 93 ) / phalazAlitvaM ca phalAnuyogitvam / [ga] phalAzrayatayeSTam (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 93 ) / [gha] zazadharAdayastu kAraNavyApAraviSayaH karmetyAhuH ( ci0 1) ( kA0 vyA0 pR0 3) / yathA vrIhInprokSatItyAdau vrIhiH karma (nyA0 si0 dI0 pR0 19) / yathA vA cakSuSA ghaTaM jAnAtItyAdau ghaTaH karma / kacit viSayaH karma ( ta0 pr0)| yathA bhAvinaM ghaTaM jAnAtItyAdau ghaTaH karma (gauNam ) / yathA vA mAtuH smaratItyAdau mAtA karma ( ma0 pra0 pR0 4, 6) / atredaM bodhyam / naiyAyikamate saviSayArthakadhAtusamabhivyAhAre viSayatvAtmakaM gauNaM karmatvam karturIpsitatamaM karma (pA0 sU0 1 / 4 / 49) ityanena bodhyate / tathA ca ghaTaviSayatAzAlijJAnAzrayatAvAn mAtRviSayakasmaraNavAn iti bodhaH / vaiyAkaraNamate tu atrApi jJAnAnukUlavyApArasya smaraNAnukUlavyApArasya ca dhAtvarthatvena mukhyameva karmatvaM bodhyate natu gauNam / tathA ca vyApAramukhyavizeSyaka eva sarvatra bodhaH iti / divAkarastu saMskArAvacchinnameva jJAnaM jAnAtyartha iti uktasthale mukhyameva karmatvam ityAha ( za0 pra0 pR0 101 ) / kacit pratiyogi karma / yathA ghaTaM nAzayatItyAdau ghaTaH karmeti ( kA0 vyA0 pR0 3) / karma dvividham / pradhAnakarma apradhAnakarma ceti / tatrAdyam gAM dogdhi paya ityAdau payaH / dvitIyaM tu tatraiva gauH iti ( la0 ma0 suba0 pR0 91 ) / atra gorapAdAnatvAvivakSAyAM akathitaM ca ( pA0 sU0 1451 ) ityanena karmatvam / For Personal & Private Use Only Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| atra gauNakarmaNi gavAdI lAdayaH (la0 ma0 suba0 pR0 91 ) / zabdazaktiprakAzikAkRtastu gAM dogdhi paya ityAdau pradhAnakarma gauH payastvapradhAnakarma ityAhuH (zaH pra0 pR098)| etattu pUrva ( 64 pRSThe) prapazcitam tatra draSTavyam / prakArAntareNa IpsitatamaM karma trividhaM bhavati / prApyam prakRtivikRtI ca / tatrAdyam kriyAjanyaphalazAli / yathA grAmaM gacchatItyAdau gamyAdeAmAdi / ghaTaM jAnAtItyAdau jJAnAdeviSayazca / dvitIyaM ca kriyayA vastvantaraniSpattaye pUrvabhAvaviziSTasya yasyAsattvarUpo vikAro nirvAhyate tat / yathA taNDulAnodanaM pacatItyAdau pAkAdestaNDulAdi / puSpANi mAlyaM karoti kAzAnkaTaM karoti ityAdau kRtezca pusspkaashaadi| tRtIyaM ca kriyayA niSpAdyaM yat tat / yathA pAkAderodanAdi / yathA vA kRteH mAlyAdi kaTAdi ceti / tatra vikRtirUpaM karma prakRterasamabhivyAhArasthale odanaM pacatItyAdau nirvartyamityucyate / tatroktam satI vAvidyamAnA vA prakRtiH pariNAminI / yasya nAzrIyate tasya nirvaya'tvaM pracakSate // iti / tadarthazca yasya vikRtikarmaNaH nAzrIyate na prayujyate iti / taNDulAnodanamityatra taNDulAdirUpadharminAzAdeva pUrvabhAvaviziSTatadasattvam odanAdirUpakarmAntaraniSpAdakaM kriyAto nirvahati iti bodhyam / atretthamanvayaH / taNDulAnodanaM pacatItyAdau prakRtikarmottaradvitIyAyAH taNDulAn ityatratyAyA: nAzakatvamarthaH / taNDulAdyanvitaM nAzakatvaM ca pAkenveti / vikRtikarmottaradvitIyAyAzca odanam ityatratyAyAH utpAdakatvamarthaH / odanAdyanvitasya tasya nAzakatvaviziSTe pAkenvayaH / nAze cotpatteH prayojakatvam uddezyatAvacchedakavidheyabhAvamahimnA niyamato bhAsate / tathA ca odanotpAdako yastaNDulanAzakaH pAkaH tadanukUlakRtimAn iti taNDulAnodanaM pacatIti vAkyAbodhaH / evaM taNDulamodanaM karoti kASThaM bhasma karoti dugdhaM dadhi karoti ityAdAvapi prakRtikarmottaradvitIyayA tannAzakatvaM kRtau prtyaayyte| vikRtikarmottaradvitIyayA ca viSayatAvizeSa utpAdakatvaM vA militaM vA kRtau bodhyate / atra taNDula 1 avidyamAnA iti padacchedaH / 27 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / nAzikA yA odanotpAdikA odanaviSayikA ca kRtiH tadAzrayaH iti zAbdabodhaH / evamanyatrApyUhyam / kAzAnkaTaM karoti puSpANi mAlyaM karotItyAdau dharmiNaH kAzakusumAdeH sattvepi kaTasaMdarbhaviraharUpapUrvabhAvAsattvena tadviziSTasyAsattvaM kaTasaMdarbhAdiniSpAdakaM kriyAto nirvahati iti jJeyam / atretthamanvayaH / kAzAn kaTaM karoti kusumAni mauktikAni vA trajaM karotItyAdau kAzAdipadottaradvitIyA kRtau viSayatAvizeSameva bodhayati / kAzAdyucchedakatAyAstatra bAdhAt / kaTamityAdau dvitIyArthaH pUrvavat / srajamityAdidvitIyAntasya viziSTasattvanirvAhakatvamarthaH / vinyAsAtmaka vizeSotpAdakasyApi svarUpa saMbandhavizeSarUpaviziSTasattvanirvAhakatvamakSatameva / odanaM pacatItyatra taNDulAdirUpapUrvadravyaM vinAzyaudanAdernirvartanaM kriyayA / puSpANi mAlyamityatra puSpAdirUpa pUrvadravyamavinAzya tatraiva saMdarbhAdirUpavizeSa niSpAdanena tadviziSTasya mAlyAdernirvartanaM kriyayA / kAzAn kaTaM karotItyAdau kAzAdirUpapUrvadharmiNamavinAzya tatraiva kaTAdirUpadharminiSpAdanaM kriyayA (ga0 vyu0 kA 0 2 pR0 65) / atra kAzAdiniSThavilakSaNaviSayatAnirUpitaviSayitAvatI yA kaTAdiviSayikA tadutpAdikA ca kRtiH tadAzrayaH iti bodhaH / evamanyatrApi bodha UhyaH / prakArAntareNa vyAkaraNazAstroktarItyA karma saptavidhaM bhavati / tathAhi nirvartyam vikAryam prApyam udAsInam dveSyam saMjJAntarairanAkhyAtam anyapUrvakaM ceti / tatrAdyatrayam IpsitatamaM karma kartuH kriyayepsitatamavyApAraM bhavati ( la0 ma0 suba0 pR0 84 ) / tadanyadavaziSTacatuSTayam iti vivekaH / teSAM saptAnAM madhye AdyaM yathA ghaTaM karotItyAdau ghaTaH karma / dvitIyam somaM sunotItyAdau somaH / kaSTaM bhasma karotItyAdau kASThAdi vikAryaM bhasmAdi ca nirvartya karma / tRtIyam grAmaM gacchati ghaTaM jAnAtItyAdau grAmaghaTAdi / caturtha yathA grAmaM gacchan ghaTaM pazyatItyAdau ghaTaH / paJcamaM yathA viSaM bhuGka ityAdau viSam | atredaM bodhyam / tADanAdinA parAdhInatayA viSabhojanAdikaM bhavati / tatra viSAdi tAdRzaphalAzrayatvenoddezyameva / ata 210 For Personal & Private Use Only Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 211 evArtasya viSamIpsitaM yattadbhakSayatIti bhASyaM saMgacchate / tasmAcorAnpazyatIti dveSyodAharaNam / viSayendriyasaMbandhAdRzyamAnA api na darzanoddezyA iti / SaSThaM yathA gAM dogdhItyAdau gauH / saptamaM yathA krUramabhikrudhyatItyAdau karaH karma iti / tatroktaM hariNA nirvatyaM ca vikArya ca prApyaM ceti tridhA matam / taccepsitatamaM karma caturdhAnyattu kalpitam // audAsInyena yatprApyaM yacca karturanIpsitam / saMjJAntarairanAkhyAtaM yadyaccApyanyapUrvakam // iti / tatra vikAryamapi dvividham / kacit prakRtyucchedaH kacittu guNAntarotpattimAtram iti / tatrAdyam kASThaM bhasma karoti iti / dvitIyaM tu suvaNaM kuNDalaM karoti iti (vai0 sA0 pR0 169 ) / taccoktaM hariNA vikArya tu karma dvedhA vyavasthitam / prakRtyucchedasaMbhUtaM kiMcitkASThAdi bhasmavat / kiMcidguNAntarotpattyA suvarNAdi vikAravat // iti (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 65) / atra prApyatvaM ca kriyAkRtavizeSAnupalabhyamAnatvam / nirvartyavikAryayostu kriyAjanyotpattyAdiphalasya karmamAtraniSThatayA asAdhAraNyena tadvattvAnnAtiprasaGga iti bodhyam (vaac0)| athavA kriyAprayojyAsAdhAraNadharmaprakArakapratItiviSayatAnAzrayatve sati phalAzrayatvam / nirvAdAvativyAptivAraNAya satyantam (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 168) / audAsInyatvaM ca karturanuddezyatve sati kriyAjanyaphalavattvam / yathA grAmaM gacchan tRNaM spRzatItyAdau tRNAderanuddezyatvepi kriyAjanyasaMyogarUpaphalavattvenodAsInakarmatA (vaac0)| dveSyatvaM ca dviSTasAdhanatve sati kriyAjanyaphalavattvam / saMjJAntarairanAkhyAtaM tu apAdAnatvAditattadrUpavizeSairavivakSitam (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 169 ) / athavA kArakavizeSasaMjJAntareNAvivakSitatve sati karmopakArakam / yathA gAM payo dogdhItyAdau gavAdeH kArakAntarasaMjJAyA apAdAnatvAdeH avivakSayA payorUpakarmopayogitayA karmatvam (vAca0) atredaM bodhyam pUrvavidhiprasaktipUrvakaM tadavivakSAyAM sarvathA pUrvavidheraprasaktau ca akathitaM ca ( pA0 sU0 1 / 4 / 51 ) ityasya pravRttiH iti (vai0 sA0 pR0 169 ) / anyapUrvakaM ca anyasaMjJAbAdhanapUrva For Personal & Private Use Only Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 / zAstrabodhitam / yathA krUraMmabhikrudhyatItyatra krudhadrudderSyAsUyArthAnAM yaM prati kopa: ( pA0 sU0 1|4|37 ) ityanena prasaktAyAH saMpradAnasaMjJAyAH krudhadruhorupasRSTayoH karma ( pA0 sU0 1|4|38 ) ityanena bAdhanAt karmasaMjJAvidhAnAcca krUrasya karmatvam / evam vaikuNThamadhizeta ityAdAvapi bodhyam (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 170 ) / athavA kArakAntarasaMjJApUrvakam / yathA jaladhimadhizeta ityAdau jaladherAdhAratvenAdhikaraNasaMjJAyAH prAptatvepi adhizIGsthAsAM karma ( pA0 sU0 1/4 |46 ) ityAdinA karmasaMjJayA karmatvam ( vAca0 ) / atra nirvartyavi kAryaprApyANAM karmatvaM ca kartRgataprakRtadhAtvartha vyApAraprayojyavyApAravyadhikaraNaphalAzrayatvena karturuddezyatvam / yathA taNDulaM pacatItyAdau viklittyAzrayatvAttaNDulasya karmatvam / caitraM grAmaM gamayatItyAdau grAmasya karmatvAya prayojyatvanivezaH / atra prayojyAntena phalavizeSaNIbhUtena agnermANavakaM vArayati ityAdAvayAdeH karmatvaM nivAritam iti jJeyam ( la0 ma0su0 pR0 85-86 ) / karmajanyaguNatvam -- karmajanyavRttiguNatva sAkSAdvyApyajAtimattvam ( mu0 gu0 pR0 194 ) / yathA saMyogaH vibhAgaH vegazca etatrayasya karmajanyaguNatvam (bhA0 pa0 gu0 zlo0 87 ) / 1 karmatvam - 1 padArthavibhAjako jAtivizeSa: (vai0 vi0 1 | 117 ) | yathA utkSepaNatvAdikAH karmatvasAkSAdvayApyAH paca jAtaya: (vai0 u0 1 / 17 ) ityAdau karmatvaM jAtiH / karmatvaM nAma nityAsamavetatvasahitasattAsAkSAdvyApyajAtiH (sarva0 saM0 pR0 216 au0)| 2 ( kArakam ) [ka] parasamavetakriyAjanyaphalazAlitvam / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdau pAkajanya viklittimattvAttaNDulasya karmatvam / ghaTaM jAnAtItyAdau tu ghaTAderjJAnaviSayatvaM karmatvaM gauNam (ma0 pra0 pR0 6 ) / [ kha ] parasamavetakriyAjanyadhAtvarthaphalAzrayatvam / yathA grAmaM gacchatItyAdau grAmasya saMyogarUpaphalAzrayatvaM karmatvam / atra parasamaveteti vizeSaNAcaitrazcaitraM gacchatIti na prayogaH ( la0 ma0 suba0 pR0 90 ) / kiMca grAmaM gacchati caitra ityAdau caitrAdAvativyAptivAraNAya para 212 For Personal & Private Use Only Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 213 samaveteti kriyAvizeSaNam ( ma0 pra0 pR0 6) / grAmaM gacchatItivat skhaM gacchatIti prayogavAraNAya parasamavetatvamapi dvitIyArtha iSyate (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 49 ) / gamipatyoH pUrvadeze tyajeruttaradeze spandezca pUrvottarayoH karmatvavAraNAya dhAtvartheti ( la0 ma0 su0 pR0 90 ) / [ga] zAbdikAstu kartRgataprakRtadhAtvarthavyApAraprayojyatadanadhikaraNavRttiprakRtadhAtvarthaphalAzrayatvam ( vai0 sA0 da0 pR0 153 ) / [gha] vyAkaraNazAstrabodhitakarmasaMjJakatvaM karmatvam ( la0 ma0 suba0 pR0 85 ) / tena adhizayyate prAsAdaH ityAdau karmaNi lakAropapattiH / adhizeteH karmasaMjJAviziSTAnvitasvArthabodhakatvAdityAhuH ( vAca0 ) / [3] prakRtadhAtvarthapradhAnIbhUtavyApAraprayojyaprakRtadhAtvarthaphalAzrayatvenoddezyatvam / idameva karturIpsitatamaM karma ( pANi0 1 / 4 / 49 ) ityatra IpsitatamatvaM bodhyam / gAM payo dogdhItyAdau payovRttiryo vibhAgastadanukUlo vyApAro govRttiH / tadanukUlazca gopavRttiH / atra payasaH karmatvRsiddhaye prayojyatvanivezaH / janyatvaniveze tu tanna syAt / janyatvaM hi sAkSAdeva / prayojyatvaM tu sAkSAtparaMparAsAdhAraNam / prayAgAtkAzI gacchatItyatra prayAgasya karmatvavAraNAya prakRtadhAtvarthaphaleti / na hi vibhAgaH prakRtadhAtvarthaH / kiMtu nAntarIyakatayA gamane sati utpadyate / prayAgasya phalAzrayatvenAnuddezyatvAcca / nanu prakRtadhAtvarthasya grahaNenaivAtra vAraNAduddezyatvanivezaH kimartha iti cenna / tasyAsAdhAraNaM prayojanaM kAzI gacchanpathi mRta iti / atra hi kAzyAH phalAzrayatvAbhAvepi phalAzrayatvenoddezyatvAtkarmatvam / nanu kAzIM gacchati caitre caitraH kAzIM gacchati na prayAgam iti prayogAnupapattiH / prayAgasya phalAzrayatvenoddezyatvAbhAvAditi cet ucyte| karmalakSaNa Ipsitatamapadasya svArthaviziSTayogyatAvizeSa lkssnnaa| tathA ca prakRtadhAtvarthapradhAnIbhUtavyApAraprayojyaprakRtadhAtvarthaphalAzrayatvenoddezyatvayogyatAvizeSazAlitvaM karmatvam / tacca prayAgasyApyastIti karmatvaM sulabham / [ca] nyAyasiddhAntadIpikAyAM tu karaNavyApAraviSayakAraNatvaM karmatvam / yathA For Personal & Private Use Only Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 nyaaykoshH| , vrIhIn prokSatItyAdau brIheH karmatvam / tena vrIhIna prokSatItyAdau vrIhe: : prokSaNaphalIbhUtAtizayAnAzrayatvepi na karmatvAnupapattiH (nyA0 si0 . dI0 pR0 19) / evamAtmanAtmAnaM jAnAtItyAdAvapyUhyam / karmadhArayaH ( samAsaH ) [ka ] tatpuruSaH samAnAdhikaraNaH karmadhArayaH - ( pANi0 1 / 2 / 42) / atredaM bodhyam / karmadhAraye viziSTArthe na " zaktirna vA lakSaNA / tAbhyAM vinApi vivakSitAnvayabodhopapatteH iti (ci04)| zAbdikAstu samAsamAtre viziSTArthetiriktAM zakti klpynti| [kha] kramikam avyavahitam yannAmadvayam ekasya nAnorthe dharmiNi tAdAtmye; nAparanAmnorthasyAnvayabodhaM prati samartham tAdRzanAmadvayaM karmadhArayaH / yathA --- nIlotpalamityAdAvutpalAdipadasyArthe nIlAdipadArthasya tAdAtmyenAnvayaH / tathA puruSasiMha ityAdAvapi puruSAdAvuttarapadalakSyasya siMhAdisadRzasya * tAdAtmyenAnvayaH / kumbhasya samIpam ityarthakastu upakumbhAdiH na * tAdAtmyenAnvayabodhakaH iti tatra nAtiprasaGgaH ( za0 pra0 pR0 41 ) / puruSasiMha ityAdau puruSaH siMha iva ityAdivigrahe prAyeNopameyasyopamAnaiH upamAnAni sAmAnyavacanaiH ( pA0 sU0 2 / 3 / 55 ) ityanena karmadhArayonuziSyate ( za0 pra0 pR0 41) / [ga] samAsaprayuktalakSaNAzUnyatulyArthakobhayanAmakasamAsaH / yathA nIlotpalamityAdau karmadhArayaH / atra paJcamUlIyAdAvapi tulyArthakobhayanAmakatvasattvAttadvAraNAya samAsaprayuktalakSaNAzUnyeti nAmavizeSaNam / dhavakhadirAviti dvaMdvavAraNAya tulyArthaketi nAmavizeSaNam / nIlotpalamityatra yadyapi nIlapade nIlaguNAzraye nirUDhalakSaNA tathApi tasyAH samAsaprayuktatvAbhAvAt naavyaaptiH| nAmadvayasya tulyArthatvAcca lakSaNasamanvayaH saMbhavati iti jJeyam (ma0pra0 4 pR0 44 ) / stokapaktA ityAdau kriyAvizeSaNaiH karmadhAraya eva / mahAkavirmahAvijJaH ityAdau kavitvAdAviva prakRtepyanekanAmArthaikadeze pacanAdAvaparanAmArthasyAbhedAnvayabodhakatayA karmadhArayatvasya saMbhavAt / stokaM paktA ityAdI amastAdAtmyavAcitve tu tatpuruSaH saMbhavatyeva / kriyAvizeSaNaiH samAsa evAvyutpannaH iti tu na dezyam / For Personal & Private Use Only Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| stokanamrA stanAbhyAm ityAdeH kAlidAsAdyaiH prayuktatvAt (za0 pra0 zlo0 39 TI0 pR0 55) / karmadhAraye samAse nIlotpalam ityAdau na zaktirna vA lakSaNA / nIlapadArthasyotpalapadArthe abhedasaMbandhenaivAnvayopapattau zaktilakSaNAnaGgIkArAt / ata eva tatpuruSAtkarmadhArayo laghIyAn bhavati (nyA0 pra0 4 pR0 13 ) / tathAhi niSAdasthapatiM yAjayet iti zrutau bahuvrIhitatpuruSasamAsAvapekSya karmadhAraya eva lakSaNAdyabhAvAllaghIyAn iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 53-54 ) / atredaM bodhyam / niSAdasya saMkarajAtivizeSasya zUdrAntargatatayA strIzUdrau nAdhIyAtAm ityanena niSiddhatvAdvedasAmAnyAnadhikArepi niSAdasthapatiM yAjayet iti vizeSazrutibodhitayAjanAnyathAnupapattyaiva yAgamAtropayuktamadhyayanaM niSAdasya klpyte| tathA ca strIzUdrAviti sAmAnyazAstraghaTakAdhyayanapadasya vizeSataH prAptAdhyayanetarAdhyayaparatvaM vAcyam / tena niSAdasya yAgopayuktAdhyayanetagadhyayananiSedhaH zUdrAntarasya tvadhyayanamAtraniSedhaH sidhyati iti ( mu0 4 ) (di. 4 pR0 184 ) / karmapravacanIyaH-(avyayam ) [ka] kriyAnuyogikasaMbandhavizeSadyotakatve satyanvAdyanyatamaH / yathA anu upa ityAdiH / taduktaM hariNA kriyAyA dyotako nAyaM saMbandhasya na vAcakaH / nApi kriyApadAkSepI saMbandhasya tu bhedakaH // iti / karmapravacanIyA ekAdaza santi anu upa apa pari AG prati abhi adhi su ati api / [kha] kriyAvizeSopajanitasaMbandhAvacchedahetavaH ( sarva0 saM0 pR0 299 pANi0 ) / ekAdazAnAM madhye keSAMcidarthaH sodAharaNaM kthyte| tathAhi / yajJamanuprAvarSadityatrAyamarthaH / kArakatvarUpahetutvaM anuzabdArthaH / anulakSaNe ( pANi 1 / 4 / 84 ) iti karmapravacanIyasaMjJAvidhAyakasUtre lakSaNapadasya kArakahetuparatvAt / tathA ca yajJamanu prAvarSat ityAdau AdheyatvaM dvitIyArthaH / tatra yajJasyAnvayaH / Adheyatvasya ca anupadArthe hetutvenvayaH / hetutAyAzca nirUpakatvasaMbandhena vRSTAvanvayaH / athavA janyatvam anuzabdArthaH / For Personal & Private Use Only Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / I dvitIyArtho nirUpitatvam / tasya yajJAnvitatvasyAnuzabdArthe janyatvenvayaH / janyatAyAzcAzrayatva saMbandhena vRSTAvanvayaH ( gaM0 vyu0 kA0 2 kha 0 2 pR0 76 ) / anvarjunaM yoddhAraH / atra anuzabdArthopakarSaH ( hInatvam ) / dvitIyArthovadhikatvam / tatrArjunasyAnvayaH / dvitIyAntArthasya arjunAvadhikatvasya cApakarSenvayaH iti / avadhitvasyApAdAnatArUpatvepi kriyAnvayAbhAvAnna paJcamIprasaktiH ga0 vyu0 kA0 2 kha 0 2 pR0 76 ) / vRkSaM prati vidyotate vidyut / atra lakSaNetthaMbhUtAkhyAnabhAgavIpsAsu pratiparyanavaH ( pANi0 1/4/90 ) ityanena sUtreNa prati pari anu eSAM karmapravacanIyasaMjJA anuziSyate / tatra pratizabdasya lakSaNa itthaMbhUtAkhyAna bhAga vIpsA etadAtmakAnAM caturNAmarthAnayathAkramamudAharaNAni kathyante / tatra prathame lakSaNerthe vRkSaM prati vidyotate vidyut ityudAharaNam / atra paricAyakatvarUpaM lakSaNatvaM pariceyatvarUpaM lakSyatvaM vA pratizabdArthaH / vRkSaprakAzena vidyudvidyotanAM jJAnAdvRkSasya paricAyakatA / dvitIyArthazcAdheyatvaM nirUpitatvaM vA ( ga0 vyu0 kha0 2 kAra0 2 pR0 76 ) / mAtaraM prati sAdhuH / atra dvitIye itthaMbhUtAkhyAnerthe saMbandhaH pratizabdArthaH / sAdhutvaM ca priyakAritvam / dvitIyArthazca pratiyogitvaM pratiyogitvanirUpakatvaM vA / tasya pUrvoktasaMbandhenvayaH / tAdRzasaMbandhasya ca sAdhutvaghaTakakriyAyAmanvayaH / itthaM ca mAtRsaMbandhipriyakArI iti bodhaH / yo mAM prati syAt / atra tRtIye bhAgerthe pratizabdasyArtho bhAgaH / bhAgazca svatvAzrayaH / dvitIyArthazca saMbandhaH / tasya pUrvoktabhAgenvayaH / itthaM ca matsaMbandhI yo bhAgaH syAt iti bodhaH / vRkSaM prati siJcati / atra caturthe vIpsArthe vRkSaM prati siti ityAdau dvitIyArthaH karmatvam / atra caturtherthe karmaNyeva dvitIyA patvabAdha eva saMjJAphalam pratizca girarthaka iti jJeyam (ga0 vyu 0 kA 0 2 kha 0 2 0 76 ) / evaM pari anu etayorartha UH / karmayogaH - rasazca pavanazceti karmayogo dvidhA smRtaH ( sarva0 saM0 I I I pR0 204 rasezva0 ) / 216 For Personal & Private Use Only Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 217 karSaNam-1 [ka] gatyavacchinnavikarSaNam / yathA zAkhA grAmaM kRSyata ityAdau kRSerarthaH / atra grAmakarmakagatyavacchinnavikarSaNakarmatAzrayaH zAkhA ityAkArako bodhaH ( za0 pra0 pR0 105) / [kha] dezAntarasaMyogAnukUlavyApArAnukUlavyApAraH / yathA grAmamajAM karSatItyAdau karSaNam (vAca0 ) / atra asya kRSadhAtoH vyApAradvayabodhakatayA karturIpsitatamaM karma (pA0 sU0 1 / 4 / 49) ityanena dvikarmakatvam / ekavyApArabodhakatve tu akathitaM ca (pA0 sU0 1 / 4 / 51) ityanena grAmAdeH karmatvam / atra pradhAne karmaNyeva vAcye lkaaraadyH| yathA ajA grAmaM kRSyate iti / tatroktaM hariNA gauNe karmaNi duhyAdeH pradhAne nIhRkRSvahAm iti / 2 vilekhanam / tadarthazca vidAraNam / atrArthe kRSadhAtorna dvikarmakateti bhedaH / kalA- (kAryam ) cetanaparatatratve satyacetanA kalA (sarva0 saM0 pR0 _168 nakulI0 ) / kalikApUrvam--(apUrvam ) paramApUrvajanakaH aGgajanyaH apUrva vizeSaH / yathA utpattyapUrvANi ( di0 gu0 puM0 235 ) ( ci0 4 ) ( mU0 ma0 ) / atra kalikayA aMzena janyam apUrvam iti vyutpattidraSTavyA (vAca0 ) / utpattyapUrvANi ca paJcabhirvAkyairvihitebhyaH SaDbhya AgneyAdibhya utpannAni SaT santi / tatra paJca vAkyAni tu yadAneyoSTAkapAlomAvAsyAyAM ca paurNamAsyAM cAcyuto bhavati (tai0 saM0 2 / 6 / 3 / 3 ) upAMzu yAjamantarA yajati (tai0 saM0 2 / 6 / 6 / 4 ) tAbhyAmetamagnISomIyamekAdazakapAlaM pUrNamAse prAyacchat (tai0 saM0 2 / 5 / 2 / 3 ) aindra dadhyamAvAsyAyAm (tai0 saM0 2 / 5 / 4 / 1 ) aindraM payomAvAsyAyAm iti ( di0 gu0 pR0 235) / atra AneyASTAkapAlayAga aindradadhiyAga aindrapayoyAga etatrayaM dazasya / AgneyASTAkapAlayAga upAMzuyAga agnISomIyaikAdazakapAlayAga etatrayaM paurNamAsasya iti bodhyam / ( mU0 ma0 4 ) ( vAca0 ) / kalpanam-1 anumAnavadasyArthInusaMdheyaH (di. 1) ( nIla0 ) / 28 nyA. ko.. For Personal & Private Use Only Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 nyaaykoshH| * 2 arthApattiriti mImAMsakA vedAntinazcAhuH / 3 Aropa iti mAyA vAdinaH / 4 racanA 5 vidhAnaM ceti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / kalyANam-- satyArjavadayAdAnAdIni kalyANAni ( sarva0 saM0 pR0 124 rAmA0 ) / kalyANI-caturvarSA kanyA / kumArikA dvivarSA tu trivarSA ca trimUrtinI / - caturvarSA tu kalyANI pazcavarSA tu rohiNI // SaDvarSA tu bhavetkAlI .. saptavarSA tu cnnddikaa| aSTavarSA zAMbhavI tu durgA tu. navamI smRtA / dazavarSA subhadreti nAmabhiH parikIrtitAH ( pu0 ci0 pR0 68 ) / kaSAyaH-kaSati hinastyAtmAnaM kugatiprApaNAditi kaSAyaH krodho mAno mAyA lobhazca ( sarva0 saM0 pR0 74 AI0 ) / kANaH-[ka] cakSuHzUnyagolakavattve sati sacakSurgolakavAn / yathA akSNA kANa ityAdau / atra golakArthakAkSipadottaratRtIyAyA vikRtatvaM vRttimattvaM cArthaH / tatrAdyaM vikRtatvaM saMbodhyatvamiva prakRtyarthe vizeSaNavidhayAnveti / caramaM vRttimattvaM tu prakRtyarthanirUpitaM sat kANatvaikadeze cakSuHzUnyatvenveti / tathA ca vikRtagolakavRttitvaviziSTaM yaccakSuHzUnyatvaM tadvadgolakavAn sacakSuSkaH ityAkArastatra bodhaH ( za0 pra0 pR0 118) / [kha ] svAdhiSThAnavRttitvasaMbandhena cakSuHzUnyo yazcakSurvinAzaH tadvAn sacakSuSkaH / akSNA kANa ityAdau tAdRze vinAze akSipadasyArthasya golakasya vikAraprayuktatvaM tRtIyayA bodhyate / tathA ca golakavikAraprayuktasya niruktasaMbandhena cakSuHzUnyasya cakSurnAzasyAzrayaH sacakSuSkaH ityAkAro bodhaH ( za0 pra0 pR0 118) / [ga] zAbdikAstu cakSurnAzavAn sacakSuSkaH / yathA akSNA kANa ityAdI ityAhuH ( la0 ma0 suba0 pR0 100 ) / atra yenAGgavikAraH (pA0 sU0 2 / 3 / 20 ) ityanena tRtIyA / vikArastu kanInikAdyapagamaH ayathAsaMsthAnavattvaM vA / tathAca akSipadArtho golakam / golakavikAraprayuktacakSurnAzavAn sacakSuSkaH iti bodhaH (la0 ma0 suba0 pR0 100 ) / [gha] lezatopi darzanasAmarthyahInaH kANaH (za0 ze0 kA0 pR0 189) / For Personal & Private Use Only Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 219 kAdAcitkatvam-[ka] sattve sati kiMcitkAlavRttyabhAvapratiyogitvam / ( Atmata0 shiro0)| yathA anAdizcetkAryakAraNapravAhaH kAdAcitkatvAnyathAnupapattyA kalpyaH (ku0 TI0 hari0 ) ityAdau / [kha] prAgabhAvapratiyogitva dhvaMsapratiyogitva etadanyataravattvam ( bau0 zi0) ( vAca0 ) / yathA ghaTapaTAderanityajAtasya kAdAcitkatvam / atra anyataranivezena ca dhvaMse prAgabhAvapratiyogitvasya prAgabhAve ca dhvaMsapratiyogitvasya sattvAnnAvyAptiH / nitye tu tadubhayAsattvAnna prasaGgaH (bauddha0 zi0 ) / kaamH-tryodshii| yathA nAgaviddhA tu yA SaSThI rudraviddho divAkaraH / kAmaviddho bhavedviSNurna grAhyAste tu vaasraaH|| (puru0 ci0 pR0 100) ityAdau kAmazabdasyArthaH / kAmarUpitvam-karmAdinirapekSasya svecchayaivAnantasalakSaNavilakSaNasarUpa- karaNAdhiSThAtRtvam ( sarva0 saM0 pR0 167 nkulii0)| kAmyatvam-[ka] abhilASaviSayatvam (mu0 gu0 pR0 220 ) / yathA sukhaM tu jagatAmekaM kAmyaM dharmeNa janyate ( bhA0 50 gu0 zlo0 146 ) ityAdau sukhasya kAmyatvam / [kha] phalecchAdhInecchAviSayatvam / [ga] phalakAmanAdhInakartavyatAkatvaM vA / yathA bhojanAdejyotiSTomAdezca kAmyatvam (ta0 pra04 pR0 103) / [gha] ArabdhakarmotpattikAmanAdhInakAmanAviSayatvam iti kecit (mU0 ma0 1 ) / kAyikaH--(namaskAraH ) karaziraHsaMyogAdyanukUlaceSTAvizeSaH (mU0 ma01 maGga0 pR0 105) / yathA devadattaH karAbhyAM yajJadattaM namaskarotItyAdau kAyiko nmskaarH| kArakam- [ka] yaddhAtUpasthApyayAdRzArthe anvayaprakArIbhUya bhAsate yaH subarthaH sa taddhAtUpasthApyatAdRzakriyAyAM kArakam / yathA vRkSAtpatati vyAghrAdvibhetItyAdau brAhmaNAya dadAti putrAya krudhyatItyAdau dAtreNa chinatti ghaTatvena jAnAtItyAdI sthAlyAM pacati zuktA bhAsata ityAdI For Personal & Private Use Only Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 nyaaykoshH| prAmaM gacchati ghaTaM pazyatItyAdau caitreNa pacyate ghaTena bhUyate ityAdau ca pataprabhRtidhAtvarthe patanAdau paJcamyAdhupasthApito vibhAgAdiH prakArIbhUya bhAsata iti tattaddhAtUpasthApitatattakriyAyAM vibhAgAdikaM prakRte kArakam / [kha] yAdRzena nAmArthenAvacchinnasya subarthasya yAdRzadhAtvarthenvayaH sa tAdRzadhAtvarthe kArakatayA vyapadizyate / tena vRkSAtpatatItyAdau vRkSAderapi patanAdikriyAyAmapAdAnatvAdikArakavyavahAraH / [ga] kriyAprakArIbhUtorthaH kArakam iti zAbdikAH smaranti ( za0 pra0 zlo0 66 pR0 77 ) / [gha] kArakatvaM ca kriyAnvitavibhaktyarthAnvitatvam / asti ca karmAdau kriyAnvitasuvibhaktyarthAnvaya iti lakSaNasamanvayaH / caitrasya taNDulaM pacatItyAdau tu saMbandhini caitrAdau SaSThyarthasaMbandhasya taNDulAdinAmArthAnvitatayA kriyAnanvitatvAnnAtivyAptiH / caitrasya pacatItyAdAvapi taNDulAdipadAdhyAhAreNaiva bodhaH / SaSThayarthasaMbandhasya nAmArthenaiva tathA kriyAyAH karmatvAdinaiva sAkAGkatayA prspraakaangkssaavirhaat| odanasya paktA maitrasya pAkaH ityAdI karmatvakartRtvArthikA SaSThI kArakavibhaktireva / kartRkarmaNoH kRti (pA0 sU0 2 / 3 / 65 ) ityanena tadvidhAnAt / ata eva saMbandhasya na kArakatvam / kriyaayogaabhaavaat|[] kriyAprakArIbhUtorthaH kArakaM tacca SaDvidham / kartRkarmAdibhedena zeSaH saMbandhaH iSyate // iti zAbdikAH vadanti / ata eva guruvipratapasvidurgatAnAM pratikurvIta bhiSak svabheSajaiH ityAdI sA lakSmIrupakurute yathA pareSAma ityAdI ca roge vipattau ityAdinAmnoH yathAkramam adhyAhAreNaiva bodhH| ayaM bhaavH| atra SaSThayarthasaMbandhasyAdhyAhRtanAmArthenaivAnvayaH na tu kriyayA iti nAtra kArakaSaSThI iti ( kA0 vyA0 pu. 1) / atra gadAdharabhaTTAcAryAstu roge iti padasya nAdhyAhAraH kartavyaH / SaSThyarthasaMbandhasya dhAtvarthenvayepi neyaM kArakavibhaktiH kiMtUpapadavibhaktirevetyAhuH ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 56 ) / yadi adhyAhAramantarA kriyAyAM SaSThayarthasaMbandhAnvayaH prAmANikaH tadA [ca] kriyAnvitakartRtvakarmatvAdiSaTvAnyatamAnvayitvam kArakatvaM bodhyam / ata For Personal & Private Use Only Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 221 eva ca carmaNi dvIpinaM hantItyAdau nimittAderapi na kArakatvam iti / etA upapadavibhaktayaH na tu kArakavibhaktayaH iti ( kA0 vyA0 pR0 1) ( za0 pra0 pR0 77-78) / zAbdikAstu [cha] kriyAjanakatvayogyatAbuddhiviSayatvam kArakatvamityAhuH (la0 ma0 suba0 pR0 79 ) / [ja ] kriyAhetuH (ga0 pra0 pR0 6) / yathA caitro prAmaM gacchatItyAdau caitraH kArakam / atra kriyAM kurvaddhi kArakam iti yogo draSTavyaH ( ma0 pra0 pR0 5) / [ jha ] kArakatvaM kriyAjanakatvam / bhASye karoti kriyAM nivartayatIti vyutpattipradarzanAt / brAhmaNasya putraM panthAnaM pRcchatItyAdau brAhmaNasya na kaarktvm| putreNAnyathAsiddhyA tattvAbhAvAt / ata evaiSAM kriyAyAmevAnvayaH / kriyAjanakamiti jJAte kA sA kriyetyAkAGkSodayena kriyAyA janakAkAGkSayA ca tatraivAnvayasyaucityAt / sarveSAM ca kArakANAM svasvAvAntarakriyAdvArA pradhAnakriyAniSpAdakatvaM bodhyam / asaMnihitasaMpradAnasyApi dAtRbuddhisthatvAvazyakatvena svajJAnasya pUrvakAlatvenaiva janakatvam / evaM stokaM pacatItyAdau phalasyApi / ghaTaM karoti smaratItyAdau bauddhaghaTAdeH pUrvakAlatvena smRtyAdi niSpAdakatvaM bodhyam (za0 zekha0 kA0 pR0 174 ) / atra svajJAnasyetyatra svapadenAsaMnihitaM saMpradAnaM bodhyam / stokaM pacatItyatra ca phalasya kathaM karmatvaM taducyate / pacadhAtvartho viklittyanukUlo vyApAraH / tatra viklittirUpaphalasya vyapadezivadbhAvena phalAzrayatvAtkarmatvam / tadvAcako ca dvau pacadhAtuH stokapadaM ceti / tatra dhAtoH prAtipadikasaMjJAyA abhAvAttasmAdvitIyA na bhavati / stokazabdasya ca tatsattvAdvitIyA bhavati / kArakaM SaDvidham / apAdAnatvam saMpradAnatvam karaNatvam adhikaraNatvam karmatvam kartRtvam iti ( za0 pra0 pR0 78 ) / taduktam kartA karma ca karaNaM saMpradAnaM tathaiva ca / apAdAnAdhikaraNamityAhuH kArakANi SaT // iti / kArakaM prakArAntareNApi dvividham / uktam anuktaM ceti / tatra dhAtvarthasya vizeSyatayA tiGAdyanubhAvyatvameva kArakasyoktatvama / tadvizeSaNatayA tadanubhAvyatvameva cAnuktatvam / tatra ukta kArakaM yathA pacati For Personal & Private Use Only Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 pacyate ityAdau tiGAM pAcakaH pacyamAna ityAdau ca kRtA kartRtvaM karmatvaM ca dhAtvarthavizeSyatvenAnubhAvyate / tathA pacanaM kASTham dAnIyo dvijaH bhImo gajaH zayanaM gRhamityAdau yathAkramaM karaNatvAdi dhAtvarthaM vizeSyatvenAnubhAvyate / vyutpattivaicitryeNa padArthaikadezepi pacati pacyate ityAdau kartRtvAda dhAtvarthasya pAkAderanvayAt / viSavRkSopi saMvardhya svayaM chettumasAMpratam ( kumArasaM0 2 / 55 ) sevituM sAMprataM vijJairguruH paruSavAgapi ityAdau tu nipAtena kvacit karmatva kArakasyoktatvam ( za0 pra0 pR0 105 ) / anuktaM tu kArakaM yathA rAmeNa hato vAlItyAdau rAmaniSTha kartRtvam / grAmaM gacchatItyAdau grAmaniSTha karmatvam / zaraiH zAtitapatra ityAdau zaraniSTham kASThaiH pacatItyAdau ca kASThaniSTha karaNatvam / viprAya dadAtItyAdau vipraniSThaM saMpradAnatvam / etAdRzamanuktaM kArakaM bhavati / [ ] kartatvAdivyapadezakAriNI kriyA kArakam / yathA kArake (1 / 4 / 23 ) iti pANinisUtre bhASyaM yAvadbhUyAtkriyAyAmiti tAvatkArake iti / adhikaM tu ( za0 pra0 pR0 114 ) tatra draSTavyam / kArakavibhaktiH - ( sup ) dhAtvarthe prakArIbhUtArthabodhikA vibhaktiH / yathA grAmaM gacchati ghaTaM pazyati vRkSAtpatati ityAdau dvitIyApaJcamyAdiH kArakavibhaktirucyate / atra gacchatipazyatyAdyarthe gamanadarzanAdau dvitIyApasthApitakarmatvAdi prakArIbhUya bhAsata iti dvitIyAdiH kArakavibhaktirbhavati iti vijJeyam ( za0 pra0 pR0 77 ) / kArakavibhaktitvaM cakriyAjanakatvasamAnAdhikaraNakartrA diSaGkAnyatamArthatvam ( la0 za0 I 1 222 ze0 pR0 193 ) / kArakArthA - vRttyA kArakasya bodhikA subvibhaktiH / yathA vRkSAtpatati grAmaM gacchatItyAdau kArakArthI paJcamyAdivibhaktiH ( za0 pra0 pR0 77 ) / kArakArthAnyArthA - [ka] vRttyA kArakArthabodhakAnyA suvibhaktiH ( za0 pra0 zlo0 66 pR0 77 ) / yathA nIlo ghaTa ityAdau matavizeSe abhedArthabodhikA ekatvabodhikA vA prathamA vibhaktiH / [ kha ] yatsupo yAzArtho na prakArIbhUya bhAsate / dhAtvarthe yAdRgarthe sA kArakAnyArtha - For Personal & Private Use Only Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 223 sub bhavet // tathA hi / prathamAdInAM saptAnAM vibhaktInAmekatvAdayorthA na dhAtvarthe prakArIbhUya bhAsante / kiMtu prakRtyarthe / pAka ityAdAvapi subarthasaMsthA na dhAtvarthe prakAraH / kiMtu pacanAdisvarUpe nAmArthe iti / athavA [ga] samAsaniviSTasya dhAtorarthe iti vaktavyam / na hi prAmagata ityAdau dhAtvarthe karmavAdirivaikatvAdirapi subarthaH prakAraH / ata eva prAsAdAtprekSata ityAdau lyavarthasya dhAtvartha prakAratvepi tadarthakapaJcamyAM nAvyAptiH ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 114 ) / atredamavadheyam / kArakavibhaktibhinnavibhaktyarthasya kriyAyAmananvayaH iti na niyamaH / tathA hi maNikAramate tasmAjjAnAti ityAdau jJAnAdirUpadhAtvarthe hetuvibhaktyarthasyAnvayo dRSTaH / tasmAt sthIyate ityAdau ca sarvamata eva dhAtvarthasthityAdau hetuvibhaktyarthasyAnvayo dRSTaH / guruvipratapakhidurgatAnAM pratikurvIta bhiSak svabheSajaiH ityAdau SaSThayarthasaMbandhasyApi dhAtvarthenvayo dRSTazca iti na tAdRzaniyamoGgIkartavyaH ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 56 ) / atra roge iti padamadhyAhArya tadarthe SaSThayarthasyAnvayaH kAryaH ityapi kecidvadanti iti prAguktameva / kAraNaguNapUrvakatvam-kAraNaguNena kArya ye guNA utpadyante te kAraNa guNapUrvakA rUpAdayo vakSyante (mu0 gu0 pR0 193 ) / agnimazabde dRzyam / kAraNaguNotpannaguNatvam- svAzrayasamavAyimAtrasamavetasvasajAtIyaguNajanyavRttiH pRthaktvasaMkhyAtvAtiriktA bhAvanAvRttyanyA ca yA jAtiH tAdRzajAtimattve satyapAkajatvam ( di0 gu0 pR0 194 ) / bhavati hi ghaTAdInAM rUpAdikaM svAzrayaghaTAdisamavAyikapAlAdirUpAdimAtrAsamavAyikAraNakam (50 maa0)| svam ghaTAdInAM rUpAdikam / tasyAzrayaH ghaTAdiH / tasya samavAyi kapAlam / tanmAtre tasminneva samavetaH svasajAtIyo guNaH kpaalaadigtruupaadiH| tena janyam ghaTAdigatama pAkajaM rUpAdi / tatra vartamAnA jAtiH apAkajarUpatvAdiH / tadvattve sati . ityarthaH / svasajAtIyaguNetyatra sAjAtyaM ca guNatvavyApyavyApyajAtyA For Personal & Private Use Only Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 nyaaykoshH| vivakSaNIyam / tena avayavAvayavinorekatvayoH saMkhyAtvenApi sAjAtyamabhyupagamya tAdRzaikatvAbhyAM janitevayavAvayavidvitvAdau nAtivyAptiH (di0 gu0 pR0 194 ) / kAraNaguNotpannaguNAzca apAkajA rUparasagandhAnuSNasparzAH apAkajaM dravatvam snehavegagurutvaekatvAni ekapRthaktvam parimANam sthitisthApakazceti ( bhA0 50 gu0 zlo0 96-97 ) / atra pRthivImAtravRttInAM keSAMcit pAkajarUparasagandhasparzAnAm kAraNaguNapUrvakatvAbhAvAt apAkajAH ityuktam (mu0 gu0 pR0 194 ) / vegotra karmAjanyo vegajanyaH grAhyaH (pa0 mA0 ) / karaNaguNotpannatvaM ca [ka] svAzrayasamavAyisamavetaguNajanyatvam ( di0 gu0 pR0 194 ) / atra svam avayavijalasya rUpAdi / tasyAzrayaH samavAyi vA samavAyena saMbandhenAzrayaH avayavibhUtaM jlm| tasya samavAyi avayavabhUtaM jalam / tatra samaveto guNaH avayavabhUtajalavRttI rUpAMdiH / tena janyaH tasya bhAva iti vigrahAdikaM jJeyam / [kha] svasamavAyisamavAyisamavetaguNajanyatvama (la0 va0 pR0 36) / yathA kAryajalasamavetarUpasya kAraNaguNotpannatvameva / atra tAdRzaguNajanyatvaM ca tAdRzaguNaniSThA samavAyikAraNatAnirUpitakAryatAzAlitvam (la0 va0 pR0 36 ) / kAraNam-1 [ka] kAraNaM hi tadbhavati yasmin sati yadbhavati yasmizvAsati yanna bhavati ( nyA0 vA0 1 pR0 24 ) / atredaM bodhyam / kAraNatvaM dvividham / vaidikam laukikaM ca / tatra vaidikam anvayamAtrAvagamyam / laukikaM tu anvayavyatirekobhayagamyam iti (ta0 va0 pari0 2 zlo0 50 pR0 40) / punarapi nyAyamate kAraNatvaM dvividham / phalopahitatvaM svarUpayogyatvaM ceti / tatrAdyaM yathA anumiti prati parAmarzasya kAraNatvam / phalopahitatyaM ca upadhAyakatvazabdenApi vyvhriyte| dvitIyaM yathA araNyasthadaNDAdisAdhAraNam janakatAvacchedakalakSaNaM daNDatvAdisvarUpaM ghaTakAraNatvam / [kha] yasya kAryAtpUrvabhAvo niyatonanyathAsiddhazca tat ( ta0 bhA0 pR0 2 ) / [ga] ananyathAsiddhakAryaniyatapUrvavRtti / yathA tantuvemAdikaM padasya kAraNam ( taka For Personal & Private Use Only Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 225 . nyaaykoshH| bhA0 pR0 2 ) ( ta0 saM0 ) / yathA vA navInAnAM maNikArAdInAM mate pratibandhakasaMsargAbhAvopi kAryamAnaM prati kAraNam / sa ca prtibndhkaatyntaabhaavH| ananyathAsiddhetyasyArthazca anyathAsiddhabhinnaM anyathAsiddhizUnyam yat kAryaniyatapUrvavRtti tditi| atra vyApAreNa vyApAriNo nAnyathAsiddhiH iti niyamoGgIkartavyaH / tena kuThAreNa vRkSaM chinattItyAdau kuThArAdInAM paraMparayA chedanakriyAjanakakuThAradArusaMyogajanakavidhayA kAraNatvepi nAnyathAsiddhiH iti / kAryaniyatetyasyArthazca kAryAnniyatA avazyaMbhAvinI pUrvavRttiH pUrvakSaNavRttiH yasya tattathA iti (si0 ca0 1 pR0 50) / atra ghaTaM prati rAsabhAdeH kAraNatvanirAsAya niyatapadam / yadyapi aniyatarAsabhAdestRtIyAnyathAsiddhatvena (tarkadIpikAdyuktatRtIyAnyathAsiddhalakSaNAkrAntatvena ) kAraNalakSaNaghaTakenaiva ananyathAsiddhati vizeSaNena rAsabhAdeH kAraNatvanirAsAnniyatapadaM vyarthameva tathApi ghaTasAmAnya prati rAsabhasAmAnyasya kAraNatvanirAsAya niyatapadamAvazyakam / yadi niyatapadaM lakSaNe na nivezyate tadA tatra pUrvoktatRtIyAnyathAsiddharasaMbhavenAtivyAptiH syAt iti / niyatapUrvavRttitvaM cAvyavahitapUrvakAlAvacchedena kAryadeze sattvam / na cedaM rAsabhasAmAnyesti ato nAtivyAptiH (ta0 kau0 1 pR0 8 ) (nIla0 1 pR0 16) / atra prAbhAkArAstu kAraNamAtraM kAryasahabhAvanirUpakameva sat kAryakAri iti pratibandhakAbhAvopi kAryasahabhAvena kAraNam iti ca vadanti / kAryasahabhAvanirUpakatvaM cAtra kAryotpattikSaNAvacchinnA yAdhikaraNatA tannirUpakatvam / svotpatti svAvyavahitapUrvatva etadanyatarasaMbandhena yadA kArya tadA pratibandhakAbhAvAdiH iti pratyAsattyA kAraNam iti ( mU0 ma0 1) / yathA dAhotpattikAle mnnyaadybhaavH| [gha] kAryotpAdakam / atreyaM vyAptiranusaMdheyA yadvizeSayoH kAryakAraNabhAvaH asati bAdhake tatsAmAnyayorapi iti / yathA ghaTavizeSadaNDavizeSayoH kAryakAraNabhAve ghaTasAmAnyadaNDasAmAnyayorapi kAryakAraNabhAvo nirAbAdha eva iti / atra ghaTavizeSa prati devAdAgatarAsabhasya kAraNatve ghaTasAmAnya29 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 nyaaykoshH| rAsabhasAmAnyayorapi kAryakAraNabhAvApattiH / tadvAraNAya asati bAdhake ityuktam / tathA ca tatrAnyathAsiddhatvarUpabAdhakasattvena na tayoH kAryakAraNabhAvaH iti / kAraNaM tAvat dvividhm| mukhyam amukhyaM ca / tatra ghaTAdikaM prati mRdAdikaM kapAlAdikaM vA mukhyam / yathA vA abhAvapratyakSe indriyam anumitau ca parAmarzaH ityAdi mukhya kAraNaM bhavati / mukhyabhinnaM tvamukhya kAraNam / tacca sahakArikAraNamucyate / yathA abhAvapratyakSe yogyAnupalabdhiH anumitau ca sahacArajJAnaM kAraNam amukhyaM bhavati / mukhyamapi nyAyamate trividham / samavAyi asamavAyi nimittaM ceti / tatra ghaTAdikaM prati kapAlAdikaM samavAyikAraNam / kapAladvayasaMyogAdi asamavAyikAraNam / daNDAdayo nimittakAraNAni iti / atredaM bodhyam / etat trividhaM kAraNam bhAvakAryANAmevAsti / na svabhAvasya / dhvaMsasya tu nimittakAraNamAtram / dhvaMsasya samavAyAbhAvena samavAyyasamavAyinorabhAvAt iti (pra0 pra0 1 pR0 2) / idaM ca kAraNatrayam bhAvakAryasyaiva / abhAvasya tu nimittamAtram iti tarkadIpikAyAmapyuktam / atrAyaM niyamaH / samavAyikAraNaM dravyameva bhavati / asamavAyikAraNaM tu guNaH karma ca bhavati / asamavAyikAraNaM guNakarmAtiriktaM na bhavatItyarthaH (vai0 10 / 2 / 1-6 ) (mu0 1 pR0 56) / idaM ca bodhyam / samavAyikAraNAsamavAyikAraNe asAdhAraNe eva kAraNe bhavataH / nimittakAraNaM tu sAdhAraNAsAdhAraNabhedena dvividhamapyasti / tatra sAdhAraNanimittakAraNAni cASTavidhAni / IzvaraH tajjJAnecchAkRtayaH dikkAlau adRSTam (dharmAdharmoM ) prAgabhAvazceti / pratibandhakasaMsargAbhAvastu kAryamAnaM prati sAdhAraNaM nimittakAraNameva / sa ca prAcInanaiyAyikAnAM mate prAgabhAvapradhvaMsaatyantAbhAvaetatrayam / maNikArAdInAM navyanaiyAyikAnAM mate tu atyantAbhAva eva iti vivekaH (di. 1 maGga. pR0 11) / mAyAvAdivedAntinastu abhAvasya kAraNatvaM necchanti / asAdhAraNanimittakAraNAni tu kAryabhedenAnekavidhAni / amukhyaM kAraNaM tu asAdhAraNaM nimittameva anekadhA ceti / For Personal & Private Use Only Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 227 2 uddezyam / yathA tasyAgamanakAraNam ityAdI kAraNamuddezyam / prayojanaM phalaM vetyarthaH / phalasya kAraNatvaM cecchAdvArA / upAyecchAM prati phalecchAyAH kAraNatvAt / sarvo hi lokaH phalamicchanneva tadupAye pravartamAno dRzyate iti tasya tathAtvaM bodhyam ( vAca0 ) / 3 samastasRSTisaMhArAnugrahakAri kAraNam ( sarva0 saM0 pR0 168 nakulI0 ) / kAruNyam-1 svArthamanapekSya paraduHkhaprahANecchA / yathA paramezvarasya jagannirmANe karuNayA pravRttiH ( sarva0 saM0 pR0 225 akSa0 ) / 2 karuNAviSayatvam / yathA dayAsamudre sa tadAzayetithIcakAra kAruNyarasApagA giraH (naiSa0 ) ityAdau (vaac0)| kArpaNyam- (doSaH) ucitavyayAkaraNenApi dhanarakSaNecchA (gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / yathA kRpaNo dhanADhya ityAdau / kArpaNyamapi tRSNAprabheda eva ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / kArmikam-karmaNA citreNa nirmitam / yatra niSpanne paTe cakrasvastikAdikaM citraM sUtraH kriyate tatkArmikamityucyate ( mitAkSarA 2 / 180 ) / kAryakAraNabhAvaH-yatkiciniSThakAryatAnirUpitakAraNatva yatkicinniSThakA raNatAnirUpitakAryatva etadanyatarAtmako dharmaH / yathA kAryakAraNabhAvAdvA svabhAvAdvA niyAmakAt / avinAbhAvaniyamo darzanAnna na darzanAt / ityAdau dhUmadhUmadhvajayoH kAryakAraNabhAvaH ( sarva0 saM0 pR0 16 bauddha0 ) / atra vyutpattiH kAryaM ca kAraNaM ca tayorbhAvaH iti drssttvyaa| ayaM ca hetuhetumadbhAva ityapyucyate / ekasya svakAraNApekSayA kAryatve tadapekSayA cAnyasya kAraNatvam iti ( vAca0) / atredaM bodhyam / kAryotpattinizcayenAvinAbhAvo nishciiyte| tadutpattinizcayazca kAryahetvoH pratyakSopalambhAnupalambhapaJcakanibandhanaH / tathAhi kAryasyotpatteH prAganupalambhaH kAraNopalambhe satyupalambhaH upalabdhasya pazcAt kAraNAnupalambhAdanupalambhaH iti paJcakAraNyA dhUmadhUmadhvajayoH kAryakAraNabhAvo nizcIyate ( sarva0 saM0 pR0 17 bauddha0 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 228 nyaaykoshH| kAryam-1 [ka] prAgabhAvapratiyogi ( ta0 sN0)| yathA ghaTapaTAdi sarvam prAgabhAvabhinnam anityajAtaM kArya bhavati / atraaymaashyH| ghaTotpatteH pUrva iha ghaTo bhaviSyati iti yA pratItirjAyate tatpratItiviSayIbhUto yaH abhAvaH sa eva ghaTaprAgabhAvaH tatpratiyogi ghaTAdirUpaM kAryam iti ( nyA0 bo0 1 pR0 8) / [kha] kaarnnpshcaadbhaavi| tacca dyaNukatryaNukAdibhedenAnantavidhaM bhavati (ta0 kau0 1 pR0 3) / kAryadravyasyotpattivinAzayoH kramastu sRSTizabdapralayazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / atra kAryotpattiprakAro matabhedena prasarati / asataH sajjAyata iti saugatAH saMgirante / satosajjAyata iti naiyAyikAdayaH / sato vivarta ( adhiSThAnajJAnena nivartyam ) kAryajAtam na vastusaditi mAyAvAdino vedAntinaH / sataH sajjAyata iti sAMkhyAH ( sarva0 saM0 pR. 321 sAMkhya0 ) / tasyAyamAzayaH / atra kalpacatuSTayaM bhavati / asataH sat asatosat sataH sat satosat iti / tatra dvitIyakalpo naiva saMbhavati / tRtIyakalpe pakSadvayaM saMbhavati / sataH sakAzAdvyAvahArikaM sat sataH sakAzApAramArthikaM saditi / tatrAdyaH pakSo mAyAvAdinAM vedAntinAm / antyastu sAMkhyAnAm / tatra asataH saditi vAdinAM saugatAnAmayamAzayaH / asataH kAraNAtsatkArya jAyata iti / saugatA bauddhAH / utpatteH pUrvamavidyamAnaM kArya sataH kAraNAjAyata iti naiyAyikAnAmAzayaH / mAyAvAdinAM vedAntinAM sAMkhyAnAM cAbhiprAya ukta eva / vistarastu sarvadarzanasaMgrahaTIkAyAM (pR0 321 ) draSTavyaH / 2 yAgAdikRtisAdhyamapUrva kAryamiti praabhaakraaH| 3 AdizyamAno varNAdiH kAryamiti zAbdikAH / 4 ArogyaM kAryamiti bhissjH| 5 janmalagrAvadhi dazamasthAnaM kAryamiti jyotissjnyaaH| 4 uddezyaM kAryamiti vyavahArajJAH / 7 prayojanamiti kAvyajJA vadanti ( vAca0 ) / kAryasamaH--(jAtiH) [ka] prayatnakAryAnekatvAtkAryasamaH (gau05|1| 37) / prayatnAnantarIyakatvAdanityaH zabda iti / yasya prayatnAnantara3 atra kacit kAraNasameti pAThaH / tasyApyayamevArthaH (nIla* pR0 45) / . For Personal & Private Use Only Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / mAtmalAbhaH tat khaltrabhUtvA bhavati / yathA ghaTAdikAryamanityamiti ca bhUtvA na bhavatItyetadvijJAyate / evamavasthite prayatnakAryAnekatvAditi pratiSedha ucyate / prayatnAnantaramAtmalAbhazca dRSTo ghaTAdInAm vyavadhAnApohAccAbhivyaktirvyavahitAnAm / tatkiM prayatnAnantaramAtmalAbhaH zabdasyAho abhivyaktiriti vizeSo nAsti / kAryAvizeSeNa pratyavasthAnaM kAryasamaH ( vAtsyA0 5 / 1 / 37 ) / [kha] sAmAnyata ukta hetoranabhimatavizeSanirAkaraNena pratyavasthAnam / yathA zabdaH anityaH prayatnAnantarIyakatvAdityukte prayatnAnantarIyakatvaM prayatnakArye ghaTAdau tathA vyavadhAnApohena prayatnAnantaropalabhyamAne kIlakAdAvapi dRSTam / tatra dvitIyaM na jnytvsaadhkm| Adye tvasiddham ( gau0 vR0 5 1 / 37 ) / [ga] vAdyuktahetoranyakAryeNApi saMbhavAbhidhAnam / yathA zabdaH anityaH prayatnAnuvidhAyitvAdityatra prayatnAnuvidhAyitvamubhayathApi saMbhavati / ghaTAdivacchabdasvarUpotpattau jalAdivadAvarakanivRttau ca / ubhayatrApi prayatnAnuvidhAyitvadarzanAt / tathA ca tasyAvarakanivRttirUpakAryAntarasya saMbhavAnnAnityatvaniyatatvamiti ( nIla0 pR0 45 ) / [gha] asiddhatAM vAdihetoruktvA taM sAdhayetsvayam / tadUSaNAnmUlahetubhaGgaH kAryasamo mataH // iti ( tA0 ra0 pari0 2 zlo0 127 ) / asiddhadezanAbhAsoyam / asyAkRtigaNatvAtsUtrAnupadarzitAnAmapi parigrahaH / yathA zAThIsamA anupakArasametyAdi ( gau0 vR0 5 / 1 / 37 ) / kAryAnvitatvam ------ kAryatAbodhakapadapratipAdyArthAtmakakAryayuktatvam / yathA prAbhAkaramImAMsakanaye ghaTamAnayetyAdau ghaTAdipadAnAmAnayanAdirUpakriyAviziSTa eva ghaTAdau zaktiH ityatra kriyAnvitatvam / anvite zaktiriti teSAM matam / ayamabhiprAyaH / kathaMcidupasthitapadArthAnAM zAbdabodhavAraNAya tattadviSaya kazAbdabodhaM prati vRttijJAnajanyatadupasthititvena hetutAyAH kalpanIyatayA anvayAMzepi zaktirapekSitA / anyathA tAdRzasAmAnyakAryakAraNabhAvabhaGgApatteH / evaM ca anvito ghaTapadavAcyaH ityAkArakazaktijJAnameva zAbdabodhaprayojakam iti (nIla0 4 pR0 32 ) / For Personal & Private Use Only Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / prAbhAkaramate zaktigrahaprakArastvittham / prayojakavRddhena ghaTamAnaya ityuktam / tacchrutvA prayojyavRddhena ghaTa AnItaH / tadavadhArya pArzvastho bAlaH ghaTAnayanarUpaM kAryaM ghaTamAnayeti zabdaprayojyam ityavadhArayati / tatazca ghaTaM naya gAmAnaya ityAvApodvApAbhyAM ghaTAdipadAnAM kAryAnvitaghaTAdau zakti gRhNAti iti (muktA0 4 pR0 176 ) ( ci0 4 ) / atra naiyAvikAstu caitra putraste jAtaH kanyA te garbhiNI ityAdau siddhArthaviSayakasyApi zAbdabodhasyotpatterna kAryAnvite zaktiH / ata eva yanna duHkhena saMbhinnaM na ca prastamanantaram / abhilASopapannaM ca tat sukhaM svaHpadAspadam // ityarthavAdopasthite sukhe vedAdeva svargapadasya zaktigrahaH iti ( ci0 4 ) | anvayasya vAkyArthatayA bhAnasaMbhavAdanvayAMzepi zaktirna kalpanIyA iti prAhuH ( ta0 dI0 4 pR0 32 ) / atrAyaM niSkarSaH / padArtha saMsargasya padasamabhivyAhArabalAdeva zAbdabodhe bhAnasaMbhavAt tAdRzasaMsargAMzepi zaktirna kalpanIyA iti ( nIla0 4 pR0 32 ) / 230 kAryaikyam -( saMgatiH) ekakAryAnukUlatvam (rAma0 2 pR0 134 ) / yathA anumitilakSaNaikakAryAnukUlatvasaMgatyA pakSadharmatAM nirUpayitumAha ( dIdhi0 2 pR0 123 ) ityAdau vyAptipakSadharmatayoranumitilakSaNakAryaikyaM saMgatiH / idaM ca ekakAryatvamityapyucyate / kAla:- 1 (dravyam) [ka] vibhutve sati digasamaveta paratvAsamavAyikAraNAdhikaraNam (sarva0 saM0 pR0 219 aulU0 ) / tadarthazca dizyasamavetaM yat paratvasyAsamavAyikAraNam kAlapiNDasaMyogaH tasyAdhikaraNam iti / dizi ativyAptivAraNAya digasamaveteti / [kha] parAparavyatikarayaugapadyAyaugapadyacirakSiprapratyayakAraNaM dravyam (bai0 u0 7 / 1 / 25 ) ( bhA0 pa0 zlo0 47 ) / [ga] atItAdivyavahArahetuH ( ta0 saM0 ) / tadarthazca atItaH bhaviSyad vartamAnaH iti pratItiprayojakaH vyavahArastasyAsAdhAraNanimittahetuH / tena vyavahArasya zabdA 1 For Personal & Private Use Only Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 231 smakatvena tasyAkAze samavAyasaMbandhena sattvepi nAkAzetivyAptiH (si0 ca0 110 10 ) / [gha] sUryakriyopAdhivazAdatItAnAgatavartamAnAdivyavahArabhAkU kAlaH ( pra0 pra0 ) / [Ga ] zAbdikAstu zabda tanmAtrapariNAmaH kAlaH ityAhuH ( la0 ma0 lakA0 pa0 20 ) / [ca] yena mUrtInAmupacayAzcApacayAzca lakSyante taM kAlamityAhuH / tasyaiva kayAcitkriyayA yuktasyAhariti rAtririti ca bhavati / kayA kriyayA AdityagatyA / tayaivAsakRdAvRttayA mAsa iti saMvatsara iti ca bhavati iti ( pAta 0 ma0 bhA0 2/2/5 ) / kAlalakSaNaM tu kAlika saMbandhAvacchinnakAryatvAvacchinnakAryatAnirUpitamadhikaraNavidhayA nimittatvam 1 1 ( di0 1/2 pR0 89 ) / kAlikasaMbandhAvacchinnAdhikaraNatvameva kAlatvam iti niSkRSTArthaH ( rAma0 1 kAla0 pR0 89 ) / athavA vibhutve sati kAlikaparatvAparatvA samavAyikAraNasaMyogAzrayatvAdyupAdhirUpaM kAlatvam (pa0 mA0 ) / yadvA atItAdivyavahArajanakatAvacchedaka mukhyavizeSyatvam ( vAkya 0 1 pR0 5 ) | kAlasattve pramANaM cAnumAnam / tacca paratvAparatve sAsamavAyikAraNake bhAvakAryatvAdghaTavat iti / ayaM bhAvaH / jyeSThe paratvapratyayaH kaniSThe aparatvapratyayaH / sa ca paratvAparatvaguNavizeSAdhInaH / paratvAparatve ca sAsamavAyikAraNa bhAvakAryatvAt / asamavAyikAraNaM ca tayoH kAlapiNDasaMyoga eva / tadAzrayaH kAla iti ( di0 1 pR0 91 ) / tathA ca jyeSThatvakaniSThatvajJAnAdhInaparatvAparatvAnumeyaH kAlaH siddhaH ( ta0 kau0 pR0 3 ) / atra sUtram aparasminnaparaM yugapaciraM kSipramiti kAlaliGgAni (vai0 2 / 2 / 6 ) iti / ayamarthaH / itizabdaH prakArArthaH pratyekamabhisaMbadhyate / aparaM ciramityAdayaH pratyayAH kAlaliGgAnIti / bahutara divAkarakriyA viziSTazarIrajJAnAt kAlikaparatvotpattiriti siddhAntaH / tajjJAnaM vizeSaNavizeSyobhayasaMbandhaghaTakasApekSaM sAkSAtsaMbandhAbhAve sati viziSTajJAnatvAt lohitaH sphaTikaH iti jJAnavat ityanumAnena tAdRzasaMbandhaghaTakavidhayA kAlaH sidhyati / tAdRzasaMbandhazca svasamavAyisaMyuktasaMyogaH / sa ca kAlaH jagadAdhAraH kAryamAtre 1 For Personal & Private Use Only Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ T: 1 I nyAyakozaH nimittakAraNaM ceti (si0 ca0 pR0 10 ) / kiM ca idAnIM ghaTaH iti pratIteH saMbhavena sUrya kriyAyA ghaTAdezva saMbandhovazyaM svIkartavyaH / sa ca sva- (kriyA) - samavAyi-(tapana - ) - saMyogisaMyoga eva bhavati / tadghaTakatayA kAlaH sidhyati iti ( di0 1 pR0 91 ) ( pa0 mA0 ) / sAMkhyAstu kAla AkAzentarbhavatIti kAlamatiriktaM na svIkurvanti ( sAM0 kau0 ) / dikkAlau nezvarAdatiricyete itIzvarAtmaka eva kAlaH iti dIdhitikRdradhunAthatArkika ziromaNiraghudevarAmabhadrAdaya AhuH / etanmate kAla IzvarAnnAtiriktaH / kiMtu kSaNA evezvarAdatiriktA idAnIm ityAdivyavahAraviSayAzceti jJeyam ( vAca0 ) / sa ca kAlaH ekaH vibhuH nityazca (vai0 2 / 2 / 6-9 ) ( 711 / 25 ) ( ta0 saM0 ) / kAle paJca guNA vartante / ekatvasaMkhyA paramamahatparimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAga ( bhA0 pa0 zlo0 33 ) ( ta0 bhA0 pR0 31 ) | atredamavadheyam / kAlastvekopi upAdhibhedAt atItAnAgatakSaNadinavarSAdivyavahAraviSayaH ( mu0 1 pR0 91 ) / kAla ekopi upAdhibhedAtrividhaH / atItaH anAgataH vartamAnazceti (ta0 kau0 1 pR0 3 ) / tatra bhUtabhaviSyatkAlApratyeka madyatanAnadyatanabhedena dvividhau ityAdi granthAntare draSTavyam / kAlopAdhistu kAlopAdhizabda vyAkhyAnAvasare saMgrahISyate / kalanAtsarvabhUtAnAM sa kAlaH parikIrtitaH ( vi0 dha0 pu0 ci0 pR0 1 ) | kAla: sarvakAryANAM cotpattisthitivinAzahetuH / tadvyapadezAt / kSaNalavanimeSaI kASThAkalA muhUrtayAmaahorAtra ardhamAsamAsaRtuayana saMvatsarayuga kalpamanvantarapralaya mahApralaya vyavahArahetuzca / kAlaliGgAvizeSAdekatvaM siddham / kAraNe kAlaH (vai0 7|1|25 ) / iti vacanAtparamamahatparimANam / kAraNaparatvAt ( 7 / 2 / 22 ) iti vacanAtsaMyogaH / tadvinAzAdvibhAgaH ( prazasta0 pR0 7 - 8 ) / soyaM kSaNalavAdiH kAlaH kAlikavRtteravyApyavRttitAyA niyAmaka: janyamAtre sAdhAraNanimittakAraNaM ca / tatra pramANam / pauruSaM daivasaMpattyA kAle phalati pArthiva / yatra etanmanuSyasya piNDitaM syAtkalAvaham // iti / kRServRSTisamAyoge dRzyante phalasiddhayaH / * / 232 For Personal & Private Use Only Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 233 nyaaykoshH| tAstu kAle pradRzyante naivAkAle kathaMcana // iti ca draSTavyam (vaac0)| kAlotIndriya iti naiyAyikasiddhAntaH / tathA ca digviparItaparatvAparatvAnumeyaH kAlaH iti ( ta0 bhA0 pR0 31) / prAbhAkarAzca kAlaH SaDindriyavedya iti amanyanta ( ma0 pra0 pR0 65) / mAyAvAdinastu kAlaH sAkSipratyayabhAsya iti aGgIcakruH / 2 vivekasAkSAtkArAntarAyo meghAkhyastuSTivizeSaH kAla iti sAMkhyA AhuH ( vAca0 ) / kAlAtItaH-1 ( bAdhitahetvAbhAsaH ) [ka] kAlAtyayApadiSTaH kAlAtItaH ( gau0 1 / 2 / 9) / [kha] kAlAtIto balavatA pramANena prabAdhitaH ( tA0 ra0 zlo0 86 ) / 2 kAlAtikramaH / yathA kAlAtIte vRthA saMdhyA vandhyAstrImaithunaM yathA ityaadii| atrArthe kAlAtIta zabdasya kAlasyAtItamatyayaH iti vyutpattidraSTavyA ( vaac0)| kAlAtyayApadiSTaH-( hetvAbhAsaH ) [ka] kAlasya sAdhanakAlasyAtyaye abhAvapadiSTaH prayukto hetuH| etena sAdhyAbhAvapramA lakSaNArtha iti sUcitam / sAdhyAbhAvanirNaye sAdhanAsaMbhavAt / ayameva bAdhitasAdhyaka iti giiyte| yathA vahniranuSNaH / kRtakatvAdityAdau (gau030 1 / 2 / 9) / kAlAtyayApadiSTaH kAlAtItaH ( gau0 1 / 2 / 9 ) / kAlAtyayena prayukto yasyArthasyaikadezopadizyamAnasya sa kAlAtyayApadiSTaH kAlAtIta ityucyte| nidarzanam nityaH zabdaH saMyogavyaGgayatvAdrUpavat ( vAtsyA0 1 / 2 / 9) / [kha] yasya balavatpratyakSAdipramANena pakSe sAdhyAbhAvaH paricchinnaH saH / sa eva bAdhitaviSaya ityucyate / yathA agniranuSNaH padArthatvAt kRtakatvAdvA jalavaditi / yathA vA ghaTaH kSaNikaH sattvAdityAdau sattvaM hetuH kAlAtyayApadiSTaH / agniranuSNa ityatra kRtakatvaM hetuH / tasya ca yat sAdhyam anuSNatvam tasyAbhAvaH pratyakSeNaiva paricchinnaH ( prijnyaatH)| tvagindriyeNAneruSNatvaparicchedAt (ta0 bhA0 pR0 50) / ghaTaH kSaNika ityatra hetoH sattvasya yat sAdhyam kSaNikatvam tasyAbhAvaH akSaNikatvam pratyabhijJayA pUrvAvasthAnubhavajanitasaMskArasahakRtendriyaprabhavayA pUrvAparakAlAkalanayA ghaTasya sthAyitvaM paricchidyata iti tasya heto3. nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 nyAyakozaH / stathAtvaM saMbhavati / [ga] bAdhitavadasyArthonusaMdheyaH / yathA kAlAtyayApadiSTazca hetvAbhAsAzca paJcadhA ( bhA0 pa0 zlo0 72 ) ityAdau / kAlika vizeSatA - ( svarUpasaMbandhaH ) kAlika saMbandhavadasyArthonusaMdheyaH / kAlikasaMbandhaH kAlena kRtaH saMbandhaH ( vAca0 ) / yathA kAlagandhayoH saMbandhaH / ayaM ca saMbandhaH sarvAdhAratAprayojaka saMbandha iti jegIyate / tathAhi anena saMbandhena sarveSu janyabhAveSu janyabhAvAnAM vRttimattvam / nityeSu tu kAlikasaMbandhena na kasyApi sattvam / nityAnuyogikakAlikasaMbandhasyAnupagamAt / kAlasya ca nityatvepi kAlAnuyogikastAdRzasaMbandhastu svIkriyata iti naiyAyikA manyante / atra ca kAlAtirikte nitye kAlikA yoga: iti naiyAyikAnAM siddhAnto draSTavyaH / kAlikasaMbandhazcAyaM svarUpAdanatirikta ityanye ( ga0 siddhA0 ) / mahAkAlajanyapadArthayoH ekakAlavRttimatorjanya padArthayozcAyaM saMbandhaH / sa ca kAlika vizeSaNatAkhyaH sarvAdhAratAprayojakaH / yathA kAlasya gandhAdisarvavastvAdhAratAprayojakaH kAlikAkhyaH saMbandhaH / evaM dikkatavizeSaNatApi bodhyA ( ta0 dI0 1 pR0 7 ) / atrAyaM vivekaH / gaganAdikaM sarvadaivAsti ityAdivyavahArAtkAlikavizeSaNatAkhyasaMbandhe karamANvAda nityA api kAle vartante / digvizeSaNatAkhyayA sarvAdhAratAniyAmiyA tu janyamAtraM dizi tiSThati iti ( rAma0 11 pR0 56 ) / kAlI - ( kalyANIzabde dRzyam ) / kAlInatvam -- kAlavRttitvam / yathA ghaTakAlInaH paTa ityAdau paTasya ghaTakAlInatvam / prAkAlI nottarakAlI nArvAkAlIna prabhRtiprayogeSu khapratyayo dRzyate / sa cAnutapyavagantavyaH / anyathA bahutaralakSyakSatiprasaGgaH syAt (gaNa0 ) / atra ca kAlATThaJ ( 4 | 3 | 11 ) iti pANinisUtre kAlAt iti yogaM vibhajya yuSmadasmadoriti sUtrAnmaNDUkaplutyA khaJanu For Personal & Private Use Only Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vayaM vidheyaH ityAkUtam / gauDAzca samAsapratyayavidhau pratiSedho vaktavyaH ( pA0 sU0 1 / 1 / 72 vArti0 ) ityukte tadantavidhiparibhASAyA apravRtteH kAlAntazabdAnnAsya pravRttiH / tena tadantazabdAt kha eva sAdhuH / samAnakAlInaH prAkkAlIna iti bhUriprayogAt ityAhuH / vastutastu taddhitAH ( 4 / 1 / 76) iti pANinisUtrasthabahuvacanenAnuktasthalepi taddhitapratyayo bodhyate / sa cAtra khapratyayaH iti vijJeyam / vaiyAkaraNamate tu bhASyAnuktatvAdapramANametat / ata eva apabhraMzA evaite iti prAmANikA iti siddhAntakaumudyAmuktam ( kau0 4 / 3 / 11 ) / kAlopAdhiH-zraNadinAdivyavahAraviSayatvaniyAmako dharmaH / sa ca janya mAtraM (anityamAtraM) kriyAmAtraM vA kAlopAdhiH / tathAhi svajanyavibhAgaprAgabhAvAvacchinnaM karma (1) pUrvasaMyogAvacchinnavibhAgaH (2) pUrvasaMyoganAzAvacchinnottarasaMyogaprAgabhAvaH (3) uttarasaMyogAvacchinnaM karma (4) ca ityAdi (mu01 pR0 92) / svajanetyasyArthazca svam ravikriyA / tajjanyo vibhAgaH ravipUrvadezayovibhAgaH / tasya prAgabhAvaH / sa tAdRzakriyotpattikAle tiSThati / tadavacchinnam tadeva karma iti (si0 ca0 1 pR0 10) / pUrvasaMyogetyAdeH svajanyavibhAganAzyapUrvasaMyogaviziSTaH svajanyavibhAga ityarthaH / pUrvasaMyoganAzetyAdeH svajanyavibhAgajanyapUrvasaMyoganAzAvacchinnaH svajanyottarasaMyogaprAgabhAva ityarthaH / uttarasaMyogetyAdeH svanAzakottarasaMyoga ityarthaH ( di0 1 pR0 92 ) / anenopAdhicatuSTayena kSaNacatuSTayavyavahAra upapadyate / evam kSaNAntaravyavahAraniyAmakaM karmAntarAdi uhyam / mahApralaye kSaNAdivyavahAro yadyasti tadA sonAyatyA dhvaMsenaiva upapAdanIyaH iti (mu0 1 pR0 93) / svavRttidhvaMsapratiyogipratiyogikayAvarddhasaviziSTasamayasyaiva tatra kSaNavyavahAraviSayatvamiti bhAvaH (di. 1 pR0 93 ) / atra prathamakSaNe kriyotpadyate / anantaraM kriyAto vibhAgaH / tataH pUrvasaMyoganAzaH / tataH uttaradezasaMyoga utpadyate / iti ekavAraM netranimIlane naiyAyikaprakriyA jnyeyaa| eta eva kriyAdayazcatvAraH krameNa catvAra upAdhayo bodhyaaH| For Personal & Private Use Only Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 nyaaykoshH| kAvyam-nAyakAdipratipAdako vAkyasaMdarbhaH / yathA vAlmIkiviracita rAmAyaNaM kAvyam / AlaMkArikAstu adoSau saguNau sAlaMkArau zabdArthoM kAvyam / doSavarjitaM saguNaM sAlaMkAraM zabdaviziSTArtha arthaviziSTazabda etadanyatarat kAvyam iti samuditArthaH / taduktam / guNAlaMkArasahitau zabdArthoM doSavarjitau / gadyapadyobhayamayaM kAvyaM kAvyavido viduH / iti ( pratAparu0 pR0 12 ) / tadadoSau zabdArthau saguNAvanalaMkRtI punaH kApi iti ( kAvyapra0 u0 1 zlo0 4) / pUrvoktavizeSaNaviziSTaH zabda eva kAvyaM nArthaH kAvyamiti rasagaGgAdharakRdAdaya AhuH / kAvyasaMpatsAmagrI tu zabdArthoM mUrtirAkhyAtau jIvitaM vyaGgayavaibhavam / hArAdivadalaMkArAstatra syurupamAdayaH / / zleSAdayo guNAstatra zauryAdaya iva sthitaaH| AtmotkarSAvahAstatra svabhAvA iva rItayaH // zobhAmAdhuryakaM prAptA vRttayo vRttayo yathA / padAnuguNyavizrAntiH zayyA zayyeva saMmatA // rasAsvAdaprabhedAH syuH pAkAH pAkA iva sthitAH / prakhyAtA lokavadiyaM sAmagrI kAvyasaMpadaH // iti (pratAparu0 pR0 12 ) / kAsarAkSaH-mahiSAkhyo guggulaH (pu0 ci0 pR0 304 ) / kiMca-(avyayasamudAyaH) 1 ArambhaH / 2 samuccayaH / 3 sAkalyam / 4 saMbhAvanA / 5 avAntaram ( vAca0 ) / kiMcana-(avyayasamudAyaH ) 1 asAkalyam / 2 alpam (vAca0 ) / kiMcit -(avyayasamudAyaH ) 1 asAkalyam / 2 alpam / yathA kampena kiMcit pratigRhya mUnaH (raghu0) AvarjitA kiMcidiva stanAbhyAm (kumAra0 ) ityAdau ( vAca0 ) / kiMtu--(avyayasamudAyaH ) 1 pUrvavAkyasaMkocajJApanam / 2 prAgukta. viruddhArthaH / 3 kiMpunararthaH ( vAca0 ) / kiMnu-(avyayasamudAyaH ) 1 praznaH / 2 vitarkaH / 3 sAdRzyam / 4 sthAnam ( vaac0)| kim- [ka] jijJAsitam (ga0 zakti0 pR0 104 ) (di. 4 pR0 179 ) ( ma0pra0 3 / 34 ) / yathA kiM tava nAmadheyamityAdau / For Personal & Private Use Only Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 237 [kha] anirdhAritavizeSaviziSTam / yathA kIdRzo gavayapadavAcyaH ityAdau ( ma0pra0 3 pR0 34) / yathA vA kasmai nAtha samarthya kauravakulaM vyomAntamAlambase ( udbhaTaH) ityAdau / 2 ISadarthaH / yathA na kimapyasyAsti ityAdau / 3 atizayaH / yathA kimapyeSa pragalbhate ityAdau / atra atizayitaM pragalbhate iti bodhaH (vaac0)| 4 praznaH / yathA kimidaM kiMnarakaNThi supyate (raghuH) ityAdI ( vaac0)| 5 vitarkaH / sa ca prayoktuH saMbhAvanAtmakaM jJAnam / yathA kiminduH kiM padmaM kimu mukurabimbaM kimu mukhaM kimabje kiM mInau kimu madanabANau kimu dRzau / khagau vA gucchau vA kanakakalazau vA kimu kucau taDidvA tArA vA kanakalatikA vA kimabalA // ityAdau kiMzabdArthaH / 6 kutsA / yathA kiMgaurityAdau (ga0 zakti0 pR0 109-110) / yathA vA sa kiMsakhA ( kirA0 1.5 ityAdau ) / evam vAzabdasyApyoM jJeyaH (ga0 zakti0 pR0 109) / kimu-(avyayam ) 1 praznaH / 2 niSedhaH / 3 vitarkaH / 4 nindA / ___ yathA kimu bhIru rarAryase ( bhaTTiH ) ityAdau ( vAca0 ) / kimuta-(avyayam ) 1 praznaH / 2 vitarkaH / tatra pramANam Aho utAho kimuta vitarke kiM kimUta ca iti ( hema0 ) ( vAca0 ) / 3 vikalpaH / 4 atizayaH ( vAca0 ) / kila--(avyayam ) 1 AgamaprasiddhiH / yathA kaMsaM jaghAna kila vAsu devaH ityAdau / atra kRSNakartRkaM kaMsahananamAgamasiddham iti bodhaH / 2 aruciH / yathA evaM kila kecidvadanti ityAdau / atra keSAMcidevaM kathanaM vakturaruciviSayaH iti bodhaH / 3 nyakkAraH / yathA sa kila yotsyate ityAdau / atra tasya yodhanazaktirAhityadyotanAt tiraskAro gamyate / 4 saMbhAvanA / yathA pArthaH kila vijeSyate kurUn ityAdau / atra pArthakartRkakuruvijayaH saMbhAvanAviSayaH iti bodhaH / 5 hetuH / yathA sa kilaivamuktavAn ityAdau / atra tatkathanasyAnyatra .. hetutA dyotyate / 6 alIkam / yathA prasahya siMhaH kila tAM cakarSa For Personal & Private Use Only Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 nyaaykoshH| (raghu0 sa0 2 ) ityAdau ( gaNaratna0 ) / atra siMhakartRkaM nandinIkarSaNamalIkam iti bodhaH ( vAca0 ) / 7 vArtA / 8 anuzayaH / 9 nizcayaH ityAdi ( vAca0 ) / kutupaH-ahno muhUrtA vikhyAtA daza paJca ca sarvadA / tatrASTamo muhUrto yaH sa kAlaH kutupaH smRtaH // (pu0 ci0 pR0 339) / kumArikA-kumArikA dvivarSA ( kalyANIzabde dRzyam ) / kumbhaH-viMzatidroNakaH kumbhaH ( mitAkSarA a0 2 / 275.) / . kumbhakaH-antaHstambhavRttiH ( sarva0 saM0 pR0 377 paatnyj0)| kurvadrapatvam-yatkicitkAryajanakatAvacchedakatayA siddho jAtivizeSaH / yathA vijJAnavAdimate aDDaropadhAyakakSaNikabIjavyaktimAtravRtti/jatvavyApyA jAtiH (di0 1 Atma0 pR0 101 ) ( rAma0 ) / atra kurvat phalonmukhaM rUpaM yasya tasya bhAvaH iti vigraho draSTavyaH (vaac0)| atra naiyAyikAH kSetrAdAvuptabIjavyaktivizeSeNaivAGkarotpattiH na tu kusuulsthbiijvyktyaa| tathA ca phalajananAya yogye dhAnyAdibIjetizayaH ( upakAraH ) sahakAribhiH dharaNisalilasaMyogAdibhiH AdhIyata ityavazyaM vAcyam / tenaivAGkurAdiniyamopapattau alaM kurvadrUpatvakalpanenetyAhuH / (di0 1 Atma0 pR0 101) (sarva0 pR0 24 bauddha0) (vaac0)| kulam-jJAtisaMbandhibandhUnAM samUhaH ( mitA0 a0 2 zlo0 30 ) / kusIdam-upacayArthaM prayuktaM dravyam ( mitA0 a0 2 zlo0 40 ) / kRJ (dhAtuH) [ka] yatnaH / yathA pAkaM karotItyAdau kRdhAtvarthaH prytnH| AkhyAtasya yatnavAcakatvepyatra lakSaNayA AkhyAtena vyApAro bodhyata iti jJeyam / atredaM bodhyam / kutraH phalAvacchinnavyApArAbodhakatayA pAkasya gogakarmatvam / tacca gauNakarmatvaM atra sAdhyatAkhyakRtiviSayatvam ( kA0 vyA0 pR0 6 ) / [kha] zAbdikAstu kRbortha utpAdanam / taccotpattirUpaphalasahitaM yatnAdi / yathA ghaTaM karotItyAdau For Personal & Private Use Only Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 239 kRborthaH ityAhuH / ata evAsya dhAtoH sakarmakatvamapi saMgacchate / tatroktam vyApAro bhAvanA saivotpAdanA saiva ca kriyA / kRbokarmakatApattenahi yatnortha iSyate // kiMtUtpAdanamevAtaH karmavat syAdyagAdyapi / karmakartaryanyathA tu na bhavet tadRzeriva / / iti (vai0 sA0 dhAtvartha. bhartR0 zlo0 5 / 6 pR0 50-61) / kRtiH-1 prayatnavadasyArthInusaMdheyaH ( ta0 saM0 ) / 2 pravRttiH / kRtyapaJcakam -pazcavidhaM tatkRtyaM sRSTisthitisaMhAratirobhAvaH / tadvadanugraha karaNaM proktaM satatoditasyAsya // ( sarva0 saM0 pR0 180 zai0 ) / kRdantam- (yaugikaM nAma) yaddhAtvAnvitasvArthAnvayabodhaM prati yAdRzAnupUrvyavacchinnasya yatkRto nizcayaH kAraNam taddhAtUttaragaM tat kRdeva tAhazAnupUrvyavacchinnaM sat kRdantaM nAma / yathA pAcakapAThyamAnetyAdi / taddhi dhAtvarthenAnvitasya svArthakAdeH karmatvAdAvanvayabodhaM prati dvitIyAcaM tAdRzAnupUrvIkatvena nizcIyamAnaM heturbhavati iti lakSaNasamanvayo bodhyaH ( za0 pra0 zlo0 52 pR0 68 ) / kRpaa-nirupdhiprduHkhprhaannecchaa| yathA mithune kRpAvatI ( kumAra0 ) ityaadau| kRSiH-vilekhanam / yathA bhRtibhujaH karSanti halairityAdau dhAtvarthaH / vilekhanaM cAtra bhUmyavayavazaithilyAnukUlavyApAraH / kacit pratividhAnam / yathA paJcabhirhalaiH karSati gRhItyAdI dhAtvarthaH (ga, vyu0 kA0 3 pR0 81) / pratividhAnaM cAtra bhUmyavayavazaithilyAnukUlavyApArAnukUla vyApAraH / sa ca preraNAdirUpaH / kRSNapakSaH-kalAkSayAdhikaraNakAlaH ( pu0 ci0 pR0 31 ) / kRSNalam-suvarNazakalam ( jai0 nyA. a0 8 pA0 1 adhi0 18) / klaptatvam-1 niyatatvam avadhAraNena kalpitatvaM vA (vAca0 ) / yathA avazyaklaptaniyatapUrvavartina eva kAryasaMbhave tadbhinnamanyathAsiddham (mu01) For Personal & Private Use Only Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24. nyaaykoshH| ityAdau / 2 chinnatvam / yathA kluptakezanakhazmazrurdAntaH zuklAmbaraH zuciH ( manu0 ) ityAdau iti dharmajJA AhuH / 3 racitatvam / yathA klaptena sopAnapathena maJcam (raghu0 sa0 6 ) ityAdau iti kAvyajJA AhuH ( vaac0)| . kevalatvam-1 itarAsahAyatvam / yathA yathaiva tAH puraH kevalIroSadhI rananti kevalIrapaH pibanti kevalameva payo duhe ( zata0 brA0 1 / 6 / 17 / 15 ) / tadarthazca yathA purA amAvAsyAtaH pUrvadivase tA gAvaH kevalIzcandrAnupravezarahitA oSadhIrapazcAhAraM kRtvA kevalaM candrarahitameva payo duDhe duhate ( bhA0 ) ( vAca0 ) ityAdau / 2 avadhAraNatvam / 3 jJAnavizeSaniSThaM vaijAtyam / yathA jayanti te jinA yeSAM kevalajJAna zAlinAm ityAdau / kevalam--( jJAnam ) tapaHkriyAvizeSAnyadartha sevante tapasvinastajjJAna___ manyajJAnAsaMspRSTaM kevalam (sarva0 saM0 pR0 64 Ahe. ) / kevalavyatireki-(liGgam anumAnaM vA) [ka] agRhItAnvayavyAptika sAdhyakam ( dIdhi0 2 pR0 156 ) / atra sAdhyAbhAvasAdhanAbhAvayoH sAhacarya vyatirekaH / tathA ca vyatirekeNaiva vyAptiryasmistat iti samAso draSTavyaH / kevalavyatireki tu catUrUpopapannaM bhavati / catvAri rUpANi ca pakSadharmatvam vipakSADhyAvRttiH abAdhitaviSayatvam asatpratipakSatvaM ceti / atra sapakSAbhAvena sapakSasattvaM nAstIti catvAri rUpANyeveti bhAvaH (si0 ca0 2 pR0 27 ) / tena catUrUpopapannameva tatsvasAdhyaM sAdhayituM kSamate ( vai0 u0 3 / 1 / 17 ) / kevalavyatirekiNi pratijJAhetU tulyAveva / udAharaNopanayanigamAni tu bhidyante / yathA jIvaccharIraM sAtmakaM prANAdimattvAt ityatra yatsAtmakaM na bhavati tatprANAdimanna bhavati yathA ghaTaH na cedaM jIvaccharIraM prANAdimanna bhavati tasmAnna tathA iti (ta0 kau0 2 pR0 13 ) / [kha] asatsapakSam (mu0 gu0 pR0 219 ) (nyA0 ma0 2 pR0. 19) / asatsapakSatvaM ca pakSAtirikte anizcitasAdhyasAdhanasahacArakatvam (nyA0 ma0 2 For Personal & Private Use Only Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ myaaykoshH| 241 pR0 19) / athavA agRhItahetusahacAraM yat vyatirekisAdhyam tatkatvam (di0 gu0 pR0 219) / yadvA yatra nirupAdhivyatirekasahacAreNAnvayavyAptigrahastattvam (ci0 2 pR0 48-49) / [ga] vyatirekamAtravyAptikam (ta0 saM0 ) (nyA0 ma0 2) / [gha] yatra vyatirekavyAptirevAsti tat (ta. kau0 2 pR0 11) / yathA pRthivI itarebhyo bhidyate gandhavattvAdityatra gandhavattvaM kevalavyatireki (ta0saM0) (nyA0 ma0 2) / atra jalAdInAM trayodazAnyonyAbhAvAtrayodazasu prasiddhAH pRthivyAM sAdhyante iti tAtparyam / atrAnugamazca yobhAvo yasyAbhAvasya vyApakatvena gRhItaH tadabhAvAbhAvena tasya vyApyasyAbhAvaH pakSe sAdhyata iti (ci0 2 pR0 63 ) / pRthivItarebhyo bhidyate pRthivItvAt ityAdau yannetarebhyo bhidyate tanna pRthivI yathA jalam / na ca neyaM pRthivI tasmAditarebhyo bhidyata iti vyatirekiNamudAharanti / na ca pakSAtirikte jalAdau sAdhyasAdhanayoH sahacArosti nizcIyate vA (nyA0 ma0 2 pR0 19) / yathA vA jIvaccharIraM sAtmakaM ceSTAvaktvAt prANAdimattvAdvetyAdau hetuH kevalavyatirekI (ci0 2 pR0 56-63 ) ( sa0 kau0 2 pR0 11) / atra sAtmakatvaM ca ceSTAyA asamavAyikAraNasaMyogAzrayatve sati zarIratvam / tacca jIvaccharIre sAdhyam / ceSTAvattvAditi hetuH / ceSTAvirahazca ghaTAdau pratyakSasiddhaH / ceSTAvirahAttadasamavAyikAraNasaMyogavirahopi sugrahaH ityAdi ( ci0 2 pR0 58 ) / atra yat sAtmakaM na bhavati tat prANAdimanna bhavati yathA ghaTaH iti vyatirekavyAptirevAsti / na tu yat prANAdimat tat sAtmakam ityanvayavyAptirasti / jIvaccharIramAtrasya pakSIkaraNena dRSTAntAbhAvAt / pakSAtirikta hetusAdhyayorevAsattvAditi ( ta0 kau0 2 pR0 12) (pra0 pra0 pR0 6) / kevalasamAsaH-(samAsaH) avyayIbhAvAdiSaTvAnyatve sati yaH samAsaH saH / yathA pUrva bhUtaH iti vigrahe bhUtapUrvaH ityAdiH ( ma0pra0 4 pR0 44 ) / 31. nyA. kora For Personal & Private Use Only Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 nyaaykoshH| kevalAnvayi-1 (liGgam anumAnaM vA) [ka] atyantAbhAvApratiyogi sAdhyakam ( dIdhi0 2 pR0 156 ) (nyA0 bo0 2 pR0 15) / yathA na tAvadavyabhicaritatvam / taddhi na sAdhyavadanyAvRttitvam / kevalAnvayinyabhAvAt (ci0 2 pR. 2) ityAdau / kevalAnvayi tu catUrUpopapannameva svasAdhyaM sAdhayituM kSamate / catvAri rUpANi ca pakSadharmatvam sapakSe sattvam abAdhitaviSayatvam asatpratipakSatvaM ceti (si0 ca0 ) / tatra hi sarvasyaivAbhidheyatvAdvipakSAsattvam (mu0 gu0 pR0 219) / tasya vipakSAbhAvena vipakSavyAvRttyabhAvAditi bhAvaH ( si0 ca0 2 pR0 27) / atyantAbhAvApratiyogisAdhyakamityetallakSaNaM ca hetoya'tirekitvepi saMgacchate (nyA0 bo0 pR0 15) / [kha] asadvipakSam / tadarthastu pakSavyApakam sapale vartamAnam vipakSazUnyam abAdhitaviSayam asatpratipakSam iti ( tA0 ra0 zlo0 16) / yathA jJeyamabhidheyatvAdityAdau (mu0 gu0 pR0 219) / atra kevalAnvayinobhidheyatvasya na vipakSaH / abhidhAnenabhidhAne ca vipakSatvavyAghAtAt (ci0 2 pR0 46 ) / [ga] anvayamAtravyAptikam (ta0 sN0)| tadarthazca vyatirekApratiyogisAdhyakam ( vAkya0 2 pR0 15 ) / yadvA vyatirekavyAptizUnyatve satyanvaMyavyAptimat (nyA0 bo0 2 pR0 15) / atra anvayenaiva vyAptiyasmiMstattathA iti samAso draSTavyaH / [gha] yatrAnvayavyAptirevAsti tat (ta0 kau0 2 pR0 11 ) / yathA ghaTobhiveyaH prameyatvAdityatra prameyatvaM kevalAnvayi (ta0 saM0 ) / atra ghaTaH pkssH| tasyAbhidheyatvaM sAdhyam / prameyatvaM hetuH / tasmin hetau yatra yatra prameyatvam tatra tatrAbhidheyatvam yathA paTaH itynvyvyaaptirevaasti| natu yatra yatra sAdhyAbhAvaH tatra tatra hetvabhAvaH iti vyatirekavyAptirasti / abhidheyatvasya prameyatvasya ca sarvatra sattvAt sAdhyAbhAvAderevAprasiddhatvAt (ta0 kau0 2 pR0 11) (mu0 gu0 pR0 219) / 2 yo dharmaH sarvatra vartate yasya cAtyantAbhAvaH aprasiddhaH sa dharmaH kevlaanvyii| lakSaNaM ca atyantAbhAvApratiyogitvam (ci0 2 pR0 46 ) (ta0dI0) For Personal & Private Use Only Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 243 ( nyA0 bo0 pR0 15) / yathA abhidheyatvam jJeyatvam prameyatvam vAcyatvaM ca kevalAnvayi bhavati ( nyA0 ma0 2 pR0 19) / atrAbhidheyatvaM bhagavadicchArUpazabdazaktiviSayatvam / tacca sarvatraiva vartate / tasya na kutrApyatyantAbhAvosti / sarvasyaiva bhagavadicchAviSayatvAt / vastupadazakyatvAt / evaM vAcyatvam / jJeyatvaM ca jJAnaviSayatvam / taJca sarvatraiva vartate / sarvasyaiva bhagavajJAnaviSayatvAt / evam prameyatvaM pramAviSayatvam / tacca sarvatraiva vartate / sarvasyaiva bhagavatpramAviSayatvAt (nyA0 ma0 2 pR0 19) / pramAjAtIyaviSayatvaM vA prameyatvam / athavA pramAtvameva hi paraMparAsaMbandhAt svAzrayapramAviSayatvarUpAta ghaTAdau prameya tvamanugatam ( ci0 2 pR0 47 ) / kevalAnvayihetuH--(avayavaH) atyantAbhAvApratiyogisAdhyasamAnAdhi karaNapakSasapakSasaddhetuvacanam (ci0 2 ava0 pR0 79) / yathA ghaTobhidheyaH prameyatvAdityAdau prameyatvAt iti hetupadam / kaivalyam-1 mokssH| sa ca AtyantikaduHkhatrayavigama iti sAMkhyAH ( sAM0 bhA0 ) / puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyam svarUpapratiSThA citizaktiH iti yogina AhuH / puruSasya nirlepasya kaivalyenAvasthAnaM kaivalyama (sarva0 saM0 pR0 336 paat0)| advitIya brahmabhAvApattiriti mAyAvAdinaH / 2 ekatvam (ga0 zakti0 ) / koTiH-1 saMzayajanakajJAnIyaprakAratAvAn / yathA vahnimAnna vetyAdivipratipattivAkyajanyakoTyuSa sthitiH ityAdau vahnayAdiH / 2 pUrvapakSaH / 3 trikoNAdikSetrAvayavarekhAvizeSaH koTiriti lIlAvatIkArAdayaH / 4 rAzicakrasya tRtIyAMza iti jyotirvidH| 5 saMkhyAvizeSa iti gaNakAH / 6 prakarSaH / 7 aprabhAga iti kAvyajJA vadanti / koTitA-prakAratAvizeSaH (ga0 stpr0)| yathA vahnimAnna vA iti saMzaye vahnayAdeH kottitaa| For Personal & Private Use Only Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kopaH-1 utkaTadveSaH / yathA caitrAya kupyati krudhyatItyAdau dhAtvarthaH / atra dhAtvardhadveSa viSayatvalakSaNaM saMpradAnatvaM caturthyA bodhyate / tena caitraviSayakotkaTadveSavAn ityAkArakastatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 69 pR0 87 ) / caitrAya kupyatItyAdau krudhaduheAsUyArthAnAM yaM prati kopaH (pA0 114 / 37 ) iti sUtreNa saMpradAnasaMjJA bodhyA / yathA vA krudhyan kulaM dhakSyati vipravahniH (bhaTTiH) ityAdau dhAtvarthaH / zAbdikAstu prarUDho vAkcakSurAdivikArAnumeyazcittavRttivizeSa ityAhuH ( l0m0)| yathA iti krudhAkruzyata tena ketakam ( naiSa0 ) ityAdau / kAmavyAghAtahetukazcittavRttivizeSa iti kAmazAstrajJAH / vadhAdyanukUlazcittavRttivizeSaH / yathA apakAriNi cetkopaH kope kopaH kathaM na hi / dharmArthakAmamokSANAM prasahya paripanthini // ityAdau iti nItizAstrajJAH ( nItisA0 ) / kAmAnavAptijanyazcittavRttivizeSaH / yathA ripau bandhau svadehe ca samaikAtmyaM prapazyataH / vivekinaH kutaH kopaH svadehAvayaveSviva // ityAdau iti vedAntinaH / 2 dhAtuvaiSamyakAridoSANAM vikAravizeSaH / yathA tatra ete svabhAvata eva doSANAM saMcayaprakopazamapratIkArahetavaH ( suzrute ) ityAdau iti bhiSajaH / 3 zRGgArAGga mAnaH kopaH / yathA kopAtkAntaM parityajya pazcAttApasamanvitA ( pratAparu0 ) ityAdau ityAlaMkArikA AhuH ( vAca0 ) / atrocyate mAnaH kopaH sa tu dvedhA praNayeAsamudbhavaH / dvayoH praNayamAnaH syAt pramode sumahatyapi // premNaH kuTila gAmitvAt kopo yaH kAraNaM vinA ( sA0 da0 ) iti / komalatvam-1 sparzavizeSaH / yathA nizA ca zayyA ca zazAGkakomalA ( naiSadha0 ) ityAdau / 2 avayavasaMyogavizeSaH (si. ca0 ) / yathA kAThinyakomalatvAdinAnAvayavasaMyogavizeSayuktA pRthivI (ta. bhA0 pR0 27 ) ityAdau / evam mRdutvAdikaM vyAkhyeyam / kaumArikI-ASADhe zuklaSaSThI tu tithiH kaumArikI smRtA ( pu0 ci0 pR0 96 ) / For Personal & Private Use Only Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 245 nyaaykoshH| kaumudI-AzvinyAM paurNamAsyAM ca arjAgaraNaM nizi / kaumudI sA samAkhyAtA kAryA lokavibhUtaye // (pu0 ci0 pR0 302 ) / ktvA--(pratyayaH) pUrvakAlInatvam kartA ca (tarkA0 4 pR0 11 ) / yathA bhuktvA vrajatItyAdau bhojane vrajanapUrvakAlInatvaM ktvApratyayArthaH ( ta0 pra0 4 pR0 70-72 ) / atra pUrvatvaM ca saMnihitakriyApekSayA bodhyam / kriyApUrvakAlInatvaM ca kriyAprAgabhAvakAlavRttitvam kriyotpattikAlInadhvaMsapratiyogikAlavRttitvaM vA / tena bhuktvA vrajatItyatra gamanaprAgabhAvAvacchinnakAlavRttibhojanakabhinno vrajati ityarthaH / atra kAlastAtparyavazAt vyavahitAvyavahitasAdhAraNo boddhavyaH / tena pUrvasminnabde gatvAsminnabde * samAgataH ityatra tAdRzaprayogAvagamaH ( tarkA0 4 pR0 11 ) / kecittu avyavahitapUrvakAlInatvamityAhuH / atra avyavadhAnaM ca kriyAntarAnukUlavilambAbhAvavattvam / kecittu tadutpattikSaNotpattikadhvaMsapratiyogikAlatvameva tadvyavahitapUrvakAlatvam / kAlazcAtra yAvatA kAlena bhojanAnantaraM vrajanaM tAvAn sthUlakAlopAdhiviziSya nivezanIyaH / tena nAsaMbhavaH ityAhuH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 70 ) / prAbhAkarAstu samAkartRkatvameva ktvApratyayArtha ityAhuH / maNikRtastu Anantaryameva tadartha ityAhuH / anye tu kvacit sAmAnAdhikaraNyaviziSTavyApyatvamapi ktvArtha ityAhuH / adhItya tiSThatItyatra nirantarAdhyayanazAlinyeva tathA prayogAt ayamartha AvazyakaH / atra vyAptizca kAlikI / tathA ca adhyayanasAmAnAdhikaraNyaviziSTAdhyayanavyApyasthitimAn ityanvayadhIH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 72 ) / apare tu Azraya eva ktvApratyayArtha ityAhuH / ayaM bhaavH| ktvApratyayasya kRtpratyayAntargatatvAt sAmAnyazaktyA AzrayopasthiteH kRtpratyayena saMbhavAt mukhaM vyAdAya svapiti ityAdau svApapUrvakAlInatvasya mukhavyAdAne asattvepi vyAdAnAzraye svApAzrayatvasya viziSTe vaiziSTyam iti nyAyenaiva bodhaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 72) / anye tvAhuH / svakartRkatvasvottaratva etadubhayasaMbandhena yatkiMcidviziSTaM ktvApratyayArthaH / yathA odanaM For Personal & Private Use Only Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 nyaaykoshH| :paktvA bhujyata ityAdibhAvArtha kaktvApratyayasthale pAkakriyAviziSTAM bhujikriyA ( kRSNa0 ) / kyac (dhAtvaMzaH pratyayaH ) icchA / yathA caitraH putrIyatItyAdau putrIyati mANavakamityAdau ca / evam zyenAyate kAka ityAdau kyoMpi bodhyaH / ayaM ca pratyayo nAmaprakRtiko bodhyaH / atra kyajathecchAyAM tatprakRtyarthatAvacchedakIbhUtaputratvAdyavacchinnaviSayatayA prakRtyarthasya putrAderanvayaH / tasyAzca tiGarthe Azrayatve nirUpakatvenAnvayaH / tathA ca putratvena putragocarecchAyA AzrayatvavAMzcaitraH ityevamanvayadhIH (za0pra0 zlo0 107 pR0 165 ) / atra kyajantasyAkarmakatvameva vijJeyam (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 65) / putrIyati mANavakamityatra ca AcArasahazAcAraH kyjrthH| tatra vizeSaNIbhUta AcAre karmatvena prkRtyrthsyaanvyH| vizeSyIbhUte ca mANavakAdeH karmatvenAnvayaH / tena putrakarmakAcaraNasadRzaM yanmANavakakarmakAcaraNaM tadanukUla kRtimAn ityAkArakastatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 107 pR0 165) / putrakarmakAcaraNaM ceha annapAnAdinA saMvardhanatoSaNAdi jJeyam / atrArthe kyajantasya sakarmakatvaM bodhyam (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 65) / adhikaM tu dvitIyAzabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / zyenAyate kAka ityatrApi AcArasadRzAcAraH kyaGarthaH / tatra ca prakRtyarthasya zyenAdeH kartRtvenaiva anvyH| zyenakartRkAcArasadRzAcAravAnkAkaH ityevaM tatra bodhaH / atra zyenakartRkAcArazca mAMsaharaNAdi hyaH ( za0 pra0 zlo0 107 pR0 166 ) / kramaH- 1 uddiSTAnAmarthavazAdyathAvagRhaNam / yathA dravyanirUpaNAnantaraM krameNa guNAdikaM nirUpyate ityAdau / 2 arthAnAM naiyatyena pUrvAparAvasthAnam / yathA uddezakrameNa dravyAdinirUpaNam ityAdau / 3 paripATyAM yathocitasaMnivezaH ( vAca0 ) / yathA zeSazeSibhAve adhikRtAdhikAre vA satyeva vaidikakarmaNonuSThAne paurvAparyarUpakramagrahaNam ityAdau / atra mImAMsakamate karmakramaniyAmakAni pramANAni zrutyarthapAThasthAnamukhya... pravRttyAkhyAni SaDvidhAni jJeyAni ( mImAMsAnyAyaprakAza pR0 73 ) / For Personal & Private Use Only Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 240 1 krayaH ------ mUlyadAnajanyasvatvasya janakaH svIkAraH / svatvajanakaM mUlyadAnaM vA / yathA grAmaM krINAtItyatra dhAtvarthaH / atra Ryaphale svatve graamsyaaveytvenaanvyH| tena grAmaniSThasya mUlyadAnajanyasvatvasyAnukUlasvIkAravAn prAmaniSThaM yat svatvam tadanukUlamUlyadAtA vA iti tatra krameNa bodha: (za0 pra0 zlo0 72 pR0 96 ) / Ryasya svatvahetutvamuktaM manunA sapta vittAgamA dharmyA dAyo lAbhaH krayo jayaH / prayogaH karmayogazca satpratigraha eva ca // ( manu0 10 zlo0 115 ) iti / gautamenApyuktam svAmI rikthakraya saMvibhAgaparigrahAdhigameSu iti / krayAdirUpAgamasahitabhogasyaiva svatve prAmANyam ( vIramitro 0 ) / atredaM bodhyam / vaidikakarmAGgaparikrayAdau prAyeNa yajamAnasyaivAdhikArosti ityAha jaimini: ( jaimi0 sU0 3 / 8 / 1 ) / athavA Ryo nAma mUlyadAnaprayuktasvasaMbandhisvatvotpAdakasvIkAraH / yathA gAM krINAtItyAdau / atra govRttimUlyadAnaprayuktasvasvatvAnukUlasvIkArAnukUlakRtimAn ityanvayabodhaH iti saMpradAyaH ( kA0 vyA0 pR0 5 ) / zAbdikAH mUlyadAnapUrvakasvIkAra ityAhuH I ( la0 ma0 ) / kecittu paNapUraNAdimUlyadAnena vikretuH svatvApanayanena svatvopAMdanavyApAraH kraya ityAhu: ( vAca0 ) / krAthanam - asuptasyaiva suptaliGgavaddarzanam ( sarva0 saM0 pR0 170 nakulI 0 ) / kriyA - 1 dhAtvarthaH / sa ca dhAtUpanItaphalAnukUla sajAtIyavijAtIyavyApArapracayaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 50 ) / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdau pacanAdikriyA ( la0 ma0 ) / iyaM ca kriyA matabhedena phalaviziSTavyApArarUpA phalavyApArobhayarUpA vA ityanyadetat / kriyA ca bhAvanA utpAdayiturvyApArarUpA sAdhyatvenAbhidhIyamAnA iti ( vAca0 ) / tathA coktaM hariNA vyApAro bhAvanA saivotpAdanA saiva ca kriyA ( vAkyapa0 ) iti / sAdhyatvasAdhanatvaetadanyatararUpeNa pratIya For Personal & Private Use Only Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 1 I mAnorthaH kriyA iti zAbdikA vadanti / atrocyate / kriyA dvividhA sAdhyA siddhA ca / tatra dhAtuvAcyA kriyA sAdhyA / saivAsattvarUpetyucyate / yathA pacati karotItyAdau kriyA sAdhyA / ghaJAdipratyayapratipAdyA tu kriyA siddhA / yathA pAka ityAdi / taduktam yAvatsiddhamasiddhaM vA sAdhyatvenAbhidhIyate / AzritakramarUpatvAtsA kriyetyabhidhIyate / guNIbhUtairavayavaiH samUhaH kramajanmanAm / buddhyA prakalpitAbhedaH kriyeti vyapadizyate // iti ( la0ma0 ) (vai0 sA0 ) / atra sAdhyatvaM ca niSpAdyatvameva / kecittu pUrvAparIbhUtAvayavatvasamAnAdhikaraNaM kArakAnvayAdiyogyatAvacchedakaM kriyAntarAkAGkSAnutthApakatAvacchedakaM ca yadvaijAtyaM tadrUpaM sAdhyatvam / siddhatvaM tu kriyAntarAkAGkSotthApakatAvacchedakaM yadvaijAtyaM tadrUpam / yathA pAka ityuktesti bhavatItyAdikriyAntarAkAGkSotthAnAtsiddhatvam / pacatItyukte tu tadanutthAnAtsAdhyatvam ityAhu: ( la0 ma0 ) / athavA atra siddhatvaM ca yaddharmavattAjJAnAt kriyAntarAkAGkSodayaH tAdRzajJAne prakAratayAvacchedakaM yat tat / tadbhinnatvam jJAnaniSThatAdRzAkAGkSotthApakatvAbhAvAvacchedakaM vA sAdhyatvam (vai0 sA0 da0) / tena apacat pakSyati pacati ityAdau sarvatra sAdhyatvenAsa svarUpatvenAbhidhIyamAnA kriyeti kriyAzabdasya rUDhiranena darzitA iti jJeyam / athavA sAdhyatvaM liGgasaMkhyAnanvayitvam / tadviparItaM siddhatvam ( vAca0 ) / atroktaM hariNA sAdhyatvena kriyA tatra tipadairabhidhIyate iti ( vAkyapa0 ) / tiGapadazabdena tiGantaM padaM gRhyate / kriyApadamiti yAvat / tathA ca tiGpadairityasya kriyApadaghaTitairdhAtubhirityarthaH / atrAyaM vivekaH / pAka ityAdau dhAtunA sAdhyatvenopasthApyAyAH kriyAyAH siddhakriyArUpe ghanarthe vizeSaNatvam / pacatyAdau tu naivam iti ( vAca0 ) / pravRttiviSayaH kriyeti mImAMsakAH ( mU0 ma0 1 ) / 2 zrautasmArtakarmAnuSThAnaM zaktitaH kriyeti rAmAnujIyAH ( sarva0 saM0 pR0 124 rAmAnu0 ) / 3 calanAtmakaM karma / yathA parAparatvamUrtatva kriyA vegAzrayA amI ( bhA0 pa0 zlo0 25 ) ityAdau kriyAzabdArthaH karma / 4 prayogaH / 1 248 For Personal & Private Use Only Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 249 yathA tasminnupAyAH sarve naH krUre pratihatakriyAH (kumA0 2 / 48) ityaadau| 5 anuSThAnam / yathA yathAkramaM puMsavanAdikAH kriyAH (raghu0 3 / 10) / yathA vA AmnAyasya kriyArthatvAdAnarthakyamatadarthAnAM tasmAdanityamucyate (jaimi0 sU0 1 / 2 / 1 ) ityAdau / 6 zikSA / yathA kriyA hi vastU- pahitA prasIdati (raghu0 3 / 29) ityAdau / 7 cikitsA / yathA kriyAH sarvA gatAyuSaH ( suzrute0 ) ityAdau / moghA iti zeSaH / 8 dhAtvoM vyApAramAtram / yathA tena tulyaM kriyA cedvatiH (pA0 sU0 5 / 1 / 115) kriyAsamabhihAre yaG ( pA0 sU0 3 / 1 / 22 ) ityAdau / 9 dhAtvarthaH phalamAtram / yathA karmavat karmaNA tulyakriyaH ( pA0 sU0 3 / 1187) ityAdau / 10 zrAddham / yathA caturdazyAM kriyAH kAryA anyeSAM tu vigarhitAH ( marIci0 ) ityAdau ( vaac0)| 11 pramANadarzanam (purAvA iti pr0)| kriyAyogaH-tapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni ( pAta0 sU0 2 / 1 ) ( sarva0 saM0 pR0 367 paatnyj0)| kriyAvizeSaNam-dhAtvarthasAdhyAtmakakriyAyAM zAbdabodhe vizeSaNatvena bhAsamAnaH padArthaH / yathA stokaM pacati mRdu pacatItyAdau stokamRdvAdi viklittyAdirUpadhAtvarthavizeSaNam / atra vizeSyateneneti vizeSaNam iti vyutpattyA vizeSaNapadaM bhedAbhedAnyatarasaMbandhenAnvayivizeSaNaparam / tathA ca AkhyAtaM sakArakavizeSaNam iti mahAbhASyeNa caitrAbhyAM supyate devadatta jAnIhi ityAdau kArakAdInAM caitradevadattAdInAM bhedasaMbandhena kriyAvizeSaNatvam / stokaM pacatItyAdau tu viklittirUpe dhAtvarthaphale drutaM gacchati ityAdI dhAtvarthavyApAre abhedena stokadrutAdInAM vizeSaNatvam iti jJeyam / atredaM bodhyam / bhedasaMbandhena kriyAyAmanvayivizeSaNe paunaHpunyena gacchati atizayena pacati samenaiti viSameNaiti ityAdiSu prakRyAditvena tRtIyeti kecidAhuH / anye tu nAmnA zivaH ityAdivadabhede tRtIyetyAhuH / atrAyaM vivekH| kriyAyAmabhedasaMbandhenAnvayavivakSAyAm kriyAvizeSaNAna karmatvam ityanuzAsanena dvitIyA / bhedaprakAreNAnvayavivakSAyAM tu tRtIyA 12 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 nyaaykoshH| iti / atra sAdhyAtmakakriyAyA liGgasaMkhyAnvayitvAbhAvena tadvizeSaNastokAdivAcakapadasyotsargata ekvcnkliivtaa| ata eva stoka pacyata ityAdi sAdhu sNgcchte| ghabAdyante sAdhyasiddhobhayakriyayordhAtupratyayAbhyAM bodhanasthale tu kAtantrapariziSTAdyukte stokaM pAkaH ityAdau dhAtubodhyasAdhyarUpakriyAvizeSaNatvavivakSAyAmekavacanaklIbatA / ghabvAcyasiddhakriyAnvayavivakSAyAM tu vizeSaNasya liGgasaMkhyAnvayitvena tadvizeSaNapadasya dvivacanapuMstvAdi / ata eva saMcAro ratimandirAvadhi sakhIkarNAvadhi vyAhRtam iti Agamo niSphalastatra bhuktiH stokApi yatra no iti ca prayogaH saMgacchate iti zAbdikamatam / atra kecinnaiyAyikAstu zuddhadhAtvarthavizeSaNatvavivakSAyAM dvitIyaiva / ghanAdyantasamudAyavizeSaNatve tu na dvitIyAklIbatAniyamaH / ata eva stokaM pAkaH iti prayogo na sAdhuH ityAhuH / vastutastu kriyAvizeSaNAnAM karmatvam ityatra kriyeti padasya sArthakapratyayAntadhAtUpasthApyArthaH ityarthaparatvena na kutrApyanupapattiH iti vijJeyam (ga0 vyu0 kA0 1 pR0 6) / atrAyaM vizeSaH / stokapaktetyAdau kriyAvizeSaNaiH karmadhAraya eva / mahAkavirmahAvijJa ityAdau kavitvAdAviva prakRtepyekanAmArthekadeze pacanAdAvaparanAmArthasyAbhedAnvayabodhakatayA karmadhArayasya sNbhvaat| stokaM paktetyAdAvamastAdAtmyavAcitve tatpuruSaH sNbhvtyev| aymaashyH| yatrAbhedenAnvayabodhastatra krmdhaaryH| yatra ca bhedenAnvayabodhastatra tatpuruSaH iti maryAdA / evaM ca prakRte tAdAtmyasyAmvAcyatvena padopasthApitatvAt padAdupasthApitasya prakAratayApi bhAnaM saMbhavati iti niyamenAmvAcyastokatAdAtmyasyAzrayatAsaMbandhena pacanakriyAyAmanvayo vAcyaH / tathA ca tAdRzasaMbandhasya bhedasaMbandhatvAttatpuruSaH iti / kriyAvizeSaNaiH samAsa evAvyutpannaH iti tu na dezyam / stokanamrA stanAbhyAm ( meghadU0 2 / 19) ityAdeH kAlidAsAdyaiH prayuktatvAt ( za0 pra0 zlo0 38 pR0 48 ) / krItAnuzayaH-krItvA mUlyena yaH paNyaM kretA na bahu manyate / krItAnuzaya ityetadvivAdapadamucyate // ( mitAkSarA 2 / 177 ) / For Personal & Private Use Only Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 251 2 kroDapatram - [ka] truTitapranthasya paripUraNAya pranthasthapatrayormadhye cihna - vizeSeNa likhitvA sthApitaM patram ( vAca ) / [ kha ] nyAyAdizAstrapranthasthalakSaNAdipariSkArANAmUhApohAbhyAM zaGkottararUpeNa khaNDanamaNDanavyavasthApanapatram / yathA nyAyazAstre candranArAyaNIdulAlI kAlIzAGkarIpatrANi kroDapatrANi santi / krodhaH - 1 ( doSaH ) netra lauhityAdiheturdoSa vizeSaH (gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / jJAnavizeSo vA / yathA putrAya kruddhyatItyAdau dhAtvarthaH / atra krudhadrudderSyAsUyArthAnAM yaM prati kopa: ( pA0 1/4 | 37 ) iti sUtreNa karmaNaH saMpradAnasaMjJA / tathA ca atra viSayitvaM caturthyarthaH / tasya kopenvayaH / evam puSpebhyaH spRhayatItyAdAvapyanvayo bodhyaH ( ga0 vyu0 kA0 4 pR0 96 ) | zAbdikAstu vadhAyanukUlavyApArajanakazcittavRttivizeSaH / yathA haraye krudhyatItyAdau kuverarthaH / krodhaca kopamUlakaH / atra harisaMpradAnakaH krodhaH iti bodha: ( la0 ma0 sutra0 4 pR0 103 / kecittu parAniSTAbhilASeNAniSTaviSayakadveSa hetu kazcittavRttivizeSaH / yathA kSamaiva krodhavijaye samartheti vivekinaH / krodhaH kAryavibhaGgAya tasmAttaM kSamayA jayet (zakunazA0 ) ityAdau / yathA vA krodhaM vibho saMhara saMhara (kumAra0 3 / 72 ) ityAdI ityAhuH / duHkhe tatsAdhane ca idaM me mA bhUt iti spRhAvirodhinI cittavRttiH krodhaH iti pAtaJjalabhASye uktam / krodhomarSa iti mitAkSarA (a0 2 zlo0 . 1 ) / raudrarasasya sthAyibhAva: krodha ityAlaMkArikA AhuH / sAMkhyAstu kAma eva kutazcitparAhataH krodharUpeNa pariNamate / sa ca rajoguNakAryaH / yathA saGgAtsaMjAyate kAmaH kAmAtkrodhobhijAyate (gItA 2 / 62 ) ityAdau iti manyante / 2 SaSTivarSAntargatoSTatriMzatamo varSa vizeSaH / yathA viSamasthaM jagatsarvaM vyAkulaM 1 samudAhRtam / | janAnAM jAyate bhadre ! krodhe krodhaH parasparam / / iti paurANikA AhuH ( vAca0 ) / kledaH - [ ka ] jalavizeSaH / jalaviziSTapRthivI vA ( gau0vR0 3 / 1 / 31 ) / atroktaM yAjJavalkyena rasAttu rasanaM zaityaM snehaM kledaM samArdavam (a03 lo0 0 77 ) iti / atredaM bodhyam / dehasthaH kvedaH I kAryaH / For Personal & Private Use Only Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 nyAyakozaH / atroktaM bhAvaprakAze kaphasyaitAni nAmAni kledanazvAvalambanaH / rasanaH snehanazcApi zleSmaNaH sthAnabhedataH // iti ( vAca0 ) / [kha] kSaraNam / sveda iti yAvat ( di0 1 pR0 70 ) / [ga] jalavikAravizeSaH / yathA tadaJjanakledasamAkulAkSam ( raghu0 7/27 ) ityAdau ( vA0 ) / klezaH -klezAH punaH paJcadhA prasiddhA avidyAsmitArAgadveSAbhinivezA: ( pAta0 sU0 2.3 ) ( sarva 0 saM0 pR0 358 pAta 0 ) / sAMsArika vividhaduHkhopahArahetutvena puruSaM kliznantIti kezAH (sarva0 saM0 pR0 365 pAta 0 ) / kSaNaH - 1 ( kAlaH ) [ ka] vartamAnArthagrAhitvena strotpattyAzrayaH kSaNaH ( mU0ma0 1 ) / tallakSagaM tu kSaNatvameva / tacca svavRttidhvaMsapratiyogyanAdhAratvam svavRttidhvaMsapratiyogi pratiyogi kayAvaddhaM sa viziSTa samayatvam svavRttiyAvaddhuMsaviziSTasamayatvam svavRttiyAvadabhAvaviziSTasamayatvam svasva pUrvavartiyAvatpadArtha viziSTasamayatvaM vA / svapUrvatvaM ca svAdhikaraNayAvatkAlavRttidhvaMsapratiyogitvam / janyamAtrasya kAlopAdhitvAdadoSaH (dIdhi0 2) (pa0 ma0 ) / athavA svavRttiyAvaddhaM saviziSTatvam (ga0 sArvabhaumapakSatA0 ) / [kha] svavRttidhvaMsa pratiyogi kAlA vRttitvaviziSTasvavRttitvavAn / atra svapadadvayam yatsamayavRttitvamutpattitvenAbhimataM tatsamayavyaktiparam | kAlAvRttitvaM ca tAdRzakAlavRttitvasAmAnyAbhAva: (rAma 0 1 kAla0 pR0 92 ) / idaM ca mahApralaye kSaNavyavahAro nAsti ityabhipretyoktam / [ga] svavRttidhvaMsapratiyogipratiyogi kayAvaddhaM sa viziSTa samayaH / tAdRzasamayaH caramadhvaMsa eveti bhAva: ( di0 1 kAla0 pR0 92 ) / ayaM kSaNo mahApralayavyavahAraviSayo bhavatIti jJeyam / [gha] svAveyapadArthaprAgabhAvAnAdhAraH samayaH ( Atmata0 ziroma 0 ) / [ Ga ] nimeSakriyAvacchinnakAlasya caturthabhAgaH kSaNa: ( ci0 4 ) / yathA kSaNAdiH syAdupAdhitaH ( bhA0 pa0 zlo0 47 ) ityAdau / [ ca ] triMzatkalArUpa: kAlAMzaH / yathA sthitAH kSaNaM pakSmasu tADitAdharAH ( kumA0 524 ) ityAdau / [ cha ] avasaraH / yathA sthAnaM nAsti kSaNo nAsti nAsti prArthayitA naraH / tena nArada nArINAM satItvamupajAyate // ityAdau / - For Personal & Private Use Only Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 253 [ja] prazastamuhUrtaH nADIdvayAtmako muhUrtarUpaH kAlAMzazca iti mauhUrtikA AhuH / 2 utsavaH / yathA gArhasthyamucitaM tvekaM zUdrasya kSaNamAcaret ( brahmapu0 ) ityAdau / 3 madhyabhAgaH / 4 parAdhInatvam iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / kSaNikatvam-tRtIyakSaNavRttidhvaMsapratiyogitvam ( mu0 1 pR0 59 ) / yathA avyApyavRttiH kSaNiko vizeSaguNa iSyate ( bhA0 pa0 zlo0 17) ityAdau / yogyavibhuvizeSaguNAnAM jJAnAdInAM apekSAbuddhivyatiriktAnAM kSaNikatvam (mu0 1 pR0 59 ) / atra ca yogyavibhuvizeSaguNAnAM svottaravRttivizeSaguNanAzyatvam iti niyamonusaMdheyaH / atra skhaM nAzyam taduttaravRttiH tadvitIyakSaNavRttirityarthaH ( di0 1 pR0 59 ) / tathA ca prathamakSaNa utpadyate dvitIyakSaNe tiSThati tRtIyakSaNe nazyati iti tAtparyam / athavA svAdhikaraNasamayaprAgabhAvAdhikaraNakSaNAnutpattikatve sati kAdAcitkatvam utpattimattvaM vaa| svAdhikaraNasamayaprAgabhAvAdhikaraNakSaNAvRttitvam iti jyAyaH ( Atmata0 ziro0 ) ( vAca0 ) / bauddhAstu dvitIyakSaNotpannadhvaMsapratiyogitvam kSaNikatvam ityAhuH / tanmate sarveSAM bhAvAnAM kSaNikatvam / tacca nIlAdikSaNAnAM sattvenAnumAtavyam / tadyathA yat sat tat kSaNikam yathA jaladharapaTalam santazcAmI bhAvAH iti / atra sattvaM cArthakriyAkAritvam iti jJeyam ( sarva0 pR0 26 bauddha0 ) / kSayaH-(mAsaH) sUryasaMkrAntidvayayuno mAsaH / asaMkrAntamAsodhimAsaH sphuTaH syAt dvisaMkrAntamAsaH kSayAkhyaH kadAcit / kSayaH kArtikAditraye nAnyataH syAt tadA varSamadhyedhimAsadvayaM ca (puru0 ci0 pR0 14) / kSaraH-kSaratIti kSaraH vinAzipadArthaH / kSaraH sarvANi bhUtAni ( gItA 15 / 16) / kssrnnm-drvdrvyvibhaagH| yathA payaH kSarati gostanAt ityAdau kSaraterarthaH / kSAyikaH-karmaNaH kSaye sati jAyamAno bhAvaH kSAyikaH ( sarva0 saM0 . pR0 68 aaii0)| For Personal & Private Use Only Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 nyaaykoshH| kSiptam-teSu teSu viSayeSu kSipyamANamasthiraM cittam ( sarva0 saM0 pR0 354 pAta0 ) / kSudram-mRdbhANDAsanakhaTTAsthidArucarmatRNAdi yat / zamIdhAnyaM kRtAnnaM ca kSudraM dravyamudAhRtam // ( mitA0 2 / 275 ) / kSupaH-karavIrAdayaH saralaprAyAH ( mitA0 2 / 229) / kSetram-zarIram / idaM zarIraM kaunteya kSetramityabhidhIyate / etadyo vetti taM prAhuH kSetrajJa iti tadvidaH // (gItA 13 // 1) / kSetrajJaH-jIvAtmA / zarIrasaMbandhena jJAnavAn / yathA aham tvam ityAdi / kSetraM zarIram Atmatvena jAnAtIti kSetrajJa iti vyutpattiH / kSemaH-1 [ka] siddhasya rakSaNam ( di0 gu0)| [kha] labdhasya rakSaNam ( A0 ta0 ) / yathA upeyAdIzvaraM caiva yogakSemArthasiddhaye (yAjJa 0 ) ityaadau|2 vidyamAnasattAkasya vastunaH khAdhikaraNe svaviziSTabuddhiniyAmakasaMbandhavizeSavyavasthApanam / yathA duHkhAtyantAbhAvasya mokSatvavAdimate atyantAbhAvasyAjanyatvepi svapratiyogiduHkhAnutpAdanadvArA svAdhikaraNe svaviziSTabuddhiniyAmakaduHkhAkAlInasvarUpasaMbandhanirvAhakatvaM tattvajJAnasyeti duHkhAtyantAbhAvasya kSaimikI (kSemanirvAhyA ) tattvajJAnasAdhyatA / yathA vA kRtisAdhyatvasya vidhyarthatvamate ekAdazyAmupavaset ityAdAvahorAtrabhojanAbhAvasya kSaimikaM ( kSemanirvAhyam ) kRtisAdhyatvam iti ( vAca0 ) / 3 kuzalamiti kAvyajJA vadanti / khaJjaH--sahajasaMsthAnazUnyacaraNavAn / yathA pAdena khaJja ityatra / atra vikRtapAdavRttitvaviziSTaM yat sahajasaMsthAnazUnyatvaM tadvaJcaraNavAna caraNavikAraprayuktasya yathocitasaMsthAnavaidhuryasyAzrayIbhUtacaraNavAn iti vA bodhaH / evam zrotreNa badhiraH kAyena vAmanaH ityAdAvapyuktaiva rItiH ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 118 ) / khaJjalakSaNaM ca bhAvaprakAza uktam / yathA vAyuH kaTyAzritaH saknaH kaNDarAmAkSipedyadA / khaJjastadA For Personal & Private Use Only Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - nyAyakozaH ! 255 bhavejjantuH paGgaH saknordvayorvadhAt // iti / tadarthazca saknaH kaTyAdigulphasya kaNDarAM kakSAsnAyuMm AkSipet gamanAdau kampayet vadhAt gamanAdikriyAghAtAt iti / tathA ca ekapAdavikalatve khaJjaH dvipAdavikalatve paGguriti bhedaH / tasyaiva bheda: kalApakhaJjaH iti / tallakSaNaM ca kampate gamanArambhe khaJjanniva ca lakSyate / kapAlakhaaM taM vidyAnmukta 1 saMdhiprabandhanam // iti ( vAca0 ) / khaNDatithiH -- udayasthA tithiryA hi na bhaveddinamadhyagA / sA khaNDA na vratAnAM syAttatrArambhasamApanam || ( pu0 ci0 pR0 50 ) / khaNDapralayaH--( pralayaH ) [ ka] kAryadravyAnadhikaraNakAryAdhikaraNakAlaH ( nyA0 ma0 4 ) ( di0 4 ) / ayamevAvAntarapralayaH ityucyate / khaNDapralayAGgIkAre pramANaM vedaH dhAtA yathApUrvamakalpayat iti ( ta 0dI0 1 pR0 10 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 18 ) / khaNDapralaya prakArastu divyaM dvAdazasAhasraM yadetadyugamucyate / tadekasaptatiguNaM manvantaramihocyate / etaccaturdazaguNamaha brahmamihocyate ( harivaMze adhyA0 198-199) ityAdinoktaH / sa ca tasmAdevAvagantavyaH / [kha] janyadravyAnadhikaraNadravya prAgabhAvAdhikaraNakAlaH / [ga] sarvakAryadravyadhvaMsaH ( ta0 dI 0 1 pR0 10 ) / yathA yugapralayaH / [gha] caturyugasahasrarUpabrAhmadinAvasAne bhUmyAdikhaNDalayAdhAraH kAlavizeSa: ( vAca0 ) / taduktaM siddhAntaziromaNau vRddhirvidherahni bhuvaH samantAt syAdyeojanaM bhUbhavabhUtapUrvaiH / brAhmaye yojanamAtravRddhernAzo bhuva prAkRtikekhilAyAH // iti / kharvikA -- saMmizrA yA caturdazyA amAvAsyA bhavetkacit / kharvikAM tAM viduH kecidratAdhvAmiti cApare / / ( pu0 ci0 pR0 331 ) / khalevAlI -- khale balIvarda bandhanAya nikhAto mediH khalevAlI ( jai nyA0 a0 10 pA0 1 adhi0 6 ) | - khyAtiH - 1 jJAnam (malli0 mA0 TI0 4/55 ) / yathA khyAtiM ca sattvaM puruSAnyatayAdhigamya vAnchanti tAmapi samAdhibhRto niroddhum For Personal & Private Use Only Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakoza ( mAgha0 sa0 4 zlo0 55 ) ityAdau / yathA vA yoginastu vivekakhyAtiraviplavA hAnopAyaH (pAta sU0 2 / 26) / prasaMkhyAnepyakusIdasya sarvathA vivekakhyAtedharmameghaH samAdhiH ( pAta0 sU0 4 / 28 ) ityAdau pataJjalinA nirdiSTA vivekakhyAtiH / atra vadanti / AtmakhyAtirasatkhyAtirakhyAtiH khyAtiranyathA / tathAnirvacanakhyAtirityetatkhyAtipaJcakam // 1 // yogAcArA mAdhyamikAstathA mImAMsakA api / naiyAyikA mAyinazca paJca khyAtIH kramAjaguH // 2 // rAmAnujIyAstu satkhyAtimAhuH / tatrAtmakhyAti ma Atmano buddheH khyAtirviSayarUpeNa pratibhAsaH / idaM rajatamiti buddhireva rajatarUpeNAvabhAsate / na tatra viSayAntarApekSA / ayaM ghaTa ityAdiSu sarvatra buddhereva viSayAkArollekhasaMbhavenAtrApi tathaivaucityAt / prayogazca vimataM rajataM buddhirUpaM cakSurAdisaMprayogamantareNAparokSatvAtsaMmatabuddhivaditi vijJAnavAdino bauddhAH / asatkhyAti ma asato rajatAdeH khyAtiH pratItiriti zUnyavAdinyo bauddhAH / vAcaspati mizrA api zuktAvidaM rajatamiti jJAne prasiddhayoH zuktirajatatvayoralIka eva samavAyo bhAsata ityasatkhyAtimaGgIcakruH / mImAMsakAstvakhyAtimAhuH / akhyAti ma na khyAtirakhyAtirapratItiH / zuktirajatasthala idaM rajatamityatredamaMza eva pratyakSapratItiviSayaH / na rajatAMzaH / tasya cakSurAdyasaMnikarSAt / rajatamiti tu smRtyAkAradarzana miti / anyathAkhyAti ma anyasyAnyarUpeNa pratItiH / dezakAlAntaragataM rajatameva zuktisaMprayuktena doSopahatenendriyeNa zuktyAtmanA gRhyte| na caivamananubhUsyApi grahaNaM syAditi vAcyam / sAdRzyAderniyAmakatvAt / prayogazca vivAdapadaM zuktizakalaM rajatajJAnaviSayo rajatoyAyAnyatve sati rajatArthipravRttiviSayatvAtsatyarajatavat / rajatasyopAyaH kAraNaM khanyAdiH / tasya rajatArthipravRttiviSayatvepi rajatajJAnaviSayatvAbhAvAvya bhacAraH / tadvAraNAya satyantaM vizeSaNamupAttamiti naiyAyikAH / mAyinastu anirvacanIyakhyAtimAhuH / anirvacanIyakhyAti ma sattvenAsattvena cAnirvacanIyasya rajatAdeH khyAtiH prtiitiH| For Personal & Private Use Only Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 257 zuktirajatasthale ca rajataM na st| bhrAntibAdhayorasaMbhavAt / nApyasat / khyAtibAdhayorasaMbhavAt / bAdhasya pratiyogipUrvakatvenAsatastadasaMbhavAt / kiMtu zuktyajJAnapariNAmabhUtaM sadasayAmanirvacanIyamapUrva rajatamutpadyate / tadeva ca tatra rajatajJAnaviSayaH / taduktam sattve na bhrAntibAdhau sto nAsattve khyAtibAdhane / sadasadbhyAmanirvAcyAvidyAvidyaiH saha bhramaH / / iti| AvidyairavidyApariNAmabhUtai rjtaadibhiH| prapazvasyApi anAdyavidyApariNAmabhUtatvAdanirvacanIyatvameveti / rAmAnujIyAstu satkhyAtimAhuH / satkhyAti ma jJAnaviSayasya satyatvam / tarhi bhramatvaM kathamiti cedviSayavyavahArabAdhAddhamatvam / tadupapAdayAmaH / paJcIkaraNaprakriyayA pRthivyAdiSu sarvatra sarvabhUtAnAM vidyamAnatvam / ata eva zuktikAdau rajatAMzasya vidyamAnatvAjjJAnaviSayasya satyatvam / tatra rajatAMzasya svalpatvAttatra na vyavahAra iti tajjJAnaM bhramaH / vistarastu yatIndramatadIpikAyAM taTTIkAyAM ca draSTavyaH ( pR0 9-12 ) / dvaitavAdinAM zrImadhvAcAryANAM siddhAnte tu tatra zuktikAdau pratItasya rajatAdeH asadevedaM rajataM pratyabhAt ityAdinA bAdhottarakAlamasattvAnubhavAdasatA ca saMbandhAyogAn na zuktirUpyAdinA haksaMbandhaH / kiMtu zuktikAdisaMnikRSTamevendriyaM doSavazAcchuktimatyantAsadjatAtmanAvagAhate iti ( madhvavijayaTIkA sa0 5 zlo0 6) / 2 prshNsaa| 3 prasiddhiH / 4 kathanam iti kAvyajJA AhuH / gaNaH-caturthI tithiH ( pu0 ci0 pR0 84 ) / gaNezaH-mahezvaraH ( pu0 ci0 pR0 126) / gatiH-1 gamanam / yathA sUtrasyevAsti me gati: ( raghu0 1 / 4 ) praNa yAtibhUmimagamadgatibhiH (mAghaH) ityAdau / atrArthe gatitvaM corakSepaNAdi bhinnatve sati uttaradezasaMyogAnukUlakriyAtvam ( rAma0 1 pR0 34 ) / . 2 jJAnam / yathA ityartho gamyate mayA ityAdau / atrArthe ye gatyarthakA 33 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 nyaaykoshH| dhAtavaH te jJAnArthakAH iti vaiyAkaraNAnAM niyamonusaMdheyaH / 3 pariNAmaH / 4 pramANam / 5 saraNiH / 6 sthAnam / 7 svarUpam / 8 viSayaH / 9 abhyupAyaH iti kAvyajJA AhuH / 10 nADIvraNamiti bhiSajaH / 11 prAdayo nipAtAH zabdavizeSA iti zAbdikA AhuH (vAca0 ) / gandhaH-(guNaH ) [ka] ghrANapAhyo yorthaH saH / sa ca pRthivImAtravRttiH (ta0 saM0 ) bAyaikendriyagrAhyazca yathA varjayenmadhu mAMsaM ca gandhaM mAlyaM rasAna striyaH ( manu0 ) ityAdau / yathA vA pRthivI gandhavatItyAdau (ta0 saM0 ) / gandhalakSaNaM ca gandhatvameva / tacca ghrANamAtragrAhyaguNatvavyApyajAtimattvam / athavA pRthivImAtravRttivRttirguNatvasAkSAvyApyA ca yA jAtiH tAdRzajAtimattvam (vai0 u0 71 / 6 ) / tAdRzajAtistu gandhatvam / [kha] ghANamAtragrAhyo guNaH (vai0 u0 71 / 6 ) / atra mAtrapadaprayojanaM cintyam / [ga] ghrANamAtragrAhyajAtimAn (ta0 kau0 1 pR0 4) / sa ca gandho dvividhaH surabhiH asurabhizca / dvividhopi gandhaH pRthivyAmevAsti / sa ca pAkajaH anityazca (ta0 kau0 1 pR0 4) / pAkajaprakriyA tvanyatra ( vai0 7116) draSTavyA / jalAdau tUpAdhikRto gandhaH / utkaTAnutkaTabhedenApi gandho dvividhaH / tatra kastUryAdAvutkaTaH / pASANAdau tvnutkttH| tatrotkaTagandha evopalabhyate na tvanutkaTaH iti| evam rasAdayo jJeyAH / zAstrAntare tu gandho dazavidhaH ityuktam / yathA iSTazcAniSTagandhazca madhuromla: kaTustathA / nirhArI saMhataH snigdho rUkSo vizada eva ca // evaM dazavidho jJeyaH pArthivo gandha ityuta iti / tatreSTaH 1 kastUrikAdau / aniSTaH 2 viSThAdau / madhuraH 3 madhupuSpAdau / amlaH 4 tintiddyaadau| kaTuH 5 mricaadau| nirhArI 6 hiGgyAdau / saMhataH citragandhaH 7 anekakalkadravyAdau / snigdhaH 8 sadyastaptaghRtAdau / rUkSaH 9 sArSapatailAdau / vizadaH 10 zAlyAdau iti ( Azva0 a0 50 ) ( vAca0 ) / gamakatvam-nityasAkAGkatvam / yathA caitrasya gurukulam maitrasya dAsabhAryetyAdau gamakatvAtsamAsaH iti / taduktaM mahAbhASye sApekSatvepi gamakatvA For Personal & Private Use Only Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 259 nyaaykoshH| samAsaH iti / ekadezAnvayasya zAstre niSiddhatvepyatra nityasAkAGkatvena caitrapadArthasya gurutve maitrapadArthasya ca dAsatve nirUpitatvasaMbandhenAnvayaH sarvairupagamyata iti samAsaH saMpadyata iti bodhyam / yathA vA kAkatAlIyamityatra gamakatvAdvRttiH saMpadyate iti ( kuvalayA0 ) / gamakam-1 gatiprayojakam bodhakaM vA / yathA yatprauDhatvamudAratA ca vacasAM yaccArthato gauravaM taccedasti tatastadeva gamakaM pANDityavaidagdhyayoH (mAlatImA0 ) ityAdau / 2 svaravizeSa iti gAyakA AhuH / tatroktam gamakaH svazrutisthAnasthAnAM zrutyantarAzrayAt / svaro yo mUrchanAmeti gamakaH sa ihocyate // kampitaH sphurito lIno bhinnaH sthavira eva c| AhatAndolitau ceti gamakAH sapta kIrtitAH // iti ( saMgI0 dA0 ) ( vAca0 ) / gamanam--(karma ) [ka] gamanatvajAtimat (vai0 u0 1 / 1 / 7 ) ( ta0 kau0 ) / [kha] utkSepaNAdicatuSTayabhinnatve sati karmatvavat / atredaM bodhyam / utkSepaNAdisarvakarmasu yadi gamanavyavahArastadA gamanasya pRthagabhidhAnaM bhramaNarecanaspandanova'jvalanonnamanAdInAM bhinnabhinnabuddhivyapadezabhAjAmekena zabdena sNgrhaarthm| yadvA gamanatvamapi karmatvavyApyA paJcamI jAtireva / tena bhramaNarecanAdiSveva gamanaprayogo mukhyaH / utkSepaNApakSepaNAdiSu yadi gamanaprayogastadA bhAktaH / svAzrayasaMyogavibhAgAsamavAyikAraNatvameva gauNamukhyasAdhAraNo dharmaH / gamanatvajAtestu aniyatadigdezasaMyogavibhAgAsamavAyikAraNatvameva vyaJjakam / tacca bhramaNAdiSu sarvatreti gamanagrahaNenaiva teSAM grahaNamiti (vai0 u0 1 / 117) / taJca karma svAzrayasaMyogavibhAgAsamavAyikAraNakriyAvizeSaH (vaac.)| athavA uttaradezasaMyogajanakakriyA ( la0 va0 ) / yathA grAmaM gacchatItyAdau saMyogAvacchinnaspando gacchatyarthaH (ga0 vyu0 2 ) / vijigI SorjigamiSorvA prayANaM gamanamiti kAvyajJA vadanti / gartaH-rUpAdimadbhiH sAvayavArabdhakAryairmadhyazUnyaiH saMsthAnavizeSopahita mAkAzam (nyA0 vA0 1 / 1 / 14 pR0 81 ) / For Personal & Private Use Only Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 nyaaykoshH| garvaH-1 abhimAnaH / 2 avajJAvizeSaH / tatroktam / aizvaryarUpatAruNyakulavidyAbalairapi / iSTalAbhAdinAnyeSAmavajJA garva IritaH // iti / 3 mdH| taduktam garyo madaH prabhAvazrIvidyAsatkulatAdijaH iti / vyabhicAribhAvaH ityAlaMkArikA vadanti / sa ca avajJAsavilAsAGga darzanAvinayAdikRt iti ( vAca0 ) / galagrahaH--kRSNapakSe caturthI ca saptamyAdidinatrayam / trayodazIcatuSkaM ca aSTAvete galagrahAH // ( pu0 ci0 pR0 438) / .. gavIdhukaH-araNyastho godhUmaH (jai0 nyA0 a0 10 pA0 8 adhi04)| gAnam-[ka ] svaravizeSeNa niSpAdyaH pariNataH zabdavizeSaH / [kha] gItiH / sA ca AbhyantarayatnajanitasvaravizeSANAmabhivyaJjikA kriyaa| yathA sAmagAnam / gAnaM hi dvividham / vaidikaM laukikaM ca / tatra vaidikalakSaNam jaiminisUtrabhASye ( 9 / 2 / 29) pratipAditam tat tatra draSTavyam / laukikaM tu dhAtumAtrAsamAyuktaM gItamityucyate budhaiH / tatra nAdAtmako dhAturmAtrA hyakSarasaMcayaH / / gItaM ca dvividhaM proktaM yatragAtravibhAgataH / yatraM syAdveNuvINAdi gAtraM tu mukhajaM matam // punargItaM nibandhAnibandhabhedena dvividham / tatra nibandhaM tAlamAnarasAzcitam / anibandhaM tu varNAdiniyamazUnyam ityAdi (saMgIta0 dA0 ) (vaac0)| gAndharvaH- ( vivAhaH ) gAndharvaH samayAnmithaH ( yAjJavalkya0 a0 1 zlo0 61 ) / gItam-1 chAndasahArdaetadanyatarasvareNa guNakIrtanam / yathA dhruvakAdi gAnam / 2 gAndharvazAstrasamayAnusAreNa mahezvarasaMbandhiguNadharmAdinimittAnAM cintanamiti nakulIzAcAryo vakti ( sarva0 saM0 pR0169 naku0 ) / adhikaM tu gAnazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam / guccha:-avallIrUpAH asaralaprAyAH kuraNTakAdayaH ( mitAkSa0 a0 2 zlo0 229) / For Personal & Private Use Only Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 261 guNaH-1 pramAyA asAdhAraNakAraNam / yathA pramAyA guNajanyatvam utpattI paratastvam ityAdau / pratyakSe vizeSaNavizeSyasaMnikarSo guNaH ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 132-135 ) / anumitau ca vyApakavati vyApyajJAnaM yathArthaparAmarzaH guNaH (ta0 dI0 prAmA0 pa0 37 ) ( ci0 1 prAmA0 ) / pramAyA asAdhAraNakAraNamityasya pramAtvAdhikadezavRttidharmAnavacchinnapramAniSThakAryatAnirUpitakAraNatAzAlItyarthaH / tena jJAnamAtrahetubhUtAtmamanaHsaMyogAdeH bhramajanakapittAdidoSANAM ca vyudAsaH ( nIla0 prAmA0 pR0 34-35 ) / 2 apradhAnam / yathA SaSThIM kuryAttadA guNe tadguNasaMvijJAnabahuvrIhiH ityAdau iti / 3 vastudharmo guNa iti vaiyAkaraNAdaya aahuH| 4 aGgam / yathA guNavAda ityAdau / yathA vA dadhnA juhotItyAdau pradhAne yAgAdau AdheyavizeSo dadhyAdiH guNa iti mImAMsakAH / 5 sattve nivizatepaitiM pRthagjAtiSu dRzyate / AdheyazcAkriyAjazca sosattvaprakRtirguNaH // iti zAbdikA AhuH / asyArthastu siddhAntakaumudIvyAkhyAyAM tattvabodhinyAM strIpratyayaprakaraNe voto guNavacanAt ( pANinisU0 4 / 1 / 44 ) iti sUtre uktaH tata eva draSTavyaH / 6 akAraH ekAra: okArazcaite trayo guNA ityapi zAbdikAH saMgirante / 7 sattvam rajaH tamazcaite dravyAtmakAH trayo guNA iti sAMkhyAH / 8 jJAnAnandAdayopi guNA iti vedaantinH| 9 zamadamatitikSAdayo guNA iti yoginaH / 10 zauryAdayo guNA iti vyvhaarjnyaaH| 11 saMdhivigrahAdayaH SaDguNA iti nItizAstrajJAH / 12 zleSAdayo daza mAdhuryojaHprasAdA iti trayo guNA ityaalNkaarikaaH| 13 akArpaNyAspRhatvAdaya iti dharmajJAH / 14 dezakAlajJatAdayazcaturdaza guNA iti paurANikAH / 15 uSNAdyaSTavidhaM vIrya guNa iti bhissjH| 16 vizeSaNamiti bhrtRhriH| 17 utkarSaH / 18 indriyam itypre| 19 AvRttiriti tAtrikAH / 20 rajjuH / 21 sUpakAraH / 22 tyAga iti kaavyjnyaaH| 23 doSAnyadharmo guNa ityanye AhuH ( vAca0 ) / 24 kAryasya jJApyasya vA Azraye ya AzritaH sa guNaH / ayaM ca vibhASA For Personal & Private Use Only Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 nyaaykoshH| guNestriyAm ( pANinisU0 2 / 3 / 25) iti tRtiiyaapnycmiividhaayksuutrsthgunnshbdsyaarthH| yathA vahnimAn dhUmAt ityatra dhUmo guNaH / jADyAt jADayena vA baddhaH ityAdau jADyAdirguNaH / atra dhUmasya svajJApyavahnayAzraye AzritatvAdguNatvam / jADyasya ca svaprayojyabandhanAzraye AzritatvAdguNatvam ( vyutpa0 kA0 3.) / 25 rUpAdayazcaturviMzatirguNA iti vaizeSikA naiyAyikAzcAhuH / tallakSaNaM ca [ka] dravyAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSvakAraNamanapekSa iti guNalakSaNam ( vai0 1 / 1 / 16 ) / [kha] sAmAnyavAnasamavAyikAraNamaspandAtmA ( ta0 bhA0 arthani0 pR0 32 ) / [ga] dravyakarmabhinnatve sati sAmAnyavAn / [gha ] guNatvarUpajAtimAn ( ta0 dI0 1 pR0 6) ( ta0 kau0 1 pR0 1 ) / guNatvaM ca samavAyikAraNAvRttinityavRttisattAsAkSAvyApyajAtimattvam / kAryAsamAnAdhikaraNakarmAvRttijAtimattvaM vA ityAdi (vai0 u0 7 / 1 / 1 pR0 281 ) / athavA samavAyikAraNAsamavetAsamavAyikAraNabhinnasamavetasattAsAkSAvyApyajAtiH (sarva0 pR0 215 aulU0 ) / asamavAyikAraNabhinnAzca AtmavizeSaguNAH buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnadharmAdharmabhAvanAH bhavantIti vijnyeym| eteSAmasamavAyikAraNatvaM naiyAyikA na svIkurvanti / yadvA dravyetaravRttitAnavacchedakadravyasAmAnyavRttitAvacchedakapadArthavibhAjakopAdhimattvam (vAkya0 1 pR0 2)|athvaa dravyAvRttinityavRttijAtimattvam (la0va0 pR0 4 ) / athavA dravyatvavyApakatAvacchedakasattAnyajAtimattvam (mu0 gu0 pR0 191) / nyAyanaye guNAzcaturviMzatiH / rUpam rasaH gandhaH sparzaH saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam gurutvam dravatvam snehaH zabdaH buddhiH sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH dharmaH adharmaH saMskAraH iti / rUpAdyaparatvAntAH ekAdaza buddhyAdiprayatnAntAH SaT ceti saptadaza guNA iti kaNAdasUtre (vai0 1 / 1 / 6) uktam / sUtrasthacakAro gurutvAdInavaziSTAn sapta samuccinotItyevaM caturviMzatiguNA bhavantIti prazastapAdAcAryAdaya AhuH / atredaM bodhyam / For Personal & Private Use Only Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 263 rUpam rasaH gandhaH sparzaH paratvam aparatvam gurutvam dravatvam snehaH vegaH sthitisthApakaH ete mUrtaguNA ityucyante / buddhiH sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH dharmaH adharmaH bhAvanA zabdaH ete amUrtaguNAH / saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH ete guNAH mUrtAmUrtaguNAH / saMyogaH vibhAgaH dvitvAdikAH saMkhyAH dvipRthaktvAdayaH ete anekAzritA guNAH / tadbhinnAH ziSTAstvekaikavRttayaH / buddhiH sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH dharmaH adharmaH rUpam rasaH gandhaH sparzaH snehaH sAMsiddhikadravatvam bhAvanA zabdaH ete vizeSaguNAH / saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam naimittikadravatvam gurutvam vegaH ete sAmAnyaguNAH / saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam dravatvam snehaH ete dvIndriyagrAhyaguNAH / rUpam rasaH gandhaH sparzaH zabdaH ete baajhekaikendriygraahygunnaaH| gurutvam adRSTam ( dharmAdharmoM ) bhAvanA ete atIndriyaguNAH / buddhyAdyaSTakam bhAvanA zabdazca ete akAraNaguNotpannAH / apAkajA rUparasagandhAH anuSNaH sparzaH apAkajaM dravatvam snehavegagurutvaikatvAni pRthaktvam parimANam sthitisthApakaH ete kAraNaguNotpannAH / saMyogaH vibhAgaH vegaH ete karmajA guNAH / rUpam rasaH gandhaH sparzaH ekatvam parimANam ekapRthaktvam snehaH zabdaH sthitisthApakazca ete asamavAyikAraNAnyeva bhavanti / buddhyAdayoSTau bhAvanA ete AtmamAtravRttivizeSaguNAH nimittakAraNAnyeva / na tu asamavAyikAraNAni bhavanti / uSNasparzaH gurutvam vegaH dravatvam saMyogavibhAgau ete guNA asamavAyikAraNAni nimittakAraNAni ca bhavanti / buddhyAdayoSTau zabdaH bhAvanA saMyogaH vibhAgaH ete avyApyavRttiguNA ucyante (bhA0 pa0 gu0 zlo0 87-100) / savikalpakajJAnam icchA prayatnaH sukham duHkham dveSaH jIvAtmagatamekatvam parimANam ete AtmayogyaguNA bhavanti / rUpAdInAmekaikendriyagrAhyatvam saMkhyAdInAM dvIndriyagrAhyatvam sukhAdInAM mAnasatvam sattAguNatvayoH For Personal & Private Use Only Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 sAmAnyayoH sarvendriyatvagrAhyattram (vai0 u0 4 / 1 / 13 ) | paratvAparatvadvitvapRthaktvAdayo buddhyapekSaguNAH / rUparasagandhasparzazabdaparimANaikatyaikapRthaktvasnehAH sajAtIyArambhakaguNAH / sukhaduHkhecchAdveSaprayatnAH svAsamAnajAtIyArambhakA guNA bhavanti / saMyogavibhAgasaMkhyAH gurutvadravatvoSNasparzajJAnadharmAdharmasaMskArAH samAnAsamAnajAtIyArambhakA guNAH / buddhisukhaduHkhecchAdveSabhAvanAzabdAH svAzrayasamavetavizeSaguNArambhakAH / rUparasagandhasparzaparimANasneha prayatnAH paratrArambhakAH / saMyogavibhAgasaMkhyaikapRthaktvagurutvadravatva vegasnehaprayatnadharmAdharmAstUbhayatrArambhakAH / gurutvadravatvavegasthitisthApakaprayatnadharmAdharmasaMyogavizeSAH kriyAhetavaH / paratvAparatvadvitvadvipRthaktvAdayo guNA akAraNAni bhavanti / svadhvaMsapratyakSAtiriktaM pratyakAraNAnItyarthaH ( di0 gu0 ) / rUpAdisaptakam gurutvadravatva snehavegasthitisthApakaparatvAparatvAni cAzrayavyApIni bhavanti rUparasagandhasnehagurutva dravatvasthitisthApakA ete sparzavyApyA bhavanti / buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnadharmAdharmabhAvanA ete guNA AtmamAtravRttayo bhavanti / buddhIcchAdveSa prayatnabhAvanAnAmeva saviSayakatvam / atredaM bodhyam / icchAdInAM janakajJAnasaviSayatvenaiva saviSayatvavyavahAra iti tu prAznaH vAcaspati mizrAdayaH AhuH / vyavahArabalena jJAnavadicchAderapi sAkSAdeva saviSayateti tu navyA AhuH ( pa0 mA0 ) / rUpadravatve pRthivyaptejomAtravRttinI bhavataH / saMkhyApracayaparimANAnyeva parimANAsamavAyikAraNAni bhavanti / saMyogavibhAgazabdA eva zabdAsamavAyikAraNAni bhavanti / sparzagurutvaprayatnavegA evAbhighAtahetavo bhavanti / ekasyaikapRthakttrasaMyogavibhAgAH evAne kAzritaguNArambhakA bhavanti / paratvAparatve eva dikkAlapiNDasaMyogajanye bhavataH / paratvAparatvacaramajJAnadvitvadvipRthaktvAdaya eva nimittanAzanAzyA bhavanti / etadanya eva guNA guNAntaravinAzyA bhavanti / apArthiva paramANugatarUparasasparzasAMsiddhikadravatvasnehagurutvasthitisthApaka nityadravyagataikatva pRthaktvaparimANezvara buddhIcchAprayatnA ete nityA akAryAzca santi / etadanye guNAstu anityAH kAryAzca 264 For Personal & Private Use Only Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 265 nyaaykoshH| santi iti (pa0 maa0)| saMkhyAdayaH pazca sarvadravyasAdhAraNA bhavanti / paratvAparatve tu mUrtadravya eva vartete / bhAvanA dharmAdhau duHkhadveSau ete jIvAtmanyeva vartante / rUparasasparzakatvaparimANaikapRthaktvagurutvasAMsiddhikadravatvasnehA nityagatAH nityAH anityagatAstvanityA bhavanti / etadanye guNA nityAnityagatAH anityA eva bhavanti (pra0 pr0)| atredaM bodhyam / rUparasagandhasparzAH nityepi pRthivIparamANau vartamAnAH sarve anityA eva pAkajatvAt iti jJeyam / jIvAtmasamavetA buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnAH zabdazcaite dvikSaNAvasthAyinastRtIyakSaNe nazyanti iti (ta0 ko0)| atrAyaM vivekaH / saMnikRSTatvaviprakRSTatvAbhyAM paratvAparatve utpadyate ityataH paratvAparatve saMnikRSTatvaviprakRSTatvAbhyAmatirikte guNAveveti vaizeSikamatam / atra sUtraM pramANam / ekadikAlAbhyAmekakAlAbhyAM saMnikRSTaviprakRSTAbhyAM paramaparaM ca ( vai0 7 / 2 / 21 ) iti / navyAstu saMnikRSTatvaviprakRSTatvAbhyAM daizikaparatvAparatvavyavahArasya jyeSThatvakaniSThatvAbhyo kAlikaparatvAparatvavyavahArasya copapatteH na tayorguNAntarasvamiti ( di0 gu0 pR0 209) / pRthaktvaM cAnyonyAbhAvAnnAtiricyate iti cAhuH / ete rUpAdayo guNAH samavAyanirAkaraNena dravyAbhinnA eveti sAMkhyA vedAntinazca manyante / tatra vaizeSikanaiyAyikasiddhAntasiddheSu caturviMzatau guNeSu madhye rUparasagandhasparzAzcatvAraH pratyekamudbhUtAnudbhUtabhedena dvividhAH / anudbhUtarUpAdayo ghrANarasanAcakSustvagAdau tiSThanti / udbhUtarUpAdayastu ghaTapaTAdau yogyapRthivyAdyArambhakaparamANuvyaNukacyaNukAdau ca tiSThanti (ta0 kau0 ) / kecittu citrAcitrabhedenApi te dvividhAH / tatra nIlapItAdibhirmadhuratiktAdibhiH surabhyasurabhyAdibhiH / sukumArakaThinAdyaizcAvayavairArabdhapaTAdiSu citrAH anyatrAcitrAH iti manyante (ta0 ko0)| siddhAntinastu rUpAdiSu caturyu rUpasyaiva citrAcitrabhedena dvaividhyamavayavicAkSuSapratyakSAnyathAnupapattyA kalpyate / na tu rasAdInAM dvaividhyam / teSAM citravidhatvAnaGgIkArAt iti prAhuH (ta0 dI0 1) / prakArAntareNa ca te punazcatvAropi pAkajA34 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 nyaaykoshH| pAkajabhedena dvividhAH / tatra pAkajAH kasyAMcitpRthivyAmeva vartante / ghaTAdiSu pAvakasaMyogAtpUrvazyAmAdinivRttau raktAdyutpAdAt / apAkajAstu pRthivyAdicatuSTayepi vartante / pAkajA apAkajAzca te sarve pRthivyAmanityA eva / anyatra jalAdiSu triSu pAkAsaMbhavenApAkajA eva te / te tu apAkajAH jalAdiSu nityeSu gatA nityAH / anityeSu gatAstvanityA eva / atra pramANAni sUtrANi pRthivyAdirUparasagandhasparzA dravyAnityatvAdanityAzca / etena nityeSu nityatvamuktam / apsu tejasi vAyo ca nityA dravyanityatvAt / anityeSvanityA dravyAnityatvAn / kAraNaguNapUrvakAH pRthivyAM pAkajAH (vai0 7 / 1 / 2-6 ) iti / rUpAdInAM guNAnAM sarveSAM guNatvAbhisaMbandhaH dravyAzritatvam nirguNatvam niSkriyatvaM ca / tatra buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnAstvantaHkaraNapAhyAH / buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnadharmAdharmabhAvanAzabdatUlaparimANottarasaMyoganaimittikadravatvaparatvAparatvapAkajAH saMyogajAH / zabdottaravibhAgau vibhAgajau / apAkajarUparasagandhasparzaparimANakatvaikrapRthaktvagurutvasAMsiddhikadravatvasnehAnAM yAvadvyabhAvitvam / zeSANAmayAvadvyabhAvitvaM ceti / (prazasta0 11 / 24 / 25) / rUpAdInAM sarveSAM guNAnAM pratyekamaparasAmAnyasaMbandhA drUpAdisaMjJA bhavanti ( prazasta0 12 / 15) / guNavAdaH--(arthavAdaH) [ka] virodhe guNavAdaH / vizeSyatAvacchedakavizeSaNazabdArthayorvirodhe iti virodhe ityasyArthaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 124) / [kha] pramANAntaravirodhe satyarthavAdaH / yathA Adityo yUpo bhavati / atra ca yUpa AdityAbhedasya pratyakSabAdhitatvAt AdityavadujvalatvarUpaguNonena lakSaNayA pratipAdyate ( lau0 bhA0 pR0 55) / yUpa AdityAbhedasya pratyakSAdiviruddhatvAta tadgato guNavizeSa ujjavalatvAdirlakSyate / Adityavadujvalo yUpaH iti bodhaH ( ma0pra0 pR0 64 ) / yathA vA yajamAnaH prastaraH ityAdiH (si0 ca0 pR0 33) ( lau0 bhA0 pR0 55 ) (ma0 pra0 pR0 64 ) (ta0 pra0 kha0 4 pR0 124) / atra prastaro darbhamuSTiH / tasya yajamAne abhedAnvaya For Personal & Private Use Only Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 267 bAdhAt yajamAnasya kuzamuSTidhAraNarUpAGgavAdarUpatvAt guNavAdaH iti bodhyam / guNavAdazabdavyutpattistu guNasya aGgasya vAdaH iti draSTavyA / guNavidhiH-(vidhiH) prAptasyAprAptasya vA karmaNoGgadravyavidhAnam / tatra prAptasya yathA danA juhoti ityAdau dadhidravyavidhAnam / guNavidhI ca dhAtvarthasya sAdhyatvenaivAnvayaH / na tu sAdhanatvenApyanvayaH / atra homasya agnihotraM juhuyAt ityanena prAptatvAddhomoddezena dadhimAtravidhAnam / danA homaM bhAvayet iti vAkyArthaH ( lau0 bhA0 ) / agnihotraM juhoti svargakAmaH iti vidhinA svargasAdhanatvena prAptasyAgnihotrAderaGgam dadhnA juhoti iti vAkyena dadhidravyaM vidadhadguNavidhiH (vAca0 ) / aprAptasya yathA somena yajeta ityAdau somaviziSTayAgavidhAnam / atra karma aGgaM ca mAnAntareNAprAptam iti ubhayavidhAnam / yathA hi tasya aGgarUpaguNavidhAnena guNavidhitvam tathA karmasvarUpaprApakatvena utpattividhitvaM cetyubhayarUpatvam ( vAca0 ) / atra somadravyaM yAgazcetyubhayam aprAptam iti somaviziSTayAgaM vidhatte / somapade matvarthalakSaNayA somavatA yAgena iSTaM bhAvayet iti vAkyArthabodhaH ( lau0 bhA0 ) / guNAntarApattiH-dharmiNi satyeva dharmAntarApattiH / yathA zAbdikanaye udAttatvaguNamAtranivRttyA anudAttatvam ( gau0 vR0 2 / 2 / 56) / . gup--(dhAtuH ) 1 rakSaNam / yathA AtmAnaM satataM gopAyIta ( zrutiH ) ityAdau / 2 garhApUrvakanivRttiH / yathA pApAjugupsata ityAdau dhAtvarthaH / atra supo . viSayitvamarthaH / tacca gardA nivRttyoH krameNAnvayi / tathA ca pApaviSayakagarhAprayuktapApagocaracivRttimAn ityAkArako bodhaH ( za0 pra0 zlo0 68 pR0 81) / 3 bhAsanam / 4 vyAkulatvam / yathA gopAyati kSitimimAM caturabdhisImAM pApAjjugupsata udAramatiH sadaiva / vittaM na gopayati yastu vanIyakebhyo dhIro na gupyati mahatyapi kAryajAte // ( kavirahasye ) iti caturNA gupdhAtvarthAnAmudAharaNAni / guptiH-saMcArakAraNAdyogAdAtmano gopanam (sarva0 saM0 pR0 78 aaii0)| For Personal & Private Use Only Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 nyaaykoshH| guru-1 vakSyamANagurutvaviziSTapadArthaH / 2 prabhAkarAkhyo mImAMsakavizeSaH / atra prabhAkarasya gurunAmaprAptI AkhyAyikA zrUyate / atra tunoktaM tatrApinoktam ataH paunaruktyam ityatra guroH saMzaye jAte tacchiSyeNa prabhAkareNa tadasaMnidhAne tatpustake tunA tuzabdena apinA apizabdena iti padacchedaH kRtaH / uttarakAle guruNA tadavalokanena kena IdRzaH padacchedaH kRtaH iti pRSTe anyaziSyadvArA prabhAkarakRtatvaM nizcitya tasya saMzayApanodakatvAt guruH iti saMjJA kRtA iti (vaac0)| 3 niSekAdikriyAkarteti dharmajJA AhuH / 4 sacchAsropadezakaH AcAryAdiH gururiti mumukSavaH / 5 dIrghAkSaraM gurviti vRttazAstrajJAH / 6 surAcArya iti paurANikAH / 7 bRhaspatyAkhyo nakSatravizeSa iti jyotiHzAstrajJAH / 8 pitrAdirjano gururiti kAvyajJA AhuH / sa guruyaH kriyAH kRtvA vedamasmai prayacchati (mitAkSarA a0 1 34) / 9 paJcakAstvaSTavijJeyA gaNazcaikastrikAtmakaH / vettA navagaNasyAsya saMskartA guru rucyate / / ( sarva0 saM0 pR0 162, nakulI0 ) / gurutvam-(guNaH) AdyapatanAsamavAyikAraNam (bhA0 50 zlo0 155) ( ta0 saM0 ) (ta0 va0 pR0 250) / yathA raktikamASakatolakatvAdi (di. 1) / Ayatvamiha svasamAnAdhikaraNapatanapratiyogikadhvaMsAsamAnakAlikatvam / dvitIyapatanAdInAM prAthamikapatanadhvaMsasamAnakAlikatvAnnirAsa iti bhAvaH (nIla0 1 pR0 14 ) / patanaM nAma adhodezasaMyogAnukUlo vyaapaarH| tacca patanaM yathA vRkSAtparNaM patatItyAdau vRkSavibhAgajanakavyApAramArabhya bhUmisaMyogajanakavyApAraparyantaM sarvAH kriyaaH| tatra prAthamikavyApAro gurutvajanyaH / dvitIyAdistu vegajanyaH iti (vAkya0 1 pR0 9) ( vai0 5 / 117-18 ) / idaM gurutvam pRthivIjalavRtti atIndriyaM ca / nityagataM nityam anityagatamanityam (bhA0 50 zlo0 154-155 ) / gurutvaM patanAnumeyam / adhovacchedena saMyuktasamavAyAt / anumAnaprayogastu saMyogAsamavadhAnakAlInA kriyA guNAsamavAyikAraNikA kriyAtvAt saMyogajanyakriyAvat ityanumAnena For Personal & Private Use Only Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| gurutvasiddhiH ( di0 gu0 pR0 232 ) / vallabhAcAryAstu gurutvaM pratyakSam ( spArzanaviSayaH ) ityAhuH (pa0 mA0 ) (vai0 u0 4 / 1 / 10 ) / lIlAvatIkArastu bhasmIbhAvadazAyAM gurutvApakarSadarzanAttadanyathAnupapattyA gurutvamapi pAkajaM mene / AcAryAstu kAraNaguNapUrvakamadhye gurutve pAkajatvavizeSaNamapravezayanto gurutvaM pAkajaM netyAvizcakruH (pa0 maa0)| sAMkhyAstu gurutvaM tamoguNasya dharma ityAhuH ( vAca0 ) / arvAcInA hUNavidyAvizAradAstu pRthivyAdigatAkarSaNazaktivizeSeNaiva patanasyopapattAvalaM gurutvena iti menire / gurutvaM jalabhUmyoH patanakAraNam apratyakSam patanakarmAnumeyam saMyogaprayatnasaMskAravirodhi / tasya cAbAdiparamANurUpAdivannityAnityatvaniSpattayaH iti (prazasta0 2 pR0 52 ) / atredaM vijJeyam / janyagurutvameva patanaM prati kAraNam iti kAryakAraNabhAvakalpanAt AkAzAdInAM gurutvAbhAvo naiva / paramANvAdInAM tu janyagurutvAbhAvena patanAsaMbhavaH / pArthivajalaparamANyogurutvavattayA tasya mAlAdidezasaMyoge patanapratibandhakatvAkalpanepi na paramANupatanApattizca iti ( rAma0 111 pR0 56 ) / gurutvaM sparzavizeSaH pratyakSasiddha iti vallabhAcAryAH ( naiyAyikavizeSAH ) AhuH / gurudharmaH-[ka] avyAvartakapadArthaghaTito dharmaH / yathA prameyaghaTa ityAdau ghaTatvamapekSya prameyatvaviziSTaM ghaTatvaM gurudharmaH / [kha] avacchedakatvAdyaprayojakapadArthaghaTito dhrmH| yathA parvato vahnimAnnIladhUmAdityAdau nIladhUmatvaM gurudharmaH / atra nIladhUmatvaM zuddhadhUmatvamapekSya gurudharma iti vyApyatAvacchedakaM na bhavatIti vijJeyam / yathA vA kambugrIvAdimAnAstItyAdau kambuprIvAdimattvaM gurudharmaH / atra ca nyAyaH saMbhavati laghau dharmevacchedaketiprasaGgAnApAdake gurudharmo nAvacchedakaH iti / tena ca laghorghaTatvasyAbhAvIyapratiyogitAyAmavacchedakatvasaMbhave kambugrIvAdimattvaM gurutayA nAvacchedakam iti bodhyam / [ga] bahupadArthopasthitisApekSo dharmaH / yathA dhUmatvApekSayA nIladhUmatvaM gurudharmaH ityAdau / gurubham-puSyanakSatram (pu0 ci0 pR0 357 ) / For Personal & Private Use Only Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 nyaaykoshH| gulmaH- anatidIrghanibiDalatA mAlatyAdiH ( mitAkSarA 2 / 229) / gocaratvam-1 janyajJAnaviSayatvam / yathA ghrANasya gocaro gandho gandhatvAdirapi smRtaH (bhA0 50 zlo0 54 ) ityAdau gandharUparasAdInAM gocaratvam / 2 mAyAvAdinastu jJAnamAtraviSayatvam / yathA avAGmanasagocaram ( vedAntasA0 ) ityAdI ityAhuH ( vAca0 ) / 3 grahANAM gativizeSa iti jyotirvida AhuH / 4 sUryAdigrahagamananimittazubhAzubhanirUpaNamiti mauhUrtikA AhuH ( vaac0)| gotram-1 RSINAM vaMzaparaMparA ( mitA0 1153 ) (dharmasi0 ) / yathA mama ( nyAyakozakartuH ) zAlaGkAyanagotram / gotrakArAzca mukhyatvenASTA suprasiddhAH pravaramaJjaryAmuktAH / yathAha baudhAyanaH vizvAmitro jamadagnibharadvAjotha gautamaH / atrirvasiSThaH kazyapa ityete sapta RSayaH iti / tadarthazca saptAnAmRSINAmagastyASTamAnAM yadapatyam tadgotram iti ( nirNa0 si0 pari0 3 pR0 27 ) / 2 parvatAdiriti kAvyajJA AhuH / gauNaH-1 goNyA vRttyA pravRttaH zabdaH / yathA OM gauNazcennAtmazabdAt OM ( brahmasUtra0 1 1 / 6 ) ityAdau / yathA vA bahUni mama nAmAni kIrtitAni maharSibhiH / gauNAni tatra nAmAni karmajAni ca kaanicit|| (bhA0 zAnti0 a0 343 ) ityAdau / 2 amukhyam / yathA evamAgAmiyAgIyamukhyakAlAdadhastanaH / svakAlAduttaro gauNaH kAlaH sarvasya karmaNaH // ( chandoga0 ) ityAdau / 3 apradhAnam / yathA gAM dogdhi paya ityAdau gaurapradhAnaM karma / gaurduhyate paya ityatrAdhAne gorUpakarmaNi lkaarH| atroktam gauNe karmaNi duhyAdeH pradhAne nIhRkRSvahAm iti / adhikaM tu apradhAnakarmatvAdizabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam / gauNI--(lakSaNA) [ka] zakyasadRzatvaprakAreNa bodhakatayA gauNI / yathA agnirmANavaka ityAdAvagnisahazatvAdinAmyAdipadasya gauNI vRttiH (za0 pra0 pR0 29) / iyameva gauNI vRttiH / yathA lakSyamANaguNairyogAdvRtteriSTA tu gauNatA ( tatravA0 1 / 4 / 22 pR0 318 ) ( kAvyapra0 u0 2) For Personal & Private Use Only Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 272 ityaadau| atroktam sAdRzyAttu matA gauNyastAzca SoDaza bheditAH iti (sA0 d0)(vaac0)| zaktilakSaNAbhyAmatiriktaiva gauNI vRttiriti miimaaNskaaH| sA ca tadatiriktA neti naiyAyikA AhuH ( ma0 pra0 4 pR0 41) / anyatra tu vizeSa uktaH sAdRzyetarasaMbandhepi vRttauNatvamicchanti zAstrakRtaH iti / [kha] zakyaparaMparAsaMbandhaH ( ma0pra0 4 pR0 41 ) / [ga] lakSyopasthitiniyAmakaH sAdRzyAtmakaH saMbandhaH / yathA gaurvAhIka ityAdau (vai0 sA0 da0) (ta0 pra0 kha0 4 pR0 36) / atrAyamarthaH / vAhIko vAhIkadezodbhavaH gaurbalIvarda ityarthaH / atra vAhIke gavAbhedasya bAdhAdgopadena gosadRzo lakSyate / gosAdRzyaM ca mogatajADyamAndyAdikameva / tathAca jaDo mandazca vAhIkaH iti zAbdabodhaH / evaM siMho mANavaka ityatrApi gauNI lakSaNA bodhyA (ta0 pra0 kha0 4 pR0 36) / gauravam-1 ArAdhyatvAvagAhI jnyaanbhedH| yeyaM bhaktirityucyate (za0pra0 zlo0 72 pR0 95) / yathA sahasraM tu pitRRn mAtA gauraveNAtiricyate ( manusmRti0 ) ityAdau / yathA vA prAyazcalaM gauravamAzriteSu (kumAra0 sa0 3 zlo0 1 ) ityAdI / 2 gurutvvdsyaarthiinusNdheyH| 3 gauravahetukamabhyutthAnAdikaM gauravamiti kAvyajJAH paurANikAzcAhuH / gaurI-tRtIyA (pu0 ci0 pR0 86 ) / yathA gaurI vinaaykopetaa| granthaH-1 ekArthako vAkyasaMdarbhaH / yathA mahAbhAratarAmAyaNAdiH / carama varNaparyantavarNasamUho grantha iti kecidvadanti / zAstram ityanye / yathA pranthagranthiriha kacitkacidapi nyAsi prayatnAnmayA (naiSa0) granthapranthi tadA citraM. munigUDhaM kutUhalAt ( bhA0 A0 a0 1 ) ityAdau / 2 dvAtriMzadvarNamitAnuSTupchandaskaH zloko grantha iti chandaHzAstrajJA AhuH ( vaac0)| 3 varNavizeSANAM ( akSaravizeSANAm ) granthasaMjJeti draviDadezIyA vadanti / graha--(dhAtuH) 1 jJAnam / yathA ziSyaM vedaM grAhayatItyAdI dhAtvarthaH / yathA vA gRhNAti cakSuH saMbandhAdAlokodbhUtarUpayoH ( bhA0 50 zlo0 56 ) ityAdau / 2 buddhivishesspryukthstvyaapaarH| yathA gRhANa zastraM yadi For Personal & Private Use Only Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 nyaaykoshH| sarga eSa te ( raghu0 3 / 51 ) tayorjagRhatuH pAdAn rAjA rAjJI ca mAgadhI (raghu0 1157 ) daza grahAna ( yajJapAtrANi ) gRhNAti (zrutiH) haMsaM tanau saMnihitaM carantaM munermanovRttiriva svikAyAm / grahItukAmA dariNA zayena yatnAdasau nizcalatAM jagAhe / / ( naiSa0 3 / 4) ityAdI 3 svIkAraH / sa ca dvividhaH / svatvApAdanavyApAraH sevanAdinA AyattIkaraNaM ca / tatrAdyo yathA tatra kiMcinna gRhNIyAt prANaiH kaNThagatairapi ( prA0 ta0 gaGgAmAhA0 ) ityAdau / dvitIyo yathA zaradraudraM na gRhNIyAt gRhNIyAnmArgapauSayoH ( nIti0 ) / grahaH--sUryAdayo nava grahA iti jyotirvido vadanti / bAlAriSTakArAH skanda grahAdaya iti paurANikA bhiSajazcAhuH ( vAca0 ) / te ca suzruta uktA yathA skandagraha 1 stu prathamaH skandApasmAra 2 eva ca / zakunI 3 revatI 4 caiva pUtanA 5 cAndhapUtanA 6 // pUtanA zItanAmA 7 ca tathaiva 8 mukhamaNDikA 8 / navamo naigameyazca 9 yaH pitRprahasaMjJitaH // iti / grAmaH-brAhmaNakarSakapuruSapradhAno dezo grAmaH ( kaiyaTaH 73 / 14) / atra mahAbhASyakArAH / grAmazabdoyaM bahvarthaH / astyeva zAlAsamudAye vartate / tadyathA grAmo dagdha iti / asti vATaparikSepe vartate / tadyathA grAmaM praviSTa iti / asti manuSyeSu vartate / tadyathA grAmo gato grAma Agata iti / asti sAraNyake sasImake sasthaNDilake vartate / tadyathA grAmo labdha iti ( mahAbhASyam 1 / 1 / 7 ) / vATapArikSepArthastu vATaparikSepazabde draSTavyaH / grAhyaH-1 pratibadhyajJAne prakArIbhUto dharmaH / yathA hRdo vahnimAn iti jJAne prakArabhUto vahnirmAhyo bhavati / tathAhi hrado vahnayabhAvavAn iti nizcayasya pratibadhye hRdo vahnimAn iti jJAne prakAro vahnirastIti vahnirmAhyaH iti vijJeyam / 2 grahaNaviSayaH / yathA cakSurmAtragrAhyo guNo rUpam ityAdI rUpaM grAhyaM bhavati / 3 svIkAryam ( vastu ) iti kAvyajJA vadanti / glahaH-parasparasaMpratipattyA kitavaparikalpitaH paNo glaha ityucyate ( mitAkSarA0 a0 2 / 199) / For Personal & Private Use Only Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 273 ghaTa-(dhAtuH ) 1 ceSTA / yathA aGgadena samaM yoddhumaghaTiSTa narAntakaH (bhttttiH)| 2 hiNsaa| 3 dyutiH / yathA kamalavanodghATanam / ___4 zabdakaraNam / yathA ghaNTayati ghaNTA nighaNTuH ityAdau (vAca0 ) / ghaTaH-1 kambugrIvAdimAn pRthubunodarAkRtiyuktaH padArthavizeSaH / yathA ghaTaM prati daNDaH kAraNam ityAdI ghaTaH / 2 kumbhakAkhyaH prANAyAmavizeSa iti tAtrikAH / 3 droNaviMzatiparimANam iti zAbdikA aahuH| 4 kumbharAziriti mauhuurtikaaH| 5 hastikumbhasthalamiti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / ghaTakatvam-1 tadviSayatAvyApakaviSayatAvattvam / svabhinnatvasvavyApakatva- . etadubhayasaMbandhena viSayatAviziSTaviSayatAvattvamityarthaH / yathA vahnayabhAvajJAnIyaviSayatAvyApakatvasya vahniviSayatAyAM sattvena vartervahnayabhAvaghaTakatvam / 2 avcchedktvm| yathA sAdhyAbhAvAdhikaraNatvaM ca sAdhyavattAgrahavirodhitAghaTakasaMbandhena vivakSaNIyam sAdhyAbhAvapratiyogitvaM ca sAdhyatAghaMTakasaMbandhena vivakSaNIyam ityAdI ghaTakatvam / 3 yojakatvam iti tAtrikA AhuH / tadbhedAzcoktAH / dhAvako bhAvakazcaiva yojakazvAMzakastathA / dUSakaH stAvakazcaiva SaDete ghaTakAH smRtAH // iti / ghaTitatvam-tadviSayatAvyApyaviSayatAvattvam / yathA vahnayabhAvaviSayatAya vahniviSayatAvyApyatvena vahnayabhAvasya vahnighaTitatvam / yathA vA viziSTAntarAghaTitatvam viziSTadvayAghaTitatvam pratiyogivaiyadhikaraNyaghaTitatvam ityAdau ghaTitatvam / ghoSaH-gomahiSyAdiyukto dezaH ( kaiya0 73 / 14) / ghA-(dhAtuH ) [ka] gandhaviSayakalaukikapratyakSam / yathA puSpaM jighratItyAdau ghrAdhAtvarthaH / atra dvitIyArtha Adheyatvam / vyutpattivaicitryeNa tasya prAdhAtvarthaikadeze gandhenvayaH / evaM ca puSpavRttigandhalaukikapratyakSA35 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 nyaaykoshH| zrayatAvAn ityAkArakaH zAbdabodhaH iti saMkSepaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 51) / [kha] ghrANajanyapratyakSam / yathA SADvargikaM jighrati SaDguNezaH ( bhA0 1 / 3 / 6 ) ityAdau ( vAca0 ) / ghrANam-- (indriyam ) [ka] gandhopalabdhisAdhanamindriyam ( ta0 bhA0 prame0 pR0 26 ) / [kha] gandhagrAhakaM mahadindriyam ( nyA0 ma0 1 pR0 14 ) (ta0 saM0 ) / [ga] candane saurabham iti gandhapratyakSAsAdhAraNaM kAraNam / tacca nAsApravRtti (pra0 pra0 pR0 11.)(ta0 sN0)| tacca ghrANendriyaM pArthivam ( ta0 bhA0 pR0 26 ) ( nyA0 ma0 1 pR0 14) / ghrANasya pArthivatve pramANaM cAnumAnam / taccAnumAnamghrANaM pArthivam dravyatve sati rUpAdipaJcakamadhye gandhasyaiva vyaJjakatvAdvAyUpanItasurabhibhAgavaditi kuGkumagandhAbhivyaJjakagoghRtavat iti vA (mu0 1 pR0 72) (pra0 pr0)| athavA yadindriyaM rUpAdipaJcakamadhye yaM guNaM gRhNAti tadindriyaM tadguNayuktam / yathA cakSa rUpagrAhakaM rUpavat / gandhagrAhakaM ghrANamato gandhavat iti ( ta0 bhA0 pR0 26) / ca--(avyayam ) 1 pAdapUraNopayogi / tasya ca nirarthakataiva / tatroktam nirarthakaM cAdi pAdapUraNaikaprayojanam ( candrAloke ) / 2 pakSAntaradyotanam / pakSAntaraM cAtra punararthakam / yathA mUrkhApi zobhate tAvat sabhAyAM vastraveSTitaH / tAvacca zobhate mUrkhA yAvatkiMcinna bhASate // ( hito0 ) iti| 3 avadhAraNam / 4 cArthaH samuccayAdiH / tasyAyaM vibhAgo jJeyaH / cArthAzcatvAraH 1 samuccayaH 2 anvAcayaH 2 itaretarayogaH 4 samAhArazceti / atra sUtram cArthe dvandvaH (pA0 2 / 3 / 29) iti / samuccayAnvAcayetaretarayogasamAhArAzcArthAH / parasparanirapekSasyAnekasyaikasminnanvayaH samuccayaH / yathA aharaharnayati manuSyAnpazUnpakSiNazca yama ityatra / anyatarasyAnuSaGgikatvenvAcayaH / AnuSaGgikatvamanuddezyatvam / anyatarasya prAdhAnyaM ca tatsaMbandhikriyAyA avazyakartavyatva For Personal & Private Use Only Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / I rUpam / tathA ca samabhivyAhRta kriyAdigatamAnuSaGgikatvavyApyatvamanvAcayacakArArthaH ( vAca0 ) / yathA bhikSAmaTa gAM cAnayeti / atra hi adarzanAdgAmanAnayannapi bhikSAmaTatyeva / anaTaMstu bhikSAM na gAmAnayati / tathA annapi nAnviSya gAmAnayati ( zabdakau 0 2 / 2 / 29 ) / militAnAmanvaya itaretarayogaH / tathA ca militAnAm parasparApekSANAmudbhUtAvayavabhedakasamUharUpANAm anvayaH ekadharmAvacchinnenAnvayaH iti niSkRSTArthaH ( vAca0 ) / samUhaH samAhAraH / atra itaretarasamAhArayorayaM vizeSo jJeyaH / udbhUtAvayavabhedasamUhasya pratItyA pratyekAvayavavRttidharma evetaretarayoge pravRttinimittam / samAhAre tu dvitvatrityAdinaiva bhAnAt samUhatvameva pravRttinimittam / evaM ca ubhayatraiva samUhasya bodhaH iti / anyopi vizeSaH / itaretarayoge sAhityaM vizeSaNam / dravyaM vizeSyam / samAhAre tu sAhityaM pradhAnam / dravyaM vizeSaNam iti ( vAca0 ) 5 tulyayogitvam / tathAhi tulyayogitAlaMkArasya cena dyotanAt tasya tadarthakatA / yathA saMkucanti sarojAni svairiNIvadanAni ca ( candrAlokaH ) / evam dIpakAlaMkAradyotakatApi / cakAradvayaprayoge kvacidavilambayogitAyAH kacit tulyapradhAnasya cAvabodhanam / yathA itIritA patrarathena tena hrINA ca hRSTA ca babhANa bhaimI ( naiSa0 ) kalA ca sA kAntimatI kalAbhRtastvamasya lokasya ca netrakaumudI ( kumAra0 ) ityAdau ( vAca0 ) 6 viniyoga: ( vA0 ) / I 1 cakrakam - 1 ( tarkaH ) [ka] tadapekSApekSyapekSitatvanibandhanoniSTaprasaGgaH / idaM ca utpattisthitijJaptidvArA trividham / tatprapaJcastu AtmAzrayavadanusaMdheyaH | atredaM jJeyam / catuSkakSAdAvapi svasya svApekSA - pekSyapekSitatvasattvAnnAdhikyam ( gau0 vR0 1 1 40 ) apekSAyAH sAkSAtparaMparA sAdhAraNyA grAhyatvAt / [kha] svApekSaNIyApekSitasApekSatvanibandhanaH prasaGgaH / apekSA ca jJaptau utpattau sthitau ca ( jAga0 tarka 0 ) / tatra jJaptau yathA etadvaTajJAnaM yadyetadghaTajJAnajanyajJAnajanyajJAnajanyaM syAt tadA etadghaTajJAnajanyajJAnajanyajJAnabhinnaM syAt iti / utpattau yathA 275 For Personal & Private Use Only Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 nyaaykoshH| ghaToyaM yadyetaddhaTajanyajanyajanyaH syAt tadA etadbhaTajanyajanyabhinnaH syAt iti / sthitau yathA ghaToyaM yadyetadbhuTavRttivRttivRttiH syAt tadA tathAtvenopalabhyeta iti ( vAca0 ) / 2 cakrAkArazchandovizeSa iti chandojJAH / 3 dadruroga iti bhiSaja AhuH ( vaac0)| cakravRddhiH-vRddhavRddhiH / uttamarNAya mUlAdadhikaM yadvyamadhamaNena dIyate tadvRddhizabdenocyate / cakSuH-1 ( indriyam ) [ka] rUpopalabdhisAdhanamindriyam (ta0 bhA0 prameya0 pR0 26 ) / atredamavadheyam / cakSuSodhiSThAtRdevaH sUryaH / tatra digvAtArkapracetozvi ityAdi pramANam ( zA0 ti0 ) / cakSuHsadbhAve pramANamanumAnam / taccAnumAnam rUpopalabdhiH sakaraNikA kriyAtvAcchidikriyAvat iti / anenAnumAnena pakSadharmatAbalAcakSuHsiddhiH / iyameva rItirghANAdAvapi bodhyA (ma0 pra0 1 pR0 14) / tacca cakSuH taijasam ( nyA0 ma0 1 pR0 14 ) / cakSuSastaijasatvenumAnaM pramANam / taccAnumAnam cakSustaijasam sparzAdyavyaJjakatve sati parakIyarUpavyaJjakatvAtpradIpavat / prabhAvat iti vA (mu0 1 pR0 79) (ta0 bhA0 pR0 27 ) / cakSuSyanudbhUtazuklo guNosti / saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam dravatvam snehaH kriyA jAtiH samavAyazca etAni yogyavyaktivRttIni cakSu hyANi / tathA udbhUtarUpam udbhUtarUpavadravyaM ca cakSuhyam ( bhA0 pa0 zlo0 55-56 ) / taccAprApyaprakAzakAri bhavati iti vijJeyam (di0 1 tejoni0 pR080)| taijasaM golakameva cakSuH iti bauddhA AhuH / ucchRGkhalamate tu golakameva cakSuH na taijasam / [kha] rUpagrAhakaM mahadindriyam ( nyA0 ma0 1 pR0 14 ) (ta0 bhA0 pR0 26) / ghrANAdivAraNAya rUpagrAhakam iti vizeSaNam / manovAraNAya mahat iti / AlokAdivAraNAya indriyam iti ( ma0pra0 1 pR0 14) / [ga] ghaTe rakto varNaH iti rUpapratyakSAsAdhAraNaM kAraNam / tacca kRSNatArApravarti ( pra0 pra0 pR0 11) (ta0 saM0 ) / [5] sarvaprANinAM rUpavyaJjakam anyAvayavAnabhibhUtai For Personal & Private Use Only Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 277 stejovayavairArabdhaM ca cakSuH ( prazasta0 1 tejoni0 pR0 6) 2 tejaH / yathA sUryacakSuSe ( tANDyabA0 ) ityAdau ( vaac0)| caNDikA--(kalyANIzabde dRzyam ) / caturaNukam- (janyadravyasyAvayavaH ) caturbhikSyaNukairyadutpadyate tat (ta. dI0 1 pR0 9) / evaM paJcANukAhyam (ta0 kau0 1 pR0 3) / navyA nAstikAstu saMyuktANucaturviMzatikaM caturaNukam ityAhuH (pa0 mA0 ) / caturthI-(vibhaktiH ) tattaddhAtvarthe saMpradAnatvAdibodhikA vibhaktiH ( za0 pra0 zlo0 65 pR0 75) / yathA viprAya gAM dadAtItyAdau viprAyeti caturthI / caturthyarthazca [1] saMpradAnam / tacca kriyAkarmIbhUtavastuniSThasvatvabhAgitvenoddezyam / yathA viprAya gAM dadAti rAjJe daNDaM dadAtItyAdau vipro rAjA ca saMpradAnam / atra dAnena godaNDAdau yajamAnasvatvanivRttau viprarAjAdeH svatvotpAdAt godaNDaniSThasvatvabhAgitvena viprarAjoddezyakagodaNDakarmakadAnakartA iti bodhaH ( ma0pra0 pR0 6) / [2] uddezyatvam / yathA eSo_H zivAya namaH ityAdau caturthyarthaH (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 99) / [3] tAdarthyam / yathA yUpAya dAru ityAdau caturthyarthaH / atra tAdarthaM caturthI vAcyA iti vArtikena cturthii| [4] saMbandhaH / yathA nAradAya rocate kalahaH vaizyAya zataM dhArayatItyAdau / nAradAyetyatra rucyarthAnAM prIyamANaH (pA0 1 / 4 / 33 ) iti sUtreNa saMbandhamAtrabodhikA caturthI upapadavibhaktireva (ma0 pra0 pR0 6) / vaizyAyetyatra dhAreruttamarNaH ( pA0 1 / 4 / 35 ) iti sUtreNa saMbandhamAne caturthI / viSNave namaH ityAdau ca caturthyarthaH saMbandhaH / atra namaHsvastisvAhAsvadhAlaMvaSaDyogAcca ( pA0 2 / 3 / 16 ) iti sUtreNa saMbandhArthe caturthI upapadavibhaktireva ( ma0 pra0 pR0 6) / [5] viSayitvam / yathA puSpebhyaH spRhayati putrAya kruddhyatItyAdau caturthyarthaH / puSpebhya ityatra spRhAviSayapuSpasya spRherIpsitaH (pA0 sU0 1 / 4 / 36) ityanena saMpradAnatvAccaturthI / tadartho viSayitvam / tsyecchaaruupkriyaayaamnvyH| putrAyetyatra krudhaduheAsUyArthAnAM yaM prati kopaH ( pA0 For Personal & Private Use Only Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 nyaaykoshH| sU0 1 / 4 / 37) ityanena karmaNaH saMpradAnasaMjJA / caturthyartho viSayitvam / tasya kopenvayaH ( ga0 vyu0 kA0 4 pR0 96 ) / caturhataH-pRthivI hotA ityAdiko matrazcaturhotA / tasya matrasyAbhimAni tvenAtmabhUtaH kazcitpuruSaH prajApatinA caturvAramAmazritaH pratyuttaramuvAceti sa puruSazcatuhUtaH / tadIyanAmnA matropi catuhUtaH (jai 0 nyA0 a0 3 pA0 7 adhi0 4) / camasa:-pAtravizeSasthitAH somarasAzcamasAH ( jai0 nyA0 a0 3 pA0 2 adhi0 12) / cayanam-[ka] chidAheturvighaTTanam / . yathA vRkSaM phalAnyavacinotItyatra * cinoterarthaH / atra phalakarmakacchidAnukUlaM yat vRkSasya vighaTTanam ( cAlanam ) tadvAn ityevaM bodhaH ( za0 pra0 zlo0 73 pR0 99 ) / [kha] zAbdikAstu vibhAgapUrvakamAdAnam / yathA vRkSamavacinoti phalAnItyAdau cinoterarthaH ityAhuH / atra vRkSAtphalamAdatte iti bodhaH ( la0 ma0 suba0 pR0 92 ) / ' caramatvam-1 svasajAtIyapadArthaprAgabhAvAnadhikaraNatvam / yathA tantuH paTasya caramAvayavaH ityAdAvavayavasya caramatvam / yathA vA abravIt kriyatAmeSA sUtAnAM caramA kriyA ( bhA0 vi0 a0 24 ) uttiSThet prathamaM caiva caramaM caiva saMvizet ( manu0 ) ityAdau caramatvam / kvacitsvetarabhAvakAraNAnapekSakAryakatvam / yathA anumitiM prati parAmarza zvaramakAraNam ityAdI kAraNasya caramatvam iti gurucaraNAH prAhuH / caryA -(vidhiH) pradhAnabhUtaH sAkSAddharmahetuzcaryA (sarva0 saM0 pR0169 nakulI0 ) / cAkacakyam-bhramotpAdako doSavizeSaH yathA zuktau cAkacakyam (nIla0 prAmA0 50 37) / atra ca zuktau cAkacakyadoSavazAt idaM rajatam iti jJAnamutpadyate iti dhyeyam / ujvalatvamiti kazcidAha / tadAkArontaHkaraNavRttivizeSa iti mAyAvAdina AhuH / atrocyate / For Personal & Private Use Only Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 279 na hi lokasiddhasAmagrI prAtibhAsikarajatotpAdikA / kiMtu vilakSaNaiva / tathA hi kAcAdidoSadUSitalocanasya purovartidravyasaMyogAdidamAkArA cAkacakyAkArA ca kAcidantaHkaraNavRttirudeti iti cAkacakyasaMdarzana samudbuddharajatatvasaMskArasadhrIcInA iti ca ( vedAntapa0 ) (vAca0 ) / cAkacikyam-cAkacakyazabdasyArthInusaMdheyaH / cAkSuSam-1 cakSurjanyaM pratyakSam / yathA dravyacAkSuSaM prati cakSuHsaMyogaH kAraNam ityAdau / 2 cakSurmAhyam / yathA rUpAdi / cAritram-sarvathAvadyayogAnAM tyAgazcAritramucyate ( sarva0 saM0 pR065 aaii0)| cArvAkaH- (nAstikaH ) bRhaspatiziSyo lokAyatAkhyaH / atra vyutpattiH / cAruH lokasaMmataH vAkaH vAkyam yasya saH iti draSTavyA ( vAca0 ) / cArvAkazca pratyakSakapramANavAdI paramezvarasvarganarakapuNyapApAdikaM nAGgIkaroti / tanmataM tu sarvadarzanasaMgrahAdau sAyaNAdinA kiMcit kiMcita pradarzitam / tasmAdeva tat jJAtavyam / cikIrSA-[ka] kRtisAdhyatvaprakArikA kRtisaadhykriyaavissyinniicchaa| yathA pAkaM kRtyA sAdhayAmi ityAkArikecchA (ci0 4) (mu0 gu0 pR0 221 ) / yathA vA pAkaH kRtyA sAdhyatAm ityAkArikecchA ( vAca0 ) / atredamavadheyam / kRtisAdhyatAjJAnam iSTasAdhanatAjJAnaM ca cikIrSAM prati kAraNam / kRtiratra pravRttirUpA grAhyA / nAto jIvanayoniyatnasAdhyasvAbhAvikaprANavAyusaMcAre cikIrSA (ma0pra0 4 pR061)| balaviSTasAdhanatAjJAnaM tu cikIrSAyAM pratibandhakam iti / ato madhuviSasaMpRktAnnabhojane na cikIrSA ( mu0 gu0 pR0 221 ) / anye tu balavadveSaH pratibandhakaH ityAhuH / kecittu balavadaniSTAsAdhanatvajJAnamapi cikIrSAM prati kAraNam ityAhuH ( bhA0 pa0 zlo0 147-149) (mu0 gu0)| guravastu kRtisAdhyatAjJAnamAtraM cikIrSAM prati kAraNam ityAhuH (mu0 gu0 pR0 222 ) / navyAzcApi cikIrSAM prati kRti For Personal & Private Use Only Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 nyaaykoshH| sAdhyatAjJAnameva kAraNam ityAhuH ( nyA0 ma0 4 pR0 27 ) / ayamAzayaH / icchAyAH samAnaprakArakadhIsAdhyatvam iti niyamAtkRtisAdhyatvaprakArakecchAM prati kRtisAdhyatvaprakArakajJAnatvenaiva hetutvam iti ( ta0 pra0 4 pR0 106) / [kha] kRtiprakArakayatkicidvizeSyakecchA / yathA pAkaM cikIrSati ityAdI kRtiprkaarkpaakvishessykecchaa| sA ca pAkaM kRtyA sAdhayAmi itIcchA / atredaM bodhyam / pAkAdezca kRtikarmatvameva dvitIyayA pratyAyyate / na tu icchAyA viSayatvarUpaM karmatvam iti (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 59 ) / [ga] kRtivizeSyakecchA / sA ca yathA pAkakRtirbhavatu itIcchaiva (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 59) / [gha] guravastu kRtisAdhyatvaprakArakecchA ityAhuH (mu0 gu0 pR0 223 ) / atrocyate / kAryatvajJAnaM pravartakam / tathAhi jJAnasya kRtau janayitavyAyAM cikIrSAtiriktaM na kartavyamasti / tatsattve kRtivilambahetvantarAbhAvAt / cikIrSA ca svkRtisaadhytaajnyaansaadhyaa| icchAyAH svaprakArakadhIsAdhyatvaniyamAt / ata eva svakRtisAdhye pAke pravartate / na tvissttsaadhntaajnyaansaadhyaa| svakRtyasAdhye cikIrSApatteH (ci0 4) ( vAca0 ) / cit-1 [ka] caitanyavadasyArthInusaMdheyaH / [kha] ciditi prokto jIvaH ( sarva0 saM0 pR0 92 raamaanu0)| 2 asAkalyam / yathA kaccit kathaMcit jAtucit ityAdau / 3 cayanakartA / yathA agnicit ityAdau / 4 agniH iti ca yAjJikA AhuH / 5 avyaktAnukaraNam / yathA nahi kariNi dRSTe citkAreNa tamanumimatenumAtAraH ( ci0 pakSatA0 vAcaspatimizraH ) ityAdau iti kAvyajJA vadanti ( vaac0)| citiH-lAgalena kRSTe vyAmamAtre bhUpradeze nAnAvidhAbhiriSTakAbhiH pakSyAkAreNa sthAnaM niSpAdyate seyaM citiH (jai0 nyA0 a0 4 pA0 4 adhi0 7) / cittam-pramANamAtravyaGgayA vivekapravRttizcittam ( sarva0 saM0 pR0 188 naku0 ) / For Personal & Private Use Only Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 281 nyaaykoshH| ciranirmathitaH- (agniH) AdhAnakAle nirmathya gArhapatye nityaM dhRtogniH -- (jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 10) / cuzruSA--ikSudaNDabhakSaNe tadrasasvIkAre ca yaH zabdavizeSastasyAnukaraNaM ' cukSuSA iti ( jai0 nyA0 a0 10 pA0 2 adhi0 3 ) / cUDAmaNiH-ravigrahaH sUryavAre some somgrhstthaa| cUDAmaNiriti khyAta statrAnantaphalaM labhet / / ( pu0 ci0 pR0 347 ) / cet- (avyayam ) [ka] saMbhAvanAviSayatA / yathA suvRSTizcedabhaviSyat subhikSamabhaviSyat ityAdau / [kha ] asaMdehepi saMdigdhatayA kathanam ( zabdArthaci0 ) / yathA satyaM cedguruvAkyameva pitaro devAzca cet yoginI prItA cet paradevatA ca yadi cet vedAH pramANaM hi cet / zAktIyaM yadi darzanaM bhavati cedAjJApyamoghAsti cet svAtatrA api kaulikAzca yadi cet syAnme jayaH srvdaa||(tntrm ) ityAdI (vaac0)| ceSTA--(karma) [ 1 ] [ka] IpsitaM jihAsitaM vA arthamadhikRtyepsA jihAsAprayuktasya tadupAyAnuSThAnalakSaNA samIhA ( vAtsyA0 1 / 1 / 11) / yathA ceSTendriyArthAzrayaH zarIram ( gau0 1 / 1 / 11) ityAdau / [kha] prytnvdaatmsNyogaasmvaayikaarnnkkriyaa| [ga] svAsamavetasvAtiriktasparzavadanyaprayatnajanyakriyA (vai0 u0 5 / 1 / 1 ) / tallakSaNaM ca ceSTAtvameva / tacca prayatnajanyatAvacchedako jAtivizeSaH (gau0 vR0 1 / 1 / 11) / atrocyate AtmajanyA bhavedicchA icchAjanyA bhavetkRtiH / kRtijanyA bhaveceSTA tajjanyaiva kriyA bhavet // iti (vai0 vi0 5 / 1 / 1 ) / [] hitAhitaprAptiparihArArthaH spandaH (nyA0 vA0 1 / 1 / 11 pR0 71 ) / [3] hitAhitaprAptiparihArArthA kriyA (ta0 bhA0 prame0 pR0 25) / [ 2 ] zabdasmArakaH zabdAnumApako vA hastAdikriyAvizeSaH ( abhinayaH ) / yathA mUkasya padyagAnakA vA hastakriyA / annAnumAnaM ca ayam ghaTamAnayetizabdaviSayakAbhiprAyavAn ghaTamAnayetizabdavyaJjakaceSTAkartRtvAt yathA aham iti / asmAdanumAnAdbaTamAnayeti zabdAnu36 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28ra nyAyakozaH / 1 miti / tatorthapratyayaH iti bodhyam ( ma0 pra0 4 pR0 66 ) / kriyAvizeSe cocyate / bAhyervibhAvayelliGgairbhAvairantargataM nRNAm / svaravarNeGgitAkAraizcakSuSA ceSTitena ca // AkArairiGgitairgatyA ceSTayA bhASitena ca / netravaktravikAraizca gRhyatentargataM manaH // ( manu0 ) iti / vAyostu sparzanaM ceSTA vyUhanaM raukSyameva ca iti yAjJavalkyena tasyA vAyukAryatvamuktam (vA0 ) / ceSTA ca zabdasmArakatayA zabdAnumApakatayA vA pramAyAmupayoginI / tathAhi / iyaM ceSTA tAvadvividhA | kRtasaMmayA akRtasamayA ca / tatra kRtasamayA lipyAdivadabhipretaM zabdameva smArayati na kiMcitpramApayatIti lipiriva sApi na pramANam / ayamarthaH / zaGkhadhvanau tvayA Agantavyamiti zaGkhadhvaniM zrutvA Agacchati / yadA mayA tarjanyUrvIkriyate tadA tvayAsau tADanIya iti tathAvidhakaraNe tADayati / tathA ca anayA ceSTA kevalaM padArthAH smAryante na tu teSAM saMsargopi bodhyate iti pramitivirahAnna pramANatvamasyAH iti / anye tu mAnasaM bodhamAhuH ( ta0 va0 pR0 101 ) / akRtasamayA tu ceSTA prayojakAbhiprAyaM smArayantI satI prayojyaM pravartayati ( ta0 va0 pR0 100 - 101 ) / evaM ca ceSTA na pramANAntaram iti naiyAyikAH / tAntrikastu ceSTApa pramANAntaram ityAhuH ( ma0pra0 4 pR0 66 ) ( si0 ca0 ) / caitanyam - [1] [ka] jJAnavattvam ( di0 1\2 ) / yathA zarIrasya na caitanyaM mRteSu vyabhicArataH ( bhA0 pa0 lo0 49 ) ityAdau / [kha] jJAnecchAyatnavattvam ( la0 va0 ) / yathA Atmanazcaitanyam / atra zrutiH caitanyamAtmano vidyAt iti ( vA0 ) / [ 2 ] citau buddhyAdeH pratibimba: ( cicchAyA ) caitanyam iti sAMkhyA: / [ 3 ] buddhyAdAvAtmAdhyAsAt ( cicchAyA citpratibimba: ) caitanyamiti mAyAvAdino vadanti / atrocyate caitanyaM paramANUnAM pradhAnasyApi neSyate / jJAnakriye jagatkaya dRzyete cetanAzraye // iti ( vedAntakA 0 ) ( vA0 ) / caitanyaM dRkkriyArUpaM tadastyAtmani sarvadA / sarvatazca yato muktau zrUyate sarvatomukham // ( sarva0 [saM0 pR0 182 zaiva0 ) / 1 For Personal & Private Use Only Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 283 codanA- 1 [ka ] vidhivAkyam / codanA copadezazca vidhizcaikArtha.. vAcinaH iti ( bhaTTakA0 ) / yathA odanakAmaH paceta svargakAmo yajeta ityAdi vaakym|[kh] prAbhAkarAstu pravartakaM vedavAkyaM codanA / yathA codanAlakSaNortho dharmaH ( jai0 sU0 1 / 1 / 2 ) ityAdau jyotiSTomena vargakAmo yajeta ityAdi vAkyam ityAhuH (lau0 bhA0 pR03)| [ga] pravartakaH zabdazcodanA (jai0 sU0 vR0 a0 1 pA0 1 sU0 2) / [gha] karmotpattivAkyam (jai0 sU0 vR0 a0 2 pA0 2 sU0 16) / bhaTTAstu [Ga] preraNA phlbhaavnaa| yathA svargakAmo yajeta ityAdau liGAdyarthAbhidhArUpA codanA ityAhuH ( vaac0)| [ca] pravartanA / [cha] pravRttihetuH / yathA jJAnaM jJeyaM parijJAtA trividhA karmacodanA ( gItA ) ityAdAviSTasAdhanatvajJAnam iSTasAdhanaM karma etajjJAnAzrayazceti trividhA codanA bhavati ( shriidhrH)| [ja] ajJAtArthajJApakaM zabdamAtram (ratnaprabhA0 pR0 12 ) / yathA codanApravRttibhedAcca ( zArI0 bhA0 11111 pR0 2 ) ityAdau / 2 codanAviSayo yAgAdiprayatnaH / yathA ekaM vA saMyogarUpacodanAkhyAvizeSAt ( jai0 sU0 2 / 4 / 9 ) ( ratnaprabhA0 ) / ityatra puruSaprayatnazcodyate ( zAbarabhA0 2 / 4 / 9 ) iti ( vAca0 ) / 3 codanA nAma apUrvam (jai0 sU0 vR0 a0 2 pA0 1 sU0 5 ) / cauryam -paramAtrasvatvavadravyaharaNam / yathA sA ca dravyavazA kutastava dhanam dyUtena cauryeNa vA cauryAtaparigrahopi . bhavato naSTasya kAnyA gatiH ( udbhaTaH ) ityAdau ( vaac0)| atrocyate manunA syAtsAhasaM tvanvayavat prasabhaM karma yat kRtam / niranvayaM bhavetsteyaM hRtvApahvayate ca yat // ( manu0 a0 8 zlo0 332 ) iti / atra apavyayate iti pAThAntaram / nAradenApi upAyairvividhaireSAM chalayitvApakarSaNam / suptamattapramattebhyaH steyamAhurmanISiNaH // iti ( vIramitro0 2 pR0 489 ) / ciH-(pratyayaH) [ka] abhUtatadbhAvabhavyarthaH / yathA ghaTaM zuklIkarotItyAdI zauklayAdiH / tadarthazca abhUtasya pUrvakAlAvacchedena zuklatvAdibhAvarahitasya tadbhAvaH zauklayAdiH / athavA abhUtaH pUrvakAlAvacchedena For Personal & Private Use Only Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 nyaaykoshH| dharmiNyavidyamAnastadbhAvaH zauklayAdiH iti / atra zauklayAdibhAvazvipratyayArthaH / tathA ca prakRtyarthasya zuklasya pUrvakAlAvacchinnaskhaniSThAbhAvapratiyogitvasahitAdheyatvasaMbandhena pratyayArthe zauklathe anvayaH (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 102-103 ) / atra svapadam lakSaNayA zuklavarNaviziSTazuklarUpaprakRtyarthaparam / [kha] zAbdikAstu yatra prakRtireva vikArasAdRzyamApadyamAnA vivakSyate tatra vipratyayaH / yathA saMghIbhavanti brAhmaNAH tvadbhavati devadatta ityAdAvapi ityAhuH ( la0 m0)| chalam-- [ka] vacanavighAtorthavikalpopapattyA chalam (gau01|2|10)| chalaM niranuyojyAnuyogarUpe nigrahasthAne evAntarbhavati nAtiriktaH padArthaH iti jJeyam ( gau0 1 / 1 / 1) / [kha] vaktRtAtparyAviSayArthakalpanena dUSaNAbhidhAnam / atra tAtparyAviSayatvaM ca vizeSye vizeSaNe saMsarge vA vijJeyam / yathAkramamudAharaNAni yathA nepAlAdAgatoyaM navakambalavattvAdityatra navasaMkhyAparatvakalpanayA asiddhyabhidhAnam / prameyaM dharmatvAdityatra puNyatvArthakalpanayA bhAgAsiddhayabhidhAnam / vahnimAn dhUmAdityatra dhUmAvayave vyabhicArAbhidhAnam iti ( gau0 vR0 1 / 2 / 10) / [ga] abhiprAyAntareNa prayuktasya zabdasyArthAntaraM prakalpya dUSaNAbhidhAnam ( ta0 bhA0 pR0 50) (ta0 dI0 pR0 43 ) / yathA navakambaloyaM devadattaH iti vAkye nUtanAbhiprAyeNa prayuktasya zabdasya navatvasaMkhyAviziSTamarthAntaramAzaGkaya kazcidUSayati / nAsya nava kambalAH santi daridratvAt / na hyasya dvitvamapi saMbhAvyate kuto nava iti ( ta0 bhA0 pR0 50) ( nIla0 pR0 43 ) / yathA vA navaputroyaM devadatta ityatra nUtanAbhiprAyeNa prayuktanavazabdasya navatvasaMkhyAbhiprAyakatvaM prakalpya dUSaNAbhidhAnaM kriyate eka eva putraH kaSTenAnena labdhaH kutosya navasaMkhyAkAH putrAH iti (pra0 pra0 pR. 24) / [gha] zabdavRttivyatyayena pratiSedhahetuH ( sarva0 saM0 pR0 240 akSa0 ) / chalaM trividham vAkchalam sAmAnyacchalam upacAracchalaM ceti tasya navasaMkhyAkAH putrAH iti ( For Personal & Private Use Only Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 285 ( gau0 1 / 2 / 11) / prakArAntareNa chalaM trividham abhidhAnatAtparyopacAravRttivyatyayabhedAt iti ( sarva0 saM0 pR0 240 akSa0 ) / [3] aniSTamarthamAropya tanniSedhazchalaM matam iti ( tA0 ra0 zlo0 94 ) / chidram--gartavadasyArthInusaMdheyaH ( nyA0 vA0 1 / 1 / 14 pR0 81 ) / chedanam-ArambhakasaMyogavirodhivibhAgAvacchinnakriyA / yathA tRNaM chinattItyAdau chiderarthaH / atra chidyarthaniviSTa ca saMyoge vibhAge vA svAvayavavRttitvasaMbandhena tRNAderanvayaH (za0 pra0 zlo0 72 pR0 94 ) / yathA vA karapAdadato bhaGge chedane karNanAsayoH ( yAjJa0 a0 2 zlo0 224 ) abhijJAzchedapAtAnAM kriyante nandanadrumAH ( kumAra0 sa0 2 zlo0 41 ) ityAdau ( vAca0 ) / jagat-1 sthAvarajaGgamAtmakaM sarvapadArthajAtam / yathA yacca kiMcijagatsarvaM dRzyate zrUyatepi vA / antarbahizca tatsarva vyApya nArAyaNaH sthitaH ( nArA0 upa0 ) yadA sa devo jAgarti tadedaM ceSTate jagat ( manuH a0 1 zlo0 52) jagadyonirayonistvaM jagadanto nirantakaH / jagadAdiranAdistvaM jagadIzo nirIzvaraH // (kumAra0 sa0 2 zlo0 9) ityAdI carAcaraM satyabhUtaM sarva vizvaM jagadbhavati / jagato lakSaNaM ca prameyatvam abhidheyatvaM vaa| taccezvarIyapramAviSayatvam IzvarIyAbhidhAviSayatvaM ca grAhyam / tena jIvAnAmasarvajJatvena aihikAmuSmikanikhilapadArthAnAmajJAnepi nAvyAptiH / 2 vAyuriti paurANikAH / 3 loka iti kAvyajJA vadanti ( vAca0 ) / jaDatvam--1 jJAnAdimAn yo yaH tattadvyaktitvAvacchinnapratiyogitAkabheda kuuttvttvm| tena suSuptikAle jJAnAdisAmAnyAbhAvasattvepi avyApyavRttidharmAvacchinnapratiyogitAkabhedasyAvyApyavRttitvena jJAnAdyavacchinnapratiyogitAkabhedasya cAtmani sattvepi na doSaH (la0 v0)| yathA vRkSa For Personal & Private Use Only Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 nyaaykoshH| pASANAdInAM jaDatvam / 2 vedagrahaNAsAmarthya jaDatvamiti dharmajJAH / 3 mandabuddhitvamiti nItijJAH / 4 mUrkhatvaM ceti kAvyajJA AhuH / janakam-[kha] kaarnnvdsyaarthiinusNdheyH| kAraNatvaM ca dvividham / svarUpa yogyatvam phalopahitatvam / AdyaM yathA ghaTaM pratyaraNyasthasyApi daNDAderjanakatvam / dvitIyaM yathA icchAM prati jJAnasya janakatvam / svarUpayogyatvaM ca janakatAvacchedakadharmavattvam / sa ca dharmo ghaTaM prati daNDaH kAraNamityatra daNDatvAdiH / phalopahitatvaM cAvyavahitapUrvavRttitvasaMbandhena phalaviziSTatvam / [kha] utpattiprayojakatvam / yathA janyAnAM janakaH kAlaH ( bhA0 pa0 zlo0 46 ) ityAdau / jananam- 1 utpattivadasyArthInusaMdheyaH / 2 janma / 3 AvirbhAvaH / yathA yadaiva pUrve janane zarIram ( kumAra0 sa0 1 zlo0 53 ) ityAdau / 4 dIkSitasya yajJAdiSu dIkSAdisaMskAravizeSa iti yAjJikAH / atra zrutiH punarvA etamRtvijo garbha kurvanti ye dIkSayanti ityAdiH ( vAca0 ) / smRtirapi mAturadhijananaM dvitIyaM mauJjibandhane / tRtIyaM yajJadIkSAyAM dvijasya zruticodanAt // ( manuH a0 2 zlo0 169) iti / 5 matrANAM mAtRkAvarNAduddhAro jananaM smRtam ( sarva0 saM0 pR0 369 pAta0 ) / janma-[ka] zarIrendriyabuddhInAM nikAyaviziSTaH prAdurbhAvaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 2) / atrocyate aNDajodbhijasaMsvedajarAyujamathApi vaa| caturdhA janma ityetadbhUtagrAmasya lakSaNam // ( bhA0 Anu0 a0 42) iti / [kha] dehendriyamanobuddhivedanAbhiH saMbandhaH ( vAtsyA0 1 1 / 19) ( vai0 u0 6 / 2 / 15) / [ga] viziSTazarIrasaMbandhaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 2 ) / [gha] vijAtIyazarIrAdyaprANasaMyogaH (gau0 vR0 1 / 1 / 19) / zarIraprANasaMyoga AdyatvaM ca svasajAtIyazarIravRttiprANasaMyogadhvaMsAnadhikaraNatvam (rAma0 1 pR0 20 ) / / Ga] AdyazarIrapANasaMyogaH ( di. 1 pR0 20 ) / yathA asmadAdInAM janma / zarIra AdyatvaM ca svasajAtIyazarIradhvaMsAnadhikaraNatvam / zarIraprANa For Personal & Private Use Only Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / _muktameva / [ca] jAtiviziSTAbhirdehendriyamanohaMkArabuddhavedanAbhi: puruSasyAbhisaMbandhaH iti sAMkhyA AhuH (sAMkhya0 kau0 ) / [cha] svAdRSTopanibaddhazarIragrahaNamiti kecit ( vAca0 ) / [ja] nikAyaviziSTAbhiH zarIrendriyabuddhivedanAbhiH saMbandho janma ( nyA0 vA0 ) / janyatvam -- yadadhIno yasya samayasaMbandhaH yadvyatirekaprayukto yadvyatirekaca tattvam ( mU0 ma0 1 ) / yathA janyAnAM janakaH kAlaH ( bhA0 pa0 lo0 46 ) ityAdau ghaTapaTAdInAM mRttantvAdijanyatvam / adhikaM tu kAryazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditaM tatra draSTavyam / jayaH - 1 grahaNAvacchinnaparAbhavaH / yathA zatruM zatAni jayatItyatra jayatyarthaH 1 parAbhavazca tiraskAraH / atra zatasya grahaNAnukUlo yaH zatrukarmakaH parAbhavaH tatkartA ityevaM bodhaH ( za0 pra0 zlo0 73 pR0 98 ) / 2 parApekSayotkarSalAbhaH / 3 vazIkaraNam / yathA indriyajaya ityAdau ( vA0 ) / jayanam -- jayazabdavadasyArthonusaMdheyaH / jayantI - 1 nandA mArgazire zuklA saptamyAnandadAyinI / jayantI nAma sA proktA puNyA pApaharA smRtA // ( pu0 ci0 pR0 104 ) / 2 zrAvaNasya tu mAsasya kRSNASTamyAM narAdhipa / rohiNI yadi labhyeta jayantI nAma sA tithiH // ( pu0 ci0 pR0 119 ) / jayapatrakam - ( hukumanAmA iti pra0 ) yathopanyastasAdhyArthasaMyuktaM sottarakriyam / sAvadhAraNakaM caiva jayapatrakamiSyate ( mitAkSarA a0 lo0 91 ) / jarAyu: - [ka] garbhaveSTana carmapuTakam ( di0 1 pRthivI 0 pU0 70 ) / yathA jarAyujaM mAnuSAdInAM zarIram (mu0 1 pRthivI0 pR0 70 ) ityAdI | jarAyujabhedAzca manunA ( a0 1 zlo0 43 ) darzitA yathA pazavazca mRgAzcaiva vyAlAzvobhayatodataH / rakSAMsi ca pizAcAzca manudhyAzca jarAyujAH // iti / tatra vyAlAH siMhAdyAH ( kullU 0 ) tallakSaNaM tu yA tu carmAkRtiH sUkSmA jarAyuH sA nigadyate iti / zukrazoNitayoryogastasminsaMjAyate yataH / tatra garbho bhavedyasmAttena prokto For Personal & Private Use Only 287 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 nyaaykoshH| jarAyujaH / iti ( devIbhAga0 ) ( vAca0 ) / [kha] garbhAvaraNacarma ( kullaka0 1 / 43 ) / yathA jarAyuNA mukhe channe kaNThe ca kaphaveSTite / vAyormArganirodhAcca na garbhasthaH praroditi // ( suzruta0 ) ityAdau / [ga] yA tu carmAkRtiH sUkSmA jarAyuH sA nigadyate ( devIbhAga0 ) / jatilAH--AraNyAstilAH ( jai0 nyA0 mA0 10.8 adhi0 4) / jalam -1 ApaH ityasyArthInusaMdheyaH / atrocyate apAM zaityaM tathA kledo dravatvaM snehasaumyatA / jihvAbhiSyandanaM cApi bhaumAnAM sravaNaM tathA // caturthamApo vijJeyaM jihvAdhyAtma pracakSate / adhibhUtaM rasAstatra somastatrAdhidaivatam // ( bhA0 Azva0 ) iti / apAM pariNAmazchAndogye samAnAyate / ApaH pItAstredhA vidhIyante / tAsAM yaH sthaviSTho dhAtustanmUtraM bhavati / yo madhyamastallohitam / yoNiSThaH sa prANaH iti ( vAca0 ) / atredaM bodhyam / himakarakAdInAM sAMsiddhikadravatvamastyeva / na tu naimittikadravatvam / adRSTavizeSeNa ghanIbhAvAtsAMsiddhikadravatvapratibandhamAtram (si0 ca0 1 pR0 7) / 2 lagnAvadhikaM caturthasthAnamiti kArtAntikA AhuH / 3 pUrvASADhAnakSatramiti mauhUrtikA aahuH| jalpaH-( kathA ) [ka] yathoktopapannazchalajAtinigrahasthAnasAdhanopAlambho jalpaH ( gau0 1 / 2 / 2) / yathoktopapanna iti / pramANatarkasAdhanopAlambhaH siddhAntAviruddhaH pazcAvayavopapannaH pakSapratipakSaparigrahaH / chalajAtinigrahasthAnasAdhanopAlambha iti / chalajAtinigrahasthAnaiH sAdhanamupAlambhazvAsminkriyata iti / evaMvizeSaNo jalpaH ( vAtsyA0 1 / 2 / 2 / [kha] ubhayapakSasAdhanavatI vijigISukathA (gau0 vR0 1 / 2 / 2) ( ta0 bhA0 pR0 44) ( ta0 dI0 pR0 43 ) ( sarva0 saM0 pR0 239 akSa0 ) / [ga] sa ca chalAdisaMpanno jalposya vijayaH phalam iti ( tA0 ra0 zlo0 78 ) / jalpazca yathAsaMbhavaM sarvanigrahANAmadhikaraNam / parapakSe dUSite svapakSasthApanaprayogAvasAnazca bhavatIti bodhyam (ta0 bhA0 pR0 44) / For Personal & Private Use Only Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 289 jahatsvArthA--(lakSaNA) [ka] yatra vAcyArthasyAnvayAbhAvastatra jahatI / yathA maJcAH krozantIti ( ta0 dI0 4 pR0 30 ) / yathA vA AyughRtam ityAdau ( kAvyapra0 u0 2 ) / atra vyutpattiH jahat svArtho yAm iti ( vAca0 ) / jahati padAni svArthaM yasyAM sA jahatsvArthA (vai0 sA0 ) iti vA / atrAyaM niyamaH / jahatsvArthA ca tatraiva yatra rUDhivirodhinI iti ( nyA0 ma0 kha: 4 pR0 11 ) : yatra zakyAnvayabodhe / rUDhiH prasiddhiH samudAyazaktirvA / virodhinI yogvirodhinii| yogaH saMbandhaH / maJcAH krozantItyatra vAcyArthasya krozanakartRtvAnvayAsaMbhavAnmaJcapadaM maJcasthapuruSe lAkSaNikam iti ( nIla0 4 pR0 30) / AyughRtamityatrAyuHzabdenAyuHsAdhanasya bodhanAtsvArthasya zakyArthasya AyuSastyAgAjahatsvArthAtvamiti bodhyam / tathA cAtra AyuHsAdhanaM ghRtam iti bodhaH / [kha] lakSyatAvacchedakarUpeNa lakSyamAtrabodhaprayojikA lakSaNA (nyA0 bo0 4 pR0 20) / yathA gaGgAyAM ghoSa ityAdI gaGgApadasya tIre lakSaNA (mu0 4 pR0 180 ) / [ga] zakyAvRttirUpeNa bodhakatayA jahatsvArthatyucyate / yathA tIratvAdinA gaGgAdipadasya bodhakatvam ( za0 pr0)| atredaM bodhyam / gaGgApadasya zakyArthe pravAharUpe ghoSasyAnvayAnupapattistAtparyAnupapattirvA yatra pratisaMdhIyate tatra lakSaNayA tIrasya bodhaH iti / atrAyaM vizeSaH / gaGgApadazakyapravAhasaMbandhasya tIre sattvAttAdRzazakyasaMbandharUpalakSaNAjJAnAdgaGgApadAttIropasthitiH (tiirsmRtiH)| tataH zAbdabodhaH (mu0 4 pR0 180 ) (nyA0 bo0 4 pR0 20) / anye tvaaH| yadA gaGgApadAttIratvena tIramAtrabodhastadA jahatsvAthaiva lakSaNA / yadA tu gaGgApadAdgaGgAtIratvena gaGgAtIrabodhastadA ajahatsvArthA lakSaNA iti ( di0 4 pR0 180) / evameva maJcAH krozanti ityAdAvapi bodhyam / tarkaprakAzepyuktam / gaGgAyAM ghoSa ityAdau svArthasya pravAhasya tyAgAt tIre ghoSaH ityeva bodhH| yadi ca gaGgAtIratvena bodhaH tadA ajahatsvAthaiva iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 39) / [gha] svArthaparityAgena parArthalakSaNA ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 39) / zAbdikAzca zakyArthaparityAgena itarArthalakSaNA jahatsvArthA / zakyArtha35 nyA0 ko.. . For Personal & Private Use Only Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| parityAgazca zakyArthasya yena kenApi rUpeNa lakSyArthAnvayinA ananvayitvam / gAM bAhIkaM pazyetyAdau gopadasya gosadRze lakSaNAyAmapi na gostadanvayidarzanakriyAnvayitvam ( la0 ma0) / tena gaGgAyAM ghoSa ityatra gaGgAtIratvena bodhepi jahatsvAthaiva lakSaNA na tvajahatsvArtheti vadanti / mAyAvAdinastu zakyArthamanantarbhAvya yatrArthAntarasya pratItiH tatra jhllkssnnaa| yathA viSaM bhukatyAdau / atra svArtha vihAya zatrugRhe bhojananivRttirlakSyate ( vedaantp0)| ... jahadajahatsvArthA--( lakSaNA )[ka ] yatra vAcyaikadezatyAgenaikadezAnvaya statra jahadajahatI lakSaNA / yathA soyaM devadatta ityAdau ayamAtmA tattvamasi zvetaketo ( chAndo0 6817 ) ityAdau ca (ta0 dI0 4 pR0 30 ) ( nIla0 4 pR0 30 ) / atra jahacca ajahacca svArtho yAm iti vyutpattirdraSTavyA (vaac0)| soyaM devadatta ityAdau tattAMzasyedAnImasaMbhavAddhAnam / idaMtAMzasya saMbhavAdahAnamiti jahadajahalakSaNAmAcakSate naiyAyikAH (nIla0 4 pR0, 30) / tattvamasItyAdau tu tatpadavAcye sarvajJatvAdiviziSTe caitanyai tvaMpadavAcyasya kiMcijjJatvAntaHkaraNAdiviziSTasyAbhedAnvayAnupapattyA ubhayatra vizeSaNAMzaparityAgaH / tathA ca tatpadalakSyasya zuddhacaitanyasya vaMpadalakSyeNa tena sahAbhedAnvayopapattirityabhiprAyaH / idamudAharaNaM ca jIvabrahmaNoraikyaM bruvatAM mAyAvAdinAM siddhAntAbhiprAyeNAstIti vijJeyam (nIla0 4 pR0 30 ) / atra kecidAhuH / yathA ghaTaH anitya ityAdAvanityatvamya ghaTatvAdAvanvayAyogyatvepi vizeSye ghaTenvayaH tathAtrApi viziSTayorabhedAnvayAnupapattAvapi zaktyupasthApitayorvizeSyamAtrayorabhedAnvayopapattau nAtra lakSaNA svIkriyate iti ( vedAntapa0 ) / [kha] vAcyArthaikadezatyAgenaikadezavRttilakSaNA ( vAca0 ) / [ga] mAyAvAdinastu yatra viziSTavAcakaH zabdaH ekadezaM vihAyaikadeze vartate tatra jahadajahallakSaNetyAhuH / udAharaNaM tu kAkebhyo dadhi rakSyatAmityAdikameva / tatra zakyakAkatvaparityAgenAzakyadadhyupaghAtakatvapuraskAreNa kAke akAkepi zabdasya pravRtteH For Personal & Private Use Only Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH|| 291 (vedaantp0)| kecinnaiyAyikAzca jahatsvArthAyAmiyaM lakSaNAntarbhavatIti nAtirikteyaM jahadajahatsvArthA lakSaNAAGgIkartavyA iti manyante / jhdjhllkssnnaa-jhdjhtsvaarthaavdsyaarthiinusNdheyH| jahallakSaNA-jahatsvArthAvadasyArthInusaMdheyaH / atra vyutpattiH jahat svArtho yAm iti ( vAca0 ) / uttarapadasya svArtha ityasya lopaH / jAgaraNam-yathArthapratyayapravAhaH ( nyA0 lI0 gu0 pR0 31 ) / jAghanI-pazupuccham (jai0 sU0 vR0 a0 3 pA0 3 sU0 20) / jAtiH- 1 ( sAmAnyam ) [ka] samAnaprasavAtmikA jAti: ( gau0 2 / 2 / 68 ) / samAnaH samAnAkArakaH prasavo buddhijananamAtmA svarUpaM yasyAH sA / tathA ca samAnAkArabuddhijananayogyatvamarthaH ( gau0 vR0 2 / 2 / 68 ) / tallakSaNaM ca prakAratayA zabdazaktigrahaviSayatvam / zaktisaMbandhena jAtipadavattvam iti naiyAyikasiddhAntaH / atra jAtI vyaktI vA viziSTa vA samudAye vA zaktirityatra prAbhAkarAdInAM vipratipattayastAvat zaktizabdavyAkhyAnAvasare pradarzayiSyanta iti tAstatraivAvalokanIyAH / jAtibAdhakAni SaT santi / tathA coktamudayanAcAryeNa vyakterabhedastulyatvaM sNkrothaanvsthitiH| rUpahAnirasaMbandho jAtibAdhakasaMgrahaH // iti (dravyakira0 ) / tadarthazca vyaktyabhedAdizabdeSu draSTavyaH / [kha] yaJca keSAMcidbhadaM kutazcidbhedaM karoti tat sAmAnya vizeSo jAtiriti ( vAtsyA0 2 / 2 / 68 ) (vai0 1 / 2 / 3 ) ( vai0 u0 1 / 2 / 3 ) / [ga] samAnAkArabuddhijananayogyadharmavizeSaH nityAnekasamavetaH ityapi vadanti ( gau0 vR0 2 / 2 / 68 ) ( ta0 pra0 1) / yathA sAmAnyaparihInAstu sarve jAtyAdayo matAH ( bhA0 50 zlo0 15) ityAdau / yathA vA saMketo gRhyate jAtau guNadravyakriyAsu ca / saMketitazcaturbhedo jAtyAdi tireva vA ( kAvyapra0 u0 2) asaMpAdayataH kaMcidartha jAtikriyAguNaiH ( mAgha0 sa0 2 zlo0 47 ) ityAdau dravyatvaguNatvakarmatvAdirjAtiH / [5] zAbdikAstu anugataikAkArabuddhijanana For Personal & Private Use Only Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 nyaaykoshH| samarthaH avayavavyaGgayaH sakRdupadezavyaGgathazca dharmavizeSaH ityAhuH / atrocyate / AkRtigrahaNA jAtirliGgAnAM ca na sarvabhAk / sakRdAkhyAtani hyA gotraM ca caraNaiH saha // iti (mhaabhaa0)| AkRtigrahaNetyasya anugatasaMsthAnavyaGgyetyarthaH / yathA manuSyatvapazutvaghaTatvAdijAtiH / liGgAnAM ca na sarvabhAk sakRdAkhyAtani |tysy asarvaliGgatve sati ekasyAM vyaktau kathanADhyaktyantare kathanaM vinApi sugrhetyrthH| yathA braahmnntvksstriytvaadijaatiH| tatra brAhmaNA dvividhAH gauDadrAviDabhedAt / sArasvatAH kAnyakubjAH gauDA utkalA maithilAzceti paJca gauDAH / gurjarA mahArASTrIyAH karnATakAstailaMgAH kevaladrAviDAzceti paJca drAviDAH / gotraM ca caraNaiH sahetyasya apatyapratyayArthaH zAkhAdhyetRrUpazcaitAvarthoM jAtirityarthaH / yathA aupagavI kaThI barSAMcI iti / [3] saMbandhibhedAtsattaiva bhidyamAnA gavAdiSu / jAtirityucyate tasyAM sarve zabdA vyavasthitAH // tAM prAtipadikAthaM ca dhAtvathaM ca pracakSate / sA nityA sA mahAnAtmA tAmAhustvatalAdayaH // ( sarva0 saM0 pR0 304 pANi0 ) / zuddhasaMkIrNabhedena pratyekaM dvividhA brAhmaNatvAdi tiriti manvAdayaH / AkRtivyaGgayameva sAmAnya jAtiriti prAbhAkarAH / tanmate guNakarmaNorjAti sti iti bodhyam (vai0 vi0 1 / 2 / 3 ) / 2 svabhAva iti kAvyajJAH / 3 mAtrAkRtaM chando jAtiriti vRttazAstrajJAH / 4 dRSTajAtizeSajAtivizleSajAtiprabhRtayaH prAcInAnAmiSTakarmasaMjJAbhedAH iti lIlAvatIkArAH (vAca0 ) / 5 janmeti dharmajJAH / tatroktam AcAryastvasya yAM jAtiM vidhivadvedapAragaH / utpAdayati sAvitryA sA satyA sAjarAmarA // iti (manu0 a0 2 zlo0 148 ) / 6 jAtivAcakaH zabdo jAtiriti shaabdikaaH| 7 [ka] sAdharmyavaidhAbhyAM pratyavasthAnaM jAtiH (gau0 1 / 2 / 18) / tadarthazca vyAptinirapekSAbhyAM sAdharmyavaidhAbhyAM pratyavasthAnaM dUSaNAbhidhAnaM jAtiH iti / vyAptinirapekSatayA dUSaNAbhidhAnamityeva vAcyam / tena ca saMdarbhaNa dUSaNAsamarthatvaM svavyAghAtakatvaM vA darzitam (gau0 vR. 12 / 18 ) / atra cintyate / iyaM ca jAtirhetvAbhAsadoSadezanAbhAsA iti pratibhAti / iyaM jAtiniranu For Personal & Private Use Only Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 293 yojyAnuyogarUpe hetvAbhAsentarbhavati ityanye / prayukte hi hetau yaH prasaGgo jAyate sA jAtiH / sa ca prasaGgaH sAdharmyavaidhAbhyAM pratyavasthAnamupAlambhaH pratiSedha iti / udAharaNasAdharmyAtsAdhyasAdhanaM heturityasyodAharaNasAdharmyaNa pratyavasthAnam / udAharaNavaidhAtsAdhyasAdhanaM heturityasyodAharaNavaidhahNa pratyavasthAnam / pratyanIkabhAvAjjAyamAnortho jAtiriti (vAtsyA0 1 / 2 / 18) / [kha] chalAdibhinnadUSaNAsamarthamuttaram / [ga] svavyAghAtakamuttaram (gau0 vR0 1 / 2 / 18 ) ( sarva0 saM0 pR0 240 akSa0 ) ( nIla0 pR0 43 ) / [gha ] asaduttaram ( ta0 dI0 pR0 43 ) ( ta0 bhA0 pR0 50 ) / uttarasyAsattvaM tu svAsAdhakatAsAdhAraNyena parAsAdhakatAsAdhakatayA svavyAghAtakatvam (nIla0 pR0 43) / yathA parvato vahnimAn dhUmAnmahAnasavadityatra yadyayaM parvato mahAnasasAdhALUmavattvAdvahnimAn tarhi hadasAdhAt dravyatvavattvAdvahnayabhAvavAneva kiM na syAt iti (pra0 pra0 pR0 24) / [2] prayukte sthApanAhetau dUSaNAzaktamuttaram / jAtimAhurathAnye tu svavyAghAtakamuttaram // ( tA0 20 pari0 2 zlo0 97 ) / jAtayazcaturviMzatiH / sAdharmyasamaH vaidharmyasamaH utkarSasamaH apakarSasamaH varNyasamaH avarNyasamaH vikalpasamaH sAdhyasamaH prAptisamaH aprAptisamaH prasaGgasamaH pratidRSTAntasamaH anutpattisamaH saMzayasamaH prakaraNasamaH ahetusamaH arthApattisamaH avizeSasamaH upapattisamaH upalabdhisamaH anupalabdhisamaH nityasamaH anityasamaH kAryasamaH iti (gau0 5 / 1 / 1) (ta0 bhA0 pR0 50-51) (ta0 dI0 pR0 43-45) / atra ahetusama ityasya sthAne hetusama iti pAThaH keSucitpustakeSu dRzyate sa sUtreSvanupalambhAdapapAThaH iti vijJeyam / jAtibAdhakam-vyaktyabhedAdyanyatamam / jAtibAdhakAni tu SaT / vyaktya bhedaH tulyatvam saMkaraH anavasthA rUpahAniH asaMbandhazceti (dravya kir0)| jijJAsA-1 [ka] praznaH ( ga0 avayava0 hetu0 pR0 60 ) / yathA loke kiM vahnimat iti prazne tadgRhaM vahnimat ityuttarite kutaH iti For Personal & Private Use Only Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 nyaaykoshH| jijJAsAyAM dhUmavattvAt ityuttaraM ca ( dIdhi0 hetu0 pR0 176 ) ityAdau / [kha] avAntaradharmaprakArakajJAnecchA / iyaM ca vizeSajijJAsetyucyate (ga0 savya0 ) / yathA ghaTe dravyatvena jJAtepi kosau iti vizeSato jijJAsodeti / [ga] vishessjnyaangocrecchaa| tacca jJAnaM svaniSTham paraniSThaM vaa| tena jalpakathAyAM paraM prati na praznAnupapattiH (ga0 pra0 3 pR0 34 ) / 2 vicAraH / yathA athAto dharmajijJAsA (jai0 sU0 1 / 1 / 1 ) OM athAto brahmajijJAsA OM (70 sU0 1 / 1 / 1 ) ityAdau / yathA vA duHkhatrayAbhighAtAjijJAsA tadavaghAtake hetau ( sAM0 kA0 ) ityAdI vicAro jijJAsApadArthaH / jinaH-arhannAmakastattvajJAnopadeSTA / yathA hastinA pIDyamAnopi na gacchejjainamandiram ityAdau jinaH ( vAca0) / jinalakSaNaM tu sarvadarzanasaMgrahe uktam / tadyathA balabhogopabhogAnAmubhayordAnalAbhayoH / antarAyastathA nidrA bhIrajJAnaM jugupsitam // hiMsA ratyaratI rAgadveSAvavirati smaraH / zoko mithyAtvameteSTAdaza doSA na yasya saH // jino devo guruH samyaktattvajJAnopadezakaH ( sarva0 saM0 pR0 86-87 AI0 ) / tanmatAdikaM tu syAdvAdAdikam jIvasya dehaparimANarUpatvanirUpaNAdikaM ca sarvadarzanasaMgrahe Ahetadarzane anyajainagrantheSu ca draSTavyam / jIvaH-1 ( AtmA )[ka] yo ghrANAdInAM karaNAnAM prayoktA sa AtmA (vai0 u0 3 / 1 / 2 ) / jIvAtmaivAyaM kSetrajJAdipadavedanIyaH ( si0 ca0 1 Atma0 pR0 12 ) / jIvalakSaNaM ca icchAdveSaprayatnasukhaduHkhajJAnAnyAtmano liGgam (gau0 1 / 1 / 10) iti / sukhaduHkhAdikam (ta0 dI0 1 pR0 11 ) iti vA / janyajJAnAdhikaraNatvam (si0 ca0 1 pR0 12) iti vA / jIvasadbhAve pramANaM pratyakSameva / jIvasya ahaM sukhI ahaM duHkhI ityAdimAnasapratyakSaviSayatvAt iti naiyAyikAH (pra0 pra0 prame0 pR0 10 ) ( mu0 1 ) / jIvo na mAnasapratyakSaviSayaH iti vaizeSikA AhuH / ayamAzayaH ahaM sukhI ityAdyAkArakam For Personal & Private Use Only Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 295 nyaaykoshH| yogyavizeSaguNayogenaivAtmanaH ( jIvasya ) pratyakSam na tu kevalam aham ityAkArakam iti ( ta0 va0 pramANapari0 3 zlo0 51 ) (mu0 1 Atma0 pR0 107 ) (vai0 3 / 2 / 18 ) (bhA0 50 zlo0 50) / jIvasya pratyakSatve vipratipattau tu anumAnameva indriyArthabhinnasya jIvasya sadbhAve pramANam / tatra liGgamucyate / prANApAnanimeSonmeSajIvanamanogatIndriyAntaravikArAH sukhaduHkhecchAdveSaprayatnAzvAtmano liGgAni ( vai0 3 / 2 / 4 ) / suSuptidazAyAmapi prANApAnayorUdhogatyoranukUlaM prayatnAntaram jIvanayonirUpam astyeva iti / evam nimeSonmeSAvapi zarIrAdhiSThAtAramanumApayataH ityAdi (vai0 u0 3 / 2 / 4 ) / AtmendriyArthasaMnikarSAdyanniSpadyate tadanyat ( vai0 3 / 1 / 18 ) / icchA praNidhAnam prANApAnau nimeSAdiH kSatasaMrohaNam ityAdIni liGgAni AtmAnam ( jIvAtmAnam ) gamayanti ( ta0 va0 zlo02-14 pR0 138) (bhA0pa0 shlo0.48-51)| indriyArtha prasiddhirindriyArthebhyorthAntarasya hetuH ( vai0 3 / 1 / 2 ) / anumAnaprayogastu rUpAdisAkSAtkAro dravyAzritaH guNatvAdrUpavat ityanumAnenetarabAdhasahakRtenAtmanaH siddhiH (vai0 vi0 3 / 1 / 2 ) / prasiddhiH kacidAzritA kAryatvAt ghaTavat guNatvAdvA kriyAtvAdvA / sA ca prasiddhiH karaNajanyA kriyAtvAt chidikriyAvat / yacca prasiddheH karaNaM tadindriyam / tacca kartRprayojyam karaNatvAt vAsyAdivat / tathA yatreyaM prasiddhirAzritA yo ghrANAdInAM karaNAnAM prayoktA sa AtmA (vai0 u0 3 / 1 / 2 ) / buddhadhAdayaH pRthivyAdyaSTadravyAtiriktadravyAzritAH pRthivyAdyaSTadravyAMnAzritatve . sati guNatvAt yastu pRthivyAdyaSTadravyAtiriktadravyAzrito na bhavati nAsau pRthivyAdyaSTadravyAnAzrito guNo bhavati yathA rUpAdi iti kevalavyatirekyanumAnam (ta0 bhA0 prameya0 pR0 25) / [kha] indriyAdyadhiSThAtA / indriyANAM zarIrasya ca paraMparayA caitanyasaMpAdaka ityarthaH (mu0 1 Atma0 pR0 96) / tatrAntare tu indriyANAmadhiSThAnyo devatA uktAH / tA yathA digvAtArkapracetozvivahnondropendramitrakAH iti ( zAradAti0 ) / vaikArikA digAdyAzca For Personal & Private Use Only Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 nyaaykoshH| candreNaikAdaza smRtAH / indriyANAmadhiSThAtRdevAste sAttvikA matAH // iti padArthAdarza ( vAca0 ) / [ga] bandhamokSayogyaH ( si0. ca01 pR0 12 ) / [gha ] zarIrasApekSajJAnavAn (pra0 pra0 prameya0 pR0 10) / [3] anityajJAnavAn (ta0 kau0 1 pR0 3 ) / yathA hantAhamimAstisro devatA anenaiva jIvenAtmanAnupravizya nAmarUpe vyAkaravANi (chA0 6 / 3 / 2 ityaadau)| [ca] bAdarAyaNAcAryAstu evaM paJcavidhaM liGgaM trivRt SoDazavistRtam / eSa cetanayA yukto jIva ityabhidhIyate // ( bhAga0 ) ityAhuH / [cha] mAyAvAdimate trayo hi jiivsyopaadhyH| tatra suSuptau buddhayAdisaMskAravAsitamajJAnamAtram svapne jAnadvAsanAmayaM liGgazarIram jAgradavasthAyAM sUkSmazarIrasaMsRSTaM sthUlazarIram upAdhiriti tattadupAdhyupalakSitajAgratsvapnasuSuptayopyupAdhizabdena vyavahriyante (vaac0)| tathA ca teSAM mAyAvAdinAM mate [ 1 ] upAdhipraviSTaM vAGmanaHprANakaraNaprAmAnupraviSTaM brahma jIvaH [ 2 ] ghaTAvacchinnAkAzavaccharIratritayAvacchinnaM caitanyam [ 3 ] darpaNamukhapratibimbavat buddhisthaM caitanyapratibimbam [ 4 ] sAbhAsAhaMkArazcitpratibimbam [ 5 ] antaHkaraNopahitaM caitanyam [6] ajJAnasya vyaSTizaktibhedo jIvaH sa ca paramAtmanaH abhinnazca iti bodhyam / atrocyate kAryopAdhirayaM jIvaH kAraNopAdhirIzvaraH iti ( vedA0 50) / [ja] anekAntavAdinastu jIvAstikAyasaMjJayA paribhASitaH padArthavizeSa ityAhuH / [jha ] bodhAtmako jIvaH ( sarva0 saM0 pR0 67 AI0 ) / nyAyavaizeSikanaye jIvo dehendriyArthAdivyatiriktaH / atra sUtram indriyArthaprasiddhirindriyArthebhyorthAntarasya hetuH ( vai0 3 / 1 / 2 ) iti / tathA sa jIvaH paramAtmanaH sakAzAdatiriktaH / atra sUtram zAstrasAmarthyAcca (vai0 3 / 2 / 21) / zAstraM ca zrutiH dve brahmaNI veditavye ityAdi / tathA dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnaM vRkSaM pariSasvajAte / tayoranyaH pippalaM svAdvattyanabhannanyobhicAkazIti iti (vai0 u0 3 / 2 / 21) / na ca tattvamasi zvetaketo brahmavidbrahmaiva bhavati ityAdizrutInAM kA gatiriti vAcyam / tattvamasi iti zrutestadabhedena tadIyatvapratipAdanenAbhedabhAvanAparatvAt / For Personal & Private Use Only Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 297 brahmavidrava iti zrutizca nirduHkhatvA dinezvarasAmyaM jIvasyAbhidhante na tu tadabhedam ityAdi (vai0 vi0 3 / 2 / 21) / sa ca jIvaH sukhaduHkhavaicitryAnnAnAbhUta eva / tadyathA kazcidraGkaH kazcidADhyaH kazcidanyavidhaH punaH / anayaivAtmanAnAtvaM siddhayatyatra vyavasthayA || ( ta0 va0 A0 zlo0 90 pR0 153 ) (vai0 3 / 2 / 20 ) / tathA sa jIvaH pratizarIraM bhinnaH / atra bhogavattve sati anavacchinnabhogavadbhinno bhinnazabdArthaH / dvitIyArthovacchedyatvaM vyutpattivaicitryAdbhoge anavacchedyatve cAnveti / zarIrapadaM tu prayojyatAsaMbandhena tattanmanoviziSTaparam / tena ekaikAtmano janmabhedenAvasthAbhedena kAyavyUhasthale ca nAnAzarIrasattvepi na kSatiH / ekasyaiva manasaH pUrvapUrvajanmArjitadharmAdharmadvArA sakalazarIraprayojakatvAt / tathA ca ekaikAtmA yatkiMcinmanoviziSTazarIrAvacchinnabhogavattve sati | tAdRzazarIrAnavacchinnabhogavadbhinnaH iti vAkyArthaH ( vAkya 0 1 pR0 5 - 6 ) / athavA etaccharIrAvacchinnabhogavAn samAnakAlikayogajadharmAdyajanyazarIrAvacchinnabhogavadbhinnaH iti ( nIla0 1 pR0 11 ) / - tathA sa jIvAtmA sarvatra sarvazarIrAvayaveSu kAryasya jJAnAdeH upalambhAdvibhuH / jIvasyANutvAGgIkAre kAyavyUhasthale yoginaH sukhAdisAkSAtkArAnupapattirato vibhutvamaGgIkartavyam (nIla0 1 pR0 19 ) / vibhutvAnnityosau vyomavat (ta0 bhA0 prame 0 pR0 25 ) (vai0 3 / 2 / 5 ) / jIvasyAnityatvAGgIkAre kRtasya karmaNo hAneH akRtasyAbhyAgamasya ca prasaGgaH / atastasya nityatvamaGgIkartavyam ( ta0 dI0 1 pR0 11 ) / tathAca tarkasaMgrahAdAyuktam jIvaH sukhaduHkhavaicitryAnnAnAbhUta eva pratizarIraM bhinnaH vibhurnityazceti ( ta0 saM0 ) ( ta0 bhA0 pR0 24 ) ( si0 ca0 1 pR0 12 ) (vai0 3 / 2 / 5 ) ( pra0 pra0 pra0 pR0 10 ) / jIvo vibhuH iti sAMkhyanaiyAyikavaizeSikapAtaJjala mAyAvAdivedAntina AhuH / aNuparimANo nAnAvidhazca jIva iti rAmAnujIyamAdhvAdayo vaiSNavAH / atra zrutiH bAlAprazatabhAgasya zatadhA kalpitasya ca / bhAgo jIvaH sa vijJeyaH sa cAnantyAya kalpate // iti / zaGkhasmRtirapi bAlAprazatazo bhAgaH 38 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 nyaaykoshH| - kalpitastu sahasradhA / tasyApi zatazo bhAgo jIvaH sUkSma udAhRtaH / / - iti ( vAca0 ) / madhyamaparimANarUpo jIva iti mAdhyamikabauddhAH / - tathApi dehaparimANarUpo jIva ityaaiitaaH| atra jIvasya vibhutvaM manyamAnA naiyAyikAH samuttiSThante / tathA hi jIvasya paramANurUpatvAGgIkAre jIva. :: gatajJAnAdipratyakSAnupapattiH / sarvazarIravyApisukhAdyanupalabdhiprasaGgazca / - yogino nAnAzarIrAvacchedena sukhAdyanupalabdhiprasaGgazca / madhyamaparimANa--- rUpatvAGgIkAre ca anityatvApattyA kRtahAnAkRtAbhyAgamayoH prasaGga :- iti jIvasya vibhutvamavazyamaGgIkartavyamiti nyAyagranthatAtparyam ( si0 - ca0 1 pR0 12 ) ( vAkya0 1 pR0 5 ) ( nIla0 1 pR0 11) / ... jIva eka eva na tu nAnA iti mAyAvAdivedAntyekadezina AhuH / - etanmate avidyApatibimbo jIva iti mantavyam / anekajIvavAdimAyA vAdimate tu antaHkaraNapratibimbaH sa ca jAgratsvapnasuSuptirUpAvasthA- trayavAn iti vivekaH ( vaac0)| vaizeSikasiddhAnte jIvAtmani caturdaza guNA vartante / te ca saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH buddhiH / sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH dharmaH adhaH bhAvanAkhyasaMskArazceti (ta0 bhA0 prame0 pR0 31 ) ( bhA0 50 zlo0 32-33 ) / / tatra buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnA dvikSaNAvasthAyinastRtIyakSaNe nazyanti / - atrAyaM niyamaH yogyavibhuvizeSaguNAnAM svadvitIyakSaNotpannaguNanAzyatvam -: iti ( ta0 kau0 gu0 pR0 19) (mu0 ) / tatra saMkhyAdipaJcakaM tu Atmano dravyatvena siddham / AtmaikatvaparimANe buddhayAdayaH prayatnA ntAzca pratyakSasiddhAH / tatrAtmaikatvaparimANe na pratyakSayogye iti TIkAkRta ... AhuH (pa0 mA0 ) ( mu0)| 2 jIvikAkhyA vRttirjIva iti : kAvyajJA vadanti ( vAca0 ) / jIvatvam-saMsAritvam ( sarva0 saM0 pR0 206 rasezva0 ) / jIvanam-1 sadehasyAtmano manasA saMyogo vipacyamAnakarmAzayasahitaH :( vAtsyA0 32.27 ) / yathA zataM jIvantu zaradaH ( R0 10 / / 18 / 1 ) ityAdI saMzayaM punarAruhya yadi jIvati pazyati ( hito0 ) . ityAdau ca ( vAca0 ) / 2 praNavAntaritAnkRtvA matravarNAJjapetsudhIH / For Personal & Private Use Only Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 299 matrANasaMkhyayA taddhi jIvanaM saMpracakSate (sarva0 saM0 pR0 369 paatnyj0)| jIvanayoniyatnaH--(prayatnaH ) [ka] sAhajikaprANasaMcAraviSayakayatnaH (di0 gu0)| sa ca prANasaMcArakAraNam yAvajjIvamanuvartate / sa cAtIndriyaH zarIre prANasaMcArAnumeyazca iti bodhyam ( vai0 u0 5 / 2 / 16) ( bhA0 50 zlo0 153 ) / tathAhi zarIre adhikazvAsAdiH prANasaMcAro yatnasAdhyatayA dRSTaH / itthaM ca prANasaMcArasya sarvasya suSuptyavasthAyAM jAyamAnasyApi yatnasAdhyatvAnumAnAt pratyakSaprayatnabAdhAcAtIndriyayatnasiddhiH / sa ca prANasaMcArahetutvenAnumIyamAna eva jIvanayoniyatnaH iti jJeyam (mu0 gu0 pR0 231 ) / ayaM bhAvaH / dRSTo hi dhAvataH puruSasya pratyakSaprayatnotkarSaNAdhikazvAsAdirUpaprANasaMcArotkarSaH / itthaM ca ekatra yatnasAdhyatvasyAnubhavikatvena tadRSTAntena prANasaMcAratvAvacchedena sarvatra bhoktayatnajanyatvAnumAnam iti ( di0gu0pR0 232) / etaduktaM bhavati / dhAvataH prayatnotkarSeNa zvAsakriyotkarSadarzanAt zvAsakriyAtvAvacchinne eva ytnjnytvnishcyH| yadvizeSayoH kAryakAraNabhAvaH asati bAdhake tatsAmAnyayorapi iti nyAyAjjIvanayoniyatnasiddhiH -- ( ta0 pra0 kha0.4 pR0 97 ) / navyanaiyAyikAstu jIvanayoniyatnaM nAGgIcakruH / ayaM bhAvaH / prANakriyAyA adRSTavizeSaprayojyAtmamanoyogarUpAnjIvanAt tatprayojakAdRSTAdvA saMbhavAt uktAnumAnasyAprayojakatvam / anyathA ekatra yatne jJAnajanyatvadRSTAntena janyayatnatvAvacchedena jJAnajanyatvakalpanApattyA suSuptau jJAnAderapyatIndriyasya kalpanApattiH / evaM ca jIvanayoniyatnasvIkAre mAnAbhAvaH iti (di0 gu0 pR0 232) / [kha] jIvanAdRSTajanyo guNaH (si0 ca0 pR0 35) / [ga] zvAsaprazvAsaheturyatnaH (ta0 kau0 gu0 pR0 19) (si0 ca0 pR0 35 ) / suSuptidazAyAmapi Atmano yena prayatnena prANApAnayorUdhiogatI bhavataH sa prayatno jIvanayonisaMjJako bhavatItyarthaH (vai0 u0 3 / 2 / 4 ) / For Personal & Private Use Only Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| jIvanmukti:-(niHzreyasam) [ka] yogajAdRSTajanyetattvaMsAkSAtkAraH ( nyA0 si0 dI0 pR0 29) / iyaM cAparaniHzreyasamityucyate / jIvanmukterupAyAstu zravaNamanananididhyAsanatattvajJAnAni yogAbhyAsAdayazca / tatroktakulAcArA api tadupAyAH / yathoktam jIvanmuktAvupAyastu kulamArgo hi nAparaH iti ( tatram ) ( vaac0)| yathA zukajanakAdInAM jIvanmuktiH / atra mAyAvAdina AhuH / jIvanmukto nAma svasvarUpAkhaNDabrahmajJAnena tadajJAnabAdhanadvArA svasvarUpAkhaNDabrahmaNi sAkSAtkRte ajJAnakAryasaMcitakarmasaMzayaviparyayAdInAmapi bAdhitatvAdakhilabandharahito brahmaniSThaH iti (vedaantsaa0)| [kha] avadhAritAtmatattvasya nairantaryAbhyAsApahRtamithyAjJAnasya prArabdhaM karmopabhuJjAnasya jIvataH sata eva jAyamAnazvaramaduHkhadhvaMsaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / jaiminiH-sAmavedAdhyayanena vedavyAsaziSya RSivizeSaH / atra zrUyate .. sAmnAM jaiminaye prAha tathA chandogasaMhitAm ( bhAga0 ska0 12 ___a0 6 zlo0 18) iti / sa ca jaiminiH athAto dharmajijJAsA . (jai0 sU0 1 / 1 / 1 ) ityArabhya anvAhArye ca darzanAt ( jai0 sU0 12 / 4 46) etatparyantaM dvAdazAdhyAyAtmakaM sUtrabaddhaM karmakANDAkhyaM dharmamImAMsAdarzanaM prnninaay| jJaptiH-1 jJAnam / 2 mAraNam / 3 toSaNam / 4 stutiH / 5 tIkSNI karaNam ( vaac0)| jJA-(dhAtuH) [ka] jJAnam / yathA caitro ghaTaM jAnAti caitreNa ghaTo , jJAyate ityAdau dhAtvarthaH ( vai0 sA0 dhAtva0 pR0 57 ) / caitro ghaTaM jAnAtItyatra prAcInamate dvitIyArtho viSayatvam / tatra prakRtyarthasya ghaTAdeH AdheyatAsaMbandhenAnvayaH / tasya dvitIyArthasya viSayatvasya dhAtvarthe jJAne nirUpakatvasaMbandhenAnvayaH / navInamate tu viSayitvaM dvitIyArthaH / ayamAzayaH / vRttyaniyAmakasaMbandhasyAbhAvapratiyogitAnavacchedakatayA ghaTa jAnAti paTaM na ityAdI anvayasya anupapattiH / atoyamarthaH svIkAryaH iti / tasya ca dhAtvarthajJAna AzrayatA-(kharUpAkhya-) saMbandhenmanvayaH For Personal & Private Use Only Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 1 pu0 51 ) / evaM ca ghaTaniSThaviSayatAnirUpitaviSayitAzrayIbhUtaM yajjJAnaM tadAzrayazcaitraH iti zAbdabodhaH / ghaTAdiniSThaM jJAnAdikarmatvaM ca jJAnAdiviSayatvameva / viSayatvAdau ca dvitIyAyA lakSaNaiva na tu zaktiH iti sAMpradAyikA aahuH| caitreNa ghaTo jJAyate ityatra karmAkhyAtena ghaTAdau dhAtvarthajJAnanirUpitaM viSayatvaM bodhyate (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 51 ) / tathA ca caitreNeti tRtIyAyA arthaH caitrAnvitaM samavetatvam / tasya ca dhAtvarthe jJAnenvayaH / tasya jJAnasya cAtmanepadArthaviSayatvenvayaH / tasya tAdRzaviSayatvasya ghaTenvayaH / evaM ca caitrasamavetajJAnaviSayo ghaTaH iti zAbdabodhaH / [kha] zAbdikAzca pataJjaliprabhRtayaH jJAnAnukUlavyApAraH jJAdhAtvarthaH / (la0 ma0 dhAtvartha0 pR0 6 ) ( vai0 sA0 da0 dhAtva0 pR0 63) / yathA devadatto ghaTaM jAnAtItyAdau jAnAtyarthaH ityAhuH ( vai0 sA0 dhAtva0 pR0 46 ) / atra viSayatayA jJAnaM phalam / AtmamanaHsaMyogo vyApAraH / ata eva mano jAnAti ityupapadyate ( la0 ma0 dhAtvartha 0 pR0 6) / AtmamanaHsaMyoga ityatrAtmAntaHkaraNam / manopi tadvRttivizeSarUpam (la0 ma0 dhAtvartha0 pR0 6) / atra devadattAbhinnAzrayako jJAnAdyanukUlo vartamAno vyApAraH iti bodhaH (vai0 sA0 dhAtva0 pR0 46 ) / [ga] anye tu zAbdikAH viSayAvacchinnAvaraNabhaGgAdiphalAnukUlavyApAraH / yathA ghaTaM jAnAtItyAdau dhAtvarthaH ityAzazaGkire (vai0 sA0 dhAtvartha0 pR0 62 ) / atItAnAgatAdiparokSasthalepi / jJAnajanyasya tAdRzaphalasyAvazyakatvam / ata eva jJAdidhAtoH skrmktvmuppdyte| jJAnasyaiva phalatvAGgIkAre tadanAzrayatvAddhaTAdeH karmatvAnupapattiH iti bhAvaH / ( vai0 sA0 dhAtvartha0 pR. 62) / sa ca vyApArorthaprakAzarUpaH / atredaM jJeyam / jJAkavAdidhAtuSu sakarmakatvavyavahAro bhAkta iti naiyAyikasiddhAntaH (vai0 sA0 dhAtva0 pR0 60) / jJAtatA-1 jJAnaviSayatA (ta0 bhA0 pramANa0 pR0 22) / atredamava dheyam / jJAtatA jJAnaviSayatvam / tacca svarUpasaMbandhameva / yathA jJAto For Personal & Private Use Only Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 nyaaykoshH| ghaTaH iti pratItiviSayo jJAtateti naiyAyikAH prAhuH / bhaTTAstu ghaTAdau samavAyena vartamAnA jJAnajanyA jJAtatetyAhuH / atredaM bodhyam / bhaTTamate jJAto ghaTaH iti pratItiM prati ghaTajJAnaM nimittakAraNam / ghaTAdikaM samavAyikAraNam / asamavAyikAraNaM tu nApekSitam / bhAvakArya sAsamavAyikAraNam iti niyamasya tu bhaTTairanaGgIkArAt iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 129) / yathA jJAtasAropi khalvekaH saMdigdhe kAryavastuni (mAgha0 sa0 2 zlo0 12) ityAdau sArasya tattvArthasya jJAtatA / 2 bhaTTamImAMsakAstu jJAtaH iti pratItisiddho jJAnajanyo viSayasamavetaH prAkaTyAparanAmA atiriktapadArthavizeSaH (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 126 ) / athavA saviSayako jJAnajanyotiriktapadArthaH ityAhuH ( nIla0 prAmA0 pR0 35 ) / jJAtatAyA jJAnajanyatvaM cettham / ghaTAdiviSaye jJAne jAte mayA jJAtoyaM ghaTaH iti ghaTasya jJAtatvaM pratisaMdhIyate / tena jJAne jAte sati jJAtatA nAma kazciddharmo jAtaH ityanumIyate / sA ca jJAtatA jJAnAtpUrvamajAtatvAt jJAne jAte ca jAtratvAdanvayavyatirekAbhyAM jJAnena janyate ityavadhAryate iti (ta0 bhA0 prAmA0 pR0 22 ) / 3 yA zakyamanubhAvayati sA zaktititeti kecidAhuH ( ci0)| jJAnam-1 buddhivadasyArthInusaMdheyaH ( gau0 1 / 1 / 15) (vai0 8 / 1 / 1 ) / .. 2 buddhitattvasya mahattattvAparaparyAyasya pariNAmavizeSo jJAnam iti .. sAMkhyA AhuH ( gau0 vR0 1 / 1 / 15) / atrAyamarthaH / arthAkAreNa ... pariNatAyA buddhivRttezcetane prativimbanAdviSayaprakAzarUpaM jJAnam / tatra pauruSeyabodhe vRttiH karaNam vRttirUpajJAne cendriyAdi karaNam iti bhedaH / 3 guNapuruSAnyatAkhyAtirUpodhyavasAyo jJAnam iti ( vAca0 ) / 4 buddhivRttinirodharUpo yogo jJAnam iti yogazAstrajJA aahuH| 5 kecidvauddhAstu bAhyArthAbhAvena buddhereva tattadarthAkAratayAvabhAso jJAnam ityaGgIcakruH / 6 manovRttizcatanyavizeSo vA jJAnam iti mAyAvAdinaH / mAyAvAdimate jJAnaM dvividham / vRttirUpam tadavacchinna.. vRttipratibimbitacaitanyarUpaM ceti / tatra pratyakSajJAnamapi dvividham vastu For Personal & Private Use Only Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mAtradyotakaM nirvikalpakam savikalpakaM ca / tatra savilpakaM saMjJAdidyotakatvAdanekadhA / tathA hi saMkalpasaMzayabhrAntismRtisAdRzyanizcayAH / uhonadhyavasAyazca tathAnyenubhavA api // ityAdi ( vAca0 ) / vaizeSikamatepi jJAnaM dvividham / vidyA avidyA c| tatra vidyA caturvidhA pratyakSalaiGgikasmRtyArSalakSaNA / avidyAdi caturvidhA saMzayaviparyayasvapnAnadhyavasAyalakSaNA iti (vai0 u0 8 / 1:2 ) / 7 dhyAnopAsanAdi zabdavAcyaM vedanaM jJAnam ( sarva0 saM0 pR0 121 rAmAnu0 ) / jJAnalakSaNaH-( saMnikarSaH) svaviSayaviSayakapratyakSajanako jJAnavizeSaH ( smaraNam ) / yathA surabhitvajJAnam ( bhA0 50 1 zlo0 66) (mu0 1 pR0 131 ) ( ta0 va0 ) / atredamavadheyam / ayaM saMnikarSaH smRtyAtmakaH alaukikapratyakSe kAraNaM bhavati / jJAnalakSaNasaMnikarSeNa tadviSayIbhUtatattatpadArthAnAM pratyakSaM manasA janyate / kathamanyathA ( jJAnalakSaNasaMnikarSAsvIkAre ) kavikAvyamUlabhUtatattatpadArthasaMsargajJAnam (ta0 ko 0.1 pR0 9) / kiMca jJAnalakSaNasaMnikarSAsvIkAre yatra saurabhatvajAtyupasthityanantaraM surabhirgandhaH itivat surabhi candanam ityAkArakaM saurabhatvaprakAreNa candanasya bhramAtmakaM cAkSuSam tatra saurabhatvajAterbhAnaM na syAt / nahi tatra surabhigandhasya bhAnasaMbhavaH / yena surabhigandhabhAsanena sAmAnyalakSaNAyAstaddharmaprakArakatadAzrayapratyakSaM pratyeva hetutayA saurabhatvapratyAsatteH kAryatAvacchedakatayaiva saurabhatvajAterbhAnaM bhaviSyati iti saMbhAvanIyam (jaga0) ( vAca0 ) / tAdRzaM smaraNaM ca yadviSayakam tadviSayakasAkSAtkArajanikA pratyAsattiH / surabhi candanam iti cAkSuSe saurabhasya saurabhatvasya vA bhAnaM jJAnapratyAsattyaiva (ma0 pra0 1 pR0 22 ) / ayaM ca yadviSayakaM jJAnaM jananIyam tasyaiva saMnikarSaH / ata eva surabhi candanamityAdau saurabhatvAderapi bhAnamiti ( dIdhi0 ) / jJAnalakSaNasaMnikarSeNa ( smaraNena ) pUrvajJAtavastunaH alaukikapratyakSaM janyate / yathA surabhi candanam iti cAkSuSe candanasya cakSurmAhyatvepi saurabhasya tadgrAhyatvAt pUrvajJAtasya saurabhasyA For Personal & Private Use Only Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| laukikaM pratyakSaM jnyte| tathA ca surabhi candanamityatra saurabhAMze alaukikatvam candanAMze laukikatvam iti ( vAca0 ) / atra ca surabhitvajJAnaM ( smaraNam ) tu surabhi candanam iti cAkSuSopanItabhAnaM janayatIti vijJeyam / yatra saurabhajJAnalakSaNayA cAkSuSasAmagryA ca surabhi candanakhaNDam iti saurabhAMze alaukikam candanakhaNDAMze laukikaM cAkSuSaM jAyate tatra saurabhajJAne saurabhapratyakSe jananIye saurabhasmaraNameva pratyAsattiH / saurabhAMze cakSuHsaMnikarSAsaMbhavAt (si0 ca0 1 pR0 23 ) / saurabhasya cakSurayogyatvena cakSuHsaMyuktacandanasamavAyasya tatra sattvepyaprayojakatvAt iti (ta0 kau0 1 pR0 9) / evam rajjusAdibodhepi sarpatvAdyupasthitimA'nalakSaNasaMnikarSAdeva bhavati / yataH sarpatvAdau cakSuHsaMnika bhAvAditi ( ta0 va0 ) / evaM yatra dhUmatvena dhUlIpaTalaM jJAtaM tatra dhUlIpaTalasyAnuvyavasAye bhAnaM jJAnalakSaNayA bhavati / ayaM ca jJAnalakSaNaH saMnikarSaH SaDindriyasahakArI iti saMpradAyavida AhuH / manasa eva sahakArI iti zUlapANimizrA amanyanta (ta0 kau0 1 pR09)| jJAnAdhyAsaH-pramANadoSasaMskArajanmAnyasya parAtmatA / taddhIzcAdhyAsa iti hi dvayamiSTaM manISibhiH ( sarva0 saM0 pR0 420 zAM0 ) / jJAnendriyam-( indriyam ) jJAnajanakamindriyam / jJAnendriyANi SaT / zrotram tvak cakSuH rasanam ghrANam manazceti / etAni manovyatiriktAni bahirindriyANi / manastu antarindriyam / digvAtArkapracetozvino bahirindriyANAM devatA jJeyAH / tadviSayAzca zabdasparzarUparasagandhAH iti / antarindriyasya manasaH viSayastu sukhAdikam candramA devatA iti jJeyam / atredamavadheyam naiyAyikamate jJAnendriyAtiriktAnAmindriyatvaM nAstyeva iti / adhikaM tu indriyazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditamiti nAtra tnniruupyte| jJApakatvam-1 janakajJAnaviSayatvam / yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdau dhUmasya jJApakatvam (ga0 ava0 hetu0) / atra jJApakatvaM ca parAmarzIya- prakAratvavizeSyatvaitadanyataravattvamiti kecidvadanti / 2 dharmajJAstu For Personal & Private Use Only Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 305 jJAnajanakatvam / yathA zrutiH smRtiH sadAcAraH svasya ca priyamAtmanaH / samyak saMkalpajaH kAmo dharmamUlamidaM smRtam // ( yAjJa0 117) ityAdau zrutyAirdharmajJApakatvam ityAhuH / jJApanam-[ka] jJAnAnukUlazabdaH / [kha] jJAnAnukUlavyApAraH / yathA caitraM svavRttAntaM maitraM jJApayatItyAdau / [ga] zAbdikAstu jJAnAnukUlavyApArAnukUlavyApAraH ityaahuH| . jJApyatvam-1 janyajJAnaviSayatvam / yathA dhUmAvahnimAnityAdI vahnayanvayi jJApyatvaM paJcamyarthaH ( ga0 ava0 hetu0 ) / ayamartho navInamatAnusAreNa / prAcInamate tu jJApakatvameva paJcamyarthaH iti bodhyam / 2 jJAna janyatvamiti kecidvadanti / jJeyatvam-[ka] jJAnaviSayatvam (mu0 1 sAdharmya0 pR0 45 ) / yathA bhUtalaM ghaTavat iti cAkSuSapratyakSe ghaTasya jJeyatvam / yathA vA jJeyaM yattapravakSyAmi yajjJAtvAmRtamaznute ( gItA 13 / 12 ) jJAnaM jJeyaM jJAnagamyaM hRdi sarvasya dhiSThitam ( gItA 13 / 17 ) ityAdau / [kha] bhagavajjJAnaviSayatvam (nyA0 ma0 2 pR0 19) (ta0 dI0 2 pR0 23 ) / yathA ghaTapaTAdeH sarvasya jagato jJeyatvam / tatra kevalAnvayi ' (mu0 1 sAdharmya0 pR0 45 ) / yathA vA idaM vAcyaM jJeyatvAdityAdau (mu0 2) / jyeSThatvam- 1 kAlakRtaH paratvavizeSaH ( si0 ca0 pR0 18 ) / yathA rAmasya lakSmaNamapekSya jyesstthtvm| 2 bahutarasUryaspandAntaritajanyatvam iti navyA AhuH (di0 gu0 pR0 209) / kAlakRto viprakarSa ityarthaH / navyamate paratvasya guNAntaratvaM nAsti iti bhAvaH / 3 smArtAstu utkarSaH zreSThatvaM vA / yathA viprANAM jJAnato jyaiSThyaM kSatriyANAM tu vIryataH / vaizyAnAM dhAnyadhanataH zUdrANAmeva janmataH // ( manuH 2 / 155) ityAdau jyeSThatvam ityAhuH / jyotirmatraH-tAravyomAgnimanuyugjyotirmana udAhRtaH ( sarva0 saM0 pR0 370 pAta0 ) / 39 nyA0ko For Personal & Private Use Only Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| jvAlA-darbhapiJjulaiH prajvAlanam (jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 ___ adhi 11 ) / TippanI--1 TIkAyASTIkA / sA ca TIkAvyAkhyArUpatayaiva vyavahriyate / yathA cintAmaNiTIkAyA dIdhityAkhyavyAkhyASTIkA jagadIzakRtA jagadIzI gadAdharakRtA gadAdharI ca ttippnii| yathA vA brahmasUtrANAM bhASyasya vyAkhyA tattvaprakAzikAkhyA jayatIrthabhikSukRtA pANinisUtrANAM mahAbhASyasya vyAkhyA kaiyaTakRtA ityAdi / 2 prathamavyAkhyApi ttippniityucyte| yathA zrImataGgAnanaM natvA lIlAvatyAH suTippanI / bhavezena subodhArthaM kriyate yadguroH zrutam // TippanI dAyabhAgasya zrInAthena vidhIyate ityaadau| TIkA--mUlagranthasya apratipattivipratipattyanyathApratipattinivAraNena tatkarturabhipretArthasya zabdAntareNa vivaraNam / yathA zrImadbhAgavatasya TIkA vijydhvjii| DhuNDhA-TuNDhA nAmeti vikhyAtA rAkSasI mAlinaH sutA / tayA cArAdhitaH ___ zaMbhurugreNa tapasA purA // ( pu0 ci0 pR0 308 ) / NiH-(dhAtvaMzaH pratyayaH ) ayaM dhAtuprakRtikaH pratyayo bodhyaH ( za0 pra0 zlo0 107 pR0 169 ) / anukUlavyApAraH vpApAramAtraM vA jerarthaH / yathA caitraM bhAvayati AtmAnaM gamayatItyAdau NyarthaH ( za0 pra0 zlo0 107 pR0 169 ) (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 48 ) / kecittu NijoM hetukartRtvam / hetumati ca ( pA0 sU0 3 / 1 / 26 ) iti pANinyanuzAsanAt / tacca svatantrakartRpreraNA anyaniSThakartRtvanirvAhakavyApArarUpA ityAhuH / atra kartRtvaM kacitprayatnaH / kvacidAzrayatvAdikama / yAdRzadhAtUttarAkhyAtena yAdRzakartRtvaM bodhyate taduttaraNicpratyayena tAdRzakartRtvanirvAhakavyApAro bodhyate / ata eva pAcayatItyAdau pAkAdikRti For Personal & Private Use Only Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 nyaaykoshH| nirvAhakaH jJApayatItyAdau jJAnAzrayatvanirvAhakaH nAzayatItyAdau nAzapratiyogitvanirvAhakaH vyApAraH pratIyate / atra sarvatra nirvAhakatvaM ca svarUpasaMbandhavizeSaH na tu janakatvam / ato na naashytiityaadaavnuppttiH| evaM ca NyantasamudAyasyApi dhAtutvena NyantadhAtupratipAdyatAvacchedakaM phalaM kartRtvameva / nirvAhyasyaiva phalatvAt / tadAzrayatayA svatantrasya kartuH krmtaa| tAdRzaphalavizeSaNatayA svatantrakartRvRttitvavivakSAyAM pAcayatyodanaM sahAyam ityAdayaH prayogA api sAdhava eva / ata eva ajigrahattaM janako dhanustat ityAdayo bhaTTiprayogAH / yadA tu pAkAdivizeSaNatayA sahAyAdikartRtvaM vivakSitam tadA pAcayatyodanaM sahAyena ityAdayaH prayogAH iti vivekaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 47) / kacit jJAnAnukUlavyApAropi NyarthaH / yathA kathakaH kaMsaM ghAtayatItyAdAvabhinayAdirUpaH / atra kaMsakarmakavadhamAcaSTe iti bodhaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 62 ) / kvacit svarUpaM NyarthaH / yathA corayati cintayati ityAdau NyarthaH svarUpameva / atra curAdibhyaH svArthikasya Ne: svarUpamarthaH / tena corayati cintayatItyAdau steyAdisvarUpasyAnukUla kRtimAn ityAdirarthaH ( za0 pra0 zlo0 107 pR0 169) / NI-(dhAtuH) 1 nayanavadasyArthInusaMdheyaH / 2 saMmAnanam / 3 jJAnam / 4 nizcayo vA ( vaac0)| ' taTasthaH-vAdiprativAdibhAvAnApanna udAsInaH / yathA taTasthaH zaGkate ityAdau / taTasthalakSaNam-yAvalakSyakAlamanavasthAyitve sati yaDyAvartakaM tat / yathA pRthivyA gandhavattvaM taTasthaM lakSaNaM bhavati / atra mahApralaye paramANuSu utpattikAle ghaTAdiSu ca gandhAbhAvAttathAtvaM yujyate / yathA vA mAyAvAdimate brahmaNo jagajanmAdikAraNatvaM lakSaNam / atredaM bodhyam / lakSaNaM dvividham / svarUpalakSaNaM taTasthalakSaNaM ca / tatrAdyam satyaM jJAnamanantaM brahma ityanena brahmaNaH svruuplkssugmucyte| dvitIyaM tu jagajanmAdi For Personal & Private Use Only Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 nyaaykoshH| kAraNatvaM brahmaNo lakSaNam iti jJeyam ( vedA0 pa0 vi0 ) ( vaac0)| yato vA imAni ( tai0 u0 21.1 ) ityAdIni vAkyAni brahmaNaH taTasthalakSaNam ( sarva0 saM0 pR0 467 zAMka0 ) / tat-1 [ka] vaktRbuddhiviSayaH tatpadArthaH / yathA tau gururgurupatnI ca (raghu0 sa0 1 zlo0 57 ) te himAlayamAmaya ( kumAra0 sa0 6 zlo0 94 ) ityAdau / [kha] kecittu parokSabuddhiviSayaH tacchabdArtha iti vadanti ( di0 4 pR0 179) / idamastu saMnikRSTaM samIpataravarti caitado rUpam / adasastu viprakRSTaM taditi parokSaM vijAnIyAt // ityamiyuktokteH ( mno0)| [ga] kacit yatpadapratipAdyatayA vktRbuddhivissytaavcchedktvoplkssitdhrmaavcchinnH| iyaM ca vyutpattiH prakramyamANaparAmarzakatacchabdasya draSTavyA / yataH prakramyamANaparAmarzakatacchabdena niyamato yatpadamapekSyate / yathA tamAnaya ya ihAsti ityAdau (ga0 zakti0 TI0 pR0 115 ) / yathA vA sa kiMsakhA sAdhu na zAsti yodhipam ( kirA0 sa0 1 zlo0 5 ) ityAdau / [gha ] zAbdikAstu yatpadapratipAdyatayA vaktRbuddhiviSayo vidheyabhUtaH tatpadArtha iti vadanti / [] kacit svoccArakapuruSaprayuktapUrvapadajanyopasthitiviSayatAvacchedakatvopalakSitasvaprayojakabuddhiviSayatAvacchedakadharmAvacchinnaH / atropasthitizca svavizeSyakavRttijJAnAdhInA grAhyA / ataH pazurasti taM pazyetyAdau pazvAdipadopasthApitalomAdInAM tadAdizabdena na parAmarzaH / iyaM vyutpattiH prakrAntaparAmarzakatacchabdasya draSTavyA / yataH tatra yatpadApekSAniyamo nAsti / yathA tadanvaye zuddhimati prasUtaH zuddhimattaraH / dilIpa iti rAjendurinduH kSIranidhAviva // ( raghu0 sa0 1 zlo0 12 ) ityAdau / atra vaivasvatAdipadopasthApyasyApi tacchabdena parAmarzAnna yatpadApekSeti jJeyam (ga0 zakti pR0 115 ) / 2 prasiddham / prasiddhatvaM cAnekajJAnaviSayatvam (ga0 zakti0 TI0 pR0 116 ) / yathA dvayaM gataM saMprati zocanIyatAM samAgamaprArthanayA kpaalinH| kalA ca sA kAntimatI kalAvatastvamasya lokasya ca netrakaumudI // ( kumAra0 saM0 5 / 71 ) taM For Personal & Private Use Only Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kezapAzaM prasamIkSya kuryuH (kumAra0 saM0 1948) ityAdau / atra seti prasiddhArthatvAnna yacchabdApekSA / taduktaM kAvyaprakAze prakrAntaprasiddhAnubhUtArthaviSayastacchabdo yacchabdopAdAnaM nApekSate iti (kumAra0 malli0 5 / 71 ) / yathA vA tat satyam sa AtmA tattvamasi zvetaketo (chA0 u0 ) ityAdau / taduktam OM tatsaditi nirdezo brahmaNatrividhaH smRtaH ( gItA0 17.23 ) iti / 3 anubhUtam / yathA te locane pratidizaM vidhure kSipantI ( ratnAvalI ) ityatra / 4 hetuH / yathA saMtaptAnAM tvamasi zaraNaM tat payoda priyAyAH ( megha0 pUrva0 zlo0 7) tadaGgamagryaM maghavan mahAkatoH ( raghu0 sa0 3 zlo0 46 ) ityAdau / 5 tadA ityetadarthaH / yathA jyAyasI cetkarmaNaste matA buddhirjanArdana / tat kiM karmaNi ghore mAm ( gItA a0 3 zlo0 1 ) ityAdI / tattvajJAnam-[ka] yathArthajJAnam / atroktam / tattvajJAnaM tu khalu mithyA jJAnaviparyayeNa vyAkhyAtam (vAtsyA0 1 / 1 / 2) / tacca IzvaranodanAbhivyaktAddharmAdeva ( prazasta0 bhA0 1 / 1 / 1 pR0 11) / IzvaranodanA upadezaH / veda iti yaavt| tenAbhivyaktAtpratipAditAddharmAdeva bhaviSyati ityarthaH ( kira0 1 / 1 / 1 pR0 11) / [kha] yathAvasthitapadArthAdhigatiH / tacca pramANam (nyA0 vA0 pR0 4) / yathA sati ghaTAdivantuni sat iti jJAnam / asati ca zazazRGgAdau asat iti jJAnam / [ga] nikhilalokavimokSamukhyopAyaM mananopAyamAtmanastattvajJAnamAmananti ( nyA0 ma0 1 pR0 1) / yathA AtmA zarIrAdibhyo bhinnaH ityAkArakaM jJAnam (ta0 pra0 1 pR0 5) / yathA vA AtmAdeH khalu prameyasya tattvajJAnAniHzreyasAdhigama ityAdau (vAtsyA0 1 / 1 / 1) / idaM tattvajJAnaM ca paramAtmaviSayakam niHzreyasasAdhanaM ceti bodhyam / [gha ] itaranivRttipUrvako brahmAtmAvagama iti mAyAvAdino vadanti / [3] bhagavadviSayaka maparokSajJAnamiti dvaitavAdino vedAntina AhuH / / tattvam-[ka] satazca sadbhAvaH asatazcAsadbhAvaH / sat sat iti gRhyamANaM yathAbhUtamaviparItam tattvaM bhavati / asaJca asat iti gRhyamANaM yathA For Personal & Private Use Only Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 nyaaykoshH| bhUtamaviparItam tattvaM bhavati ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 prastAvanA ) / yathA pramANaprameya.........tattvajJAnAniHzreyasAdhigamaH ( gau0 11111) ityAdau prameyAdikaM tattvam / [kha] yo yathAvasthitaH padArthaH sa tathAbhUtapratyayotpattinimittaM yattat (nyA0 vA0 1 pR0 12 ) / [ga] anAropitaM tattvam / pramitiviSaya iti yAvat / iti vedAntinaH zrIpUrNaprajJAcAryamatAnuyAyinaH prAhuH ( tattvasaMkhyA0 TI0 ) / [gha] yAthAtathyam ( vAtsyA0 111140) / yathA avijJAtatattve ( gau0 1 / 1 / 40 ) ityAdau / yathA vA kArya sovekSya zakti ca dezakAlau ca tattvataH ( manuH 7 / 10 ) ityAdau / [ Ga ] vArtikakArAstu padArthAnAM yathAvasthitAtmapratyayotpattinimittatvam ityAhuH (nyA0 vA0 1 pR0 12) / [ca ] kAvyajJAstu svabhAvaH / yathA nistattvAH ityAdau ityAhuH ( vAca0 ) / matabhedena tattvAni pradarzyante / [ 1 ] svatazrAsvatatrabhedena dvividhaM tattvam iti dvaitavAdinaH zrIpUrNaprajJAcAryA vedAntinaH prAhuH ( tattvasaM0 TI0 ) / [ 2 ] sadasadubhayAnubhayAtmakacatuSkoNavinirmuktaM zUnyameva tattvam iti zUnyavAdino bauddhAH ( sarva0 pR0 29 bauddha0 ) / [ 3 ] pRthivyAdIni catvAri bhUtAni tattvAni iti cArvAkA AhuH ( sarva0 pR0 2 cArvA0 ) / [ 4 ] jIvAjIvAkhye dve tattve ityAhatAH (sarva0 saM0 pR0 67 aahe.)| [5] jIvAkAzadharmAdharmapudgalAstikAyAH paJca tattvAni ityAhataikadezinaH(sarva0 saM0 pR0 69 Ahe. ) / [6] jIvAjIvAsravabandhasaMvaranirjaramokSAH sapta tattvAni ityapara ArhataikadezinaH ( sarva0 saM0 pR0 73 Ahe. ) / [7] dravyAdravyabhedena dvividhaM tattvam iti rAmAnujIyAH ( sarva0 pR0 112 rAmA0 ) / [ 8 ] patipazupAzeSu triSu padArtheSu pRthivyAdIni paJca tattvAni iti pAzupatazAstrakovidA nakulIzAcAryAH ( sarva0 pR0 135 naku0 ) / [9] pRthivyAdikalAparyantAni triMzattattvAni puryaSTakapadavAcyAni kalAkAlaniyatividyArAgaprakRtiguNAkhyAni sapta tattvAni iti ca zaivA AhuH (sarva0 pR0 185 shaiv0)| [10] maha For Personal & Private Use Only Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dAdIni paJcaviMzatistattvAni iti nirIzvarasAMkhyAH kapilAdayaH ( sarva0 saM0 pR0 311 sAM0 ) / [11] IzvarAdhikAni tAni (25) iti SaDviMzatistattvAni iti sezvarasAMkhyA pataJjalyAdayaH ( sarva0 saM0 pR0 333 paatnyjl0)| [12] azeSavizeSapratyanIkaM cinmAtraM brahmaikameva tattvam iti mAyAvAdino vedAntinaH ( sarva0 pR0 92 rAmA0 ) / [ 13 ] vilambitaM nRtyavAdyAdi tattvam iti nATyazAstrajJA AhuH / [ 14 ] cetaH svarUpaM ca tattvam iti kAvyajJA AhuH iti ( vaac0)| zAktAstu madyaM mAMsaM tathA matsyo mudrA maithunameva ca / paJcatattvamidaM proktaM devi nirvANahetave / / makArapaJcakaM devi devAnAmapi durlabham ityAhuH ( guptasAdhanatatre 7 paTale ) / vaiSNavAstu gurutattvaM matratattvaM manastattvaM surezvari / devatattvaM dhyAnatattvaM paJcatattvaM prakIrtitam / / ityAhuH (nirvANatatre ) ( vAca0 ) / tatparatvam-1 tAtparyam / tatparasya bhAvaH tatparatvam / 2 paurANikAstu niSThA / yathA bhagavadbhaktitatparaH ityAdau ityAhuH / tatpuruSaH- ( samAsaH ) [ka] yadarthagatena subarthena viziSTasya yadarthasyA nvayabodhaM prati yaH samAsaH svarUpayogyaH sa tadarthasya tadarthe tatpuruSaH / yathA grAmagataH ityAdiH ( za0 pra0 zlo0 38 pR0 48 ) / [kha] samAsaprayuktalakSaNAzUnyottaranAmakatve sati lupta dvitIyAdivibhaktikapUrvanAmakasamAsaH / yathA rAjapuruSaH iti / atra lakSaNe pazcapUlItyAdivAraNAya satyantam / nIlotpalamityAdivAraNAya luptadvitIyAdivibhaktiketi AbrAhmaNamityAdyavyayIbhAvavAraNAya pUrveti ca nAmavizeSaNam / rAjapuruSa ityatra samAsaprayuktalakSaNAyAH pUrvapada eva svIkArAt satyantaviziSTavizevyasattvAt lakSaNasamanvayaH (ma0 pra0 4 pR0 43) / [ga] zAbdikAzca tatpuruSAdhikAravihitaH samAsastatpuruSaH ityAhuH / tanmate sa ca tatpuruSaH prakArAntareNa trividhaH / vyadhikaraNapadaghaTitaH samAnAdhikaraNapadaghaTitaH sNjnyaanvbodhksNkhyaavaackpdghttitshceti| tatra saMjJAnavabodhakasaMkhyApUrvakasamAnAdhikaraNapaghaTitastatpuruSo dvigurityucyate / dviguviSayaparihAreNa For Personal & Private Use Only Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 nyaaykoshH| samAnAdhikaraNapadaghaTitatatpuruSaH karmadhAraya ityucyate / tadbhinno vyadhikaraNapadaghaTitaH tatpuruSa ityucyate / yathA rAjapuruSa ityAdiH (vaac0)| uttarapadArthapradhAnastatpuruSaH iti kecidAhuH / tanna / ardhapippalI ityAditatpuruSe avyApteH / sUpaprati ityAdyavyayIbhAvetivyAptezca (vAca0 ) / yathoktaM vAkyapadIye samAsastu caturdheti prAyovAdastathAparaH / yoyaM pUrvapadArthAdiprAdhAnyaviSayaH sa ca // iti / sa ca tatpuruSo dvitIyAdibhedena ssddvidhH| dvitIyAdisubarthasya karmatvakartRtvAdebodhabhedAdetasya tatpuruSasya dvitIyAtRtIyAditatpuruSatvena SaDnedAH / tathA hi grAmagata ityatra dvitIyAtatpuruSaH / caitranIta ityatra tRtIyAtatpuruSaH / brAhmaNadatta ityatra cturthiittpurussH| vRkSapatita ityatra pnycmiittpurussH| caitradhanam maitragatirityatra SaSThItatpuruSaH / gRhapakka ityatra saptamItatpuruSaH iti| atredaM bodhyam / yadeteSu dhAtvarthAnvayyeva dvitIyAderarthaH prAyo ghttkH| pIThaM paritaH puNyena sukham zamAya vidyA daNDAdbhuTaH gavAM kRSNA saMpannakSIrA tileSu tailam ityAdivigrahe tatpuruSasyAsAdhutvAt ( za0 pra0 zlo0 39 pR0 48) / varSasukhI loSTakaNaH kuNDalahiraNyam ghaTAnyaH kuberabaliH karmakuzalaH ityAdau tu tattadvizeSa vidherdvitIyAditatpuruSaH iti ( za0 pra0 49) / atra matabhedAH / rAjapuruSa ityAdau rAjapadasya rAjasaMbandhini lakSaNA / tena puruSapadArthasyAbhedenAnvayaH iti naiyAyikA AhuH / anye tu luptaSaSThyevAnvayabodhaM janayati SaSThIlopamajAnatastu puruSasya tatrAnvayapratyayaH zaktibhramAt rAjapadalakSaNayA vA iti svIcakruH / pUrvakalpe rAjapadasya rAjasaMbandhini nirUDhalakSaNA / etanmate tu SaSThIlopasmaraNAsaMbhavasthale rAjapade svArasikI lakSaNA iti bhedaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 43 ) / vaiyAkaraNAstu samAsasthazabdasamudAye viziSTArthe zaktirevetyAhuH (nyA0 ma0 4 pR0 11 ) / tathA-1 sa prakAraH / yathA kathamuktvA tathA satyaM suptAmutsRjya mAM gataH ( bhA0 va0 11 ) yathAkAmo bhavati tathAkraturbhavati ( zata0 prA0 14 / 7 / 27) ityAdau / 2 sAmyam / yathA OM tathA prANAH OM For Personal & Private Use Only Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 313 ( 0 saM0 2 / 4 / 1 ) OM tathAnyatpratiSedhAt OM ( brahma sU0 3 / 2 / 37 ityAdau ) / yathA vA yathA nadInadAH sarve sAgare yAnti saMsthitim / tathaivAzramiNaH sarve gRhasthe yAnti saMsthitim // ( manuH 6 / 90 ) ityAdau / 3 samuccayaH / vighaso bhuktazeSaM tu yajJazeSaM tathAmRtam (manuH 3 / 285) jJAnaniSThA dvijAH kecittaponiSThAstathA pare ( manuH 3 / 134 ) ityaadau| 4 abhyupagamaH / 5 pUrvaprativacanam / 6 nishcyH| 7 satyam ( vAca0 ) / tathA ca-1 uktasya dRDhIkaraNArthaH / yathA nirindriyA hyamatrAzca striyonRtamiti sthitiH / tathA ca zrutayo baDhayo nigItA nigameSvapi // ( manuH 9 / 18 ) ityAdau / 2 evaM sati ityetadarthaH (madhva0 bhA0 ) / yathA OM tathA caikavAkyopabandhAt OM (bra0 sU0 3 / 4 / 24 ) ityAdau / evaM siddhe satItyarthaH ( tattvaprakAzikA 3 / 4 / 24 ) / tathApi-yadyapItyanenAkSiptArthasya smaadhaanaarthH| yathA yadyapi kA no hAniH parasya drAkSAM rAsabhazcarati / asamaJjasamiti matvA tathApi taralAyate cetaH // ( udbhaTaH ) ityAdau / tathAhi-1 nidarzanam / 2 prasiddhyarthaH ( zabdArthaci0 ) / 3 uktArtha dRDhIkaraNam / yathA OM chandobhidhAnAnneti cena tathA cetorpaNanigadA ttathA hi darzanam OM (70. sU0 1 / 1 / 25 ) / tathaiva-tadvadevetyarthaH / tatsamuccayAvadhAraNam ( shbdaarthci0)| yathA asti putro vaze yasya bhAryA bhastithaiva ca ( cANakyaH ) ityAdau / tadanyabAdhitArthaprasaGgaH- ( tarkaH ) AtmAzraya anyonyAzraya cakraka ana vasthA ityuktacatuSkAnyaH pramANabAdhitArthasya prasaGgaH / sa dvividhaH vyAptigrAhakaH viSayaparizodhakazca / viSayasya vyabhicArazaGkAnivRttidvArA nizcAyakatvena parizodhakatvaM bodhym| tatrAdyo yathA dhUmo yadi vahivyabhicArI syAttadA vahnijanyo na syAt iti / dvitIyastu parvato yadi nirvahniH syAt nidhUmaH syAt ityAdiH (jaga0 ) (gau0 vR0 1 / 1 / 40) / 4. nyA* ko. . For Personal & Private Use Only Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 nyaaykoshH| tadA-1 tatkAlaH / yathA tadA vidhiH kuNDalanAM vidhorapi ( naiSa0 ) ..ityAdau / 2 yadyarthenAkSiptasya viSayasya khaNDanakaraNam / yathA dhUmo yadi : vahnivyabhicArI syAttadA vahnijanyo na syAt ityAdau / tadAdayaH-(sarvanAmazabdAH) vaktRbuddhivizeSaviSayatvAvacchedakatvopalakSita. - dharmAvacchinnastadAdInAmarthaH (vai0 sA0 d0)| tadAdayazca tad tyad / yad etad idam adasa ityAdayaH srvnaamsNjnykaaH| tadIyatvam-1 saMbandhAntaraM vinApi tatsaMbaddhasvabhAvatvam ( ci0 1) / ....yathA devadattasvabhAvasya AdhyAtmikAdidharmasya devdttiiytvm| 2 tatsvAmi... katvam / yathA tadIyamAtaGgaghaTAvighaTTitaiH (mAgha0 sa0 1 zlo0 64) ityAdau mAtaGgAnAM tadIyatvam / atra tadIyatvaM nAma rAvaNasvAmikatvam / tatsaMbandhitvamiti sArvatrikorthaH / tadgaNasaMvijJAnaH- ( bahuvrIhisamAsaH) [ka] yo bahuvrIhiH svIyavigraha"vAkyasya vizeSyavidhayA pratyAyyo yorthastadvizeSyakabodhakRdbhavati sa bahuvrIhistadguNasaMvijJAnaH iti navInAH prAhuH / yathA ghaTasvarUpaH padArthaH kuTAdirgaNaH ityAdau / navInanaiyAyikamate vyutpattiH tasya svArthaguNIbhUtasya samyak vizeSyavidhayA vijJAnaM yasmAt iti (za0 pra0 zlo0 44 pR0 59-60 ) / athavA tasya samasyamAnapadArthasya guNIbhUtasyApi samyak vizeSyavidhayA jJAnaM yasmAt iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 49) / ghaTasvarUpaH padArtha ityatra ghaTaH svarUpaM yasya iti vigrahasthale svasvarUpAbhinnaghaTasaMbandhitvena ghaTAbhinnasvasvarUpasaMbandhitvena vA vigrahavizeSyaM kalazameva vizeSyavidhayA anena bahuvrIhiNA bodhyate iti / tathA kuTAdigaNa ityatra kuTa Adiryasya iti vyutpattyA kuTAbhinnasya svadharmika vyavasthAdharmiNaH saMbandhitvena dhAtvantaramiva kuTamapi bodhayaMstadguNa- saMvijJAna eva bahuvrIhiH ( za0 pra0 zlo0 44 pR0 59) / [kha] yatra vizeSaNasyApi kriyAyAM vizeSyavidhayAnvayaH saH / yathA bhUvAdayo .. dhAtavaH caitrAdInbhojaya lambakarNamAnaya ityAdau / atra kriyAvAcitvena nimazritatvena lambakarNAvayavinoryaH saMbandhastadavacchinnatvena ca anvaya For Personal & Private Use Only Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 315 bodhaH / lakSakasaMbandhasyaiva lakSyatAvacchedakatvAt tena rUpeNaiva bodhAt / vizeSaNasyApi bhUvAdeH kriyAnvayAdajahatsvArthAtra lakSaNA ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 49) / [ga] yo bahuvrIhiH svArthasyAnvayini svArthaghaTakasyApyarthasyAnvayabodhane samarthaH sa tadguNasaMvijJAnaH iti prAcInA AhuH / yathA lambakarNamAnaya hAragrIvaM pazyetyAdau / atra hi bahuvrIhilambakarNasaMbandhinaH svagrIvAvRttihArasaMbandhinazca svArthasyAnvayini karmatvAdI svArthaghaTakIbhUtasya tAdRzakarNahArAderapi vyutpattivaicitryeNa anvayabodhane samarthaH iti ( za0 pra0 zlo0 45 pR0 59) / [gha ] pare tu yatra vizeSaNatayA svArthasya vidheyenvayaH sa tadguNasaMvijJAnabahuvrIhiH ityAhuH / yathA lambakarNamAnayetyAdau ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 49 ) / etatkalpe vyutpattiH tatra bahuvrIhau guNasya guNIbhUtasya vizeSaNasya saMvijJAnam vizeSyapAratavyeNa bodhanam yatra iti vadanti / atra pareSAM mate lambakarNAdeH vizeSyAnvayinAnvayAt vizeSaNatayA vidheyAnvayaH / vizeSaNatvaM ca vizeSyAnvayinAnvayitvameva / navInamatAnurodhena lambakarNasyApi vizeSyatvenaivAnvayenubhavabAdhaH / tasmAt atrApi jahatsvAthaiva lakSaNA ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 49) / bhavati ca guNIbhUtasya karNAderapyAnayane dharmipAratatryeNa dharmidvArA anvayabodhaH iti / . . taddhitaH- ( pratyayaH ) [ka] vibhaktidhAtvaMzakRdbhayonyaH pratyayaH / yathA mArIca ityAdau aN dAkSirityAdI iJ pratyayastaddhitaH / atra nAmaprakRtikapratyayatvaM na taddhitasya lakSaNam / vibhaktau kyajAdau cAtivyApteH / pacatitarAmityAdau tarabAdiSvavyAptezca ( za0 pra0 zlo0 108 pR0 172 ) / ato vibhaktidhAtvaMzetyAyeva lakSaNaM yuktam iti / atredama- . vadhAtavyam / vRkSaka ityAdau hrasvAdyarthakaH kAdirapi taddhita eva iti| anye tvevamAhuH / vRkSaka ityAdI kAdistu na taddhitaH / ataH tadanyatvenApi lakSaNe pratyayo vizeSaNIyaH iti / atra SaSThayantAnnAmnaH sAkSAtparaMparAsAdhAraNApatyasAmAnye bodhye aN ityutsargaH / tena marIcerapatyaM mArIca iti rUpaM siddhayati (za0 pra0 zlo. 108-111) / [kha] taddhitAdhikAravihitaH pratyayavizeSa iti zAbdikA vadanti / atredaM bodhyam / For Personal & Private Use Only Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 nyAyakozaH / I I taddhitA: ( pA0 sU0 4 / 1 / 76 ) ityadhikRtya yUnasti: ( pAM0 sU0 4 / 1 / 77 ) ityArabhyApaJcamAdhyAya samApteryAvantaH pratyayA vihitAste taddhitasaMjJakA bhavanti iti / tatra sAmAnyatastaddhito dvividhaH / prakRtyarthabhinnArthakaH svArthikazceti / taddhitapratyayazca apatyAditattadartha bhedabodhanena aN iJ Nya ityAdyanekavidhaH / tatroktam tasyApatyaM tadvizeSastadRkSeNa yutendumAn / kAlastathA tena raktaM tasya vyUhotha vetti tat // adhIte vA devatAsya saivamAdIn yathAyatham / bodhayadvividhAnarthAstaddhitaM syAdanekadhA // iti / tatra kecittaddhitapratyayAstattadartheSu sodAharaNAH pradarzyante / yathA apatyArthe aN marIcerapatyaM mArIcaH / vettItyarthe nimittaM vetti naimittaH / adhIte ityarthe chAndasaH vaiyAkaraNaH traividyazca / saMbandhyarthe vRkSasya saMbandhi vAkSam / jAtArthe amAvAsyAyAM jAta AmAvAsyo bAlakaH / gozAlAyAM jAtaM gozAlam / anurAdhAyAM jAtaH anurAdhaH / atrANo luk / apatyArthe INU dakSasyApatyaM dAkSiH vaiyAsakiH / NyaH gargasyApatyaM gArgyaH jAmadagnyaH | apatyasAmAnye AyanaM taduttaraM Nyazca kauJjAyanyaH brAghnAyanyaH / apatyArthe eyaNa - vainateyaH AtreyaH jAhnaveyaH draupadeyaH / eraN dAsasyApatyaM dAseraH dAseyopi / kANAyA apatyaM kANeraH kANeyopi / caTakAyAH pumapatyaM cATakairaH / AyaniN tikasyApatyaM taikAyaniH / tasya ( sarvanAmnaH ) apatyaM tAdAyaniH tAdopi / apatyArthe S IyaH svasurapatyaM svastrIyaH / samUhArthe azvIyam / bhavArthe kavargIyaH I I aGgulIyaH mitravargIyaH / apatyArthe vyaH bhrAturapatyaM bhrAtRvyaH / apatyArthe yaH zvazurasyApatyaM zvazuryaH / samUhArthe dhUmyA vanyA / apatyArthe eka kulasyApatyaM kauleyakaH / InaN kulInaH / DuraN SANmAturaH / tadrAgayuktamityarthe ikaN lAkSayA raktaM lAkSikam / samUhArthe kaidArikam / tadveda tadadhIte vA ityarthe naiyAyikaH laukAyatikaH / bhavArthe Antardehikam samAnadaizikam / saMjJArthe zaradikA mudrabhedAH / raktamityarthe aH nIlena rakto nIlaH paTaH / kaH pItena raktaH pItakaH paTaH / samUhArthe akaN 1 iN Ayanam ityAdayaH kecitpratyayAH pANinivihitapratyayApekSayA bhinnA eva jagadIzena kalpitA iti bodhyam / For Personal & Private Use Only Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| gArgakam kedArakam / kaNa dhainukama / samUhArthe yaNa kezAnAM samUhaH kaizyam gANikyam braahmnnym| bhavArthe caturmAseSu bhavaM cAturmAsyaM vratam / samUhArthe iniH padminI / kaTyaH rathakaTyA / tala bandhutA janatA / yat pRSThyam / vettItyarthe TikaH zatapathikaH / kaH zikSakaH mImAMsakaH / jAtamityarthe pUrvAhnakam / tasyedamityarthe ka Iyazca svakIyam / kasyAnityatvena svIyaM vA / InaN yauSmAkINam / hastItyAdyarthe kaNa AraNyakaH karI / tasyAyamityarthe tu NaH / araNyasyAyamAraNyaH pazuH / tatra bhava ityarthe maH AdimaH / DimaH agrimaH pazcimaH / tyaH zvastyam / tanaT zvastanam sAyaMtanam / eNyaH prAvRSi bhavaM prAvRSeNyaM tRNam / tnaH paratnam parAritnam / naH purANam / IyaNa parvate bhavaH pArvatIyaH / yat dizi bhavaM dizyam dantyam mitravaryaH / eyaNa kaukSeyam / InaH mitravargINaH / naN khiyAM bhavaH straiNaH / snaNa puMsi bhavaH pauNsnH| jAtamityarthe ikaH prAvRSi jAtaM prAvRSikaM patram / akaH AmAvAsyako bAlakaH ityAdi iti saMkSepaH / taddhitAktam-1 ( yogarUDhaM nAma ) yathA vAsudevaH ityAdi ( za0 pra0 zlo0 28 pR0 37 ) / 2 ( yaugikaM namama ) yAdRzaM nAma yacca taddhitam yAdRzAnupUrvyavacchinnaM sat yAdRzArthasyAnvayabodhe samartham tAdRzAnupUrvyavacchinnaM tad dvayamapi tAdRzArthe taddhitAktaM nAma / yathA bahuguDaH drAkSA dAkSirityAdi ( za0 pra0 zlo0 51 pR0 67 ) / taddhitArthaH- (dviguH samAsaH ) yo dviguH svottarataddhitAntritasvArthakaH sa iti pariziSTakRta AhuH / yathA dvimudro vRSaH dvivarSA gauH dvidalaM pavitram dvigujhaM svarNam trikANDaH puruSaH paJcakapAlazvaruH ityadau / tathA hi dvimudro vRSa ityAdau dvAbhyAM mudrAbhyAM krItasya dvivarSA gaurityAdau dvAbhyAM varSAbhyAmabhinnavayaskasya dvidalaM pavitramityAdau dvAbhyAM dalAbhyAM nirmitasya dvigujhaM svarNamityAdau dvAbhyAM guJjAbhyAM tulitasya trikANDaH puruSa ityAdau tribhiH kANDaiH parimitasya paJcakapAlazcarurityAdau paJcabhiH kapAlaiH saMskRtasya bodhane luptasyaiva ThagAditaddhitasya krItAdyabhidhAyakatvAt lakSaNa For Personal & Private Use Only Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samanvayaH ( za0 pra0 zlo0 35 pR0 46 ) / yathA vA paurvazAlaH pANmAturaH ityaadau| atra pUrvasyAM zAlAyAM bhavaH paurvazAlaH SaNNAM mAtRNA mapatyam pANmAturaH iti vigraho draSTavyaH (si0 kau0 ) (manoramAyAm ) / tadvayaktitvam-1 tattattAdAtmyaviziSTo dharmaH / yathA ghaTaniSThaM tavyaktitvaM * ca ghaTatAdAtmyaviziSTaghaTatvAdikameva / 2 akhaNDopAdhivizeSa iti ... kecidAhuH / tAdAtmyasya ghaTAdisvarUpatAmate tu ghaTAdiniSThaM tadvayaktitva- makhaNDameva iti (ga0 zakti0 TI0 pR0 117 ) / .. tanutvam-pratipakSabhAvanayA zithilIkaraNam ( sarva0 saM0 pR0 359 paat0)| tantram-1 itaretarAbhisaMbaddhasyArthasamUhasyopadezaH zAstram ( vAtsyA0 1 / 1 / 26 ) / yathA tatrAdhikaraNAbhyupagamasaMsthitiH siddhAntaH ( gau0 1 / 1 / 26) ityAdau tantram / 2 shaastrvishessH| yathA idAnIM saMpravakSyAmi tatramuttaramuttamam ( suzruta0 ) ityAdau / yathA vA Asurirapi pazcazikhAya tena ca bahudhA kRtaM tantram / saptatyAM kila yesterthAH kRtsnasya SaSTitantrasya ( sAMkhyakA0 72 ) ityAdau / zivAyuktAni siddhezvarAdIni mahAtantrANi tathAnyAnyupatatrANi saiddhAyuktAni bahUni santi / vistarabhayAttAni na pradarzitAni / 3 prayojakam ( di0 4 pR0 174 ) / yathA caitreNa pacyate taNDula ityAdau caitrapadottaratRtIyAyAM caitragatasaMkhyAnabhidhAnaM tatram (mu0 4 pR0 174 ) / yathA vA nIlo ghaTa ityAdAvabhedAnvayabodhaM prati samAnavibhaktikatvaM tatram ( ga0 vyu0 kA0 1) / 4 sakRduccAritasyaikasya zabdasya zaktyA anekArthapratipAdakatvaM tantram iti zAbdikA vadanti / 5 vivakSitArthajJApakaM tatram iti vedAntinaH / taduktam tatraM sAdhanamuddiSTaM tatraM jJApakameva ca iti (madhvabhASyaTIkATippaNe ekAdazatAtparyoktiH ) / 6 nItyavayavaH / yathA tatraiH paJcabhiretaccakAra sumanoharaM zAstram (paJcata0 pR0 1) ityAdau iti nItizAstrajJAH / tAni ca pazca tatrANi mitrabhedamitraprAptikAkolUkIya For Personal & Private Use Only Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| labdhapraNAzAparIkSitakAritvAni iti / 7 dharmajJAstu karmaNAM yugavadbhAvastatram ( kAtyA0 zrauta0 171 ) / yathA mImAMsakamate ubhayAthaikaprayogaH tatram / yatra pradhAnakarmaNAM yugapadbhAvaH ( saha prayogaH ) tatrArAdupakArakANAmaGgAnAM tatram ( sakRdanuSTAnam ) bhavati na pratipradhAnaM pRthak pRthak / yaddhi sakRtkRtaM bahUnAmupakaroti tat tatramityucyate / yathA bahUnAM madhye kRtaH pradIpaH iti ( karkaH ) ( vAca0 ) / tanyate vistAryate bahUnAmupakAro yena sakRtpravartitena tadidaM tantram ( jai0 nyA0 a011 pA0 1 adhi0 1) / ubhayoddezena sakRdanuSThAnaM tatram (jai 0 nyA0 12 pA0 1 adhi0 1) / yatsakRtkRtaM bahUnupakaroti tattatram (jai0 sU0 vR0 a0 11 pA0 1 sU0 1) / karmajJAzca anekoddezena kRtaprayogaH / yathA dvau daive prAk trayaH pitrye udagekaikameva vaa| mAtAmahAnAmapyevaM tatraM vA vaizvadaivikam / / ( yAjJa0 a0 1 zlo0 227 ) ityAdI pitRzrAddhe mAtAmahazrAddhe ca vaizvadevaM tantreNa ( sakRdanuSThAnena ) kartavyam ( mitAkSa0 a0 1 zlo0 227 ) ityaahuH| 8 prabandhaH / 9 siddhaantH| 10 pradhAnam / 11 paricchedaH / 12 vedazAkhAvizeSaH / 13 svarASTracintA / 14 auSadham / yathA tatrAvApavidA yogaiH ( mAgha0 2 / 88) ityAdau / 15 paracchandAnugamanam ityAdi ( vAca0 ) / tantrI-jyotiSTome savanIyapazuH (jai0 nyA0 a0 11 pA0 3 adhi0 16) / tanmAtram-zabdasparzarUparasagandhAH paJca tanmAtrANi / sAMkhyAstu sUkSmapazca. bhUtarUpamAkAzAdi ityAhuH ( vAca0 ) / tapaH-vidhinoktena mArgeNa kRcchracAndrAyaNAdibhiH / zarIrazoSaNaM prAhustapasA tapa uttamam / / ( sarva0 saM0 pR0 367 pAta0 ) / tamaH-1 (abhAvaH)[ka] tejasaH abhAvaH (mu0 1)(gau0 vR05|2|20) ( ta0 dI0 pR. 3 ) / prauDhaprakAzakatejaHsAmAnyAbhAva ityarthaH / tena tamasvatyapi deze tejaHparamANvAdisattvena tejaHsAmAnyAbhAvAsattvepi na kSatiH (nIla0 1 pR0 4 ) / atra vipratipattiH andhakAratvaM bhAvavRtti For Personal & Private Use Only Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| iti tautAtitAH / neti vaizeSikAdayaH iti (nyA0 dI0 pR0 4 ) / [kha] dravyaguNakarmaniSpattivaidhAdabhAvastamaH (vai0 5 / 2 / 19 ) / udbhUtarUpavadyAvattejaHsaMsargAbhAva ityarthaH (vai0 ta0 5 / 2 / 20 ) / [ga] svaparaprakAzakatejaHsAmAnyAbhAvaH / yathA adastvayA nunnamanuttamaM tmH| AsAditasya tamasA niyateniyogAt (mAgha0 sa04 zlo034) ityaadau| [] nIlarUpAropaviziSTatejaHsaMsargAbhAva iti kecit ( nyA0 dI0 pR0 8) / [6] bhAbhAvaH / . dravyaguNakarmaniSpattivaidhAt (nyA0 ka0 pR0 10) / atredaM bodhyam / yatraiva deze tejobhAvastatraiva deze tama itybhilpyte| evaM ca sati gacchatA dravyeNa tejasa AvaraNAt Avarakasya dravyasya ca gamanAt sutarAmeva tamasopi gatibhrama upapadyata iti ( ta0 va0 ) / tejaso dravyAntareNAvaraNAcca (vai0 5 / 2 / 20 ) / tadarthazca gacchatA dravyAntareNAvRte tejasi pUrvadezAnupalambhAdagrimadeze copalambhAttejobhAvasya gacchadravyasAdhAdgatibhramaH / na tu vAstavI tatra gatiH / kiM ca nIlaM nabhaH iti pratItivat tamasi nIlarUpavattApratItirapi bhrama eva iti / atrAyaM tarka tamo yadi gatimatsyAt tejobhAvaviSayakacAkSuSasAkSAtkAraviSayo na syAt iti / yadvA tamo yadi gatimatsyAt tejobhAvAviSayakacAkSuSasAkSAtkArAviSayo na syAt iti / athavA tamo yadi tejobhinnatve sati gatimatsyAt tejobhAvaviSayakasAkSAtkAraviSayagatimanna syAt iti ( nyA0 dI0 pR0 8 ) / rUpavadravyAntaraM iti bhaTTA vedAntinaH sAMkhyAH kandalIkArAzcAhuH (vai0 vi0 1 / 1 / 5 ) / atredamavadheyam / AlokasyAnyatra cAkSuSapratyakSe sahakAritvepi tamaHpratyakSe na tatsahakArasyAvazyakatA vastusvAbhAvyAt iti bhaTTamImAMsakAnAmAzayaH iti / tamaso bhAvatvamaGgIkurvANAnAM mate tamasaH pRthivyAmantarbhAvaH / athavA dazamaM dravyamatiriktameva taditi bodhyam / AropitaM nIlarUpamiti shriidhraacaaryaaH| rUpadarzanAbhAvastama iti prAbhAkarAH / AlokajJAnAbhAva iti prAbhAkaraikadezinaH ( sarva0 saM0 pR0 229 aulu0 ) ( vai0 vi0 1 / 1 / 5) / ajJAnaM tamaH 1 abhAvaH iti padacchedaH / For Personal & Private Use Only Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 321 nyaaykoshH| ( tamoguNaH ) iti kecidvedAntinaH / atrocyate sattvaM jJAnaM tamojJAnaM rAgadveSau rajaH smRtam iti ( manuH 12 / 26 ) / tamaH ajJAnamiti padacchedaH / triguNAtmakapradhAnasya tamaAkhyo guNavizeSaH iti saaNkhyaaH| yA ca mohAtmakatA tattamaH (sarva0 saM0 pR0 326 saaN0)| AlokAbhAvastama iti naiyAyikAdayaH ( sarva0 saM0 pR0 229 aulU0 ) / 2 rAhuriti jyotirvidaH / 3 pAdAnam / 4 tamAlavRkSa iti kAvyajJAH / tarkaH- 1 AnvIkSikI vidyA nyAyazAstram (gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / yathA prAyastarkamadhIte (nyAyamadhIte sarvaH) tanute tarkAnnibandhamapyatra ( dIdhi0 2 zlo0 4 pR0 1) gadAdharavinirmitA viSamadurgatarkATavI ( ga0 2 hetvA0 bAdha0 pR0 34 ) yatkAvyaM madhuvarSi dharSitaparAstaSu yasyoktayaH ( naiSa0 ) ityAdau / atra purANam mImAMsA nyAyatarkazca upAGgaH parikIrtitaH iti / traividyebhyatrayIM vidyAM daNDanItiM ca zAzvatIm / AnvIkSikI cAtmavidyAM vArimbhAMzca lokataH // iti ( manu0 a0 7 zlo0 43 ) / AnvikSikI tarkavidyAmanurakto nirarthikAm iti (bhA0 a0 a0 37 ) / AnvIkSikItrayIvArtAdaNDanItirUpAzcatasro vidyA vidyAprasthAne kathitAH ( gau0 vR0 1 / 1 / 1) / 2 kaNAdamunipraNItaM dazAdhyAyAtmakaM sUtropanibaddhaM vaizeSikadarzanam / yathA athAto dharma vyAkhyAsyAmaH (vai0 sU0. 1 / 1 / 1 ) ityArabhya tadvacanAdAmnAyasya prAmANyamiti (vai0 sU0 10 / 2 / 9) ityetatparyantaM tarkazAstram / dravyAdipadArthatattvajJAnaM mananaM cAsya zAstrasya prayojanamityavadheyam ( ta0 va0 1 / 22 ) / atroktam tarkagranthArtharahito naiva gRhNAtyapaNDitaH iti ( suzruta0 ) / 3 anumAnam ( yuktiH ) ( tattvaprakAzikA ) (di04) (gau0 vR0 111) / yathA OM tarkApratiSThAnAdapyanyathAnumeyamiti cedevamapyanirmokSaprasaGgaH OM (bra0 sU0 2 / 1 / 12 ) ityAdau / yathA vA acintyAH khalu ye bhAvA na tAstarkeNa yojayet / nApratiSThitatarkeNa gambhIrArthasya nizcayaH // ( vedAnta0 pra0) ityAdau / atroktaM manunA nyA. ko041 For Personal & Private Use Only Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rarara nyaaykoshH| . traividyA hetukastarkI nairukto dharmapAThakaH / trayazcAzramiNaH pUrve pariSatsyAdazAvarA // iti ( manu0 a0 12 zlo0 111) / 4 aagmaavirodhinyaayH| yathA naiSA tarkeNa matirApaneyA (kaThopa0 3 / 9) ityAdau / tasya prayojanaM coktaM manunA ArSa dharmopadezaM ca vedazAstrAvirodhinA / yastaaNAnusaMdhatte sa dharma veda netaraH // iti ( manu0 12 / 106 ) / 5 mImAMsA / 6 AgamArthaparIkSaNam / 7 [ka] uhaH / avijJAtatattverthe kAraNopapattitastattvajJAnArthamUhastarkaH (gau0 sU0 1 / 1 / 40 ) / ayamarthaH / tarka iti lakSyanirdezaH / kAraNopapattita Uha iti lakSaNam / avijJAtatattverthe tattvajJAnArthamiti prayojanakathanam / kAraNaM vyApyam / tasyopapattirAropaH / tasmAt Uha AropaH arthAdvyApakasya iti / pare tu uha ityeva lakSaNam / tathA ca kAraNasya vyAptijJAnAderupapAdanadvAretyartha ityAhuH / uhatvaM ca mAnasatvavyApyo jAtivizeSaH tarkayAmi ityanubhavasiddhaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 40 ) / sa ca tarkaH vyabhicArazaGkAnivRttidvAreNopayogI ( nyA0 lI * gu0 pR0 36) pramANAnAmanugrAhakazca / anugrahastu pakSe vipakSajijJAsAvicchedastadanugrahaH (tA0ra0 zlo0 75 ) / kiM ca sa tarkaH aGgapaJcakasaMpannastattvajJAnAya kalpate / aGgapazcakaM tu vyAptistarkApratihatiravasAnaM viparyaye / aniSTAnanukUlatvamiti tarkAGgapaJcakam // ( tA0 ra0 zlo0 72 ) / tarkabhASAyAM pramANAnugrAhakatvamitthamupapAditam / sa cAyaM tarkaH pramANAnAmanugrAhakaH / tathA hi parvatoyaM sAgniH utAnagniH iti saMdehAnantaraM yadi kazcinmanyate anagniH iti tadA taM prati yadyayamanagnirabhaviSyattarhi dhUmavAnnAbhaviSyat ityavahnimattvenAdhUmavattvaprasaJjanaM kriyate / sa cAniSTaprasaGgaH tarka ucyate / evaM pravRttaH tarkaH anagnimattvasya pratikSepAt anumAnasya bhavatyanuprAhakaH iti ( ta0 bhA0 pR0 43 ) / aniSTaprasaGga ityasya aniSTasya vahnayabhAvavyApakadhUmAbhAvAdeH prasaJjanam ityarthaH / atra hRde nighUmatvApAdanavyAvRttyarthamaniSTeti (50 c0)| kiM ca tarko dhUmAgyoAptigrahe utpatsyamAne kAryakAraNabhAvabhaGgaprasaGgalakSaNo vyabhicArazaGkAnivartakazva For Personal & Private Use Only Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 323 nyaaykoshH| (ta0 dI0 2 pR0 21) / tarke ApAdyavyatirekanizcayaH ApAdyApAdakayoAptinizcayazca kAraNam iti (nIla0 gu0 pR0 38) / tarke vyApyasya vyApakasya ca bAdhanizcayaH kAraNam iti (nyA0 bo gu0 pR0 21) / atredaM bodhyam / tarko na pramANasaMgRhItaH iti na pramANAntaram / api tu pramANAnAmanugrAhakastattvajJAnAya kalpyate / tasyodAharaNam kimidaM janma kRtakena hetunA nirvaya'te AhovidakRtakena athAkasmikam iti / evamavijJAtethe kAraNopapattyohaH pravartate / yadi kRtakena hetunA nirvaya'te hetUcchedAdupapannoyaM janmocchedaH / athAkRtakena hetunA tato hetUcchedasyAzakyatvAdanupapannoyaM janmocchedaH / athAkasmikam atokasmAnnivatyamAnaM na punarnivaya'tIti nivRttikAraNaM nopapadyate / tena janmAnuccheda iti / etasmiMstarkaviSaye karmanimittaM janma ityatra pramANAni pravartamAnAni tarkeNAnugRhyante / tattvajJAnaviSayasya vibhAgAt tattvajJAnAya kalpyate tarka iti / soyamitthaMbhUtastarkaH pramANasahito vAde sAdhanAyopAlambhAya vArthasya bhavati iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) / tarkaH saMzayentarbhavatIti kazcidAha (ta0 bhA0 pR0 44 ) / yadyapi tarko viparyayentarbhavati tathApi pramANAnugrAhakatvAdbhedena kIrtanam ( na0 dI0 gu0 pR0 38 ) / atra bhaassym| avijJAyamAnatattverthe jijJAsA tAvajjAyate jAnIyemamartham iti / atha jijJAsitasya vastuno vyAhatau dharmoM vibhAgena vimRzati kiMkhidittham Ahosvinnettham iti| vimRzyamAnayodharmayorekataraM kAraNopapattyA anujAnAti saMbhavatyasmin kAraNam pramANama hetuH iti / kAraNopapattyA syAt evametat netarat iti / tatra nidarzanam / yoyaM jJAtA jJAtavyamartha jAnIte taM tattvato jAnIya iti jijJAsA / sa kimutpattidharmakaH athavAnutpattidharmakaH iti vimarzaH / vimRzyamAne avijJAtatattverthe yasya dharmasyAbhyanujJAkAraNamupapadyate tamanujAnAti / yadAyamanutpattidharmakaH tataH svakRtasya karmaNaH phalamanubhavati jnyaataa| duHkhajanmapravRttidoSamithyAjJAnAnAmuttaramuttaraM pUrvasya pUrvasya kAraNam / uttarottarApAye tadanantarAbhAvAdapavarga iti syAtAM saMsArApavauM / utpattidharmake jJAtari punarna syAtAm / For Personal & Private Use Only Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 nyaaykoshH| utpannaH khalu dehendriyavedanAbhiH saMbadhyata iti nAsyedaM svakRtasya karmaNaH phalam / utpannazca bhUtvA na bhavatIti tasyAvidyamAnasya niruddhasya vA svakRtakarmaNaH phalopabhogo nAsti / tadevamekasyAnekazarIrayogaH zarIrAdiviyogazcAtyantaM na syAditi / yatra kAraNamanupapadyamAnaM pazyati tatrAnujAnAti / soyamevaMlakSaNa ahastarka ityucyate (vAtsyA0 1 / 1 / 40) / [kha] vyApakAbhAvavattvena nirNIte vyApyasyAhAryAropAdyo vyApakasyAhAryAropaH saH / yathA nirvahnitvAropAnnidhUmatvAropaH nirvahniH syAJcennidhUmaH syAt ityAdiH / hrado nirvahniH syAcennidhUmaH syAt ityAdivAraNAya vyApakAbhAvavattvena nirNIta iti / nirvahniH syAJcedadravyaM syAt ityAdivAraNAya vyApyasyeti / tadvyApyAropAdhInastadAropaH ityarthalAbhAya vyApaketi (gau0 vR0 1 / 1 / 40) / [ga] aniSTaprasaGgaH / sa ca siddhavyAptikayodharmayoApyAGgIkAreNAniSTavyApakaprasaJjanam ( ta0bhA0 pR043) (pra0 pr0)| yathA parvato vahnimAn dhUmAdityatra dhUmostu vahnirmAstu iti hetoraprayojakatvazaGkAyAm yadyayaM nirvahniH syAttarhi nidhUmaH syAt / na bhavati ca nidhUmaH / tasmAnna nirvahniH kiMtu vahnimAneveti ( pra0pa0 pR0 21) / [5] vyApyAropAdvyApakaprasaJjanam ( gau0 vR0 4 / 1 / 3) / [Ga ] vyApyAropeNa vyApakAropa: ( ta0 saM0 gu0 ) ( sarva0 saM0 pR0 238 akSa0 ) / yathA yadi vahnirna syAt tarhi dhUmopi na syAt iti (ta0 saM0 gu0)| atra vyApyapadaM vyApyatvena jJAyamAnaparam / tena vyApyAropeNa tarke naavyaaptiH| AropapadaM jJAnamAtraparam / tenAyogolake dhUmAbhAvena vahnayabhAvatarke naavyaaptiH| vyApakAropetyatrAropapadaM bAdhaviSayakAyathArthanizcayaparam / tena hRdo vahnimAn ityanumitau nAtivyAptiH / bAdhanizcaye ayathArthatvanivezAt ayogolakaM dhUmAbhAvavatsyAt iti tarke nAtivyAptiH / ayathArthAnubhavasyaiva lakSyatvAt / itthaM ca vyApyatvena jJAnajanyatve sati bAdhaviSayakAyathArthanizcayatvaM paryavasitam ( vAkya0 gu0 pR0 21 ) / udAharaNe vahnayabhAvo vyApyaH dhUmAbhAvastu vyApakaH iti jJeyam ( si0 ca0 gu0 pR0 34) / [ca ] aniSTasya prasaGgaH / sa For Personal & Private Use Only Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 325 1 caikarmAbhyupagame dvitIyasya niyataprAptirUpaH / atrAniSTaM ca dvividham / prAmANikaparityAgaH itaraparigrahazceti ( tA0 ra0 zlo071 ) / sa cAyaM tarkaH paJcavidhaH / AtmAzrayaH anyonyAzrayaH cakrakam anavasthA tadanyabAdhitArthaprasaGgazca ( pramANabAdhitArthakaprasaGgaH ) ityAcAryAH / tatra ( 1 ) svApekSApAdako niSTaprasaGga AtmAzrayaH / apekSA ca jJaptAvutpattau sthitau ca grAhyA / tatrAdyA yathA etadbhaTajJAnaM yadyetadvajJAnajanyaM syAt etadbhaTajJAnabhinnaM syAt iti / dvitIyA yathA ghaToyaM yadyetadbhaTajanyaH syAt etadghaTabhinnaH syAt iti / tRtIyA ca ayaM ghaTo yadyetadvavRttiH syAt tathAtvenopalabhyeta iti / ( 2 ) svApekSApekSitatvanibandhanoniSTaprasaGgonyonyAzrayaH / yathA ayaM ghaTo yadyetadghaTajJAnajanyajJAnaviSayaH syAt etadghaTabhinna syAt iti / utpattau sthitau ca svayamudAhAryam / ( 3 ) svApekSaNIyApekSita sApekSatvanibandhanoniSTaprasaGgazcakrakam / pUrvokta evApAdake janyapadAntaramantarbhAvyodAhAryam / apekSA tvatra sAkSAtparaMparAsAdhAraNI grAhyA / ( 4 ) anavasthA punaraprAmANikI grAhyA / na tu pravAhamUlakaprasaGgaH / yathA ghaTatvaM yadi yAvadbhaTahetuvRtti syAt ghaTajanyavRtti 1 1 syAt iti / vRttikArAstu anavasthA ca avyavasthita paraMparAropAdhInAniSTaprasaGgaH / yathA yadi ghaTatvam ghaTajanyatvavyApyaM syAt kapAlasamavetatvavyApyaM na syAt ityAhuH (gau0 vR0 111140 ) | ( 5 ) uktacatuSkAnyaH prasaGgaH pramANabAdhitArthaka prasaGgaH / sopi dvividhaH / vyAptigrAhakaH viSayaparizodhakazca / tatrAdyo yathA dhUmo yadi vahnivyabhicArI syAt tadA vahnijanyo na syAt iti / dvitIyastu parvato yadi nirvahniH syAt nirdhUmaH syAt ityAdiH ( jaga0 tarkagrantha0 ) ( gau0 vR0 1 / 1 / 40 ) / atra dhUmAdervyabhicArazaGkAnivRttidvArA viSayasya vahnayAdeH nizcAyakatvena etattarkasya parizodhakatvamityavadheyam / atra prAcInanaiyAyikAstu saca tarka ekAdazavidhaH vyAghAtaH AtmAzrayaH itaretarAzrayaH cakrakAzrayaH anavasthA pratibandhikalpanA lAghavakalpanA gauravam utsargaH apavAdaH vaijAtyam ityaGgIcakruH ( sarva0 pR0 239 akSa0 ) | navyAstu For Personal & Private Use Only Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / vyAghAtAdInAmaprasaJjanarUpatvAt na tarkAtmakatvam / kiMtu paJcavidhatvameva tarkasya ityAhuH / prathamopasthitatvam utsargaH vinigamanAvirahaH lAghavam gauravam ityAdikaM tu prasaGgAnAtmakatvAnna tarkaH / kiMtu pramANasahakAritvarUpasAdharmyAttathA (tarkatvena ) vyavahAraH iti ( gau0 vR0 1 / 1 / 40 ) / tarkAbhAsaH - aGgAnyatamavaikalye tarkasyAbhAsatA bhavet / tarpaNam - mantreNa vAriNA mantre tarpaNaM tarpaNaM smRtam ( sarva0 [saM0 pR0 370 pAtaJja 0 ) / taskaraH -- bhogaM kevalato yastu kIrtayennAgamaM kvacit / bhogacchalApadezena vijJeyaH sa tu taskaraH || ( mitAkSarA 0 a0 2 zlo0 27 ) / tADanam -- matravarNAnsamAlikhya tADayeccandanAmbhasA / pratyekaM vAyubIjena tADanaM tadudAhRtam || ( sarva0 saM0 pR0 369 pAta 0 ) / tAtparyam - [ka] itarapadasyetarapadArtha saMsargajJAnaparatvam (ci0 :) / tAtparyasya nizcaya eva zAbdabodhe zabdasya sahakAri kAraNam / tasya ca saMzaye vyatirekanizcaye (saindhavapadaM lavaNaparaM na iti nizcaye ) cAnvayAbodhAt tame cAnvayabodhAca ( nyA0 ma0 4 pR0 24 ) ( di0 4 pR0 189 ) / atrAnyadapyucyate / pratipAdakecchAviSayatvaM tatparatvam / yaH zabdo vaktrA yadicchayA prayuktaH sa tatparaH / sA ca pratipAdyadhIH pravRttinivRttiviSayayo: tatparatvaM nAnArthAcchriSTAdane kAryAnvitai kakriyAparAnmukhyalAkSaNikapadAdanAvRttyA krameNAnekArthajJAnam / na tvekadaiva / sakRdarthaparatvaniyamenaikatroccAraNenekaparatvAbhAvAditi sakalatAtrikaikavAkyatayA vadanti (ci0) : [kha] tadarthapratItIcchayozcaritatvam (tarkA 0 4 ) ( ta0 dI04 pR0 31 ) [ga] vAkyArtha pratItijanakatayAbhipretatvam ( za0 pra0 ) / [gha] idametasminnarthesyAnvayaM pratyAyayatu iti prayokturicchA ( nyA0 ma0 4 pR0 24 ) ( bhA0 pa0 4 zlo0 85 ) ( nIla0 pR0 31 ) / tadarthazca etatpadametatpadena saha saMbhUyAnvayabodhaM janayatu iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 92 ) / prayoktA cAbhisaMghApayitRmAtram na tu vaktaiva 1 maunizlokAvyApteH / zukavAkye bhagavadiccheva gati: ( nyA0 ma0 4 326 For Personal & Private Use Only Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH T: 1 pR0 24 ) ( mu0 4 pR0 189 ) / atrAyamAzayaH / zukavAkyAcchAbdabodha IzvarIyatAtparyajJAnasyaiva kAraNatvaM kalpyate / tena zukasyArthajJAnAbhAvenAbhisaMdhApayitRtvAbhAvepi nAbhisaMdhApayituricchAyAstAtparyatvAnupapattiH iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 92 ) / atrAnye manyante zukavAkye vinaiva tAtparyajJAnam zAbdabodhaH iti ( mu0 4 pR0 189 ) saindhavamAnayetyAdau saindhavapadam AnayanapadArthe lavaNaM pratyAyayatu ityAkArikAyA vAkyaprayokturicchAyAH sattvAllakSaNasamanvayaH ( ma0pra0 4 pR0 58 ) / evam zveto dhAvati ityAdyudAhAryam ( di0 4 pR0 189) / atra vizeSe tAtparyagrAhakANi prakaraNAnyeva bhojanAdIni gamanAdIni vA vijJeyAni ( ma0pra0 4 pR0 50 ) / atroktaM bhartRhariNA saMyogo viprayogazca sAhacaryaM virodhitA / arthaH prakaraNaM liGgaM zabdasyAnyasya saMnidhiH || sAmarthyamaucitI dezaH kAlo vyaktiH svarAdayaH / zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH // iti / atrodAharaNAni tu sazaGkhacakro hariH ityAdIni jJeyAni ( kAvyapra0 u0 2 ) / atroktaM kaizcit / pratyakSopasthitenApi kalAyena tAtparyagrahasahakAriNamAsAdya pacati ityatrAnvayabodhaH iti ( nyA0 si0 dI0 pR0 46 ) / kalAyaM zamIdhAnyam mudrAdi / atra matabhedAH / zazadharAdayaH zAbdabodhaM prati tAtparyajJAnasya kAraNatvaM nAstyeva ityAhuH / kecittu saindhavamAnayetyAdau nAnArthasthala eva tAtparya saMzayAdeH saMbhavena tatratyazAbdabodha eva tAtparyanizcayo hetuH / na tu ghaTamAnayetyAdau ghaTAdizAbdabodhe hetuH ityAhuH / pare tu ghaTAdizAbdasthalepi ghaTapadam kumbhaparam lakSaNayA paTaparaM vA iti saMzaye ghaTazAbdabodhAbhAvAt sarvatra tAtparyanizcayaH kAraNam ityAhu: ( ma0pra0 4 pR0 58 ) / vastutastu nAnArthAnurodhena zAbdasAmAnya ekapadArthaprakArakAparapadArtha vizeSyakapratItIcchayozcaritatvarUpatAtparyajJAnasyaiva hetutvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 14 ) ( si0 ca0 4 pR0 31 ) / anye tu ayameti putro rAjJaH puruSo - pasAryatAmityAdau rAjaputrasaMsargapratItIcchayoccarite rAjJa ityasya puruSapadena sAkAGkSatvavAraNAya yat padaM yatpadavyatirekeNa tAtparyaviSayIbhUtArthAnvayA 327 For Personal & Private Use Only Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 nyaaykoshH| nanubhAvakam tat padaM tena padena sAkAGkam iti tAtparyagarbhAkAGkSAjJAnakAraNatvAvazyakatayA AkAGkSAghaTakatayaiva tAtparyajJAnaM hetuH na tu svAtatryeNa ityAhuH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 93 ) / tAdarthyam-[ka] tatprayojanakatvam / yathA yUpAya dArvityAdau dAruNastAdarthyam / atra sa evArthaH prayojanamasya tattvam iti vyutpattiH / atra tatprayojanatvaM ca samabhivyAhRtapadArthaniSThavyApArecchAnukUlecchAviSayatvam / tatprayojanakatvarUpatAdarthyaM ca tadicchAdhInecchAviSayavyApArAzrayatvam (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 98.) / atra tAdAtmyatvaM ca saMvandhatAvizeSaH pratItisAkSikaH ( ta0 pra0 1 pR0 45) / [kha] ___ upakAryopakArakabhAvarUpaH saMbandhaH iti zAbdikA vadanti / [ga] taduddezyakatvamiti kecit / tAdAtmyam-1 [ka] tadvRttidharmavizeSaH / yathA prAcInokte tAdAtmya saMbandhAvacchinnapratiyogitAko yaH abhAvaH sonyonyAbhAvaH ityanyonyAbhAvasvarUpe nirUpaNIye ghaTAnyonyAbhAva ityatra ghaTatvameva ghaTatAdAtmyam / tAdAtmyaM ca saMbandhatAvizeSaH pratItisAkSikaH / atrAyaM bhaavH| ghaTAnyonyAbhAvabodhe ghaTatvaM saMbandhavidhayA prakAravidhayA ca pratiyogitAvacchedakam iti dvividhatayA ghaTatvasya bhAnam / tadavacchinnapratiyogitAkazcAnyonyAbhAva iti lakSaNasamanvayaH iti ( ta0 pra0 1 pR0 45) / [kha] svavRttyasAdhAraNo dharmaH / tAdRzadharmastadvyaktitvAdirUpaH (ga0 vyu0 kA0 1 pR0 5) / yathA nIlo ghaTa ityAdau prathamAvibhakterabhedArthakatvamate nIlAdiniSThatadvyaktitvameva nIlapadottaraprathamavibhaktyarthastAdAtmyam / atrAsAdhAraNyaM caikamAtravRttitvam (ga0 vyu0 kA0 1 pR0 5) / bhedasahiSNurabhedastAdAtmyamiti kecidvedAntina AhuH / mAyAvAdimate tatsattAtiriktasattAkatvAbhAvaH iti tadarthaH ( vedA0 50 ) / bhedAbhedabuddhiniyAmakaH saMbandhavizeSaH iti sAMkhyA AhuH ( sAMkhya0 bhA0 ) ( vAca0 ) / 2 aikyam / atra vyutpattiH saH AtmA yasya sa tadAtmA / tasya bhAvaH tAdAtmyam iti / For Personal & Private Use Only Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| . 329 tAdRzam-tulyadarzanam / yathA yAdRzapratiyogitAvacchedakAvacchinnAnadhi karaNatvaM hetumataH tAdRzapratiyogitAnavacchedakatvam (mu0 2 pR0 145) ityAdau / yathA vA tathAvidhaM prema patizca tAdRzaH (kumA0 sa0 5 zlo0 2 ) ityAdau ( vAca0 ) / tAntrikAH--(matrAH) tatreSu kAmikakAraNaprapazcAdyAgameSu ye ye varNitAste tAtrikAH ( sarva0 saM0 pR0 368 pAtaJja0 ) / tApaH-kapAlAnAmaGgAraiH pratApanam ( jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 __ adhi0 11) / tAratamyam-nyUnAdhikabhAvaH / yathA ramAbrahmAdayo devAstAratamyena saMyutAH ityAdau / yathA vA tAratamyayogayuktAMzca bhAvAnatirUkSAnatisnigdhAnatyuSNAnatizItAnityevamAdIn vivarjayet (suzruta0 ) ityAdau / yathA vA nirdhanaM nidhanametayoIyostAratamyavidhimuktacetasAm / bodhanAya vidhinA vinirmitA repha eva jayavaijayantikA ( udbhaTaH ) ityAdau / tAvat-1 tadetyarthaH / yathA bhartApi tAvatkrathakaizikAnAm ( raghu0 sa0 7 zlo0 32 ) ityAdau / 2 sAkalyam / yathA tAvatprakIrNAbhinavopacAram (raghu0 sa0 7 zlo0 4 ) ityAdau / 3 avadhiH / yathA bandhu na saMbhAvita eva tAvat ( raghu0 sa0 7 zlo0 6 ) ityAdau / AlokamArgaprAptiparyantamityarthaH / 4 mAnArthaH / yathA tvameva tAvat paricintaya svayam (kumAra0 sa0 5 zlo0 67) ityAdau / yAvanmAnaM vicAraNIyam tAvanmAtramityarthaH / 5 avadhAraNam / yathA indraprasthagamastAvat kAri mA santu cedayaH ( mAgha0 sa0 2 zlo0 63 ) ityAdau / mA kAri tAvat na kriyatAmevetyarthaH ( mAgha0 TI0 malli0 2 / 63 ) / 6 parimANaviziSTam / yathA jambUdvIpoyaM yAvAn pramANavistArataH tAvatA kSIrodadhinA pariveSTitaH (bhAga0 5 / 20 / 2) ityAdau / kriyAvizeSaNatve yathA purosya yAvanna bhuvi vyalIyata / girestaDitvAniva tAvaduzcakaiH (mAgha0 sa0 1 zlo0 12 ) / ityAdau / 7 prazaMsA | 8 pakSAntaram / 42 nyA. ko. . For Personal & Private Use Only Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 . nyaaykoshH| 9 adhikAraH / 10 saMgrAmaH (vAca0 ) / kacit pAdapUraNArthaM vAkyAlaMkArArthaM cApi tAvacchabdaH prayujyate / eteSvartheSu kecidarthAH koze uktA / yathA yAvattAvatparicchede kAtsnye mAnAvadhAraNe iti vizvaH / yAvattAvacca sAkalyevadhau mAnevadhAraNe ityamaraH ( kA0 3 nAnArthava0 zlo0 245 ) iti / tiG- ( vibhaktiH ) tiptasjhisip0 ( pANi0 3 / 4 / 78 ) ityanena vihitAH pratyayAstisaMjJakA bodhyaaH| etadvicArastu kaumudyAdau draSTavyaH / tiG zAbdikairAkhyAtamityucyate ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 137 ) / dhAtvarthAvacchinnasvArthayatnavidheyatAkAnvayabodhasamarthaH zabdastiG ucyate ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 137 ) / yathA caitraH pacatItyAdau tibAkhyAtam / ratho gacchatItyAdau tibAkhyAtena vyApAro nirUDhalakSaNayA bodhyate / atra rathAdInAmacetanatayA gamanAnukUlaprayatnazUnyatvADyApAra eva lakSyate iti bhAvaH (nyA0 ma0 4 pR0 18) (mu0 4 ) / jAnAti icchati yatnaM karoti ityAdAvAkhyAtasyAzrayatve lakSaNA / kecittu sthIyate ityatrAkhyAtena kRtirbodhyate ityAhuH / etanmate caitreNa sthIyate ityatra caitrakartRkA sthityanukUlA kRtiH iti bodhaH / kRtau saMkhyAyA nAnvayaH iti bhAvaH / anye tu caitrakartRkA vartamAnasthitiH iti dhAtvarthavizeSyaka eva zAbdabodhaH / pratyayasya nirarthakatvam ityAhuH ( nyA0 ma0 4 pR0 20 ) / atredamavadheyam / ubhayapadidhAtUnAM yatra kriyAphalaM kartRniSTham tatrAtmanepadam yatra ca kartRbhinnaniSThaM tatra parasmaipadaM saadhu| cintAmaNikRtastu yatra kriyAphale karturabhiprAyaH (icchA) tatraivAtmanepadam ityAhuH (za0 pra0 zlo0 97 pR0 144-145) / atrAdhikaM tu AtmanepadazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam (pR0 120) / tiGarthazca yatnaH / yathA caitraH pacatItyAdau yatnaH ( kRtiH) tibAkhyAtasya vAcyaH (ci0 4) / kacit samavAyitvam AzrayatvaM vA tingrthH| yathA Izvaro jAnAti icchati ratho gacchatItyAdau ca / atra jJAnAdimattvamAtrapratIteH samavAyitve tiGo nirUDhalakSaNeti bhAvaH / atredamavadheyam / AzrayatvAdau tiGo nirUDha For Personal & Private Use Only Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 331 lakSaNA / kRtitvavadAzrayatAtvAderakhaNDatve tadavacchinnepi tiGaH zaktireva iti ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 138 ) / kacit avacchedakatvam / yathA caitro jAnAtItyAdau / kacit daizikAzrayatvam / yathA buddhiravagAhate ghaTo bhAsata ityAdau / kacit pratiyogitvam / yathA ghaTo nazyatItyAdau tibarthaH ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 138 ) ( ci0 4 ) ( ta0 dI0 ) ( di. 4 ) / evam tasAdipratyayAnAmapyarthA yathAyogya svayamUhyAH / atredaM tattvam / jIvanayonyAdinikhilayatnagataM yatnatvameva tiGaH zakyatAvacchedakam na tu pravRttitvam / caitroM niHzvasiti ityAditopi zvAsAdyanukUlaprayatnasya prtiiteH| pacatItyAditaH pAkakRtimAn iti pratItezca ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 137-138 ) / pacati ityasya pAkaM karoti ityAdiyatnArthakakarotinA sarvAkhyAtavivaraNAt vRddhavyavahArAdiva bAdhakaM vinA vivaraNAdapi vyutpattarityanye / kiM karoti iti yatnaprazne pacati ityuttarasya yatnArthakatvaM vinAnupapatteH ityAcAryAH (ci0 ) ( vAca0 ) / atrAyamarthaH / caitraH pacatItyAdau tiGartha kRtau dhAtvarthasya taM karomi iti pratItiniyAmakaH sAdhyatvAkhyavizeSyatAprabhedaH tadviziSTaM phalopadhAyakatvalakSaNamanukUlatvaM vA saMsargamaryAdayA bhAsate / tAdRzakRtezca caitrAdinAmArthe IzvaraH pacati ityAdiprayogApattivAraNArthamavacchedakatvenaiva saMsargeNAnvayaH ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 137-138 ) / atreyaM mataprakriyA jJeyA / zAbdikAH bhAvapradhAnamAkhyAtam sattvapradhAnAni nAmAni iti yAskamunipaThitaM niruktamanurudhya caitrastaNDulaM pacati ityAdau caitrAbhinnakartRkastaNDulaniSThaviklittyanukUlo vyApAraH ityAdyAkArakaM sarvatra dhAtvarthamukhya vizeSyakameva zAbdabodhaM svIkurvanti / naiyAyikAstu bhAvo bhAvanA kRtiH pradhAnaM dhAtvartha prati iti vigrahalabhyasya pUrvoktayAskaniruktArthasya svIkAreNa taNDulaniSThaviklittyanukUlavyApArAnukUlakRtimAn ityAdyAkArakaM sarvatrAkhyAtArthavizeSyakaM prathamAntArthamukhyavizeSyakameva zAbdabodhamurarIcakruH / adhikaM tu zAbdabodhaH ityatra draSTavyam / atra diidhitikRtH| pacatItyAdAvAkhyAtasya kRtyarthakatvepi caitreNa pakkam ityAdA For Personal & Private Use Only Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 nyaaykoshH| viva caitreNa pacyate ityatrApi tRtIyayaiva kartRtvamanubhAvyate na tvAkhyAtena tiGarthakRterdhAtvarthavizeSyatvaniyamAt ityAhuH ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 140 ) / zAbdikAstu kartA karma ca bhAvazca AkhyAtArthaH ityAhuH / anukUlavyApAramAtramAkhyAtArthaH iti bhaTTamImAMsakA maNDanamizrAzcAhuH / etanmate kevalaM phalaM dhAtorarthaH iti jJeyam ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 140) / kAlaH saMkhyAmAtraM srvtraakhyaataarthH| pacatItyAdau dhAtupratipAdyo viklittyanukUlavyApAro yatnaM vinAnupapannaH iti tena yatna AkSipyate iti prAbhAkarAH / ratnakozakRtastu AkhyAtArtha utpaadnaa| sA cotpAdakatA saiva bhAvanA / yathA pacatItyAdAvAkhyAtasya pAkamutpAdayati iti vivaraNAttathAtvam ityAhuH ( ci0 4 ) ( za0 pra0 pR0 139 ) / etanmate vyApAramAtraM dhAtorvAcyArthaH iti jJeyam / ekatvAdisaMkhyA vartamAnAdikAlazca tirthaH / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdau tibarthakRtAvekatvarUpa saMkhyA vartamAnakAlazcAkhyAtena pratIyate ( ci0 4) / tithiH-candrArkagatyA kAlasya paricchedo yadA bhavet / tadA tayoH prava kSyAmi gatimAzritya nirNayam // bhagaNena samagreNa jJeyA dvAdaza rAzayaH / triMzAMzazca tathA rAzerbhAga ityabhidhIyate // AdityAdviprakRSTastu bhAgadvAdazakaM ydaa| candramAH syAttadA rAma tithirityabhidhIyate ||(pu0 ci0 pR0 3 viSNudharmottare ) / kho darpastathA hiMsA trividhaM tithilakSaNam ( pu0 ci0 pR0 36 ) / tirobhAvaH--nAzaH / sAMkhyAstu anabhivyaktistirobhAvaH ityAhuH / tu-(avyayam ) 1 pakSAntaram / yathA AcAreNa tu saMyuktaH saMpUrNaphala bhAgbhavet ( manuH a0 1 zlo0 109) ityaadau| 2 samuccayaH / yathA uSTrayAnaM samAruhya kharayAnaM tu kAmataH / snAtvA tu vipro digvAsAH prANAyAmena zuddhyati // ( manuH a0 11 zlo0 121) ityAdau / 3 pUjA / yathA mANavakastu bhuGkte zobhanamityAdo ( pA0 sU0 vR0 8 / 1 / 39) / atra sUtram tupazyapazyatAhaiH pUjAyAm (pA0 sU0 8 // 1 // For Personal & Private Use Only Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 333 39) iti / tadarthava etairyuktaM tiGantaM pUjAyAM viSaye nAnudAttaM syAt iti ( pA0 sU0 vR0 ) / 4 pAdapUraNArtham / pAdapUraNArthako nirarthaka eva / atrocyate candrAloke nirarthakaM tuhItyAdi pUraNaikaprayojanam iti ( vA0 ) / 5 bhedaH / 6 avadhAraNam / 7 niyogaH / 8 prazaMsA / 9 vinigrahaH ( vAca0 ) / tumun - ( pratyayaH ) 1 [ka] prakRtakriyAsamAnakartRkatvasahitatadviSayakecchAdhInecchAviSayatvam / yathA paktuM vrajatItyatra tumarthaH ( ga0 vyu0 kA0 4 pR0 98 ) ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 127 ) / atra samanvayaH paktuM vrajatItyAdau prakRtakriyA pacanam tatsamAnakartRkatvam yaH pAkakartA sa eva vrajanakartA iti vrajanesti / pAkecchAdhInecchA vrajanecchA / tadviSayatvaM ca vrajanestIti sarvaM sustham / atra tumunnantena vrajane pAkAdisamAnakartRkatvasahitaM pAkaviSayakecchAdhIne cchA viSayatvaM bodhyate / tumunNvulau kriyAyAM kriyArthIyAma ( pA0 sU0 3 / 3 / 10 ) iti sUtreNa samabhivyAhRtakriyAyAM prakRtakriyAsamAnakartRkattrasahitatadicchAdhInecchAviSayatvarUpa tadarthakatvena vivakSitAyAM tumunNvulorvidhAnAt ( ga0 vyu0 kA 0 4 pR0 98 ) / [ kha ] tatprAgabhAvakAlIna - tadviSayakecchA / yathA bhoktumAgacchatItyAdau / atra bhojanaprAgabhAvakAlInabhojanaviSayakecchAvAnAgacchati iti bodha: ( si0 ca0 4 pR0 32 ) / 2 icchAvAn / yathA bhoktuM vrajatItyasya bhojanecchAvAn vrajati ityarthaH / 3 kartA / yathA bhoktumicchatItyatra tumunorthaH / atra lakSaNayA kartA bodhyate / kartRvizeSaNIbhUtAyAM kRtAvicchAyA anvayaH / tena bhojanakartAramAtmAnamicchati ityarthaH ( tarkA 0 pR0 12 ) / turI - kuvindasya kASThAdinirmitastantuvayana sAdhanavizeSaH / yathA turIvemAdikaM paTasya nimittakAraNam ( ta0 saM0 1 ) ityAdau / tulyatvam -- 1 [ ka ] sAdRzyavadasyArthonusaMdheyaH / yathA sakAmAM dUSayaM For Personal & Private Use Only Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 nyAyakozaH / stulyo na vadhaM prApnuyAnnaraH / sakAmAM dUSayaMstulyo nAGgulicchedamApnuyAt ( manuH ) kumbhakarNaH kapIndreNa tulyavasthaH svasuH kRtaH ( raghu0 sa0 12 lo0 80 ) ityAdau / [ kha ] bhinnatve sati dharmavattvam / yathA caitreNa caitrasya vA tulya ityAdau / atra tulyazabdArthaniviSTe ca bhede tRtIyAdyarthasya pratiyogitvasya dharme cAdheyatvasya anvayAt caitratvAvacchinnAnyatve sati caitravRttidharmavAn ityarthaH / evam caitreNa caitrasya vA sAdRzyamityAdAvapi draSTavyam / atra vizeSo jJeyaH pANinIyAH tulyopamayoryoge tRtIyAM necchanti iti (za0 pra0 zlo0 92 pR0 124 ) / 2 [ka] anyUnAnatiriktavyaktikatvam / yathA nyAyamate buddhitvajJAnatvayoH ghaTatvakalazatvayorvA tulyatvam ( ta0 pra0 1 ) ( vai0 u0 111 ) / idaM tu ghaTakalazatvAdInAM bhede bhinna jAtitve vA bAdhakam iti bodhyam ( di0 1 / 1 pR0 34 ) ( nIla0 ) / [ kha ] tulyavyaktivRttitvam / svabhinnajAtisamaniyatatvamiti phalitArthaH ( di0 1 / 1 pR0 34 ) / yathA ghaTatyakalazatvayostulyatvam ( ta0 pra0 1 ) / tulyavittivedyatvam -- ekajJAnaviSayatvam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 21 ) / yathA sAdhanavadvRttiH sAdhyAbhAvo vA hetudoSa: ( dIdhi0 2 hetvA0 ) ityatra prAcInamate vahnimadvRttidhUmAbhAtraH iti jJAne dhUmAbhAve vahnimadvRttisvasya bhAsane va dhUmAbhAvadvRttitvamapi tulyavittivedyatayA niyamato bhAsate (ga0 sAmA0 lakSa0 2 pR0 17 ) / yathA vA gurumate AkSepAjAtiviziSTavyaktipratItiH / atrAyaM vizeSo jJeyaH / tanmate jAtau vyaktau ca zaktiH / paraMtu jAtiviSayakazaktijJAnameva jAtiviziSTavyaktiviSayakazAbdabodhe kAraNam / vyaktizaktistu svarUpasatI ( na tu jJAtA ) upayujyate iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 21 ) / idaM ca kubjazaktivAdigurumataikadezinAM matam iti jJeyam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 22 ) / tRtIyA - ( kArakavibhaktiH ) tattaddhAtvarthe karaNatvAdibodhikA vibhaktiH / kArakatRtIyAlakSaNaM ca pacyartha dharmikakaraNatvAnvayabodhAnukUlasupsajAtItvam (za0 pra0 lo0 65 pR0 75 ) / yathA kASTena taNDulaM 1 For Personal & Private Use Only Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 335 pacatItyAdau kASTheneti tRtIyA / tRtIyArthazca 1 kartRtvama / yathA caitreNa grAmo gamyate putreNa sahAgataH pitetyAdau tRtIyArthaH / caitreNetyatra kartRkaraNayostRtIyA ( pA0 sU0 2 3 / 18 ) ityanena kartari vihitA kArakatRtIyA iti jJeyam / putreNetyatra sahayuktepradhAne ( pA0 sU0 2 / 3 / 19) ityanena vihitA kArakArthAnyA tRtIyA / atra kartRtvaM tRtIyArthaH / sahazabdasamabhivyAhRtapadopasthApyakriyA (Agamanama) sahazabdArthaH / ekadezAvacchedaikakAlInatvasaMbandhena tasyAH samabhivyAhRtakriyAyAm AgatapadopasthApyAyAm anvayaH / tathA ca putrakartRkAgamanaviziSTAgamanakartA pitA ityarthaH (kA0 vyA0 pR0 8 ) / zabdazaktiprakAzikAkRtastu putreNa sahAgataH sUpena sAdhaM bhuktaH cakreNa sAkaM daNDena janitaH putreNa samaM mitrAya dAnam ityAdau sahAdyavyayArthaikadeze kartRtvAdikArake svaprakRtyarthasyAdheyatvaM tRtIyayA bodhyate / tena putravRttikartRtAkagatikAlInagatikartRtAvAn sUpaniSThakarmatAkabhojanakAlInabhojanakarmatAvAn cakraniSTakaraNatAkotpattikAlInadaNDaniSThakaraNatAkotpattimAn putrasaMpradAnatAkadAnakAlInaM mitrasaMpradAnatAkaM dAnam ityAkArastatra bodhaH ityAhuH / atra sahAdyavyayArthastu svAnvayitattatkartRtvAdikArakAvacchinnAyAH samabhivyAhRtakriyAyAH samAnakAlInatvarUpaM sAhityam (za0 pra0 zlo0 92 pR0 119 ) / kacit hetukartRtvamapi tRtIyArthaH / tatsvarUpaM prAguktam (pR0 306) / 2 karaNatvam / yathA kuThAreNa vRkSaM chinattItyAdau tRtIyArthaH / sAdhakatamaM karaNam ( pA0 sU0 1 / 4 / 42 ) iti pAminisUtreNa karaNasaMjJA / sAdhakatamatvaM ca asAdhAraNakaraNatvam vyApAravadasAdhAraNakAraNatvaM vA ( ma0 pra0 1 pR0 6 ) / tathA ca kartRkaraNayostRtIyA (pA0 sa0 2 3 / 18 ) ityanena tRtIyA / adhikaM tu karaNazabdavyAkhyAne saMpAditam (pR0 199) / atra zAbdikAH / iyaM tRtIyA dvividhA / kartRtRtIyA karaNatRtIyA ca / tatrAdyAyA AzrayorthaH / karaNatRtIyAyAstu AzrayavyApArAvarthoM ityAhuH ( vai0 sA0 ) / 3 vRttitvam / yathA akSNA kANaH pAdena khaJja ityAdI tRtIyArthaH / For Personal & Private Use Only Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 nyaaykoshH| atra yenAGgavikAraH (pA0 sU0 2 / 3 / 20 ) iti sUtreNa tRtIyA / tadarthazca yenAGgavikAro hAnirAdhikyaM vA tadaGgabodhakAt tRtIyA iti / evaM ca atra tRtIyAyA vRttitvamarthaH / tacca kANAdipadArthaMkadeze vikArenveti / kANatvaM ca bahiravacchedena cakSuHzUnyagolakavattvam / prasannAndhasya kANatve tu cakSuSmadgolakavattve satIti vAcyam / yadi bahiravacchedena cakSuHsattvepi upaghAtAderna cAkSuSaM tadopahatagolakavattvameva kANatvam / akSipadaM cakSuSmadgolakaparam / tathA ca tAdRzagolakavRtti yaccakSuHzUnyatvam upaghAto vA tadviziSTagolakavAn iti akSNA kANaH itysyaarthH| pare tu akSNA kANa ityAdau abhede tRtIyA / tathA ca tAdRzagolakAbhinnaM yaccakSuH zUnyamupahataM vA tadvAn iti vAkyArthaH ityAhuH / khaJjatvaM ca saMsthAnavizeSazUnyapAdavattvam / tathA ca pAdavRtti yat tathAvidhasaMsthAnazUnyatvam tadviziSTapAdavAn iti pAdena khaJjaH ityasyArthaH / evam mukhena trilocana ityasyApi mukhavRttilocanatrayavAn ityarthaH ( kA0 vyA0 pR0 8) / 4 vizeSaNam / yathA jJAyamAnatvena liGgaM karaNamityAdau tRtIyArthaH / atra itthaMbhUtalakSaNe ( pA0 sa0 2 / 3 / 21 ) ityanena lakSaNavAcipadAttRtIyAnuziSyata iti jJeyam / ayaM bhAvaH / atra lakSaNaM ca vyAvartakam / tacca vizeSaNopalakSaNabhedena dvividham / tatra vizeSaNavAcipadAt jJAyamAnatva ityasmAt tRtIyA iti ( ga* vyu. kA0 3 pR0 91-92 ) / 5 upalakSaNam / yathA jaTAbhistApasa ityAdau tRtIyArthaH / atropalakSaNatvaM ca ataDhyAvRttyanavacchedakatve satyatavyAvRttisamAnAdhikaraNatvam / asti ca jaTAyAmatApasavyAvRttya navacchedakatvam / zamadamAdimattvasyaiva tadanyUnAnatiriktavRttitathA tadavacchedakatvAt / yadi zamAdinA tApasaH iti prayoga iSTastadA vizeSaNopalakSaNaitadubhayasAdhAraNavaiziSTyameva tRtIyArthaH ( kA0 vyA0 pR0 7 ) / atra jaTAviziSTastApasaH ityAdyanubhavena vizeSaNenuziSTAyAH itthaMbhUtalakSaNe ( pA0 sU0 2 / 3 / 21 ) ityanena vihitAyAstRtIyAyAH vaiziSTyam arthaH / vaiziSTayaM cAtadvyAvRttatvam / tathA ca ajaTavyAvRttimAMstApasaH ityAkAra For Personal & Private Use Only Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| statra phalitArthaH ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 119 ) ( ma0 pra0 1 pR0 6) / idaM tu bodhyam / prakRtyarthasya niruktavaiziSTyaM yadi vartamAnatayA pratyAyyate tadedaM vizeSaNatvena vyapadizyate / yadi cAvartamAnatvena tadopalakSaNatvena vyapadizyate / yathA zikhayA parivrAjako vartate ityAdau / yathA vA guruNA TIkA kuruNA kSetramityAdau ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 119) / idaM ca bodhyam / itthaMbhUtalakSaNe (pA0 sU0 2 / 3 / 21) ityatra lakSaNaM ca vyAvartakam / tacca vizeSaNopalakSaNabhedena dvividham / tatropalakSaNaM cAvidyamAnaM sadvathAvartakam / jaTAbhistApasa ityAdAvavidyamAnajaTAdeH kAlAntarasaMbandhavivakSayA matubAdyanavakAzAdupalakSaNavAcakajaTAdipadAt tRtIyaiva (ga0 vyu0 kA0 3 pR0 92) / kecittu ( zAbdikAH ) jJAnajJApyatvaM tRtIyArthaH / yathA jaTAbhistApasa ityAdI ityAhuH / atra tRtIyAthaikadeze jJAne jaTAnAmanvayaH / jJAnajJApyatvasya ca tApasapadArthaikadeze tApasatvenvayaH / evaM ca jaTAjJApyatApasatvavAna ityarthaH ( ma0 pra0 1 pR0 6 ) / atredaM cintyam / jaTAbhistApasa ityAdI jJAnajJApyatvasya tRtIyArthatve dhUmena vahnimAnityatreva prakRtasthalepi hetau (pA0 sU0 2 / 3 / 23 ) ityanenaiva tRtIyAyA upapattau itthaMbhUtalakSaNe ( pA0 su0 2 / 3 / 21 ) iti sUtrasya vaiyarthyaM syAt iti| 6 hetutvam / yathA dhanena kulam daNDena ghaTaH / atra kriyAyogAbhAvAt kriyAnvayiniruktakaraNatvArthikA kartRkaraNayostRtIyA (pA0 sU0 2 / 3 / 18 ) ityanena na tRtIyA / kiMtu hetau ( pA0 2 / 3 / 23 ) iti sUtreNAnumAnArthepyanvitahetutvArthikA tRtIyAnuziSyate iti vizeSaH ( kA0 vyA0 pR0 8 ) / atra hetutvaM ca janakajJApakobhayasAdhAraNaM bodhyam / tena dhanena kulamityAdau hetutvaM janakatvam / tathA ca dhananiSThahetutAkakulam ityAkAro bodhaH ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 121) / parvato dhUmena vahnimAnityAdau tu jJApakatvameva hetutvam (ga0 vyu0 kA0 3 pR0 87) / dhUmena vahniH aNutvena dravyatvam ityAdau jJApakatvalakSaNaM gauNameva hetutvaM tRtIyArthaH / ( navInamate jJApyatvaM tRtIyArthaH ) / tena dhUmaniSThaM 43 nyA0ko For Personal & Private Use Only Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 nyaaykoshH| yajjJApakatvam nirUpakatvasaMbandhena tadvAnvahniH ityAkArastatra bodhaH (za0 pra0 zlo0 92 pR0 122 ) ( ga0 vyu0 kA0 3 pR0 87 ) / ghaTena zUnyaH vidhuraH rahitaH ityAdau ca hetutvameva tRtIyArthaH / atrApi hetau ( pA0 sU0 2 / 3 / 23 ) ityanenaiva tRtIyA / tatra hetutvaM ca pratiyogisAdhAraNamapi iti bhAti / tathA ca ghaTatvAdyavacchinnaM pratiyogitvameva tRtIyArthaH / tasya shuunytvenvyH| evam caitreNa caitrasya vA tulya ityAdAvapi pratiyogitvameva tRtIyArthaH ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 123-124 ) / 7 phalam (prayojanam ) / yathA dhanena kuzalam adhyayanena vasati ityAdau tRtIyArthaH / atrApi hetau ' (pA0 sa0 2 / 3 / 23 ) ityanena phalArthakAttRtIyA iti jJeyam / tatra hetuzabdena kAraNamiva phalamapi gRhyate / 8 abhedaH / yathA dhAnyena dhanI gotreNa gArgyaH prakRtyA abhirUpaH prakRtyA kRpaNaH svabhAvena saralaH ghaTatvena sAjAtyam vAjapeyena yajanam jAtyA brAhmaNaH ityAdau tRtIyArthaH / atra prakRtyAdibhya uprasaMkhyAnam ityanena vArtikena abhedArthe tRtIyA / abhedasya dhAnyAdAvanvayaH / tathA ca dhAnyAbhinnadhanavAn gotrAbhinnagargakulotpannaH sAhajikaramaNIyatAvAn ityAdayaH krameNa bodhA bhavanti ( kA0 vyA0 pR0 8 ) / kecittu dhUmena vahniH ityAdAviva dhAnyena dhanam ityAdAvapi jJApakatvameva tRtIyArthaH iti vadanti ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 124 ) / prakRtyA kRpaNa ityatra prakRtyAdipadaM yAvadAzrayabhAvidharmaparam / tRtIyArthazcAbhedaH tAdAtmyaM vaa| evaM ca svAzrayAdhikaraNayAvatkAlavRttikArpaNyavAn ityAkArastatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 124) / jAtyA brAhmaNa ityatra brAhmaNapadasyAdRSTavizeSaprayojyadharmavatparatayA tAdRzadharma eva jAtyabhedasyAnvayaH / svarUpata upasthite brAhmaNye tadanvayAyogAt iti vijJeyam (za0pra0 zlo0 92 pR0 124 ) / 9 avacchedakatvam avacchedyatvaM vA / yathA ghaTatvena janyatvam prakAratvaM vA ityAdau tRtIyArthaH / 10 adhikaraNatvam (viSayatvam ) / yathA bhogaiH prasitaH utsukaH ityAdau tRtIyArthaH / For Personal & Private Use Only Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 339 atra viSayatvalakSaNaM gauNamadhikaraNatvaM tRtIyayA bodhyate / tena bhogeSvanuraktaH ityevaM tatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 118-125) (ga0 vyu0 kA0 3 pR0 91-98 ) ( kA0 vyA0 pR0 7-8) / 11 vaiziSTayam / yathA vahnimattvena parvatamanuminomi ityAdau vahnividheyakatvarUpaM vaiziSTayaM tRtIyAntArthaH / yathA vA rajatatvena zuktiM jAnAtItyAdau jJAne rajatatvAdiprakArakatvarUpaM vaishissttym| ghaTatvena vahnirnAstItyAdau ca (saundaDamate ) abhAve ghaTatvAvacchinnapratiyogitAkatvarUpaM vaiziSTayam tRtIyAntArthaH iti saMkSepaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 56 ) / tRptiH-phalecchAvicchedaH (ku0 TI0 5) / yathA bhojanena tRptosmItyAdau / __ yathA vA vArdhANasasya mAMsena tRptirvAdazavArSikI ( manuH a0 3 zlo0 271) tasyAlameSA kSudhitasya tRptyai (raghu0 sa0 2 zlo0 39) ityaadau| tRSA-pipAsA / yathA na hanti maNDUkakulaM tRSAkulaH (Rtu0) ityAdau tRSAkulasya lakSaNaM ca-satataM yaH pibettoyaM na tRptimadhigacchati / muhuH kAGkuti toyaM tu taM tRSNArditamAdizet // iti ( bhAvapra0 ) / tRSNA--(doSaH) 1 idaM me na kSIyatAm itIcchA ( gau0 vR0 4 / 3 ) / . 2 apraaptaabhilaassH| lobhajanyA manovRttiH / yathA lobho janayate tRSNAM tRSArto duHkhamApnuyAt ( hitopa0 ) ityAdau / tejaH-1 (dravyam ) [ka] tejo rUpasparzavat (vai0 2 / 1 / 3 ) / tadarthazca rUpaM bhAsvaram sparzazca uSNaH tadvattejaH / bhAsvarazuklarUpavattvam uSNasparzavattvaM ca-tejolakSaNam iti / USmaNi bharjanakapAlasthe tejasi taptavAristhatejasi ca tejastvena bhAsvararUpamanumIyate / tatra tejastvaM tu uSNasparzavattvenAnumIyate ( vai0 u0 2 / 1 / 3 ) (vai0 di0 2 / 1 / 3 ) / [kha] uSNasparzavat (ta0 sN0)| atra sUtram tejasa uSNatA iti ( vai0 2 / 2 / 4) / [ga] tejastvasAmAnyavat (prazasta0 ) (ta0 kau0 1 pR0 2 ) / tatra cakSu zarIrasavitRsuvarNavahnividyudAdiprabhedam (ta0bhA0artha0 pR0 27) / yathA sAmAnAdhikaraNyaM hi tejastimirayoH For Personal & Private Use Only Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kutaH ( mAgha0 sa0 2 zlo0 62 ) ityAdau sUryAdInAM prauDhaprakAzaH / tejolakSaNaM ca tejastvameva / tacca candracAmIkarasamavetatve sati jvalanasamavetaM sAmAnyam ( sarva0 aulU0 pR0 218) / janyoSNasparzasamavAyikAraNatAvacchedakatayA siddho jAtivizeSaH / janyatejastvAvacchinnasamavAyikAraNatAvacchedakatayA siddho jAtivizeSaH (mu0 1 tejo0 pR0 78 ) ( di0 1 pR0 78 ) / zuklabhAsvararUpasamAnAdhikaraNadravyatvavyApyajAtimattvam / sAMkhyAstu zabdasparzatanmAtrasahitAdrUpatanmAtrAdutpannaM zabdasparzarUpaguNaM tRtIyaM mahAbhUtaM teMja ityAhuH / atrocyte| tRtIyaM jyotirityAhuzcakSuradhyAtmamucyate / adhibhUtaM tato rUpaM sUryastatrAdhidaivatam // iti ( bhA0 Azva0 ) / 2 sAttvikodhikSepA. pamAnAderasahanarUpo nAyakaguNavizeSasteja iti sAhityazAstrajJAH / atrocyate / adhikSepApamAnAdeH prayuktasya pareNa yat / prANAtyayepyasahanaM tattejaH samudAhRtam // iti (sA0 d0)| 3 hayavega ityshvshaastrjnyaaH| atrocyte| tejo nAma daryAparanAmA sattvaguNavikAraH prakAzakontaHsAravizeSaH / yathAha bhojarAjaH / tejo nisargajaM sattvaM vAjinAM sphuraNaM rjH| krodhastama iti jJeyAstrayopi sahajA guNAH // iti| 4 retH| atrocyte| rasAdInAM zukrAntAnAM dhAtUnAM yat paraM tejastat khalvojaH / tadeva balamityucyate iti ( suzru0 ) / 5 sAraH iti bhiSajaH / 6 dIptiH / 7 prabhAvaH / 8 parAkramaH / 9 navanItaM ceti kAvyajJAH / 10 caitanyAtmakaM jyotiriti vedAntina AhuH ( vAca0) / nyAyamatasiddhaM tejo dvividham / nityam anityaM ca / tatra nityaM paramANulakSaNam / anityaM kAryalakSaNam / anityaM trividham / zarIram indriyam viSayazca / tatra zarIramayonijameva / taccAdityaloke prasiddham / tacca pArthivabhAgopaSTambhAJcopabhogasamarthaM bhavati (pa0 mA0 ) ( prazasta0 ) / indriyaM rUpagrAhakaM cakSuH kRSNatArApravarti / viSayarUpaM caturvidham / bhaumam divyam audaryam AkarajaM ca / tatra bhaumam pArthivamAtrendhanaM vayAdikam khadyotatejaAdi ca / divyam abindhanaM sauracAndravidyudvaDavA For Personal & Private Use Only Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 341 nalAdi / adbhiridhyate prakAzyata iti vigraho draSTavyaH ( si0 ca0 1 pR0 7) / audarya pArthivajalobhayendhanaM tejaH / tacca bhuktasya pariNAmahetuH ( jATharAnalaH ) / Akarajam anubhayendhanaM tejaH / tacca suvarNatrapusIsarajatakAMsyAdyaSTakam ( prazasta0 ) ( tarkasaM0 ) (mu0 1 pR0 79) (tarkakau0 1 pR0 2) / atra kecidAhuH / suvarNa pArthivam taijasaM ceti mizritaM vastu / tatra taijasam agnisaMyogAnucchidyamAnadravatvAdhikaraNam / pArthivaM tu adrutaM pItarUpavat iti / vastutaH drutaM pArthivameva suvarNam na tu taijasam iti (pa0 mA0 ) / nyAyavaizeSikanaye suvarNa taijsmev| tasya taijasatve pramANamanumAnam / tacca suvarNamapArthivam asati pratibandhaketyantAnalasaMyoge satyapyanucchidyamAnadravatvAdhikaraNatvAt yannaivaM tannaivaM yathA pRthivI (ghRtAdiH ) iti / jalamadhyasthaghRtAdau vyabhicAravAraNAya asati pratibandhake iti / agnisaMyogAsamAnAdhikaraNadravatvavati ghRtAdau vyabhicAravAraNAya atyantAnalasaMyoge sati iti ca vizeSaNaM dattam ( nIla0 1 pR0 8.) ( di. 1 pR0 81) / anenAnumAnenApArthivatvasiddhau atyantAnalasaMyogI pItimAzrayaH ( pRthivI pakSaH) dravatvanAzapratibandhakadravadravyAntareNa ( tejasvAbhimatena suvarNena ) saMyuktaH (sAdhyaH) atyantAnalasaMyoge satyapyanucchidyamAnadravatvAdhikaraNatve sati gurutvAt (hetuH) jalamadhyasthaghRtavat ityanumAnena taijasatvasiddhirdraSTavyA (nIla0 1 pR0 8-9) (mu0 1 pR0 81 ) / athavA suvarNa taijasam asati pratibandhake atyantAgnisaMyogepyanucchidyamAnajanyadravatvAdhikaraNatvAt yannaivaM tannaivaM yathA pRthivI iti vyatirekiNA taijasatvasiddhiH (mu0 1 pR0 81 ) / yadvA pItimagurutvAzrayaH pItarUpabhinnarUpapratibandhakadravadravyasaMyuktaH praharaparyantamanalasaMyogepi pItarUpabhinnarUpAnAzrayatvAt analasaMyuktajalamadhyasthitapItapaTavat iti (vai0 u0 2 / 1 / 7) / suvarNasya taijasatve amerapatyaM prathamaM hiraNyam ityAgamasaMvAdopi jJeyaH (nyA0 si0 dI0 pR0 40 ) (di. 1 pR0 81 ) / prakArAntareNa tejazcaturvidham / kiMcit udbhUtarUpasparzam / yathA saurAdi tejaH piNDitaM For Personal & Private Use Only Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 nyaaykoshH| tejo vahnayAdikaM ca / kiMcit anudbhUtarUpasparzam / yathA nAyanaM tejaH / kiMcit udbhUtarUpamanudbhUtasparzam / yathA cAndraM tejaH pradIpaprabhAmaNDalaM ca / athavA cAndraprabhAyAM sparzopyudbhUta eva / kiM tu jalIyasparzenAbhibhavAduSNasparzo na gRhyate ( vai0 vi0 2 / 1 / 3 ) (mu0 1 ) (si0 ca0 ) / kiMcit anudbhUtarUpamudbhUtasparzam / yathA naidAghaM tejaH taptavAribharjanakapAlAdigataM ca tejaH ( vahnayAdi ) ( vai0 u0 2 / 1 / 3 ) ( ta0 bhA0 pR0 27 ) ( vai0 vi0 2 / 1 / 3 ) / atredaM bodhyam / suvarNa tejastUdbhUtAbhibhUtarUpasparzam nAnudbhUtarUpasparzam / anudbhUtarUpatve acAkSuSaM syAt / anudbhUtasparzatve tvacA na gRhyeta / abhibhavastu balavatsajAtIyena pArthivena rUpeNa sparzena ca kRtaH iti ( ta0 bhA0 artha0 pR0 28 ) / tejasyekAdaza guNA vartante / bhAsvarazuklarUpam uSNasparzaH saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH, vibhAgaH paratvam aparatvam naimittikadravatvam vegAkhyasaMskArazca ( ta0 bhA0 artha0 pR0 27 ) ( bhA0 pa0 zlo0 30') ( ta0 kau0 1 pR0 2) (prazasta0 ) / dravatvaviSaye sUtram trapusIsaloharajatasuvarNAnAmagnisaMyogAdvatvamadbhiH sAmAnyam ( vai0 2 / 117 ) / upalakSaNaM caitat / tena kAMsyatAmrArakUTapAradapittalaraGgAdInAmapyupasaMgrahaH (vai0 u0 2 / 117 ) (vai0 vi0 2 / 17 ) ( ta0 kau0 pR0 2) / taijasam-1 tejastvavyApyadharmavat / yathA cakSustaijasam suvarNa taijasam - ityAdau ( mu0 1 ) ( vai0 u0 2 / 1 / 7 ) / 2 rajoguNotpannaH padArtha - iti sAMkhyA AhuH / atrocyate / vaikRtaH sAttviko nAma taijaso rAjasaH smRtaH / bhUtAdistAmasastepi pRthak tattvAnyavAsRjana // iti padArthAdarzadhRtaM vAkyam ) / sAttvika ekAdazakaH pravartate vaikRtAdahaMkArAt / bhUtAdestanmAtraH sa tAmasastaijasAdubhayam // iti ( sAM0 kA0 25 ) / 3 dazendriyajanakohaMkAratattvaprabhedaH iti madhvamatAnuyAyinaH ( maNimaJjarI 1 / 3 ) / 4 antaHkaraNaM taijasamiti mAyAvAdinaH / 5 tIrthavizeSa iti paurANikAH ( vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tyaj- ( dhAtuH ) tyAgaH / atrodaahriyte| yathA vRkSaM khagatyajatItyAdau tyajerarthaH / atra dvitIyAyA vibhAgorthaH / tena vRkSAvadhikavibhAgavatI yA vibhAgAvacchinnakriyA tadvAn khagaH ityAkArastatra bodhaH / atredaM bodhyam / vRkSAvadhikavibhAgavattvaM ca janakatvasvAzrayavRttitva etadubhayasaMbandhenaiva kriyAyAM grAhyam / ataH khagAvadhikavibhAgasya khagAdAvasattvAt khagaM tyajati khagaH ityAdiko na prayogaH (za0 pra0 zlo0 72 pR092-93)| yathA vA tyajedekaM kulasyArthe grAmasyArthe kulaM tyajet / grAmaM janapadasyArtha AtmArthe pRthivIM tyajet // (cANakya0 ) ityAdau tyajerarthaH / tyAgaH-1 vibhAgAvacchinnakriyA / na mAtA na pitA na strI na putrastyAga marhati ( manu0 a0 8 zlo0 389) / 2 tasyAyaM bhavatu ityAdiphalecchAdhInasvasvatvAbhAvecchA / yathA eSoyaH zivAya namaH ityAdau namaHzabdArthastyAgaH (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 99 ) / 3 tanna mama iti jJAnam icchA vA (ma0 pra0 pR0 53 ) / 4 svtvdhvNsjnkecchaa| yathA puSpeNa viSNuM yajate ityatra yajerarthaH ( za0 pra0 72 zlo0 pR0 95 ) / 5 svatvadhvaMsAnukUlavyApAra iti zAbdikA vadanti / sa ca tyAgaH sAttvikarAjasatAmasabhedena trividha iti vedAntinaH / sa ca svatvadhvaMsaH mUrtadravyANAmeva bhavati / amUrtadravyANAM tu viyogamAtram iti vijJeyam ( vaac0)| trasaH -( jIvaH ) zaGkhagaNDolakaprabhRtazcaturvidhAstrasAH ( sarva0 saM0 pR0 70 AI0 ) / vasaraH-tantuvAyakRtasUtraveSTanavizeSaH ( amaraH kANDa0 3 saMkI0 zlo0 24) / trasareNuH-1 vynnukm| tadyathA jAlAntaragate bhAnau sUkSmaM yadRzyate rjH| prathamaM tatpramANAnAM trasareNuM pracakSate // iti (manu0 a08 zlo0 132) / sa ca janyadravyAvayava iti jJeyam / paramANudvayenANustrasareNustu te trayaH iti (brahmavai0 pu0) (vaac0)| aNudvauM paramANU syAtrasareNustrayaH For Personal & Private Use Only Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 nyaaykoshH| smRtaH iti ( bhAga0 3 / 12 / 5 ) / 2 mahAdevabhaTTAstu tribhiH sahito reNuH trasareNuH iti vyutpattyA tribhiH paramANubhireva trasareNuH jyaNukaM vA bhavatItyAhuH (di0) (rAma0 1 pR0 69) / 3 trayoNavastrasareNuriti bAdarAyaNAcAryA AhuH iti kecit / 4 bhiSajastu jAlAntaragate sUryakare dhvaMsI vilokyte| trasareNuzca sa jJeyastriMzatA paramANubhiH / / ityAhuH / 5 sUryapatnIti paurANikA AhuH ( vAca0 ) / trANam- [ka] aniSTanivRttyanukUlo vyApAraH / yathA dasyubhyo maitraM trAyate rakSati kulAlATaM rakSati ityAdau rksstyrthH| yanniSThasvaduHkhopadhAyakavyApAravirahAnukUlavyApAraH tadapAdAnakaM svakarmakaM rakSaNam iti paramArthaH / dasyubhya ityatra bhItrArthAnAM bhayahetuH (pA0 sU0 1 / 4 / 25) ityanenApAdAnasaMjJA / tadarthazca aniSThavirahAnukUlavyApArarUpatrANArthakadhAtuyoge yadaniSTaprayojakaM tadapAdAnam iti / aniSTaM ca duHkhameva (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 106) / ghaTAdyacetanakarmakarakSaNaM ca yanniSThasvavinAzopadhAyakavyApAravirahAnukUlavyApAraH tadapAdAnakaM svakarmakaM rakSaNamiti nirvAcyam / kulAlAbUTaM rakSatItyAdau prayojyatvaM paJcamyarthaH / tathA ca kulAlaprayojyo yo ghaTanAzopadhAyakavyApAraH tadvirahAnukUlavyApArakartA iti bodhaH / yathA vA na kurvItAtmanastrANaM gorakRtvA tu zaktitaH ( manuH a0 11 zlo0 113 ) ityAdau / [kha] kecittu aniSTaparihAraH / yathA corAtrAyata ityAdI ityAhuH / atra corApAdAna kAniSTaparihAraH iti bodhaH / tripuTI--mitimAtRmeyaviSayikA prmaa| yathA prabhAkaramate sarvasya jJAnasya mitimAtRmeyaviSayakatvAt tripuTIpratyakSateti (ta0 pra0 kha0 4 pR0129 ) / trimUrtinI-trivarSA kanyA ( kalyANIzabde dRzyam ) / trivRt-stomaH / yathA trivRddhahiSpavamAnaH ( jai0 nyA0 a0 10 // 5 // 6 adhi0 7) / For Personal & Private Use Only Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| trispRzA-ekAdazI dvAdazI ca rAtrizeSe tryodshii| trispRzA nAma sA proktA brahmahatyAM vyapohati ( pu0 ci0 pR0 176 ) / truTiH-1 vyaNukaM vyaNukaM vA / yathA paraM vA truTeH ( gau0 4 / 2 / 15) ityatra truttishbdaarthH| taduktama truTeravayavastadavayavo vA paramANuriti (gau0 vR0 4 / 2 / 15 ) / truTizca janyo dravyAvayavaH / mImAMsakAzcaivamAhuH / truTAvevAvayavadhArAvizrAmAt truTireva paramANuriti (di. 1 pR0 69) / 2 trasareNutrikaM bhuGkte yaH kAlaH sA truTiH smRtA ( bhAga0 3.12 / 6) iti bAdarAyaNAcAryA AhuH / atrocyate aNurtI paramANU syAt trasareNustrayaH smRtaH / jAlArkaramyavagataH khamevAnupatannagAt // trasareNutrikaM bhuGkte yaH kAlaH sA truTiH smRtA / tatribhAgastu vedhaH syAt taitribhistu lavaH smRtaH // nimeSakhilavo jJeya AmnAtAste trayaH kSaNaH ityAdi ( bhAga0 3 / 12 / 5-7 ) / tatparasya zatabhAgakAlarUpA truTiriti gaNakA AhuH / atrocyate yokSNonimeSasya kharAma-(30) bhAgaH sa tatparastacchatabhAga uktA / truTirnimeSaidhRti-( 18 )bhizca kASThA tatriMzatA sadgaNakaiH kaloktA // iti (si0 shi0)| kSaNadvayAtmakaH kAlatruTiriti bharata aah| dvau nimeSau truTirjeyA ahorAtrazabde dRzyam / 3 saMzayaH / 4 alpam iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / vyaNukam-tribhiryaNukairyadutpadyate tat (ta0 dI0 1 pR0 9) (di0 112) (ta0 kau0 1 pR0 3 ) ( ta0 bhA0 prameya0 pR0 28 ) (si0 ca0 1 pR0 5 ) / tadyathA gavAkSarandhre taraNikiraNasthaM nirIkSyate / yadrajaH sarvataH sUkSmaM vyaNukaM tannigadyate // iti ( si0 ca0 1 pRthivI0 pR0 5.) / tribhiH paramANubhireva vyaNukam iti mahAdevabhaTTA AhuH ( di0 112 pRthivI0 pR0 69) / saMyuktANuSaTvaM vyaNukamiti nAstikA AhuH (pa0 mA0 ) / tacca janyadravyAvayavaH iti jJeyam / tryaNukarUperthe trasareNupadamapi tribhiH sahito reNustrasareNuH iti vyutpattyA prayoktuM yujyate ( rAma0 1 pRthi0 pR0 69 ) / 4 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 nyaaykoshH| tvak-1 (indriyam ) [ka] sparzagrAhakaM mahadindriyam ( nyA0 ma0 1 pR0 14 ) / tvaci sthitamindriyaM tvagindriyam ( di0 1 pR0 85) / pRthivyAdyanabhibhUtairvAyvavayavairArabdhaM sarvazarIravyApi tvagindriyam ( prazasta 0 ) / tacca dehavyApi tvaci sthitam sUkSmavAyoH sattvAMzenotpannaM vAtAdhiSThAtRdevatAkaM ca iti kecicchAstrakArAnuyAyina AhuH ( vedA0 sA0 ) / tvagindriyasya vAyavIyatve pramANamanumAnam / tacca anumAnam tvagindriyaM vAyavIyam dravyatve sati rUpAdiSu paJcasu madhye sparzasyaivAmivyaJjakatvAdaGgasaGgisalilazaityavyaJjakavyajanapavanavat iti (si0 ca01 pR0 8 ) ( mu0 1 vAyu0 pR0 85) ( ta0 bhA0 prameya0 pR0 26) (pra0 pra0 indri0 pR0 11-12) / mahadudbhUtasparzavadravyam udbhUtasparzazca tvagindriyeNa gRhyate / tena vAyuparamANupradIpaprabhAdayastvacA na gRhyante / paramANormahattvAbhAvAt prabhAyA udbhUtasparzAbhAvAt (nyA0 ma0 1 pR0 6 ) / evam rUpabhinna rUpatvAdibhinnaM ca yaccakSuryogyaM tat tvagindriyeNApi gRhyate (mu0 1 pR0 113) / kiM ca tvagindriyaM mahattvodbhUtarUpasparzavadravyatadvRttikarmasAmAnyasamavAyasaMkhyAparimANapRthaktvasaMyogavibhAgaparatvAparatvasnehAnAmapi grAhakam (si0 ca0 vAyuni0 pR0 8)|[kh ] sparzopalabdhisAdhanamindriyam (ta0 bhA0 prameya. pR0 26 ) / [ga] jale zItasparzaH iti sparzapratyakSAsAdhAraNaM kAraNam (pra0 pra0 indriya0 pR0 11) / [gha ] zarIravyApakaM sparzagrAhakamindriyam (mu0 1 vAyu0 pR0 85 ) / yathA dravyAdhyakSe tvaco yogo manasA jJAnakAraNam (bhA0 50 zlo0 58 ) ityAdau / yathA vA dehavyApi tvagindriyam ( bhA0 50 zlo0 44 ) ityAdau / 2 vRddhi kSayavadrvyasahajAvaraNaM tvagityucyate ( vai0 u0 3 / 1 / 9) / tvam-[ka] tatkAlInasaMbodhyacaitratvamaitratvAdiviziSTaH ( di0 4 pR0 178-179 ) / [kha] svajanyabodhAzrayatayA vaktrabhiprAyaviSayatAvacchedakatvarUpasvasaMbodhyatAvacchedakatvopalakSitadharmAvacchinnaH (ga0zakti0 pR0 73 ) / yathA bho caitra vamatrAgacchetyAdau tvaMpadArthaH / yuSmatpada For Personal & Private Use Only Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 347 sthale saMketazca svajanyabodhavattvenAbhiprAyaviSayatAvacchedakAvacchinnaviSayakatva svajanyatva etadubhayasaMbandhena yuSmatpadaprakArakabodhaviSayakobhyupeyate (ga0 zakti0 TIkA0 pR0 75 ) / tatra bodhaH tAdRzobhayasaMbandhena yuSmatpadavAn bhavatu ityAkArakaH saMketo jJeyaH / [ga] saMbodhyazcetanastvaMpadArtha iti zAbdikAdaya aahuH| tvASTram- ( nakSatram ) citrA ( pu0 ci0 pR0 357 ) / dakSiNaH-1 [ka] zarIrAvayavavRttijAtimAn ( vai0 u0 2 / 2 / 10 ) / yathA puruSasya dakSiNabhAga ityaadau| [kha] avAmo dehabhAgavizeSa ityapi kecit / 2 nAyakanAyikAvizeSAviti sAhityazAstrajJAH / 3 paracchandAnuvartI / 4 kuzala iti. kaavyjnyaaH| dakSiNA-1 yajJAdyante dAnam / atrAnAyate tasmAnnAdakSiNaM haviH syAt iti zatapathazrutiH / purANamapi adattadakSiNaM dAnaM vrataM caiva nRpottama / viphalaM tadvijAnIyAdbhasmanIva hutaM haviH // iti ( bhaviSyapu0 ) (vaac0)| AnatyarthadAna eva dakSiNAzabdo rUDhaH ( jai0 sU0 vR0 a0 10 pA0 2 sU0 36 ) / 2 ( dik ) [ka] prAcyabhimukhapuruSadakSiNabhAgAvacchinnA dik (vai0 u0 2 / 2 / 10) (vai0 2 / 2 / 15 ) / atra dakSiNatvaM tu zarIrAvayavavRttijAtivizeSaH / [kha] meruvyavahitadezAvacchinnA dik ( vAkya 0 1 pR0 5 ) ( nyA0 bo0 1 pR0 3 ) (mu0 1 pR0 94 ) (vai0 vi0 2 / 2 / 10 ) / yathA jhaLakIgrAmAdakSiNasyAM dizi vijayapuram ( vijApura ) / atra ca jhaLakIniSThamerugirisaMyuktasaMyogaparyAptasaMkhyAvyApakasaMkhyAparyAptyadhikaraNamerugirisaMyuktasaMyogavanmUrtavRtti vijayapuram iti zAbdabodhaH / dakSiNadigadhipo bhaumaH / yathAha sUryaH somaH kSamAputraH saiMhikeyaH zaniH zazI / saumyastridazamatrI ca prAcyAdidigadhIzvarAH // iti ( jyoti0 t0)| For Personal & Private Use Only Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 nyaaykoshH| daNDaH-1 laguDaH / yathA ghaTaM prati daNDo nimittaM kAraNamityAdau / 2 [ka] grahaNAvacchinnazAsanam / [kha ] grahaNapUrvakazAsanam / yathA prajAH zataM daNDayati rAjA gargAH zataM daNDyanta ityAdau daNDyarthaH iti vyavahArazAstrajJA AhuH / zAsanaM niyantraNam / atra zatagrahaNAnukUlaM yat. prajAnAM zAsanam tatkartA ityevaM bodhaH ( za0 pra0 zlo0 73 pR0 98 ) / dnnddniitiH-vidyaavishessH| tacca arthazAstram ( kullUkaH . manu0 TI0 7 / 43 ) ( amaraH ) / yathA kAmandakinItizAstram / atrocyate trayI cAnvIkSikI caiva vArtA ca bharatarSabha / daNDanItizca vipulA vidyAstatra nidarzitAH // iti (bhA0 zA0 a0 59 ) / traividyebhyastrayI vidyAM daNDanItiM ca zAzvatIm / AnvIkSikI cAtmavidyAM vArtArambhAMzca lokataH // iti ( manu0 a0 7 zlo0 43 ) / daNDapAruSyam-paragotreSvabhidroho hastapAdAyudhAdibhiH / bhasmAdibhizcopa ghAto daNDapAruSyamucyate // ( mitAkSarA 2 / 212 ) / dattam--paNyamUlyaM bhRtistuSTyA snehaatprtyupkaartH| strIzulkAdigrahArthaM ca dattaM dAnavido viduH // ( mitAkSarA 2 / 176 ) / dattApradAnikam-datvA dravyamasamyagyaH punarAdAtumicchati / dattApradAnika nAma vyavahArapadaM hi tat / / ( mitAkSarA 2 / 175) / damaH-1 kutsitAtkarmaNo manonivartanam / 2 bAhyendriyanigraha iti vedAntinaH / 3 daNDanamiti dhrmshaastrjnyaaH| 4 kardama iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / dambhaH-[ka] kapaTena dhArmikatvAdinA svotkarSakhyApanecchA ( gau0 vR0 4 / 13 ) / [kha] dhArmikatvena khyApanam / yathA abhisaMdhAya tu phalaM dambhArthamapi caiva yat / ijyate bharatazreSTha taM yajJaM viddhi rAjasam / / (gItA0 a0 17 zlo0 12) ityAdau ( la0 m0)| [ga] adhArmikeNAtmano dhArmikatvasya khyApanamiti kecit / yathA dveSaM dambha ca mAnaM ca krodhaM taikSNyaM ca varjayet ( manu0 ) ityAdau / For Personal & Private Use Only Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / dayA-1 paraduHkhapraharaNecchA / yathA prANA yathAtmanobhISTA bhUtAnAmapi te tathA / Atmaupamyena sarvatra dayAM kurvanti sAdhavaH // ityAdau / atrocyate / yatnAdapi paraklezaM hatuM yA hRdi jAyate / icchA bhUmisurazreSTha sA dayA parikIrtitA // iti ( vAca0 ) / 2 zAntirasasya vyabhicAribhAvo dayA iti rasazAstrajJA vadanti / yathAha zAntarasopakrame romAzcAdyAH svAnubhAvAstathA syurvyabhicAriNaH / nirvedaharSasmaraNamatibhUtadayAdayaH / / iti ( sA0 d0)| darpaH-1 parAvadhIraNAhetuzcittavRttivizeSaH / yathA ahaMkArazca sarveSAM pApabIjamamaGgalap / brahmANDeSu ca sarveSAM garvaparyantamunnatiH // yeSAM yeSAM bhaveddo brahmANDeSu parAtpare / vijJAya sarvaM sarvAtmA teSAM zAstAhameva ca // iti ( brahmavaiva0 ) ityAdau / 2 duHkhipratiyogikaH sukhitvaprayuktaH cittavRttivizeSaH iti yogazAstrajJA AhuH ( pAta0 bhA0 ) ( vAca0 ) / 3 utsAhaH / yathA tejovihInaM vijahAti darpaH ( kirA0 ) ityAdau iti kAvyajJA aahuH| darzanam-1 cAkSuSapratyakSam / yathA ghaTaM pazyatItyAdau dhAtvarthaH / atra ghaTapadottaradvitIyAyA laukikaviSayitvamarthaH / tasya dhAtvarthenvayaH ( ga0 vyu0 kA0 2) / 2 jJAnam / yathA vizvaM mithyA dRzyatvAt zuktirajatavat ityAdau / 3 sUkSmavyavahitaviprakRSTAvazeSacAkSuSasparzAdiviSayaM jJAnaM darzanam ( sarva0 saM0 pR0. 166 nakulI0 ) / 4 tattvajJAnasAdhanaM zAstram / yathA maharSigautamamunipraNItaM nyAyadarzanam / tacca darzanaM dvividham / Astikadarzanam nAstikadarzanaM ceti / tatrAstikadarzanaM mukhyatvena SaDvidham / sAMkhyapAtaJjalapUrvamImAMsottaramImAMsAtarkanyAyabhedeneti / taduktam // dvau yogau dve ca mImAMse dvau tarkAviti SaT budhAH iti / etAni zAstrANyAhuriti zeSaH / tatra sAMkhyaM kapilakRtaM dvAviMzatisUtrAtmakam adhyAyaSaTvAtmakaM ca nirIzvaravAdaH / pAtaJjalam pataJjalikRtaM pAdacatuSTayAtmakaM yogazAstram / pUrvamImAMsA jaiminikRtaM dvAdazAdhyAyAlmakaM karmakANDam / uttaramImAMsA vedavyAsakRtamadhyAyacatuSTayAtmakaM For Personal & Private Use Only Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35. nyaaykoshH| jJAnakANDam / tarkaH kaNAdamunikRtamadhyAyadazakaM vaizeSikazAstram / nyAyastu gautamamaharSipraNItaM paJcAdhyAyAtmakaM nyAyazAstram iti / atra prazaMsA SaDdarzanAni meGgAni pAdau kukSiH karau ziraH / teSu bhedaM tu yaH kuryAnmadaGgacchedako hi sH|| iti (tantrazAstram ) / tatra yogazAstraM pUrva hiraNyagarbhopadiSTasyaiva yogazAstrasya saMkSiptAnuvAdarUpamiti jJeyam ( yoga yAjJa0 ) / uttaramImAMsA ca vedAntadarzanamityucyate / tatrApi mukhyatvena trINi darzanAni dvaitAdvaitaviziSTAdvaitapratipAikAni / tatra dvaitadarzanam vAyvavatAratvena prasiddharmadhvAkhyazrIpUrNaprajJAcAryaiH praNItam 37 granthAtmakam / advaitadarzanam zaMkarAvatAratvAbhimatazaMkarAcAryapraNItam / viziSTAdvaitadarzanaM ca prAkRtabhASayA dramiDakRtamUlam zeSAvatAratvAbhimatarAmAnujA cAryakRtatanmUlavyAkhyAnarUpam iti / vaizeSikazAstrAdInAM padmapurANe ullekho dRzyate / yathA kaNAdena ca saMproktaM zAstraM vaizeSikaM mahat / gautamena tathA nyAyaM sAMkhyaM ca kapilena vai // ityAdi ( padmapurANe utta0 kha0 a0 207 ) ( vAca0 ) / nAstikadarzanamapi SaDvidham / cArvAkasautrAntikavaibhASikayogAcAramAdhyamikAhatabhedAt / tatra madhyamA zcatvAro bauddhvishessaaH| dazA-1 kAlavizeSaH / yathA satpratipakSatAdazAyAm (ga0 vyAva0 satpra0 ) ityatra sAdhyatadabhAvavyApyavattAparAmarzadvayasaMvalanakAlaH / 2 bAlyaM yauvanaM jarA ityavasthA iti paurANikA aahuH| 3 jAgratsvapnasuSuptaya ityavasthA iti vedAntinaH / 4 garbhavAsAdyavasthA iti bhiSajaH / tAzca daza garbhavAsaH janma bAlapam kaumAram paugaNDam yauvanam sthaviratA jarA prANarodhaH nAzaH ceti ( vAca0 ) / 5 kAmakRtA virahiNAM netrarAgAdyavasthA iti kAmazAstrajJAH / tA api daza nayanaprItiH prathama cittAsaGgastatotha saMkalpaH / nidrAchedastanutA viSaya nivRttinapAnAzaH // unmAdo mUrchA mRtirityetAH smaradazA dazaiva syuH iti ( vAca. ) / 6 nakSatrAnusAreNa sUryAdigrahANAM svAmitvena bhogyakAlo dazA iti jyotividaH / 7 cittamitya jayapAla Aha / dIpavartI iti kAvyajJA AhuH / For Personal & Private Use Only Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 351 dazApavitram-[ka] vAsaHkhaNDaH / yathA dazApavitreNa grahaM samASTi ( jai0 nyA0 a0 3 pA0 1 adhi0 7) / [kha] dazApavitraM khaNDapaTaH ( jai0 sU0 vR0 a0 3 pA0 1 sa0 12) / . dA-(dhAtuH ) utsargapUrvaH svasvatvAnivRttipUrvaH parasvatvena saMbandhaH (jai0 su0 vR0 a0 4 pA0 2 sU0 29) / dAkSAyaNayajJaH-AvRttyA yuktaH prakRto darzapUrNamAsAtmako yajJo dAkSAyaNa yajJaH / AvRttiprakArastu dve paurNamAsyau yajeta dve amAvAsye ityAdi vAkyazeSAdavagamyate ( jai0 nyA0 a0 2 pA0 3 adhi0 4 ) / dAkSiNyam-tattvajJAnAbhinivezinI buddhiH ( nyA0 ka0 pR0 10) / dAnam-1 [ka] svsvtvdhvNsvishissttprsvtvaanukuulecchaa| yathA brAhmaNAya dhanaM dadAtItyAdI dadAtyarthaH / atra tAdRzasvatvarUpadhAtvarthatAvacchedakaphala eva dvitIyArthAnvayaH / upekSAyAmativyAptivAraNAya parasvatvanivezaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 1 pR0 43) / [kha] svasvatvadhvaMsAnukUlaparasvatvaprakArikecchA / dAnaM ca na saMpradAnasvatvajanakam api tu tatsvIkAra eva iti matAbhiprAyeNedaM nirvacanam / etanmate brAhmaNAya dhanaM dadAtItyAdau svasvatvadhvaMsarUpaphalAzrayatvAddhanasya karmatA iti bodhyam (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 43) / [ga] mUlyagrahaNaM vinA svasvatvadhvaMsaparasvatvajanakatyAga iti saMpradAyaH ( di0 gu0 ) / yathA viprAya gAM dadAtItyAdau ddaatyrthH| atra mUlyagrahaNaM vinA viproddezyakagovRttisvasvatvadhvaMsaparasvatvajanakatyAgAnukUlakRtimAn ityanvayabodhaH ( kA0 vyA0 pR0 5) / [gha] zAstroktasaMpradAnasvatvAvacchinnadravyatyAga iti ratnAkaraprabhRtayaH / atrodezyapAtravizeSo yadi na tadravyaM strIkaroti tadA sopAdhityAgavizeSasyAnirvAhAnna dAtuH svatvaM nivartata iti tanmatAbhiprAyo jJeyaH / [Ga ] zAstroktasaMpradAnasvatvApAdakadravyatyAga iti kecicchAstrajJA AhuH / atrAyamAzayaH / pradAnaM svAmyakaraNam iti manUkteH dAnamAtrAt saMpradAnasya tadviSayajJAnAbhAvadazAyAmapi svatvamutpadyate pituH svatvoparamAttaddhane garbhasthasyeva iti / tathA ca dattasya pratigrahaH na tu pratigrahaghaTitaM dAnam For Personal & Private Use Only Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 nyaaykoshH| iti ( vAca0 ) / 2 parAyattIkaraNam / tadAyattIkaraNaM ca tatkartRkanirNejanecchAprakAzako vyaapaarH| yathA rajakasya vastraM dadAtItyAdau dadAtyarthaH / nirNejanaM ca malApakarSaH / atra dadAtyarthaikadeze kartRtve rajakasya saMbandhavivakSAyAM zaiSikI SaSThI iti jJeyam (ga0 vyu. kA0 4 pR0 96 ) / zaiSikI SaSThI ca SaSThI zeSe ( pA0 sU0 2 / 3 / 50) ityanena sUtreNa vidhIyate / tadarthazca kArakaprAtipadikArthAtiriktaH saMbandharUporthaH zeSaH tadvivakSAyAM SaSThI iti / 3 tatkartRkatADanAnumatiprakAzakavyApAraH / yathA hantuH pRSThaM dadAtItyAdI dadAtyarthaH / atrApi dadAtyarthaikadeze kartRtve hantuH saMbandhavivakSAyAM SaSThI iti jJeyam / evam saMvAhakasya caraNaM dadAtItyAdAvUhanIyam (ga0 vyu0. kA0 4 pR0 96 ) ( la0 ma0 suba0 pR0 101) / 4 utpAdakavyApAraH / yathA zatrave bhayaM dadAtItyAdau dadAtyarthaH / atra dadAteH janayati ityartho bhAktaH / evaM ca utpAdakavyApArarUpe dhAtvarthe bhayarUpaM yat karma tadyogitayoddezyatvAcchanvAdeH saMpradAnatvam ( ga0 vyu0 kA0 4 pR0 95) / 5 saMyogavizeSAnukulo vyaapaarH| yathA khaNDikopAdhyAyastasmai capeTAM dadAtItyatra dadAtyarthaH / capeTA prasRtakaratalam ( la0 ma0 suba0 pR0 101) / 6 bodhanam / yathA na zUdrAya matiM dadyAt ( manu0 a0 4 zlo0 80 ) ityAdau dadAtyarthaH / atra matizabdena tajanakaM vedAdirUpaM zAstramucyate ( la0 ma0 suba0 pR0 101 ) / kullUkabhaTTastu matizabdena dRSTArthopadeza ucyate dharmopadezasya pRthaGidezAt ityAha ( manu0 TI0 4 / 80) / 7 chedanam / 8 pAlanam / 9 zuddhiH / 10 gajamadajalamiti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / dAyaH-yaddhanaM svAmisaMbandhAdeva nimittAdanyasya skhaM bhavati tat (mitAkSarA a0 2 zlo0 114 ) / dAyAdabAndhavaH-aurasaH kSetrajazcaiva dattaH kRtrima eva ca / gUDhotpannopa viddhazca dAyAdA bAndhavAzca SaT (mitAkSarA a0 2 zlo0 132) / For Personal & Private Use Only Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 353 nyaaykoshH| dAntikatvam-dRSTAntaprayuktopameyatvam / yathA candravanmukhamityAdI mukhasya daarttaantiktvm| dAsaH-dIyatesmai svAminA sarvaM yathAbhilaSitamiti dAsaH ( sarva0 saM0 pR0 191 pratyabhi0 ) / dAsabhedA mitAkSarAyAmuktAH / gRhajAtastathA krIto labdho dAyAdupAgataH / anAkAlabhRtastadvadAhitaH svAminA ca yaH // mokSito mahatazcarNAyuddhaprAptaH paNe jitaH / tavAhamityupagataH pravrajyAvasitaH kRtaH // bhaktadAsazca vijJeyastathaiva vaDavAhRtaH / vikretA cAtmanaH zAstre dAsAH paJcadaza smRtAH // ( mitAkSarA 2 / 182 ) / dikU-(dravyam ) akAlatve satyavizeSaguNA mahatI ( sarva0 pR0 219 aulU0 ) / dikcAniyatopAdhyunnAyikAsti (vai0 u0 2 / 2 / 10 ) / kAlastu niyatakriyAsaMbandhaghaTaka eveti na tasya prAcyAdisaMbandhaghaTakatA (50 mA0 ) / ayaM bhAvaH / bhavati hi yadapekSayA yo vartamAnaH sa tadapekSayA vartamAna eva iti kAlo niyatopAdhyunnAyakaH / digupAdhau tu naivaM niyamaH / yaM prati yA prAcI taM pratyeva kadAcittasyAH pratIcItvAt iti (vai0 u0 2 / 2 / 10) / dik jagadAdhArA nikhilakAryanimittakAraNaM ca iti vijJeyam ( si0 ca0 1 pR0 10 ) ( ta0 dI0 1 pR010)| atra zAbdikAH zabdatanmAtrapariNAma eva dik ityAhuH ( la0 ma0 lakA0 pR020)| dizo lakSaNaM ca prAcyAdivyavahArajanakatAvacchedakamukhyavizeSyatvam ( vAkya0 1 pR0 5) / vibhutve sati daizikaparatvAparatvAsamavAyikAraNasaMyogAzrayatvAdyupAdhirUpaM diktvam ( pa0 mA0 ) / sAca dik. dUrAntikAdidhIhetuH (bhA0 pa0 zlo0 47 ) / dUratvaM daizikaparatvam / tacca bahutaramUrtasaMyogaviziSTapiNDajJAnAdutpadyate / antikatvaM tu tu daizikamaparatvam / tacca alpataramUrtasaMyogaviziSTapiNDajJAnAdutpadyate ( si0 ca0 1 pR0 10 ) / tathA ca itolpatarasaMyuktasaMyogAzrayAdidaM bahutarasaMyuktasaMyogAdhikaraNaM param itazca saMyuktasaMyogabhUyastvAdhikaraNAdidaM saMyuktasaMyogAlpIyastvAdhikaraNamaparam iti niyatadigdezayoH samAnakAlayoH piNDayoryato dravyAdbhavati sA digityarthaH (vai0 u02|2|10)| 45 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 nyAyakozaH / 1 atra sUtram ita idamiti yatastaddizyaM liGgam (vai0 2 / 2 / 10 ) iti / asmAdidaM dUram asmAdidamantikam iti daizikaparatvAparatvabuddhiryatastaddigliGgam / tathA daizikaparatvAparatvAsamavAyikAraNasaMyogAzrayatayA dik sidhyati (vai0 vi0 2 / 2 / 10 ) ( mu0 1 ) / dikca pUrvAdipratyayairanumeyA / teSAmanyanimittAsaMbhavAt (ta0 bhA0 ) / dUratvasaMnihitatvajJAnAdhInaparatvAparatvAnumeyeti yAvat (pra0 pra0 ) ( ta0 kau0 pR0 3 ) / tathA ca tAdRzaparatvAparatve sAsamavAyikAraNa ke bhAvakAryatvAdghaTavat ityanumAnaM draSTavyam / atrAsamavAyikAraNaM ca dipiNDasaMyogaH tadAzrayo digiti diksiddhirbodhyA / dik ca pUrvAdipratyayaliGgA iti prazastapAdairuktam ( praza0 pR0 8 ) mUrta dravyamavadhiM kRtvA mUrteSveva dravyeSu etasmAdidaM pUrveNa dakSiNena pazcimena uttareNa pUrvadakSiNena dakSiNApareNa aparottareNa uttarapUrveNa adhastAt upariSTAca iti daza pratyayA yato bhavanti sA dik / atrocyate / kRtvaikamavadhiM tasmAdidaM pUrvaM ca pazcimam / iti nirdizyate dezo yayA sA digiti smRtA // iti / digliGgAvizeSAddiza ekatvepi paramarSibhiH zrutismRtilokasaMvyavahArArthaM meruM pradakSiNIkRtya vartamAnasya bhagavataH saviturye saMyuktA lokapAlaparigRhItadikpradezAsteSAM prAcyAdibhedena dazavidhAH saMjJAH kRtAH / ato bhaktyA daza dizaH siddhA: / tathA ca digdazavidhA / prAcI avAcI pratIcI udIcI AgneyI nairRtI vAyavI aizAnI UrdhvA adhaH iti (vai0 u0 2 / 2 / 10 ) (vai0 2 / 2 / 15-16 ) ( varAhapu0 ) / tAsAmeva punardevatAparigrahavazAddaza saMjJA bhavanti mAhendrI vaizvAnarI yAmyA nairRtI vAruNI vAyavyA cAndramasI aizAnI brAhmI nAgI ca iti ( prazasta0 pR0 8 ) / prAcyAdi - vyavahAraheturdik (ta0 saM 0 ) / iyaM prAcI iyaM pratIcI ityAdivAkyaprayogarUpavyavahAraheturityarthaH ( vAkya0 2 pR0 5 ) / udayAcalAdyupAdhiyogAtprAcyAdivyavahAra bhAgityarthaH ( pra0 pra0 ) / tathA ca prAcyAM ityAdivyavahArabalAdudayAcalasaMyogAdilakSaNaghaTAdisaMbandhaghaTakasvena dikUsiddhi: ( pa0 mA0 ) / sA caikA vibhvI nityA ca (vai0 1 ghaTaH For Personal & Private Use Only Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 355 2 / 2 / 11-12) (ta0 saM0 ) / tathApyupAdhibhedAccaturvidhA prAcI pratIcI udIcI dakSiNA ceti ( ta0 kau0 pR0 3 ) ( ta0 bhA0 pR0 31) / atrAyaM niyamaH sarveSAmeva varSANAM meruruttarataH sthitaH iti (mu0 1 dik0 pR0 94 ) ( si0 ca0 1 pR0 10 ) / yadyapi digekaiva tathApyupAdhibhedAtyAcyAdibhedavyavahAraH ( bhA0 50 zlo0 48 ) / kAryabhedAcca nAnA (vai0 2 / 2 / 13-14 ) / dizi paJca guNA vrtnte| saMkhyA paramamahatparimANaM pRthaktvaM saMyogaH vibhAgazceti ( ta0 bhA0 pR0 31 ) ( bhA0 pa0 zlo0 33 ) / digupAdhiH-prAcyAdivyavahAropapAdakaM mUrtadravyam / yathA udayAcalaH prAcyA upAdhiH (vai0 2 / 2 / 14-16 ) / digupAdhayaH paJca mUrtAni pRthivI ApaH tejaH vAyuH manazceti / digvizeSaNatA-( svarUpasaMbandhaH ) sarvAdhAratAniyAmako dikRtavizeSaNa tAkhyaH / ayameva daizikavizeSaNatAzabdena vyvhriyte| dimAtram-1 svalpam / 2 ekadezaH / yathA dimAtramudAhriyate ityaadau| dinam / sUryakiraNAvacchinnaH kaalH| yathA Ayojayatsa dharmAtmA divase divsH| divasetra ca ( bhA0 u0 a0 182 ) ityAdau (vaac0)| puruSArthacintAmaNau vitthamuktam / tithinaikena divasazcAndramAnena kIrtitaH / ahorAtreNa caikena sAvano divasaH smRtaH // AdityabhAgabhogena sauro divasa ucyte| candranakSatrabhogena nAkSatro divasaH smRtH|| ( pu0 ci0 pR0 2) / nADISaSTitamastatra sAvano divasaH smRtaH / triMzabhAgorkarAzestu. divasaH saura ucyate // cAndrastu tithyavacchinno bhaumo bhUparidharmataH iti ( vAca0 ) / divasazcaturvidhaH mAnuSapitryadaivabrAhmabhedAt / tatra SaSTidaNDAtmako mAnuSo divsH| cAndramAsAtmakaH pitryaH / sauravarSarUpo daivaH / brAhmaH kalparUpaH iti / divAkaraH-(tithiH ) saptamI / yathA rudraviddho divAkara ityAdau / rudraH aSTamI / divAkaraH saptamI (pu0 ci0 pR0 100) / For Personal & Private Use Only Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 nyaaykoshH| dIkSA-1 niyamaH / yathA dvAdaza yAgAGgadIkSAH ityAdau / dIkSaNIyeSTyA saMpannaH saMskAro dIkSA (jai0 nyA0 a0 6 pA0 5 adhi0 8 ) / ... 2 upanayanasaMskAra iti dharmajJAH / 3 abhISTadevamatragrahaNe tadupadeza iti tAtrikA AhuH / atrocyate dIyate vimalaM jJAnaM kSIyate krmvaasnaa| tena dIkSeti sA proktA munibhistatravedibhiH // iti / dIkSAkAri paJcakam--dravyaM kAlaH kriyA mUrtirguruzcaiva hi paJcamaH (sarva0 saM0 pR0 164 nakulI0 ) / dIpanam-tAramAyAramAyogo manordIpanamucyate ( sarva0 saM0 pR0 370 pAta0 ) / dIrghatvam-1 ( parimANam ) idaM dIrgham iti vyavahArasiddhaH parimANavizeSaH ( vai0 vi0 71 / 17 ) / avayavasaMyogavizeSa iti kecit (di0 gu0 pR0 206 ) / mahattvAvAntarabheda iti sAMkhyA AhuH (vAca0 ) / 2 dvimAtrAkAlikActvamiti zAbdikA vadanti / atra zikSA ekamAtro bhavedrasyo dvimAtro dIrgha ucyate / trimAtrastu pluto jJeyo vyaJjanaM cArdhamAtrakam // iti ( vAca0 ) / 3 siMhakanyAtulAvRzcika rAziSu dIrghatvamiti jyotiHzAstrajJAH ( vAca0 ) / duHkham-1 (guNaH) [ka] bAdhanAlakSaNam (gau0 1 / 1 / 21) / bAdhanA pIDA / tadeva lakSaNaM svarUpaM yasya tadityarthaH (gau0 vR0 111 / 21) (mu0)| duHkhaM tu manasaiva gRhyate / nyAyanaye jIvamAtravRtti ceti vijJeyam / sAMkhyamate tu duHkhaM cittAdidharma iti jJeyam / nyAyanaye tallakSaNaM ca itaradveSAnadhInadveSaviSayatvam / sarpadAvativyAptivAraNAya itaradveSAnadhIneti dveSavizeSaNaM dattam / tena sarpadveSasya sarpajanyaduHkhadveSajanyatvAnnAtivyAptiH ( nyA0 bo0 gu0 pR0 21 ) / athavA aniSTasAdhanatAjJAnAnadhInadveSaviSayatvam ( vAkya0 gu0 pR0 21) / duHkhatvaM jAtivizeSaH (gau0 vR0 1 / 1 / 21 ) ( mu0)| kaNAdazva kaNThataH sukhaduHkhayomitho bhedamAha (vai0 10 / 1 / 1) / duHkhasya kAryaM ca dainya For Personal & Private Use Only Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mukhamAlinyAdi iti prazastapAdAcAryAdayaH (vai0 u0 10 / 1 / 1 pR0 417 ) / kavikalpalatAyAM lokasiddhAni katicihuHkhakAraNAni darzitAni / tAni yathA pAratatryam AdhiH vyAdhiH mAnacyutiH zatruH kubhAryA naiHsvyam kuprAmavAsaH kusvAmisevanam bahukanyAH vRddhatvam paragRhavAsaH varSApravAsaH bhAryAdvayam kubhRtyaH duIlakaraNakRSiH iti / evam varAhapurANAdAvapi katicihuHkhakAraNAnyuktAni tAni tata eva vedyAni ( vaac0)| [kha] pratikUlavedanIyam ( vAtsyA0 1 / 1 / 2 ) (ta0 saM0 ) / pratikUlavedanIyatayA bAdhanAtmakamityarthaH ( sarva0 pR0 246 akss0)| atra pratikUlatvaM ca dviSTatvam / atredaM bodhyam / duHkhaM pratikUlavedanIyatayA svato dveSaviSayaH / duHkhasAdhanaM tu dviSTasAdhanatAjJAnAdveSaviSayaH (vAca0) iti / duHkhatvajJAnAdeva sarveSAM duHkhaM svaabhaavikdvessvissyH| duHkhasAdhanaM tu dviSTasAdhanatvajJAnAdveSaviSayaH (mu gu0 pR0 220 ) / duHkha dveSaviSayaH iti vAkyavRttiH ( vAkya0 gu0 pR0 21) / [ga] dveSAjanyadveSaviSayaH (pra0 pra0 gu0 pR0 17 ) / [gha] adharmajanyam sacetasAM pratikUlam (bhA0 50 zlo0 146 ) / adharmamAtrAsAdhAraNakAraNakaguNa ityarthaH ( si0 ca0 pR0 35 ) / tacca duHkhamekaviMzatibhedabhinnam / tathAhi zarIram SaDindriyANi SaDviSayAH SaDvidhAni pratyakSANi sukhaM duHkhaM ceti / tatra zarIraM duHkhAyatanatvAhuHkham / indriyANi viSayAH pratyakSANi ca tatsAdhanatvAt / sukhaM ca duHkhAnuSaGgAt / duHkhaM tu svarUpata eveti / siddhAntacandrodaye ca duHkhaM caturvidhamityuktam ( si0 ca0 pR0 35.) / dehendriyAdikaM duHkhajanakatvAhuHkhatvenopacaryate ( tA0ra0 zlo0 32) / [6] buddhitattvasya pariNAmavizeSaH / sa ca rajaHkAryaH iti sAMkhyAH ( sAM0 kau0 ) / atrocyate / duHkhaM trividham / AdhyAtmikam Adhibhautikam AdhidaivikaM ceti / tatrAdhyAtmika dvividham / zArIram mAnasaM ca / tatra zArIram vAtapittazleSmaNAM vaiSamyanimittam / mAnasaM tu kAmakrodhalobhamohabhayeA viSAdaviSayavizeSAdarzananibandhanam / sarvaM caitadAntaropAyasAdhyatvAdAdhyAtmikaM duHkham / For Personal & Private Use Only Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bAhyopAyasAdhyaM ca duHkhaM dvedhaa|aadhibhautikm AdhidaivikaM ca / tatrAdhibhautikaM mAnuSapazupakSisarIsRpasthAvaranimittam / AdhidaivikaM yakSarAkSasavinAyakagrahAvezanibandhanaM ceti ( sAM0 ko0)| [ca ] upaghAtalakSaNaM duHkham / viSAdyanabhipretaviSayasAMnidhye sati aniSTopalabdhIndriyArthasaMnikarSAdadharmAdyapekSAdAtmamanasoH saMyogAt amarSopaghAtadainyanimittamutpadyate / taduHkham atIteSu sarpavyAghacaurAdiSu smRtijam / anAgateSu saMkalpajam iti ( prazasta0 2 pR0 32) / 2 duHkhaM saMsAriNaH skandhAste ca paJca prapaJcitAH ( sarva0 saM0 pR0 46 bau0 ) / duHkhAntaH-mokSaH / duHkhAnto dvividhaH anAtmakaH sAtmakazceti / tatrAnAtmakaH sarvaduHkhAnAmatyantocchedarUpaH / sAtmakastu dRkriyAzaktilakSaNamaizvaryam ( sarva0 saM0 pR0 166 nakulI0 ) / durgA-navavarSA kanyA ( kalyANIzabde dRzyam ) / daratvam --daizikaM paratvam ( mu0 1 pR093)| sa ca guNavizeSa eva iti naiyaayikaaH| vaizeSikAstu dikatI viprakarSaH na tu guNaH ityAhuH / yathA dUrAntikAdidhIheturekA nityA digucyate ( bhA0 50 zlo047 ) ityAdau / jhaLakIgrAmAtkheTakaprAmApekSayA maNalUragrAmasya dUratvam / atredaM bodhyam / dUratvaM ca bhramavizeSe kAraNam / yathA candrAdeH svalpaparimANabhrame dUratvaM doSaH kAraNaM bhavati ( muktA0 gu0 pR0 211 ) / atroktam doSopramAyA janakaH pramAyAstu guNo bhavet / pittadUratvAdi rUpo doSo nAnAvidhaH smRtaH // (bhA0 50 gu0 zlo0 132) iti| dRSakatvam - sadoSasaMpAdakatvam / yathA vipakSavRttitvaM sAdhAraNatvam / tanmAtrasya dUSakatvAt (ci0 2 sAdhA0 pR0 87 ) ityAdau / yathA - vA vedavikrayiNazcaiva vedAnAM caiva dUSakAH / vedAnAM nindakAzcaiva te vai - nirayagAminaH // ( bhA0 anu0 zlo0 1644 ) ityAdau / dakSaNam-bAdhakapramANopanyAsarUpayuktibhiH khaNDanam ( vai0 sA0 d0)| For Personal & Private Use Only Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 359 dRkazaktiH--hakzaktirekApi viSayabhedAtpaJcavidhopacaryate darzanaM zravaNaM mananaM vijJAnaM sarvajJatvaM ceti ( sarva0 saM0 pR0 166 naku0 ) / dRSTAntaH-1 [ka] laukikaparIkSakANAM yasminnarthe buddhisAmyaM sa dRSTAntaH (gau0 1 / 1 / 25 ) / lokasAmyamanatItA laukikA naisargikaM vainayika buddhyatizayamaprAptAH / tadviparItAH parIkSakAstarkeNa pramANairathaM parIkSitumahantIti / yathA yamartha laukikA budhyante tathA parIkSakA api sortho dRSTAntaH / dRSTAntavirodhena hi pratipakSAH pratiSeddhavyA bhavantIti / dRSTAntasamAdhinA ca svapakSAH sthApanIyA bhavantIti / avayaveSu codAharaNAya kalpata iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 25 ) / vRttikArairapyuktam / laukikoprAptazAstraparizIlanajanyabuddhiprakarSaH pratipAdya iti phalitorthaH / parIkSaka: zAstraparizIlanaprAptabuddhiprakarSaH pratipAdaka iti phalitorthaH / buddheH sAdhyasAdhanobhayaviSayiNyAH tadabhAvaviSayiNyA vA sAmyamavirodho yasminnarthe sortho dRSTAntaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 25 ) / [kha] yatra laukikaparIkSakANAM darzanaM na vyAhanyate saH ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) / [ga] vAdiprativAdinoH sAdhyasAdhanobhayaprakArakatadabhAvadvayaprakArakAnyataranizcayaviSayaH ( gau0 vR0 13125) / [gha] pratyakSaviSayorthaH ( nyA0 vA0 1 pR0 16) / kimuktaM bhavati laukikaparIkSakANAM darzanAvighAtaheturiti / evaM cAtmAdivyAptiriti / darzanAvighAtahetutvena dRSTAnte varNyamAna AtmAdi vyAptaM bhavati ( nyA0 vA0 1 pR0 16) / [3] vyAptisaMvedanabhUmiH ( sarva0 pR0 238 akSa0 ) / [ca] vAdiprativAdinoH saMpratipattiviSayorthaH (ta0 bhA0 pR0 42 ) (di0)| yathA parvato vahnimAndhUmAnmahAnasavadityAdau mahAnaso dRSTAntaH (ta0 saM0 ) / dRSTAnto dvividhaH / sAdharmyadRSTAntaH vaidhAdRSTAntazca / sAdharmyadRSTAntaH anvayadRSTAntaH / sa ca sAdhyasAdhanobhayavattAnizcayaviSayaH (di. 1 pR0 32) / vaidharmyadRSTAntazca vytirekdRssttaantH| tatrAdyaH parvate vahnisAdhane dhUmavattvasya hetormahAnasaH / dvitIyaH tatraiva dhUmana hetomahAhradaH iti ( ta0 bhA0 pR0 42) (ta0 saM0 ) / 2 arthAlaMkAra For Personal & Private Use Only Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 361 nyAyakozaH / vizeSo dRSTAnta ityAlaMkArikA AhuH / 3 zAstram / 4 maraNamiti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / 1 I dRSTAntAbhAsaH - nidarzanAbhAsazabdavadasyArthonusaMgheyaH / dRSTArthakaH -- ( pramANazabdaH ) [ka] yasyeha dRzyaterthaH sa dRSTArthaH (vAtsyA0 118 ) / [kha] zabdatadupajI vipramANAtiriktapramANagamyArthakaH zabdaH ( gau0 vR0 1|1|8 ) / yathA ghaTaH paTaH ityAdizabdo dRSTArthakaH / devatA - anIndrAdayaH / nirukte daivatakhaNDe devatAbhedAnAhaM yAskamuniH / agyAdidevapatnyantaM devatAkANDamucyate / vAyvAdayo bhagAntAH syurantarikSasthadevatAH / / sUryAdidevapatnyantA dyusthAnA devatA iti / devatAnAM prAdhAnyatastrayastriMzattvamuktam / svasvagaNapatnIsahitAnAM tAsAM trayastriMzat koTisaMkhyAkatvamuktaM padmapurANe uttarakhaNDe / yathA sadArA vibudhAH sarve svAnAM gaNaiH saha / trailokye te trayastriMzatkoTisaMkhyAtayAbhavan / iti (vAca0 ) / devatAtvaM ca / [ka] mantrakaraNakaviH karmakatyAgabhAgitvenoddezyatvam ( ci0 4 ) ( ta0 pra0 4 pR0 123 ) / mantraprayojya haviH - saMbandhavattvenoddezyatvamiti yAvat / havirniSThaM tyAgajanyaM phalam svatvam / tadAzrayatayA ( tatsaMbandhitayA ) uddezyatvam iti vartulArthaH / atra padaprayojanaM kathyate / svargasaMbandhitayoddezyatvasya tyAgakartari sattvAttatrAtivyAptivAraNAya haviriti / kodAt kasmAdadAt iti matrakaraNaghRtAdirUpahaviHsvatvabhAgitayoddezyatvasya pratigrahItari sattvAttatrAtivyAptivAraNAya mantrapadaM tyAgakartRmatraparam / tapovidbhyaH pRthagdadyAt ityAdinA pArvaNAdau patnyA api svatvabhAgitayA tatrAtivyAptivAraNAyoddezyatvam iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 123 ) / kha ] dravyatyAgoddezyatvam (ga0 vyu0 kA0 1 pR0 3 ) (kRSNa0) / vedabodhitA bAdhitadravyasvAmitvaprakAreNecchA.. viSayatvamityarthaH (vai0 sA0 da0) / yathA agnaye svAhA pitRbhyaH svadhetyAdAvayAdInAM cetanAnAmeva devatAtvam (ta0 pra0 4 pR0 123 ) / atra devatAtve pramANam agnirvai devAnAmavamo viSNuH paramastadantareNa sarvA anyA devatAH / For Personal & Private Use Only Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| iti ( R0 brA0 1 / 1 / 1 ) / pitaro devatAH iti ca (ga0 vyu0 kA0 1 pR0 2) / atrocyate / vasurudrAditisutAH pitaraH zrAddhadevatAH / prINayanti manuSyANAM pitRRn zrAddhena tarpitAH // iti ( yAjJa0 a0 1 zlo0 268 ) / [ga] mImAMsakAntu dezanAdezitacaturthyantapadanirdezyatvam ityAhuH / yathA indrAya svAhA agnaye svAhetyAdimantrANAmeva devatAtvam / tadarthazca dezanayA taddhitAdirUpayA dezitam bodhitam caturthyantapadanirdezyatvam tacchabdoccAraNam yatra tat tathA / indrAya ityuccArya dadyAt iti vedena bodhanAt / atroktam taddhitena caturthyA vA matraliGgena vA punaH / devatAsaMgatistatra durbalaM tu paraM param // iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 122) / yAjJavalkya Aha yasya yasya tu matrasya uddiSTA devatA tu yA / tadAkAraM bhavettasya devatvaM devateti ca // iti ( vAca0 ) / atra vizeSaH / zabdamayI devatA iti kecidAhuH / arthopahitaH zabda eva devatA ityapare amanyanta ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 122 ) / [] vedameyatyAgoddezyatvam / atroddezyatvaM ca tasyedam ityAropajJAnaviSayatvam ( zrAddhaviveke ) / matrastutyatvaM vA / tadubhayaM pitRRNAmastIti zrAddhAdau teSAM devatAtvam ( vaac0)| [6] matreNa dyotyatvam / yathAha RgvedabhASyopoddhAte mAdhavaH tathA devanArthadIvyatidhAtunimitto devazabdaH iti / etadAmnAyate devanAdvai devobhUditi taddevAnAM devatvamiti / ataH dIvyatIti devaH mantreNa dyotya ityarthaH iti / dezaH--yenArthAnusaMdhAnapUrvakaM jJAnatapovRddhI prApnoti sa dezo gurujanAdiH ( sarva0 saM0 pR0. 163 naku0 ) / dezanA--niyogaH (vidhyaadiH)| yathA ekoddiSTAdivRddhyAdau hAsavRddhayAdi__ dezanA ( vyAsa0 ) ityAdau ( vAca0 ) / daivaH- ( vivAhaH ) yajJasthaRtvije daivaH / yasminyajJAnuSThAne vitate Rtvije ___ zaktyalaMkRtA kanyA dIyate saH / daivikam-devAnuddizya kriyate yattadaivikamucyate (pu0 ci0 pR039)| 46 nyA* ko For Personal & Private Use Only Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 nyaaykoshH| daizikam-1 dezakRtam dezasaMbandhi vA / yathA paratvamaparatvaM ca dvividhaM parikIrtitam / daizikaM kAlikaM cApi mUrta eva ca daizikam // (bhA0 . 50 zlo0 112) ityAdau / atrArthe dezena nivRttam daizikam iti vigraho draSTavyaH (vaac0)| 2 mantrAdyupadezakartA gururdaizikaH iti dharmajJA aahuH| daizikavizeSaNatA--( svarUpasaMbandhaH) abhAvIyadaizikasvarUpasaMbandhaH / __ yathA bhUtale ghaTo nAstItyAdau bhUtalaghaTAbhAvayoH saMbandhaH / doSaH-1 apramAyA asAdhAraNakAraNam (ta0 dI0 gu0 .pR0 36) / apramAtvAdhikadezavRttidharmAnavacchinnApramAniSThakAryatAnirUpitakAraNatAzAlItyarthaH (nIla0 gu0 pR. 36-37) / yathA doSopramAyA janakaH pramAyAstu guNo bhavet / pittadUratvAdirUpo doSo nAnAvidhaH smRtaH // ( bhA0 50 zlo0 132 ) ityAdau kAcakAmalapittamaNDUkavasAJjanAdirdhamotpAdako doSaH (mu0 gu0 pR0 211) / tathAhi zaGkha pItabhrame pittaM doSaH / kacit candrAdeH svalpaparimANabhrame dUratvaM doSaH / kacicca vaMzoragabhrame maNDUkavasAJjanam / ityevaMrUpadoSA ananugatA eva bhrAntijanakA ityarthaH (mu0 gu0 pR0 211 ) / 2 pravartanAlakSaNA doSAH (gau0 1 / 1 / 18 ) / pravartanA pravRttihetutvam / atra vigrahaH / pravartanA pravRttijanakatvam / tadeva lakSaNaM yeSAm iti (gau0 vR0 111118 ) / doSAstu buddhisamAnAzrayatvAdAtmaguNAH ( vAtsyA0 4 / 1 / 2 ) / kA punariyaM pravartanA / yathA avazaH pravartate taM pravartamAnaM rAgAdayaH pravartayantIti / seyaM pravRttihetutvAtpravartanetyucyate ( nyA0 vA0 1 / 1 / 18 pR0 85 ) / jJAtAraM hi rAgAdayaH pravartayanti puNye pApe vA / yatra mithyAjJAnaM tatra rAgadveSAviti / pratyAtmavedanIyA hIme doSAH kasmAt lakSaNato nirdizyanta iti / karmalakSaNAH khalu raktadviSTamUDhAH / rakto hi tatkarma kurute yena karmaNA sukhaM duHkhaM vA bhajate / tathA dviSTaH tathA mUDhaH iti / doSA rAgadveSamohA ityucyamAne bahu noktaM bhavatIti (vAtsyA0 111 / 18) ( ta0 dI pR0 42) / atratyam doSalakSaNaM ca laukikapratyakSaviSayatve sati pramAnyatve sati pravRttijanakatvam / laukika For Personal & Private Use Only Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 363 pratyekSaviSayatve satItyuktyA zarIrAdRSTezvarecchAdau nAtivyAptiH / yAgAdigocarapramAvAraNAya pramAnyatve satItyuktam (gau0 vR0 1 / 1 / 18 ) / athavA doSatvaM pramAkAraNIbhUtAbhAvapratiyogitvam (mU0 ma0 prAmA0 utpa0 pR. 324 ) / doSANAM trayaH pakSAH rAgapakSaH dveSapakSaH mohapakSazca / tatrAdyaH pakSaH kAmaH matsaraH spRhA tRSNA lobhaH mAyA dambhaH iti / dvitIyaH pakSaH krodhaH IrSyA asUyA drohaH amarSaH abhimAnaH iti / tRtIyaH pakSaH viparyayaH saMzayaH tarkaH mAnaH pramAdaH bhayam zokaH iti (gau0 vR0 4 / 1 / 3) (vAtsyA0 4 / 1 / 3 ) / 3 vyAvRttivyavahAraitadanyataraprayojanavighaTako dharmaH / sa ca lakSaNadoSaH iti vyavahriyate / yathA ekazaphatvasya gorlakSaNasyAsaMbhavaH / sa ca doSastrividhaH / avyAptiH ativyAptiH asaMbhavazca ( nIla0 1 pR01 ) / 4 anumititatkaraNaparAmarzatadanyatarapratibandhakayathArthajJAnaviSayaH (ta0 dI0 pR0 24 ) / athavA yadviSayakatvena jJAnasyAnumititatkAraNIbhUtaparAmarzatadanyatarapratibandhakatvaM saH / sa ca doSaH paJcavidhaH savyabhicAratvam ( vyabhicAraH) virodhaH satpratipakSaH asiddhiH bAdhazca iti (ci0 2 pR0 83-84) (nyA0 bo0 2 pR0 17 ) / sa ca hetudoSaH hetvAbhAsazca ityapi vyavahriyata iti vijJeyam / tallakSaNAdikaM ca hetvAbhAsazabdavyAkhyAnAvasare savistaraM saMpAdayiSyata ityatraiva viramyate / 5 vidhyullaGghanajanyaH adRSTavizeSo doSaH (pratyavAyaH ) iti mImAMsakA AhuH / gurutalpagamanAbhakSyabhakSaNAdijanyapApavizeSaH iti dharmajJAH paurANikAzca sNjgdire| 6 kAvyajJAstu apakarSaprayojako vastuniSTho dharmavizeSaH ( vaac0)| atrocyate / syAJceto vizatA yena sksstaarmnniiytaa| zabderthe ca kRtonmeSaM doSamudghoSayanti tam / / ( candrAlo0 ) iti / athavA mukhyArthahatiH (kAvya0 pra0 u0 7 zlo0 48) / yathA yatibhaGgazrutikaTutvAdayaH padAdigatadoSAH saMbhavanti iti vadanti / atrocyte| duSTaM padaM zrutikaTu cyutasaMskRtyaprayuktamasamartham / nihatArthamanucitArtha nirarthakamavAcakaM tridhAzlIlam // saMdigdhamapratItaM grAmyaM neyArthamatha For Personal & Private Use Only Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 nyAyakozaH * bhavekliSTam / avimRSTavidheyAMzaM viruddhamatikRt samAsagatameva // iti ( doSAH 18) ( kAvya0 pra0 u0 7 zlo0 50-51 ) / . evam vAkyamAtragatadoSAH rasadoSAH sAkSAtparaMparayA vA tata eva vijnyeyaaH| 7 vAtapittakaphajAH iti trayo bhramadoSAH iti bhiSajaH pravadanti / atrocyate / vAyuH pittaM kaphazceti trayo doSAH samAsataH / vikRtAvikRtA dehaM nanti te vardhayanti ca // iti ( vAgbhaTa 0 ) / atra vizeSaH / cirajvare vAtakapholbaNe vA tridoSaje vA dazamUlamizraH / kirAtatiktAdigaNaH prayojyaH zuddhyarthine vA trivRtAvimizraH // iti ( cakradatta0 ) / atrArthe doSazabde duSa vaikRtye iti duSadhAtoH karaNe ghaJ / tathA coktam dhAtavazva malAzcApi duSyantyebhiryatastataH / vAtapittakaphA ete trayo doSA iti smRtAH // iti ( vAgbhaTa0 ) / atra dviSaSTirdoSabhedAH iti suzrutakArA AhuH / 8 anudyogadezAntarAparyaTanadarzanIyavastvAdyanavalokanAdayo doSAH itIdAnItanA vidvanmanyAH pAzcAtyAzca kecinmanyante / dohanam- [ka] kSaraNAnukUlavyApAraH / yathA gAM payo dogdhi maitra ityAdI duherarthaH / atra gopadottaradvitIyAyA artho vibhAgaH / tasya janakatvasaMbandhena kSaraNenvayaH / vibhAge cAdheyatAsaMbandhena prkRtyrthgvaadernvyH| pradhAnakarmakSIravAcakapayaHpadottaradvitIyArtho vRttitvam / tasya dhAtvarthatAvacchedake kSaraNarUpe phalenvayaH / evaM ca goniSThavibhAgAnukUlapayoniSThakSaraNAnukUlavyApArakartA maitraH iti bodhaH / [kha] vastutastu vibhAgAvacchinnakSaraNAnukUlo vyApAraH / atrAyaM vizeSo jJeyaH / yatra ca kSaraNAnukUlavyApAramAnaM dhAtvarthatayA vivakSitam kSaraNAnvayivibhAgazca vibhaktyarthatayA tatrApAdAnatvabodhikA paJcamI iti (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 44 ) / gAM dogdhi payaH duhyate gauH kSIramityAdau akathitaM ca (pA0 sU0 1 / 4 / 51 ) ityanena sUtreNa gorapAdAnatvAdyavivakSayA karmatvaM bodhyam / tatra dhAtvarthatAvacchedakIbhUtakSaraNasya payomeM vRttitvAtpayaso mukhyaM karmatvam / gostu tAdRzakSaraNajanyavibhAgAzrayatvA For Personal & Private Use Only Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 365 droNaM karmatvam iti vivekH| gAM dogdhi paya ityAdau dvikarmakadhAtusamabhivyAhRtagavAdipadottaradvitIyA kriyAjanyaphalazAlitvAdanyadeva karmatvaM bodhayati / kArakAdhikArIyeNa akathitaM ca ( pA0 sU0 1 / 4 / 51 ) / ityanenApAdAnatvAdibhinnadhAtupratipAdyAnvayidharmAntarAvacchinnasyApi karmasaMjJAvidhAnAt iti (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 43 ) / anye tu gAM dogdhi paya ityAdI gopadottaradvitIyAyA vRttitvamarthaH / tasya dhAtvarthaghaTakavibhAgenvayaH / zAbdabodhastu pUrvavadeva jJeyaH ityAhuH / atredaM bodhyam / asya duheH gauNe karmaNi lakArAdi / tatroktam pradhAnakarmaNyAkhyeye lAdInAhurdvikarmaNAm / apradhAne duhAdInAM Nyante kartuzca karmaNaH // iti ( ga0 vyu0 kA0 2 pR0 44 ) ( vAca0 ) / idaM cAtrAvadheyam / dhAtvarthatAvacchedakaphalazAlitvaM karmatvam ityatra dhAtvarthatAvacchedakatvasya dhAtuvRttigrahavizeSyAMze sAkSAdvizeSaNatvarUpatvam ityato na tAdRzaM karmatvam atra pravartate iti / duhyate gauH kSIramityAdau kSaraNajanyavibhAgAzrayatvaM gavAdiniSTamapradhAnakarmatvamAkhyAtArthaH / apradhAne duhAdInAm ityanuzAsanAt / kSIravRttitvasya dhAtvarthakSaraNa evAnvayaH / AkhyAtArthakSaraNe dhAtvarthavyApArAnvayaH / tathA ca vibhAgAvacchinnakSIraniSTakSaraNAnukUlavyApArajanyakSaraNajanyavibhAgAzrayo gauH ityAkArako bodhaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 44) / yathA vA teSu teSu tu pAtreSu duhyamAnA vasuMdharA ( harivaM0 zlo0 81 ) ityAdau duherarthaH ( vaac0)| atrAdizabdagrAhyeSUdAharaNAntareSu dvikarmakatvAdivizeSo jJeyaH / yaM sarvazailAH parikalpya vatsaM merau sthite dogdhari dohadakSe / bhAsvanti ratnAni mahauSadhIzca pRthUpadiSTAM duduhurdharitrIm // ( kumAra0 sa0 1 zlo0 2) ityAdau / yaH payo dogdhi pASANam payo ghaTonIrapi gA duhanti (bhaTTiH) ityAdau ca duherdvikrmktvm| duhernykrmktvaavivkssaayaamekkrmktvmpi| yathA dudoha yajJasiddhyarthamRgyajuHsAmalakSaNam ( manuH ) isyAdau / yathA vA dugdhvA payaH patrapuTe madIyam (raghu0 sa0 2 zlo0 65 ) ityAdI c| [ga] drvdrvyvibhaagaanukuulkriyaanukuulvyaapaarvishessH| sa ca For Personal & Private Use Only Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / kartRniSThaH / yathA gAM dogdhi paya ityAdau / atra vAyurvRkSaM gAM dogdhi iti prayogavAraNAya dravadravyeti padam / megho jalaM dogdhi iti vAraNAya vizeSaH iti padaM dattam / atra vizeSo duhadhAtugamyaH / itthaM ca dravadravyeti na deyamityapi vadanti / atra dhAtvarthaghaTake vibhAge gAm ityasya kriyAyAM payaH ityasya cAnvayAt govRttivibhAgAnukUla payovRttikriyAnukUlakRtimAn iti vAkyArthaH (kA0 vA0 pR0 2 ) / [gha] mocanAnukUlavyApAraH / yathA gAM payo dogdhi gopa ityAdI duherarthaH / atra duhyarthaghaTakamocane gorAdheyatvena payasaH karmatvena ( karmatAnirUpakatvena ) anvayAt payaH karmatAkaM yagovRttimocanaM tadanukUlavyApAravAn ityakArako bodhaH | atredaM bodhyam / mocanaM ca bahiH kSaraNAvacchinnavyApAraH / tadanukUlavyApAro dohanam / ataH dhAtvarthatAvaccheda kI bhUtaM ( dhAtvarthatAvacchedakatAyAmavacchedakam ) bahiH kSaraNarUpaM phalamAdAya payasaH gauNaM karmatvam / mocanAtmakaM ca phalamAdAya go: mukhyaM karmatvam iti / evaM ca duhAdayaH phalAvacchinna kriyA hetuvyApAravAcitvAdeva dvikarmakA bhavanti iti ( za0 pra0 zlo0 73 pR0 98 ) / [ Ga ] niHsaraNamAtram / yathA dugdhesmai sarva kAmaM yo vAco doha: ( chAndo0 u0 ) ityAdau / yathA vA na karmaphalamApnoti yo dharmaM dogdhumicchati ( mahAbhA0 va0 zlo0 1165 ) ityAdau / yatra dharmadughA bhUmi: sarvakAmadughA mahI / dogdhi smAbhIpsitAnarthAn yajamAnasya bhArata || ( bhAga0 4 / 19 / 7 ) ityAdau ca duherarthaH / 1 366 dyUtam - aprANibhiryatkriyate talloke dyUtamucyate ( mitAkSarA 2 / 199 ) / dyotakatvam - [ka] arthavizeSe tAtparyagrAhakatvam ( ci0 4 ) ( nyA0 ma0 4 pR0 18 ) ( nIla0 ) / yathA prajayatItyAdau prazabdasya dyota - katvam / jayatiratra prakRSTajayalakSakaH / prazabdastu tAtparya grAhakaH ( nyA0 ma0 4 pR0 18 ) / yathA vA citragumAnayetyAdau citrapadasya dyotakatvam / atra ca gopadenaiva lakSaNayA citragosvAmibodhanAzcitrapadasya dyotakatvameba iti jJeyam (mu0 4 pR0 182 ) / [ kha ] zAbdikAnAM For Personal & Private Use Only Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 367 mate kvacit samabhivyAhRtapadIyazaktivyaJjakatvam / yathA prahAra ityAdau prAdinipAtAnAM praharaNAdyarthadyotakatvam (la0 ma0 ) / atra ca dhAtoreva zaktyA prahAravihArAdyarthabodhakatvasaMbhavenopasargANAM dyotakatvameva iti bodhyam / atra vaiyAkaraNAnAM gAthA zrUyate dhAtUnAmanekArthakatvam iti ( la0 ma0 dhAtvartha0 pR0 8 ) / taduktam upasargeNa dhAtvartho balAdanyatra nIyate / prahArAhArasaMhAravihAraparihAravat // iti ( si0 ko0)| [ga] kacit samabhivyAhRtagatavRttyuddhodhakatvam / [gha] kvacittu kriyAvizeSAkSepakatvam / yathA prAdezaM vilikhatItyAdau / atra virvimAnakriyAkSepakaH / tathA ca prAdezaM vimAya likhati ityarthovagamyate / yathA vA atha zabdAnuzAsanam ityatrAthazabdasya prArambhakriyAkSepakatvaM kaiyaTAdAvuktam ( la0 ma0 dhAtvartha0 pR0 7) / [Ga ] kacittu saMbandhaparicchedakatvam / yathA sarpiSopi syAt ityAdau karmapravacanIyAnAM dyotakatvam (la0 ma0 dhAtvartha0 pR0 7 ) / atra bindvadhyAhAreNApeH padArthadyotakatA / apiH kriyAyA svadyotyabindudaulabhyaprayuktadaurlabhyasyApi dyotkH| evaM ca sarpiravayava bindukartRkA tadvindudaulabhyaprayuktadaurlabhyavatI saMbhAvanAviSayIbhUtA sattA iti bodhaH (la0 ma0 suba0 pR0 94-95) / dravatvam-1 (guNaH ) [ka] syandanakarmakAraNam (prazasta0 pR0 33 ) / dravatvaM pRthivyaptejovRtti dvIndriyagrAhyam asamavAyi nimittaM ca kaarnnm| tatra kriyAyAmasamavAyi saMgrahe.tu nimittaM kAraNam / [kha] AdyasyandanAsamavAyikAraNam tatra dvitIyAdivyApArajanakavegavAraNAya Adya iti syandanasya vizeSaNam ( vAkya0 1 pR. 9) (di0 gu0 pR0 232 ) / dravatvaM dvividham / sAMsiddhikam naimittikaM ca / tatra sAMsiddhikam agnyAdisaMyogAjanyam / svAbhAvikam ityarthaH (vAkya01 pR0 9) himakarakAdau cAdRSTavizeSeNa ghanIbhAvena sAMsiddhikadravatvapratibandhaH kalpyate (si. ca0 1 pR0 7 ) / evaM ca himakarakAdAvapi sAMsiddhikaM dravatvamastyeva / na ca tatra naimittikaM dravatvaM yuktam / drute ghRte ghRtatvAdivat karakAtvopalambhApattaH / naimittikadravatvasya nimitta For Personal & Private Use Only Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / / / 1 1 nAzanAzyatvena ghRtAdivatpunaH piNDIbhAvApattezca iti ( pa0 mA0 ) / tailakSIrAdAvapi jalasyaiva dravatvam / snehaprakarSeNa ca dahanAnukUlyam iti bodhyam (mu0 1 10 77 ) | atredamAkUtam / himakarakayoropAdhikadravatvanirodhAt sUrya kiraNabhUmisaMyogAdinopAdhinivRttimAtram na tu dravatvotpattiH iti ( vAkya 0 1 pR0 9 ) / tathA ca adRSTavizeSeNa dravatvapratirodhaH / karakAyAM kAThinyapratyayo bhrAntireva ( mu0 1 jala0 pR0 77 ) / divyena tejasA saMyuktAnAmApyAnAM paramANUnAM parasparasaMyogo dravyArambhakaH saMghAtAkhyaH / tena paramANudravatvapratibandhAt kArye himakarakA dravatvAnutpattiH iti ( prazasta0 pR0 34 ) / naimittikaM ca asyAdisaMyogajanyamityarthaH ( vAkya 0 1 0 9 ) / tatra sAMsiddhikaM jala eva / naimittikaM pRthivItejasoreva vartate ( prazasta 0 pR0 33 ) ( ta0 saM0 ) ( bhA0 pa0 zlo0 155 - 158 ) / sAMsiddhikadravatvatvaM jAtivizeSa: pratyakSasiddha: ( mu0 1 jala0 pR0 76 ) / ghRtalAkSAdi - pRthivISu suvarNAditejassu cAgnisaMyogajanyaM dravatvaM vartate iti jJeyam ( mu0 1 pR0 232 ) ( ta0 saM0 ) / ayaM bhAvaH / sarpirjatvAkarajeSu paramANuSvagnisaMyogAdvegApekSAtkarmotpattau tajjebhyo vibhAgebhyo dravyArambhakasaMyogavinAzAtkAryadravyanivRttI agnisaMyogAdauSNyApekSAt svatantreSu paramANuSu dravatvamutpadyate iti ( prazasta 0 pR0 34 ) / tathA ca dravatvaM nityAnityabhedenApi dvividham / tatra nityadravyagatam nityam / anityadravyagatamanityam (mu0 gu0 pR0 232 ) ( pra0 pra0 ) ( ta0 kau0 ) ( la0ma0 ) / atrAyaM vivekaH / sAMsiddhikaM dravatvameva nityAnityabhedena dvividham / tacca nityagataM nityam / anityagatamanityam / naimittikadravatvaM tvanityameva iti ( vAkya 0 1 pR0 9 ) / tasya pAkajanyatvena vinAzasaMbhavAnna nityatvamiti bhAvaH / dravadravyANi tu dugdhadadhyAjyatakrAsavajalatailAdIni daihikamUtrAdIni ca vijJeyAni / 2 kAvyajJAstu gatiH / yathA samudramevAbhimukhA dravanti ( gItA a0 11 zlo028 ) ityAdau / yathA vA tataH kirITI sahasA pAJcAlAn samaredravat For Personal & Private Use Only Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 369 ( bhA0 A0 54 / 78 ) taM dudrAvAdriNA kapiH ( bhaTTi0 ) ityAdau ityAhu: ( vA0 ) / 1 dravyatvam -- 1 ( sAmAnyam ) gaganAravindasamavetatve sati nityatve sati gandhAsamavetatvam (sarva0 pR0 215 aulU0 ) / tacca nityamanekadravyamAtrasamavetam (vai0 u0 1 / 2 / 11 ) / yathA kSityAdInAM navAnAM tu dravyatvam ( bhA0 pa0 zlo0 24 ) / atra dravyatvatvaM tu dravyetarAsamavetatve sati skldrvysmvettvm| evam pRthivItvatvaghaTatvatvAdikamapi nirvAcyam / 2 liGgasaMkhyAnvayitvaM dravyatvam iti zAbdikA vadanti / liGgasaMkhyAkArakazUnyatvam sattvatvam / tadeva dravyatvam iti bhAva: ( vAca0 ) / dravyam - (padArthaH) 1 [ka] guNAzrayaH (ta0 dI0 pR0 4 | atrAyaM niyamaH / prathamaM dravyaM nirguNaM niSkriyaM caivotpadyate pazcAttatsamavetA guNakriyA utpadyante iti / guNAzrayatvaM cAtra guNayogyatvam / tacca guNAtyantAbhAvAnadhikaraNatvam ( ta0 bhA0 ) / idaM dravyalakSaNam dravyatvajAtimattvaM vA dravyalakSaNam iti bodhyam ( ta0 dI0 14 ) ( ta0 kau0 ) / itthaM ca tatra sUtram kriyAguNavat samavAyikAraNamiti dravyalakSaNam (vai0 1|1|15 ) iti / athavA guNasamAnAdhikaraNA sattAbhinnA ca yA jAti: ( dravyatvam ) tadvattvam / tena AdyakSaNAvacchinne utpannavinaSTe ca dravye nAvyAptiH ( ta0 dI0 1 pR0 5 ) / [kha] samavAyikAraNam ( ta0 bhA0 artha0 pR0 27 ) ( bhA0 pa0 sAdharmya 0 zlo0 23) / [ga] dravatvarUpajAtimat ( ta0 dI0 1 pR0 4 ) . ( ta0 kau0 1 pR0 1 ) / dravyatvajAtistu kAryasAmAnyasya saMyogasya vibhAgasya vA samavAyikAraNatAvacchedakatayA siddhyati (vai0 vi0 1|1|5 ) ( mu0 1 pR0 30 ) ( nIla0 1 pR0 4 ) / tathAhi kAryasamavAyikAraNatA kiMciddharmeNa ( arthAt dravyatvena ) avacchinnA kAraNatAtvAddaNDaniSThaghaTakAraNatAvat ityanumAnena dravyatvaM jAtiH sidhyati / anugataH anyUnaH anatiprasaktazca yo dharmastasyaivAvacchedakatvena tAdRzayatkiciddharmasya jAtitvAvazyakatvAt iti bhAvaH / evam guNatvA47 nyA0 ko 0 I For Personal & Private Use Only Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 nyaaykoshH| dInAmapi jAtitvamUhyam / dravyaM navavidham pRthivI ApaH tejaH vAyuH AkAzaH kAlaH dik AtmA manaH iti dravyANi ( vai0 1 / 1 / 5 ) ( prazasta0 pR0 1) (ta0 bhA0 artha0 pR0 27 ) ( ta0 saM0 ) ( bhA0 pa0 zlo0 3) / AkAzakAladizAmekaikatvAdaparajAtyabhAve pAribhASikyastisraH saMjJA bhavanti AkAzaH kAlaH dik iti (prazasta0 pR0 7 ) / tatra dikkAlau paramAtmano nAtiricyate iti dIdhitikRdvakti (di. 1) (pa0 mA0 ) / AkAza IzvarAnnAtiricyate ityekadezina AhuH (pa0 mA0 ) / atra bhASyam / AkAzaM guNavattvAt AnAzritatvAJca dravyam / zabdo guNo bhUtvA AkAzasyAdhigame liGgam / samAnAsamAnajAtIyakAraNAsaMbhavAnnityam / sarvaprANinAM ca zabdopalabdhinimittaM zrotrabhAvena (prazasta0 pR0 7) / dravyam prakArAntareNa dvividham bahirdravyam antardravyaM ca / bahirdravyANi pRthivI ApaH tejaH vAyuzca / tadanyAnyantadravyANi iti / tatrApi pRthivyaptejAMsi dvIndriyagrAhyANi ( nyA0 vA0 1 / 1 / 13 pR0 76 ) / atredaM bodhyam / vAyoranumeyatvavAdinAM prAcAM mate bahirdravyapratyakSaM prati udbhUtarUpavattve sati mahattvaM kAraNam / tena pratyakSasAmagryabhAvAnna vAyostvAcapratyakSam / vAyoH pratyakSatvavAdinAM navyAnAM mate tu udbhUtasparzavattve sati mahattvamapi kAraNam iti (nyA0 si0 dI0 pR0 32) (mu0 1 pR0)| tena pratyakSasAmagrIsaMpattyA vAyostvAcapratyakSaM bhavati iti bhaavH| dravyaM nityAnityabhedenApi dvividham / tatra navasu dravyeSu madhye pRthivyAdicatuSTayasya paramANavaH AkAzam kAlaH dik AtmA ( jIvaH paramAtmA ca ) manazca etAni nityadravyANi / pRthivyAdicatuSTayasya byaNukamArabhya mahatparyantaM sarvANyanityadravyANi bhavanti (mu0 1 ) / tatra anityadravyaM kAryarUpatvAdavayavasamavetam / nityadravyaM tvasamavetameva / 2 zAbdikAstu vastUpalakSaNaM yatra sarvanAma pryujyte| dravyamityucyate sortho bhedyatvena vyavasthitaH // (bhartRhariH) iti vadanti / 3 bhiSajastu raso guNastathA vIrya vipAkaH zaktireva ca / paJcAnAM yaH samAhArastavyamiti kiirtyte|| For Personal & Private Use Only Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 371 1 iti / tanmate dravyarasaguNavIryavipAkAnAM prAdhAnyAprAdhAnyabhedena dvaividhyam suzrutagranthe uktam / tattu tasmAdeva vijJeyam / prakArAntareNa dravyaM paJcavidham atyantakaThinakaThinArdrakolbaNadravadravyabhedAt ityAhu: ( vA0 ) / 4 AItAstu guNaparyAyavadravyam (sarva0 saM0 pR0 72 AI0 ) ityAhuH / 5 rAmAnujIyAstu itthaM vadanti / tatra dravyaM dazAvatprakRtiriha guNaiH sattva pUrvairupetA kAlondAyAkRtiH syAdaNuravagatimAJjIva Izonya AtmA / saMproktA nityabhUtistriguNasamadhikA sattvayuktA tathaiva jJAturjJeyAbhAsA matiriti kathitaM saMgrahAddravyalakSma || ( sarva0 saM0 pR0 112 rAmAnu0 ) / droNaH - droNatvaviziSTaH parimANavizeSaH / yathA dvidroNena dhAnyaM krINAti droNo vrIhirityAdau / droNatvaM cAtra iyattAvizeSAvacchinnapalAdiparicchinnadhAnyAdiparicchedakatva samAnAdhikaraNajAtivizeSaH / evam prasthatvAdayo bodhyA: ( la0 ma0 ) / droNo vrIhirityatra droNarUpaM yat parimANaM tatparicchinno vrIhiH iti zAbdabodhaH ( si0 kau0 kA0 ) / droha: - ( doSaH ) [ka] ahitecchA / yathA zatrave druhyatItyAdau dhAtvarthaH ( ga0: vyu0 kA0 4 pR0 96 ) / atra bhASyam prayatnasmRtidharmAdharmahetudrohaH / sa ca dveSabhedaH ( prazasta0 pra0 33 ) / atra ahitabhAgitayecchAviSayatA / tannirUpakatvaM caturthyarthaH / tAdRzanirUpakatvasya dhAtvarthecchAyAmanvayaH / athavA AdheyatvaM caturthyarthaH / ataH karmaNetyA disUtrasya ( pA0 sU0 1 | 4 | 32 ) na viSayaH ( ga0 vyu0 kA0 4 pR0 96 ) / tasya cAdheyatvasya dhAtvarthaghaTakAhite anvayaH / atra krudhadurSyAsUyArthAnAM yaM prati kopa: ( pA0 sU0 1 | 4 | 37 ) ityanena karmaNaH saMpradAnasaMjJA ( ga0 vyu0 kA0 4 pR0 96 ) / [ kha ] nAzAya dveSaH ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) |[ga] dviSTAcaraNam / yathA mitrAya druhyatItyatra / atra mitrasya dviSTamAcaratItyarthaH ( za0 pra0 zlo069 pR0 87 ) / [gha] zAbdikAstu duHkhajanakakriyArUpApakArajanakazcittavRttivizeSaH / yathA haraye druhyatItyAdau duherarthaH ityAhuH / atra For Personal & Private Use Only Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 nyaaykoshH| harisaMpradAnako drohaH iti bodhaH ( la0 ma0 subartha0 pR0 103 ) / atrAyaM vivekaH / kopapUrvakasya drohAte?hadhAtuvAcyatve tatkarmaNaH saMpradAnatvam / drohAdimAtrasya tathAtve tu karmatvameva iti punaH kaumArAH / sopasargayostu krudhaQhoH karmaNaH karmatavai na tu saMpradAnatA / ata eva ziSyasyAbhikroddhA mitrasyAbhidroDhA ityAdau kRdyoge karmaNi SaSThayeva pramANam ( za0 pra0 zlo0 69 pR0 87 ) / atredamavadheyam / mitraM druhyati ziSyamIya'ti putramasUyati ityapi . prayogAt druhAdikarmaNaH saMpradAnatvaM vaikalpikam ityunniiyte| [] hiMsA iti pare manyante ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / dvandvaH- ( samAsaH) [ka] yadyadarthopasthApakasya kramikayAdRzanAmastomasya . nizcayastattadarthaprakArakAnvayabodhaM prati tattvena samarthaH tAdRzanAmanivaha eva tAvadarthako dvndvsmaasH| ghaTaghaTetyAdikasya ghaTakalazetyAdikasya ghaTataddhaTetyAdikasya ca kramikanAmastomasya nizcayatvena ghaTAderanvayabodhaM pratyayahetutvam / ato na tAhar3Amanivaho ghaTAdyarthe dvandvaH / ata eva samasyamAnapadArthayoH tattvAvacchedakayorvA yatra mitho bhedastatraiva dvandvasya sAdhutvasUcanAya cArthe dvandvaH (pA0 sU0 2 / 3 / 29 ) iti pANinirAha / ata eva bhedagarbhasamuccayArtha cazabdamantarbhAvya dhavazva khadirazca ityAdikaM vigrahamasya prayuJjate vRddhAH (za0 pra0 zlo0 47 pR0 62) / padajanyapratItiviSayabheda eva dvandvaH (bhvaanndii)| yathA pANipAdaM vAdaya dhavakhadirau chindhItyAdau dvandvaH / atra hi karmatvAdyaze karacaraNAdiprakArakAnvayabodhaM prati amAdidharmikaH karacaraNAdyupasthApakasya pANipAdAdikramikanAmastomasyAvyavahitottaratvasaMbandhena nizcayaH kAraNam / ataH pANipAdAdisamudAyaH karacaraNAditattadarthe dvandvaH ( za0 pra0 zlo0 47 pR0 61) / dvandvo dvividhaH / samAhAraH itaretarazceti ( za0 pra0 zlo0 47-48 pR0 60-61 ) / atra vaiyAkaraNAnAM vivekaH / saMhatiprAdhAnye samAhAradvandvaH saMhanyamAnaprAdhAnya itaretarayogaH iti ( vaac0)| zAbdikAstu - dhavakhadirAvityAdAvitaretarayogadvandve udbhUtAvayavabhedasamUhaH samAsArtha For Personal & Private Use Only Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 373 nyaaykoshH| ityAhuH ( la0 ma0 vRttivi0 pR0 30 ) / atrAyaM vizeSaH / samucayAnvAcayayoH sAmarthyAbhAvAnna tatra dvandvasamAsaH / yatra yugapatkriyAnvayatAtparyam tatra samAsaH / samuccaye ca krameNa kriyAnvayaH na tu yugapat iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 52 ) / [kha] parasparAnanvitasamasyamAnanikhilapadArthabodhakasamAsaH / yathA dhavakhadirAvityAdau / avyayIbhAvAdAvativyAptivAraNAya parasparAnviteti padArthavizeSaNam / avyayIbhAvAdI yathAyathaM bhedenAbhedena vA parasparAnvitapadArthabodhakatvasattvAnnAtivyAptiH / pANipAdamityAdisamAhAradvandve tu pANipAdamAtraM pratIyate sAhityamapi ( samAhAraH ) na pratIyate iti tatra nAvyAptiH / ekavacanaM tu dvandvazva prANitUryasenAGgAnAm (pA0 sU0 2 / 4 / 2 ) iti sUtreNa vihitaM na viruddham / dhavakhadirAvityatra ca parasparAnanvitasamasyamAnapadArthadhavakhadirAdibodhakasattvAsamanvayaH (ma0 pra0 4 pR0 44 ) / [ga] sarvapadArthapradhAnaH samAsaH ( nyA0 vA0 1 pR0 11 ) / dvandvam-rahasyAdayaH paJca dvandvazabdArthAH pANininoktAH / tathAca sUtram dvandvaM rahasyamaryAdAvacanavyutkramaNayajJapAtraprayogAbhivyaktiSu (pA0 suu08|1|15) iti / tatra rahasyaM dvandvazabdavAcyam / itare pryogopaadhyH| tathAhi 1 rahasyam / yathA dvandvaM matrayate ityAdau / 2 maryAdA sthityanatikramaH / yathA AcaturaM hIme pazavo dvandvaM mithunIyanti / mAtA putreNa mithunaM gacchati pautreNa prapautreNApi iti maryAdArthaH / 3 vyutkramaNam pRthagavasthAnam / yathA dvandvaM vyutkrAntAH iti / dvivargasaMbandhena pRthagavasthitA ityarthaH ( vaac0)| 4 yajJapAtraprayogaH / yathA dvandva nyazci yajJapAtrANi prayunakti iti / 5 abhivyaktiH |ythaa dvandvaM saMkarSaNavAsudevau iti ( zabdenduze0 ) / abhivyaktau sAhacaryeNetyarthaH ( vaac0)| 6 kAvyajJAzca yugalam / yathA dvandvAni bhAvaM kriyayA vivaThaH (kumAra0 3 / 35 ) ityAdI ityAhuH / 7 parasparaviruddhasvabhAvaH zItoSNAdiH / yathA dvandvAtIto vimatsaraH ( gItA0 4 / 22 ) nirdvandvo hi mahAbAho ( gItA0 4 / 3 ) na dvandvaduHkhamiha kiMcidakiMcanopi (mAghaH ) ityAdau iti yogino vedAntina For Personal & Private Use Only Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 . nyaaykoshH| - zcAhuH atrocyate kSutpipAse zokamohau rAgadveSau tathaiva ca / lAbhAlAbhau ca zItoSNe tathA mAnApamAnako // kAmakrodhaprabhRtayo dvandvazabdena varNitA iti / 8 durgam iti vyavahArajJA AhuH / 9 rogavizeSa iti bhiSaja AhuH ( vaac0)| dvayorekam iti rItyA jAyamAnaM jJAnam-ekaprakAratAnirUpitobhaya_ vizeSyatAzAli jJAnam ( la0 va0 pR0 9.) / yathA ghaTapaTau raktarUpa, vantau iti jJAnam / atra ghaTapaTobhayaniSThavizeSyatAyA raktarUpaniSThaika prakAratAnirUpitatvena tathAtvaM saMpadyate iti vijJeyam / dvAdazalakSaNI-jaiminisUtram / dvAdazAnAM lakSaNAnAM ( adhyAyAnAM) . samAhAraH ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 1 adhi0 1) / .. dvAdazAyatanam --pazcendriyANi zabdAdyA viSayAH paJca mAnasam / dharmA yatanametAni dvAdazAyatanAni tu // ( sarva0 saM0 pR0 46 bau0 ) / dvAram-1 vyApAravadasyArthInusaMdheyaH (rAma0 maGga0 pR0 4) / 2 kAthanaspandanamandanazRGgAraNAvitatkaraNAvitadbhASaNAni dvArANi ( sarva0 saM0 pR0 170 nakulI0 ) / dvikarmakaH-(dhAtuH ) phalAvacchinnakriyAhetuvyApAravAcako dhAtuvizeSaH / - yathA duha pRccha ityAdiH ( za0 pra0 zlo0 73 pR0 98 ) / atra dvikarmakatvaM ca karmadvayasAkAGkakriyAbodhakatvam iti jJeyam ( kA0 vyA0 pR0 2 ) / dvikarmakA dhAtavastUktA yathA duhyAcapacdaNDdhipracchici zAsujimathmuSAm / karmayuk syAdakathitaM tathA syAnnIkRSvahAm / / iti ( si0 kau0 kA0 pR0 56 ) / dviguH-1 ( samAsaH ) saMkhyAvacchinnazaktayatpadottaratvaviziSTaM yannAma svArthadharmikaM tAdAtmyasaMbandhena tadalakSyArthasyAnvayabodhaM prati samartham tannAmottaratApannaM tannAmaiva tadalakSyArthAbhinnasvArthe dvigurucyate / yathA paJcamUlItyAdau ( za0 pra0 zlo0 34 pR0 45) / trikaTutribhuvana For Personal & Private Use Only Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 375 nyaaykoshH| caturyugacaturvargapaJcagavyapaJcAmRtaSaDsaSaTpadArthasaptaya'STanAgASTavasunavarasanavagrahadazamUlaikAdazarudraikAdazendriyadvAdazAdityetyAdikaH karmadhArayaH zuNThyAdiparyAptatritvAvacchinnabodhakatayA na pUrvapadAlakSyArthasya bodhakaH / trikaTuprabhRtibhyaH kaTutrayAdisAmAnyasyApratIteH / ato noktakarmadhArayetivyAptiH iti ( za0 pra0 zlo0 34 pR. 45 ) / kaTutrayaM ca zuNThI pippalI marIca etatrayam / athavA saMjJAviSayAnyatve sati saMkhyAvAcakapUrvanAmatulyArthakottaranAmakaH samAsaH / yathA paJcagavam paJcAzvam paJcAmram ityAdau iti prAzcaH / paJcAmrAH paJcakanyAH ityAdikarmadhArayavAraNAya satyantam / paJcAnAmAmrANAM samAhAraH pazcAmramityarthe tu dvigureva / nIlotpalamityAdikarmadhArayavAraNAya saMkhyAvAcaketi pUrvanAmavizeSaNam (ma0pra0 4 pR0 44) / paJcagavamityAdau satyantasya saMkhyAvAcakapaJcetipUrvapadatulyArthakagavAdipadasya ca sattvAllakSaNasaMgatiH / tathA ca paJcAbhinnagavAdisamAhAraH iti pazcAbhinnAH samAhRtagavAdayaH iti vA vAkyArthabodhaH (ma0 pra0 4 pR0 44 ) / ayaM dvigutrividhaH / taddhitArthaH uttarapadaparakaH samAhArArthakazceti ( za0 pra0 zlo0 34 pR0 45-46 ) / tathAca pANineH sUtram saMkhyApUrvo dviguH ( pA0 sU0 2 / 1 / 52 ) iti / asyArthaH taddhitArthottarapadasamAhAre ca ( pA0 sU0 2 / 1151) ityatroktaH saMkhyApUrvo dviguH syAt (si0 kau0 sa0 pR0 74) / 2 kAvyajJAstu dvigavasvAmikaH puruSo dviguH / yathA dvandvo dvigurapi cAhaM satatamasmadgRhevyayIbhAvaH ( udbhaTaH ) ityAdI ityAhuH / dvijaH-mAturyadaye jAyante dvitIyaM mauJjibandhanAt / brAhmaNakSatriyavizasta smAdete dvijAH smRtAH // ( mitAkSarA a0 1139 ) / dvitIyA-(vibhaktiH ) tattaddhAtvarthAdau karmatvAdibodhikA vibhaktiH / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdau taNDulapadottaraM dvitIyA / dvitIyAdayopi dvividhaaH| kArakavibhaktayaH upapadavibhaktayazca / atra kArakatvaM ca kriyAjanakatvazaktiH ( la0 ma0 ) / dvitIyAyA arthazca 1 karmatvam / tacca phalavizeSo dritIyArthaH / yathA grAmaM gacchatItyAdau saMyogAtmaka For Personal & Private Use Only Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 nyaaykoshH| phalam parasamavetatvaM ca dvitIyArthaH iti prAJco naiyAyikA AhuH / " atrAyaM bhAvaH / karmatvaM ca kriyAjanyaphalazAlitvam / tatra kriyA / vyApAramAtram dhAtuta eva labhyate / phalAnvayi vRttitvam janyajanaka--. bhAvasaMbandhazca ( padArthatvaM vinA) saMbandhamaryAdayA bhAsate iti phala mAtraM saMyogavibhAgAdi karmapratyayArthaH iti prAcyAM naiyAyikAnAM matam / - etanmate dhAtorvyApAramAtrArthakatvam iti bodhyam ( ga0 vyu0 kA0 2 - pR0 36 ) ( kA0 vyA0 ) / atra parasamavetatvamapi. dvitIyArtho vaktavyaH / prAcInamate zAbdabodhastu vRttitvasaMbandhena grAmaviziSTo yaH saMyogaH janakatAsaMbandhena tAdRzasaMyogaviziSTo yo vyApAraH (dhAtulabhyaH) tadviSayiNI yA kRtiH ( AkhyAtalabhyA) tadvAn ityutpadyate / navyAstu vRttireva dvitIyArthaH / yathA grAmaM gacchatItyAdau dhAtvarthaphalAnvayi vRttitvaM dvitIyArthaH / ayaM bhAvaH / navyamate dhAtvarthatAvacchedakaphalazAlitvameva karmatvam / tatra phalAvacchinnavyApAro dhAtuta eva labhyate / tadekadeze phale dvitIyArthavRttitvamanveti / evaM ca spandyAderna sakarmakatvam / tatra phalasya dhAtvarthatAnavacchedakatvAt iti (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 38) / navyamate yatra samabhivyAhRtadhAtvarthatAvacchedakaphalAzrayatvabodhaH tatra dvitIyA iti vyutpattiH / tena bhUmau patatItyAdau patadhAtorakarmakatayA dhAtvarthatAvacchedakaphalAbhAvena ( saptamyA Azrayatvabodhepi ) na dvitIyA ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 84 ) / atredamavadheyam / navyamate ca yatrAzrayatvaM kartRtvam tatrAdheyatvaM dvitIyArthaH / yatrAnukUlakRtimattvam kartRtvam tatra kRtijanyatvam dvitIyArthaH / yatra pratiyogitvam tatrAnuyogitvam / teSAM cAzrayatAsaMbandhenaivAnvayaH ( ga0 vyu0 kA0 2 pR0 47 ) / navyAnAM matetrAyaM bodhaH nirUpitasaMbandhena grAmaviziSTaM yadvRttitvam ( Adheyatvam ) tadvAn yaH saMyogastadavacchinnavyApArAnukUlakRtimAn ityutpadyate / atra karturIpsitatamaM karma (pA0 sU0 1 / 4 / 49) ityanena karmasaMjJA karmaNi dvitIyA (pA0 sU0 2 / 3 / 2 ) ityanena dvitIyA ca jnyeyaa| yathA vA gAM payo dogdhi maitra ityAdau payaHpadottaradvitIyArtho vRttitvam For Personal & Private Use Only Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| iti prAhuH / atra vibhAgAvacchinnakSaraNAnukUlavyApAro duherarthaH / tatra vibhAge gopadottaradvitIyArthavRttitvasya kSaraNe ca payaHpadottaradvitIyArthavRttitvasyAnvayo bodhyaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 44) / atredaM bodhyam / gAmityatra akathitaM ca (pA0 sU0 1 / 4 / 51 ) ityanena karmasaMjJA / paya ityatra tu karturIpsitatamaM karma (pA0 sU0 1 / 4 / 49) ityanena karmasaMjJA / tathA ca karmaNi dvitIyA (2 / 3 / 2 ) ityanenobhayatra dvitIyA iti / adhikaM tu dohanazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam iti tatra dRSTavyam / atra Azrayo dvitIyArthaH iti zAbdikA AhuH (vai0 sA0 ) / kacitkarmatvaM viSayarUpatvam / yathA bhAvinaM ghaTaM jAnAti ( nyA0 ma0 4 pR0 6 ) pauravaM gAM yAcate ityAdau dvitIyArthaH / atra vidyamAnaghaTasthale jJAnena jJAtatotpAdanamaGgIkRtya kriyAjanyaphalazAlitvarUpakarmatvamapi kadAcitsaMbhavati ityataH bhAvinam ityuktam / tatra pUrva ghaTasyAbhAvena jJAtatAyA jananAsaMbhavAt iti bhAvaH / evaM ca karturIpsitatamaM karma ityanena sUtreNa lakSaNayA viSayatvAtmakaM gauNameva karmatvaM bodhyate iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 76) / pauravamityatrApi pUrvoktameva gauNaM karmatvam / pauravasya gAM dogdhi ityatreva karmatvaM bodhyam / taJca viSayatvarUpaM karmatvaM kacidvidheyatvam vidheyitvaM vA / yathA parvate vahnimanuminomItyAdau dvitIyArthaH / atredaM bodhyam / jJAnAdirUpasaviSayakavastvabhidhAyakadhAtusamabhivyAhRtadvitIyAyAH prAcInamate viSayatvamarthaH / tasya ca nirUpakatAsaMbandhena dhAtvarthenvayaH / viSayatve prakRtyarthasyAdheyatAsaMbandhenAnkyaH iti / navyAstu vRttyaniyAmakasaMbandhasyAbhAvapratiyogitAnavacchedakatayA ghaTaM jAnAti padaM na ityAdI prAcInamate zAbdabodhasya anupapattestatra dvitIyAyA viSayitvameva zakyArthamupavarNayanti / tanmate tatra viSayitve prakRtyarthasya nirUpitatvasaMbandhena viSayitvasya ca dhAtvartha AzrayatAsaMbandhenAnvayaH iti / ghaTAdiniSThaM jJAnAdikarmatvaM ca jJAnAdiviSayatvameva / viSayitvAdo ca dvitIyAyA lakSaNaiva na tu zaktiH iti sAMpradAyikA AhuH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 51 ) / kacittu 48 nyA0 ko. . For Personal & Private Use Only Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 nyaaykoshH| uddezyatvam uddezyitvaM vA / yathA vahnimattvena parvatamanuminomItyAdau dvitIyArthaH / ayaM dvitIyArthastu ( uddezyatvam uddezyitvaM vA) yadi vahnisAdhyakaparvatapakSakAnumitiparasya vahnimattvena parvatamanuminomi ityAdivAkyasyApi prAmANyaM manyate tadAGgIkartavyaH / tathA ca tAdRzadvitIyArthoddezyatvAdezva tRtIyAntopasthApyasAdhyavidheyakatvena viziSTenvayaH kartavyaH / vahnimattvenetyatra tRtIyArtho vaiziSTyam / taccAna vidheyatvameveti na tRtIyArthAnupapattiH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 55-56 ) / yathA vA viSNuM yajate ityAdau dvitIyArthaH / kacicca smvaaysNbndhaavcchinnaadheytvsNsrgaavcchinnvissytaaniruupitprkaaritaa| yathA puSpaM jighratItyAdau dvitIyArthaH / atra tAdRzaprakAritAyAzca gandhanirUpitalaukikaviSayitAzAlipratyakSAtmakadhAtvathaikadeze viSayitAyAM nirUpitatvasaMbandhenAnvayaH / tena idAnIMtanapuSpe gandhaH ityAdipratyayasyAdheyatAsaMsargeNa kAlAdiprakArakatvepi tAdRzapratyakSadazAyAM na kAlaM jighrati ityAdiprayogaH ( ga0vyu0 kA0 2 kha0 1 pR0 52 ) / kacicca laukikaviSayitvam / yathA ghaTa pazyatItyAdI dvitIyArthaH / kacit tAdAtmyasaMbandhAvacchinnaprakAratA / yathA raGge abhedena rajatAropasthale raGgaM rajataM jAnAti ityAdau dvitIyArthaH / kvacit vizeSyatA / yathA pAkaM cikIrSatItyAdI dvitIyArthaH / atra pAkAdezca kRtikarmatvameva dvitIyayA pratyAyyate / na vicchAyA viSayatvarUpaM karmatvam / gRhasthitIcchAmAdAya gRhaM tiSThAsati ityAdiprayogApattaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 59 ) / atredaM jJeyam / kyajAdyantAderakarmakasya sannantasamAnArthakatvepi putrIyati putrakAmyatItyAdI sAkAGkSatvAnupagamena na dvitIyA / bhRtyaM putrIyatItyAdau tu AcArArthavihitakyajantasya sakarmakatvaM yujyata eveti tatra dvitIyA ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 63 ) / kacit mukhyavizeSyatvam / yathA vRSTisAdhyaM sukhaM bhavatu ityatra sukhasyaiva na tu vRSTeH karmatvaM dvitIyArthaH / atastatra tAdRzavivakSAyAM sukhamicchati ityAdivat vRSTimicchati ityAdayo - na prayogAH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 59) / kacit For Personal & Private Use Only Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 379 sAdhyatAkhyaviSayatAvizeSaH / yathA ghaTaM karotItyAdau dvitIyArthaH / atrAyaM vizeSo jJeyaH / kAzAn kaTaM karoti kASThaM bhasma karotItyAdau kAzakASThapadottaradvitIyayorupAdAnIyavilakSaNaviSayataivArthaH iti (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 65) / 2 kartRtvam / yathA ajAM prAmaM prApayati ziSyaM zAstraM jJApayati brAhmaNamannaM bhojayati yajamAnaM matraM pAThayati ghaTaM janayati ghaTaM nAzayati caitraH ityAdau ajAdipadottaradvitIyArthaH kartRtvam / ajAM grAmaM prApayati ityAdI gatinirUpitamajAniSThaM kartRtvam cAzrayatvameva dvitIyArthaH / atra gatibuddhipratyavasAnArthazabdakarmAkarmakANAmaNi kartA sa Nau ( pA0 sU0 1 / 4 / 52 ) ityanena kartuH karmasaMjJA vidhIyate iti bodhyam / tathA ca ajAM grAmaM prApayati ityasya ajA prAmaM gacchati caitrojAM grAmaM gamayati ityrthH| evamuttaratrApyartha UhyaH / ziSyaM zAstraM jJApayatItyAdau jJAnanirUpitaM ziSyaniSThaM kartRtvaM cAzrayatvameva dvitIyArthaH / ghaTaM janayatItyAdAvutpattinirUpitaM ghaTaniSThaM kartRtvaM cAzrayatvameva dvitIyArthaH / brAhmaNamannaM bhojayatItyAdau bhojananirUpitaM brAhmaNaniSThaM kartRtvaM ca bhojanAnukUlakRtimattvameva dvitIyArthaH / yajamAnaM matraM pAThayatItyAdau pAThanirUpitaM yajamAnaniSThaM kartRtvaM ca pAThAnukUla kRtimattvameva dvitIyArthaH / ghaTaM nAzayatItyAdau nAzanirUpitaM ghaTaniSThaM kartRtvaM ca pratiyogitvameva dvitIyArthaH / tasya ca kartRtvasya pUrvoktAzrayatvakRtimattvapratiyogitvAtmakasya nirUpakatAsaMbandhena dhAtvarthenvayaH iti prAcInA AhuH / navyAstu yatrAzrayatvaM kartRtvam tatrAdheyatvaM dvitIyArthaH / yatrAnukUlakRtimattvaM kartRtvaM tatra kRtijanyatvaM dvitIyArthaH / yatra pratiyogitvaM kartRtvaM tatrAnuyogitvaM dvitIyArthaH / teSAM pUrvoktakartRtvAnAm AzrayatAsaMbandhenaiva tattaddhAtvartheSvanvayaH iti prAhuH / 3 vibhAgaH / yathA gAM payo dogdhi maitra ityAdI gopadottaradvitIyAyA arthaH / atratyo viSayastu dohanazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditaH / tatrAvalokanIyaH / 4 abhedaH / yathA stokaM pacatItyAdau dvitiiyaarthH| atra nAmArthadhAtvarthayorabhedAtmakasaMbandhena padAdanupasthitenApyanvayo bhavatItyasyAsvIkAra evAbhedo For Personal & Private Use Only Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| . dvitIyayA bodhyate / tatsvIkAre tu kriyAvizeSaNapadottaradvitIyA vizeSaNavibhaktivatprayogasAdhutvAyaiveti jJeyam ( kA0 vyA0 pR0 7 ) / 5 adhikaraNatvam / yathA mAsamadhIte caitra ityAdau dvitIyArthaH / atra kAlAdhvanoratyantasaMyoge (pA0 sU0 2 / 115 ) ityanena dvitIyA jnyeyaa| 6 anye tu vyApakatvam / yathA mAsaM ramaNIyA krozaM kuTilA nadItyAdau dvitIyArthaH ityAhuH / atra atyantasaMyogobhivyAptiH / abhivyAtyantarbhAvena mAsasya karmatvam / dvitIyAyAH sAdhutvanirvAhakatvameveti / atroktam kAlabhAvAdhvadezAnAmantabhUtakriyAntaraiH / sarvairakarmakoMge karmatvamupajAyate // iti (ga0 vyu0. kA0 2 kha0 2 pR0 68 ) / 7 kecittu abhivyAptiH / yathA mAsaM supyate krozaM gamyate ityAdau dvitIyArtha ityAhuH / 8 pratiyogitvam anuyogitvaM vaa| yathA daNDaM vinA na ghaTa utpadyate rAsabhaM vinApi ghaTa utpadyate ityAdau dvitIyArthaH / yathA vA Arabhya tasyAM dazamI tu yAvat prapUjayetparvatarAjaputrIm ityAdI pratiyogitvam anuyogitvaM vA dvitIyArthaH / 9 avadhitvam avadhimattvaM vA / yathA kAzItaH kauzikI yAvadyAtItyAdau dvitIyArthaH / 10 Adheyatvam / yathA yajJamanu prAvarSadityAdau dvitIyArthaH / atrArthe kArakatvarUpaM hetutvam anushbdaarthH| anulakSaNe (pA0 sU0 1 / 4 / 84 ) ityatra karmapravacanIyasaMjJAvidhAyakasUtre lakSaNapadasya kArakahetuparatvAt / tatra ca yjnyaanvitsyaadheytvruupdvitiiyaarthsyaanvyH| hetutAyAzca nirUpakatvasaMbandhena vRSTAvanvayaH ( ga0 vyu0 kA 2 kha0 2 pR0 76 ) / 11 nirUpitatvam / yathA uktodAharaNe eva yajJamanuprAvarSadityatra / atrArthe janyatvamanuzabdArthaH / tatra nirUpitatvarUpadvitIyArthasya yajJAdyanvitasyAnvayaH / janyatAyAzvAzrayatvasaMbandhena vRssttaavnvyH| yathA vA tvAM ca mAM cAntareNetyAdau dvitIyArtho nirUpitatvam / atra antarAntareNa yukte (pA0 sU0 2 / 3 / 4 ) ityanena dvitiiyaa| tathA ca dvitIyArthanirUpitatvasyAntarApadArthatAvacchedakamadhyatvenvayaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 77 ) / evamanyatrApi dvitIyArtha uktadizA svayaM paricchedyaH (ga0 vyu0 kAraka0 2 khaNDa 0 . 1-2 pR0 36-77) / For Personal & Private Use Only Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 381 nyaaykoshH| dvitvam- [ka] saMkhyAvizeSaH / idaM dvitvaM ca samavAyena dravyadvaye pratyekaM tiSThati iti jJeyam / yathA dvau ghaTAvAnayetyAdau dvitvam / [kha ] apekSAbuddhijanyo guNavizeSaH / yathA ayamekaH ayamekaH iti buddhyanantaram imau iti vyavahAraviSayo dvitvam / idaM dvitvaM tu vyAsajyavRtti paryAptisaMbandhena dvayoreva dravyayostiSThati na pratyekam / idameva dvitvam imo dvau iti vyavahAraviSayaH iti ca vijJeyam (sarva0 saM0 pR0 221 aulU0 ) / evam tritvacatuSTvAdhArabhya parArdhatvaparyantaM jJeyam / mImAMsakAstu dvitvAdInAmapekSAbuddhijanyatvaM na svIkurvanti ityanyat / vastutastu dvitvamapekSAbuddhyA janyate tannAzena ca nazyati / kvacidAzrayanAzAdapi nazyati ( prazasta0 pR0 13 ) ( mu0 gu0 ) / dvitvAderapekSAbuddhijanyatve pramANamAhurAcAryAH apekSAbuddhirdvitvAderutpAdikA bhavitumarhati vyaJjakatvAnupapattau tenAnuvidhIyamAnatvAt zabdaM prati saMyogavat iti / dvitvAdikamekatvadvayaviSayAnityabuddhivyaGgayaM na bhavati anekAzritaguNatvAt pRthaktvAdivat iti sAyaNAcAryAH (sarva0 saM0 pR0 222 aulU0 ) / idAnIM dvitvotpattiprakArAH pradayante / ( 1 ) yadA boddhuzcakSuSA samAnAsamAnajAtIyayordravyayoH saMnikarSe sati tatsaMyuktasamavetasamavetaikatvasAmAnyajJAnotpattAvekatvasAmAnyatatsaMbandhajJAnebhya ekaguNayoranekaviSayiNyekabuddhirutpadyate tadA tAmapekSyaikatvAbhyAM svAzrayayordvitvamArabhyate / tataH punastasmin dvitvasAmAnye jJAnamutpadyate / tsmaadvitvsaamaanyjnyaanaadpekssaabuddhivinshyti| dvitvasAmAnyatatsaMbandhajJAnebhyo dvitvaguNabuddherutpadyamAnatA ityekaH kAlaH (prazasta0 pR0 13 ) / (2) prthmmindriyaarthsNnikrssH| tasmAdekatvasAmAnyajJAnam / tatopekSAbuddhiH / tato dvitvotpattiH / tato dvitvsaamaanyjnyaanm| nasmAdvitvaguNajJAnam / tataH saMskAraH ( sarva0 saM0 pR0 221 aulU0) / (3) utpatsyamAnadvitvAdhAraNendriyasaMnikarSaH / tata ektvgunngtsaamaanyjnyaanm| tata ektvsaamaanyvishissttaiktvgunnsmuuhaalmbnruupaapekssaabuddhiH| tato dvitvaguNotpattiH / tatastadgatasAmAnyasya jJAnam / tatastasAmAnyaviziSTadvitvaguNajJAnam / tato dvitvaguNaviziSTa For Personal & Private Use Only Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 nyaaykoshH| dravyajJAnam / tataH saMskAraH / itIndriyasaMnikarSamArabhya saMskAraparyantamaSTau kSaNAH (vai0 u0 7 / 2 / 8 ) / atra muktaavlii| prathamamapekSAbuddhiH / tato dvitvotpattiH / tato vizeSaNajJAnaM dvitvatvanirvikalpakAtmakam / tato dvitvtvvishissttprtykssmpekssaabuddhinaashshc| tato dvitvanAzaH iti (mu0gu0)| dvitvAderapekSAbuddhinAzanAzyatve pramANamanumAnam / tacca dvitvamapekSAbuddhinAzanAzyam AzrayanAzavirodhiguNAntarAbhAve guNasya svataH avinAzitvAt crmjnyaanvt| caramajJAnasyA dRSTanAzanAzyatvAt iti (vai0 u0 7 / 2 / 8) / idAnI dvitvavinAzaprakArAH pradAnte / ( 1 ) ekatvatvasAmAnyajJAnasyA pekSAbuddhito vinAzaH / dvitvtvsaamaanyjnyaanaadpekssaabuddhervinaashH| dvitvatvasAmAnyajJAnasya ca dvitvaguNabuddhito vinaashH| dvitvaguNabuddhezca dvitvaviziSTadravyajJAnAt / tasya ca saMskArAt viSayAntarajJAnAdvA vinAzaH iti / evam dvitvotpattivinAzavat tritvotpattivinAzAvapyUhanIyau (vai0 u0 7 / 2 / 8 ) / (2) apekSAbuddhita ekatvasAmAnyajJAnasya dvitvotpattisamakAlaM nivRttiH / apekSAbuddherditvasAmAnyajJAnAhitvaguNabuddhisamasamayaM nivRttiH / dvitvasyApekSAbuddhinivRttavyabuddhisamakAlaM nivRttiH / guNabuddhena'vyabuddhitaH saMskArotpattisamakAlaM nivRttiH / dravyabuddhestadanantaraM saMskArAt iti ( prazasta0 pR0 13 ) / AzrayanAzAttannAzo yathA / ( 3 ) yatra dvitvAdhArAvayavakarmasamakAlamekatvasAmAnyajJAnam / tadyathA avayavakarmasAmAnyajJAne vibhAgApekSAbuddhI saMyoganAzaguNotpattI dravyanAzadvitvasAmAnyajJAne tatra dravyanAzAhitvanAzaH sAmAnyajJAnAdapekSAbuddhinAzaH apekSAbuddhinAzasya dvitvanAzasamAnakAlatvAt kAryakAraNasamAnabhAvAbhAvAt (vai0 u0 7 / 2 / 8) / ( 4 ) yadaikatvAdhArAvayavaiH karmotpadyate tadaikatvasAmAnya jnyaanmutpdyte| karmaNA cAvayavAntarAdvibhAgaH kriyate / apekSAbuddhezvotpattiH / tato yasminneva kAle vibhAgAt saMyogavinAzastasminneva kAle dvitvamutpadyate / saMyogavizAdravyavinAzaH sAmAnyabuddhezvotpattiH / tatastasminneva kAla AzrayavinAzAhitvavinAzaH iti zobhanametadvidhAnam ( prazasta0 pR0 14 ) / apekSAbuddhivizeSa For Personal & Private Use Only Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 383 viSayatvaM dvitvamiti kecidAhuH ( di0 1 ) | yathA samavAyAbhAvau dvau iti pratItiviSayo dvitvam / idaM ca dvitvaM svarUpasaMbandhena padArthamAtre tiSThati iti jJeyam / dvitvAdikaM svarUpabheda eva nAtiriktam iti bhUSaNamatam (vai0 u0 7 / 2 / 1 ) / dvidhA - ( avyayam ) prakAradvayena / yathA SaDjasaMvAdinI: kekA dvidhA bhinnAH zikhaNDibhiH ( raghu0 sa0 1 zlo0 39 ) ityAdau / dvirASADha : - malamAsa vizeSaH / mAdhavAdyeSu SaTsvekamAsi darzadvayaM yadA / dvirASADhaH sa vijJeyaH zete karkaTakecyutaH // ( pu0 ci0 pR0 30 ) / dviSThatvam [ka] ubhayanirUpitavRttitvam / yathA saMyogavibhAgAdInAM dviSThatvam / [kha] sthAnadvayavRttitvam / yathA dviSThA stithikSayAbhyastAzvAndravAsarabhA jitAH (sU0 si0 ) ityAdau iti jyotiHzAstrajJA AhuH / dvIndriyagrAhyaguNatvam - [ka] indriyatvAvAntaratvaktvacakSuSvaitadubhayadharmAvacchinnajanakatAnirUpitajanyatAzrayagrahaviSayaguNatvam / dvIndriyagrAhyaguNAzca saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam dravatvam vegaH snehazca ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 92-93 ) ( di0 gu0 pR0 193 ) / [ kha ] cakSustvagubhayagrahaNayogyatvam ( di0 gu0 pR0 193 ) / cakSustvagubhayagrAhya bhAvanAvRttyanyadharma samavAyiguNatvam iti tu niSkarSa: / atra saMskAratvAdikamAdAya bhAvanAyAmativyAptivAraNAya bhAvanAvRttyanyeti / karmAdAvativyAptivAraNAya guNatvasya niveza: ( di0 gu0 pR0 193 ) / [ga] cAkSuSaspArzana nirvikalpakaviSayaguNatvavyApyajAtimattvam (pa0mA0 ) / [gha] bAhyadvIndriyagrAhyajAtimadguNatvam iti kazcidvakti ( la0va0 ) / dveSaH - ( guNaH ) [ka] amarSalakSaNaH doSaH ( vAtsyA0 4 / 1 / 3 ) yathA icchAdveSaprayatna sukhaduHkhajJAnAnyAtmano liGgama ( gau0 1|1|10 ) ityAdau dveSaH / yajjAtIyasyArthasya saMnikarSAduHkhamAtmopalabdhavAn tajjAtIyamevArthaM pazyan hAtumicchati / seyaM hAtumicchA dveSaH / evam For Personal & Private Use Only Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 nyaaykoshH| ekasyAnekArthadarzino darzanapratisaMdhAnAhuHkhahetau dveSaH iti bhASyasaMmatorthaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 10) / dveSazca manogrAhyaH ( bhA0 50 zlo0 58 ) jIvAtmamAtravRttizca ( vAtsyA0 4 / 1 / 2 ) / dveSalakSaNaM ca nivRtteH sAkSAdanukUlatvam / atra jJAnavAraNAya sAkSAt iti padam ( vAkya0 gu0 pR0 21) / athavA vighnotpAdakajJAnajanyaguNatvam iti ( la0 va0 gu0 pR0 35 ) / [kha] nivRttiliGgaH ( vAtsyA0 3 / 2 / 37 ) / sa ca prajvalanAtmakaH ( prazasta0 pR0 33 ) / yathA indriyasyendriyasyArthe rAgadveSA vyavasthitau ( gItA0 3 / 34 ) ityAdI dvessH| yasmin sati prajvalitamivAtmAnaM manyate sa dveSaH / sa cAtmamanasoH saMyogAdduHkhApekSAt smRtyapekSAdvA utpadyate / prayatnasmRtidharmAdharmahetuH / drohaH krodhaH manyuH akSamA amarSaH iti dveSabhedAH (prazasta0 pR0 33 ) / [ga] dveSTi ityanubhavasiddhadveSatvasAmAnyavAn prajvalanAtmakaH ( pra0 pra0 ) ( ta0 kau0 pR0 8 ) ( si0 ca0 gu0 pR0 35 ) / [gha ] dviSTasAdhanatAjJAnajanyo guNavizeSaH (si0 ca0 gu0pR0 35 ) ( bhA0 50 gu0 zlo0 149 ) / atredaM jJeyam / duHkhopAyaviSayakaM dveSaM prati balavahiSTasAdhanatAjJAnaM kAraNam / balavadiSTasAdhanatAjJAnaM ca pratibandhakam / tena nAntarIyakaduHkhajanake pAkAdau na dveSaH iti (mu0 gu0 pR0 222) / [Ga ] balavaduHkhasAdhanatAjJAnajanyaH aprItijanakazcittavRttivizeSaH / yathA auSadhaM dveSTi ityAdau iti zAbdikA AhuH ( la0 m0)| [ca] duHkhAnuzayo klezavizeSaH dveSaH iti pAtaJjalA AhuH / [cha ] duHkhajJasya tadanusmRtipuraHsaraM tatsAdhane nindA dveSaH ( sarva0 saM0 pR0 363 paat0)| sa ca dveSaH buddhidharma eva nAtmadharma iti sAMkhyA AhuH / nyAyanaye dveSo dvividhaH / duHkhaviSayaH tatsAdhanaviSayazca / atra kAryakAraNabhAvo jJeyaH / duHkhadveSaM prati duHkhajJAnamAtraM kAraNama / tathA duHkhasAdhanadveSaM prati duHkhasAdhanatAjJAnaM idaM duHkhasAdhanam ityAkArakam kAraNam iti (ta0 kau0 pR0 18 ) / sAMkhyAdimate ca dveSoSTAdazavidhaH ( vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 385 dvaitavAdaH-jIvezvarAdibhedanirNAyakaH kathAvizeSaH / yathA gautamAdipraNItaH kathArUpagranthavizeSaH / atra vyutpattiH / dvidhA itaM dvItam / tasya bhAvaH dvaitam / svArthe vA aN / dvaitamadhikRtya vAdo dvaitavAdaH iti ( vAca0 ) / dvaitavAde pramANAni OM bhedavyapadezAt OM OM prakaraNAt OM OM sthityadanAbhyAM ca OM ( brahmasUtra0 1 / 3 / 5-7 ) / juSTaM yadA pazyatyanyamIzamasya mahimAnam / dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnaM vRkSaM pariSasvajAte / tayoranyaH pippalaM svAdvattyanaznannanyo abhicAkazIti (mu0 3 / 1 / 1 ) (tattvaprakA0 1 / 3 / 5-7 ) / janmAdivyavasthAtaH puruSabahutvam ( sAM0 sU0 a0 1 sU0 149 ) nAdvaitazrutivirodho jAtiparatvAt (sAM0 sU0 a0 1 sU0 154) ityAdIni jJeyAni / sAMkhyakArikAyAmapyuktam / janmamaraNakaraNAnAM pratiniyamAdayugapatpravRttezca / puruSabahutvaM siddhaM traiguNyaviparyayAccaitra / / (sAMkhyakA0 zlo0 18) iti| atra dvaitamatAni ca sAMkhyayoganyAyatarkapUrvamImAMsottaramImAMsAdarzanAni jJeyAni / atrottaramImAMsAzabdena madhvAparanAmazrIpUrNaprajJAcAryapraNItaM vedAntazAstraM grAhyam / zAMkaramatamadvaitam rAmAnujamataM viziSTAdvaitam vallabhamataM tu zuddhAdvaitam iti ca jnyeym| dvaitamateSu jagataH satyatvam jIvezvarAdibhedapaJcakam paramAtmanaH sarvottamatvaM svAtavyaM ca jIvAnAM tu bahuvidhatvaM sAyujyAdimokSazva pratipAdyate iti vijJeyam / SaDdarzanakartArazca sAMkhya: zAstrapraNetA kapilaH yogazAstrapraNetA pataJjaliH nyAyazAstrapraNetA gautamaH tarkazAstrapraNetA kaNAdaH pUrvamImAMsAzAstrapraNetA jaiminiH uttaramImAMsA zAstrapraNetA. zrIsatyavatIsuto vyAsazcetyete jnyeyaaH| dvayaNukam- [ka] paramANudvayasaMyogena yadutpadyate tat ( ta0 dI0 1 pR. 9) (ta0 kau0 1 pR0 3) / yathA viSayo vyaNukAdistu brahmANDAnta udAhRtaH ( bhA0 pa0 zlo0 39) ityAdau vyaNukam / [kha] aNurtI paramANU syAt iti bAdarAyaNAcAryA AhuH (bhaag0)| [ga] navyA nAstikAstu saMyuktANudvayaM vyaNukam ityAhuH (pa0 maa0)| ... atra vyutpattiH dvau aNU kAraNe yasya tat iti draSTavyA / vyaNukaM tu janya 49 nyA0ko For Personal & Private Use Only Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / dravyAvayavatIndriyaM ca iti nyAyasiddhAntaH / mahAdevabhaTTastu gavAkSarandhre dRzyamAnAnAmeva dryaNukatvamiti dvyaNukaM nAtIndriyam ityAha ( di0 1 pRthivI0 pR0 69 ) / atrAyaM vizeSaH / gavAkSarandhre dRzyamAnasyaiva dvyaNukasya trasareNuH ityapi vyavahAraH / dvyaNukArthe trasareNuH iti padaM kevalarUDhameva ( rAma 0 1 pRthi0 pR0 69 ) / ato na manusmRteH ( a0 8 zlo0 132 ) virodhaH iti / dha dhamanI - sthUlataranADI ( saMgItaratnAkare pR0 19 ) / 1 dharmaH - 1 AdheyaH padArthaH / yathA dravyaM guNavadityAdau guNo dharmaH / yathA saMdigdhasAdhyadharmatvaM pakSatvam ( ci02 pR0 33 ) iti pakSalakSaNe parvata pakSakavahnisAdhyakasthale vahnayAdirdharmaH / atra vRttimattvaM dharmasya lakSaNam / yatra kutracidvartate yat tattvam ityarthaH / tena ghaTatvAkAzatvAdiSu vRttimatpadArtheSu lakSaNasamanvayaH / 2 ( guNaH ) [ka] yatobhyudayaniHzreyasasiddhiH sa dharmaH (vai0 1|1| 2 ) / sa dharmaH nivRttilakSaNaH vidhirUpo bA (vai0 u0 1 / 1 / 2 ) / [kha] sukhAsAdhAraNakAraNam ( pra0 pra0 ) ( ta0 bhA0 gu0 pR0 37 ) / sa ca vihitakarmajanyaH adRSTavizeSaH ( ta0 saM0 ) / yathA dharmAdharmAzrayodhyakSaH ( bhA0 pa0 zlo050 ) dharmaH / [ga] zarIreNa prazastAni dAnaparaparitrANAdIni karmANyAcarati / vAcA hitasatyAdIni / manasA ajighAMsAdIni / seyaM puNyarUpA pravRttirdharmaH ( sarva0 saM0 pR0 246 akSa0 ) / sa ca jIvamAtrasamavetaH vAsanayA janyate bhogatattvajJAnAdinA nazyatIti jJeyam ( si0 ca0 ) / dharmastu na pratyakSaH / kiM tvanumAnagamyaH / taccAnumAnam devadattasya zarIrAdikaM devadattasya vizeSaguNajanyam kAryatve sati devadattasya bhoga hetutvAt devadattaprayatnajanyavastuvat iti / yastu zarIrAdijanaka AtmavizeSaguNaH sa eva dharmaH / prayatnAdInAM zarIrAdyajanakatvAt iti jJeyam (ta0 bhA0 gu0 pR0 37 ) / 3 vedapratipAdyaH prayojanavadartho dharmaH iti mImAMsakAH (lau0 bhA0 pR0 3 ) / vedena 386 For Personal & Private Use Only Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :287 nyaaykoshH| prayojanamuddizya vidhIyamAnortho dharmaH ( mI0 nyA0 pR0 1) / arthatve sati codanAgamyo dharmaH ( jai0 nyA0 1 / 1 / 1 ) / sa ca dharmaH bhaTTamate yAgAdiH prAbhAkaramate tvapUrvanAma puNyam (tattvabodhinI ) ( vaac0)| etaddharmapramANam vedaH smRtiH sadAcAraH svasya ca priyamAtmanaH / etacaturvidhaM prAhuH sAkSAddharmasya lakSaNam // ( manu0 2 / 12) iti / dazavidhaM dharmalakSaNaM ca manunoktam dhRtiH kSamA damosteyaM zaucamindriyanigrahaH / dhIvidyA satyamakrodho dazakaM dharmalakSaNam // ( manu0 a0 6 zlo0 92 ) iti / dharmasya zuddhizca tenaivoktA pratyakSaM cAnumAnaM ca zAstraM ca vividhAgamam / trayaM suviditaM kArya dharmazuddhimabhIpsatA // ( manu0 a0 12 zlo0 105 ) iti / yathA dharmaH svanuSThitaH puMsAmityAdau yAgAdirdharmaH ( mImAM0 kau0 ) / yathA vA gaGgAsnAnAdivyApAraH ( ta0 bhA0 ) / sa ca dharmaH SaDvidhaH varNadharmaH AzramadharmaH varNAzramadharmaH guNadharmaH nimittadharmaH sAdhAraNadharmazceti ( mitA0 11) / 4 kartavyavizeSaH puruSavizeSaguNaH prayatnaguNakartuH priyahitamokSahetuH atIndriyaH antyasukhasaMvijJAna virodhI puruSAntaHkaraNasaMyogajaH vizuddhAbhisaMdhijaH varNAzramiNAM pratiniyatasAdhananimittaH / asya tu sAdhanAni zrutismRtivihitAni. varNAzramiNAM sAmAnyavizeSabhAvenAvasthitAni dravyaguNakarmANi / tatra sAmAnyAni dharme zraddhA ahiMsA bhUtahitam satyavacanam asteyam brahmacaryam anupadhA krodhavarjanam abhiSecanam zucidravyasevanam viziSThadevatAbhaktiH upavAsaH apramAdazca / brAhmaNakSatriyavizAmijyAdhyayanadAnAni / brAhmaNasya viziSTAni pratigrahAdhyApanayAjanAni svavarNaniyatAzca saMskArAH / kSatriyasya samyak prajAparipAlanam asAdhunigrahaH yuddhepyanivartanam svakIyAzca saMskArAH / vaizyasya krayavikrayakRSipazupAlanAni svakIyAzca sNskaaraaH| zUdrasya ....pUrvavarNeSu pAratatryam amarikAzca kriyAH / AzramiNAM tu brahmacAriNo gurukulanivAsinaH svazAstravihitAni guruzuzrUSAgnIndhanabhaikSAcaraNAdIni madhumAMsadivAsvapnAbhyaJjanAdivajanaM ca / vidyAvratasnAtakasya kRtadArasya For Personal & Private Use Only Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 __ nyaaykoshH| gRhasthasya zAlInayAyAvaravRttyupArjitairbhUtamanuSyadevapitRSu brahmAkhyAnAM / paJcAnAM mahAyajJAnAM sAyaMprAtaranuSThAnam ekAgnividhAnena pAkayajJasaMsthAnAM ... nityAnAM zaktau vidyamAnAyAmagyAdheyAdInAM haviryajJasaMsthAnAm AmiSTomA8. dInAM ca somayajJasaMsthAnAM kratvantareSu ca brahmacaryam apatyotpAdanaM ca / .. brahmacAriNo gRhasthasya vA prAmAdahiniHsRtya vaneSu vAsaH valkalAjina kezazmazrunakharomadhAraNam vanyAmbuhutAtithizeSabhojanAni vanasthasya vAnaprasthasya / trayANAmanyatamasya zraddhAvataH sarvabhUtebhyo nityamabhayaM dattvA saMnyasya svAni karmANi yamaniyameSvapramattasya SaTpadArthaparisaMkhyAnAdyogasya sAdhanaM pravrajitasya iti / dRSTaM ca prayojanamanuddizyaitAni sAdhanAni bhAvaprasAdaM cApekSyAtmamanasoH saMyogAddharmotpattiH iti - (prazasta0 u0 pR0 35-36) / . dharmazAstram-dharmapratipAdakaM manvAdipraNItaM zAstram / atredaM bodhyam / / dharmazAstrasya kartArazca manuviSNuyamadakSAGgihotribRhaspatyuzanaApastamba vasiSThakAtyAyanaparAzaravyAsazaGkhalikhitasaMvartagautamazAtAtapahArItayAjJavalkyaprAcetasAdayaH (hemAdrikhaNDe b0)| Adizabdena ca vRddhadevalasomajamadagniprajApativizvAmitravRddhazAtAtapapaiThInasipitAmahabaudhAyanachAgaleyajAbAlicyavanamarIcikazyapA grAhyAH / atrAha yamaH manuryamo vasiSThonirdakSo vissnnustthaanggiraaH| uzanA vAkpatiAsa Apastambotha gautmH|| kAtyAyano nAradazca yAjJavalkyaH parAzaraH / saMvartazcaiva zaGkhazca hArIto likhitastathA // etairyAni praNItAni dharmazAstrANi vai purA / tAnyevAti pramANAni na hantavyAni hetubhiH|| iti ( vAca0 ) / dharmAbhAsaH-zrutismRtibhyAmudito yaH sa dharmaH prkiirtitH| anyazAstreSu . yaH prokto dharmAbhAsaH sa ucyate // ( deviibhaag0)| . dhAtuH-1 vAtapittakaphAstrayo dhAtavaH ityAyurvedavidaH / 2 retaH ityapIti . bhiSajaH / 3 rasAsRGamAMsamedosthimajjAzukrANi sapta dhAtavaH tvakcarmA- dayopi ca iti zArIrakazAstrajJA aahuH| 4 hiraNyaM rajataM kAMsyaM tAnaM sIsakameva ca / raGgamAyasaraityaM ca dhAtavoSTau prakIrtitAH // iti vaidya For Personal & Private Use Only Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| zAstrajJAH tAtrikAbAhuH / 5 AkAzAdimahAbhUtAni iti paurANikAH / 6 indriyANi rUparasagandhasparzazabdAzca dhAtuzabdavAcyA bhavantIti zAstrAntaravida AhuH ( vAca0 ) / 7 zabdaprakRtiH / [ka] yaH zabdaH svottaratRcaH zakyerthe svopasthApyasya yAdRzArthasyAnvayabodhaM prati samarthaH sa tAdRzArthe dhAturucyate / yathA vaca pipakSa ityAdayo dhAtavaH / atra dhAtUnAm anekArthakatvam iti sarve sarvArthavAcakAH iti ca zAbdikAdInAM rAddhAntonusaMdheyaH / atra anekArthakatvaM ca vyAkaraNakoza ityAdyabhiyuktakRtatattadarthakatvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 70) / sarvArthavAcakatvaM ca svapravRttinimittasamAnAdhikaraNakRtsnadharmAzrayavAcakatvam / dhAtulakSaNaM ca kriyAvAcitve sati bhvAdigaNapaThitatvam ( la0 v0)| pacapipakSAdayo hi zabdAH pakta pipakSita ityAdinAmaniviSTAH khottaratRjathe karnAdau svopasthApyAnAM pacanapAkecchAdInAmanvayadhiyaM prati prabhavo bhavantIti lakSaNasamanvayotra bodhyaH (za0 pra0 zlo0 55 pR070)| [kha] yaH zabdaH svAnte kRcintanaM vinA suvarthe yAdRzasya nijAthasyAnvayadhiyaM pratyasamarthaH sa eva tAdRzArthako dhAtuH / yathA pAkaM kuru saMpadaM pazyetyAdau / suvarthepi dhAtvarthasyAnvayavAdinAM prAcAM mate nedaM dhAtulakSaNam iti jJeyam / atra hi pacAdiko dhAtuH svottarasya bhAvakRtaH gham kip ityAdipratyayasya pratisaMdhAnadazAyAmeva subarthakarmatvAdau svArthasya pacanAderanvayabodhamAdhatte na tvanyatheti lakSaNasamanvayaH ( za0 pra0 zlo0 55 pR0 70) / dhAtvarthaprakArakabodhaM prati dhAtuprakRtikapratyayajanyopasthiterhetutvAt / [ga] zAbdikAstu kriyAvAcako bhvAdigaNapaThitaH zabdavizeSaH ityaahuH| atra vA ityAdyavyayAnAmapi gaNapaThitatvena dhAtutvApattiH / tadvAraNAya kriyaavaacitvvishessnnm| hirugAdyavyayAnAM kriyAvAcitvena dhaatutvaapttiH| tadvAraNAya gaNapaThitatvaM vizeSaNaM dattam ( vaac0)| [gha] mAvavacano dhAtuH ( sarva0 saM0 pR0 305 pANi0 ) / dhAtutrividhaH / mUladhAtuH sautraH pratyayAntazceti / tatra (1) gaNapaThito dhAturmUladhAturucyate / yathA bhuupcprbhRtiH| atra sUtram bhUvAdayo dhAtavaH ( pA. For Personal & Private Use Only Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / sU 13 | 1 ) iti / bhvAdayo dvAviMzatizatavidhA dhAtava: ( 2200 ) iti zAbdikA vadanti / ( 2 ) sUtramAtropAtto dhAtuH sautra ityucyate / yathA skambhuprabhRtikaH / ( 3 ) svAvayavalabhyArthasya bodhako dhAtuH pratyayAnta ityucyate / yathA pAci pipakSA titikSA ityAdiH iti / AndolapreGkholAde laukikasyApi sattvAccaturvidha eva dhAturiti bopadeva Aha / laukikasyApi sautrentarbhAva iti nAdhikyam ityanya AhuH / parasmaipaditvAtmanepaditvobhayapadityabhedenApi dhAtustrividhaH / tattalakSaNaM ca yo dhAtuH svopasthApyasya yAdRzArthasya yatpadopasthApye kartRtvenvayabodhaM prati samarthaH sa dhAtustatpadI / yathA ( 1 ) gamabhUprabhRtayaH svArthasya gatyutpatti - (prabhRtermukhye gauNe vA parasmaipadArtha eva kartRtvenvayaM prati prabhavaH iti parasmaipadinaH / ( 2 ) saMgacchate bhavate ityAditaH saMgatiprAtyAdikartRtvAvagamAt tAdRzArthe Atmanepadina eva te / ( 3 ) yajati karoti ityAdita iva yajate kurute ityAditopi yAgAdikartRtvasyAvagateryAgAdyarthe yaji kRJa ityAdirubhayapadI ( za0 pra0 zlo0 57-58 pR0 71 ) / prakArAntareNApi dhAturdvividhaH / sakarmakaH akarmakazca iti / tatra sakarmako dvividhaH / ekakarmakaH dvikarmakazca / tatraikakarmakazca ekakarmAnvitasvArthabodhakaH / yathA gamyAdi rekakarmakaH / dvikarmakopi dvividhaH / - dvikarmAnvitaikavyApArArthakaH dvikarmAnvitadvivyArArthakazca / tatrAdyo duhyAdiH / dvitIyastu NijantaH iti / tatra dvikarmakatvaM tu karmadvayasAkA - kriyAbodhakatvam (kA0 vA0 pR0 2 ) / Nijante ca dhAtunaikavyApArobhidhIyate / dvitIyastu vyApAraH NicA / vyApAradvaye ca IpsitakarmaNaH prayojyakartRrUpakarmaNazca yathAkramamanvayaH / tathAtvaM ca gamyAdInAm iti bodhyam / pacyAdInAM tu naivam / tadyoge prayojyakartuH karmasaMjJAyA abhAvena vyApAradvaye karmadvayAnvayAbhAvAt iti vivekaH ( vAca0 ) | atredaM bodhyam / sakarmakatva akarmakatva etadubhayadharmaviziSTopi dhAturbhavati / yathA sakarmakANAM gayAdInAM karmaNa: kartRtvavivakSayA akarmakatvamapi iti trividhopi dhAturasti ityapi sidhyati / akarmakastu karmAnanvitakriyArthakaH / I For Personal & Private Use Only Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| .. phalAnavacchinnavyApAravAcakatvamakarmakatvam iti akarmakatvasya lakSaNaM bodhyam / akarmakakriyAtve catvAro hetavaH hariNA darzitAH / yathA dhAtorarthAntare vRtterdhAtvarthenopasaMgrahAt / prasiddharavivakSAtaH karmaNokarmikA kriyA // iti / evaM ca akarmakopi dhAtuhetucatuSTayAdhInAkarmakakriyArthatvAccaturvidhaH ityalaM vistareNa ( vAca0 ) / dhAtorarthazca matavizeSeSu yathA ( 1 ) phalameva dhAtorarthaH / tadanukUlakriyA tvAkhyAtena kaLadAvanubhAvyata iti maNDanamizra Aha ( za0 pra0 zlo0 95 pR0 140 ) / ( 2 ) kriyAmAtraM ( kevalaM vyApAramAtram ) dhAtvarthaH / - phalaM tu karmapratyayena bodhyate iti prAzcaH ratnakozakRtprabhRtayaH AhuH (ci0 4) / etanmate dvitIyAsAkAGkSatumantadhAtutvaprayukta eva ca dhAtUnAM sakarmakatvavyapadezaH / na tu phalAvacchinnakriyAvAcitvaprayuktaH / jJAprabhRtAvavyAptatvAt iti jJeyam (za0 pra0 zlo0 72 pR0 93 ) / ( 3 ) phalaM vyApArazcaitadubhayaM dhAtvarthaH iti zAbdikA AhuH / atra phalatvaM ca taddhAtvarthajanyatvaprakArakapratItiviSayatve sati taddhAtujanyopasthitiviSayatvam taddhAtvarthatvaM vA / atra dhAtvarthavyApAretiprasaGganirAsAya satyantam / gamyAdyarthavyApArajanyavibhAgAdAvatiprasaGgavAraNAya vizeSyadalam (vai0 sA0 da0 dhAtva. pR0 8 ) / maJjUSAkRtastu kartRpratyayasamabhivyAhAre taddhAtvarthajanyatve sati taddhAtvarthaniSThavizeSyatAnirUpitaprakAratAvattvam / atra janyatA cAropitA anAropitA cetyanyat / vibhAgajanyasaMyogAdirUpe patatyAdyarthe vibhAgasaMyogayoH phalatvavAraNAyobhayadalam / karmapratyayasamabhivyAhAre tu phalasya vizeSyatvam ityAhuH (vai0 sA0 da0 dhAtva0 pR0 8 ) / tathAhi caitro grAmaM gacchatItyAdau grAmaniSThasaMyogAnukUlavyApArakartA caitraH iti bodhAt saMyogAtmakaphalasya vyApAranirUpitaprakAratvam / caitreNa grAmo gamyata ityAdau tu caitrasamavetavyApArajanyasaMyogAzrayo grAmaH iti bodhAt saMyogasya vyApAranirUpitavizeSyatvam iti / atra vyApAratvaM ca padAntarasamabhivyAhArAprayojyasAdhvatvaprakArakapratItiviSayatvam ( vai0 sA0 da0 dhAtvartha0 pR0 8) / For Personal & Private Use Only Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / I 1 phalavyApArobhayaM dhAtvartha ityatroktam phalavyApArayordhAturAzraye tu tiGaH smRtAH / phaleM pradhAnaM vyApArastirthastu vizeSaNam // iti (vai0 sA0 dhAtvartha 0 0 pR0 7 ) / asyAyamarthaH / phaleti / phalaM vyApArazca dhAtvarthaH / Azraye iti / phalAzrayaH karma / vyApArAzrayaH kartA / tau tiGa / phale iti / vichittyAdiphalaM prati vyApAro vizeSyaH / tiGartha iti / tiGarthaH kartRkarmasaMkhyAkAlAH / tatra kartA vyApAre vizeSaNam / karma phale vizeSaNam / saMkhya| tu kartRpratyayArthe kartari karmapratyayArthe karmaNi vizeSaNam / samAnapratyayopAttatvAt iti / evaM ca vaiyAkaraNamate devadattastaNDulaM pacatItyAdau devadattAbhinnaikakartRkastaNDulAbhinnakarmavRttivikityanukUlo vyApAraH iti kriyAmukhyavizeSyako bodhaH / devadattena taNDulaH pacyate ityAdau ca devadattAbhinnakartRko yo vyApArastajjanyA taNDulAbhinnaikakarmaniSThA viklittiH iti bodhaH / devadattastaNDulaM pacatItyAdau phalaM vikittyAdi / vyApArastu bhAvanAbhidhA sAdhyatvenAbhidhIyamAnA kriyA / ayaM ca vyApAraH phUtkAratvAdhaH saMtApanatvayatnatvAditattadrUpeNa vAcyaH (vai0 sA0 dhAtvartha0 pR0 9 - 12 ) / naiyAyikamate tu devadattastaNDulaM pacatItyAdau taNDulavRttiviklittyanukUlavyApArAnukUlakRtimAnekasvaviziSTo devadattaH iti prathamAntArthamukhyavizeSyako bodhaH / devadattena taNDulaH pacyate ityAdau ca devadattasamavetA yA kRtiH tajjanyo yo vyApAraH tajjanyA yA vilittiH tadAzraya ekatvaviziSTastaNDulaH iti bodhaH / atrAyaM vizeSaH / pRthakzaktyA viziSTazaktyA vA phalavyApArau dhAtunA bodhyete iti vaiyAkaraNamatam / gadAdharAdinavInamate tu pRthakazaktyaiva phalavyApArau I bodhyete iti / ( 4 ) navyAstu nyAyabhAskara kRdAdayaH phalAvacchinnavilakSaNavyApAra eva kartrAkhyAta samabhivyAhAre dhAtvarthaH / karmapratyayArthastu ( dvitIyArthastu ) AzrayatA (niSThatvam) / sA ca dhAtvarthaikadeze phaleveti iti / karmAkhyAtasamabhivyAhAre tu vyApArAvacchinna phalameva dhAtvarthaH iti 1 1 ca prAhuH ( ma0pra0 4 pR0 56 ) ( za0 pra0 zlo0 72 pR0 93 ) ( la0 ma0 ) / etanmate phalasyAvacchedakatvena dhAtvarthapraviSTatvAt patera For Personal & Private Use Only Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykosh:| karmakatvena vilakSaNavyApAramAtre zaktiH na tu tatra phalasyAvacchedakatvam iti na pateH sakarmakatvApattiH / ata eva phalAnavacchinnavilakSaNavyApAravAcitvam dhAtorakarmakatvam / phalAvacchinnavilakSaNavyApAravAcitvam sakarmakatvam / taJca phalaM yadobhayakarmAnvitaM tadA dvikarmakatvam / yathA caitrozvaM grAmaM nayatItyAdI nayatyAdeH / azvagrAmobhayaniSThasaMyogajanakanayanakartA iti bodhAt / atra grAmo mukhyaM karma / azvastu gauNam / akathitaM ca ityanuzAsanAt (ma0 pra0 4 pR0 56)(nyA0 ma0 4 pR0 21) ityeke / atra vaiyAkaraNA apyAhuH / avacchinnapadasya saMbandhaparatvena karmIbhUtaphalasaMbandhivyApArArthakatvasya susthatvAt akarmakANAM phalArthatvAnaGgIkAreNAtivyAtyavyApyoranavakAzaH iti (vai0 sA0 da0) / phalAvacchinnavilakSaNavyApArazca / [ka] dhAtUpanItaphalAnukUlasajAtIyavijAtIyavyApArapracayaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 50) / [kha] phalAnukUlatvopalakSitavilakSaNavyApAraH (nyA0 ma0 4 pR0 20) / itthaM ca upalakSitatvavivakSaNena kRSNalaM ( yavatrayamitaM suvarNam ) apayedityatroSNIkaraNamAtre dhAtorna lakSaNA / rUpAdiparAvRttyavacchinnAdhaHsaMtApanasya zrapaNasya bAdhepi tadupalakSitAdhaHsaMtApanasya tatrAbAdhAt ityavadheyam ( ma0pra0 4 pR0 56 ) / [ga] zAbdikAstu phalAnukUlo yatnasahitaH vyApAraH ityAhuH (la0 m0)| ata eva gamyAdInAM skrmktvmuppdyte| dhAtvaMzaH-(pratyayaH ) [ka.] suvarthAnanvitayAdRzasvArthako yastiGanyaH pratyayaH sa * tAdRzArthe dhAtvaMzapratyayaH / yathA putrIyatItyAdau kyac / pacatItyAdau subarthAnanvitakRtyarthakopi tibAdirna tiGanyaH iti na tatrAtiprasaGgaH / putrIyatItyatra kyajAdyarthasyecchAdena subarthanvayaH / kiMtu tiGarthe iti tatra lakSaNasamanvayo bodhyaH / ( za0 pra0 zlo0 106 pR0 164) / [kha] dhAtvantAvayavarUpaH pratyayaH / yathA sanAdipratyayaH pipakSAdidhAtvantabhAgatvAddhAtvaMzapratyayo bhavati (za0 pra0 zlo0 106 pR0 164 ) / dhAtvaMzapratyayo dvividhaH / nAmaprakRtikaH dhAtuprakRtika50 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 nyaaykoshH| - zceti / tatra nAmaprakRtikaH kyaca kyaG ityaadiH| dhAtuprakRtikastu - san yaG ityAdiH ( za0 pra0. zlo0 107 pR0 164 ) / dhAraNam-1 [ka] dravyAntaradAnAbhyupagamapUrvakaparadattadravyAdAnajanyA dRSTavizeSavattvam / yathA viprAya zataM dhArayatItyAdau dhAtvarthaH / atrAyaM 'bhAvaH / RNagrahaNenAdhamarNaniSThaH parizodhananAzyodRSTavizeSo janyate / tenaivAdRSTena RNamaparizodhya mRtasya narakAdikam iti / atra dhAreruttamarNaH ( pA0 sU0 1 / 4 / 35 ) ityanena dhanikaviprAdeH saMpradAnatA / tathA kartRtvaM cturthyrthH| tasya dhAtvarthaghaTakAdAnenvayaH (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 96-97) / [kha] kecittu punanimaGgIkRtya dravyagrahaNam ityAhuH ( kA0 vyA0 pR0 9) / [ga] pANinIyAstu RNagrahaNam / yathA gurave gAM dhArayate ityAdau dhArerathaH ityAhuH / atra dattatvaM caturthyarthaH / tathA ca gurudattAM gAmRNatvena gRhNAti ityAkArastatra vAkyArthaH ( za0 pra0 zlo0 69 pR0 86 ) / 2 gRhAvasthitiH / yathA gurave gAM dhArayate ityAdau iti kAlApAH / atra dhRGA gRhAvasthitiH dvitIyayA tadanvitaM kartRtvam caturthA ca tanniviSTagRhAnvitaM saMbandhitvam upsthaapyte| tena gokartRkAyA gurusaMbandhigRhAvasthiteranukUlavyApAravAn ityAkArako bodhaH / dhAtUttaraNicA vyApArabodhanAt iti bhAvaH (za0pra0 zlo0 69 pR0 86) / zAbdikA api avasthitiH bhaktAya dhArayati mokSaM harirityAdau dhArerarthaH ityaahuH| atra dhRG avasthAne iti dhAtorNicAvasthAnAnukUlavyApAro dhArerarthaH / tadarthAvasthityAzrayasaMbandhI saMpradAnam / dhAreruttamarNaH iti sUtrAt / tathA ca harikartRko bhaktasaMpradAnako mokSakarmakAvasthityanukUlo vyApAraH iti bodhaH ( la0 ma0 suba0 kAra0 4 pR0 103 ) / 3 prANasya pUrakarecakakumbhakairnirodharUpazcittavazIkaraNaM prANAyAmavizeSaH ( sAMkhyapra0 bhA0 a0 3 sU0 33 ) / yathA dhArayettatra cAtmAnaM dhAraNAM dhArayanbudhaH (yAjJa0) ityAdau iti sAMkhyA 'AhuH / dezabandhazcittasya dhAraNA ( pAta0 sU0 pAda 3 sU0 1) iti yogino vadanti ( gau0 vR0 4 / 2 / 44 ) / nAbhicakrahRdayapuNDarIka For Personal & Private Use Only Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 395 " nAsAgrAdAvAdhyAtmike hiraNyagarbhavAsavaprajApatiprabhRtike bAhye vA deze cittasya viSayAntaraparihAreNa sthirIkaraNaM dhAraNA (sarva0 saM0 pR0 382 * paatnyj0)| 4 dhAraNA manaso dhyeye saMsthitiAnavahidhA (amipu0 a0 374) iti paurANikA aahuH| 5 jalasUcako vAyuvizeSadhAraNA... dyAtmako yogabhedaH iti jyotiSajJA AhuH ( bR0 saM0 a0 22) / dhAraNikaH-adhamarNaH / dhUmaH-1 sAi~ndhanavahnijAtaH meghAJjanayojanako dravyavizeSaH / yathA / parvatatvena pakSatve vahnitvena sAdhyatve viziSTadhUmatvena ca hetutve parvato vahnimAn viziSTadhUmAt ityAdau parvatAdeH kAJcanamayatvaviraho na doSaH ( dIdhi0 2 pR0 179) ityatra / atra viziSTadhUmazca vahnizUnya- dezAntaravRttidhUmavyaktivyAvartakavizeSaNAvacchinno dhUmaH / tAdRzavizeSaNaM tu vahnimadvRttitvAdi jJeyam / yathA vA abhraMlihAM dhUmalekhAM pazyati (mu0 2) sadhUmadIptAgniscIni rejuH ( bhaTTiH) ityAdau ca dhUmaH / 2. agnimAndyasUcako vAyuvizeSaH ( Dhekara ) iti bhiSajo vadanti / 3 jyotirvidastu dhUmaketuH ityaahuH| 4 ulkApAtazceti kAvyajJA - vadanti ( vAca0 ) / dhRtiH-1 gurutvavatAM patanAbhAvaH (ku0 5 / 1 TI0 haridAsaH) . (di0 111 pR0 19) / yathA kAryAyojanadhRtyAdeH padAtpratyayataH zruteH ( ku0 5 / 1 ) ityAdau / 2 aSTAdazAkSarapAdakacchandomAtram iti vRttazAstrajJA vadanti / 3 vyabhicAribhAvavizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / atrocyate jJAnAbhISTAgamAdyaistu saMpUrNaspRhatA dhRtiH / sauhityavacanollAsa-- saMhAsapratibhAdikRt // iti / 4 mauhUrtikAstu viSkambhAdyanyatamayoga- vizeSaH ityAhuH / 5 gaNakAzca aSTAdazasaMkhyAyuktam dravyAdi ityAhuH / -- 6 gauryAdiSoDazAnyatamamAtRkAvizeSaH iti saMskArakulAcArajJA AhuH / . 7 mAnasadhAraNAvizeSaH iti yogazAstrajJA AhuH / 8 dhairyam iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dhyAnam- [ka] cintanam / yathA iti vijJApito rAjJA dhyAnastimitalocanaH (raghu0 1173 ) ityAdau / [kha] yogazAstrajJAstu tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam (pAta. pAda 3 sU0 2) (gau0 vR0 4 / 2 / 44 ) / yathA dhyeyaH sadA sUryamaNDalamadhyavartI paramAtmA ityAdau / * yathA vA lakSmIkAntaM kamalanayanaM yogibhirdhyAnagamyam ityAdau / [ga] tasmindeze dhyeyAvalambanasya pratyayasya visadRzapratyayaprahANena pravAho dhyAnam / taduktam tadrUpapratyayaikAgryA sNttishcaanynispRhaa| taddhyAnaM : prathamairaGgaiH SabhirniSpAdyate tathA // (sarva0 saM0 pR0 383 paatnyj0)| [gha] nididhyAsanam / yathA AgamenAnumAnena dhyAnAbhyAsarasena ca / tridhA prakalpayetprajJAM labhate yogamuttamam // ( zrutiH ) ityAdau / [] rAgopahatirdhyAnam ( sAM0 sU0 3 / 30 ) iti sAMkhyA AhuH / [ca] brahmAtmacintA dhyAnaM syAt iti vedAntinaH / [cha] mAyAvAdi vedAntinastu brahmaivAsmIti sadvRttyA nirAlambatayA sthitiH / dhyAnazabdena . vikhyAtA paramAnandadAyinI // iti mnynte| dhvaMsaH- (abhAvaH )[ka ] vinaSTaH iti pratItisAkSika utpattimAnabhAvaH (nyA0 ma0 1 pR0 11) (ta0 dI0 1 pR0 40) (vAkya0 pR0 23 ) / sa ca pratiyogijanyaH pratiyogisamavAyini deze vartate ( ta0 dI0 1 pR0 40) / sa ca kAryasyotpattyanantaramutpadyate nityazva - iti jJeyam / atra gamakam / dhvaMso na vinAzI vinAzakalpanAyAM - mAnAbhAvAt / nahi vinAzo vinaSTaH iti kazcitpratyeti iti : (nyA0 ma0 1 pR0 11) (nIla0 1 pR0 10 ) / tallakSaNaM . ca dhvaMsatvameva / tacca janyAbhAvatvam (mu0.1 ) / athavA utpattimattve satyabhAvatvam (vAkya0 pR0 23 ) / dhvaMsatvaM ca abhAvatvavyApyokhaNDopAdhiH ( ma0 pra0 pR0 12) iti navyanaiyAyikAH prAhuH (vAca0 ) / ayaM bhAvaH / janyatvasya prAyeNa durjJAnatvAt tasyAkhaNDopAdhirUpatvamaGgIkartavyam iti| [kha] sAdiranantaH ( ta0 saM0), utpattimattve sati nAzazUnya ityarthaH / yathA ghaTo nazyatItyAdau dhAtvarthaH / For Personal & Private Use Only Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 397 nyAyakozaH / [ga] utpatteranantaraM samavAyikAraNe kAryasya saMsargAbhAvaH (ta0 kau0 pR0 21 ) / tadarthazca yathA iha kapAle ghaTo dhvastaH ityAdI utpatteranantaram (pratiyogibhUtasya ghaTAdestpatteranantaram ) janyaH samavAyikAraNe (ghaTasya samavAyikAraNe kapAle ) vartamAnaH kAryasya (ghaTAdeH ) saMsargAbhAvaH ( tadAkhyaH abhAvaH ) iti / atrAyaM niyamaH dhvaMsaprAgabhAvau svapratiyogisamavAyideze vartete iti / yathA iha kapAle ghaTo dhvastaH iti pratItisAkSikaH abhAvaH (pra0 pra0 pR0 23 ) / yathA vA tadapyadhvaMsadAsAdya mAhendraM lakSmaNeritam ityatra prANA dadhvaMsire gAtraM tastambhe ca priye hate ( bhaTTiH) ityAdau ca / atra vaiyAkaraNAH dhvaMsasyAtItatvAbhAvepi phalavyApArayordhAtvarthatvena tadutpattyanukUlavyApArasya kAraNavizeSasaMyogasyAtItatvAt dhvastaH iti vyavahAra upapadyate ityAhuH / naiyAyikamate nAzamAtrasyaiva dhAtvarthatvepi tadutpattau lakSaNA / tasyAzcAtItatvAdinaiva dhvastaH dhvaMsate ityaadipryogH| atra kartRtvaM pratiyogisvam / tacca nAzAnvayi iti / tathA ca vartamAnAdyutpattikanAzapratiyogI ghaTaH ityanvayabodhaH ( vAca0 ) / atItAvasthA dhvaMsaH iti sAMkhyA AhuH / tirobhAvAvasthA iti zAbdikAH sAMkhyAzcAhuH ( la0 m0)| atra sUtram nAzaH kAraNAlayaH iti (sAMkhya0 a0 1 sU0 121) / kAraNe laya ityarthaH / AtyantikanAzazva kAraNena saha nAza iti bhedaH ( vaac0)| dhvaniH--(zabdaH) 1 tAratvAdidhIhetuH zabdavizeSaH / yathA unmadadhvani bhRtA nibhRtAkSaramujage (mAgha0 sa06 zlo0 20) ityAdau / atrocyte| dhvani ma yo dUrAdAkarNayato varNavizeSamanadhigacchataH karNapathamavatarati pratyAsIdatazca tAratvAdivizeSamavagamayati iti (zArIra0 ) ( vaac0)| sa ca dhvanirvaiyAkaraNamate dvividhH| prAkRtaH vaikRtazceti / atroktam bhartRhariNA sphoTasya grahaNe hetuH prAkRto dhvaniriSyate / sthitibhede nimittatvaM vaikRtaH pratipadyate // ( vAkyapa0 ) iti / atra vivekaH / sphoTasyAbhivyaktI prAkRtasya dhvaneH kaarnntvm| ciraciratarakAlasthitau tu prAkRtadhvanijAtavaikRtadhvaneH kAraNatvam iti ( zabdArtharatne) (vAca? ) / For Personal & Private Use Only Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 nyaaykoshH| zAradAtilake ca tasya dhvanerutpattyAdiprakArAdikamuktam / yathA sAM prasUte kuNDalinI zabdabrahmamayI vibhuH / zaktiM tato dhvanistasmAnnAdastasmAnnirodhikA // tatordhendustato bindustasmAdAsItparA ttH| pazyantI madhyamA vAcAM vaikharI jJAnajanmabhUH // ( zAradAti0 ) iti / atrAyaM vizeSaH / anekavarNAtmakasya kalazAdipadasya zrAvaNapratyakSaM na saMbhavati / AzuvinAzinAM RmikANAM varNAnAM melakAbhAvena tanmelanAtmanaH padasya grahItumazakyatvAt / pUrvapUrvavarNAnubhavajanitasaMskArasahitenAnubhUyamAnacaramavarNena zrotre vyaJjanAkhyo vyApAraH ( zAbdikAdimatena ) janyate / tenaiva vyApAreNa naSTavarNaghaTitamapi padaM ( vaiyAkaraNamate sphoTaparibhASitaM padam ) zrotreNa sAkSAtkriyate iti / caramavarNAtmani zabde dhvanivyavahAraH iti mahezvaraH ( vAca0 ) / 2 uttamaM kAvyaM dhvaniH ityAlaMkArikA AhuH ( pratAparude0 pra0 2 ) / atroktaM mammaTabhaTTena idamuttamamatizayini * vyaGgathe vAcyAd dhvanirbudhaiH kathitaH (kAvyapra0 u0 1 zlo0 5) iti / na-1 abhAvaH (nyA0 ma0 4 pR0 14 ) / sa ca saMsargAbhAva - anyonyAbhAva etadanyatarAtmakaH ( tarkA0 4 pR0 12) / yathA . bhUtale ghaTo nAsti ( dIdhi0 ) ghaTaH paTo na bhavati ityAdau / yathA ... vA naikaH supteSu jAgRyAt ityAdau niSedhaH / bhUtala ityatra saptamyA - vRttitvamarthaH / tasya ca narthAtyantAbhAvenvayaH / evaM ca bhUtalavRtti rghaTatvAvacchinnapratiyogitAkotyantAbhAvaH iti bodhaH / kecittu bhUtalavRttiryotyantAbhAvaH tatpratiyogI ghaTaH iti bodhaH ityAhuH / anye tu saptamyA nirUpitatvam asadhAtorvidyamAnatvam AkhyAtasyAzrayatvam arthaH / . tathA ca bhUtalanirUpitavidyamAnatvAzrayo ghaTAbhAvaH iti bodhaH ityAhuH . (ta0 pra0 4 pR0 61 ) (ga0 vyu0 1 ) ( nyA0 ma0 4 1 pR0 15) / ghaTaH paTo netyatra ghaTaH paTabhedavAn bhavati iti bodhaH / / nArtho dvividhaH prasajyapratiSedhaH paryudAsazceti ( ma0 pra0 pR0 48) / For Personal & Private Use Only Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 2 upamA / yathA tiSTA devo na savitA ( zrutiH ) vayo na vasatIrupa (R0 saM0 1 / 25 ) ityAdau / 3 nakArasvarUpo varNaH / yathA do dhaH saukhyaM mudaM naH ( bR0 va0 TI0 ) ityAdau (vAca0 ) / atra kecita atyantAbhAva eva namaH zaktiH / anyonyAbhAvAdau tu lakSaNA ityAhuH ( zA0 bhA0 ) ( vAca0 ) / atredamavadheyam / na ghaTaH paTa ityAdau nAmArthayorbhedenAnvayabodhaH avyutpannaH iti vyutpattivirodhApattivAraNAya aghaTaH paTa ityAdau samAnavibhaktikatvenAbhedAnvayabodhopapattaye ca nabobhAvavati lakSaNA ghaTapadasya ca ghaTapratiyogike lakSaNA svIkAryA iti kecit / pare tu nAmArthayoH iti vyutpattau avyaya nipAta etadatirikteti nAmni vizeSaNAnnaJaH abhAvavati ghaTapadasya ghaTapratiyogike ca na lakSaNAGgIkAryA / kiMtu nabaH saMsargAbhAvamAtre anyonyAbhAvamAtre ca zaktireva iti prAhuH (nyA0 ma0 4 pR0 14-15) (ta0 pra0 kha04 pR0 60-61 ) / anye tu nAmArthayoH iti vyutpatti bhyupagantavyA / bhUtalaM ghaTaH rAjA puruSaH ityatra AdheyatAsaMbandhena svatvasaMbandhena ca ghaTapuruSapadArthayobhUtalarAjapadArthAnvayabodhatAtparyeNa tAdRzaprayogApantivAraNAya yathAkramaM saptamyantabhUtalAdisamabhivyAhAraSaSThayantarAjAdipadasamabhivyAhArayoH pUrvoktAnvayabodhaM prati kAraNatvamaGgIkartavyam / evaM ca pUrvoktasthalayoH na ghaTaH paTaH aghaTaH paTaH ityAdyoH naJpadAdauma lakSaNA ityAhuH ( ga0 vyu0 kA0 1) / anyatra ca nabarthAH SaDuktAH / sAdRzyaM tadabhAvazca tadanyatvaM tadalpatA / aprAzastyaM virodhazca naarthAH SaT prakIrtitAH // iti / atra yathAkramamudAharaNAni / yathA anikSuH zara ityAdau sAdRzyaM namaH / bhUtale ghaTo nAstItyAdAvatyantAbhAvaH / aghaTaH paTa ityAdAvanyatvam / anudaramudaraM taruNyA ityAdau svalpatvam / abrAhmaNo vAdhuSika ityAdAvapakRSTatvam ( aprAzastyam ) / asuro daitya ityAdI virodhaH ( za0 pra0 zlo0 39 pR0 50.) / anyatra coktam nayabhAve niSedhena svruupaarthepytikrme| ISadarthe ca sAdRzye tadviruddhatadanyayoH // iti / niSedhena kAkA svarUpArthe prakRtArthe ityarthaH / etA For Personal & Private Use Only Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dRzArthasvIkAreNa ca abhAvena na paunaruktyam iti dhyeyam ( vAca0 ) / naktam - pradoSAtprAk tadinAdhikaraNakabhojanAbhAve sati tadahorAtrAvayava pradoSAdhikaraNakaM bhojanam ( pu0 ci0 pR0 45 ) / nagaram-prAkAraparikhAnvitaM zreNIdharmasaMyuktaM saMsthAnam (kaiyaTaH 7 / 3 / 14) / naca-zaGkAnivAraNArthaH / yathA naca svataHsiddhavighnavirahavatA. kRtasya maGgalasya niSphalatvApattiH iti vAcyam / issttaapttH| vighnazaGkayA tadAcaraNAt ( mu0 1 maGgala0 ) ityaadau| naJtatpuruSaH--( tatpuruSaH ) nabarthabodhakatayA naJpadaghaTitaH samAsaH / yathA aghaTaH paTa ityAdau / atra ghaTapadaM lakSaNayA ghaTasaMbandhyarthakam / ghaTapratiyogikam ityarthakam iti yAvat / nabpadaM ca anyonyAbhAve zaktameva (nyA0 ma0 4 pR0 14) / evaM ca ghaTapratiyogikabhedavAn paTaH iti vAkyArthabodhaH / aghaTaM bhUtalamityAdau nabo ghaTabhinne lkssnnaa| na kalazaM bhakSayedityAdau balavadaniSTajanake lakSaNA ( tarkA0 4 pR012 ) / natiH-1 namaskAraH (ga0 vyu0 kAra0 4 pR0 101 ) / 2 candrArka kakSayoryAmyottarayorantaraM natiH iti jyotirvida AhuH / 3 Urdhvasthita syAdhaH patanaM natiH iti kAvyajJA vadanti ( vAca0 ) / nanu-1 praznaH / yathA nanu gamiSye ityAdau / 2 avadhAraNam / yathA upapannaM nanu zivam (raghu0 1160 ) / atra upapannamevetyarthaH (TI. mallinAthaH 1 / 60 ) / yathA vA tvayA niyamyA nanu divyacakSuSA (raghu0 sa0 3 zlo0 45) ityaadau| 3 Amatragam ( saMbodhanam ) / yathA nanu mAM prApaya patyurantikam ( kumAra0 4 / 32) ityAdau / nanu he vasanta ityarthaH ( TI0 mallinAthaH 4 / 32 ) / 4 AkSepaH (shngkaa)| yathA nanvevaM dhanAdyarjanasya kuJjarazaucavat duHkhAnivartakatve kathaM tatra pravRttistatrAha ( sAMkhya0 pra0 bhA0 a0 1 sU0 2-3) ityAdau (vaac0)| 5 anujJA / yathA nanu gacchetyAdau / 6 anunayaH ( sAntvanam ) / yathA nanu kopaM muzca dayAM kuru ityAdau For Personal & Private Use Only Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (amaraH 3 nAnA0 zlo0 247 ) ( vizvaH ) / 7 vinigrahaH / .: 8 parakRtiH / 9 adhikAraH / 10 vinyH| 11 saMbhramaH ( medinii)| _12 vAkyArambhaH ( haima0 ) / nanu ca-virodhoktiH ( amaraH 3 avyaya0 zlo0 14 ) ( vaac0.)| nandA-yA tu mArgazire mAsi zuklapakSe tu saptamI / nandA sA kathitA vIra sarvAnandakarI zubhA // ( puru0 ci0 pR0 104 ) / nandikA-pratipat ( puru0 ci0 pR0 58 ) / napuMsakaliGgam (nAma ) napuMsakatvena paribhASitaM padam / yathA taTa mityAdi / paribhASAyAH prayojanaM ceha padasaMskAraH / sotra taTamityAdau klIbatvena subAderamAdezAdiH iti / vaiyAkaraNAstu taTAdivastugataM napuMsakatvaM padArthAntarameva / tacca taTAdirUpaprakRtyaiva bodhyate / pratyayAnAM tu vyaJjakatvamAtram ityAhuH ( za0 pra0 zlo0 53 pR0 68) / kvacit vilkssnnsNsthaanruupvishissttvaackm| yathA na prANi prApnuyAdAyam ityAdau / aba luptasupaiva (na tu prakRtyA) upasthitaM vilakSaNasaMsthAnarUpaM napuMsakatvaM prANinyanubhUyate iti vijJeyam ( za0 pra0 zlo0 53 pR0 69) / namaH-1 tyAgaH / yathA eSoryaH zivAya namaH ityAdI namaHzabdArthastyAgaH . (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 99 ) / zAbdikAstu svasvatvanivRttyanukUlo vyApAraH / yathA eSordhyaH zivAya namaH ityAdI tyAgo namaHzabdArthaH ityAhuH / zAbdikamatetra uddezyatvaM caturthyarthaH / tathA ca zivoddezyaka- tyAgaviSayordhyaH iti zAbdabodhaH ( la0 ma0 kA0 4 pR0 105 ) / / anye tu matrakaraNakastyAgorthaH / yathA puSpamidaM viSNave namaH ityAdau / . atra prItyuddezyakatvam tadicchAdhInatvarUpaM namaHpadArthe mantrakaraNakatyAge caturthyA bodhyate / prakRtyarthasya viSNvAdeH prItau tadicchAyAM vAnvayaH / evaM ca viSNUdezyamantrakaraNakatyAgasya karmedaM puSpam iti bodhaH / brAhmaNoddezyakasya ca gavAdityAgasya matrakaraNakatve pramANAbhAvAt gauAhmaNAya namaH ityAdiko na prayogaH ( za0 pra0 zlo0 92 51 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pR0 126 ) / 2 nmskaarH| yathA haraye nama ityAdau ( la0 ma0 kA0 4 pR0 105 ) (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 99 ) / 3 antam / 4 vanam / 5 yajJaH / yathA yajJo vai namaH ( zrutiH ) ityAdau ( vAca0 ) / namaskAraH-[ka] yamuddizya yasya svApakarSabodhanAnukUlavyApAravizeSaH tasya sa namaskAraH (ci0 maGga0 1 pR0 103 ) ( ma0 pra0 2) / svApakarSabodhAnukUlaH vilakSaNaH svIyavyApAraH iti paramArthaH / atra svamuccArayitA ( ga0 vyu0 kAra0 4 pR0 101 ) ( raam0)| yathA devatAstutinamaskArAdiSu maGgalavyavahAraH ziSTAnAm ityAdI (mU0 ma0 maGga0 1 pR0 101 ) / yathA vA haraye namaH ityAdau namaskAraH / atra namaHsvastisvAhAsvadhAlaMvaSaDyogAcca (pA0 sU0 2 / 3 / 16 ) ityanena caturthI jJeyA (la0 ma0 suba0 kAra0 4 pR0 105) / namaskAratvaM ca svApakarSabodhajanakatAvacchedakajAtimattvam ( mU0 ma0 1 pR0 104 ) / athavA mAnasatvavyApyajAtivizeSaH (ma0 vA0 pR0 10 ) / jJAnavizeSo vA / sa ca vizeSo vyavahArasAkSiko jAtibheda ev| kAyikAdyanyatamatvaM vA ( nyA0 dI0 pR0 3) / namaskArabhedAzca kAlIpurANe uktAH / yathA trikoNamatha SaToNamardhacandraM pradakSiNam / daNDamaSTAGgamugraM ca saptadhA natilakSaNam // iti ( vAca0 ) / [kha] svApakarSabodhanAnukUlaH svIyavyApAraH / yathA haraye nama ityAdau nmHpdaarthH| atra svmuccaaryitaa| avadhitvam avadhimattvaM vA caturthyarthaH / tasya namaskArapadArthaghaTakepakarSenvayaH / tathA ca caitrAdyuccAritAt namo haraye ityAdizabdAt haryavadhikacaitrApakarSabodhAnukUlazcaitrIyavyApAraH ityAkArako bodhaH (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 101) / svApakarSabodhAnukUlavyApAre ca kAyikavAcikamAnasa rUpe vizeSo jAtivizeSa evAnubhavasAkSikaH ( ci0 1 pR0 103) / / yathA vA brAhmaNebhyo namo nityamityAdau / atra viSayatvaM caturthyA bodhyate (za0 pra0 zlo0 92 pR0 126 ) / yathA vA namaskaroti namaskRtya :, ityAdau / atra zAbdikA AhuH / atra kRdhAtoreva nmnaarthktaa| For Personal & Private Use Only Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| namaHzabdastu tadarthadyotakaH / tena nArAyaNaM namaskRtyetyAdI dvitIyA / upapadavibhakteH kArakavibhaktibalIyasI iti nyAyAt / namaso vAcakatve namaskRtya brAhmaNebhyaH ityevaM namaHzabdaprayoge caturthI syAt / namaHsvastisvAhAsvadhAlaMvaSaDyogAcca (pA0 sU0 2 / 3 / 16) ityatra tyAgArthakanamanArthakayorubhayorgrahaNam (zabdendu0 ) ( la0 ma0 kAra0 4 pR0 105-106 ) / [ga] apakRSTatvabodhanAnukUlo vyApAraH / yathA haraye nama ityAdau / atrApakarSaH prayoktarUpavizeSaniSTho namaskAryAvadhika eva pratIyate / vyApArazca prayoktuniSThaH / sa ca vyApAraH karaziraHsaMyogAdiH IdRzazabdaprayogazca / caturthyartha uddezyatvam / evaM ca hayuddezyaka uktavyApAraH iti bodhaH (la0 ma0 kA0 4 pR0 105) / [gha] ayaM matta utkRSTaH ahamasmAdapakRSTaH iti jJAnavizeSaH iti pare vadanti (ta0 pra0 1 pR0 3 ) ( ma0 vA0 pR0 10 ) / namaskAratrividhaH / kAyikaH vAcikaH mAnasikazca ( mU0 ma0 1 pR0 103) / kAyakAdilakSaNAni ca yoginI0 gandharvatatre uktAni / yathA jAnubhyAmavanIM gatvA saMspRzya zirasA kSitim / kriyate yo namaskAraH procyate kAyikastu sH|| yA svayaM gadyapadyAbhyAM ghaTitAbhyAM namaskRtiH / kriyate bhaktiyuktena vAcikastUttamaH smRtaH // iSTamadhyAniSTagatairmanomitrividhaM bhavet / namanaM mAnasaM proktamuttamAdhamamadhyamam // ityAdi (gandharvatatra0 ) ( vAca0 ) / namaskAraH prakArAntareNa dvividhaH / kacit aihikaH kacit kArIryAdau AmuSmikaH ( nyA0 dI0 - pR0 4) / nayaH-1 matam / yathA nyAyanayaH mImAMsakanayaH ityAdau / 2 nIti zAstram ( malli0 TI0 2 / 3 ) / yathA viSamopi vigAhyate nayaH kRta-- tIrthaH payasAmivAzayaH (kirA0 sa0 2 zlo0 3) ityAdI iti nItizAstrajJA vadanti / nayanam -[ka] prApaNam / taccottaradezasaMyogAvacchinnakriyAnukUlavyApAraH / yathA ajAM prAmaM nayati prAmaM bhAraM vahatItyAdau nIyate ajA prAmam For Personal & Private Use Only Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ja nyAyakozaH / * udyate bhAro grAmaM caitreNetyAdau ca nIvahAdidhAtvartha: ( ga0 vyu0 kA 2 pR0 46) / [kha] gatyavacchinnavyApAraH / yathA grAmamajAM vahati prabhRterarthaH ( za0 pra0 zlo0 73 pR0 99 ) / yatha vA gamanAya matiM cakre tAcainaM ninyuraGganAH ( rAmA0 vA0 a0 9 ) ityAdau / yathA vA nayanaM pArijAtasya dvArakAM mama rocate ( harivaMza 0 : a0 129 ) ityAdau ( vAca0 ) / ! narakaH - [ka] duHkhavizeSa : ( mu0 gu0 ) / yathA narake patanaM kena narake likhitaM yadi ityatra / atra kenetyasya brahmaNetyarthaH / tathA ekasya narake iti padasya narasya manuSyasya ke mastake ityarthaH / yathA vA narakesariNaH smarturnarake patanaM kutaH ityAdau ca / paurANikAzca [kha] pApabhogasthAnavizeSo narakaH / sa cAsivanakSArAdiH / yathA vedadUSayitA yazca vedavikrAyakazca yaH / agamyAgAmI yazca syAt te yAntyasivanaM dvija / / ( pAdme0 uttarakha 0 a0 48 ) / yo gurunavamanyeta svavidyAcAra - darpitaH / sa mRtaH pAtyate kSArasaMjJakedhomukhaH pumAn // ( viSNupu0 aMza0 2 a0 6 ) ityAdI ityAhu: ( vAca 0 ) / navadravyavRttiguNatvam - dravyatvAzrayavRttiH pratiyogivyadhikaraNaH yaH abhAvaH 'tatpratiyogitAnavacchedaka guNavibhAjakopAdhimattvam ( la0 va0 ) / yathA saMkhyAdiguNAnAm / atra saMyogAdyavyApyavRttipratiyogikAtyantAbhAva'mAdAya saMyogAdAvavyAptiH syAt / ataH pratiyogivyadhikaraNa ityuktam / navarAtrakam - upavAsAdyanyatama niyamayuktakartRkapratipadAdi navamyantanavatithya*dhikaraNakapUjArUpakarma (pu0 ci0 pR0 61 ) / na hi - ( avyaya samudAyaH ) sakAraNako niSedhaH / yathA na hi sAmAnAdhi - karaNyena bAdhasidhyorubhayoH satyoranumitiM kazcidabhyupaiti (ga0 hetvA0 sAmA0 0 1 pR0 4 ) ityAdau / yathA vA na hyasmin yujyate karma * kiMcidA mauJjibandhanAt ( manu0 a0 2 zlo0 171 ) ityAdau / 1 i For Personal & Private Use Only Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 405 nyaaykoshH| nAkSatram-nakSatrameva nAkSatram / tannAkSatramahorAtra yasminnastamiyAdraviH / ... yasminnudeti savitA tannAkSatraM bhavedinam // ( pu0 ci0 pR0 51 ) / nAgaH-paJcamI ( kAmazabde dRzyam ) / nATakam-dRzyakAvyAtmako rUpakavizeSaH / yathA murArikaveranargharAghavam bhavabhUteruttararAmacaritam kAlidAsasyAbhijJAnazAkuntalaM ceti / nATakasya - SaTtriMzallakSaNAni (36) yathA bhUSaNAkSarasaMghAtau zobhodAhaNaM tathA / hetusaMzayadRSTAntAstulyatarkaH padoccayaH // nidarzanAbhiprAyau ca prApti vicAra eva ca / diSTopadiSTe ca guNAtipAtAtizayau tathA // vizeSaNa- niruktI ca siddhibhrNshvipryyau| dAkSiNyAnunayau mAlArthApattirgahaNaM tathA // pRcchA prasiddhiH sArUpyaM saMkSepo guNakIrtanam / lezo manoratho. nuktasiddhiH priyavacastathA ||(saa0 da0 6 / 171-174) iti / nATakaM - ca dazasu rUpakeSu prathamam / rUpakANi tu nATakamatha prakaraNaM bhANa. vyaayogsmvkaarddimaaH| IhAmRgAGkavIthyaH prahasanamiti rUpakANi daza / . (sA0 du0 6 / 3) (vAca0 ) (pratAparudra0 praka0 3) iti / nATaka svarUpaM tu yathA nATakaM khyAtavRttaM syAtpaJcasaMdhisamanvitam / vilAsaddhAdiguNavadyuktaM nAnAvibhUtibhiH // sukhaduHkhasamadbhUti nAnArasanirantaram / paJcAdikA dazaparAstatrAGkAH parikIrtitAH // prakhyAtavaMzo rAjarSiIrodAttaH pratApavAn / divyotha divyAdivyo vA guNavAnnAyako mataH // eka eva bhavedaGgI zRGgAro vIra eva vA / aGgamanye rasAH sarve kAryoM nIrvahaNedbhutaH // catvAraH paJca vA mukhyAH kaaryvyaapRtpuurussaaH| go. - pucchAgrasamAgraM tu bandhanaM tasya kIrtitam // (sA0da0 67-11) iti| nADikA--ahorAtrAtmakasya kAlasya SaSTitamo bhAgaH / nAnArthakatvam-nAnAdharmAvacchinnazaktinirUpakatAvacchedakaikadharmavattvam (vai0 ___sA0 d0)| yathA haripadasya viSNu siMha bheka aMzu ityaadinaanaarthktvm| nAntarIyakatvam-1 vyAptiH ( kAvyapra0 TI0 kamalA0 ullA0 2) / .... tadabhAve tadabhAvarUpA vyAptiH iti mahezvaraH / atra vyutpattiH na antarA - vinA naantraa| tato bhavArthe chapratyayaH / avyayAnAM bhamAtre ttilopH| For Personal & Private Use Only Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mud nyAyakozaH / tataH svArthe kapratyaya iti / 2 tatsattAniyatasattAkatvam / yathAM nAntarIyakaphalajanakatvamityAdau / yathA ca pratibandhakAbhAve nAntarIyakA arthotpattiH ityAdau / 3 madhye avazyaMbhAvitvam iti kecidAhuH / nAndImukhAH - azrumukhazabde dRzyam / nAma - ( avyayam ) 1 saMjJA / yathA suratho nAma rAjetyatra nAmazabdArthaH saMjJA / suratho nAma rAjA ityatra surathaH surathazabdavAcyaH / tadekadeze ca zabde saMjJArthakanAmetyavyayena prAptasaMjJAtAdAtmyAnvayaH / tena saMjJAtAdAtmyavatsurathazabdavAcyo rAjA ityarthaH / evam nAmnA candramukhI - tyAdAvanavyayenApi nAmapadenoktadizaivAnvayo draSTavyaH / atra kazcidAha suratho nAma rAjetyatra saMbhAvyatvaM nAmazabdArthaH / taca surathenvitam iti ( za0 pra0 zlo0 92 pR0 124 ) / 2 kopaH / yathA mamApi nAma dazAnanasya parairabhibhavaH ityAdau / 3 upagamaH / sAsUyoGgIkAraH / yathA evaM nAmAstu ityAdau / 4 prAkAzyam / yathA himAlayo nAma nagAdhirAjaH ityAdI / atra himAlaya: prAkAzyenAtiprasiddhaH ityarthaH ( vA0 ) / 5 saMbhAvanA / yathA iha nAma sItA bhaviSyati ityAdau / 6 kutsanam / yathA ko nAmAyaM saviturudaye svApamevaM vidhatte ityAdau / 7 vismayaH / yathA andho nAma girimArohati ityAdau / 8 alIkam / yathA ahaM ca bhIta nAmAvalutaH ( zAkunta0 ) ityAdau / nAma- - - ( ayaM nAman iti nakArAnto napuMsakaliGgaH zabdaH ) 1 [ka] yAdRzazabdena svopasthApyayadartha mukhyavizeSya kAnvayabodhArtha svottara prathamAvibhaktirapekSyate tAdRzaH zabda eva tadarthakaM nAma / yathA ghaTAdayo hi zabdAH prathamAntatvena nizcitA eva svArthamukhyavizeSyakaM bodhamutpAdayanti vanyathA ( 0 pra0 zlo0 14 pR0 15 ) / atrArthe nAmazabdasya vyutpattilakSaNe ucyete / tatra vyutpattiH namati AkhyAtArthaM prati svArthavizeSaNatvena iti nAma / lakSaNaM tu sattvapradhAnAni nAmAni iti ( nirukta0 ) / tadarthazca liGgasaMkhyayoratra sadbhAva iti sattvaM dravyam / tathA lakSaNopapatteH / tadyeSu pradhAnaM guNabhUtA kriyA nAmAnyeva tAni / 1 For Personal & Private Use Only Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 namantyAkhyAtazabde guNabhAvena namanti vA svamarthamAkhyAtazabdavAcye guNabhAveneti nAmAni / tathA coktam zabdenoccAriteneha yena dravyaM pratIyate / tadakSaravidhau yuktaM nAmetyAhurmanISiNaH // iti ( nirukte naighaNTuka0 pUrvaSaGke a0 1 pA0 9kha0 1 durgAcArya kRtaTIkA ) / [ kha ] prAtipadikarUpaH zabdavizeSaH / yathA ghaTostItyatra ghaTazabdaH iti pANinIyA AhuH / [ga] paurANikAstu vAcakazabdaH / yathA harernAma harernAma harernAmaiva kevlm| kalau nAstyeva nAstyeva nAstyeva gatiranyathA // ityAdI ityAhuH / nAma caturvidham / rUDham lakSakam yogarUDham yaugikaM ceti / kecittu rUDhayaugikamapyadhikaM paJcamaM nAma svIkurvanti / yathA maNDapamahArajatAdi / taddhi kadAcidavayavavRttyA yogArthameva kadAcitha samudAyazaktyA rUDhyarthamevAbhidhatte ityapareSAM matam (za0 pra0 zlo015 pR0 16 ) / pataJjalistu paJcavidhaM nAma ityAha / tatra prathamam supAM madhya ekavacanamAtrasAkAGkSam / yathA ekaviMzati ityAdipadam / dvitIyam dvivacanamAtrasAkAGkSam / yathA ubha dvi puSpavat puSpavanta ityAdipadam / tRtIyam bahuvacanamAtra sAkAGkSam / yathA prANa tri catur ityAdi padam katipadaM ca / caturtham dvivacanamAtranirAkAGkSam / yathA ubhaya iti padam / pazcamam vacanatrayasAkAGkSam / yathA ghaTa paTa ityAdipadam ( za0 pra0 zlo0 54 pR0 69-70 ) / prakArAntareNa nAma pacavidham uNAdyantaM kRdantaM ca taddhitAntaM samAsajam / zabdAnukaraNaM caiva nAma paJcavidhaM smRtam // iti ( vA0 ) / nAma zabdasaMskArasiddhayarthaM tridhA bhidyate strIliGgam puMliGgam napuMsakaliGgam ceti ( za0 pra0 zlo0 53 pR068 ) / 2 saMjJAzabdaH / yathA ayaM devadatta ityAdau devadatta iti zabdaH / dvAdaze - hani pitA nAma kuryAt itIzvarecchayA pitA svaputrasya devadatta ityAdi nAma karoti iti vijJeyam / yathA ca nAmajAtyAdi yojanAhInaM jJAnaM nirvikalpakam ( si0 ca0 1 pR0 21 ) ityAdau / nAmakaraNam - putrAdInAM kezavAdinAmnA vyavahAraH ( sarva0 saM0 pR0 138 pUrNa pra0 ) / 1 For Personal & Private Use Only 400 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 nyaaykoshH| nAzaH-1 dhvaMsaH / 2 zAbdikAstu adrshnaanukuulvyaapaarH| sa ca dhvaMsasAmagrIrUpaH vyavadhAnAdyanukUlavyApArarUpazca / yathA utpatite kAke naSTaM tadgRhaM bhavati hRtaM naSTaM ca labhyate ityAdau ityAhuH / tanmate dhvaMsastu tirobhAvAvasthA ( la0 ma0 dhAtva0 pR0 6) / 3 sAMkhyAstu nAzaH . kAraNalayaH ( sAM0 a0 1 sU0 121 ) ityaahuH| nAzavatvam-vinAzitvam / nAstikaH-[ka] vedamArgamananurundhAnaH kiMcidapi pAratrikam AmuSmikaM * svarganarakApUrvAdikam nAsti iti vAdI / yathA cArvAko bRhaspati stikaH / [kha] paralokatatsAdhanAdRSTAdyabhAvavAdI tatsAkSiNa IzvarasyAsattvavAdI ca / yathA atimAtrojjhitabhIranAstikaH (mAghaH ) nAstikyaM vedanindAM ca devatAnAM ca kutsanam ( manu0 a0 4 zlo0 163 ) ' ityAdau / nAstikaH SaDvidhaH / cArvAkaH bauddhAzcatvAraH digambarazceti / . idAnI cArvAkAdInAM SaNNAM saMkSepato matasvarUpamucyate / tatra cArvAkaH / pratyakSamAtrapramANavAdI / tanmate brAhmaNoham gauroham sthUloham jAnAmi ityAdisAmAnAdhikaraNyapratIteH brAhmaNatvAdidharmavati zarIra eva jJAna sukhAdyAzrayatvaM siddhayatIti zarIramevAtmA / tatra zrutirapi sa vA eSa 1. puruSonnarasamayaH iti / pRthivyaptejovAyvAtmakacaturvidhabhUtasamudAyamelane kiNvAdibhyo madazaktivaJcaitanyamupajAyate / pAratrikasvarganarakapuNyapApAdikaM nAstyeva / aGganAliGganAdijanyaM sukhameva purussaarthH| kaNTakAdijanyaM 1 duHkhameva narakam / lokasiddho rAjaiva paramAtmA / dehocchedo mokSaH / / iti caarvaakmtm| catvAro bauddhAzca mAdhyamiko yogAcAraH sautrAntikaH . vaibhASikazceti / digambaro jainabhedaH / tatra zUnyavAdI mAdhyamikaH / tanmate :: suSutyavyavahitottarakSaNa utthitasya suSuptAvahaM nAsam ityanubhavAcchUnya mevAtmA / ata eva sarvamidaM mithyaiva iti zUnyavAdaH / atra zrutirapi asadvA idamagra AsIt (brahma0 upa0 pR0 4) iti |kssnnikvijnyaanvaadii , yogaacaarH| tanmate kSaNikavijJAnam (svayaMvedanam ) ekameva / tadatiriktaM bAhyaM grAhyavastujAtaM nAsti / tacca vijJAnaM dvividham / pravRttivijJAnam For Personal & Private Use Only Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| AlayavijJAnaM c| tatra ayaM ghaTaH iti jJAnaM pravRttivijJAnam / / aham iti vijnyaanmaalyvijnyaanm| aymevaatmaa| suSuptAvapyAlayavijJAna dhArAstyeva / sukhaadikmsyaivaakaarH| tadatiriktavastuna evAprasiddheH iti / .. atra zrutiH anyontara AtmA vijJAnamayaH (brahma0 upa0 pR0 3) iti (si0 ca0 1 pR0 12) ( sarva0 pR0 37 bauddh0)| sautrAntikastu - jJAnAkArAnumeyaH kSaNikaH bAhyArtha itIcchati / vaibhASikastu kSaNabhaGgura:: vAdI kSaNikasya bAhyArthasya pratyakSamapIcchati / digambarastu dehAtiriktaH 6. dehaparimANa AtmA / sa ca dIpaprabhAvat saMkocavikAsazAlI ityAha (si0 ca0 1 Atma0 pR0 12-13 ) / nAstikatA-[ka] mithyAdRSTiH (amaraH dhIvargaH zlo0 4) / [kha] - nAsti paralokaH iti buddhiH ( manu0 TI0 kullUka0 4 / 163 ) / yathA * prajJAnAzAtmako mohastathA dharmArthanAzakaH / tasmAnnAstikatA caiva. durAcArazca jaayte||(bhaa0 zAnti0 a0 123 ) ityAdau (vaac0)| nAstitvam atrocyate dvayI saMvidvastuno bhUtazAlinaH / ekA sA spaSTaviSayA tanmAtraviSayA parA // tanmAtraviSayA vApi dvayI sAtha / nigadyate / pratiyogini dRzye ca ghttaadiprtiyoginH|| ( sarva0 saM0 pR0 430 zAM0 ) / nAstikadarzanam-nAstikaviracitaM zAstram / tacca cArvAka bauddha ityAdi darzanam / atrocyate nAstivAdArthazAstraM hi dharmavidveSaNaM param iti ': . ( harivaM0 a0 28) / niHzreyasam.--1 [ka] janmamaraNaprabandhocchedaH sarvaduHkhaprahANam / - niHzreyasaM ca zAstrazravaNAnantaraM padArthatattvajJAnenAtmasAkSAtkArAnantarama. prArabdhakarmaNAM jJAnAtprArabdhakarmaNAM bhogAcca kSaye utpadyata iti bodhyam / sUtrakAreNApyetadeva pradarzitam duHkhajanmapravRttidoSamithyAjJAnAnAmuttarottarApAye tadanantarApAyAdapavargaH (gau0 111 / 2) iti| aymaashyH| yadA tu tattvajJAnAnmithyAjJAnamapaiti tadA mithyAjJAnApAye doSA apyaanti| doSA! pAye prvRttirpaiti| pravRttyapAye jnmaapaiti| janmApAye duHkhmpaiti| duHkhA 52 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ' pAye cAtyantikopavargo niHzreyasam iti (vAtsyA0 1 / 1 / 2 ) / idamatrA kUtam / yogabalenAtmatattvasAkSAtkAre sati tena ca savAsanamidhyAkSAne dhvaste tannibandhanAnAM rAgadveSamohAnAM doSANAmapAyAtpravRtterapAye tamibandhanasya janmanaH apAye tannibandhanasya duHkhasyApAya iti tAvadvastugatiH ( vai0 u0 5 / 2 / 18 ) / dravyAdiSaNNAM padArthAnAM sAdharmyavaidhAbhyAM - tattvajJAnaM niHzreyasahetuH ( prazasta0 pR0 1) / [kha] zAntaH khalvayaM sarvaviprayogaH sarvoparamopavargaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 2 ) / [ga] tadabhAve saMyogAbhAvoprAdurbhAvazca mokSaH (vai0 5 / 2 / 18) / asyaaymrthH| tadabhAve tasyAdRSTasyAbhAve sati / prArabdhetarAdRSTAnAmAtmasAkSAtkAreNa prArabdhAnAM ca bhogena kSaye satIti yAvat / saMyogAbhAvaH dehapravAhasaMbandhasya vicchedaH / tadanantaraM cAprAdurbhAvaH arthAhuHkhasyAnutpattiH / deharUpasyAdRSTasya ca kAraNasya virhaat| ataH tadAnImeva mokSopavargaH saMbhavatIti nApavargasya zazaviSANasamAnatA iti bhAvaH (vai0 vi0 5 / 2 / 18) / [5] azeSavizeSaguNadhvaMsAvadhikaduHkhaprAgabhAvaH ( vai0 u0 1 / 1 / 4) / [6] AtyantikI duHkhanivRttiH (vai0 u0 1 / 1 / 4 ) (gau0 vR0 111 / 2) (sarva0 pR0 .. 246 akSa0)(di. 1) (ta0 dI0) (ta0 ko0)| atrAtyantikatvaM ca svasamAnAdhikaraNaduHkhaprAgabhAvAsamAnakAlInatvam / yugapadutpanna- samAnAdhikaraNasarvAtmavizeSaguNadhvaMsasamAnakAlInatvaM vA (vai0 u0 1 / 1 / 4) / athavA svasamAnAdhikaraNaduHkhAsamAnakAlInatvam (di. 1) (ta0 dI0 ) / atra saMsArakAlInasya duHkhadhvaMsasya mokSatvavAraNAya kAlInAntatvaM duHkhanivRttivizeSaNam / asmadIyaduHkhasamAnakAlInazukamokSe avyAptivAraNAya svasamAnAdhikaraNeti duHkhavizeSaNaM bodhyam (ta0 kau0 pR0 22 ) ( ma0 pra0 1 pR0 4 ) / yadvA nivartya sajAtIyasya duHkhasya punastatrAnutpAdaH ( sarva0 pR0 246 akSa0 ) / - [ca] svasamAnAdhikaraNaduHkhAsamAnakAlInaduHkhadhvaMsaH (ta0 pra0) - (gau0 vR0 1 / 1 / 22 ) (ma0 pra0 114 ) ( ta0 kau0 pR0 22) / - atra duHkhadhvaMso duHkhAnutpattiH ityarthaH iti vaizeSikAH ( ta0 va0 ) / For Personal & Private Use Only Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH 1 411 [ cha ] ekaviMzatibhedabhinnasya duHkhasyAtyantikI nivRttiH ( ta0 bhA0 prameya0 pR0 41 ) / ekaviMzatibhedAstu zarIram SaDindriyANi SaDviSayAH SaDvidhAni pratyakSajJAnAni sukhaM duHkhaM ceti / zarIrAdInAM duHkhasAdhanatvAduHkhatvam / sukhasya ca duHkhasaMbandhAduHkhatvam / atra vArtikakArA AhuH / zreyaH punaH sukham ahitanivRttizca / tacchreyo bhidyamAnaM dvedhA vyavatiSThate dRSTAdRSTabhedena / dRSTaM sukham / adRSTamahitanivRttiH / ahitanivRttirapyAtyantikI anAtyantikI ca / anAtyantikI kaNTakAderduHkhasAdhanasya parihAreNa / AtyantikI punarekaviMzatibhedabhinnaduHkhahAnyA / tasya hAnirdharmAdharmasAdhanaparityAgena / anutpannayordharmAdharmayoranutpAdena utpannayozcopabhogAtprakSayeNa iti ( nyA0 vA0 pR0 2 ) ( ta0 bhA0 prameya0 pR0 41 ) / [ ja ] Atyantiko duHkhAbhAvaH ( nyA0 vA0 pR0 4 ) / [ jha] ahitanivRttirAtyantikI ( nyA0 ka0 pR0 4 ) / tasyAH sadbhAve pramANam duHkhasaMtatirdharmiNyatyantamucchi - dyate saMtatitvAddIpasaMtativat ityanumAnam iti tArkikA AhuH ( nyA0 ka0 pR0 4 ) / [ a ] nityaniratizayasukhAbhivyaktiH iti dIdhitikRdAha ( la0ma0 ) / [ Ta ] caramaduHkhadhvaMsaH ( ta0 dI 0 ) / yathA tattvajJAnAnniHzreyasAdhigamaH ( gau0 1|1| 1 ) ityAdau hiraNyagarbha - rudrAdiyogyajIvAnAM mokSaH / dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAnAM padArthAnAM sAdharmyavaidharmyAbhyAM tattvajJAnaM niHzreyasahetuH ( prazasta 0 1 / 1 pR0 5) / atra padArthatattvajJAnasyAtmatattvajJAnadvArA niHzreyasaM prati sAdhanatvamucyate ( ta0 kau0 pR0 21 ) / atra vipratipattiH / karmajJAnayostulyavatsamuccayenApavargakAraNatvamityeke / tattvajJAnadvArA karmaNAM tatra kAraNatvam / tathA ca na tulyavatsamuccaya ityAcAryAH / tatra samuccayapratipAdikA zrutiH vidyAM cAvidyAM ( karma ) ca yastadvedobhayaM saha / avidyayA mRtyuM tIrtvA vidyayAmRtamaznute ( IzA0 ) iti / AcAryamate tu zrutiH tamevaM viditvAti mRtyumeti nAnyaH panthA vidyateya - nAya iti ( nyA0 si0 dI 0 pR0 24 ) / tadidaM tattvajJAnaM niHzreyasAdhigamazca yathAvidyaM veditavyamiti / sarvAsu vidyAsu catasRSu tattva - For Personal & Private Use Only Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 nyaaykoshH| .. jJAnamasti niHzreyasAdhigamazca / tathA hi (1) trayyAM tAvat tattvajJAnam agnihotrAdisAdhanAnAM yAthArthena parijJAnam / niHzreyasAdhigamopi svargaprAptiH / (2) vArtAyAM tu bhUmyAdiparijJAnaM tattvajJAnam / kRSyAdya- dhigamazca niHzreyasam / (3) daNDanItyAm sAmadAnadaNDabhedAnAM yathA kAlaM yathAdezaM yathAzakti viniyogastattvajJAnam / niHzreyasaM pRthivIjayaH iti / (4) iha tu adhyAtmavidyAyAm ( AnvIkSikyAm ) AtmajJAnaM tattvajJAnam / niHzreyasAMdhigamopavargaprAptiH iti ( nyA0 vA0 1 pR0 23 ) / niHzreyasaM tAvahividham / param aparaM ca / tatrAparam jIvanmuktilakSaNaM tattvajJAnAnantarameva / tadapyavadhAritAtmatattvamya nairantaryA bhyAsApahRtamithyAjJAnasya prArabdhaM karmopabhuJAnasya / paraM niHzreyasaM tu krameNa bhavati (gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / ubhayavidhiniHzreyasasAdhAraNalakSaNaM tu savAsanamithyAjJAnadhvaMsatvam / tattvasAkSAtkAraprAgabhAvavirahatvaM vA / athavA yogajadharmaprAgabhAvavirahatvam (nyA0 si0 dI0 pR0 29) / jIvanmuktau coktam jIvanneva hi vidvAn saMharSAyAsAbhyAM vimucyate iti ( nyA0 vA0 1 pR0 24 ) / paraniHzreyasaprAptau kramastAvat tattvajJAnena mithyAjJAnanAzaH / mithyAjJAnanAze doSanAzaH / doSanAze pravRttinAzaH / pravRttinAze jnmnaashH| janmanAze duHkhanAzaH iti (gau0 vR0 111 / 2 ) / vArtikakArAstu niHzreyasaM -punadRSTAdRSTabhedAt dvedhA bhavati / tatra pramANAdipadArthatattvajJAnAniHzreyasaM dRSTam / nahi kazcitpadArtho jJAyamAno hAnopAdAnopekSAbuddhinimittaM na - bhavatIti / evaM ca kRtvA sarve padArthA jJeyatayA apekSyanta iti / paraMtu niHzreyasamadRSTam AtmAdestattvajJAnAdbhavati / dRSTam pramANAdiparijJAnAt .. adRSTaM punarAtmAdeH prameyasya parijJAnAditi ityAhuH ( nyA0 ... vA0 1 pR0 12) / idAnIM matabhedena niHzreyasabhedA ucyante / . svAtavyaM mRtyu mokSaH iti cArvAkA AhuH / Atmocchedo mokSaH .. iti mAdhyamikAH / dharminivRttau nirmalajJAnodayo mahodayaH iti vijJAna---- vAdinaH / AvaraNamuktimuktiH ityArhatAH / brahmAMzikajIvasyAvidyA. .: prabhavamithyAjJAnanivRttI svasvarUpAdhigamaH iti mAyAvAdinaH advaitinaH For Personal & Private Use Only Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| zAMkaramatAnuyAyinaH / AnandamayaparamAtmani jIvAtmalayo muktiH iti tridaNDinaH / tatra layazca linggshriiraapgmH| liGgazarIraM ca ekAdazendriyANi pazca mahAbhUtAni sUkSmamAtrayAvasthitAni jIvAtmasukhaduHkhAvacchedakAni ( ki0 va0 pR0 9) / ekAdazendriyapaJcabhUtarUpasya liGgazarIrasya jIvAtmanyapagamo vizleSaH / sa eva pare brahmaNi jIvasya laya ityucyate ( nyA0 si0 dI0 pR0 26 ) / jIvasya liGgazarIrApagamo - mokSaH iti bhAskarIyAH / sarvakartRtvamekaM vihAya vAsudevasya sarvajJatvAdInAM kalyANaguNAnAmAptimattve sati bhagavadyAthAtmyAnubhavo mokSaH iti viziSTAdvaitavAdino raamaanujiiyaaH| jagatkartRtvalakSmIpatitvazrIvatsavarja bhagavajJAnAyattaniduHkhapUrNasukhaM mokSaH iti dvaitavAdino mAdhvAH / atra zruti: AnandaM brahmaNo rUpaM tacca mokSe pratiSThitam iti ( ma0 pra0 4) / sa ca mokSastanmate sArUpyasAlokyasAmIpyasAyujyabhedAccaturvidhaH / dvibhujakRSNena saha svAMzabhUtAnAM jIvAnAM goloke lIlAnubhavaH iti zuddhAdvaitavAdino vallabhIyAH / pAramaizvaryaprAptiH iti pAzupatazAstrajJA nakulIzAcAryAdayo mAhezvasaH / candracUDavapuSaH sataH pArvatyAliGganam iti kApAlikAH / pUrNAtmatAlAbhaH iti pratyabhijJAvAdinobhinavaguptAcAryAH / pAradarasapAnena dehasthairye jIvanmuktireva mokSaH iti rasezvaravAdino govindabhagavatpAdAcAryAdayaH / AtyantikI duHkhanivRttiH itti gautamIyA naiyAyikAH / AtyantikaduritanivRttiH iti nyAyaikadezinaH / duHkhAtyantAbhAva eva muktiH iti prAJcaH / duHkhanivRttiH (duHkhAnutpAdaH) iti kaNAdAdayo vaishessikaaH| svargAdiH iti mImAMsakAH / tatra duHkhasAdhanazarIranAze nityaniratizayasukhAbhivyaktirmuktiH iti tadekadezino bhaTTasarvajJAdayastautAtikAH / tatrApi nityasukhasAkSAtkAraH iti bhaTTAH / AtyantikaduHkhaprAgabhAvaparipAlanaM mokSaH iti praabhaakraaH| parA pazyantI madhyamA vaikharI iti vANIcatuSTaye prathamAyAH parAkhyAya] brahmarUpAyA vANyA darzanam iti paanniniiyaaH| prakRtyuparame (prakRtitadvikAropadhAnAdvilaye ) puruSasya svarUpeNAvasthAnam ahaMkAranivRttAbaudAsInyam AtyantikaduHkhatrayavigamo vA muktiH iti sAMkhyAH / For Personal & Private Use Only Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / puruSasya nirlepasya kaivalyenAvasthAnaM kaivalyam / puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyam svarUpapratiSThA vA cicchaktiH mokSaH iti pAtaJjalAH / UrdhvagatiH iti kecit / nirupaplavA cittasaMtatiH iti pare / agrima - cittAnutpAde pUrva cittanivRttiH ityapare / AtmahAniH ityeke / cittAnutpAdanaM nirodho vApavargaH ityanya AhuH iti ( nyA0 vA0 1 / 1 / 22 pR0 88 ) ( sarva0 ) ( si0 ca0 pR0 37 ) ( nyA0 si0 dI0 pR0 25) (vai0vi0 1|1|4 pR0 16 - 17 ) ( pAta0 sU0 4 | 34 ) / 2 maGgalam / 3 vijJAnam / 4 bhakti / 5 anubhAvaH / yathA paNDito hArthakRcchreSu niHzreyasakaraM vacaH ( bhAra0 sa0 lo0 169 ) tapo vidyA hi viprasya niHzreyasakaraM param (manu0 a0 12 lo0 104 ) ityAdI ( yAca0 ) / 414 niHzvAsaH - [ka] prANavAyorvyApAravizeSaH ( gau0 vR0 3 / 1 / 30 ) / yathA niHzvasya matkaradhRtaM nijamambarAntamAkRSya hanta calitaiva kathaM priyA me ( muku0 bhANa ) ityAdau / [kha] prANavAyornAsayA bahiniHsaraNam / yathA vRSalIphenapItasya niHzvAsopahatasya ca (manu0 a0 3 0 19 ) ityAdau / nikSepaH - samakSaM samarpaNaM nikSepaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 67 ) / nigadaH - 1 parapratyAyanArthA mantrA nigadAH ( jai0 nyA0 a0 2 pA01 adhi0 13 ) / 2 devatAsaMbandhabodhakaH padasamUho nigadaH / parasaMbodhanArthaloDanta padayuktapada samUho nigada ityanye ( kAvyapradIpodyote pR0 221 ) / - nigamaH - 1 nyAyazAstram / 2 tatra vizeSaH / 3 vedaH / yathA nigamakalpatarorgalitaM phalam ( bhAga0 1|1|3 ) zataM jIva zarado vardhamAna ityapi nigamo bhavati ( yAskanirukta0 ) ityAdau / nigamanam - (nyAyAvayavaH ) [ka] hetvapadezAtpratijJAyAH punarvacanaM nigamanam ( gau0 1 1 39 ) / tadarthazva hetoH vyAptiviziSTapakSadharmasya For Personal & Private Use Only Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 415 1 I apadezaH kathanam / pratijJAyAH pratijJArthasya sAdhyaviziSTapakSasya vacanam iti ( gau0 vR0 1|1|39 ) / sAdharmyAkte vaidhamryokte vA yathodAharaNamupasaMhniyate tasmAdutpattidharmakatvAdanityaH zabdaH iti nigamanam nigamyanteneneti pratijJAhetUdAharaNopanayA ekatra iti nigmnm| nigamyante samarthyante saMbadhyante / tatra sAdharmyakte tAvaddhetau vAkyam anityaH zabdaH iti pratijJA / utpattidharmakatvAt iti hetuH / utpattidharmakaM sthAyAdi dravyamanityaM dRSTam ityudAharaNam / tathA cotpattidharmakaH zabdaH ityupanayaH / tasmAdutpattidharmakatvAdanityaH zabdaH iti nigamanam / vaidhamryoktepi anityaH zabdaH utpattidharmakatvAt anutpattidharmakamAtmAdi dravyaM nityaM dRSTam / na ca tathA anutpattidharmakaH zabdaH / tasmAdutpattidharmakatvAdanityaH zabdaH iti / sarveSAmekArthapratipattau sAmarthya pradarzanaM nigamanam iti ( vAtsyA 1|1| 39 ) / [kha] vyAptiviziSTapakSadharmahetukathanapUrvakasAdhyaviziSTapakSapradarzakaH vyAptapakSadharmahetujJApyasAdhyaviziSTapakSabodhakaH tAdRzasAdhyabodhako vA nyAyAvayavaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 39 ) / [ga] anumiti hetuliGgaparAmarzaprayo ja kazAbdajJAnakAraNavyAptipakSadharmatAdhIprayuktasAdhyadhIjanakaM vAkyam ( ci0 ava0 2 pR0 82 ) / [gha] pakSe sAdhyopasaMhAraH ( ta0 bhA0 pR0 43 ) / [Ga ] hetusAdhyavattayA pakSapratipAdakaM vacanam ( ta0 dI 0 pR0 22 ) hetujJAnajJApyatvaviziSTasAdhyavadviSayakabodhajanakavAkyamityarthaH ( nIla0 1 2 (si0 2 pR0 22) / [ca] pakSe sAdhyasyAbAdhitatvapratipAdakaM vacanam ( ca0 2 0 25 ) / [ cha] abAdhitatvAsatpratipakSitatvatAtparyakaM vAkyam ( ta0 kau0 2 pR0 13 ) / [ ja ] liGgasaMbandhaprayuktanizcitasAdhyavattvavacanam / yathA parvatapakSakavahnisAdhyakadhUmahetukasthale parvato vahnimAn dhUmAdityAdau tasmAdagnimAniti tasmAttatheti vA vAkyaM nigamanam ( ta0 bhA0 pR0 43 ) ( ta0 kau0 2 pR0 13 ) ( ta0 saM0 ) / atra vyApripakSadharmatAviziSTadhUmastatpadArthaH / jJAnajJApyatvaM pacamyarthaH / tathA ca vyAptipakSadharmatAviziSTadhUmajJAnajJApyavahnimAnparvata iti bodhaH ( vAkya 0 2 10 15 ) / [ jha] kecittu For Personal & Private Use Only Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 nyAyakozaH / pratikUla pramANAbhAvasUcakaM pratijJopasaMhAravacanam / tacca tasmAttathA iti vAkyam ityAhuH / atrocyate asakRdanucintitAnAmavyAhatataranijopadezAnAm / prAmANyaparama sImnAM nigamanamidameva nikhila nigamAnAm // iti ( vedAnta 0 ) ( vAca0 ) / - nigrahaH - 1 [ka] parAjayaprAptiH ( vAtsyA 0 1 2 19 ) / yathA sAdhye nizcitamanvayena ghaTitaM bibhratsapakSe sthitiM vyAvRttaM ca vipakSato bhavati yattatsAdhanaM siddhaye / yatsAdhyaM svayameva tulyamubhayoH pakSe viruddhaM ca yattasyAGgIkaraNena vAdina iva syAtsvAmino nigrahaH // ( mudrArA0 1 0 5/10 ) ityAdau / [kha] khalIkAraH ( gau0 vR0 1 / 2 / 19) / [ga] parAhaMkAranirAkaraNam iti kecidAhuH / 2 bhartsanam / 3 sImA / 4 bandhanam / 5 anugrahAbhAvaH / 6 cikitsA / 7 niSiddhe pravRttasya tiraskAraH / 8 mAraNe pravRttivAraNAya nirodhaH / 9 nirodharUpayoge - nAbhyAsavairAgyAbhyAM manaso nirodhaH / yathAyogyamudAharaNe yathA nigrahAnugrahe zaktaH prabhurityabhidhIyate iti tasyAhuM nigrahaM manye vAyoriva sudukaram (gItA 0 a0 6 zlo0 34 ) iti ca ( vA0 ) / nigrahasthAnam - [ka] vAdinopajayahetuH zabdaprayogaH (ta 0dI0 pR045) / nigrahasya khalIkArasya sthAnaM jJApakamityarthaH / tallakSaNaM ca uddezyAnuguNasamyagjJAnAbhAvaliGgatvam / pratijJAhAnyAdyanyatamatvaM vA ityapi vadanti ( gau0 vR0 1 2 19 ) / [kha] kathAyAM parAjayaheturvAkyam (ta0 pra0 pR0 24 ) / [ga] iSTArthabhaGgarUpo virodhopi nigrahasthAnam iti tarkabhASAkRdAha ( ta0 bhA0 pR0 51 ) / [gha] hetvAbhAsaprayogaH ( gau0 0 vR0 1|1|1 ) ( ta0 bhA0 pR0 51 ) ( sarva0 pR0 243 akSa0 ) / yathA vipratipattirapratipattizca nigrahasthAnam ( gau0 12/60 ) ityAdau / tadarthazca vipratipattirviruddhA pratipattiH apratipattiH prakRtAjJAnam / tathA ca vipratipatti apratipatti etadanyataronnAyakadharmavattvam ( gau0 vR0 1 / 2 / 19 ) / yadvA viparItA vA kutsitA vA pratipattirvipratipattiH / vipratipadyamAnaH parAjayaM prApnoti I o For Personal & Private Use Only Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 417 nyaaykoshH| nigrahasthAnaM khalu parAjayaprAptiH / apratipattistvArambhaviSaye na praarmbhH| pareNa sthApitaM vA na pratiSedhati pratiSedhaM vA noddharati-(vAtsyA0 1 / 2 / 19) / nigrahasthAnAni khalu parAjayavastUnyaparAdhAdhikaraNAni prAyeNa pratijJAdyavayavAzrayANi tattvavAdinamatattvavAdinaM cAbhisaMplavante ( vaatsyaa05|2|1 avataraNam ) / nigrahasthAnAni dvAviMzatidhA / pratijJAhAniH pratijJAntaram pratijJAvirodhaH pratijJAsaMnyAsaH hetvantaram arthAntaram nirarthakam avijJAtArtham apArthakam aprAptakAlam nyUnam adhikam punaruktam ananubhASaNam ajJAnam apratibhA vikSepaH matAnujJA paryanuyojyopekSaNam niranuyojyAnuyogaH apasiddhAntaH hetvAbhAsazceti (gau0 5 / 2 / 1 ) (ta0 bhA0 pR0 51) (ta0 dI0 pR0 45) (pra0 pra0 pR0 25) / nityam-utpattivinAzazUnyaM vastu / anavacchinnasadbhAvaM vastu yddeshkaaltH| tannityaM vibhu cecchantItyAtmano vibhunitytaa|| (sarva0 saM0 pR0181 zaiva0 ) / nityatvaM ca [1] prAgabhAvApratiyogitve sati dhvaMsApratiyogitvam ( ta0 pra0 1 pR. 18) ( ta0 pra0 pR0 46 ) (vAkya0 1 pR0 3 ) / utpattinAzazUnyatvam iti samuditArthaH / atra dhvaMsetivyAptivAraNAya satyantam / prAgabhAvetivyAptivAraNAya vizeSyadalasya nivezaH ( ta0 pra0 1 pR0 18 ) / yathA paramANvAkAzAdInAM nityatvam / yathA vA Izvarasya tatsAkSAtkArasya ca nityatvam / yathA vA nityaH saMsargAbhAvotyantAbhAvaH (nyA0 ma0 1 pR0 11) ityaadau| [2 ] dhvaMsApratiyogitvam (ta0 dI0 1 pR0 7 ) / pradhvaMsavattvaviraho vA / yathA keSAMcinmate dhvaMsasya nityatvam / [3] avicchinnaparaMparAkatvam / yathA zAbdikamate varNAnAM nityatvam (vaac0)| [4 ] karmajJAstu yadakaraNe pratyavAyaH tattvaM nityatvam (nyA0 ma0 4 pR0 26 ) / pratyavAyasAdhanIbhUtAbhAvapratiyogitvamityarthaH / niyatanimittakatvamiti yAvat / tathA coktaM manunA akurvan vihitaM karma prAyazcittIyate naraH iti / nityaM sadA yAvadAyurna kadAcidatikramet / upetyAtikrame doSazruteratyAgadarzanAt // phalAzrutepsiyA ca 53 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 nyaaykoshH| .. tanityamiha kIrtitam iti ( ti0 ta0 ) ( vAca0 ) / idaM ca karmaNAM nityatvamiti jJeyam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 103 ) (ma0pra0) (la0 m0)| yadakaraNe pratyavAya ityatrAkaraNe ityasya vihitatatkAlInAkaraNa ityrthH| tena anyadA saMdhyAvandanAkaraNepi na kSatiH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 103 ) / tAdRzanityatvasyodAharaNaM yathA aharahaH saMdhyAmupAsIta ityAdau saMdhyopAsanAyA nityatvam ityAhuH (la0 m0)| atrocyate nityaM naimittikaM caiva nityanaimittikaM tthaa| gRhasthasya vidhA karma tannizAmaya putraka // paJcayajJAdikaM nityaM yadetatkathitaM tava / naimittikaM tathA cAnyat putrajanmakriyAdikam // nityanaimittikaM jJeyaM parvazrAddhAdi paNDitaiH iti (zrA0 ta0 ) ( mArka0 pu0 ) ( vAca0 ) / [5] nairantaryamiti kAvyajJA aahuH| nityasamaH--(jAtiH) [ka] nityamanityabhAvAdanitye nityatvopapatte. nityasamaH (gau0 5 / 1 / 35) / tadarthazca [1] anityasya bhAvaH anityatvam / tasya nityaM sarvakAlaM svIkAre anitye zabde nityatvaM syAt ityApAdanaM nityasamaH / ayamAzayaH / anityatvasya. nityamasvIkAre anityatvAbhAvadazAyAM tasyAnityatvaM na iti tasya nityatvApattiH / nahi daNDAbhAvadazAyAM daNDI ityucyate / ataH anityatvasya nityameva svIkAra ityabhyupagantavyam / tathA ca zabdasyApi nityatvApattiH ityaacaaryaaH| [2 ] vRttikArAstu anityasya bhAvo dharmastasya nityamabhyupagame anityatvenAbhyupagatasya nityatvaM syAt / yathA kSitiH sakartRketyatrAnityakSitedharmaH sakartRkatvaM tvayA kSitau nityamupeyate na vA / na cet tadA sAdhyAbhAvAdaMzato bAdhaH / atha kSitau nityameva sakartRkatvamupeyate tadA kSiternityatvaM syAt ityAhuH (gau0 vR0 5 / 1 / 35 ) / nityasamasyodAharaNaM yathA anityaH zabda iti pratijJAyate / tadanityatvaM kiM zabde nityamathAnityam / yadi tAvatsadA bhavati dharmasya sadAbhAvAddharmiNopi sadAbhAva iti nityaH zabda iti / atha na sarvadA bhavati anityatvasyAbhAvAnnAnityaH shbdH| evaM nityatvena pratyavasthAnAnnityasamaH For Personal & Private Use Only Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (vAtsyA0 5 / 1 / 35 ) / ayaM nityasamazca AcAryamate bAdhadezanAbhAsaH satpratipakSadezanAbhAsazca bhavati / vRttikAramate tu viruddhadezanAbhAso bhavati iti vijJeyam ( gau0 vR0 5 / 1 / 35 ) / [kha] dharmasya nityatvAnityatvavikalpAddharmiNi nityatvasAdhanam / yathA zabdasya yadanityatvaM bhavadbhirucyate tannityamanityaM vA / yadi nityaM tadA zabdavRttereva tasya sadAtanatvAcchabdasyApi tathAtvamAgatam / athAnityam tadA zabde kadAcidanityatvAbhAvostIti nitya eva zabdaH ityubhayathApi zabdasya nityatvamiti ( nIla0 pR0 45 ) / [ga] dharmasya tdtdruupviklpaanuppttitH| dharmiNastadviziSTatvabhaGgo nityasamo bhvet|| (taarkikrkssaa)| tahi vidham / sAdhAraNam asAdhAraNaM ca / tatrAyaM svvyaaghaatkm| dvitIyaM trividham / yuktAGgahInatvam ayuktAGgAdhikatvam aviSayavRttitvaM ceti ( sarva0 pR0 153 pUrNa0 ) / nityasamAsaH- ( samAsaH ) [ka ] svAntargatanAmasu vibhaktimAtraprakSepeNa yallabhyArthasyAbodhaH saH / yathA kRSNasarpa nirmakSika asura ityAdiH / atroktaM jayAdityena vibhaktimAtraprakSepAnnijAntargatanAmasu / svArthasyAbodhabodhAbhyAM nityAnityau samAsakau // iti / atra kRSNaH sarpaH makSikAyA niH na suraH ityAditastallabhyasya vaijAtyAderagrahAt lakSaNasamanvayaH ( za0 pra0 zlo0 32 pR0 40) / [kha] zAbdikAstu samasya mAnayAvatpadarahitavigrahavAkyasUcitaH samAsavizeSaH ityAhuH (vaac0)| nidarzanam [ka] udAharaNam ( prazasta0 2 pR0 28) / [kha] dRSTAntaH / yathoktaM mAyAvAdibhiH AtmA hyAkAzavajIvairghaTAkAzairivoditam / ghaTAdivaca saMghAtarjAtAvetannidarzanam // iti / atra bhASyam yadA mandabuddhipratipipAdayiSayA zrutyAtmano jAtirucyate jIvAdInAM tadA jAtAvupagamyamAnAyAmetannidarzanaM dRSTAnto yathoditamAkAzavadityAdIni iti ( zabdArthaci0 ) ( vAca0 ) / nidarzanAbhAsaH-udAharaNatvena bhAsamAnaH padArthaH / yathA nityaH zabdaH ... amUrtatvAt / yadamUrta tannityaM dRSTam yathA paramANuH yathA sthAlI yathA For Personal & Private Use Only Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / tamaH / ambaravadyat dravyaM tat kriyAvaddRSTam iti ( prazasta0 2 pR0 30 ) / sa ca dvividhaH sAdharmyanidarzanAbhAsaH vaidharmyanidarzanAbhAsazceti ( prazasta0 2 pR0 48 ) / 420 nididhyAsanam - [ka] zrutasyArthasya nairantaryeNa dIrghakAlamanusaMdhAnam / ( ta0 pra0 1 pR0 8 ) / tallakSaNaM ca nirantaraM vicAro yaH zrutArthasya gurormukhAt / tannididhyAsanaM proktaM tacaikAgryeNa labhyate // iti / tAbhyAM nirvicikitserthe cetasaH sthApitasya yat / ekatAnatvametaddhi nididhyAsanamucyate // ( paJcada0 1 / 54 ) iti ca / tAbhyAM zravaNamananAbhyAm ( vAca0 ) / yathA AtmA vAre draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsi'tavyaH ( zrutiH ) ityAdau ( nIla0 pR0 50 ) / [ kha ] materthe sajAtIyajJAnadhArAkaraNam ( pa0 ca0 pR0 20 ) / [ga] vijAtIyapratyayatiraskAreNa sajAtIyapratyayapravAhIkaraNam iti kecidAhuH (nIla0 ) / nidrA - 1 medhyAnADIsaMyogaH / 2 yogajadharmAnugRhItasya manaso nirindriya pradezAvasthAnam | yogAcAryAMstu 3 abhAvapratyayAlambano vRtti - vizeSaH ityAhuH / atra sUtram abhAvapratyayAlambanA vRttirnidrA (pAta0 sU0 1 / 10 ) iti / vivaraNaM ca jAgratsvapravRttInAmabhAvastasya pratyayaH kAraNaM buddhisattvAcchAdakaM tamaH / tadevAlambanaM viSayo yasyAH sA tathoktA vRttirnidrA iti ( vA0 ) / 4 suSuptiH iti vedAntinaH / nindA - doSavattayA khyApanam / yathA zuklayajuryAjJavalkya praNItatvAtpauruSeyam iti nindA | AropyamANadoSakathanamiti prAmANikAH / yathA vedanindAratAnmartyan devanindAratAMstathA / dvijanindAratAMzcaiva manasApi na cintayet // ( kUrmapu0 a0 15 ) ityAdau ( vAca0 ) / nindA ca nindakena pUrvakRtaM puNyaM hanti ( puru0 ci0 pR0 37 ) / nindArthavAdaH - [ ka ] aniSTaphalavAdaH / sa ca varjanArthaH / ninditaM na samAcaret iti (vAtsyA0 2 |1| 63 ) / nindArthavAdavAkyaM lakSaNayA niSedhyasya ninditatvabodhakatayA arthavadbhavati iti vijJeyam ( lau0 bhA0 1 For Personal & Private Use Only Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 421 T I pR0 54 ) / [kha] aniSTabodhanadvArA vidhyarthapravartakaM vAkyam / yathA sa eSa vA va prathamo yajJo yajJAnAM yajayotiSTomo ya etenAniSTvAthAnyena yajate (saH) garte patatyayamevaitajjIryate vA pramIyate vA ( zrutiH ) ityevamAdi ( vAtsyA0 2 / 1 / 64 ) ( gau0 vR0 2 |1| 64 ) / [ga] niSedhyanindAparaM vAkyam / yathA barhiSi rajataM na deyam ityAdiniSedhasya zeSaH sorodIt ( taitti0 saM0 1 / 5 / 1 / 1 ) asRgdhi rajatam ( zata0 brA0 ) ityAdi / anAmnAyate sorodIdyadarodIttadrudrasya rudratvam ( taitti0 saM0 125|1|1 ) iti / asminviSaye taittirIyasaMhitAyAM ( 2251 ) kathA zrUyate / pUrvaM devadaityasaMgrAmobhUt / tatra labdhaM dravyaM devaiH kaniSThabhrAturamernikaTe nikSiptam / tad dravyaM gRhItvA palAyamAnognirdevairniruddhaH snnrodiit| tannetrAbhruNo jAtasya rajatasyAmaGgalatvena rajatadakSiNAdAnanindA iti / asRgdha rajataM yo barhiSi dadAti purAsya saMvatsarAgRhe rudanti iti (zatapathabrA0 ) ( tai0 saM0 1 / 5 / 1 / 2 ) / asya vAkyasya niSedhyarajatanindAparatvamasti ( pra0 pra0 pR0 64 ) / tathA hi rajatasyAsRgrUpatvenAyogyatvAt RtAvRtvigbhyo rajatadakSiNAdAturyajamAnasya gRhe saMvatsarAtprAmodanarUpAniSTabodhanadvArA barhiSi rajatadakSiNAdAnaM nindatIti / yathA vA asatraM vA etadyadacchandomam (taitti0 saM0 714/2/3 ) ityaadishc| atrAyamabhiprAyaH / satraM chandomasUktayuktameva kartavyam / tathA akaraNe asatram iti nindeyam iti / [gha] aniSTasAdhanatvabodhanadvArA vidhyarthaprazaMsAvacanam / yathA tailakhImAMsasaMbhogI parvasveteSu vai pumAn / viNmUtrabhojanaM nAma prayAti narakaM dhruvam // ityAdi / atra nahi nindA nindyaM nindituM pravartate api tu vidheyaM stotum iti nyAyonusaMgheyaH (vA0 ) / nipAtaH - 1 adhodezasaMyogAnukUlavyApAraH / yathA payodharotsedhanipAtacUrNitA: ( kumAra0 5|24 ) kva ca nizitanipAtA vajrasArAH zarAste (zAku0 a0 1 ) ityAdau / 2 ( zabdaH ) yaH zabdaH kevale yAdRzasvArthe zabdAntarArthasya tAdAtmyenAnvayabodhaM pratyasamarthaH subAdipratyayebhyaH pratyekaM For Personal & Private Use Only Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 nyAyakozaH / bhinnaH sa tAdRzArthe bhedenAnvayabodhaM prati yogye nipAtaH / nipatatyarthe pUJcA - vaceSu iti nipAta: ( nirukte ) | kartari jvalAdi 0 NaH ( pANi0 sU0 I 3 / 1 / 140 ) / nAnAvidhArtheSu vRttyA svArthabodhakatayA patanazIla ityarthaH ( vAca0 ) / yathA cAdayo nipAtAH svArthe samuccayAdau nAmAdyarthasyAbhedenAnvayabodhaM pratyayogyAH / atra vipratipattiH cAdayo nipAtAH sArthakA vAcakatvAt / prAdadya upasargA eva dyotakAH iti naiyAyikA AhuH / prAdaya upasargA iva cAdayo nipAtA api dyotakA eva iti zAbdikA menire (vai0 sA0 nipA0 pR0 338 ) / atra kecicchAbdikA nAgojI bhaTTAdaya: upasargAtiriktanipAtAnAM dyotakatvavAcakatvobhayasvIkAraH iti avyayaM vibhaktisamIpa ( pA0 sU0 2 / 16 ) iti sUtrasthabhASye spaSTam ityAhuH ( vAca0 ) / sa cAyaM nipAtaH ca tu naJ punaH iva eva mA sma ityAdibhedAdbahuvidhaH ( za0 pra0 zlo0 10 TI0 pR0 12 ) / atra nipAtatvaM ca asattvArthakatve sati cAdigaNapaThitatvam iti zAbdikA AhuH / naiyAyikAstu zaktisaMbandhena nipAtapadavattvam ityAhuH (vai0 sA0 nipA0 pR0 335 ) / nipAtanam - ( zabdaH ) [ka] anyathA prAptasyAnyathoccAraNaM nipAtanam / [kha] zAstrAntarAprAptakAryaghaTitocAraNavat zabdasvarUpam / [ga] varNAgamAdinA anyathotpadyamAnaH sUtrAniSpAdyaH zabdavizeSo nipAtaH / yathA haMsa siMha ityAdizabdaH / taduktam bhavedvarNAgamAddhaMsaH siMho vrnnvipryyaat| gUDhotmA varNavikRtervarNanAzAtpRSodaram / / iti (si0 kau0 ) / varNA mAdiprakAraca smaryate / varNAgamo varSaviparyayazca dvau cAparau varNavikAranAzau / dhAtostadarthAtizayena yogastaducyate paJcavidhaM niruktam // sa (sArasvata 0 ) / atrArthe vyutpattiH nipatati svAvayavavarNavinAzAdinAnyathA niSpadyate iti nipAtaH ( kartari jvalAdi 0 NaH ) ( vA0 ) / nibandha: - 1 ekagranthopanibandhanam / yathA pramANaprameyayonyayadarzane nibandhanam (gau0 vR0 3 / 2 / 42 ) / 2 kAlavizeSe deyatvena pratizrutaM vastu / yathA dadyAdbhUmiM nibandhaM vA kRtvA lekhyaM ca lekhayet ityaad| For Personal & Private Use Only Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 423 3 parigaNitaM dravyam / yathA bhUryA pitAmahopAttA nibandho dravyameva vA ( yAjJa0 a0 2 zlo0 124 ) ityAdau iti vyavahArajJA AhuH . atra mitAkSarA nibandhaH ekasya parNabhArakasyeyanti parNAni tathA ekasya kramukaphalabhArakasyeyanti kramukaphalAni ityAdyuktalakSaNaH ( yAjJa0 mi0 2 lo0 124 ) iti / 4 mUtrarodharUpo rogavizeSaH iti bhiSajaH / 5 bandhanam 6 granthaH pranthavizeSazca / nibandhanam -- 1 [ka] prayuktam / yathA vAtAdinibandhanaM duHkhamityAdau / [kha] janyam / 2 hetubhUtam / atrArthe vyutpattirdraSTavyA nibadhyatenenAtra vA iti / 3 vINAyAstanInibandhanamUrdhvabhAgaH iti gAyakA AhuH ( vAca0 ) / : nimantraNam - Avazyake karmaNi zrAddhabhojanAdau pravartakaM vAkyam / yathA brAhmaNaprAtivezyAnAmetadevAnimantraNe ( yAjJa0 2 / 263 ) iti / nimantrayet pUrvedyurbrAhmaNAnAtmavAcchuciH ( yAjJa0 11225 ) iti ca / tacca nimantraNam bhavatAtra bhoktavyam ityAdi vAkyam ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 155 ) / atrocyate yasyAkaraNe pratyavAyastat nimantraNam iti / etacca nityam / atra nityatvaM ca pratyavAyasAdhanIbhUtAbhAvapratiyogitvam (vAca0 ) / yathA vA nimantraNArthaM dUtAMzca preSayAmAsa zIghragAn ( bhAra0 va0 a0 225 ) ityAdI ( vAca0 ) / nimantritatvam -- svakartavyatvaprakArakadhIjanakamapratyAkhyeyaM yadvAkyam tatpratipAdyatvam / yathA zrAddhe bhuJjIta bhavAn iha bhuJjIthAstvam ityAdau zrAddhe bhojanAya nimantrito bhavAn ityanubhavAnnimantritatvaM liGarthaH / atra svapadaM niruktapratipAdyatvAbhimatabhavadAdiparam / apratyAkhyeyatvaM ca pratyavAyajJanakapratyAkhyAnakatvam / tAdRzadhIjanakavAkyaM ca bhavatAtra bhoktavyam ityAdikaM nimantraNarUpam / tatpratipAdyo bhavadAdiH iti jJeyam / zrAddhamupakramya aninditenAmantrito nApagacchet iti zruteH sattvena tatpratyAkhyAne doSaH iti jJeyam / atra yasya pratyAkhyAne pratyavAyaH tannimantraNam For Personal & Private Use Only Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ piracha nyaaykoshH| . - iti vRddhasmaraNaM jJeyam / zrAddhe bhuJjIta bhavAnityatra liGarthanimatritatvaikadeze svakartavyatvabodhe dhAtvartho vizeSyatvenAnveti / tathA ca zrAddhabhojanadharmikA 2. yA svakartavyatvadhIH tajjanakavAkyapratipAdyo bhavAn ityAkAro bodhaH . (za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 155-156) / nimittamAtraguNatvam-asamavAyikAraNabhinnatve sati nimittakAraNaguNatvam (la0 va0 pR0 37 ) / yathA AtmavizeSaguNAnAM jJAnAdInAm nimittaguNatvameva / nimittam-1 ( kAraNam ) samavAyikAraNabhinnamasamavAyikAraNabhinnaM ca ke kAraNam / yathA turIvemAdikaM paTasya daNDacakrAdikaM ca ghaTasya nimitta___ kAraNam (ta0 saM0 ) ( ta0 kau0 pR0 8) / yathA vA Atmano :: vizeSaguNA nimittakAraNAni ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 88-89) / - samavAyikAraNatAbhinnA asamavAyikAraNatAbhinnA ca yA kAraNatA .. tadvadityarthaH (ta0 kau0 1 pR0 8) / svagatarUpasya samavAyikAraNe . daNDAdau yathAzrutalakSaNAsattvena nAtivyAptiH iti jJeyam / apariNAmitve - sati yatkAraNaM tannimittakAraNam iti madhvamatAnuyAyina AhuH - (pra0 ca0 pR0 14) / 2 prayojakam / yathA rodhane bandhane cApi - yojane ca gavAM rujaH / utpAdya maraNaM vApi nimittI tatra lipyate // / (agira0 ) ityaadau| 3 jJApakam / yathA zakunAdi kAryavizeSe nimittam / atrodAhriyante yathA nimittaSu ca sarveSu hyapramatto bhavennaraH -jI (smRtiH) nimittAni ca pazyAmi viparItAni kezava (giitaa01||31) : mayaivaite nihatAH pUrvameva nimittamAtraM bhava savyasAcin (giitaa011|33) 1. ataH kAlaM pravakSyAmi nimittaM karmaNAmiha ( ti0 ta0 bhaviSyapu0 ) - ityAdIni ( vaac0)| yathA vA aniyatanimittakaM naimittikaM karma ityAdau putrajanmagrahaNAdi jAteSTisnAnAdau nimittam (ma0pra0 4 pR0 --.60) / atrocyate nimittamAtramAzritya yo dharmaH saMpravartate / naimittikaH - sa vijJeyaH prAyazcittavidhiryathA // iti (mala0 ta0 ) ( vAca0 ) / 4 zAbdikAstu uddezyam phalaM vA / yathA nimittAkarmayoge iti For Personal & Private Use Only Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 425 vArtike nimitta phalam ityAhuH (si0 kau0 ) / 5 zaravyam iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / nimittatvam-1 [ka] kriyAjanikA yA viniyojyatvenecchA tadviSaya tvam / yathA carmaNi dvIpinaM hantItyAdau carmAdInAM nimittatvam (gadA0 vyu0 kAra0 7 pR0 116 ) / atra viniyojyatvenecchA ca idaM carma hananena mama prApyatAm iti prApyatvaprakArakecchA / tathA ca carmaNi dvIpinaM hantItyAdau hananAdikriyAjanikA yA viniyojyatvenecchA tadviSayatvaM carmAdau nimittatvam iti vijJeyam / samuditazlokastu carmaNi dvIpinaM hanti dantayorhanti kuJjaram / kezeSu camarI hanti sImni puSkalako hataH // iti ( si0 ko0)| sImA aNDakozaH / puSkalako gandhamRgaH / atra nimittAtkarmayoge ( vArtikam ) ityanena saptamI yatkicitkarmaprakArakabodhajanakadhAtuyoge prayujyate / tadarthazca dvIpyAdirUpakarmayoge nimittaacrmaadiruupaatsptmii| nimittaM hi phalam / yogastu saMyogaH samavAyo veti / iyaM saptamI prakRtyarthacarmA dehananAdikriyAnimittatvaM bodhayati / tathA ca saptamyarthaH svaviSayakatAdRzecchAdhInatvam / tasya kriyaayaamnvyH| tadekadezaviSayitAyAM nirUpakatvena prakRtyarthasyAnvayaH (ga0 vyu0 kA0 7 pR0 116 ) ( kA0 vyA0 pR011)| svapadArthazcarma / evaM ca carmAdiviSayakecchAdhInA yA vyAghrakarmikA hananakriyA tatkartA iti vaakyaarthbodhH| [kha] phltvenecchaavissytvm| yathA carmaNi dvIpinaM hantItyAdau sptmyrthH| atrAyaM vizeSo jnyeyH| carmAsmakaphalasya siddhatayA svarUpaphalavattvenaivecchA prayojyatvena dhAtvarthenveti / tathA ca carmaprakArakecchAprayojyadvIpihananAnukUlakRtimAn iti bodhaH iti ( kA0 vyA0 pR0 11) / [ga] zAbdikAstu phalatvam uddezyatvaM vA nimittatvam / yathA nimittAtkarmayoge ityAdI ityAhuH / 2 phltvenecchaa| yathA mazakanivRttau dhUmaM karotItyAdau saptamyarthaH / atra mazakanivRttiH phalam / saptamyarthasya mazakanivRttIcchAyAH prayojyatvasaMbandhena karotItyarthenvayaH / tathA ca mazakanivRttIcchAprayojyadhUmakaraNAzrayaH iti bodhaH ( kA0 vyA0 pR0 11 ) / 54 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 nyaaykoshH| nimeSaH-laghvAkSarasamA mAtrA nimeSaH parikIrtitaH (ahorAtrazabde dRzyam ) / niyatatvam-1 vyApakatvam / yathA 'niyatasAmAnAdhikaraNyaM vyAptiH . ityAdI vaDhedhUmavyApakatvam ( nyA0 bo0 2 pR0 14 ) ( nIla0 2 ... . pR0 20) / yathA vA anyathAsiddhizUnyasya niyatA pUrvavartitA kAraNatvaM bhavet (bhA0 50 zlo016 ) ityatra kAraNabhUtadaNDAdigatapUrvavRttitvasya ghaTAdikAryaniyatatvam / atra sAmAnAdhikaraNyasaMbandhena ytr| daNDAdau kArya tatra svarUpasaMbandhena pUrvavRttitvam iti rItyA vyApteH sattvena pUrvavRttitvasya vyApakatvaM bodhyam / 2 niyamayuktatvam iti yogina AhuH / niyamaH-1 [ka] tadvadanyAvRttitvam / vyAptiriti yAvat (ga0 siddhA0 ) / yathA kArye kAraNaniyamaH ityatra kArye kAraNavadanyAvRttitvarUpo niyamaH / yathA dhUme vahnimadanyAvRttitvam / [kha ] vyApyatvam (ga0 satpra0 pR0 22) / yathA svasAdhyaviparItenAniyamAt (ci0 2 satpra0 pR0 97 ) ityAdau / [ga] tanmAtrasattvam / yathA sAhacaryaniyamaH ityAdau (vAkya 0 2 pR0 13) / atrAyamarthaH / sAhacarya sAdhyaniSThahetusAmAnAdhikaraNyam / tanniyamaH tanmAtrasattvam / tadvirodhya. sattvamiti yAvat / virodhi ca hetusamAnAdhikaraNAbhAvapratiyogitvam / yAdRzavaharyAdRzadhUmasAhacarya tasminna tadavyApakatvam iti virodhaH / anugataikavyaktau tu ekAdhikaraNAvacchedenAsattvam virodhaH iti (vAkya02 pR. 13 ) / 2 vyApakatvam / 3.dharmajJAstu prtyvaayjnkiibhuutaabhaav| pratiyogitvam / ayogavyavaccheda iti paryavasitorthaH / yathA Rtau svadArAnupeyAdityAdau liGarthaH ityAhuH / atra niyamAthaikadeze abhAva RtvAdikAlasyAvacchedakatvenAnvayAt RtukAlAvacchedyatvaviziSTasya pratyavAyajanakIbhUtAbhAvasya pratiyogi svadAragamanam ityAkArako bodhaH / yadvA pratyavAyahetutvam abhAvazca dvayaM tatra liGarthaH / tena pratiyogividhayA dhAtvarthasyAvacchedyatvena ca kAlasyAnvayinyabhAve liGA pratyavAyahetutvasya bodhanAt RtukAlAvacchedyaH svadAragamanAbhAvaH pratyavAyahetuH ityAkAra eva tatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 158) / 4 zauca For Personal & Private Use Only Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMtoSatapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni niyamAH ( pAta yogasU0 2 / 32) ' iti yogAGgavizeSAH iti yogina AhuH ( gau0 vR0 4 / 2 / 44 ) / .. 5 tattadvyApAreSu bhagavatpreraNam iti vedAntino madhvAcAryAnuyAyinaH prAhuH / 6 pratijJA / 7 svIkAraH / 8 AgantukasAdhanakarmarUpaM vratam / 9 niyantraNA / 10 nizcayaH ityAdi (vAca0 ) / niyamavidhiH-(vidhiH ) [ka] yatrobhayoH prAptAveko niyamyate tatra . niyamavidhiH / yathA vrIhInavahanti (zrutiH ) ityAdau ( si0 ca0 4 pR0 33 ) / atra niyamaH ayogavyavacchedaH ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 178 ) / atra vrIhiSuH nakhavidalanamusalAvahananayoH prAptau musalAvahananameva niyamyate ( si0 ca0 4 pR0 33 ) / niyamavidheH prayojanaM ca etadvidhyabhAve darzapUrNamAsAdikeSu vrIhiSUtpattivAkyAvagatapuroDAzopayogitaNDulaniSpattyanukUlavaituSyakAryAyAvahananavat kadAcinnakhavidalanamapi prApnuyAditi tasminpale avahananasya prAptyabhAvAt kAryAnyathopapatteravahananasya pAkSikI prAptiH syAt / satyasminvidhau avahananenaiva vaituSyaM kAryam iti niyame sati vidalanaM sarvAtmanA nivartata iti niyamavidhirayam / na ca vaituSyasya nakhavidalanenApi saMbhavAdavahanananiyamo vyarthaH / prayojanAbhAvAditi vAcyam / avaghAtenaiva vaituSyakaraNe kiMcidadRSTaM janyata ityadRSTAGgIkArAt ( mImAM0 pari0 ) ( vAca0 ) / [kha] pakSe aprAptasya niyAmako vidhiH / yathA vrIhInavahanti iti ( ma0 pra0 4 pR0 62) / [ga] nAnAsAdhanasAdhyakriyAyAmekasAdhanaprAptAvaprAptasyAparasAdhanasya prApako vidhiH iti mImAMsakA AhuH ( lau0 bhA0 pR0 39) / [gha ] yo vidhiH pakSe aprAptamartha niyamayati saH / yathA vrIhInavahanti iti ( mImAM0 pri0)| [6] anya nivRttiphalakasiddhaviSayakavidhiniyamavidhiH iti zAbdikA vadanti / pare ... tu yatra kriyAyAM vikalpena kArakAnvayaH saH / yathA yAjanAdhyApana. pratigrahairbrAhmaNo dhanamarjayet ityAdau niyamavidhiH ityAhuH ( ta0 pra0 .. kha0 4 pR0 108) / For Personal & Private Use Only Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / niyAmakatvam - 1 prayojakatvam / 2 niyamakArakatvam / yathA kAraNasya kArya pratiniyAmakatvam ityatrAdRSTakAlAdeH kAryamAtraM prati niyAmaka - tvam / 3 nirAsakatvam / yathA lokaprasiddhamevaitadvAri vaherniyAmakam ( kAmanda 0 ) ityAdau ( vAca0 ) / 428 niyogaH - 1 [ka] evaM kuru ityAjJA ( ki0 va0 6 ) / yathA putro - tpAdanAya vidhavAyA niyojanam / atrocyate / ukto niyogo manunA niSiddhaH svayameva hi iti ( bRhaspatiH ) / tathA hi nAnyasmin vidhavA nArI niyoktavyA dvijAtibhiH / anyasmin hi niyuJjAnA dharmaM hanyuH sanAtanam || nodvAhikeSu mantreSu niyogaH kIrtyate kacit / na vivAhavidhAvuktaM vidhavAvedanaM punaH / iti ( manu0 a0 9 zlo0 64-65 ) / [[kha] preraNam / [ga] iSTasAdhanatvAdibodhanena pravartanam / [gha] kecittu pravartakajJAnopadhAyakatA nirvAhakavyApAraH / yathA svargakAmo yajeta ityAdau yogyatayA niyogo bodhyata ityAhu: ( vAca0 ) / 2 avadhAraNam / yathA tatsiSeve niyogena sa vikalpaparAGmukhaH ( raghu0 sa0 17 zlo0 49 ) ityAdau / atra kauTilyaH anenaivopAyena nAnyena iti niyogaH iti ( raghu0 TI0 17149 ) / niyojakatvam ---- tatkAmikRtisAdhyatayA pratIyamAnatvam ( nyA0 ma0 4 pR0 63 ) / yathA prAbhAkaramate vidhyarthasyApUrvAtmakasya kAryasya niyojakatvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 111 ) / niyojyatvam - [ka] pravartanIyatvam / tacca pravartanAkarmatvam / pravartanAkarmatvaM tajjanyapravRttimattvam ( vAca0 ) / yathA svargakAmo yajeta ityAdau svargakAmo yAge niyojyaH ( ci0 4 ) / [kha] kecittu pravartakajJAnopadhAyakatvam ityAhuH ( vAca0 ) / 1 nir - ( avyayam ) 1 viyogaH / yathA niHsaGga ityAdau / 2 atyayaH / yathA nirmegham ityAdau / 3 AdezaH / yathA nirdezaH ityAdau / 4 atikramaH / yathA niSkrAntaH ityAdau / 5 bhogaH / yathA nirvezaH For Personal & Private Use Only Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| karaze ityaadau| 6 nizcitam / yathA nizcitamityAdau / ( gaNaratna0 ) / 7 niSedhaH / yathA nirmakSikam ityAdau / ayaM zabdaH prAdiH sAnto rAntazceti vijJeyam ( vAca0 ) / niranuyojyAnuyogaH- ( nigrahasthAnam ) [ka] anigrahasthAne nigraha sthAnAbhiyogo niranuyojyAnuyogaH ( gau0 5 / 2 / 22 ) / nigrahasthAnalakSaNasya mithyAdhyavasAyAdanigrahasthAne nigRhItosIti paraM bruvanniranuyojyAnuyogAnnigRhIto veditavya iti ( vAtsyA0 5 / 2 / 22 ) / avasare yathArthanigrahasthAnodbhAvanAtiriktaM yannigrahasthAnodbhAvanaM tat ityarthaH / etena avasare nigrahasthAnodbhAvane ekanigrahasthAne nigrahasthAnAntarodbhAvane ca nAtivyAptiH (gau0 vR0 5 / 2 / 22 ) / [kha] nigrahasthAnarahite nigrahasthAnodbhAvanam (nIla0 pR0 46 ) / soyaM caturdhA / chalam jAtiH AbhAsaH anavasaragrahaNaM ca ( gau0 vR0 5 / 2 / 22) (di. 1) (tA0 ra0 pari0 3 zlo0 151 ) ( sA0 saM0 pR0 117 ) / . nirarthakam-1 ( nigrahasthAnam ) asya saMbhavaH pramAdAt ityavadheyam (gau0 vR0 5 / 2 / 8 ) / [ka] varNakramanirdezavannirarthakam ( gau0 5 / 2 / 8 ) / tadarthazca varNAnAM krameNa nirdezo jabagaDetyAdiprayogaH tattulyo nirdezaH iti (gau0 vR0 5 / 2 / 8) / yathA nityaH zabdaH kacaTatapAH jabagaDadaztvAt jhabhaJghaDhadhavat iti / evaMprakAra nirarthakam / abhidhAnAbhidheyabhAvAnupapattAvarthagaterabhAvAdvarNA eva krameNa nirdizyanta iti ( vAtsyA0 5 / 2 / 8) / [kha samayabandhavyatirekeNAvAcakapadaprayogaH ( gau0 vR0 5 / 2 / 8 ) ( di. 1) / samayabandhavyatirekeNeti vizeSaNadAnena yatra apabhraMzena vicAraH kartavyaH iti samayabandhastatrApabhraMze na doSaH / atra vAcakatvaM zaktyA nirUDhalakSaNayA zAstraparibhASayA vA bodhyam ( gau0 vR0 5 / 2 / 8) / [ga] avAcakazabdaprayogaH / yathA zabdo nityaH jabagaDadaztvAt ityAdi ( nIla0 pR0 45 ) / 2 kAvyadoSavizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / atrocyate nirarthakaM tuhItyAdi pUraNaikaprayojanam iti ( candrA0 ) / 3 niSphalam / For Personal & Private Use Only Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - yathA prasAdo niSphalo yasya krodhazcApi mirarthakaH ( bhA0 u0 a035) itthaM janma nirarthakaM kSititaleraNye yathA mAlatI ( sA0 da0 ) ityAdau iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / nirAkAsam-anAkAGkSam / zAbdabodhopayogyAkAGkSAzUnyamiti yAvat / - yathA teSAM vAkyaM nirAkAGkSam ( kAtyA0 zrI0 1 / 3 / 2 ) ityAdau / niriSTakaH-punaH prayogAnaha ityarthaH / iSTAnnirgato nirissttH| kutsito niriSTo niriSTakaH iti vyutpatteH / yathA bhojana upayuktaM kadalIparNa prakSAlyApi na punastacchiSTAH svIkurvanti (jai0 nyA0 a0 11 pA0 3 adhi0 12) / niruddham--niruddhasakalavRttikaM saMskAramAtrazeSaM cittaM niruddhamiti bhaNyate / (sarva0 saM0 pR0 356 pAtaJja0 ) / nirupAkhyam-[ka] niHsvarUpam ( ratnaprabhA0 ) / [kha] pramANa mAtrAviSayosatpadArthaH / yathA vandhyAputrazazazRGgakUrmaromAdi / idamevAlIkamityucyate / tucchamiti vedAntibhirucyate / abhAvapadArtha iti kecidaahuH| nirUDhaH-1 zaktitulyalakSaNayArthabodhakaH zabdaH / yathA pUrvadravyasvAmi saMbandhAdhInaM tatsvAnyuparame yatra dravyenyasvatvam tatra nirUDho dAyazabdaH iti jImUtavAhanenokto nirUDhazabdaH ( vIramitro0 a0 2 dAyabhAga0 pR0 522 ) / 2 dharmajJAstu pazuyAgavizeSaH / yathA nirmita aindrAnaH (Azva0 zrI0 3 / 84 ) aindrAgno nirUDho nAma pazuH kartavyaH ityAdau ityAhuH ( vAca0 ) / nirUDhalakSaNA--( lakSaNA) [ka] anAditAtparyaviSayIbhUtArthaniSThA lakSaNA (ta0 pra0 kha0 1 pR0 43 ) ( ga0 vyu0 kA0 1) / atra tAtparyenAditvaM ca svajJAnajanyazAbdabodhadhvaMsakAlInasvajJAnajanyazAbdabodhasAmAnyakatvam ( kRSNa0 ) / tadanvayazca anAditAtparya For Personal & Private Use Only Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| * vakturicchA tadviSayIbhUto yorthaH tanniSThA zakyasaMbandharUpA lakSaNA iti| * yathA ratho gacchatItyAdau tibAkhyAtasyAzrayatve nirUDhalakSaNA ( di0 4 .. pR0 175 ) / yathA vA karmaNi kuzala ityAdau / atra kuzAMlAti iti vyutpattyA kuzalapadaM darbhAdAnakartari yaugikam / vivecakatvasArUpyA: pravINe vartamAnamanAdivRddhavyavahAraparaMparAnupAtitvenAbhidhAnavatprayojana manapekSya pravartate ( sarva0 pR0 373 paat0)| [kha] lakSyatAvacchedakIbhUtatattadrUpeNa pUrvapUrvaM prtyaayktvaanniruuddhaa| yathA aruNayA piGgAkSyA ekahAyanyA (gavA) somaM krINAti ityAdAvAruNyAdiprakAreNa tadAzrayadravyAnubhAvakatvAdaruNAdipadasya AruNye nirUDhalakSaNA ( za0. pra0 zlo0 24 TI0 pR0 31 ) ( lau0 bhA0 pR0 17-18) / [ga] kecittu ( zAbdikAdayaH ) vyAkaraNakozAdihetutaH prasiddhArthe zaktitulyA lakSaNArUpA zabdasyArthabodhanazaktiH ityAhuH (vaac0)| [5] nirUDhA lakSaNAH kAzcitsAmarthyAdabhidhAnavat (sarva0 pR0 374 paat0)| nirUDhiH-1 nirUDhalakSaNA / 2 kAvyajJAstu prasiddhiH / yathA catasRSvapi te vivekinI nRpa vidyAsu nirUDhimAgatA ( kirAta0 sa0 2 zlo0 4 ) ityaadaavityaahuH| nirUpakatvam-1 svruupsNbndhvishessH| yathA daNDo ghaTasya kAraNam ityAdI ghaTaniSThakAryatAnirUpakatvaM daNDaniSThakAraNatAyAm / yathA vA bhUtale ghaTaH ityAdI bhUtalaniSThAyA AdhAratAyA nirUpakatvaM ghaTaniSThAgheyatve / yathA vA ghaTasya jJAnam ityAdau jJAne ghaTaniSThaviSayatAnirUpakatvam / evamanyatrApi nirUpyanirUpakabhAvo jJeyaH / atrAyaM niyamaH yannirUpitaM yadbhavati tannirUpakaM tat iti / 2 tajjJAnajanakajJAnaviSayatvam (ga0 ava0 hetu0)| yathA vRkSAdvibhajeta ityAdau vibhAgasya vRkSa niSThAvadhitAnirUpakatvam / 3 pratiyogitvam iti kecidAhuH / nirUpaNam-1 jJAnAnukUlazabdaH / lakSaNasvarUpaprAmANyAdiprakArakajJAnA nukUlavyApAraH iti phalitorthaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 3 ) ( dAyabhA0 zrIkRSNa ) / yathA atha zabdo nirUpyate (nyA0 ma0 4 pR0 1) For Personal & Private Use Only Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 nyaaykoshH| ityAdau / yathA vA dravyaM nirUpayatItyAdau nirUpayatyarthaH / atra tAdRzaviziSTaikArthasya dhAtvarthasya ekadeze jJAnAMze dravyasya dvitIyArthaviSayatAnirUpitaviSayitayAnvayaH ( ga0 vyu0 kA0 2 pR0 46 ) / tathA ca dravyaviSayakajJAnAnukUlazabdaprayogakartA iti bodhaH / yathA vA atha hetvAbhAsAstattvanirNayaprayojakatvAnnirUpyante (ci0 2) ityAdau / atredaM bodhyam / nirUpaNapratijJAphalaM tu ziSyAvadhAnameveti (ma0pra03 pR0 33 ) / 2 vicAraH / 3 nidarzanam / 4 AlokaH iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / nirUpitatvam-svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA rAjJaH puruSa ityAdau puruSaniSTha... svatve raajnisstthsvaamitvniruupittvm| ziSTaM tu nirUpakatvazabde draSTavyam / nirUpyatvam-nirUpitatvam / nirodhaH-cittasyAvasthAvizeSaH / nirudhyantesminprANAdyAzcittavRttayaH iti ____vyutpatteH ( sarva0 saM0 pR0 365 pAtRJja0 ) / nirgamaH-putryudvAhastu nirgamaH ( pu0 ci0 pR0 450 ) / nirjaraH--AsravaH karmaNAM bandho nirjarastadviyojanam (AItadarzanam ) / nirjarA-[ka] arjitasya karmaNastapaHprabhRtibhirnirjaraNaM nirjarAkhyaM tattvam ( sarva0 pR0 80 aaii0)| [kha] yatkarma tapobalAtsvakAmanayodayAvaliM pravezya prapadyate tatkarma nirjarA / yadAha saMsArabIjabhUtAnAM karmaNAM jaraNAdiha / nirjarA saMmatA dvedhA sakAmAkAmanirjarA // smRtA sakAmA yaminAmakAmA tvanyadehinAm iti (sarva0 saM0 pR0 80 aaii0)| nirNayaH-1 [ka] tadabhAvAprakArakaM tatprakArakaM jJAnam ( gau0 vR0 1 / 1 / 41) (ta0 bhA0 pR0 44 ) / yathA ghaTe ayaM ghaTaH iti jJAnam / atrocyate / nirNayo vizeSadarzanajamavadhAraNam saMzayavirodhi / tat dvividham / pratyakSam anumAnaM ca / tatrAdyaM yathA sthANupuruSayorUrkhatAmAtrasAdRzyAlocanAdvizeSeSu pratyakSeSUbhayavizeSAnusmaraNAt kimayaM sthANuH For Personal & Private Use Only Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 433 puruSo vA iti saMzayotpattI ziraHpANyAdidarzanAt puruSa evAyam ityavadhAraNajJAnaM pratyakSanirNayaH / dvitIyaM yathA viSANamAtradarzanAt gaurgavayo vA iti saMzayotpattau sAsnAmAtradarzanAt gaurevAyam ityavadhAraNajJAnam anumAnanirNayaH iti ( prazasta0 2 pR0 32 ) / [kha] vimRzya pakSapratipakSAbhyAmarthAvadhAraNaM nirNayaH ( gau0 111141 ) / tadarthazca vimRzya saMdihya pakSapratipakSAbhyAM sAdhanopAlambhAbhyAmarthasyAvadhAraNam / tadabhAvAprakArakaM tatprakArakaM jJAnamityarthaH / yadyapyetAvadeva nirNayasAmAnyalakSaNaM tathApi vimRzyetyAdikaM jalpavitaNDAsthalIyanirNayamadhikRtya / taduktaM bhASye zAstre vAde ca vimarzavarjamiti / evaM pratyakSataH zabdAca nirNaye na vimarzapakSapratipakSApekSeti (gau0 vR0 1 / 1 / 41 ) (vAtsyA0 1 / 1141) / atrAyaM vizeSo jJeyaH / nirNayastattvajJAnam pramANAnAM phalam (vAtsyA0 1 / 1 / 1 pR0.6 ) ( ta0 bhA0 pR0 44 ) / nirNayastattvajJAnaM pramANAnAM phalam / tacca yadA vastvantaraparicchedahetutvena nopAdIyate tadA phalam / yadA tena paricchinatti tadA pramANam iti na vyavatiSThate pramANaphalabhAvaH- (nyA0 vA0 1 pR0 19) / sthApanA sAdhanam / pratiSedha upAlambhaH / tau sAdhanopAlambhau pakSapratipakSAzrayau vyatiSaktAvanubandhena pravartamAnau pakSapratipakSAvityucyate / tayoranyatarasya nivRttirektrsyaavsthaanmvshyNbhaavi| yasyAvasthAnaM tasyAvadhAraNaM nirNayaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 41) / [ga] yathArthAnubhavaparyAyA pramitinirNayaH ( sarva0 saM0 pR0 239 akSapA0 ) / 2 adhikaraNAGgavizeSaH iti mImAMsakA AhuH / atrocyte| viSayo vizayazcaiva pUrvapakSastathottaram / nirNayazceti paJcAGgaM zAstredhikaraNaM smRtam // iti / 3 siddhAnta siddhavicAryavAkyatAtparyAvadhAraNamiti sAMgkhyA AhuH (sAMkhya0 ko0)| nirdezaH-1 [ka] zabdaprayogaH (gau0 vR0 5 / 2 / 8 ) / yathA varNa kramanirdezavannirarthakam (gau0 5 / 2 / 8 ) ityAdau / [kha] uccAraNam / yathA anunAsika iti nirdezAt ityAdI nirdizyamAnasyAdezA bhavanti (si0 kau0 ) ityAdau ca / [ga] yatkiMcidarthapratipAdakaH zabdaH / 55 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 nyAyakozaH / yathA sAdhyanirdezaH pratijJA ( gau0 1|1|33 ) ityAdau / [ gha ] pratipAdakaH zabdaH / yathA OM tatsaditi nirdezo brahmaNastrividhaH smRtaH ( gItA a 17 zlo0 23 ) ityAdau / 2 nirNayena kathanam / yathA atuSatpIThamAsanne niradicca kAJcanam ( bhaTTiH ) ityAdI / 3 upadezaH / 4 zAsanam AjJA / 5 vetanam / yathA kAlameva pratIkSeta nirdezaM bhRtako yathA ( purANam ) ityAdau ( vAca0 ) / nirdhanaH- bhAryA dAsazca putrazca nirdhanAH sarva eva te / yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam // ( jai0 sU0 vR0 a0 6 pA0 1 sU0 13 ) / I 1 nirdharmakatvam -- 1 kiMcinniSThaprakAratvAnirUpakatvam / yathA nirvikalpakajJAnasya nirdharmakatvam / 2 mAyAvAdinastu svabhinnadharmazUnyatvam / yathA brahmaNo nirdharmakatvam iti vadanti ( di 0 1 ) | nirdhAraNam [ka] vizeSasya svetarasAmAnyavyAvRttadharmavattvam / yathA narANAM kSatriyaH zUratamaH nareSu vA ityatra ( za0 pra0 zlo0 93 TI0 pR0 128 ) / kha ] jAtyAdivizeSaNaviziSTayaddharmAvacchinnasya tAdRzavizeSaNazUnyataddharmAvacchinna vyAvRttatvaviziSTavidheyavattayA pratipAdanam / jAtyAdayaH jAtiguNakriyAsaMjJAH / tathA ca narANAM kSatriyaH zUra ityAdau jAtiH kSatriyatvam tacca tadvizeSaNaM ca tena viziSTo yaddharmAvacchinnaH naratvarUpasAmAnyadharmAvacchinnaH tasya tAdRzavizeSaNam kSatriyatvam tena zUnyastaddharmAvacchinna: naratvAvacchinnaH tasmAdvyAvRttatvam avRttitvam tena viziSTam sahitam vidheyam zauryam tadvattayA pratipAdanam iti / narebhyo rAkSasAH zUratamAH ityAdau rAkSasatyAdivizeSaNaviziSTe tacchUnyanarAdivyAvRttazUratamatva vivakSAyAmapi na niruktanirdhAraNam / rAkSasatvAdiviziSTasya naratvAdisAmAnyadharmAnavacchinnatvAt / ato nAtivyAptiH / narANAM kSatriyaH zUratama ityAdau kSatriyAdiniSThazUratamatvAdau narAdisAmAnyavyAvRttatvabAdhAt asaMbhavaH / ataH zUnyatvAntaM vyAvRttyavadhestaddharmAvacchinnetyasya vizeSaNaM dattam / tAdRzakSatriyatvajAtirUpavize For Personal & Private Use Only Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| SaNazUnyAdbrAhmaNAdezca vyAvRttaH kSatriyo bhavati / narANAM kSatriyaH zUraH nareSu vA / adhvagAnAM rathagAminaH zIghratarAH adhvageSu vA / gavAM kRSNA saMpannakSIrA goSu vA ityAdau yatazcaH nirdhAraNam (pA0 sU0 2 // 3 // 41 ) ityanena SaSThIsaptamyau vidhiiyte| sUtrArthazca jAtyAdivizeSaNaviziSTayaddharmAvacchinnasya tAdRzavizeSaNazUnyataddharmAvacchinnavyAvRttatvaviziSTavidheyavattayA pratipAdanam taddharmAvacchinnArthakapadAt SaSThIsaptamyau iti / etaduktaM bhavati / jAtiguNakriyAsaMjJAviziSTasyaikadezasya yataH svaghaTitasamudAyAtsvetarasamudAyaghaTakavyAvRttadharmakaraNakaM pRthakkaraNaM tadvAcakAt SaSThIsaptamyau sta iti / atra svetarArthasya samudAyaghaTakArthe abhedenAnvayaH / udAharaNAni tu nRNAM nRSu vA brAhmaNaH zreSThaH / gavAM goSu vA kRSNA bahukSIrA / gacchatAM gacchatsu vA dhAvaJchIghraH / chAtrANAM chAtreSu vA maitraH paTuH / vistarastu zekharAdau draSTavyaH / prakRte ca kSatriyatvAdivizeSaNaviziSTe narAdau tacchnyanarAdivyAvRttatvena zauryavizeSAdirUpavidheyasaMbandhobhimataH iti narAdipadAt SaSThI (ga0 vyu0 kA0 6 pR0 113 ) / nirmanthyam-prokSaNasAdhanajalam (jai0 sU0 vR0 a0 1 pA0 4 sU0 12) / nirvatyam- (karma)[ka] kriyayA yanniSpAdyate tat / yathA kaTaM ghaTaM vA karotItyAdau / atra kuJaH phalAvacchinnavyApArAbodhakatayA gauNakarmatvam / tacca sAdhyatAkhyaM kRtiviSayatvam ( kA0 vyA0 pR0 6) / nirvartyameva ca utpAdyam iti kaizcicchAstrakArairvyavahriyata iti vijJeyam / atha nirvaya'tvasya lakSaNamucyate / ghaTaudanAdInAM yA mRttaNDulAdiprakRtiH tAdRzaprakRtivAcakapadAsamabhivyAhRtapadopasthApyatve sati niSpAdyatvam (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 163 ) / athavA prakRtivAcakapadAsamabhivyAhRtapadopasthApyatve sati kriyAjanyotpattirUpaphalavattvam / yathA ghaTaM karotItyAdau ghaTAdeH kriyAjanyotpattimattvAnnivaya'tvam (vaac0)| taduktaM bhartRhariNA satI vA'vidyamAnA vA prakRtiH prinnaaminii| yasya nAzrIyate tasya nirvaya'tvaM pracakSate // iti / yasya vikRtikarmaNaH / For Personal & Private Use Only Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 nyAyakozaH / nAzrIyate na prayujyate / na vivakSyate iti yAvat (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 163 ) / [kha] prakRtyavivakSAyAM niSpAdyam / yathA ghaTaM karotItyAdau satyA api mRdAdiprakRteH pariNAmitvenAvivakSA (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 163 ) / atroktaM bhartRhariNA yadasajjAyate sadvA janmanA yatprakAzate / prakRtestu vivakSAyAM vikAryaM kaizcidanyathA // nirvartyam iti (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 65 ) (vai0 sA0 da0 suba0 pR0 163 ) / atra viveko jJeyaH / prakRtikarmA samabhivyAhAre nirvartyam ityucyate / yathA kaTaM ghaTaM vA karoti bhasma karoti ityAdau nirvartyam / prakRtikarmasamabhivyAhAre tu vikAryam ityucyate / tathA kAzAnkaTaM karoti mRdaM ghaTaM karoti kASThaM bhasma karoti ityAdI vikAryam iti ( ga0 vyu0 kAra0 2 0 65 ) / nirvAha: - 1 [ka] kArya saMpAdanam / yathA yAvatA syAtsvanirvAha: svIkuryAttAvadeva tu ( nAradIyapu0 ) ityAdau ( vAca0 ) / [kha] niSpAdanam / 2 samAptiH / nirvAhakatvam - ( saMgatiH ) 1 [ka] kathaMcidanukUlatvam ( ma0pra0 150 15 ) / [ kha ] ekakAryanirvAhakatvam / ekakAryanirvAhakatvaM ca kAraNakAraNatAvacchedaka etadubhayasAdhAraNaM prayojakatvam / yathA vyAptipakSadharmatayoranumityAtma ke kakAryAjanakatvepi tajjanakobhUtajJAnaviSayatAvacchedakasvenaikakAryAnukUlatvam / tatra sAmAnyatonumitilakSaNaikakAryAnukUlatvajJAne kiM tadanukUlam iti jijJAsAyAm anantaraM pakSadharmatAnirUpaNamiti ( bhavA0 ) / [ga] ekakAryajanakatvam (vai0 sA0 da0) / kAraNakAraNatAvacchedakasAdhAraNaprayojakatvarUpamityarthaH / 2 kAryatvam / atra vyAkhyAnam / nirvAhakatvam kAraNatA nirvAhakatvam / kAryatvamiti yAvat ( jaga0 ) / prayojyattraM vA nirvAhakatvamiti kecidAhuH / nirvAhakaikyam - ( saMgati: ) ekaprayojakaprayojyatvam ( rAma0 2 pR0 (2134 ) / yathA pratyakSanirUpaNAnantaraM parAmarzAnumityornirUpaNe nirvAha For Personal & Private Use Only Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 437 kaikyaM saMgatiH / yatraikena kAraNena kAryadvayaM tadadhikasaMkhyAkaM vA kAryamutpAdyate tatreyaM saMgatijJeyA / idaM tu nirvAhakatvamityapyucyate (bhavA0 ) / nirvikalpakam--(pratyakSam ) [ka] nAmajAtyAdiyojanArahitam vaiziSTyA navagAhi niSprakArakaM pratyakSam ( ci0 1) ( tA0 r0)| vaiziSTyAnavagAhItyasya vaiziSTyaniSThasAMsargikaviSayatAzUnyamityarthaH ( ta0 pra0 1) (ma0 pra0 1 pR. 9) / niSprakArakamityasyArthazca prakAratAzUnyajJAnam (nyA0 bo0)| [kha] vizeSaNavizeSyasaMbandhAnavagAhi jJAnam (ta0 dI0) (mu0) (ta0 kau0 1 pR0 8 ) ( pra0 pr0)| tathA ca jJAnatvaghaTitaM vizeSyatAzUnyatvam vizeSaNatAzUnyatvam saMsargatAzUnyatvaM ca lakSaNatrayaM paryavasitam iti bhAvaH ( nIla0 1 pR0 17) ( vAkya0 1 pR0 12) / tacca vastusvarUpamAtragrahaNam / yadAhuH sAMkhyavRddhAH saMmugdhaM vastumAtraM tu prAggRhNAtyavikalpitam / tatsAmAnyavizeSAbhyAM kalpayanti manISiNaH // iti ( sAMkhya0 kau0 zlo0 27 TI0 pR0 36 ) / yathA kiMcididam iti jJAnam ( ta0 saM0 ) / yathA vA dUrAt kiMcidasti iti pratyakSam (pra0 pr0)| ghaTaghaTatve ityAkArakaM vA pratyakSam ( ta0 kau0 1 pR0 8 ) / tacca jJAnamatIndriyam anityam nirAkAraM ceti jJeyam (bhA0 50 zlo0 59) (nyA0 m0)| atra bauddhaiH vaibhASikaiH abhidhIyate nirvikalpakajJAnameva prmaannm| kalpanApoDhatvAt / tadbhinnaM sarvamapramANam / kalpanAjJAnatvAt iti ( sarva0 pR0 44 bauddha0) / [ga] alaukika AlocanAtmako jJAnavizeSaH iti kecit / taduktaM sAMkhyavRddhaH asti hyAlocanajJAnaM prathamaM nirvikalpakam / bAlamUkAdivijJAnasadRzaM mugdhavastujam // tataH paraM punarvastu dhmerjaatyaadibhiryyaa| buddhyAvasIyate sA hi pratyakSatvena saMmatA // iti ( sAMkhya0 kau0 zlo0 27 pR0 36) / [gha] mAyAvAdinastu jJAtRjJeyAdivibhAgazUnyaM brahmaikAtmaviSayamakhaNDAkArakaM vizeSyavizeSaNasaMbandharahitaM jJAnam ityAhuH ( vaac0)| madhvamatAnuyAyivedAntinastu nirvikalpakaM jJAnaM nAGgIkurvanti (pra0pa0 pR0 11) / ' For Personal & Private Use Only Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 nyAyakozaH / 1 1 atra naiyAyikAH / nirvikalpakajJAnasattve pramANamanumAnam / tacca viziSTa - jJAnaM janyavizeSaNajJAnapUrvakam janyaviziSTajJAnatvAt daNDI puruSaH iti viziSTajJAnavat iti ( nyA0 dI0 pR0 34 ) / nirvi - kalpakAsattve suptotthitasya ayaM ghaTaH iti viziSTajJAnaM na syAt / vizeSaNIbhUtasya ghaTatvasyAjJAnAt / vizeSaNajJAnaM vinA viziSTajJAnAnudayena vizeSaNajJAnasya viziSTajJAnahetutvAt / tathA ca vizeSaNajJAnameva nirvikalpakam iti tasyAvazyakatvamiti bhAvaH ( ta0 kau0 1 pR0 8 ) / cakSuH saMyogAdyanantaraM ghaTaH ityAkArakaM ghaTatvAdiviziSTajJAnaM na saMbhavati / pUrvaM vizeSaNasya ghaTatvAderjJAnAbhAvAt / viziSTabuddhau vizeSaNajJAnasya kAraNatvAt / tathA ca prathamato ghaTaghaTatvayorvaiziSTyAnavagAhyeva jJAnaM jAyate / tadeva nirvikalpakam (mu0 1 pR0 117- 118 ) / nirvikalpakaM yadyapi na pratyakSasiddhaM tathApi ayaM ghaTaH iti viziSTajJAnarUpakAryAnumeyam / tathAhi / janyatadviziSTajJAnaM prati janyatadvizeSaNajJAnaM kAraNamiti nirvivAdam / bhavati ca prAthamikamasmAkam ayaM ghaTaH iti janyaghaTatvaviziSTajJAnam / atastatrApi ghaTatvajJAnaM kAraNam / na ca tadAnIM ghaTatvaviziSTajJAnamasti / vizeSaNIbhUtaghaTatvasyAjJAnAt / ato vaiziSTyAnavagAhyeva tadvAcyam / tadeva nirvikalpakam iti ( nyA0 ma0 1 pR0 3 ) / atredamavadheyam / indriyajanyajJAnasya kadA punarjJAnaM karaNam iti cet ucyate / savikalpakajJAnAnantaraM hAnopAdAnopekSA buddhayo jAyante / tadA nirvikalpakaM jJAnaM karaNam / savikalpakamavAntaravyApAraH / hAnAdibuddhayaH phalam iti ( ta0 bhA0 pR0 6 ) / nanu nirvikalpaka jJAnasya prakAratAdizUnyatve tadvati tatprakArakatvarUpaM yathArthatvaM katham iti cet ucyate / tadvanniSThavizeSyatvAnirUpitA yA yA tattatprakAratA tattadanirUpakatvam svavyadhikaraNaprakArAvacchinnA yA yA viSayatA tattannirUpakatvAbhAvakUTavattvaM vA yAthArthaM vivakSaNIyam / athavA nirvikalpakaM bhramapramAbahirbhUtameva pravRttyanaGgatvAt iti tatra tadvati tatprakArakatvAdyabhAvepi nAvyAptizaGkA iti / atredamavadheyam / jJAnamAtrasya saviSayakatvena * For Personal & Private Use Only Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| nirvikalpakepi viSayatApekSiteti prakAratA vizeSyatA saMsargatA etatrayA tiriktA turIyA vilakSaNaviSayatA svIkriyate iti (nIla0 1 pR017)| nilayanam --kiMcitkartRkadarzanAbhAvaprayojakadezavizeSasthitiH / yathA mAtunilIyate kRSNa ityAdau dhAtvartho nilayanam / dhAtvarthadarzanakartAtrApAdAnam / tatpUrvakanivRttirdhAtorarthaH / tatra mAturapAdAnatvenAnvaya iti bhASyamatam / darzane mAtRkartRkatvaM pratyAsattigamyam (la0 ma0 suba0 kA0 5 pR0 109) / atra antarSI yenAdarzanamicchati (pA0 sU0 1 / 4 / 28 ) ityanena mAturapAdAnasaMjJA / sUtrArthastu yatkartRkadarzanasyAbhAtramAtmanaH mAtA mAM na pazyatu iti icchati ( kRSNaH ) tasyApAdAnasaMjJA iti / nivartanam-viMzativaMzaparimitA bhUmiH / vaMzastu dazahastaparimitaH / / nivAraNam-vAraNam / nivAsaH-yatra deze svayaM basati sa dezaH / abhijanastu yatra pUrvairuSitaM sa deza iti vizeSaH ( si0 kau0 taddhi0 pR0 138 ) / niviSTam-bhRtyA prAptam / nivRttiH-1 [ka] jihAsAprayuktasya duHkhasAdhanaparivarjanam (vAtsyA0 prastAvanA0 1 / 1 / 1 ) / [kha] dveSajanyo guNaH (si0 ca0 guru pR0 35 ) / [ga] dveSajanitaH prayatnavizeSaH (vai0 u0 3 / 1 / 19) / lakSaNaM ca nivRttitvameva / tacca dveSajanyatAvacchedakatayA siddho jAtivizeSaH (di0 gu0 ) / atredaM bodhyam / nivRtti prati phalagatadveSo dviSTasAdhanatAjJAnaM ca kAraNam (bhA0 50 zlo0 153 ) ityanvayavyatirekAbhyAmavadhAryate (mu0 gu0 pR0 231 ) / atrAyaM vivekaH / duHkhasAdhanaviSayakanivRttiM prati dviSTasAdhanatAjJAnaM kAraNam / duHkhanivRttiM prati tu duHkhadveSa eva kAraNam iti / [1] utkaTadveSajanyo yatnavizeSaH ( vai0 vi0 3 / 2 / 19) / [Ga ] dviSTasAdhanatAjJAnajanyo For Personal & Private Use Only Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 yatnaH ( ta0 kau0 gu0 pR0 19 ) / yathA aparokSIkRtazrIzo viSayebhyo nivartate ityAdau / nivRttizca pravRttyabhAva eveti navyA AhuH ( ta0 pra0 u0 4 pR0 73 ) ( pa0 mA0 ) / suSuptyavasthAyAM ayamito nivRttaH ityAdivyavahAreNa nivRttyAkhyaprayatnasiddhidurvAretyanye prAcInanaiyAyikAH AhuH (pa0 mA0 ) / 2 sAMkhyAstu saMyogAbhAva eva nivRttiH / - yathA autsukyanivRttyarthaM yathA kriyAsu pravartate lokaH ( sAMkhyakA058) ityAdI ityAhuH / atrAyaM niyamonusaMdheyaH icchA viSaya siddhau iSTaprAptau nivartate iti (sAMkhya0 kau0 lo0 58 ) / 3 kalaJjAdhikaraNe mImAMsakAstu pravRttyupAdhinA vinAzaM prApsyan prAgabhAva eva pravRttinirAkaraNasya sAdhyamAno nivRttirityucyata ityAhu: ( vAMca0 ) / 4 abhAvaH / yathA vyApaka nivRttau vyApyanivRtterAvazyakatvAt ( ma0pra02 pR0 30 ) ityAdau / yathA vA nivRttapadArthaka ityAdau ( naJsUtrabhASya 0 ) (vai0 bhU0 ) / yathA vA vipakSaH sAdhyadharmanivRttimAn ( tA0 ra0 zlo0 21 ) ityAdau nivRttizabdasyArthaH / nivezanam-palAlakUTAdyarthaM vibhakto bhUpradezaH ( mitAkSarA vya0 zlo0 154 ) / nizA - 1 rAtriH / yathA na snAnamAcaredbhuktvA nAturo na mahAnizi ( manu0 ) nizAtuSArairnayanAmbukalpai: ( bhaTTiH ) ityAdau / 2 meSAdayo rAzayaH iti jyotiSajJA AhuH / 3 haridreti bhiSaja Ahu: ( vAca0 )1 nizvayaH - ( buddhiH ) 1 tadabhAvAprakArakatve sati tatprakArakaM jJAnam (ta0 pra0 2 ) ( bhA0 pa0 zlo0 130 ) ( mu0 gu0 pR0 209 ) / tadvidvizeSyakatvAvacchinnatadadbhAva prakAratAzUnya tadvadvizeSyakatvAvacchinnatasprakArakatvavajjJAnamityarthaH tena na mahAnasoyaM vahnimAn navA parvato vahnimAn ityasya samUhAlambanajJAnasya parvate vahninizcayatvAprAptiH ( di0 gu0 pR0 209 ) / tadadbhAvaprakAratvAnirUpitatatprakAratAnirUpita vizeSyatAzAlijJAnam ityartho vA (ta0 va0 ) / yathA bhUtalaM ghaTavat iti nizcayaH / atra ca saMzayabhinnaM jJAnaM nizcayaH iti sarveSAM siddhAntaH / nizcayatvaM na jAtiH / pratyakSatvAdinA sAMkaryAt / kiM tu viSayitAvizeSa eva / For Personal & Private Use Only Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 2 kvacitavizeSaNavizeSyatAvacchedakabhAvAnApannavirodhikoTidvayaprakArakaikadharmivizeSyakajJAnAnyajJAnam / yathA dvitIyayattukAramate pakSatAvacchedakaviziSTe niruktasAdhyahetuM vaiziSTyAvagAhinizcayAvRttiviSayitaiva virodhi - viSayitApadArthaH iti nirvacane hRdo vahnimAn dhUmAt ityAdau hRdo vahnimAn vahnivyApyadhUmavAMzca iti nizcayaH / atra koTidvaye vizeSaNavizeSyatAva - cchedakabhAvAnApannatvanivezAt nirvahniH parvato vahnimAn ityAdau nirvahniH parvato vahnimAn vahnivyApyadhUmavAMzca iti nizcayasya nAsaMgrahaH (ga0 2 hetvA0 0 sAmA0 pR0 27 ) / 3 kvacittu AdheyatAvizeSaNatApannasyAdhikaraNasya yA saMzayatvanirUpakavizeSyatAnyavizeSyatA tannirUpita prakAratA - zAli jJAnam / atredamavadheyam / saMzaye ca pratyekakoTinizcayIyavizeSyatAbhyAmatiriktaiva vizeSyatA vartate iti ( ga0 sAdhA0 ) / tannirUpita prakAratAzAli tAdRzajJAnaM ca sAdhyAbhAvAMze nizcayaH ityucyate / 4 buddhera sAdhAraNavRttivizeSaH iti mAyAvAdino manyante ( vedA0 pa0 ) / 5 adhyavasAyaH iti sAMkhyA: ( sAMkhya0 bhA0 2 / 13 ) / 6 arthAlaMkAravizeSaH ityAlaMkArikA AhuH ( vA0 ) / niSiddham -- niSedhaviSayIbhUtam / tacca aniSTasAdhanatAbodhakaliGAdyanuSaktanaJpadayogivAkyagamyam / yathA na kala bhakSayet ityatra kalaJjabhakSaNaM niSiddham / yathA vA na surAM pibet (zrutiH ) ityAdau surApAnaM niSiddham / atra niSiddhatvaM cAdharmApAdakatvam / anye tu bhramAvagateSTasAdhanatAniSedhinaJpadayogivAkyagamyam ityapyAhu. ( vAca0 ) / niSedhaH - 1 ( vAkyam ) [ka] aniSTasAdhanatAbodhako vAkyavizeSaH / sa ca dvividhaH / laukikaH vaidikazca / tatra laukikam viSaM mA bhuGga iti vAkyam / vaidikaM kala bhakSayet na surAM pibet aSTamyAM mAMsaM nAznIyAt ityAdivAkyam / atra mAMsabhojane aniSTasAdhanatvaM bodhayati iti bodhyam (vA0 ) / [kha] nivRttiparaM vAkyam / yathA na kala bhakSayet iti / atra kalaJjabhakSaNaM neSTavizeSasAdhanam iti vAkyArthaH / iSTavizeSazcAtra pApAnutpattireva / tathaiva vAkyatAtparyAt 56 nyA0 ko 0 1 1 For Personal & Private Use Only Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 nyAyakozaH / I / iti vijJeyam ( ta0 kau0 4 pR0 17 ) / mImAMsakAstu puruSasya nivartakaM vAkyaM niSedhaH / yathA na kalaJjaM bhakSayet ityAdivAkyam ityAhu: / tathAhi niSedhastu nivartanAM pratipAdayan svanivartakatvanirvAhArthaM niSedhyasya kalaJjabhakSaNAdeH parAniSusAdhanatyamAkSipan puruSaM tato nivarta - yati iti ( lau0 bhA0 pR0 46 ) / atra pratyayagato ya AkhyAtAMzastadvAcyAyAH pravRttirUpArthabhAvanAyAH naJarthenvayaH / atrAhuH / nanazcaivaM svabhAvaH svasamabhivyAhRtapadArthavirodhibodhakatvam iti / yathA ghaTo nAstItyAdau astItizabdasamabhivyAhRto naJ ghaTasattvaSirodhi ghaTAsattvaM gamayati / tadiha liGsamabhivyAhRto nan liGapravartanAvirodhinIM nivarta - haalaasa (lau0 bhA0 pR0 48-59 ) / atrAyaM vizeSo jJeyaH / yadA tu pratyayArthasya tatra nanarthe anvaye bAdhakaM tadA dhAtvarthasyaiva tatra narthe anvayaH / tacca bAdhakaM dvividham / tasya vratam ityupakramaH vikalpaprasaktizca / tatrAdyam nekSetodyantamAdityam ityAdauM / tathA ca snAtakavratasya kartavyArthatvenopakramAt tadanurodhenAtratyananAH dhAtvartha virodhyanIkSaNasaMkalpa eva lakSaNayA pratipAdyata iti paryudAsAzrayaNam / evaM ca AdityaviSayakAnIkSaNasaMkalpena bhAvayet iti vAkyArthaH / dvitIyaM bAdhaka vikalpaprasaktiH / yajatiSu ye yajAmahaM karoti nAnuyAjeSu ityAdau / atra vikalpaprasaktau ca naJonuyAja saMbandhamAzritya paryudAsasyaivAzrayaNam na pratiSedhasyAzrayaNam / itthaM ca anuyAjavyatirikteSu yajatiSu ye yajAmahe iti zabdaM kuryAt iti vAkyArthabodha: / naJonuyAjavyatirikta lAkSaNikasvAt / evaM ca na vikalpaH iti ( lau0 bhA0 pR0 48- 51 ) / 2 abhAvaH / yathA traikAlikaniSedhapratiyogitvam ityAdau / 3 nivRttiH / taduktaM bhaTTaiH niSedhastu nivRttyAtmA kAlamAtramapekSate iti ( vA0 ) / niSedhavidhiH - ( vidhiH ) abhAva iSTasAdhanatAbodhakaM vAkyam / yathA ekAdazyAM na bhuJjIta ityAdivAkyaM niSedhavidhiH ( vAca0 bhojanAbhAva eveSTasAdhanatvaM bodhayati / na tu bhojane vidhyartheSTasAdhanatvA / atra For Personal & Private Use Only Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 443 1 bhAvam / ataH niSedhavAkyAdasya bhedaH (ga0 ) / ekAdazyAM na bhuJjIta iti vAkyasyApi niSedhatve kAlamAtrApekSatayA tatkAlamAtreNa nivRttiH syAt iti / evam nekSetodyantamAdityam ityAdAvapi niSedhavidhitvamAhuH ( vA0 ) / ata eva ekAdazIbhojanAbhAvasyAbhojanasaMkalparUpasya vratatvam tithikhaNDavizeSaniyamanaM ca saMgacchate / niSedhavidhirityasyArthazca niSedhe abhAve vidhiH iSTasAdhanatAdhIhetuH iti ( vAca0 ) / niSedhazeSaH - nindArthavAdaH ( lau0 bhA0 pR0 54 ) / niSkarSaH - 1 nizcayaH / yathA niSkRSTArthaH ityAdau / 2 svarUpam / yathA sa upAdhirbhavettasya niSkarSoyaM pradarzyate ( bhA0 pa0 zlo0 139 ) ityAdau / 3 sArAMzaH ( medhA0 kullU0 ) / yathA etadvidanto vidvAMsatrayIniSkarSamanvaham ( manu0 a0 4 zlo0 125 ) ityAdI / 4 iyattAdinA svarUpaparicchedaH ( vA0 ) / niSkAsaH - AmikSAyA lepaH / yathA vAruNyA niSkAsena tuSaizvAvabhRthaM yanti ( jai0 nyA0 a0 7 pA0 3 adhi0 4 ) / niSkAsinI - ( dAsI ) svAmyanavaruddhA dAsI ( mitAkSarA 2 / 29 ) / niSkuTa : - - gRhArAma: ( pu0 ci0 pR0 242 ) / niSkramaNam - 1 sparzavadravyasaMcAraH (vai0 u0 ) / yathA sAMkhyamate niSkramaNaM pravezanamityAkAzasya liGgam (vai0 2 / 1 / 20 ) ityAdau / 2 A. prasavAccaturthe mAsi zizoH kartavyaH prathamaniSkramanimittaH saMskAravizeSo niSkramaNam iti dharmajJA mauhUrtikAzca vadanti / niSThA - 1 [ka] vRttiH (vidyamAnattram) (mu02 vyApti0 pR0 140 ) / yathA athavA hetumanniSThavirahA pratiyoginA / sAdhyena hetoraikAdhikaraNyaM vyAptirucyate || ( bhA0 10 lo0 70 ) ityAdau / [ kha ] Adheyatvam / 2 ktaktatratU pratyayau niSThA iti zAbdikA AhuH / 3 vedAntinastu svarUpeNa sthitiH (gItAbhASya 0 ) / yathA lokesmindvividhA niSThA For Personal & Private Use Only Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| purA proktA mayAnagha / jJAnayogena sAMkhyAnAM karmayogena yoginAm / / (gItA 33 ) ityaadii| atra niSThAzabdArthaH / 4 zraddhA iti kecidAhuH / 5 jJAnam / yathA OM tanniSThasya mokSopadezAt OM (bra. sU0 11117 ) ityAdau / 6 paurANikAstu avadhAraNam / yathA ghrANaM jihvA ca cakSuzca tvak zrotraM mana eva c| na niSThAmadhigacchanti buddhistAmadhigacchati // ( bhA0 Azva0 665 ) ityAdau ityAhuH / 7 samAptiH niSpattiH saMskArasaMpattirvA ( medhA0 kullU0 nandana0 ) / yathA manunAradAvAhatuH pANigrahaNikA matrA niyataM dAralakSaNam / teSAM niSThA tu vijJeyA vidvadbhiH saptame pade (manu0 a0 8 zlo0 227 ) (nirNa0 si0 3 pR0 37 ) ityAdau iti dharmajJA AhuH / 8 nAzaH / 9 antH| 10 sImA / 11 nibarhaNam / 12 yAzcA ( vAca0 ) / nisargaH-paropadezanirapekSamAtmasvarUpam (sarva0 saM0 pR0 63 aaii0)| nIlaH-(vRSaH ) lohito yastu varNena mukhe pucche ca paannddurH| zvetaH ___ khuraviSANAbhyAM sa nIlo vRSa ucyate // (pu0 ci0 pR0 306) / nIlajyeSThA-tatrASTamyAM yadA vAro bhAnojyeSThakSameva ca / nIlajyeSTheti sA proktA durlabhA bahukAlikA // (pu0 ci0 pR0 133 ) / nRtyam-[ka ] nATyazAstrAnusAreNa hastapAdAdInAmutkSepaNAdikamaGgapratyaGgo pAGgasahitaM hAvabhAvasametaM ca ( sarva0 pR0 169 naku0 ) / yathA zivo nRtyati saMdhyAyAmutsAhena gaNaiH saha ityAdau nRtyatyarthaH / [kha] tAlamAnayuktaM savilAsAGgavikSeparUpaM nartanam ( vaac0)| yathA gopAganAnRtyamanandayattam (bhaTTi0 ) ityAdau / tallakSaNAdi yathA devarucyA pratIto yastAlamAnarasAzrayaH / savilAsoGgavikSepo nRtyamityucyate budhaiH|| tANDavaM ca tathA lAsyaM dvividhaM nRtyamucyate / aGgavikSepabAhulyaM tathAbhinayazUnyatA / / tANDavaM bahurUpaM tadvAruNAgalamuddhatam / churitaM yauvataM ceti lAsyaM dvividhamucyate // yatrAbhinayAdyairbhAvai rasairAzleSacumbanaiH / nAyikAnAyakau raGge nRtyatazchuritaM hi tat // madhuraM baddhalIlAbhinaTIbhi For Personal & Private Use Only Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 445 yatra nRtyate / vazIkaraNavidyAbhaM tallAsyaM yauvataM matam // geyAduttiSThate vAdyaM vAdyAduttiSThate layaH / layatAlasamArabdhaM tato nRtyaM pravartate // iti ( sNgiitdaamo0)| nRpaH--yazcaitra zuklapratipadinavAro nRpo hi saH ( pu0 ci0 pR0 56 ) / nejakaH-vastrasya dhAvakaH ( mitAkSarA 2 / 238 ) / naigamaH--ye vedasyAptapraNItatvena prAmANyamicchanti pAzupatAdayaste ( mitA... kSarA 2 / 192 ) / naimittikatvam-1 nimittajanyatvam / yathA dvayonaimittiko dravaH ( bhA0 50 zlo0 28 ) ityAdau suvarNalAkSAdInAM dravatvasya tejaHsaMyogarUpanimittajanyatvam ( mu0 1 ) / 2 dharmajJAstu aniyatanimittakatvam / yathA putrajanmAzritya vihitasya jAteSTyAdeH grahaNAdinimittamAzritya vihitasya snAnAdezca naimittikatvam ityAhuH / 3 smArtAstu nimittanizcayavadadhikArikartavyatvam / yathA yattu pApopazAntyai ca dIyate viduSAM kre| naimittikaM taduddiSTaM dAnaM sadbhiranuSThitam // (garuDapu0 ) ityAdau ityAhuH ( vAca0 ) / naimittikI-saMjJA-( rUDhanAma ) / yannAma jAtyavacchinnasaMketavat sA naimittikI saMjJA / yathA gocaitrAdiH / sA hi gaurgacchatItyAdau gotvacaitratvAdijAtyavacchinnameva gavAdikamabhidhatte na tu gopadaM gotve saMketitam ityAkArakagrahAt gotvAdijAtimAtram / gAmAnayetyAdI gotvAdinA gavAderanvayAnupapatteH / ekazaktatvagrahamyAnyAnubhAvakatvetiprasaGgAt iti (za0 pra0 zlo0 18 pR0 17) / ye tu jAtyavacchinnasaMketavatAmapi caitrAdipadAnAM pAribhASikatvamAhuH te jAtyavacchinnazaktimannAma naimittikam yathA gogavayAdi ityAhuH ( za0 pra0 zlo0 22 pR0 26 ) / naiyAyikaH-SoDazapadArthAnusArinyAyajJaH / yathA naiyAyikAnAM tu naye dvyaNukAdAvapISyate ( bhA0 50 zlo0 107 ) ityAdau gautamAdi For Personal & Private Use Only Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| naiyaayikH| paramamaharSiautamazca pazcAdhyAyAtmakaM nyAyadarzanaM nAma : sUtropabaddhaM praNinAya / naiyAyikazabdavyutpattiH nyAyaM vettyadhIte vA iti naiyAyikaH ( ukthAdi0 Thak ) / nyAyadarzanaM ca pramANaprameyasaMzayaprayojana0 ( gau0 sU0 1 / 1 / 4 ) ityAdyArabhya hetvAbhAsAzca yathoktAH (gau0 sU0 5 / 2 / 25 ) ityetatparyantaM sUtrasamUhAtmakam / nairRtI-1 (dik ) [ka] sumeruvyavahitodayagirivyavahitA ca dik ( vai0 vi0 2 / 2 / 10) / [kha] dakSiNapazcimadik (vai0 u0 2 / 2 / 10 ) / yathA nairRtI dizamAzrayet ( A0 ta0) ityAdau ( vAca0 ) / yathA vA akkalakoTagrAmAnnaiRtyAM jhaLakIgrAmo dvAdazasu krozeSu / 2 mUlanakSatram iti mauhUrtikA AhuH / nairRtyA dizaH adhiSThAtA nitaH iti vijJeyam ( vai0 u0 2 / 2 / 10) / naivedyam-nivedanIyaM dravyaM tu naivedyamiti kathyate ( smRtiH)| tacca paJca- vidham bhakSyaM bhojyaM ca lehyaM ca peyaM coSyaM ca paJcamam / sarvatra caita- naivedyamArAdhyasya nivedayet // iti ( kAli0 pu0 ) ( vaac0)| nodanam-1 [ka] sa saMyogavizeSaH yena saMyogena janitaM karma saMyoginoH parasparaM vibhAgaheturna bhavati yaH saMyogaH zabdanimittakAraNaM na bhavati vA saH (vai0 u0 5 / 2 / 1) / [kha] kriyAdikAraNIbhUtaH saMyogaH ( si0 c0)| [ga] calasya vegavadrvyasaMyogavizeSaH iti . mAyAvAdina AhuH / etanmate abhighAtastu sthirasya vegavadravyasaMyoga vizeSa eva / 2 khaNDanam / 3 preraNam / vidhirUpA codanA / nodanA--kriyAM prati pravartakaM vacaH (SaDdarzanasamuccaye pR067 p015)| nyAyaH- [ka] pramANerarthaparIkSaNam / kimuktaM bhavati / samastapramANa vyApArAdarthAdhigatiAyaH iti (nyA0 vA0 1 pR0 14) / atra vyutpattiH / nIyate prApyate vivakSitArthasiddhiranena iti nyAyaH iti / - [kha] pratyakSAgamAzritamanumAnam (vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) / pratyakSA_ gamAzritamiti pratyakSAgamAvirodhi / yadi hanumAnAdhigatorthaH pratyakSA For Personal & Private Use Only Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 447 gamAbhyAmanusaMdhIyate atha sphuTatarapratyayo bhavati ( nyA0 vA0 1 pR0 14 ) [ga] parArthAnumAnam (sarva0 pR0 264 akss0.)| .. idaM ca zabdAtmakameveti yadyapi agre anupadameva vakSyamANe ( pR0 447 pa0 23 ) nyAye antarbhavati tathApyasyAnumAnatvenoktatvAtpArthakyenAnumAnaprakaraNe etatsthApitam iti jnyeym| 2 AnvIkSikI vidyA nyAyazAstram ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) (gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / seyamAnvIkSikI nyAyatarkAdizabdairapi vyavahriyate / tathA ca nyAyo mImAMsA dharmazAstrANi iti zrutiH // purANanyAyamImAMsAdharmazAstrAGgamizritAH / vedAH sthAnAni ... vidyAnAM dharmasya ca caturdaza // ityAdismRtiH ( yAjJava0 a0 1 - zlo0 3 ) / mImAMsA nyAyatarkazca upAGgaH parikIrtitaH iti purANam / - traividyebhyastrayIM vidyAM daNDanItiM ca zAzvatIm / AnvIkSikI cAtmavidyAM - vArimbhAMzca lokataH // iti ( manu0 a0 7 zlo0 43 ) / tathA - ASaM dharmopadezaM ca vedazAstrAvirodhinA / yastakeMNAnusaMdhatte sa dharma veda netaraH // ityAdi ( manu0 a0 12 zlo0 106 ) / mokSadharme tatropaniSadaM tAta parizeSaM tu pArthiva / manAmi manasA tAta dRSTvA cAnvIkSikI parAm // iti / upaniSadarthazcAnvIkSikyanusArI grAhyaH ityuktamiti (gaoN0 vR0 1 / 1 / 1 ) / atroktaM pakSilasvAminA vAtsyAyanena imAstu catasro vidyAH pRthakprasthAnAH prANabhRtAmanugrahAyopadizyante yAsAM caturthIyamAnvIkSikI nyAyavidyA iti / seyamAnvIkSikI nyAyavidyA pramANAdibhiH padArthaivibhajyamAnA pradIpavat sarvavidyAnAM bhavati prakAzakatvAt / pradIpaH :sarvavidyAnAmupAyaH sarvakarmaNAm / AzrayaH sarvadharmANAM vidyodeze parIkSitA // iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) / 3 [ka] sAdhanIyasyArthasya yAvati zabdasamUhe siddhiH parisamApyate sa paJcAvayavopetavAkyAtmako nyAyaH / paJcAvayavAH pratijJAdayaH samUhamapekSyAvayavA ucyante / teSu pramANasamavAya AgamaH pratijJA / heturanumAnam / udAharaNaM pratyakSam / upanayanamupamAnam / sarveSAmekArthasamavAye sAmarthyapradarzanaM nigamanam / soyaM paramo nyAyaH iti / atrAyaM For Personal & Private Use Only Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 nyAyakozaH / 1 niyamaH saMzayiterthe nyAyaH pravartate iti ( vAtsyA0 1|1|1 ) | nAnupalabdhe na nirNIterthe nyAyaH pravartate api tu saMdigdhe iti ( ta0 bhA0 pR0 10 ) / atra gadAdhara Aha jalpasthale saMzayasyAvazyakatvepi vAdasthale na tathA iti saMzayamantareNApi anumitsAdhInAnumitinirvAhAya nyAyaprayoga saMbhavAt iti (ga0 2 avayava0 pR0 22 ) / tathA ca saMdigdherthe nyAyaH pravartate iti niyamastu jalpe eva na tu vAde iti bhAvaH / [ khaM ] samastarUpopetaliGgabodhakavAkyajAtaM nyAya: ( ku0 1 TI0 haridAsa: ) / vAkyajAtaM ca pratijJAdipaJcakam / samastarUpANi ca pakSasattvam sapakSasattvam vipakSAsattvam abAdhitaviSayatvam asatpratipakSitatvaM ceti paJca ( ma0pra0 2 pR0 31 ) / [ga] anumiticaramakAraNaliGgaparAmarzaprayojakazAbdajJAnajanakavAkyam ( ci0 2 ava0 pR0 76 ) / [gha] kramikapratijJAdisamudAyaH / yathA parvatapakSakavahnisAdhyakadhUmahetukasthale parvato vahnimAn ityAdipratijJAdighaTitavAkyapaJcakaM nyAyaH / pratijJAdIni paJca vAkyAni tu pratijJA hetuH udAharaNam upanayaH nigamanam iti / yathA ( 1 ) parvato vahnimAn ( 2 ) dhUmAt ( 3 ) yo yo dhUmavAn sa sa vahnimAn ( 4 ) vahnivyApyadhUmavAnayam (5) tasmAdvahnimAn iti ( nyA0 ma0 2 pR0 23 ) / atra udAharaNAnta eva prayogaH iti na vAcyam / tRtIyaliGgaparAmarzasya vyAptapakSadharmatAvagAhinovayavAntarAdalAbhAt / tadanabhyupagamepi pakSadharma - tAyA alAbhAt iti / mImAMsakAnAmudAharaNAntaH pratijJA hetu udAharaNa etatrayAtmakaH nyAyaH / bauddhAnAmudAharaNopanayadvayAvayavako nyAyaH / atiprAcIna naiyAyikAnAM dazAvayavako nyAyaH / dazAvayavAzca pratijJAdi - paJcakam saMzayaH jijJAsA zakyaprAptiH prayojanam saMzayavyudAsazcati / atha pratijJAdInAM paJcAnAmavayavAnAM kramobhidhIyate / kathAyAmAkAGkSAkrameNAbhidhAnamitiM prathamaM sAdhyAbhidhAnaM vinA kutaH ityAkArakatvAdyAkAGkSAyA abhAvAt prAthamyena pratijJAprayogaH / tathAhi vipratipattya samayabandhAnantaraM zabdAnityatvaM sAdhaya iti madhyasthasya vAdino vA AkAGkSAyAM zabdAnityatvaM sAdhyam / na ca sAdhyanirdezaM vinA For Personal & Private Use Only Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| hetuvAkyaM niSpratiyogikamanvayaM bodhayitumISTe / tasmAt sAdhyanirdezAnantaraM kutaH ityAkAGkAyAM sAdhanatAvyaJjakavibhaktimalliGgavacanamevocitam iti pratijJAnantaraM hetUpanyAsaH / hetAvukte kathamasya gamakatvam ityAkAGkSAyAM vyAptipakSadharmatayoH pradarzanaprAptau vyApteH prAthamyAt tatpradarzanAyodAharaNam / udAharaNAnantaraM bhavatu vyAptiH / tathApi vyAptaM kiM pakSe vartate na vA ityAkAGkAyAM vyAptasya pkssdhrmtvprdrshnaayopnyH| upanayAnantaraM nigamanam / na ca vyAptipakSadharmatAyAzcaturbhirevAvayavaiH paryAptaH kiM tena iti vAcyam / abAdhitAsatpratipakSatvayoralAbhe caturNAmapyaparyavasAnAt iti (ci0 2 ava0 pR0 77-82 ) / athavA parvato vahnimAn iti pratijJAte kutaH ityAkAGkSAyAM dhUmAt iti prayogaH / tataH kathamasya gamakatvam ityAkAGkAyAM vyAptipakSadharmatAbhyAm / tatra kAsau vyAptiH ityAkAGkSAyAM yo yo dhUmavAn sa sa vahnimAn yathA mahAnasam iti prayogaH / tataH vyAptasya pakSadharmatvamasti na vA ityAkAGkSAyAM vahnivyApyadhUmavAMzvAyam iti tathA cAyam iti vA prayogaH / tataH vyAptipakSadharmatAvAnapyayaM heturbAdhita eva satpratipakSa eva vA syAt ityAkAGkSAyAmabAdhitatvAsatpratipakSatvabodhanAya tasmAdvahnimAn iti tasmAttathA iti vA nigamanaprayogaH / na cAnenApyabAdhitatvAdibodhaH kathaM janyata iti vAcyam / sAdhyapunarvacanasyAnuvAdatayA prayojanajijJAsAyAM parizeSAdvAdhAdividhUnanameva tat ityavasIyate / tathaiva vyutpatteH / tadAhuH upasaMhArasyAyaM mahimA yadviparItazaGkAvilopanaM nAma iti / atredaM bodhym| dRSTAntaprayogastu sAmayikaH na niyataH iti (ma0 pra0 2 pR0 31-32 ) / 4 pramANAnAmanuprAhakastarkaH (bhaa0)| tadanugRhItapramANagamyo bhagavAn viSNurapi nyAyazabdena lakSitalakSaNayA pratipAdyate ( AnandagiriH ) / yathA nyAyaprasUnAJjaliH nyAyakusumAJjaliH ityAdau ( vAca0 ) / 5 vedArthanirNayasAdhanamadhikaraNAtmakaH padArthaH / sa ca nyAyaH pUrvottaravedasaMbandho jaiminivedavyAsAbhyAM bahuprakAro drshitH| 6 lokazAstraprasiddhadRSTAntavizeSaH / tatra lokaprasiddho yathA arke cenmadhu vindeta 57 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ nyaaykoshH| kimarthaM parvataM vrajet / iSTasyArthasya saMsiddhau ko vidvAn yatnamAcaret // ( sAMkhya0 kau0 zlo0 1 TI0 ) iti / kadambamukulanyAyaH sUcIkaTAhanyAyaH ityAdizca / zAstraprasiddhastu yathA savizeSaNe hi vartamAnau vidhiniSedhau vizeSaNamupasaMkrAmataH sati vizeSye bAdhe iti nyAyaH adhyAropanyAyaH mAnAdhInA meyasiddhiH itinyAyaH ityaadi| nyAyazAstram-asAdhAraNyena vyapadezA bhavanti iti nyAyena nyAyasya parA rthAnumAnAparaparyAyasya sakalavidyAnugrAhakatayA sarvakarmAnuSThAnasAdhanatayA pradhAnatvena gautamamunipraNItazAstrasya nyAyazAstram iti vyapadezo yujyate / tathA abhANi sarvajJena soyaM paramo nyAyaH / vipratipannapuruSaM prati pratipAdakatvAt tathA pravRttihetutvAcca iti (sarva0 pR0 244 akSa0 ) / * yathA gautamamunipraNItaM pramANaprameyasaMzayaprayojana (gau0 111 / 1) ityA dyArabhya hetvAbhAsAzca yathoktAH (gau0 5 / 2 / 25) ityetatparyantaM pazcAdhyAyAtmakaM sUtropanibaddhaM nyAyadarzanam / taduktam kaNAdena ca saMproktaM zAstraM vaizeSikaM mahat / gautamena tathA nyAyaM sAMkhyaM ca kapilena vai // ityAdi (padmapurANe uttarakhaNDe a0 207) / asya zAstrasya pravRttizca trividhA uddezaH lakSaNam parIkSA ceti ( vAtsyA0 111 / 2 ) ( ta0bhA0 pR0 1) / adhikaM tu nyAyazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam / etacchAnasya prayojanaM ca niHzreyasaprAptiH / yadAha bhASyakAraH AtmAdeH khalu prameyasya tttvjnyaanaanniHshreysaadhigmH| taccaitaduttarasUtreNAnUdyata iti / heyaM tasya nirvartakaM hAnamAtyantikam tasyopAyodhigantavya ityetAni catvAryartha padAni samyagbudhvA niHzreyasamadhigacchati ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 pR0 2) / nyAyasiddhAntaH-nyAyo gautamapraNItasUtrasaMdarbharUpA tarkavidyA / tatra siddhAntaH abAdhitArthaH ( ma0 pra0 pR0 3) / yathA nyAyasiddhAntamaJjarI ityAdau / naiyAyikasya manasa indriyatvam pArthivAvayava avayavi etadubhayeSu ca pAkaH iti nyAyasiddhAntaH ityAdau ca / nyAyAbhAsaH--yatpunaranumAnaM pratyakSAgamaviruddhaM nyAyAmAsaH saH (vAtsyA0 1 / 1 / 1) (nyA0 vA0 1 pR0 15) (la0 ma0 545) / For Personal & Private Use Only Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tatrAgamaviruddhaM yathA zuci naraziraHkapAlaM prANyaGgatvAcchasazuktivat iti / pratyakSaviruddhaM tAvat vahniranuSNaH kRtakatvAdbhaTAdivat iti / (nyA0 vA0 1 pR0 15) / nyAsaH-gRhasvAminaH parokSameva gRhajanahaste prakSepo gRhasvAmine samarpaNI yamiti (mitAkSarA 2 / 67) / rAjacorArAtibhayAddAyAdAnAM ca vaJcanAt / sthApyatenyagRhe dravyaM nyAsastatparikIrtitam // ( bRhaspatiH ) / nyUnam-1 (nigrahasthAnam ) [ka] hInamanyatamenApyavayavena nyUnam ( gau0 5 / 2 / 12 ) / pratijJAdInAmavayavAnAmanyatamenApyavayavena hInaM nyUnaM nigrhsthaanm| sAdhanAbhAve sAdhyAsiddhiriti (vAtsyA0 5 / 2 / 12) / [kha] yatra vivakSitArthasamarpakAtkicinyUnaM tat (ta0 bhA0 pR0 51) / [ga] yatkicidavayavazUnyAvayavAbhidhAnam (gau0 vR0 5 / 2 / 12) (di. 1 pR0 22) (nIla0 pR0 45 ) / yathA nyAyamate pazcAnAmavayavAnAM siddhAntasiddhatvena parvato vahnimAn dhUmAt yo yo dhUmavAn sa sa vahnimAn tathA cAyam iti caturNAmevAvayavAnAmabhidhAnaM nyUnaM bhavati / na caaympsiddhaantH| siddhAntaviruddhAnabhyupagamAt / api tu sabhAkSobhAdinAnabhidhAnAt / atredaM bodhyam / anyatamenApyavayavena nyUnamityatra avayavenetyasya svazAstrasiddhanetyarthaH / tena saugatasya avayavadvayAbhidhAnepi na nyUnatvam (gau0 vR0 5 / 2 / 12 ) / 2 Unam / 3 gadyam iti kAvyajJA aahuH| nyUnavRttitvam-alpadezakAlavRttitvam / yathA pRthivItvasya dravyatvamapekSya nyUnavRttitvam / nyUnavRttidharma eva vyApyadharmo bhavati / pakSaH-1 [ka] vipratipattyekakoTiH (gau0 vR0 1 / 2 / 1) / yathA pakSapratipakSaparigraho vAdaH ( gau0 1 / 2 / 1 ) ityAdI zabdo nityo na . veti vipratipattau nityaH iti pakSaH anityaH iti pratipakSaH / [kha] __vAdiprativAdibhyAM darzitavipratipattirUpaH saMzAyakaH koTibhedaH / yathA For Personal & Private Use Only Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| parvatapakSakavahnisAdhyakasthale parvato vahnimAnna vA iti / atra vahnimAn ityekaH pakSaH na vA ityaparaH pakSaH iti jJeyam / 2 pakSatAvAn (mu0 2 pR0 146) / yathA saMdigdhasAdhyadharmA dharmI siSAdhayiSitasAdhyadharmA dharmI vA pakSaH ( ci0 2 pR0 33 ) ityAdau parvate dhUmena vahnisAdhane parvataH pakSaH (ta0 saM0 ) (ta0 bhA0 pR0 14-15) / pakSatA yasminnasti sa pakSa ityarthaH (vai0 u0 9 / 2 / 1 ) / 3 vyavahArajJAstu pratijJAdoSanirmuktaM sAdhyaM satkAraNAnvitam / nizcitaM lokasiddhaM ca pakSaM pakSavido viduH|| ityAhuH ( vIramitro0 a0 2 lekhya pR0 69 tatra bRhaspatiH ) / 4 [ka] mauhUrtikAstu zuklakRSNapratipadAdipaJcadazyantapaJcadazatithyAtmakaH kAlaH ityaahuH| [kha] dvedhA vibhaktasya cAndramAsasyaiko bhAgaH pakSaH (pu0 ci0 pR0 31.) / 5 vaiyAkaraNAstu samUhaH / yathA kezapakSa ityAdau ityAhuH / atra kezAtparaH samUhArthe pakSazabdaprayogo jnyeyH| 6 kAvyajJAstu khagAnAM patatram / 7 pArzvabhAgaH / 8 gRham / 9 virodhH| 10 shaayH| 11 blm| 12 mitram / . 13 valayaH ityaahuH| 14 dehArdhabhAgaH iti bhiSaja AhuH ( vaac0)| ... 15 bhaassaa| bhASA pratijJA pakSa iti nArthAntaram ( mitA0 2 / 6) / pakSatA-1 [ka] sAdhyavattvena saMdihyamAnatvam / yatra sAdhyanizcayosti tatrAnumiteranutpattiH iti sAdhyanizcayakAlenumitivAraNAya sAdhyasaMzayarUpA pakSatA anumiteraGgam iti prAcInamatAbhiprAyeNeyaM pakSatA iti bodhyam (nyA0 ma0 2 pR0 19) (ma0 pra0 2 pR0 23 ) / atra bhASyam nAnupalabdhe na nirNItethe nyAyaH pravartate api tu saMdigdhe iti ( vAtsyA0 ) ( ta0 bhA0 pR0 10) / [kha] saMdigdhasAdhyatvenopAttatvam / [ga] saMdigdhasAdhyadharmatvam ( ci0 2 pR0 33 ) ( ta0 saM0 2) / atra saMdigdhaM saMdehaprakArIbhUtaM sAdhyaM yatra iti vigrahe saMdehaprakArIbhUtasAdhyavattvamityarthaH / yathA dhUmAnumAne parvatasya pakSatvam ( ta0 bhA0 pR0 15) / idaM lakSaNatrayam anumiteH pUrva sAdhyasaMdeho niyamena vartate ityabhiprAyeNa prAcInaiH kRtam (nyA0bo0 2 For Personal & Private Use Only Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pR0 16) / 2 [ka] siSAdhayiSAvirahasahakRtasAdhakamAnAbhAvaH ( ci0 2 pR0 34 ) / atrAyamarthaH / siSAdhayiSA anumitsA / sAdhakamAnaM siddhiH / sAdhyanizcayaH iti yAvat / evaM sa siddhiratumitivirodhinI / ataH tatra siSAdhayiSottejikA vAcyA / tatsattvenumityudayAt / tathA ca anumitsAvirahaviziSTasiddhirvirodhinI / tadabhAvaH pakSatA iti paryavasitorthaH (ma0 pra0 2 pR0 23) / atredaM bodhyam / zravaNasaMbaddhamAtre ghanagarjite idaM ghanIyaM garjitavizeSatvAt ityanumAnasya saMzayaM vinApyAnubhAvikatvAt saMzayavighaTakazAbdasiddhyanantaraM anumitevihitatvena tatra saMzayAbhAvAt sAdhyanizcaye pratyakSepi vahnau satyapyanumitsAyAM satyAmanumiterutpattezca tannirvAhAtha navyamatAnusAreNeyaM pakSatAnumitiprayojikA iti ( nyA0 ma0 2 pR0 19) (ma0 pra0 2 pR0 24 ) ( ta0 dI0 2 pR0 24 ) / ayamAzayaH / gaganavizeSyakameghaprakArakasaMdehAbhAvadazAyAmapi gRhamadhyasthapuruSasya ghanagarjitazravaNena gaganaM meghavat ityAkArakagaganatvAvacchinnoddezyatAnirUpitameghatvAvacchinnavidheyatAkAnumitidarzanAt prAcInalakSaNaM vihAya navInaiH anumityuddezyatvaM pakSatvam iti sthirIkRtam (nyA0 bo0 2 pR0 16-17 ) / evaM siSAdhayiSAmAtraM na pakSatA / vinApi siSAdhayiSAM ghanagarjitena meghAnumAnAt / ataH saMzayasya siSAdhayiSAyAzca pakSatAtvaM tiraskRtya siddhAntasiddheyaM pakSatA svIkRteti bhaavH| saMzayavighaTakazAbdasiddhyanantaramanumitizca vedAntavAkyairvihitA yathA AtmA vAre draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH ityAdizrutyA zravaNAnantaraM mananaM anumitirUpaM vihitm| tathA ca tatrAtmanastAdRzavedavAkyena nizcitatvena saMzayAbhAvAvyabhicAraH syAditi |[kh] siSAdhayiSAvirahaviziSTasiddhyabhAvaH (nyA0 ma0 2 pR0 19) ( bhA0 50 zlo0 . 71) / atredaM bodhyam / siddhiH parvato vahnimAn iti nizcayaH / tasya sattve parvato vahnimAn ityanumitenutpatteH siddhiranumitau pratibandhikA / siddhyabhAvonumitau kAraNamiti vaktavyam / evaM satyapi parvatAdau pakSe sAdhyanizcaye satyapi satyAM ca siSAdhayiSAyAM parvato vahnimAna ityanumityutpattidarzanAttatra pakSatAsaMpattaye For Personal & Private Use Only Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udhai nyaaykoshH| - siSAdhayiSAvirahaviziSTatvaM siddhervizeSaNam (dIdhi0 2 pR0 124 ) / siddheH siSAdhayiSAviraheNa vaiziSTyaM caikakAlAvacchedenaikAtmavRttitvam ( dIdhi0 2 pR0 131) (ma0 pra0 2 pR0 24 ) / tadarthazca ekakSaNAvacchinnaikAtmasamavetatvam iti (ga0 pakSa0 pR0 51 ) / samuditArthastu siSAdhayiSAyAH sAdhyAnumitIcchArUpAyAH samavAyena yaH abhAvaH svarUpa samavAya etadubhayaghaTitasAmAnAdhikaraNyasaMbandhena tadviziSTAyAH siddheH samavAyenAbhAvaH iti ( nIla0 2 pR0 19) (ga0 pakSa0 pR0 51) / atrAyaM vizeSaH / yAdRzayAdRzasiSAdhayiSAsattve siddhisattve yalliGgakAnumitiH tAdRzatAdRzasiSAdhayiSAviraha viziSTasiddhyabhAvastalliGgakAnumitau pakSatA iti vaktavyam ( dIdhi0 2 pR0 124 ) (mu0 2 ) ( nyA0 ma0 2 ) / tena siddhiparAmarzasattve yatkiMcijjJAnaM jAyatAm itIcchAyAmapi nAnumityApattiH / vahnivyApyadhUmavAn parvato vahnimAn iti pratyakSasattve zAbdasAmagryasattve ca pratyakSAtiriktaM jJAnaM jAyatAm itIcchAyAM tu bhvtyevaanumitiH| talliGgakatvapravezena ca dhUmaparAmarzasattve Alokena vahnimanuminuyAm itIcchAyAmapi nAnumitiH iti (mu0 2 pR0 148-149) / [ga] siSAdhayiSAvirodhipramANAbhAvaH ( vai0 u0 9 / 2 / 1) / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane parvatasya pakSatvam / [1] sArvabhaumastu siSAdhayiSAvirahaviziSTasvakSaNAvyavahitottarakSaNotpattikAnumitikabhinnA yA siddhiH siSAdhayiSAviraha viziSTAyAstasyA abhAvaH pakSatA ityAha ( dIdhi0 2 pR0 127 ) / . [6] upAdhyAyAzca siSAdhayiSAvirahaviziSTasya siddhipratyakSasAmagryora nyatarasyAbhAvaH pakSatetyAhuH / tena siddhikAle samAnaviSayakapratyakSasAmagrIkAlepi ca nAnumityApattiH ityupAdhyAyAnAmAzayaH (di0 2 pR0 151 ) / atra pratyakSasAmagrIsthAne anumAnAtiriktasAdhakamAna iti dIdhitikRtsaMmatapAThosti (dIdhi0 2 pR0 129) / kecittu anumityudaizyatvaM pakSatetyAhuH (nyA0 bo0 2 pR0 17) / siSAdhayiSAmAtraM pakSatetyanye / ayamabhiprAyaH / pakSatAyA anumityahetutvamiti For Personal & Private Use Only Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 455 prAbhAkaramate vinApi dhUmAdiliGgakavaha pAdyanumitIcchAM tAdRzAnumityutpattyA tAdRzAnumitsAvirahaviziSTapratyakSAdisAmagryabhAvasya kAraNatAdhikyagauravam / pakSatA hetutAmate tAdRzAnumitericchAniyatatayA tatrecchAyA laghIyasyA hetutayaivopapatteH pakSatApi tatrecchaiva iti ( ga0 pakSa 0 pR0 58 ) / prAbhAkarAstu vinApyanumitsAM kvacitparAmarzAnumitipravAhasyAviralalagnasyAnubhAvikatvAt kAlabhedakalpanAyAM ca mAnAbhAvAca pakSatA nAnumitihetuH / parArthAnumAne tu siddhasAdhanamarthAntaravidhayA dUSaNamityAhu: ( dIdhi0 pakSatA0 2 pR0 132 - 133 ) / pakSadharmatA - [ka] vyApyasya ( hetoH ) pakSe vartamAnatvam ( ta0 saM0 2 ) ( bhA0 pa0 2 zlo0 69 ) / [kha] vyApyasya pakSasaMbandhaH ( vAkya 0 2 pR0 13 ) / [ga] pakSatAzrayavRttitvam (ta0 kau0 2 pR0 11 ) / yathA parvate dhUmena vahA~ sAdhye vahnivyApyadhUmavAn parvataH ityatra dhUmasya pakSadharmatA pakSasamaH ---- ( hetvAbhAsaH ) / saMdigdhasAdhyakadharmyantaram (ga0 sAdhA0 ) / pakSAsiddha: - ( hetvAbhAsaH ) AzrayAsiddhaH / pakSAsiddhiH - AzrayAsiddhi: ( bhA0 pa0 2 zlo0 76-77 ) / pakSiNI - 1 AgAmivartamAnAharyuktA rAtriH ( amara : 1) / yathA yApayetpakSiNIM rAtriM ziSyartvigbAndhaveSu ca ( manu0 ) ityAdau / atrocyate dvAvahnAvekarAtrizca pakSiNItyabhidhIyate iti / tatra pUrvadinarAtrau tannimitte jAte pUrvadivasIyadinamAdAyaiva pakSiNI iti vyavahAraH ( zuddhi 0 ta 0 ) / atra pakSa tulyau divasa yasyAH sA iti vigrahaH / pakSazabdAdipratyaye GIp ( vAca0 ) / 2 vihagajAtistrI iti kAvyajJA AhuH / pakSilaH - gautama munipraNItanyAyasUtrANAM bhASyakartA vAtsyAyano munivizeSaH ( trikA0 ) / paGktiH --- 1 sajAtIyapadArthAnAM sthitivizeSaH / yathA ekapaGkayupaviSTA ye na spRzanti parasparam / bhasmanA kRtamaryAdA na teSAM saMkaro bhavet // For Personal & Private Use Only Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - agninA bhasmanA caiva SabhiH pativibhidyate ( kUrmapu0 a0 15) ityAdau / - 2 chandovizeSaH iti vRttazAstrajJA aahuH| 3 dazasaMkhyA iti gaNakA - AhuH / 4 gauravam / 5 pAkaH iti kAvyajJA Ahu ( vAca0 ) / pacanam-pAkaH ( la0 ma0 ) (ga0 vyu0 kA0 2) / / paciH-1 pacadhAtuH / 2 pAkaH / paJcadazastomaH--paJcabhyo hiMkaroti sa tisRbhiH sa ekayA sa ekyaa| paJcabhyo hiMkaroti sa ekayA sa tisRbhiH sa ekayA / paJcabhyo hiMkaroti sa ekayA sa ekayA sa tisRbhiH iti| ekaM sUktaM triraavrtniiym| tatra prathamAvRttau prathamAyA RctrirbhyaasH| dvitIyAvRttau mdhymaayaaH| tRtiiyaavRttaavuttmaayaaH| soyaM paJcadazastomaH ( jai0 nyA0 a0 1 'pA0 4 adhi0 3) / paJcamI--(vibhaktiH ) tattaddhAtvarthe ( patyAdyarthe ) apAdAnatvAdibodhikA vibhaktiH ( za0 pra0 zlo0 65 ) / yathA vRkSAtparNa patatItyAdau vRkSapadottarapaJcamI / paJcamyarthazca 1 [ka] apAdAnam / yathA bhUbhRto gaGgAvataratItyAdau paJcamyarthaH / atra bhUbhRto gaGgAsamavetakriyAjanya. vibhAgAzrayatvAt apAdAnatvam / tathA ca sUtram dhruvamapAyepAdAnam - (pA0 sa0 1 / 4 / 24 ) iti / tadarthazca apAye vibhAge dhruvam bha, nizcalam parasamavetakriyAjanyavibhAgAzrayaH apAdAnaM syAt iti (ma0 pra0 pR0 6 ) / atra gaGgAyAmativyAptivAraNAya parasamaveteti kriyAvizeSaNaM dattam / ayaM vizeSaH / spandajanyavibhAgAzrayatvena vRkSAderapAdAnatve vRkSAtparga spandate ityapi prayogaH syAt / ataH kriyeti sakarmakadhAtvarthaparam iti ( kA0 vyA0 pR0 9) / athavA apAye : vibhAge yat avadhibhUtaM dhruvam nizcalam prakRtapaJcamyarthavibhAga janakatvAnvayikriyAzUnyam tadapAdAnasaMjJaM syAt iti ( kA0 vyA0 pR0 9) ( si0 kau0 kaark0)| [kha] bhedapratiyogitAvacchedaka.. tvam vibhAgazca / yathA vRkSAtparNa patatItyAdau paJcamyarthaH / vRkSAtparNa For Personal & Private Use Only Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 457 patatItyAdau bhedapratiyogitAvacchedakatvaM vibhAgazca paJcamyarthaH / bhede vibhAge ca vRkSAdeH prkRtyrthsyaadheytaasNbndhenaanvyH| pratiyogitAvacchedakatvasyAzrayatAsaMbandhena vibhAgasya ca janakatAsaMbandhena patyarthakriyAyAmanvayaH / evaM ca vRkSaniSThabhedapratiyogitAvacchedakaM yadRkSaniSThavibhAgajanakaM patanaM tadAzrayaH parNam ityAkArako bodhaH ( ga0 vyu0 kAraka0 5 pR0 104 ) ( kA0 vyA0 pR0 9) / [ga] avadhitvam avadhitAnirUpakatvaM vA / yathA vRkSAdvibhajate phalamityAdau paJcamyarthaH / atredaM bodhyam / atra nApAdAne paJcamI kiMtu avadhau / vRkSAvadhikavibhAgAzrayaH phalam ityavadhitvasyaiva bodhAt iti ( ma0 pra0 pR0 6 ) / athavA atra vibhAgAvadhitvamapAdAnatvam / apAye vibhAge dhruvamavadhibhUtamapAdAnamiti sUtrArthaH / tathA ca vRkSaniSThAvadhitAnirUpakavibhAgAzrayaH phalam iti vAkyArthaH ( kA0 vyA0 pR0 9 ) ( za0 pra0 zlo0 68 TI0 ) / 2 hetutvam / yathA ghaTo daNDAt vahnidhUmAt ityAdau paJcamyarthaH / atra hetutvaM dvividham / kArakatvam jJApakatvaM ca / tatrAdyaM yathA ghaTo daNDAdityAdau / dvitIyaM yathA vahnidhUmAdityAdau (ma0 pra0 pR06)| yathA vA vyAghrAdvibhetItyAdau janyatvaM (prayojyatvaM) pnycmyrthH| atra bhItrArthAnAM bhayahetuH ( pA0 sU0 1 / 4 / 25 ) itynenaapaadaantvm| sUtrArthazca bhayArthakadhAtuyoge bhayahetutvena saMbhAvitamapAdAnam iti / tena yasya vyAghrAdhInaM bhayamaprasiddham atha ca vyAghrahetukatvena maraNAdikaM saMbhAvayati tatpuruSaparaH vyAghrAdayaM bibheti iti prayogaH saMgacchate (ga0 vyu ? kA0 5 pR0 106) / atrAha vyAghrAdvibhetItyAdau nApAdAnapazcamI / kiMtu hetutvArthikA paJcamI / tathAhi / dhAtoryathAyathaM bhayaM bhayAbhAvazcArthaH / paJcamyA hetutvamarthaH / tacca dhAtvarthe bhaye dhAtvarthatAvacchedake ca bhytvenveti| AzrayatvaM vyApArazca yathAyathamAkhyAtArthaH / itthaM ca hetupaJcamyaivopapattI bhItrArthAnAM bhavahetuH iti sUtraM prapazcArtham iti bodhyam ( kA0 vyA0 pR0 9-10 ) / atrodAhriyante / paNDitAtpurANaM zRNoti upAdhyAyAdadhIte rAmAdadhIta58 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 nyaaykoshH| - saMdezaH ityAdau prakRtyarthapaNDitAdikartRkoccAraNAdhInatvaM paJcamyarthaH / tasya ca zravaNa uccAraNa arthavizeSajJAna ityAdikriyAyAmanvayaH / atrAkhyAtuH paNDitAde AkhyAtopayoge ( pA0 sU0 1 / 4 / 29) ityanenApAdAnatA (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 107 ) / 3 vRttitvam / yathA kUpAdandhaM vArayatItyAdau paJcamyarthaH / evam adharmAjugupsata ityatrApi paJcamyA vRttitvamarthaH / dhAtornindArthaH / tathA cAtra adharma nindati ityartho bodhyate / evam upAdhyAyAdantardhatte ziSya ityAdau paJcamyA vRttitvamarthaH / dhAtoH svaviSayakapratyakSavirodhivyApArorthaH / paJcamyarthavRttitvasya dhAtvarthatAvacchedakapratyakSenvayaH / AkhyAtasya kRtirarthaH / evaM ca upAdhyAyasaMbandhisvaviSayakapratyakSavirodhivyApArAnukUlakRtimAJ ziSyaH iti bodhaH ( kA0 vyA0 pR0 10) / atra antarSI yenAdarzanamicchati ( pA0 sU0 1 / 4 / 28 ) itynenaapaadaantaa| 4 saMyoganAzAvyavahitottarakSaNavRttitvam saMbandhAdhInatvaM vaa| yathA himavato gaGgA prabhavatItyAdau paJcamyarthaH / 5 karmatvam (viSayatvam ) / yathA kRSNAtparAjayate zizupAlaH adhyayanAtparAjayate bAlaH ityAdau paJcamyarthaH / adharmAdviramatItyAdAvapi paJcamyAH karmatvamarthaH / dhAtoH karaNamakaraNaM cArthaH / paJcamyarthakarmatvasya karaNe akaraNe cAnvayaH / tathA ca adharma punarna karoti ityarthaH / evam dharmAtpramAdyatItyAdau paJcamyA viSayatvam dhAtoranavadhAnam AkhyAtasyAzrayatvamarthaH / evaM ca dharmaviSayakAnavadhAnAzrayaH iti bodhaH / zabdazaktiprakAzikAkRtastvatrAhuH / pApAnnivartate adharmAdviramatItyAdau paJcamyA dveSorthaH / tatra prakRtyarthasya viSayatvena tasya ca nivRttirUpe dhAtvarthe jnytvenaanvyH| tena pApagocaradveSajanyanivRttimAn ityevaM bodhaH iti ( za0 pra0 zlo0 68 TI0 pR0 80) / 6 yatheSTaviniyogaH / yathA viprAddhanamAdatta ityAdau paJcamyarthaH ( kA0 vyA0 pR0 9-10) (ma0 pra0 pR06) (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 106) (za0 pra0 zlo0 68 ttii0)| atra dhAtorapi ythessttviniyogphlksviikaarorthH| paJcamyarthasya viniyogasyAvyavahitottaratvasaMbandhena dhAtvarthatAvacchedake viniyogenvayaH / itthaM ca viprIyayatheSThaviniyogAvyavahitottaradhanavRttiyatheSTa For Personal & Private Use Only Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| viniyogaphalakasvIkAravAn iti bodhaH / atra avyavahitottaratvaM ca svasamAnaviSayakapuruSAntarIyaviniyogavyavahitabhinnatvam / tena zudrAt pratigrahItrA vipreNa dattaM dhanamAdAtari zUdrAdAdatta iti na prayogaH ( kA0 vyA0 pR0 10 ) / paJcapANDavapatikA draupadI paJcamIzabdenocyate iti paurANikA aahuH| sUryakiraNapratibimbayogyatvayogyatvAbhAvayuktA candrasya paJcamI kalA iti jyotirvidaH / tAdRzakalopalakSitatithizca pazcamI iti mauhUrtikA vadanti / paJcalakSaNam-1 anumAnacintAmaNyuktaM vyAptisvarUpapaJcakam / tacca (1) sAdhyAbhAvavadavRttitvam (2) sAdhyavadbhinnasAdhyAbhAvavadavRttitvam (3) sAdhyavatpratiyogitAkAnyonyAbhAvAsAmAnAdhikaraNyam ( 4 ) sakalasAdhyAbhAvavanniSThAbhAvapratiyogitvam (5) sAdhyavadanyAvRttitvam iti (ci0 2 pR0 2) / paJcalakSaNapratipAdakagranthasya paJcalakSaNI iti nAma / tatra paJcAnAM lakSaNAnAM samAhAraH ( GIp ) iti vyutpttirdrssttvyaa| 2 purANaM paJcalakSaNam iti- paurANikA AhuH / atra paJcalakSaNAni tu sargazca pratisargazca vaMzo manvantarANi ca / vaMzyAnucaritaM caiva purANaM pazcalakSaNam // iti ( amara0 kSepaka0 kA0 1 shbdaadi0)| paTaH-1 veSTanavastram / yathA tantavaH paTasya samavAyikAraNam ityAdau (ta0 saM0 ) / 2 citralekhanapaTaH iti tatrajJA AhuH ( devIpu0 ) (bR0 saM0 a0 71 ) (vAca0 ) / paNDA-1 (apUrvam ) phalasAdhatvayogyaH adRSTavizeSaH / yathA mImAMsakamate aharahaH saMdhyAmupAsIta ityAdau nityakarmaNaH saMdhyAvandanAderabhAve duradRSTaM jAyate saMdhyAdervandane tu tasyAnutpattyA phalAnupahitaM duradRSTaM nazyati iti tatpaNDApUrvam / atra guravaH / kAryatvena apUrva eva vidheH zaktiH / tathA ca na kalaGgaM bhakSayedityAdiniSedhe kalaJjabhakSaNAbhAvaviSayakaM kAryam ityanvayabodhaH / taccAMpUrva na kiMcitphalajanakam / api tu svataH prayojanaM nityakarmaNaH ityaGgIcakruH ( vAca0 ) (di0 gu0)| naiyAyikAstu nityakarmaNAmapi pApadhvaMsAdirUpaphalasattvAtpaNDApUrva nAGgI For Personal & Private Use Only Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 nyAyakozaH / kurvanti / 2 vedojjvalA buddhiH / yathA paThakAH pAThakAzcaiva ye cAnye zAstracintakAH / sarve vyasanino mUrkhA yaH kriyAvAn sa paNDitaH / ( bhA0 vA0 ) ityAdI / 3 AgamajanyaM jJAnam ( gI0 bhA0 TI0 ) / yathA vidyAvinayasaMpanne brAhmaNe gavi hastini / zuni caiva zvapAke ca paNDitAH samadarzinaH // ( gItA0 5 / 18 ) ityAdau / 4 sarvavidyAdhikatvaM yatpANDityaM tadudAhRtam iti sAhityazAstrajJA Ahu: ( pratAparudre ) / pataJjaliH - yogasUtrakAraka RSivizeSaH / pANinisUtravyAkhyAnarUpamahAbhASyakAraH zeSAvatAratvena prasiddho munivizeSaH / atra patannaJjalirnamasyatayA yasmin iti pataJjaliriti vyutpattirdraSTavyA ( tattvasu0 ) / athavA patannaJjalita iti pataJjaliH ityapi vyutpattiH / anaitihyam gonardadeze nadyAstIre tapasyataH kasyacidRSeraJjalitaH patitaH iti ( zakaMdhvA 0 vArtika 0 zekhare ) / kecittu vyAkaraNamahAbhASyakAraH pataJjaliryogasUtrakArAdbhinna eveti vadanti / patanam - 1 [ka] adhaH saMyogAvacchinnaspandaH / atra patanatvaM ca gurutvAsamavAyikAraNakakarmatvam ( di0 1 sAdharmya 0 pR0 62) ( ga0 vyu0 kA0 2) [kha] spandatvAvAntarajAtyavacchinnaH ( ga0 2 avayava 0 ) / yathA vRkSAtparNa patatItyAdau patatyarthaH / sa ca vRkSavibhAgajanakavyApAramArabhya bhUmisaMyogajanaka vyApAraparyantaM sarvAH kriyAH patanam (vAkya 01 pR0 9 ) / [ga] adhaH saMyogAvacchinno gurutvaprayojyapatanatvajAtyavacchinno vA spandaH ( za0 pra0 zlo0 68 TI0 pR0 80 ) / 2 dharmajJAstu pAtityam / tacca [ka] bhogAvacchinnaM duritam / yathA narakaM patita ityAdau ( za0 pra0 zlo0 65 TI0 pR0 76 ) / [kha] dvijAtikarmabhyo hAni: ( gautama 0 ) / yathA vihitasyAnanuSThAnAnninditasya ca sevanAt / aniprahAccendriyANAM naraH patanamRcchati // ( yAjJa0 a03 lo0 219 ) ityAdau ityAhuH / I patiH - zivaH / yathA patipazupAzAstrayaH padArthA ityatra ( sarva0 saM0 pR0 175 zaiva0 ) / For Personal & Private Use Only Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| patitvam-niratizayakriyAzaktimattvarUpeNaizvaryeNa nityasaMbandhitvam / padam-1 [ka] te vibhaktyantAH padam (gau0 2 / 2 / 60 ) / yathA darzanaM vikRtA varNA vibhaktyantAH padasaMjJA bhavanti / vibhaktirdvayI / nAmikI AkhyAtikI c| brAhmaNaH pacati ityudAharaNam / upasarganipAtAstarhi na padasaMjJAH / lakSaNAntaraM vAcyamiti / ziSyate ca khalu nAmikyA vibhakteravyayAllopaH tayoH padasaMjJArthamiti / padenArthasaMpratyaya iti prayojamam / nAmapadaM cAdhikRtya parIkSA gauriti padaM khalvidamudAharaNam (vAtsyA0 2 / 2 / 60 ) ( ta0 kau0 ) / padatvaM ca vRttimattvam (gau0 vR0 2 / 2 / 60 ) / saMketavadvarNatvam (vai0 u0 2 / 2 / 21 ) / padAnAM sAdhutvaM ca vyAkaraNavyaGgayorthaviziSTazabdaniSThaH puNyajanakatAvacchedako jAtivizeSaH ( la0 m0)| padajJAnaM ca zAbdabodhe kAraNam / sUtre vibhaktyantatvaM ca zAbdabodhaupayikavibhaktiprakRtitvam (ga0 ava0 hetu0 ) / [kha] vrnnsmuuhH| samUhazcAtraikajJAnaviSayabhAva eva / atrocyate / varNAH padaM prayogArhAnanvitaikArthabodhakAH iti ( sA0 da0 pari0 2 zlo0 2) / evaM tatra varNAnAM kramavatAmAzutaravinAzitvenaikadAnekavarNAnubhavAsaMbhavAt pUrvapUrvavarNAnanubhUyAntyavarNazravaNakAle pUrvavarNAnubhavajanitasaMskArasahakRtenAtyavarNasaMbaddhena padavyutpAdanasamayagrahaNAnugRhItena zrotreNaikadaiva sadasadanekavarNAvagAhinI padapratItirjanyate / sahakArisAmarthyAtpratyabhijJAvat / pratyabhijJApratyakSe hi atItApi pUrvAvasthA phuratyeva iti (ta0 bhA0 pramA0 4 pR0 18-19) / [ga] zaktam ( ta0 saM0 4 ) (mu0 4 pR0 179) / [gha] arthabodhakam / [3] suptiGantaM padam iti zAbdikA vadanti / [ca] vAkyaikadezaH padam iti kecidAhuH / nyAyanaye padaM dvividham / mukhyam gauNaM ca / yacchaktivRttyA yamarthamupasthApayati tattasminnarthe mukhyam / yathA goghaTAdivyaktyupasthApakaM moghaTAdipadam (ta0 ko0)| mukhyamapi caturvidham / yaugikam rUDham yogarUDham yaugikarUDhaM ceti / ... tatrAdyaM pAcakAdipadam / dvitIyaM brAhmaNavAcakaM viprapadam gomaNDapAdi For Personal & Private Use Only Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 nyaaykoshH| padaM ca / tRtIyaM paGkajAdipadam / caturthamudbhidAdipadam iti (tarkA04 ) (mu0 4 pR0 189) (ta0 pra0 kha0 4 pR0 30) / yallakSaNAvRttyA yamarthamupasthApayati tattasminnarthe gauNam lAkSaNikam iti cocyate / yathA gaGgAyAM ghoSa ityatra lakSaNAvRttyA tIropasthApakaM gaGgApadam (ta. kau0 4 ) / zAstrAntare catvAri padajAtAni / nAmAkhyAte copasarganipAtAzca ( nirukta0 ) (vai0 sA0 da0 pR0 31 ) / karmapravacanIyaM paJcamam iti helArAja Aha / atra harikArikA dvidhA kaizcitpadaM bhinnaM caturdhA paJcadhApi vA / apoddhRtyaiva vAkyebhyaH prakRtipratyayAdivat // iti ( prakIrNake ) / karmapravacanIyena vai paJcamena saha padasya paJcavidhatvam iti helArAjo vyAkhyAtavAn / saMbandhavizeSadyotanadvAreNa kriyAvizeSadyotanavadupasargeSvevAntarbhavanti karmapravacanIyAH ityabhisaMdhAya padacAturvidhyaM bhASyakAreNoktam / vAcakaM lakSaka vyaJjakaM ceti trividhaM padam ityAlaMkArikA AhuH / 2 zlokasya caturtho bhaagH| 3 vyvsaayH| 4 sthAnam / 5 trANam / 6 cihnam iti kAvyajJA aahuH| padArthaH-padAbhidheyaH ( ta0 dI0 ) ( ta0 ko0)| sa ca jAtyAkRti vyaktayaH padArthaH ( gau0 2 / 2 / 68 ) / yathA ghaTamAnayetyAdau ghaTapadAbhidheyaH ghaTatvAtmakajAtikambugrIvAdirUpAkRtiviziSTo vyaktivizeSo ghaTapadArthaH / padArthatvaM ca [ka] padazaktiH ( ga0 vyu0 kA0 1 ) / [kha] vRttyA padopasthApyatvam / [ga] padatAtparyaviSayatvam / [5] abhidheyatvam (vAkya0 ) (ta. dI0 ) / atredaM bodhyam / gavAdipadAnAmiyaM gtiH| guNakarmAdivAcakapadAnAM tu jAtivyaktI evArthaH iti ( vai0 u0 7 / 2 / 20 ) / AkAzAdipadasya jAtyavAcakatvepi ca na kSatiH / jAtipadaM vA dharmaparam (gau0 vR0 2 / 2 / 68 ) / atra ca jAtyAkRtivyaktiSu tisRSu ekaiva zaktiriti bodhanArtha padArthaH ityekavacanam iti sAMpradAyikAH / navyAstu jAtivyaktayoreva ( jAtiviziSTavyaktau ) ekazaktiprAptyarthaM sautramekavacanam / AkRtirUpaM tu saMsthAna For Personal & Private Use Only Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pRthageva zakyam ityAhuH ( za0 pra0 ) ( gau0 vR0 2 / 2 / 68 ) (di. 4 pR0 178-179 ) / vastutaH AkRtipadaM na saMsthAnaparam / kiMtu jAtivyaktyoH samavAyAtmakasaMsargaparameva / karaNavyutpattyA AkAranirUpakArthakatvAt ( za0 pr0)| atha padArthavibhAgaH pradarzyate ( ka ) padArtho dvividhaH / bhAvaH abhAvazceti ( ki0 va0 1 pR0 8 ) / tatra bhAvA dravyAdayaH SaT / abhAvastu prAgabhAvAdibhedena cturvidhH| (kha) padArthAH sapta dravyam guNaH karma sAmAnyam vizeSaH samavAyaH abhAvaH iti ( ta0 saM0 ) (bhA0 50) (nyA0 ma0) (ci0 ) / eSu saptasu padArtheSu gotamoktAnAM SoDazAnAM ( vakSyamANAnAm ) padArthAnAmantarbhAva ittham / prmaannsyendriyaadevyentrbhaavH| vyaaptijnyaanaadergunne| prameyasyAtmazarIrendriyasvarUpasya dravye / arthasya gandharasarUpasparzazabdasvarUpasya gunne| buddherguNe / manaso dravye / prvRttergunne| doSANAmicchAdveSamithyAjJAnasvarUpANAM rAgadveSamohapadapratipAdyAnAM guNe / pretyabhAvasya maraNAnantarajanmano guNe / sukhaduHkhasaMvedanasvarUpasya mukhyaphalasya gunne| gauNamukhyasAdhAraNajanyamAtrasvarUpaphalasya drvyaadissu| pIDAlakSaNasya duHkhasya gunne| apavargasyAtyantikadhvaMsarUpasyAbhAve / saMzayasya gunne| sAdhyatayecchAviSayAtmakasya prayojanasya yathAyathaM dravyAdiSu / sAdhyasAdhanobhayavattAnizcayaviSayasya dRSTAntasya yathAyathaM dravyAdiSu / tattacchAstrasiddhArtharUpasya siddhAntasya dravyAdiSu / zabdasvarUpapratijJAdyanyatamarUpANAmavayavAnAM guNe / vyApyAropeNa vyApakAropasya tarkasya gunne| nirNayasya gunne| tattvabubhutsukathArUpavAdasya gunne| vijigISukathArUpajalpasya gunne| svapakSasthApanAhInakathArUpavitaNDAyA guNe / anumiti tatkaraNajJAna etadanyatarapratibandhakajJAnaviSayarUpANAM hetvAbhAsAnAM yathAyathaM dravyAdiSu / chalasya guNe / asaduttararUpajAterguNe / parAjayahetusvarUpanigrahasthAnAnAM yathAyathaM dravyAdiSvantarbhAvaH / tathAhi / pratijJAhAnerabhAventarbhAvaH / pratijJAntarasya guNe / pratijJAvirodhasya gunne| pratijJAsaMnyAsasyAbhAve / hetvantarasya guNe / arthAntarasya guNe / nirarthakasya guNe / avijJAtArthasya For Personal & Private Use Only Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 nyaaykoshH| guNe / apArthakasya guNe / aprAptakAlasya guNe / nyUnasya guNe / adhikasya guNe / punaruktasya gunne| ananubhASaNasyAbhAve / ajJAnasyAbhAve / apratibhAyA abhAve / vikSepasyAbhAve / matAnujJAyA guNe / paryanuyojyopekSaNasyAbhAve / niranuyojyAnuyogasya gunne| apsiddhaantsyaabhaave| hetvAbhAsAnAM dravyAdiSu antarbhAvaH iti (dina0 1 pR0 20-22 ) ( nIla0 pR0 45-46) / sAmAnyAdayaH padArthA alIkA eva iti vijJAnavAdino bauddhA AhuH ( rAma0 1) / darzanabhedena matabhedena ca padArthA naanaavidhaaH| tathAhi viSayatAtattvAdivat pratiyogitvAdhikaraNatvatattvasaMbandhatvAdayopyatiriktA eva padArthAH ityekadezina AhuH (dIdhi0 2 siddhA0 la0 pR0 41) / cidacidAtmakau dvau padArthoM iti mAyAvAdino vedAntina aahuH| cidacidIzvarabhedena trayaH padArthA iti rAmAnujIyAH / svatantraparatatrabhedena dvau padArthau iti maadhvaaH| patipazupAzabhedena trayaH padArthAH iti zaivA nAkulIzAzcAhuH / dravyam guNaH karma sAmAnyam vizeSaH samavAyaH ete SaTa padArthA iti kaNAdapradhAnA vaizeSikA AhuH / atra bhASyam prameyAH padArthAH iti (prazasta0 pR0 26) / ete bhaavpdaarthaaH| naarthAnullikhitadhIviSayatayA bhAvarUpatayA SaDeveti vivakSitAH iti ( sarva0 pR0 214 aulU0 ) / tathA ca sUtram dharmavizeSaprasUtAt dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAnAM padArthAnAM sAdhayaMvaidhAbhyAM tattvajJAnAnniHzreyasam ( vai0 1 / 114 ) iti / abhAvastu kAraNAbhAvAtkAryAbhAvaH ( vai0 1 / 2 / 1 ) ( 9 / 1 / 110) ityAdisUtrajJApitaH iti bodhyam (ta0 va0)(vai0 vi01|1|4)| atra nyAyalIlAvatIkArAH / abhAvazca vaktavyaH niHzreyasopayogitvAdbhAvaprapaJcavat / kAraNAbhAvena kAryAbhAvasya sarvasiddhatvAdupayogitvasiddheH ityAhuH / nyAyAcAryAstu dravyakiraNAvalyAm ete ca padArthAH SaDbhAvAH pradhAnatayoddiSTAH / abhAvastu svarUpavAnapi noddiSTaH / pratiyoginirUpaNAdhInanirUpaNatvAt na tu tucchavat ityabhAvaH saptamaH padArthaH ityaGgIcakruH (vai0 vi0 12114) / pramANam prameyam saMzayaH prayojanam For Personal & Private Use Only Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 465 dRSTAntaH siddhAntaH avayavaH tarkaH nirNayaH vAdaH jalpaH vitaNDA hetvAbhAsaH chalam jAtiH nigrahasthAnam ityete SoDaza padArthAH iti gautamapradhAnA naiyAyikA AhuH / prakRtirvikRtirubhaiyamanubhayamiti bhedena catvAraH padArthAH saMkalanayA paJcaviMzatiH iti sAMkhyA: pAtaJjalA vAhuH / tutAtabhaTTamatAnuyAyinAM mate dravyaguNakarmasAmAnyarUpAzcatvAra eva padArthAH / prAbhAkaramate dravyaguNakarmasAmAnyasaMkhyAsamavAyasAdRzyazaktayaH ityaSTau padArthAH (vai0 vi0 ) ( pa0 mA0 ) / padmakaH - saSaSThIsaptamIyoge vAravedaMzumAlinaH / padmako nAma yogoyaM sahasrArkagrahaiH samaH // ( pu0 ci0 pR0 105 ) / parakRtiH - ( arthavAdaH ) [ka] anyakartRkasya vyAhatasya vidhervAdaH / ( vAtsyA0 2 / 1 / 64 ) / [kha] puruSavizeSaniSThamithoviruddhakathanam / yathA hutvA vapAmevAgrebhighArayanti atha pRSadAjyaM taduha carakAdhvaryavaH pRSadAjyamevAprebhighArayanti ameH prANAH pRSadAjyamityevamabhidadhati ( zrutiH ) ityevamAdi ( gau0 pR0 2 / 1 / 64 ) ( vAtsyA 0 2 / 1 / 64 ) | [ga] ekakartRkamupAkhyAnaM parakRti: ( bhATTadI 0 6/7/26 ) / paratantram - 1 itarasattAdhInasattAkam / yathA rAjabhRtyaH paratantraH / 2 kvacit svetarabahirviSayakajJAnajanakasAmagrIsApekSam ( ta0 pra0 1 ) / yathA manazcAkSuSAdipratyakSe paratantram (sarva0 pR09 cArvA0 ) ( ta0 bhA0 ) / paratvam - 1 ( guNaH ) [ ] parAbhidhAnaMpratyayanimittam / tattu dvividham / dikkatam kAlakRtaM ca / tatra dikRtam digvizeSapratyAyakam / kAlakRtaM ca vayo bheda pratyAyakam ( prazasta0 pR0 20 ) / krameNodAharaNaM yathA gaNDau kapolau tatpare hanU ( amara : 26 / 90 ) ityAdau parazvasta - sparehani ( amaraH 3 / 4 / 22 ) ityAdau ca / atra sUtram ekadikAbhyAmekakAlAbhyAM saMnikRSTaviprakRSTAbhyAM paramaparaM ca (vai0 7 / 2 / 21 ) iti / paratvasya lakSaNaM ca paravyavahArajanakatAvacchedakatAdRzaprakAratAzrayatvam ( vAkya 0 1 pR0 8 ) / atra navyAH bahutarapradeza saMyogAntaritatvarUpaviprakRSTatvabahutara sUrya parispandAntarita janyatvarUpajyeSThatvAbhyAM daizikakAli59 nyA0 ko 0 16 For Personal & Private Use Only Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 nyaaykoshH| kaparatvavyavahArasyotpattena paratvasya guNAntaratvamityAhuH ( di0 gu0 pR0 209) / vastutastu viprakRSTatvajJAnAtparatvamutpadyata iti viprakRSTatvAtparatvaM bhinnameveti vaizeSikasUtrAt ( 7 / 2 / 21 ) prtibhaati| [kha] paratvatvajAtimat / paravyavahArAsAdhAraNakAraNam / paratvaM dvividham / dikkatam kAlakRtaM ca / tathA ca paravyavahAro dvividhH| yathA ayaM jyeSThaH ayaM dUraH iti ( vAkya0 1 pR0 8) / tatra dUrasthe dikRtaM paratvam / jyeSThe kAlakRtaM paratvam (ta0 sN0)| yo yadapekSayA dUrasthaH tatra tadavadhikaM paratvaM dikRtam / atra dipiNDasaMyogosamavAyikAraNam / dUratvajJAnaM nimittam / tannAzazca tannAzanimittam / yo yadapekSayA jyeSThaH tatra tadavadhikaM paratvaM kAlakRtam / atra kAlapiNDasaMyogosamavAyikAraNam / jyeSThatvajJAnaM nimittam / tannAzazca tannAzanimittam iti (ta0 kau0 pR0 6 ) / dikRtaM paratvaM mUrtamAtravRtti bhavati / kAlakRtaM paratvaM tu janyadravyamAtravRtti bhavatIti jJeyam ( si0 ca0 1 pR018) ( ta0 kau0 1 pR0 6 ) / atredaM bodhyam / dikRtatvaM ca jJAyamAnadigjanyatvam / tathAhi vairAjAdveNAsaMgamApekSayA karahATakaM svasamavAyisaMyuktasaMyogena bahutaradezasaMyogavat iti jJAnena daizikaparatvam utpadyate / tacca idamasmAdviprakRSTam ityapekSAbuddhyA jAyate (di. 1 ) / tatra ca saMbandhaghaTakatayA dizaH pravezAttajanyatvaM bodhyam (vAkya0 1 pR08)| evam pATaliputrAt kAzImapekSya prayAgaH paraH jhaLakIprAmAdvijayapuramapekSya kRSNAnadI parA ityatrApi jJeyam / kAlakRtatvaM ca svasamavAyisaMyukta saMyogasaMbandhena ravikriyAprakArakajJAnaviSayakAlajanyatvAt tatsaMbandha. ghaTakakAlajanyatvarUpam svasaMyogajanyatvarUpaM vA ( vAkya0 1 pR0 8) / - tacca ayamasmAdbahutarakAlasaMbaddhaH ityapekSAbuddhyA janyate (di. 1) / . athavA bahutaradivAkarakriyAviziSTazarIrajJAnAtkAlikaparatvotpattiriti (si0 c0)| yathA rAmo lakSmaNApekSayA jyeSTha ityAdI lakSmaNasya sUryaparispandApekSayA rAmasya sUryaparispandA adhikAH iti rAmo jyesstthH| vizeSastu anyatra (vai0 u0 7 / 2 / 21) draSTavyaH / tatra dikRtsyotpttirbhidhiiyte| ekasyAM dizyavasthitayoH piNDayoH saMyuktasaMyogabahvalpabhAve satyekasya For Personal & Private Use Only Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 467 / draSTuH saMnikRSTamavadhiM kRtvA tasmAdviprakRSToyam iti paratvAdhAre viprakRSTA buddhirutpadyate / tatastAmapekSya pareNa dikpradezena saMyogAtparatvasyotpattiH / viprakRSTaM cAvadhiM kRtvA parasmAt saMnikRSToyam ityaparatvAdhAra itarasmin saMnikRSTA buddhirutpadyate / tAmapekSyApareNa digdezena saMyogAdaparatvasyotpattiH ( prazasta0 pR0 20 - 21 ) / atra dvividhayoH paratvAparatvayozakopekSA buddhinAza: iti muktAvalIkAra Aha / upaskAre tu trividhakAraNanAzasyaiva paratvAparatvanAzakatvamuktam (vai0 vi0 7/2/21 ) / nAzo daizikayorjJeyaH saptadhA zAMkare mate / nimittasya vinAzAdvAsamavAyina eva vA // samavAyivinAzAdvA nimittAsamavAyinoH / nAzAdvApi vinAzAdvA nimittasamavAyinoH // nimittabhinnayorvApi nAzAtkAraNayoH kvacit / vinAzAdapi sarveSAM hetUnAmekadaiva vA // iti ( ta0 va0 210 ) / atha paratvAparatvayoH kAlakRtayorutpattirabhidhIyate / vartamAnayoraniyatadigdeza saMyuktayoryuvasthavirayo rUDhazmazrukArkazyavalIpalitAdisAMnidhye satyekasya draSTRryuvAnamavadhiM kRtvA sthavire viprakRSTA buddhirutpadyate / tatastAmapekSya pareNa kAlapradezena saMyogAtparatvasyotpattiH / sthaviramavadhiM kRtvA yUni saMnikRSTA buddhirutpadyate tadA tAmapekSyApareNa kAlapradezena saMyogAdaparatvasyotpattiH : ( prazasta 0 pR0 21 ) / idaM ca bodhyam / tridhA kAlikayoH samavAyivinAzataH / nimittanAzato vAbhyAmubhAbhyAM vApi kutracit // nimittamAtranAzena tannAzaH kasyacinmate iti ( ta0 ba0 211 ) / vinAzastvapekSA buddhisaMyogadravyanAzAt iti prazastapAdAcAryA : (prazasta 0 pR0 29 ) / 1 apekSA buddhivinAzAt 2 saMyogavinAzAta 3 dravyavinAzAt 4 dravyApekSA buddhyoryugapadvinAzAt 5 dravyasaMyogavinAzAt 6 saMyogApekSA buddhyoryugapadvinAzAt 7 trayANAM samavAyyasamavAyinimittAnAM vinAzAcceti tadarthaH / tathAhi / 1 utpanna paratve yasminkAle sAmAnyabuddhirutpannA bhavati tatopekSAbuddhirvinazyattA sAmAnyajJAnatatsaMbandhebhyaH paratvaguNabuddherutpadyamAnatetyekaH kAlaH / tatrApekSA buddhe1 asamavAyinaH iti padacchedaH / 1 For Personal & Private Use Only Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 nyaaykoshH| vinAzo guNabuddhezvotpattiH / tatopekSAbuddhivinAzAdguNasya vinazyattA guNajJAnatatsaMbandhebhyo dravyabuddherutpadyamAnatetyekaH kAlaH / tatra dravyabuddharutpattirguNasya vinAzaH iti / 2 saMyogavinAzAdyathA / apekSAbuddhisamakAlameva paratvAdhAre karmotpadyate / tatkarmaNA dipiNDavibhAgaH tadaiva ca paratvasyotpattirityekaH kAlaH / tataH sAmAnyabuddherutpattiH dikpiNDasaMyogasya vinAzaH / tato yasminkAle guNabuddhirutpadyate tasminneva kAle dipiNDasaMyogavinAzAdguNasya vinAzaH / 3 dravyavinAzAdapi yathA paratvAdhArAvayave karmotpannaM yasminneva kAlevayavAntarAdvibhAgaM karoti tasminneva kAlepekSAbuddhirutpadyate / tato vibhAgAdyasminneva kAle saMyogavinAzastasminneva kAle paratvamutpadyate / tataH saMyogavinAzAdravyavinAzaH / tadvinAzAcca tadAzritasya guNasya vinAzaH / 4 dravyApekSAbuddhyoyugapadvinAzAdapi yathA yadA paratvAdhArAvayave karmotpadyate tadaivApekSAbuddhirutpadyate / karmaNA tadavayavAntarAdvibhAgaH tadaiva ca paratvasyotpattirityekaH kAlaH / tato yasminneva kAle vibhAgAtsaMyogavinAzastasminneva kAle sAmAnyabuddhirutpadyate / tadanantaraM saMyogavinAzAdravyavinAzaH sAmAnyabuddharapekSAbuddhinAza ityekaH kaalH| tato dravyApekSAbuddhyorvinAzAtparatvasya vinaashH| 5 dravyasaMyogavinAzAdapi yathA yadA paratvAdhArAvayave karmotpannamavayavAntarAdvibhAgaM karoti tasminneva kAle pinnddkrmaapekssaabuddhyoyugpdutpttiH| tato yasminneva kAle paratvasyotpattistasminneva kAle avayavavibhAgAdvyArambhakasaMyogavinAzaH piNDakarmaNA dipiNDavibhAgazca kriyate / tato yasminneva kAle sAmAnyabuddhirutpadyate tatsamAnakAlamavayavasaMyogavinAzAt piNDavinAzaH dipiNDavibhAgAca pinnddsNyognaashH| tato guNabuddhisamAnakAlaM piNDadipiNDasaMyogayorvinAzAt paratvasya vinaashH|6 saMyogApekSAbuddhyoryugapadvinAzAdapi yathA yadA paratvamutpadyate tadA paratvAdhArakarma / tato yasminneva kAle paratvasAmAnyabuddhirutpadyate tasminneva kAle piNDakarmaNA dipiNDavibhAgaH kriyate / tataH sAmAnyabuddhitopekSAbuddhinAzo vibhAgAcca dipiNDasaMyogavinAza ityekaH kAlaH / tataH saMyogavinAzAdapekSAbuddhinAzAtparatvasya vinaashH| For Personal & Private Use Only Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 7 trayANAM samavAyyasamavAyinimittAnAM vinAzAdapi yathA yadApekSAbuddhirutpadyate tadaiva piNDAvayave karma / tato yasminneva kAle karmaNAvayavAntarAdvibhAgaH paratvasyotpattiH tasminneva kAle piNDepi karma / tato vibhAgAt piNDArambhakasaMyogavinAzaH piNDakarmaNA ca dikpiNDavibhAgaH tadaiva sAmAnyabuddhezvotpattirityekaH kAlaH / tataH saMyogavinAzAt piNDanAzaH / vibhAgAcca dipiNDasaMyogavinAzaH / sAmAnyajJAnAdapekSAbuddhervinAzaH ityataH yugapatrayANAM samavAyyasamavAyinimittAnAM vinAzAt paratvasya vinAzaH iti ( prazasta0 pR0 21-23 ) / 2 [ka] pratipAdakecchAviSayatvam ( ci0 ) / taJca zAbdabodhaprayojakaM tAtparyAparaparyAyam / yathA harizabdaH siMhaparaH ityAdau / yathA vA saindhavamAnayetyAdau bhojanasamaye saindhavapadasya lavaNaparatvam ityAdau / [kha] tatpratItIcchayoccaritatvam (ci0 1) (mU0 m0)| yathA yatparaH zabdaH sa zabdArthaH ityAdau / 3 adhikadezavRttitvam vyApakatvaM vA / yathA sAmAnyaM dvividhaM proktaM paraM cAparameva ca (bhA0 pa0 zlo0 8) ityAdau sattAyA dravyatvamapekSya dravyatvAdezva pRthivItvAdyapekSya vyApakatvAt paratvam (mu0 1 pR0 34 ) / 4 sUkSmatvam / yathA paraM vA truTeH (gau0 4 / 2 / 15) ityAdau truTimapekSya paramANoH paratvam / 5 bhinnatvam / 6 zreSThatvam / yathA dve brahmaNI veditavye paraM cAparam (zrutiH ) ityAdau / 7 brahmaNa AyuHkAlavizeSaH iti paurANikA AhuH / atroktam / nijena tasya mAnena cAyurvarSazataM smRtam / tatparAkhyaM tadarthaM ca parArdhamabhidhIyate // trINi kalpazatAni syustathA ssssttirdvijottmaaH| brahmaNaH kathitaM varSa parAkhyaM tacca yatpadam // iti ( kUrma0 a0 5 ) ( vAca0 ) / 8 zatrutvam iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / paramamuktiH-(niHzreyasam ) samAnAdhikaraNavizeSaguNAvacchinnasavAsanamithyAjJAnadhvaMsaH ( nyA0 si0 dI0 ) / yathA zukabhISmayudhiSThirAdInAM paramamuktiH / For Personal & Private Use Only Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 nyaaykoshH| paramANuH-1 mUrtatve sati niravayavaH (ta0 ko0)| sa ca janyadravyA vayavaH kriyAvAn atIndriyaH niravayavaH nityazceti naiyAyikavaizeSikANAM siddhaantH| atra sUtram na pralayoNusadbhAvAt ( gau0 4 / 2 / 14 ) iti / paramANUnAmutpattiM nAzaM ca svIkurvanti kSaNabhaGguravAdino bauddhAH / (di. 1 pRthivI0 pR0 67-68 ) / bhUtatvAdi paramANorlakSaNamiti sAMkhyA AhuH ( gau0 vR0 4 / 1 / 31 ) / nyAyavaizeSikanaye paramANusadbhAve pramANamucyate / jAlasUryamarIcisthaM sUkSmatamaM yadraja upalabhyate tat sAvayavam cAkSuSadravyatvAt paTavat iti / vyaNukAvayavopi sAvayavaH mahatArambhakatvAt tantuvat iti / yo vyaNukAvayavaH sa eva paramANuH / sa ca nityaH / kAryatvenavasthAprasaGgAt / asamavetabhAvakAryotpattiprasaGgAcca / tathA ca merusarSapayorapi tulyatvaprasaGgaH iti ( ta0 dI0 1 pR0 10) (mu0 1 pR0 68-69) / paramANuzca paraM vA truTeH (gau0 4 / 2 / 15) iti jJeyaH / truTeH paraM yadatisUkSmaM tatparamANuH / vAzabdovadhAraNe / athavA truTeravayavastadavayavo vA paramANuriti vikalpArtho vAzabdaH / yadvA truTeH paraM sUkSmaM paramANuH / truTAveva vA vizrAmaH iti vikalpobhimataH ( gau0 vR0 4 / 2 / 15) / idaM ca navInamatam (di. 1 pR0 69) / avayavavibhAgasyAnavasthAnAdravyANAmasaMkhyeyatvAtruTinivRttiriti (vAtsyA0 4 / 2 / 15) / sa cAyamalpataraprasaGgo yasmAnAlpataramasti yaH paramolpastatra nivartate yatazca nAlpIyosti taM paramANuM pracakSmahe iti ( vAtsyA0 4 / 2 / 14 ) / yathA jAlasUryamarIcisthaM yatsUkSmaM dRzyate rajaH / tasya SaSThatamo bhAgaH paramANuH sa ucyate // iti ( vAkya0 ) / caramastu vizeSANAmanekAsaMyutaH sadA / paramANuH sa vijJeyo nRNAmaikyabhramo yataH // iti bAdarAyaNAcAryA AhuH ( bhAga0 3 / 12 / 1 ) / 2 paramANvavacchinnakAlavizeSaH / yathA sa kAlaH paramANurvai yo bhute paramANutAm ( bhAga0 3 / 11 / 5 ) ityAdau / paramAtmA-( AtmA )[ka] sarvasya draSTA sarvasya bhoktA sarvajJaH sarvAnu bhAvI (vAtsyA0 1 / 1 / 9) / paramatvaM cAtra prakRteH sRSTisthitilaya For Personal & Private Use Only Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 471 kartRtvam ( si0 ca0 1 pR0 10) / athavA nityajJAnAdimattvena sarvotkRSTatvam ( ta0 pra0 1 pR0 4 ) / Izvarasya tajjJAnAdenityatvamittham / sargAdyavasare paramANunA vyaNukaM kariSyAmi iti jJAnasyAvazyakatvena tadutpAdakazarIrAdikAraNakalApasya tadAnIM vyatirekeNa tasya nityatvamurarIkurmaH / evam IzvarecchAkRtyorapi nityatvam ( si0 ca0 1 pR0 10) / paramAtmalakSaNaM cezvaratvam / tacca nityajJAnAdyadhikaraNatvam (ta0 dI0 ) ( si0 ca0 1 pR0 10) ( rAma0 ) / atrAdizabdenAnando gRhyate / kecittu zrutisthAnandapadaM duHkhAbhAvaparam ityAhuH / paramAtmasattve pramANam anumAnam / tacca kSityaGkurAdikaM kartRjanyaM kAryatvAddhaTavat iti / kSityAdimahAkAryAnyathAnupapattyA sa svIkriyate (pra0 pr0)| taduktam / kAryAyojanadhRtyAdeH padAt pratyayataH zruteH / vAkyAtsaMkhyAvizeSAcca sAdhyo vizvavidavyayaH // iti ( ku0 5 / 1 ) / saMjJAkarma tvasmadviziSTAnAM liGgam / pratyakSapravRttatvAt saMjJAkarmaNaH (vai0 sU0 2 / 1 / 18-19 ) / tadarthaM cAha / kSityakurAdikaM kArya svargApUrvAdi nAma ca / liGgamIzvarasadbhAve kANAdAH saMpracakSate // (ta0 va0 A0 zlo0 97 pR0 155) / adhikaM tu nyAyakandalyAm anumAnacintAmaNyAdau ca draSTavyam / kiMca sargAdau vyavahArAnyathAnupapattirevezvarasattve mAnam / yaH sarvajJaH ekaH sa eva cAsmAkamIzvaraH (nyA0 ma0 4 pR0 5) (si0 ca0 1 pR011)| atra dyAvAbhUmI janayan deva ekaH vizvasya kartA bhuvanasya goptA yaH sarvajJaH sa sarvavidyasya jJAnamayaM tapaH ityAdyA AgamA api pramANatvenAnusaMdheyAH / atra kAryotpAdane matabhedAH pradarzyante / zarIramantareNaivezvareNa matrAdivatkAryotpAdanam iti kecinnaiyAyikAH saMgirante / atra sUtrANi IzvaraH kAraNaM puruSakarmAphalyadarzanAt / na puruSakarmAbhAve phalAniSpattaH / tatkAritatvAdahetuH (gau0 4 / 1 / 19-21) ityAdIni / zarIrahetvadRSTAbhAvAtparamAtmA zarIrarahita evAsti / anye tu naiyAyikA itthamAhuH / paramAtmA shriirii| puruSAdRSTena kAntAzarIrasyevAsmadIyAdRSTena For Personal & Private Use Only Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 nyaaykoshH| . - taccharIrasya ( icchAprayuktasya ) jananasaMbhavAt / ata eva caturbhujatvAdi.. zravaNaM saMgacchate iti / paramANava evezvarasya zarIramiti kecidAhuH / AkAzameva zarIramityapare mnynte| IzvaraH sargAdau zarIradvayam (prayojyaprayojakavRddhazarIradvayam ) parigRhya vyavaharati iti pare jAnanti / saMsAriNAmadRSTavazAdIzvarasya zarIram tacca brahmaviSNuzivAtmam ityanye bruvanti / bhUtAvezanyAyenezvarasya zarIram ityapare menire / IzvaraH zarIrarahita eva / paraM tu saMsArapaGkanimamAnajJAnina uddidhIrSurlIlAvigrahaM dadhAti itItare prajalpanti / jIvA evezvarasya zarIram iti rAmAnujIyAH / aprAkRtaM saccidAnandAdyeva zarIram iti matapravartakaikaziromaNayo madhvAcAryAH prAhuH / klezakarmavipAkAzayairaparAmRSTo nirmANakAyamadhiSThAya saMpradAyapradyotakonuprAhakazca iti pAtaJjalAH sNjgdire| [kha ] zarIranirapekSajJAnavAn (pra0 pr0)| yathA svargApavargayormArgamAmananti manISiNaH / yadupAstimasAvatra paramAtmA nirUpyate // ( ku0 sta0 1 zlo0 2) / paramAtmA paraM brahma nirguNaM prakRteH paraH / kAraNaM kAraNAnAM ca zrIkRSNo bhagavAn svayam // (brahmavai0 pu0 adhyAya 23 ) / uttamaH puruSastvanyaH paramAtmetyudAhRtaH (gItA0 15 / 17) / brahmeti paramAtmeti bhagavAniti zabdyate / (bhAga0 1 / 2 / 11) ityAdau paramAtmA / [ga] nityajJAnAdimAn ( ta0 kau0 ) / sa ca guNaviziSTamAtmAntaramIzvaraH ( vAtsyA0 4 / 1 / 21) / Izvara eka eva (ta0 saM0 ) / mAyAvAdivedAntinastu mAyAvacchinnacaitanyamIzvaraH sa eva jIvAnAmupAsyatvena dezitaH ityAhuH / karmaiva iti mImAMsakAH smupaaste| vedoktakarmaNaH phaladAtezvaraH iti mImAMsakaikadezinaH / AdividvAn siddhaH iti kApilAH / lokavedaviruddhairapi nilepaH svatantraH iti mahApAzupatAH / nirAvaraNaH iti digambarAH / yAvaduktopapannaH ( kartA ) iti naiyAyikAH / ziva iti zaivAH / puruSottamaH iti vaiSNavAH / pitAmahaH iti paurANikAH / yajJapuruSaH iti yAjJikAH / vizuddhaM caitanyam iti mAyA... vAdinaH / brahmazabdavAcyaH guNaparipUrNaH viSNuH iti mAdhvAH / dvibhujaH For Personal & Private Use Only Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 473 nyaaykoshH| kRSNaH iti vallabhIyAH / paramezvaraH iti pAtaJjalAH / buddhaH sarvajJo vA iti bauddhAH / arhannityAhatAH / parAkhyaH zabda eva iti zAbdikAH / kAlaH eva iti jyotiSajJAH / lokavyavahArasiddha eva paramAtmA iti cArvAkAH / vizvakarmA iti kArava upaaste| tatra nityezvaraM na manyante sAMkhyA ArhatAzcArvAkAzca (ku0 TI0 1 / 2 ) / nyAyanaye paramAtmanyaSTau guNA vartante / ekatvasaMkhyA paramamahatparimANam ekapRthaktvam saMyogaH vibhAgaH buddhiH icchA prayatnazceti ( bhA0 50 zlo0 34 ) / aparimitA aprAkRtA jJAnAnandAdayo guNAH paramAtmani santi iti mAdhvA jaguH / paramAtmA guNazUnya eva iti mAyAvAdino mnynte| paramApUrvam- (apUrvam ) [ka] yatra svargAdiphalaM prati darzapUrNamAsAdi janyatvena janakatvam tatparamApUrvam / yathA darzapUrNamAsAbhyAM yajeta svargakAmaH ityAdau pradhAnavidhibodhitaM darzapUrNamAsAtmakayAgadvayajanyapUrvam ( di0 gu0 pR0 235) ( ci0 4) (mU0 m0)| [kha] kalikApUrvajanyaH svargAdiphalasAdhanamapUrvavizeSaH / atra paramApUrva vAcyam kalikApUrvANi tu kalpyAni iti mImAMsakAnAM siddhAntaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 114 ) / kalikApUrva pradarzitaM prAk ( pR0 217 ) / paramezvaraH-klezakarmavipAkAzayairaparAmRSTaH puruSaH svecchayA nirmANakAyamadhiSThAya laukikavaidikasaMpradAyapravartakaH saMsArAGgAre tapyamAnAnAM prANa bhRtAmanugrAhakazca ( sarva0 saM0 pR0 333 pAtaJja0 ) / parasparam-anyonyazabdavadasyArthInusaMdheyaH ( la0 m0)| parasmaipadam- (tiG ) [ka] laH parasmaipadam (pA0 1 / 4 / 99) / atra vyutpattiH / parasmai. paroddezArthaphalakaM padam iti ( aluksamAsaH) ( vAca0 ) / parasmaipadaM ca tip tas jhi ityAdi navavidham / [kha] kyajantadhAtorarthasya svArthe kartRtvenvayabodhanakSama yAdRzamAkhyAtam tat parasmaipadam / yathA putrIyatItyAdau parasmaipadam (tip ) / ghAtitA ghAtitArau ityAdau AtmanepadAnAM niruktAkhyAtatvepi tadanyatvena vizeSaNAnna ttraativyaaptiH| atra putrIyatItyAdAveva putrAdIcchAkartRtva6. nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 nyaaykoshH| mAzrayatvalakSaNaM bodhyate na tu putrIyate ityAdau / icchArthasya kyaco nivezAditi jJeyam ( za0 pra0 zlo0 98 TI0 ) / atra vizeSastu AtmanepadavyAkhyAnAvasara uktaH iti nAtra kathyate / parAjayaH-1 yuddhanivRttiH / yathA raNAt parAjayate ityatra dhAtvarthaH / atra / paJcamyartho dveSaH / tathA ca raNagocaradveSajanyayuddhanivRttimAn ityevaM tatra bodhaH / kRtyasAdhyatvadhIprayuktapravRttyabhAvavattvam iti kecidvdnti| atrArthe raNAtparAjayata ityatra paJcamyartho vizeSyatvam / tacca dhAtvarthaikadeze buddhAvanveti / tathA ca raNadharmikasvakRtyasAdhyatvadhIprayuktapravRttyabhAvavAn ityAkArako bodhaH iti / atredaM bodhyam / zatru parAjayate ityAdI tvabhibhavahetuvyApAraH parAjerarthaH iti dhAtvarthatAvacchedakaphalazAlitayA zatruprabhRteH karmatvameveti (za0 pra0 zlo0 68 TI0 pR0 81) / 2 asahiSNutA / yathA kRSNAtparAjayate zizupAlaH adhyayanAtparAjayate bAla: ityAdau parAjerarthaH / asahiSNutA ca dveSavizeSaH / abhibhavAzakyatvajJAnaM vaa| atra paJcamyAH karmatvamarthaH / zrIkRSNam adhyayanam na sahate iti vivaraNAt / AkhyAtasyAzrayatvamarthaH / tathA ca kRSNAtparAjayate zizupAla ityAdau zrIkRSNaviSayakAbhibhavAzakyatvajJAnavAJ zizupAlaH iti adhyayanAtparAjayate bAla ityAdau tu adhyayanaviSayakAbhibhavAzakyatvajJAna vAnbAlaH iti krameNa bodhaH ( kA0 vyA0 pR0 10) / parAprakRtiH-vikArApagame satyaM suvarga kuNDale yathA / vikArApagamo yatra tAmAhuH prakRtiM parAm // ( sarva0 saM0 pR0 309 sAMkhya0 ) / parAmarzaH-1 [ka] vyApyasya pakSavRttitvadhIH ( bhA0pa0 2 shlo069)| vyAptiviziSTasya hetoH pakSeNa saha vaiziSTyAvagAhijJAnamityarthaH (mu0 2 pR0 136 ) / ayaM ca parAmarzaH anumitikAraNam tRtIyaM liGgajJAnamityucyate / atrAyaM kaarykaarnnbhaavH| tadvattAjJAnaM prati tadvyApya vattAjJAnaM kAraNam / taddharmAvacchinnavidheyakAnumitau taddharmAvacchinna. vyApyavattAjJAnaM kAraNam iti yAvat (nyA0 ma0 4 pR0 33 ) / For Personal & Private Use Only Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 475 nyaaykoshH| atredamavadheyam / vahnivyApyadhUmavAn parvataH iti zAbdaparAmarzAnurodhena vyAptiviziSTavaiziSTyAvagAhijJAnatvenaiva ( vyAptiprakArakapakSadharmatAjJAnasvena ) parAmarzasyAnumitikAraNatvamaGgIkAryam / na tu mImAMsakamatamanurudhya vyApyatAvacchedakaprakArakapakSadharmatAjJAnatvena kAraNatvaM svIkAryam iti (ci0 2 pR0 34 ) (mu0 2 pR0 137-138 ) ( nyA0 si0 dI0 pR0 48) / atredamadhikaM bodhyam / parAmarza evAnumitau kaarnnm| na tu parAmRzyamAnaM liGgam / atItAnAgatadhUmAdijJAnepyanumitidarzanAt / tadAnIM liGgAbhAvAdanumityanupapattiH iti ( ci0 2 pR0 43-44 ) (mu0 2 pR0 135-136) / [kha] vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnam / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane vahnivyApyadhUmavAnayaM parvataH iti jJAnam / (ta0 saM0 ) / atra vigrahaH / vyAptiviziSTaM ( vyAptiprakArakam ) yat pakSadharmatAjJAnam iti / tAvatpadArthAnAM tathAvidhaparasparopazleSAvagAhitvamAnaM vivakSitam ( dIdhi0 2 pR0 5) (nyA0 bo0 2 pR0 13) (ta0 dI0 2 pR0 20 ) / kecittu vyAptiviziSTaM ca pakSadharmazceti dvandvAzrayaNAdvyAptiviziSTatvapakSadharmatvAvagAhijJAnatvaM labhyate / padArthayorabhedepi padArthatAvacchedakabhedenaiva pramANaprameyetyAdisUtrenyatra ca dvandvadarzanAt / viziSTapadasya dharmaparatayA vA vyAptivaiziSTayapakSadharmatayorlAbhAt ityAhuH ( dIdhi0 2 pR0 4) / karmadhArayazca vyAptiviziSTaM ca tat pakSadharmatAjJAnaM ca iti / atra viziSTapadasya prakAratAnirUpakaparatvAt pakSadharmatAyA jJAnam ityatra SaSThayA viSayatvabodhanAt pakSadharmatApadasya saMbandhArthakatvAt karmadhArayasamAsena samasyamAnapadArthayorabhedasaMsargalAbhAcca vyAptiprakArakAbhinnaM yat pakSasaMbandhaviSayakajJAnam tat parAmarzaH iti labhyate (nyA0 bo0 2 pR0 13) / anye tu vaiziSTyaM vissytaa| pakSadharmaH pakSasaMbandhI / tasya bhAvaH pakSadharmatA / pakSasaMbandha iti yAvat / tasyA jJAnam / vyAptiviziSTaM ca tat pakSadharmatAjJAnaM ceti krmdhaaryH| pakSadharmatAviSayitAviziSTe vyAptiviSayitAbhAne tannirUpitaviSayatayorapi paraMparayA nirUpyanirUpakabhAvaH saMbandho bhAsata iti vyAptiviSayatA For Personal & Private Use Only Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 . nyaaykoshH| nirUpitasaMbandhaviSayatAnirUpitapakSatAvacchedakAvacchinnaviSayatAnirUpakajJAnaM labhyate / jJAnapadaM nizcayaparam / vyAptiviSayatAnirUpitaviSayatA ca vyAptighaTakapadArthaviSayatAnirUpitA bodhyaa| tena bhramapramAsAdhAraNyanirvAhaH iti ( vAkya0 2 pR0 13 ) ityAhuH / atra vyAptiviziSTe pakSadharmatA vyAptiviziSTapakSadharmatA tajjJAnam iti saptamItatpuruSAGgIkAre vyabhicAriliGgakAnumitau dhUmavAnvaDherityAdau vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnajanyatvAbhAvenAvyAptiH / ataH vyAptiviziSTapadasya vyAptiviSayaketyarthamavalambya jJAnAntapadena karmadhArayoGgIkAryaH ( nIla0 2 pR0 20) (dIdhi0 2 pR0 4 ) / atredaM bodhyam / anumitau vyAptijJAnaM karaNam / parAmarzo vyApAraH / tathAhi / yena puruSeNa mahAnasAdau dhUme vahnApti- . rgRhItA pazcAt sa eva puruSaH kacitparvatAdAvavicchinnamUlAmabhraMlihAM dhUmalekhAM pazyati / tadanantaraM dhUmo vahnivyApyaH ityevaMrUpaM vyAptismaraNaM tasya bhavati / tasmAcca vahnivyApyadhUmavAnayam iti jJAnaM bhavati / sa eva parAmarzaH ityucyate / tadanantaram parvatoyaM vahnimAn iti jJAnaM jaayte| tadevAnumitiH iti (mu0 2 pR0 135 ) (ta0 bhA0 pramANa0 pR0 11 ) / parAmarzo dvividhaH pakSe vyApyaH iti pakSaprakArako vyApyavizeSyakaH pakSo vyApyavAn iti pakSavizeSyako vyApyaprakArakazca / tatrAdyo yathA parvate vahnivyApyo dhUmaH iti jJAnam / dvitIyo yathA vahnivyApyadhUmavAn parvataH iti jJAnam / atredaM bodhyam / pale vyApyaH iti parAmarzAt pakSe sAdhyam ityAkArikAnumitirutpadyate / pakSo vyApyavAn ityAkArakaparAmarzAttu pakSaH sAdhyavAn ityAkArikAnumitirutpadyate iti prAJco naiyAyikA AhuH / navyanaiyAyikAstu dvividhAdapi parAmarzAt pakSaH sAdhyavAna ityAkArikA pakSamukhyavizeSyikaivAnumitirutpadyate iti prAhuH (mu0 2 pR0 136 ) / 2 vivecanam / tacca yuktyA zrutArthAvadhAraNam iti kecidAhuH / 3 guruvAkyatAtparyanirNAyako vicAraH ( sAM0 pra0 bhA0 4 / 17 ) / yathA nopadezazravaNepi kRtakRtyatA parAmarzAdRte virocanavat (sAM0 sU0 a0 4 sU0 17) ityAdau iti sAMkhyA aahuH| For Personal & Private Use Only Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / A00 parArthAnumAnam - ( anumAnam ) 1 [ka] nyAyaprayojyAnumAnam (nyA0 bo0 0 2 pR0 15 ) ( ci0 2 pR0 76 ) / yathA parasamavetAnumitikaraNaM liGgaparAmarzaH parArthAnumAnam / atra parasya madhyasthasyArthaH prayojanaM sAdhyAnumitirUpaM madhyasthasaMzayanivRttirUpaM vA yasmAt iti vyutpattirdraSTavyA ( nIla0 2 0 21) / [kha] yena paraM pratipAdayati tat parArthAnumAnam iti ( nyA0 vi0 pari0 2 pR0 21) / [ga] paJcAvayavenaiva vAkyena saMzayitaviparyastAvyutpannAnAM pareSAM nizcitArthapratipAdanaM parArthAnumAnaM vijJeyam / athAvayavAH punaH pratijJApadezanidarzanAnusaMdhAna pratyAnnAyAH iti ( prazasta0 2 0 28 ) / 2 paJcAvayavavAkyam ( nIla0 2 pR0 22 ) / tathA coktam / parArthAnumAnaM zabdAtmakam / svArthAnumAnaM tu jJAnAtmakam ( nyAyabindu 0 TI0 pa0 2 pR0 21) / ayaM bhAvaH tasya zabdAtmakatvepi anumAnaviSayatvena avinAbhAvopanAyakatvena vAnumAnatvam gauNam iti vijJeyam / parArthAnumAnaprayojake paJcAvayavavAkye parArthAnumAnazabdasya - pacArika prayogaH iti ( nIla0 2 pR0 22 ) / anena pratipAditA - liGgAtparopyagniM vahnimAn dhUmAdityAdau pratipadyate ( ta0 saM0 ) / yathA yattu kazcitsvayaM dhUmAdagnimanumAya parapratipattyarthaM paJcAvayavopetamanumAnavAkyaM prayuGkte tat parArthAnumAnam (ta0 bhA0 2 pramANa0 pR0 11 ) ( ta0 saM0 ) ityAdI parvatagnimAn dhUmavattvAt yo yo dhUmavAnsa sognimAnyathA mahAnasaH tathA cAyam tasmAttathA iti paJcAvayavavAkyaM ( pratijJAdi - samudAya: ) parArthAnumAnam (ta0 saM0 ) ( nIla0 2 pR0 22 ) / atraparasya prativAdinortho nivRttiryasmAt iti vyutpattirdraSTavyeti kecit / parAvaraNam - zUrpeNa taNDulAnAM kaNebhyo vivecanam ( jai0 nyA0 a0 5 pA0 2 adhi0 7 ) / pari - ( avyayam ) 1 samantato bhAvaH / yathA paribhramati iti / 2 vyAptiH / yathA pariNataH iti / 3 doSakathanam / yathA parivAdaH iti / 4 bhUSaNam / yathA pariSkaroti iti / 5 AzleSaH / yathA pariSvajate iti / For Personal & Private Use Only Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 nyaaykoshH| 6 pUjanam / yathA paricarati iti / 7 varjanam / yathA pari trigartAt iti / 8 maryAdA / yathA paricchidyate vAsaH iti / 9 AcchAdanam / yathA paridevanam ityAdau (gaNa0 TI0 ) / 10 vyAdhiH / 11 zeSaH / 12 uparamaH / 13 saMtoSaH / 14 saMtoSabhASaNam ityAdi ( vaac0)| asya pari ityavyayasyArthavizeSeNopasargatvaM karmapravacanIyatvaM ca yathAyathaM jJeyam / asyArthavizeSadyotakatvameva na tu vAcakatvamityapi vijJeyam / paricayaH-1 jJAtasya paunaHpunyena jJAnam ( vAca0) / 2 sarvatazcayanam iti kAvyajJA AhuH ( mAgha0 275) / . paricAyakam-1 tadaghaTakatve satyarthavizeSajJApakam / yathA zabdaguNakatva rUpAkAzalakSaNe guNaH paricAyakaH / yathA vA tattaddharmAvacchinnanirUpitaviSayitAnyatamaviSayitAnirUpakatAvacchedakadharmavattvarUpe hetvAbhAsalakSaNe tattaddharmAvacchinnanirUpitatvaM viSayitAnAM paricAyakam / (ga0 hetvA0 sAmAnyani0 pR0 31 ) / 2 upalakSaNam iti kecidvadanti / paricchittiH-anubhavaH ( ku0 TI0 4 / 5.) / paricchedaH-1 jJAnam ( ci0 2) / yathA vAkyArthasAmAnAdhikaraNyena saMjJAnimittaparicchedaH ityAdau / 2 avadhAraNam / 3 avadhiH / 4 siimaa| 5 parimANam / 6 granthasya saMdhivizeSaH / atrocyate / sargavargaparicchedoddhAtAdhyAyAGkasaMgrahAH / ucchAsaH parivartazca paTalaM kANDamastriyAm // sthAnaM prakaraNaM parvAhnikaM ca granthasaMdhayaH iti (trikaanndd0)| evamanyepi pAda-lambuka-taraGga-stabaka-prapAThaka-ityAdayopi yathAyathaM granthasaMdhaya uhyAH / tatra kAvye sargaH / koze vargaH / alaMkAre paricchedocchrAsau / kathAyAmuddhAtaH / sNhitaapuraannaadaavdhyaayH| nATakeGkaH / tatre paTalam / brAhmaNe kANDam / itihAse parva / bhASye Ahnikam / iti ( vAca0 ) / pariNAmaH-1 jIrNatA ( pAkaH ) ( si0 ca0) (niil0)| yathA bhuktasya pariNAmaheturaudaryam tejaH ( ta0 saM0 ) ityAdau / 2 sAMkhyAH . pAtaJjalAzca pariNAmo nAma avasthitasya dravyasya pUrvadharmanivRttI dharmAntaro For Personal & Private Use Only Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / kara 1 tpattiriti ( vAtsyA0 3 | 2 | 16 ) | pariNAma strividhaH prasiddhaH / dharmalakSaNAvasthAbhedAt ( sarva0 saM0 pR0 353 pAta0 ) / athavA sato dravyasya pUrvaguNanivRttau guNAntarotpattiH ( prAdurbhAvaH ) / yathA payasaH pariNAmo dadhi iti ( gau0 vR0 3 / 2 / 16 ) ( vAtsyA 0 3 |2| 16 ) / vidyamAnasya kSIrasya pUrvarasatirobhAvomlarasAtmakaguNAntarasyAvirbhAvAt iti ( gau0 vR0 3 / 2 / 16 ) / naiyAyikAstu atra pariNAmo vinAza eva ityAhu: / yadvA prakRteranyathAbhAvo vikAraH / atra anyathAbhAvazca prakRtyucchedena prakRterguNAntarAdhAnena vA / yathA mRdAderghaTAdirUpeNa kASThAdebhasmAdinA ( vA0 ) / yathA pariNAmatApasaMskAraduHkhai: 0 ( pAta0 pAda0 2 sU0 15 ) pariNAmataH salilavat (sAM0 kA 0 16 ) ityAdau ityAhuH / yathA hi vAridavimuktamudakamekarasamapi tattadbhUmivikArAnAsAdya nArikelatAlI bilvacirabilva tindukAmalakakapitthaphalarasatayA pariNAmAt madhurAmlatiktakaTukaSAyatayA vikalpate evam ekaikaguNasamudbhavAt pradhAnaM guNamAzrityApradhAnaguNAH pariNAmabhedAn pravartayanti ( sAMkhya0 kau0 zlo0 16 ) / mAyAvAdino vedAntinastu pUrvarUpaparityAge sati nAnAkArapratibhAsaH / yathA kSIrasya dadhipratibhAsaH ityAhuH / mAyAvAdimatetrAyaM viveko jJeyaH / pariNAmo nAma upAdAnasamasattAkakAryApattiH / vivarto nAma upAdAnaviSamasattAkakAryApattiH iti ( vedA0 pa0 pari0 1 pR0 22 ) / 3 zeSaH ( antyAvasthA ) / yathA pariNAmemRtopamam ( gItA0 a0 18 zlo0 37 ) ityAdau / 4 arthAlaMkAra vizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / - pariniSThA - 1 ananyavRttitvam / 2 paryavasAnam ( sAMkhya0 bhASya 0 1 / 68 ) / yathA pAraMparyepyekatra pariniSThA 0 ( sAM0 sU0 a0 1 sU0 68 ) ityAdau / pariniSThitatvam -- apravRttanitya vidhyuddezya tAvacchedakAnAkrAntatvam / nihate tiGantAdAvavyAptivAraNAyA pravRtteti / baikalpikeDAgamoddezyatAvacchedakAkrAnte seddhetyAdAvavyAptivAraNAya nityeti ( zabde0 ze0 pR0 69 ) / For Personal & Private Use Only Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 nyaaykoshH| paripAkaH-1 pariNAmavadasyArthInusaMdheyaH ( vAca0 ) / 2 vAsanAyAzca svakAryotpAdaM pratyAbhimukhyaM paripAkaH ( sarva0 saM0 pR0 38 bauddh0)| paribhASA-1 AdhunikasaMketaH (ga0 zakti0 ) (vai0 vi0 7 / 2 / 20 ) / yathA zAbdikamate vRddhipadasyAkAraikAraukAreSu pANinisaMketaH / 2 [ka] aniyame niyamakAriNI paribhASA / [kha] parito vyApRtAM bhASAM paribhASAM pracakSate / yathA yathoddezaM saMjJAparibhASam ityAdau / parimaNDalam-1 paramANuparimANam / 2 parimANaviziSTaH paramANuH (vai0 vi0 71 / 20) / tacca parimaNDalaM nityam ( vai0 7 / 1 / 20) / 3 vartulAkAraH iti kAvyajJA aahuH| parimANam- (guNaH) [ka] parimANatvajAtimat / tacca navasu dravyeSu vartate (ta0 sN0)| tatrAkAzAdiSu caturpu paramamahattvam / paramANuSu paramANutvam / byaNuke aNutvam / atonyeSu mahattvaM dIrghatvaM ca / haskhatvaM cANutvasamAnAdhikaraNam / tatrANuparimANaM paramANau vyaNuke ca tiSThati / tatrApi paramANAvaNuparimANaM paramam / vibhucatuSTaye mahatparimANaM paramam / trasareNvAdimahAvayaviparyantadravyeSu avAntarajanyamahatparimANam (vai0 vi0 7 / 118) / parimANaM ca mAnavyavahArAsAdhAraNakAraNam (vai0 vi0 71 / 8) / yathA zatayojanazcandraH iti jyotiHzAstroktaM parimANam (ta0 pra0 4 pR0 29) / mAnavyavahArazca hastavitastyAdivyavahAraH na tu palasaMkhyAdivyavahAraH (vai0 u0 7118) / kiM ca mAnaM parimitiH tasya yo vyavahAraH idaM mahat idamaNu ityAdyAtmakazca ( si0 ca0 1 pR0 17 ) / kiMca mAnavyavahAraH aNutvAdirguNaH iti vyavahAraH ( vAkya0 1 pR0 7) / [kha] yavAGgulaprasthAdibhiH guJjAdibhizca dravyasya paricchedaH / atrocyate / jAlasthArkamarIcigataM rajastrasareNusaMjJam / tadaSTakaM likssaa| tatrayaM rAjasarSapaH / tatrayaM gaurasarSapaH / te SaT yavaH / tatrayaM kRSNalaH / tatpaJcakaM mASaH / tadvAdazakamakSArdham / sa caturmASakaM suvrnnH| taccatuHsauvarNiko niSkaH iti / dve kRSNale rUpyamASakaH / te SoDaza dharaNam iti / tAmrikaH kArSApaNaH paNaH iti ( viSNusmRtiH) For Personal & Private Use Only Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (vaac0)| manuyAjJavalkyAdayastu prakArAntareNa parimANagaNanaM cakrire / tatrAGgulAdiparimANameva vaizeSikamate guNavizeSatvena caturvidhatvena ca pratipAditam na tu guJjAdiparimANam iti tArAnAthatarkavAcaspatirAha / parimANaM dvividham / mahattvam aNutvaM ca ( ta0 va0 ) / prakArAntareNa taccaturvidham / aNu mahat dIrgham hrasvaM ca ( prazasta0 ) ( ta0 saM0 ) (mu0 gu0 ) / tatra aNuhrasvaparimANe prmaannuddhynnukyoH| mahaddIrghaparimANe vyaNukacaturaNukAdau (pra0 pr0)| caturvidhamapi pratyekaM dvividham paramaM madhyamaM ceti / tatra paramANutvaparamahasvatve paramANumanasostiSThataH / madhyamANutvamadhyamahrasvatve byaNuke tisstthtH| paramamahattvaparamadIrghatve gaganAdau tiSThataH / madhyamamahattvamadhyamadIrghatve ghaTAdau tiSThataH iti (si0 ca01 pR0 17 ) / punazca caturvidhamapi parimANaM dvividham / nityam anityaM ca / tatra nityagataM nityam / aniyagatamanityam / tacca anityam AzrayanAzAnnazyati ( vai0 71 / 18-19 ) ( prazasta0 ) / anityaM trividham / saMkhyAjanyam parimANajanyam pracayajanyaM ca / tatrAdyam paramANudvitvajanyaM vyaNuke / byaNukabahutvajanyaM ca vynnuke| dvitIyam kapAlaparimANajanyaM ghaTaparimANam / tRtIyam tUlAvayavasaMyogajanyaM tUlapiNDaparimANam (vai0 7118-25) ( bhA0 pa0 zlo0 110-114 ) ( prazasta0 ) (si0 ca0 1 pR0 21 ) ( ta0 kau0 ) / ayaM tUlAvayavasaMyogazca zithila ityucyate ( bhA0 50 zlo0 113 ) / atrAyaM sNgrhH| parimANaM caturvidham / aNu mahat dIrgham hrasvaM ca / tatra mahat dvividham / nityam anityaM ca / nityam * AkAzakAladigAtmasu paramamahattvam / anityam vyaNukA.. dAveva / tathA aNvapi dvividham / nityam anityaM c| paramANumanaHsu - pArimANDalyaM nityam / anityaM vyaNuka eva / kuvalAmalakabilvAdiSu mahatsvapi tatprakarSabhAvAbhAvamapekSya bhaaktonnuvyvhaarH| dIrghatvahrasvatve tUtpAdyamahattvANutvaikArthasamavete / samidikSuvaMzAdisvaJjasA dIrghaSvapi tatprakarSabhAvamapekSya bhAkto hrsvvyvhaarH| anityaM caturvidhamapi saMkhyA.. parimANapracayayoni / tatrezvarabuddhimapekSyotpannA vyaNukeSu bahutvasaMkhyA 61 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 nyaaykoshH| tairArabdhe kAryadravye vyaNukAdilakSaNe rUpAdyutpattisamakAlaM mahattvaM dIrghatvaM ca karoti / bahubhirmahadbhirArabdhe kAryadravye kAraNamahattvAnyeva mahattvamArabhante na bahutvam / samAnasaMkhyairArabdhetizayadarzanAt / pracayastu tUlapiNDayorvartamAnaH piNDArambhakaprazithilasaMyogApekSa itaretarapiNDA. vayavasaMyogApekSo vA dvitUlake mahattvamArabhate na bahutvamahattvAni / samAnasaMkhyAparimANairArabdhetizayadarzanAt / dvitvasaMkhyA cANvorvartamAnA byaNuke aNutvamArabhate / mahattvavat vyaNukAdo kAraNabahutvamahattvasamAnajAtIyapracayebhyo diirghsyotpttiH| aNutvavat vyaNuke dvitvasaMkhyAto hrakhatvasyotpattiH / etaccaturvidhamapi parimANamutpadya svAdhAravinAzAdeva vinazyati iti ( prazasta0 pR0 16) / upaskArepyuktam / parimANaM caturvidham / mahattvam aNutvam dIrghatvam hrasvatvaM ca / tatra paramamahattvaparamadIrghatve vibhuctussttyvrtinii| paramANutvaparamahasvatve prmaannuvrtinii| avAntarANutvAvAntarahasvatve vyaNukavartinI trasareNumArabhya mahAvayaviparyantamavAntaramahattvAvAntaradIrghatve / evaM ca sarvANyapi dravyANi parimANadvayavanti / bilvAmalakAdAvaNutvavyavahAraH samidikSudaNDAdiSu ca hrasvatvavyavahAro bhAktaH / bhaktizcAtra prkrssbhaavaabhaavH| Amalake yaH prakarSabhAvastasyAbhAvaH kuvle| bilve yaH prakarSabhAvastasyAbhAva aamlke| sa ca gauNamukhyobhayabhAgitvAt bhaktipadavAcyaH / atra dIrghatvahasvatve . nitye na vartete ityeke / parimANe eva te na bhavataH ityapare / kiMtu aNutvamahattve dve eva parimANe na tu caturdhA iti sAMkhyA vedAntinazvAhuH ( vai0 u0 7118 ) / idAnIM parimANakAraNAni parisaMcaSTe kAraNabahutvAcca ( vai0 71 / 9) / tatra kAraNabahutvaM kevalaM tryaNuke mahattvadIrghatve janayati / mahattvapracayayostatkAraNe abhAvAt / atredaM jJeyam / tacca bahutvaM IzvarApekSAbuddhijanyam / tadbuddheranekaviSayatvepyadRSTavizeSopagraho niyAmakaH iti ( vai0 u0 7 / 1 / 9 ) / evam paramANu dvayagataM dvitvaM byaNuke parimANotpAdakam / dvAbhyAM tantubhyAmapracitAbhyA- mArabdhe paTe kevalaM mahattvamevAsamavAyikAraNam / bahutvapracayayostatrA. bhAvAt / yatra ca dvAbhyAM tUlakapiNDAbhyAM tUlakapiNDAntarArambhastatra For Personal & Private Use Only Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 443 parimANotkarSadarzanAt pracayaH kAraNam / bahutvasyAbhAvAt / mahattvasya sattvepi parimANotkarSa pratyaprayojakatvAt / evaM ca sati yadi mahattvaM . tatra kAraNam tadA na doSaH / taduktam dvAbhyAmekena sarvairvA iti (vai0 u0 7119) / parivittiH-dArAgnihotrasaMyogaM yaH karotyapraje sati / parivettA sa vijJeyaH parivittistu pUrvajaH // ( mitAkSarA a0 1 zlo0 223 ) / parivRttisahaH--(zabdaH ) yaugikaH zabdavizeSaH / atra vyutpattiH pari. vRtti parAvRttim sahate iti parivRttisahaH / sahadhAtoracpratyayaH / ayaM ca paryAyaparivRttisahaH ityapyucyate / parivRttisahatvaM ca samAnArthakatve .. sati vibhinnAnupUrvIkatvam / sa ca pUrvottarapadayoH parAvRttyA yogalabhyArtha bodhayatIti tasya tathAtvam / sa ca trividhaH / pUrvapadaparivRttisahaH uttarapadaparivRttisahaH ubhayapadaparivRttisahazca / tatrAdyaH jaladhi dinakara ityaadishbdH| dvitIyaH vaDavAnalAdizabdaH / tRtIyaH svasvAmibhAvasaMbandharUperthe bhUpAlAdizabdaH / tatra jaladhizabde jalapadasthAne toyAdipadasya dinakarazabde ca dinapadasthAne divasAdipadasya prakSepeNa samAnArthapratIteH jala dina iti pUrvapadameva paryAyaparivartanaM kSamate na tu ghi kara ityuttarapadam / tatsthAna AdhArAdipadaprakSepe jalAdhAradinajanaketyAdipadAt samudrasUryAdyarthApratIteH / vaDavAnalazabde cAnalapadasthAnenyAdipadaprakSepeNa samAnArthapratIteranala ityuttarapadameva parivartanaM kSamate na tu vaDaveti pUrvapadam / vaDavApadasthAnezvAdipadaprakSepe azvAnala hayAnala ityAdipadAttAdRzArthApratIteH / bhUpAlapade ca tAdRzasaMbandhasya bhUpAlAdipadAdiva pRthvIbhRt mahIpati ityAdipadAdapi bodhanena samAnArthapratItestasyobhayapadaparivRttisahatvaM saMgacchate / tathA coktaM hemacandreNa vArSyAdiSu pade pUrve vADavAgyAdiSUttare / dvayepi bhUbhRdAyeSu paryAyaparivartanam // evaM parAvRttisahA yogAH syuriti yaugikAH / mizrAH punaH parAvRttyasahA gIrvANasaMnibhAH // iti ( vAca0 ) / ubhayapadaparivRttyasahaM tu etatritayalakSaNabhinnaM rUDhameva / tadyathA gIrvANAdipadam For Personal & Private Use Only Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 nyaaykoshH| ( kAvyapra0 ullA0 7 ) / atra gIH vANa ete ubhe api pade vaco - bANa iti parAvartanaM na kSamete iti tasya tathAtvam / atra gI:padasthAne vaca iti padasya vANapadasthAne ca bavayorabhedAt bANapadasya prakSepe gIrvANapadAdevatArthasyeva vacobANapadAttAdRzArthApratIteH / pratyuta vAkzara rUpArthapratItezca iti| parivettA- (parivittizabde dRzyam ) / parizeSaH- [ka] prasaktasya pratiSedhenyatrAprasaGgAtpariziSyamANe saMpratyayaH (si0 ca0 1 pR0 9) / yathA parizeSAnumAnamityAdau / tathAhi / zabdoSTadravyAtiriktadravyAzritaH aSTadravyAnAzritatve sati samavAyikAraNakatvAt yannaivam tannaivam yathA rUpam iti parizeSAnumAnam (si0 . ca0 1 pR0 9) / atra parizeSapadArthasya samanvayamitthaM varNayanti / prasaktasya aSTadravyAzritatvasya pratiSedhe abhAve anyatra dravyAdanyatra rUpAdau aprasaGgAt prAptyabhAvAt pariziSyamANe AkAze saMpratyayaH zabdasya saMbandhaH iti / [kha ] prasaktapratiSedhe pariziSyamANe buddhiH| sa dvividhaH vidhimukhaH niSedhamukhazca / tatrAdyo yathA caitramaitrayorayaM caitraH ityukta anysminmaitrprmaa| dvitIyo yathA nAyaM caitraH ityukta tsminmaitrprmaa| iymnumaanjnyaa| atra prayogaH vimato maitraH caitramaitrayoranyataratve sati acaitratvAt vyatirekeNa caitravat iti (pra0 ca0 pari0 1 pR0 44 ) / parizeSAnumAnam-[ka] taditaravizeSAbhAvavattve sati sAmAnyatvarUpo hetuH ( rAma0 1 maGgala0 pR0 5) / [kha] vizeSAbhAvasahakRtasAmAnyahetukAnumAnam / yathA avigItaziSTAcAraviSayatvena maGgalasya saphalatve siddhe maGgalaM samAptiphalakaM samAtyanyAphalakatve sati saphalatvAt ityanumAnam ( rAma0 ) (di. 1 maGgala0 pR0 4) / atra lakSaNa samanvayaH kriyate / tasmAt samAptirUpAtphalAt itaro vizeSaH svargAdi. rUpaM phalam tasyAbhAvavattve janakatAsaMbandhena svargAdiphalasyAbhAvavattve sati sAmAnyavattvam phalavattvam iti / For Personal & Private Use Only Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 485 pariSat-jAtiviziSTapuruSopagraheNa vartamAnA sabhA (nyA0 vA0 1 / 1 / 14 pR0 79) / dharmajJAstu dazAvarA vA pariSadyaM dharma parikalpayet / jyavarA vApi vRttasthA taM dharma na vicAlayet // ( manu0 12 / 110 ) ityAdI ityAhuH / parisaMkhyA-(vidhiH) [ka] sarvatra prAptasya kvacidvidhiH / taduktaM bhaTTapAdaiH / tatra cAnyatra ca prAptau parisaMkhyeti kIrtyate iti (nyA0 ma0 4 pR0 28 ) / tadarthazca yatroddezye yasya vidhAnam tadanyasminnapi tatsaMbandhasya tasminvA tadanyasaMbandhasya pravRttitaH prasaktau iti / yathA pazca pazcanakhA bhakSyAH iti / atra sarveSAM paJcanakhAnAM bhakSaNe prApte pazcaiva paJcanakhA bhakSyAH na tvanye iti vidhIyate (niyamyate) ( ta0 pra0 4 pR0. 108 ) ( si0 ca0 pR0 33 ) / paJcapaJcanakhAtiriktAbhakSaNaM vidhIyate iti tAtparyam / paJcanakhAstu zazakaH zallakI godhA khaDgI kUrmazca paJcamaH iti ( si0 ca0 pR0 33 ) (ta0 pra0 4 pR0 108) / kecidatraivamAhuH / Rtau bhAryAmupeyAdityatrApi parisaMkhyaiva / tatra RtukAla eva bhAryAgamanaM vidhIyate / RtvatiriktakAle bhAryAgamanasya niSedhAt iti / vastutastu tatra RtukAle bhAryAgamanaM kartavyameva iti bodhAnniyamavidhireva iti / atrAyaM bhAvaH / RtAvupeyAtsvAM bhAryAmanyathA bhrUNahA bhavet iyAdinindArthavAdabalAt Rtau svadAragamanAdyabhAvasya duritahetutvavyavasthityaiva tadvidherniyamaparatvaM kalpyate iti ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 159) / [kha] anyayogavyavacchedaH / yathA paJca paJcanakhAna bhuJjItetyAdau liGA parisaMkhyA bodhyate / atratyaliGA pratyavAyahetutvaM pratyAyyate / prAthamikapaJcapadena lakSaNayA zazAdipaJcabhinnortho bodhyate / sA parisaMkhyA ca paJcaiva pazcanakhAna bhuJjIta ityAkAraiva / tena zazAdipaJcabhinnAnAM pazcanakhAnAM bhojanaM pratyavAyahetuH ityeva tatra vAkyArthaH / atra zazAdipaJcavidhAna paJcanakhAneva bhuJjIta ityAkArA parisaMkhyA na bhavati pazcanakhabhinnasyaudanAderbhojanasya niSiddhatve pramANAbhAvAt iti / atrAyaM bhAvaH / zvAvidhaM zalyakaM godhAM khaDgakUrmazazAM For Personal & Private Use Only Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| stathA / bhkssyaanpshcnkhessvaahurnussttraaNshcaiktodtH|| iti manuvacane (a.5 zlo0 18) pazcanakheSviti nirdhAraNasaptamyA zallakAdipaJcabhinnapazcanakhAnAM bhakSaNasya pratyavAyahetutvam ityarthe klRptatvAt iti ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 159) / evam yAjanAdhyApanapratigrahairbrAhmaNo dhanamarjayedityAdAvapi liGaH prisNkhyaivaarthH| tenAtrApi yAjanAdibhinnaiAhmaNasya dhanArjanaM pratyavAyahetuH iti vAkyArthaH / na kRSyAdyairanApanno brAhmaNo dhanamarjayet ityAdivacanairupAyAntareNa viprANAM dhanArjanasya pratyavAyahetutvasya sphuTatvAt iti bodhyam (za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 159) / atraahuH| yAjanAdhyApanapratigrahairbrAhmaNo dhanamarjayet ityatra niyamavidhireva / tathAhi yatra kriyAyAM vikalpena kArakAnvayaH sa niymH| yathA dhanArjane yAjanapratigrahAbhyAmekasyArjanasyAsaMbhavAdekasyAM dhanArjanakriyAyAM yAjanAdInAM militAnAmanvayasyAsaMbhAvitatayA viklpenaivaanvyH| zazakAdimAMsanirmitasyaikasya piNDasya saMbhavAt bhakSaNakriyAyAM militAnAmanvayasaMbhavaH iti parisaMkhyeti bhedaH iti (ta0 pra0 4 pR0 108 ) / zabdazaktiprakAzikAkRtastu atra yAjanAdyairbrAhmaNo dhanamarjayedeva iti na niyamavidhiH / yAjanAdInA dhanAnarjane brAhmaNasya pratyavAyAzruteH ityAhuH (za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 160) / [ga] ubhayoyugapatprAptAvitaravyAvRttiparo vidhiH / yathA pazca paJcanakhA bhakSyA brahmakSatreNa raaghv| zazakaH zallakI godhA khaDgI kUrmotha paJcamaH // (lau0 bhA0 pR0 42) iti / parisaMkhyA dvividhA zrautI lAkSaNikI ca / tatrAdyA atra hyevAvayanti ( zrutiH ) iti / tadarthazca atra prakRte avayanti avajAnanti gAyantIti yAvat (lau0 bhA0 TI0 pR0 42) / atraivakAreNa pavamAnAtiriktastotravyAvRttirabhidhIyate iti asyAH parisaMkhyAyAH zrItItvam iti vijJeyam (lau0 bhA0 pR0 41) / dvitIyA paJca pazcanakhA bhakSyAH iti ( lau0 bhA0 pR0 41 ) ( ma0 pra0 4 pR0 62 ) / idaM hi vAkyaM pazcAnAM pazcanakhAnAM sedhAgodhAdInAM ca na bhakSaNavidhAyakam / tasya rAgataH prAptatvAt / nApi teSAM bhakSaNaniyamaparam / teSAM ca taditarapaJcanakhAnAM ca bhakSaNasya yugapadapi rAgataH For Personal & Private Use Only Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / prAptatayA pakSe aprAptyabhAvAt / kiMtu lakSaNayA pacetarapacanakhAnAM zvAvidhAdInAM bhakSaNanivRttiparam iti bhavati parisaMkhyA ( ma0pra0 pR0 61-62 ) ( lau0 bhA0 4 pR0 41 ) / ayaM bhAvaH / doSatrayavatI parisaMkhyA bhavati / doSatrayaM ca zrutahAniH azrutakalpanA prAptabAdhazceti / zrutasya paJcanakhabhakSaNasya hAnAt azrutAyAH pazvetarapaJcanakhabhakSaNanivRtteH kalpanAt rAgataH prAptasya pazcetarapaJcanakhabhakSaNasya bAdhanAcca ( ma0pra0 4 pR0 62 ) ( lau0 bhA0 pR0 41 ) / kecittu itaravyavacchedasya ArthatvazAbdatvAbhyAM niyamaparisaMkhyayorbhedaH / tathAhi / yAjanAdhyApanapratigrahairbrAhmaNo dhanamarjayedityAdau vittArjana upAyatrayasaMbandhasya zabdAtpratItau kRSyAdInAmananvayorthAtsiddhayati / yeSAmekAnvaye aparAnanvayaH teSAM samuccayAsaMbhavAt tatretaropAyavyudAse zabdatAtpayaM kalpyate / paraMtu dhUmostIti vAkye vahneriva tasyArthatvam / parisaMkhyAyAM tu bhakSaNakriyAyAM pacAnAmapyanvaya saMbhavAditarapaJcanakhavyudAso nArthaH / tatra pacAnAmapi samuccayasaMbhavAt / kiMtu zAbdaH / evaM ca bhakSyapaJcanakhapada1 yorvirodhilakSaNayA pazcetarapanakhA na bhakSyAH iti vAkyArthaH / tathA ca upasthita padArtha parityAgAt anupasthitapadArthakalpanAt abhAvavidhitvAca niyamApekSayA doSatrayavatI parisaMkhyA ityAhuH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 109) / [gha] prasaJjakapravRttivirodhividhiH / yathA imAmagRbhNan razanAmRtasyetyazvAbhidhAnImAdatte ( tai0 saM0 5 / 1 / 2) / tathAhi / imAmityAdi - mantrasya razanAmAtragrahaNaprakAzakatayA azvarazanAdAna iva gardabharazanAyA AdAnepi matrasya viniyogo liGgAdgamyate / tathA ca tadAdAnakAle pi tanmantrapAThapravRttyA tatrApi tanmantrasaMbandhaH syAt / etasmAcca vidhitaH prathamamazvarazanAgrahaNe etanmantraviniyogalAbhe nirAkAGkSatayA gardabharazanAgrahaNena tadviniyogalAbha iti etadvidhervidheyasyetaroddezya saMbandha prasaJjakapravRttivirodhitA iti ( vAca0 ) / 1 1 487 parIkSakaH - [ka] naisargikaM vainayikaM buddhadhatizayaM prAptaH / parIkSakastarkeNa pramANairarthaM parIkSitumaItIti ( vAtsyA0 1 / 1 / 25 ) / yathA laukika For Personal & Private Use Only - Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 nyaaykoshH| parIkSakANAM yasminnarthe buddhisAmyam sa dRSTAntaH ( gau0 1 / 1 / 25 ) ityAdau gautamakaNAdau munI parIkSakau / [kha] zAstraparizIlanaprAptabuddhiprakarSaH (pratipAdakaH ) (gau0 vR0 1 / 1 / 25 ) / vyavahArAdau divyabhedaparIkSAkArakaH parIkSakaH iti vyavahArazAstrajJA AhuH ( vaac0)| parIkSA-1 [ka] lakSitasya yathAlakSaNamupapadyate na vA iti pramANairava dhAraNam / iyaM ca zAstrasya pravRttiH (vAtsyA0 1 / 1 / 2) (ta0 ko0)| pramANAdInAM SoDazAnAM padArthAnAM tattvajJAnArthaM parIkSA kartavyA (ta0 bhA0 pR0 1) / [kha] yathAvallakSitasyaitallakSaNamupapadyate na vA / iti vicAraH ( ta0 bhA0 pR0 1) / [ga] uddezalakSaNayorupapattyanupapattyanyataraphalako vicAraH (ta0 kau0 pR0 21) / [5] lakSaNasya sadasadvicAraH (pra0 pr0)| yathA pRthivyA gandhavattvamupapadyate na vA iti vicAraH / 2 pramANatarkAbhyAM vastutattvAvadhAraNam / parokSatvam - 1 sAkSAtkArabhinnajJAnatvam ( ci0 1) ( ma0 pra0 1) (ga0 zakti0 TI0 pR0 117) / yathA anumityAdInAM jJAnAnAM parokSatvam / pratyakSajJAnabhinnajJAnatvam iti tu vayaM brUmaH / atrAyaM siddhAntaH parokSajJAnamanAhAryameva nizcayazca iti (ga0 hetvA0 sAmA0) ( stpr0)| atra akSNaH param iti vyutpattiH / parokSe liDiti nipAtanAtsAdhutvam (si0 kau0 pR0 69) / 2 parokSajJAnaviSayatvam / yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdau vahnaH parokSatvam / 3 vaktuH sAkSAtkArAviSayatvam / (ga0 vyu0 la0 pR0 139) / yathA babhUva yogI kila kArtavIryaH ( raghu0 sa0 6 zlo0 38 ) ityAdau liTorthaH parokSatvam / vaktRbhinnakartRkatvameva parokSatvam iti kecidAhuH (ga0 vyu0 la0 pR0 139 ) / zAbdikAstu sAkSAtkaromi ityetAdRzaviSayatAzAlijJAnAviSayatvam ityAhuH / sAkSAtkaromi ityetatpratItisAkSikalaukikaviSayatvAbhAvavattvam ityarthaH / tena papAcetyAdau pratyakSa viSayatAsattvepi tAdRzavilakSaNaviSayatvAbhAvavattvamakSuNNam iti na tadanu- 'papattiH iti ( vai0 sA0 da0 lakA0 pR0 123-124 ) / For Personal & Private Use Only Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| paropakAraH-vabhinnasya sAdhuvRttasya hitasaMpAdanam / yathA paropakAraH puNyAya pApAya parapIDanam ityAdau / yathA vA paropakArAya satAM vibhUtayaH ityAdau c| paryagnikaraNam-darbhajvAlayA triHpradakSiNIkaraNam ( jai0 nyA0 a0 3 pA0 6 adhi0 7) / paryanuyogaH-dUSaNArtha jijJAsA / yathA etenAsyApi paryanuyogasyAnavakAzaH ( dAyabhAgaH ) ityAdau / paryanuyojyaH-nigrahopapattyA codanIyaH ( vAtsyA0 5 / 2 / 21) / nigraha sthAnaM prAptosi ityanuyojyaH iti yAvat / paryanuyojyopekSaNam--(nigrahasthAnam ) [ka] nigrahasthAnaprAptasyAnigrahaH paryanuyojyopekSaNam (gau0 5 / 2 / 21) / paryanuyojyo nAma nigrahopapattyA codanIyastasyopekSaNam nigrahasthAnaM prAptosi ityananuyogaH / etacca kasya parAjaya ityanuyuktayA pariSadA vacanIyam / na khalu nigrahaM prAptaH svakaupInaM vivRNuyAditi ( vAtsyA0 5 / 2 / 21) / [kha] nigrahasthAnaM prAptavato nigrahasthAnAnudbhAvanam / atredaM bodhyam / yatra tvanekanigrahasthAnapAta ekatarodbhAvanam tatra na paryanuyojyopekSaNam / avasare nigrahasthAnodbhAvanatvAvacchinnAbhAvasyaiva tattvAt / nanu vAdinA kathamidamudbhAvyam / svakaupInavivaraNasyAyuktatvAt iti cet satyam / madhyasthenaivedamudbhAvyam / vAde ca svayamudbhAvanepyadoSaH ( gau0 vR0 5 / 2 / 21) / [ga] udbhAvanAIparakIyanigrahasthAnAnudbhAvanam ( nIla0 pR0 46 ) / paryantatvam-tadavadhikaviprakarSazUnyatve sati tatsaMnikRSTatvam / yathA nadI yAvanmama puram ityAdau yAvadartho maryAdA / atra nadIparyantaM matpuram iti bodhaH ( za0 pra0 zlo0 93 TI0 pR0 117 ) / paryavasitam-1 pUrvAparAlocanenAvadhAritorthaH (vaac0)| yathA iti paryavasito vAyuH ityAdau (mu0 1 vAyu0 pR0 85 ) / atra paryavasAnaM ca tattadarthAvadhAraNam zeSAvadhizca iti ( vAca0 ) / 2 niSkRSTArthaH / 62 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| paryAptiH -(saMbandhaH) ayameko ghaTaH ayameko ghaTaH imau dvau ityAdi pratItisAkSikaH svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA ghaTapaTayo rUpagandhAvityAdau dvitvaparyAptiH (ga0 vyu0 kA0 1) ( dIdhi0 avacche0 niru0 pa0 1 ) / tadarthazca ayameko ghaTaH ayameko ghaTaH iti nAnaikatvA vagAhinyA apekSAbuddhayA janyaH imau dvau ityAkArakapratItipramANakaH : dvitvasvarUpasaMbandhavizeSaH / dvitva eva paryAptisaMbandhatA svIkriyate iti (kRssnn0)| atraaymrthH| dvitvatritvAdikaM paryAptisaMbandhena dvivyAdiSveva - vartate na pratyekasmin / samavAyena tu pratyekavRtti / pratyekAvRtteH samu dAyAvRttitvam iti niyamastu samavAyAdinaiva na paryAptisaMbandhena iti bodhyam / paryAptisaMbandhazca viziSTabuddhiniyAmakaH saMbandhaH / samavAyena guNe guNasyAsattvepi catvAro guNAH iti pratItyA guNAdiSu saMkhyAdisattvaniyAmakopi tAdRzaH saMbandhaH iti jagadIza Aha ( vaac0)| paryAptirdvividhA / ardhaparyAptiH pUrNaparyAptizca / tatra prathamA yatrAdhikasya nirAsArthaM yA paryAptinivezyate sA ardhpryaaptiH| yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdau sAdhyatAvacchedakavahnitvaniSThA paryAptiH / tathAhi / sAdhyAbhAvavadavRttitvAdirUpe vyApyalakSaNe sAdhyAbhAvapadena sAdhyatAvacchedakaparyAptAvacchedakatAkapratiyogitAkAbhAvaH parvatapakSakavahnisAdhyakadhUmahetukasthale mahAnasIyavahnayabhAvavAraNAya vivakSaNIyaH / evamapi saMbandhAdibhedenAvacchedakatAbhedAnmahAnasIyavahnayabhAvapratiyogitAnirUpitasamavAyasaMbandhAvacchinnAvacchedakatAparyApteH sAdhyatAvacchedakavahnitvepi sattvena tadvAraNAsaMbhavaH / ataH sAdhyatAvacchedakaparyAptAvacchedakatAketyanena sAdhyatAvacchedakaniSThAvacchedakatAbhinnAvacchedakatvAnirUpakatvam iti vivakSaNIyam / tena mahAnasIyatvarUpAdhikadharmavyudAsaH iti / dvitIyA tu yatra ca nyUnanivAraNArtha yA paryAptirnivezyate sA pUrNaparyAptiH / yathA parvato mahAnasIyavahnimAnityAdau sAdhyatAvacchedakIbhUtamahAnasIyatvaviziSTavahnitvaniSThA paryAptiH / atredaM bodhyam / pakSatAvacchedakAvacchinne sAdhyatAvacchedakAvacchinnaprakAratAnirUpitaprakAritAzAlyanumititvavyApa For Personal & Private Use Only Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 491 kapratibadhyatetyAdigAdAdharIyahetvAbhAsalakSaNe parvato mahAnasIyavahnimAnityatra parvato vahnimAn ityanumiterapi tAdRzAnumititvApattyA tatratyabAdhevyAptivAraNAya sAdhyatAvacchedakatAparyAptyadhikaraNadharmaparyAptAvacchedakatAkaprakAratAkapakSavizeSyakAnumititvavyApakatvam iti vivakSaNe ca ubhayaM pratyekAnatiriktam iti nyAyena zuddhavahnitvepi sAdhyatAvacchedakatAparyApteH sattvena punastadoSApattyA sAdhyatAvacchedakatAvyApakAvacchedakatAkaprakAratAkapakSavizeSyakAnumititvavyApakapratibadhyatetyAdi vivakSaNIyam / tena parvato vahnimAn iti jJAnIyaprakAratArUpanyUnadharmavyudAsaH iti / paryAyaH-1 [ka] samAnapravRttinimittakatve sati vibhinnAnupUrvIkatvam / yathA ghaTaH karIraH kalazaH iti paryAyaH / atra paryAyatvaM ca zakyatAvacchedakaikye sati vibhinnazaktatAvacchedakakatvam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 83 ) / [kha] samAnArthabodhakaM zabdAntaram iti kecidAhuH / 2 anukramaH / 3 prakAraH / 4 avasaraH / 5 nirmANam / 6 dravyadharmavizeSaH ityapyanya AhuH (.vAca0 ) / 7 arthAlaMkAravizeSaH / paryudAsaH-[ka] anyonyAbhAvaH ( ma0 pra0 4 pR0 48 ) / yathA ghaTaH paTo na bhavatItyAdau abrAhmaNamAnayetyAdau ca nabarthaH / paryudAsazabdonyonyAbhAve ruuddhH| paryudAse naJ prasajyapratiSedhe naJ iti zabdacintAmaNyAdau prayogAt / prAzcantu paryudAsaH prasajyapratiSedhazca nanvizeSasaMjJe evetyAhuH / tanmate paryudAsatvaM cAnyonyAbhAvabodhakatvam iti vijJeyam / atra prAJco naiyAyikA AhuH / paryudAsasthale nabo lAkSaNikatvam iti / navyAstu tatra zaktyaivArthabodhakatvam iti prAhuH (ma0 pra0 4 pR0 48 ) / atroktamabhiyuktaiH / prAdhAnyaM hi vidheryatra pratiSedhepradhAnatA / paryudAsaH sa vijJeyo yatrottarapadena nam // iti / tadarthazva prathamAntapratiyogivAcakapadasamabhivyAhRtena samAsaghaTakena vA natrA (naJ na etadanyatareNa zabdena ) uttarapadArthena saha yasyArthasyAnvayo bodhyate saH iti / atra maNikArA AhuH / nabsamAse abrAhmaNa1 apradhAnateti pdcchedH| For Personal & Private Use Only Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mAnayetyatra paryudAse pUrvapade navyuttarapadArthasaMbandhini kSatriye lakSaNA / aghaTaH paTa ityAdau paryudAsArthe nabhyapi saamaanaadhikrnnyaadbhaavvllkssnnaa| vyAsepi na ghaTaH paTa ityAdau tathaiva / yathA zuklapaTa ityatra zuklavallakSaNA / na pacatItyAdau kriyAsaMbandhe bhUtale na ghaTa ityAdau ca prasajyapratiSedhe tu nabo mukhyArthatA / yajatiSu ye yajAmahaM karoti nAnuyAjeSu ityatra paryudAse nan / tenAyamarthaH nAnuyAjeSu anuyAjavyatirikteSu yajatiSu ye yajAmahe iti manaM karoti iti ( ci0 4) / atredaM bodhyam / navajaladharaH saMnaddhoyaM na dRptanizAcaraH ityAdau tatpuruSasamAse guNIbhAve natraH paryudAsatayA niSedhasya vidheyatAnavagamaH / jugopAtmAnamatrasto bheje dharmamanAturaH / agRghnurAdade sorthAnasaktaH sukhamanvabhUt // ityAdau atrastAditAmanUdyAtmagopanAdyeva vidheyamiti naJaH paryudAsatayA guNabhAvo yuktaH iti| [kha] phalapratyavAyazUnyatayA smbhivyaahRtpdaarthbhedH| yathA rAtrau zrAddhaM na kurvIta ityAdau nabarthaH paryudAsaH / tathAhi rAtrI zrAddhaM na kurvIta ityAdau rAtrau zrAddhe na phalam na vA pratyavAyaH iti rAtriH payudastA tadbhinnA dinAvasthA nayA bodhyate iti / atra mImAMsakAH / paryudAsaH sa vijJeyo yatra pUrvapadena naJ / pratiSedhaH sa vijJeyo yatrottarapadena na // ( mI0 nyA0 pR0 62) / ayamarthaH / uttarapadaM prtyyH| tadanyatpUrvapadam / tatra yadA pratyayArthabhAvanayA saha natraH saMbandhastadA pratiSedhaH / yadA tu pratyayArthabhAvanAvyatiriktena dhAtvarthena vA padArthena saha nabaH saMbandhastadA pryudaasH| AdyodAharaNam na kalazaM bhakSayet iti / atra hi liGarthapravartanayA saha nabaH saMbandhaH / namazcaiSa svabhAvo yatsvasaMbandhipratipakSabodhakatvam / tadatra pravartanApatipakSabhUtAM nivartanAM pratipAdayati / tathA ca kalaJjakarmakabhakSaNanivartaneti bodhaH / dvitIyodAharaNaM tu nekSetodyantamAdityamiti / atra hi dhAtvarthena saha naJaH saMbandhaH / tathA ca najIkSatibhyAmIkSaNavirodhI nekSe ityanIkSaNasaMkalpaH pratipAdyate / vaiyAkaraNAstu samAsaghaTakasya no yadottarapadArthena sahAnvayastadA paryudAsaH / yadA ca tAdRzasyaiva naJaH kriyayA For Personal & Private Use Only Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 493 sahAnvayastadA prasajyapratiSedhaH / vyastasya tu naJaH kriyayaivAnvayAtprasajyapratiSedha evetyAhuH / taduktam / paryudAsaH sa vijJeyo yatrottarapadena nan / pratiSedhaH sa vijJeyaH kriyayA saha yatra naJ // iti / / parSata-catvAro brAhmaNA vedazAstradharmajJAH parSat ( mitAkSarA a0 119) / palalam-tilapiSTam ( pu0 ci0 pR0 307 ) / pazuH-1 [ka] pazutvasaMbandhI pazuH / sopi dvividhaH sAJjano niraJjana zceti / tatra sAJjanaH zarIrendriyasaMbandhI / niraJjanastu tadrahitaH ( sarva0 pR0 168 naku0 ) / [kha] anaNukSetrajJAdipadavedanIyo jIvAtmA pazuH ( sarva0 saM0 pR0 180 zaiva0 ) / pAzupatazAstrajJAstu sarvajIvAnAM pazutvaM manyante / 2 lomavallAGgalavAna ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 ) / yathA pazunA rudraM yajate ityAdI mAyAvAdimate chAgAdInAM pazutvam / atra madhvAcAryamatAnuyAyino vaiSNavAH samuttiSThante / nAyaM sAkSAtparyajJAdau vihitH| api tu piSTAtmakahavirdravyameva tatra vihitam / piSTapazoreva zrutismRtipurANAdau nirvapaNapratipAdanAt / sAkSAtpazvAlambhanaM tu kAmyameva / tatra zyenAdivannarakAdyaniSTAntarasyApi zravaNAt iti / atra zrutiH pramANam / puruSaM vai devAH pazumAlabhanta ityAdinA puruSAdibhyo medhotkramaNamuktvA ta eta utkrAntamedhA amedhyAH pazavastasmAdeteSAM nAznIyAttamasyAmanvagacchatsonugato vrIhirabhavattadyatpazau puroDAzamanunirvapanti samedhena naH pazuneSTamasatkevalena naH pazuneSTamasaditi samedhena hAsya pazuneSTaM bhavati kevalena hAsya pazuneSTaM bhavati ya evaM veda iti (R0 brAhma0 2 kha0 8 ) / tadAhuH yadeSa havireva yatpazuH (R0 brAhma0 2 kha0 11 ) iti ca / smRtirapi kuryAddhRtapazuM saGge kuryApiSTapazuM tathA / na tveva tu vRthA hantuM pazumicchetkadAcana // iti ( manu0 a0 5 zlo0 37) / mahAbhAratamapi na hi yajJe pazugaNA vidhidRSTAH puraMdara / dharmopaghAtakastveSa samArambhastava prbho|| nAyaM dharmakRto yajJo na hiMsA dharma ucyate / Agamenaiva te yajJaM kurvantu yadi cecchasi // vidhidRSTena yajJena dharmaste sumahAn bhvet| yaja bIjaiH For Personal & Private Use Only Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 nyaaykoshH| sahasrAkSa trivarSaparamoSitaiH // eSa dharmo mahAJcchaka mahAguNaphalodayaH iti ( bhAra0 Azva0 a0 91 ) / aparaM ca piSTamAnIyatAmatra pazvarthamiti bhASate / RSaya UcuH / bIjairyajJeSu yaSTavyamiti vai vaidikI zrutiH / ajasaMjJAni bIjAni chAgaM no hantumarhatha / naiSa dharmaH satAM devAH kathaM badhyeta vai pazuH ityAdi ( bhAra0 zAnti0 mokSadharme0 ) / anyatra cedamuktam / idamanyattu vakSyAmi pramANaM vidhinirmitam / purANamRSibhirjuSTaM vedeSu pariniSThitam // pravRttilakSaNo dharmaH prajArthibhirudAhRtaH ityAdinA kAmye karmaNi pratyakSaM mAMsamuktvA niSkAmakarmaNIdamucyate ya icchetpuruSotyantamAtmAnaM nirupdrvm| sa varjayeta mAMsAni prANinAmiha sarvazaH / zrUyate hi purA kalpe nRNAM vrIhimayaH pazuH / yenAyajanta yajvAnaH puNyazlokaparAyaNAH // RSibhiH saMzayaM pRSTo vasuzcedipatiH purA ityAdi ( bhAra0 zAnti0 dAnadharme ) / pAkaH-1 [ka] vijAtIyatejaHsaMyogaH ( ta0 bhA0 ) ( ta0 dI0 ) ( nyA0 bo0)| rUpAdiparAvRttiphalako vijAtIyatejaHsaMyogaH ityarthaH (di0 gu. ) (vai0 vi0 71 / 6 pR0 287 ) / yathA AtmanikSipte ghaTe shyaamruupaadipraavRttiphlkognisNyogH| atrocyate / sa ca saMyogo nAnAjAtIyaH / tathAhi rUpajanako vijAtIyatejaHsaMyogaH / tadapekSayA rasajanako vijAtIyaH / evaM gandhajanakopi / evaM sparzajanakopi tathA / evaMprakAreNa bhinnabhinnajAtIyAH pAkAH kAryavailakSaNyena kalpanIyAH ( nyA0 bo0 1 pR0 5) / gdaadhrbhttttaacaaryaashcaahuH| rUparasagandhasparzAnAM nAzaM prati tu ekajAtIya evAgnisaMyogaH kAraNam iti sparzanAkAle rUpanAza AvazyakaH iti (ga0 caturda0 lakSa0 1 pR0 12 ) / idaM cAtra bodhyam / kAraNaguNapUrvakAH pRthivyAM pAkajAH ( vai0 7 / 1 / 6 ) / pAka jA iti / rUparasagandhasparzA ityarthaH / idAnIM prasaGgApAkajaprakriyA cintyate / tatra kAryakAraNasamudAya eva pacyata iti piTharapAkavAdino naiyAyikAH AhuH / pIlavaH paramANava eva svatatrAH pacyante / tatraiva puurvruupnaashaagrimruupaadyutpttiH| kAraNaguNa For Personal & Private Use Only Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 495 nyaaykoshH| prakrameNa cAvayavini rUpAdyutpadyate iti pIlupAkavAdinA vaizeSikAH AhuH / atredaM tattvam / AmapAke nikSiptasya ghaTAderAmadravyasya vahninA nodanAdabhighAtAdvA tadArambhakeSu paramANuSu dravyArambhakasaMyogavirodhivibhAgenArambhakasaMyoganAze dravyanAzAvazyaMbhAvaH / dRzyate hi sthAlyAmAhitAnAM taNDulAdInAmapyadhaHsaMtApanamAtreNa bharjanAttadAnImeva nAzaH / kSIranIrAdInAM cAtyantamulbaNatA / tathA ca AmapAke vahnijvAlAjAlAbhihatAnAM dravyANAmavasthAnam iti mahatI pratyAzA ( vai0 u0 71 / 6 ) ( ta0 kau0 ) / pArthivaparamANurUpAdInAM pAkajotpattividhAnamittham / ghaTAderAmadravyasyAgninA saMbaddhasyAgnyabhighAtAnnodanAdvA tadArambhakeSvaNuSu karmANyutpadyante / tebhyo vibhaagaaH| vibhAgebhyo dravyArambhakasaMyogavinAzAH / tadvinAzebhyaH kAryadravyaM vinazyati / tasmivinaSTe paramANuSvagnisaMyogAdauSNyApekSAcchayAmAdInAM vinaashH| punaranyasmAdagnisaMyogAdauSNyApekSAtpAkajAH rUpAdayo jAyante / tadanantaram bhoginAmadRSTApekSAdAtmAnusaMyogAdutpannapAkajeSvaNuSu kautpattau teSAM parasparasaMyogAdvyaNukAdikrameNa kAryadravyamutpadyate / tatra ca kAraNaguNapUrvakrameNa rUpAdyutpattiH / na ca kAryadravye rUpAdivinAza utpattirvA saMbhavati / api tu paramANuSveva / sarvAvayaveSvantarbahizca vartamAnasyAgninA vyAptyabhAvAt / anupravezAdapi ca vyAptina saMbhavati / kAryadravyavinAzAt iti ( prazasta0 pR0 13.) / pAkopi rUpAderasamavAyikAraNaM bhavati / tatra ca paramANAveva pAkrAdrUpAdiparAvRttiH nAvayavini iti pIlupAkavAdina.AhuH / pIlupAkavAdimate vijAtIyAgnisaMyogAdArambhakasaMyoganAzena vyaNukaparyantAvayavinAze sati paramANau raktAdyutpattiH / tato vijAtIyAgnisaMyogAdArambhakasaMyogAnuguNakriyAdyutpattyArambhakasaMyogAdiprakrameNa punaLaNukAdimahAvayaviparyantAnAmutpattirbhavatIti / piTharapAkavAdimate tu avayavinAM sacchidratayA vijAtIyAgnisaMyogAtteSAmapi rUpAdiparAvRttirbhavati / na tu tatrAvayavinAM nAzaH / pratyabhijJAvirodhAt ityAhuH (vai0 vi0 71 / 6 pR0 287-289) / For Personal & Private Use Only Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 nyaaykoshH| tejasA paramANUnAmabhighAtepi tasya niyamata ArambhakasaMyogapratidvandvivibhAgajanakakriyAjanakatve mAnAbhAvena avayavinyapi pAkasvIkAra ucitaH / ata eva soyaM ghaTaH iti pratyabhijJA saMgacchate / antyAvayavinAzAdyakalpanena lAghavaM ca iti ( nIla0 1 pR0 13 ) / dravyAdeH pAkaprakArabhedAdikaM pAkarAjezvare uktam / yathA bharjanaM talanaM svedaH pacanaM kathanaM tthaa| tAndUraM puTapAkazca pAkaH saptavidho mataH // tatra bharjanaM kevlpaatre| talanaM snehadravye / svedanamavyuttApe / pacanaM jale / kathanaM siddhadravyarasagrahaNe / tAndUraM dvArabaddhataptayatre / puTapAka UrdhvAdhognitApe jJeya iti ( vAca0 ) / [kha] rUpAdiparAvRttijanakatejaHsaMyogaH / yathA taNDulaM pacatItyAdau pacyarthaH pAkaH / atra avayavinyapi pAkAGgIkartRnaiyAyikamate taNDulaM pacatItyAdau pacadhAtvarthaghaTake rUpAdiparAvRttyAtmakaphale taNDulAdivRttitvAnvayaH / odanaM pacatItyAdau tu odanAdipadasya tanniSpAdakataNDulAdI lakSaNA / avayavini pAkAnabhyupagame vaizeSikamate tu taNDulaM pacatItyAdau taNDulAdipadasya tadArambhakaparamANuSu lakSaNA (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 43 ) / atra vaiyAkaraNamate vizeSaH / anena vikledanAyA utpattyanukUlavyApArasya ceti vyApAradvayasya vacanAhikarmakatvam / taNDulAnodanaM pacatItyasya taNDulAn vikledayan odanaM niSpAdayati ityarthaH / duhAditvena gauNe karmaNi lakAre ca taNDulA odanaM pacyante iti ( vAca0 ) / adhikaM tu dohanazabde draSTavyam / [ga] rUpAdiparAvRttiphalakatejaHsaMyogAvacchinnakriyA / ... yathA taNDulaM pacatItyatra pacerarthaH pAkaH / atra pacadhAtvarthaniviSTe ca nirukte tejaHsaMyoge taNDulasyAdheyatvenAnvayaH / odanaM pacatItyAdau tu taNDulAdAvodanAdipadasya lakSaNA / tatra kriyAyAmanvitamanukUlatvaM dvitIyArthaH ityapi kazcidAha / paramANuM pacati ityapi prayujyata eva / ata eva svatatrAH paramANavaH pacyante iti kiraNAvalyAmAcAryA AhuH (za0 .. pra0 zlo0 72 TI0 pR0 94) / atredamavadheyam / cullIsthAlyAropaNA dikaM hi na pratyekaM pAkapadArthaH / kiM tu sthAlyAropaNAgninivezanatuSa For Personal & Private Use Only Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prakSepAdyanusphoTanaparyantastattakriyAkalApaH / yadAha durgaH / kriyata iti kriyaa| sA ca pUrvAparIbhUtAvayavaiva iti ( za0 pra0 zlo0 105 TI0 pR0 163 ) / sa ca pAkaH sthAlImArjanAdhaHsaMtApanAdyodanaparIkSAnto vyApArasamUhaH iti ( vAca0 ) [gha] viklittynukuulvyaapaarH| pAkaH iti zAbdikA aahuH| viklittiH iti maNDanAcArya aah| 2 rasAsvAdaprabhedaH pAkaH ityAlaMkArikA AhuH ( pratAparu0 ) / 3 vyaktI karaNam / ziSTaM tu paJcadhAtvarthe draSTavyam / paatthH-knntthtaalvaadybhighaatH| yathA yajamAnaM matraM pAThayatItyAdau dhAtvarthaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 47 ) / pAThasya caturdaza doSA yathA / zaGkitaM bhItamuddaSTamavyaktamanunAsikam / visvaraM virasaM caiva vizliSTaM visamAhatam / / kAkasvaraM nirasitaM tathA sthAnavivarjitam / vyAkulaM tAlahInaM ca pAThadoSAzcaturdaza // iti ( vaac0)| adhyayanakramo yathA Acamya prayato nityamadhIyIta udaGmukhaH / upasaMgRhya tatpAdau vIkSamANo gurormukham // iti / adhyApanakramo yathA / adhISva bho iti brUyAdvirAmostviti cAramet ( kUrmapu0 u0 a0 13 ) ( vAca0 ) / atrAdhikaM ca dvitIyA karmatvam ityAdizabdeSu saMpAditam tatra dRzyam / pANiniH--pANininAmakaH prasiddho munivizeSaH / sa ca vyAkaraNazAne aSTAdhyAyIrUpasUtrapATham gaNapATham dhAtupATham liGgAnuzAsanam zikSA ceti granthapaJcakaM cakAra / atrocyte| yenAkSarasamAmnAyamadhigamya mahezvarAt / kRtsnaM vyAkaraNaM proktaM tasmai pANinaye namaH // iti / vyAkaraNazAstraprayojanaM tu niHzreyasam iti / pANinimataM ca sarvadarzanasaMgrahamahAbhASyakaiyaTAdau pratipAditam iti / atra prayojanaM dvividham / mukhyam gauNaM c| tatra mukhyaM niHzreyasam / gauNaM tu rakSohAgamaladhva saMdehAH prayojanam iti mahAbhASyoktaM ( pR0 1 ) draSTavyam / pAtaH-1 patanam / yathA dRSTipAtaH bANapAtaH sUtrapAtaH ityAdi / 2 jyotirvidastu ravibhinnagrahANAM dakSiNottarAkarSakaH adRzyarUpaH kAlamUrtirUpaH bhacakrasthito jIvavizeSaH ityAhuH (sU0 si0) (vaac0)| 63 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 nyAyakozaH / pAtakam - [ka] pAtitya janakaduradRSTaprayojaka kriyAvizeSaH / yathA gobrAhmaNavadhAdi pAtakam / atra mahApAtakAnyucyante brahmahatyA surApAnaM steyaM gurvaGganAgamaH / mahAnti pAtakAnyAhuH saMsargazcApi taiH saha // ii ( manu0 a0 11 zlo0 55 ) / upapAtakAni tu govadhoyAjye saMyAjyapAradAryAtmavikrayAH / gurumAtRpitRtyAgaH svAdhyAyAnayoH sutasya ca // ityAdi (manu0 a0 11 zlo0 59-66 ) / [ kha ] pApajanakaM karma / pAtAlam -- ekaSaSTyadhikazatatrayaparimitA saMkhyA ( atalazabde dRzyam ) / pAnam -- 1 dravadravyasya galAdhaH saMyojanam / yathA pAnIyaM pAtumicchAmi kamalalocane ityAdau / 2 rakSaNam / yathA pAhi mAM bhavasAgarAt ityAdau / 3 . niHzvAsaH ( vA0 ) / tvattaH pApam - 1 ( guNaH ) vedaikapratipAdyeoniSTasAdhanamadRSTavizeSaH / adhikaM tu adharmazabdenusaMdheyam / 2 satkarmapudgalAH puNyaM pApaM tasya viparyayaH ( sarva0 saM0 pR0 87 Arha 0 ) / pAradaH - saMsArasya paraM pAraM dattesau pAradaH smRtaH ( sarva0 saM0 pR0 202 rasezva0 To ) 1 pAramArthikatvam -- 1 pramAviSayatvam / yathA ghaTapaTAdInAM pAramArthikatvam / 2 [ka] kAlatrayasaMbandhitvam / [kha] kecidvedAntinastu trikAlA - bAdhyatvam / yathA brahmaNastatsattAyAzca pAramArthikatvam ityAhuH | atredaM jJeyam / apAramArthikatvaM tu pAramArthikatvAbhAva eva / yathA khapuSpazazazRGgakUrmaromavandhyAputrAdInAmapAramArthikatvam iti / 3 niHzreyasasAdhanatvam iti karmajJA AhuH / 4 svAbhAvikatvam iti kAvyajJA AhuH / pAriNAmikaH - karmopazamAdyanapekSaH sahajo bhAvazcetanatvAdiH pAriNAmikaH ( sarva0 saM0 pR0 69 AI0 ) / pAribhASikam - ( zabdaH ) AdhunikasaMketenArthabodhakaM padam / yathA 1 : 11 ayAjyeti padacchedaH / For Personal & Private Use Only - Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 499 zAstrakArAdisaMketitaM savyabhicAra aprAptakAla nadI vRddhi ityAdipadaM pAribhASikam (ga0 zakti0 pR0 3) / pAribhASikI saMjJA-(rUDhanAma) ubhayAvRttidharmAvacchinnasaMketavatI saMjJA / yathA aakaashdditthaadiH| sA hi dvitayAvRttinaiva zabdAdinA rUpeNa tadAzrayamabhidhatte (za0 pra0 zlo0 21 TI0 pR0 25) / kecittu yatrArthe yannAmAdhunikasaMketavat tadeva tatra pAribhASikam / yathA pitrAdibhiH putrAdau saMketitaM caitrAdi / yathA vA zAstrakRdbhiH siddhathabhAvAdau saMketitaM pakSatAdipadam ityAhuH (za0 pra0 zlo0 22 TI0 pR0 26) / atra kecidityasya ye jAtyavacchinnasaMketavatAmapi caitrAdipadAnAM pAribhASika tvamAhuH te ityrthH| pArimANDalyam-aNuparimANam (mu0 1 sAdharmya0 ) (prazasta0 pR0 15) / pArthivaH-1 pRthivIkAraNakaH / yathA zarIramasmadAdInAM pArthivam (ta0 saM0) ityaadau| atrArthe pRthivyA vikAraH pArthivaH iti vigraho drssttvyH|2 rAjA iti kAvyajJA aahuH| atrArthe pRthivyA IzvaraH pArthivaH Iti vigraho draSTavyaH / pAzaH-pAzazcaturvidhaH malakarmamAyArodhazaktibhedAt ( sarva0 saM0 pR0 187 shai0)| pASaNDI-bedabAhyAgamavihitakarmakArI ( puru0 ci0 pR0 205) / piTharapAkavAdI-(naiyAyikaH ) ghaTapaTAdiH kAryakAraNasamudAyopi pacyante na tu kevalaM paramANava eva pacyante iti yo manyate saH (vai0 u0 71 / 6 ) / yathA gautamapradhAnA naiyAyikAH piTharapAkavAdinaH / etanmate ca pUrvaghaTanAzaM vinaivAvayavinyavayaveSu paramANuparyanteSu ca pAkenaiva yugapadrUpAntarAdyutpattiH iti ( ta0 dI0 1 pR0 13 ) / atizayavegavatA tejasA paramANUnAmabhighAtasaMyogepi tasya niyamata ArambhakasaMyogapratidvandvivibhAgajanakakriyAjanakatve mAnAbhAvena avayavinyapi pAkasvIkAra ucitaH / ata eva soyaM ghaTaH iti pratyabhijJA For Personal & Private Use Only Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / saMgacchate / antyAvayavinAzAdyakalpanena lAghavaM ca iti ( nIla0 1 pR0 13 ) | ghaTAdikaM sacchidrameva / anyathA tadantargatataNDulAdeH pAko na syAt / ataH ekadaiva paramANvAdighaTaparyanteSu ghaTanAMzaM vinA pAkenaiva rUpAdyutpattiH iti jJeyam ( si0 ca0 1 pR0 16 ) / piTharam -- kAryakAraNasamudAya: ( avayavAvayavisamudAyaH ) ghaTapaTAdiH / yathA piTharapAkavAdino naiyAyikAH ityAdau / 500 piNDIbhAvaH - [ka] cUrNAderdhAraNAkarSaNahetubhUto vilakSaNasaMyogaH (nyA0 bo0 1 pR0 6 ) ( nIla0 1 0 14 ) / [ kha ] phUtkArAdihetukadezAntaranirgamapratibandhakovayavAnAM saMyogavizeSaH ( vAkya 0 1 pR0 9 ) / yathA cUrNAdipiNDIbhAvaheturguNaH snehaH ( ta0 saM0 ) ityAdau piNDIbhAvaH / pitRtvam - [ka] zrAddhoddezyatvam / [kha] sapiNDIkaraNottara zrAddhajanyaphalabhAgitvam (kRSNa0 ) / yathA zrAddhAdau pitRpitAmahaprapitAmahAH zAlaGkAyanagotrAH vasurudrAdityAntargata pradyumnasaMkarSaNavAsudevA ityAdI / atroktaM yAjJavalkyena vasurudrAditisutAH pitaraH zrAddhadevatAH / prINayanti manuSyANAM pitRRn zrAddhena tarpitAH // iti ( yAjJa0 smR0 a0 1 zlo0 268 ) / 2 janakapuMstvam / yathA caitrasya pitA ityAdau pitRtvam ( ta0 kau0 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 59 ) / evam janakastrItvaM mAtRtvam ityAdikamUhyam / pIluH paramANuH ( bai0 u0 7|1|6 ) yathA pIlupAkavAdino vaizeSikA : yAda | pIlupAkavAdI - ( vaizeSikaH ) pIlavaH paramANavaH / ta eva svatantrAH pacyante / tatraiva pUrvarUpanAzAgrimarUpAdyutpattiH / kAraNaguNaprakrameNa cAvayavini rUpAdyutpadyate iti yo manyate saH (vai0 u0 7|1|6 ) / yathA kaNAdapradhAnAH pIlupAkavAdinaH / adhikaM ca pAkazabde dRzyam / etanmate ca paramANuSveva pAkaH na vyaNukAdau / AmanikSipte ghaTe zyAmaghaTanAze paramANuSu rUpAntarotpattau punaNukAdikrameNa raktaghaTotpattiH / tatra For Personal & Private Use Only Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 501 1 I paramANurUpe paramANavaH samavAyikAraNam / tejaH saMyogaH asamavAyikAraNam / adRSTAdikaM nimittakAraNam iti / vyaNukAdirUpe tu kAraNarUpamasamavAyikAraNam iti ca jJeyam ( ta0 dI 0 1 pR0 13 ) / ayamAzayaH / ativegavatA tejasA paramANUnAmabhighAtasaMyoge satyavazyaM teSu kriyA jAyate / tato vibhAgaH / tata ArambhakasaMyoganAze satyavazyaM yAvadavayavinAzaH / tataH svatatreSu paramANuSu rUpAntarotpattau punaradRSTAdighaTita sAmagrIvazAtparamANuSu kriyAvibhAgAdikrameNa yathAvasthitamahAvayaviparyantamutpattiH iti ( nIla0 1 pR0 13 ) / ayaM bhAvaH / AmanikSipte ghaTe hutAzanasaMyogAtparamANvAdikapAlaparyantAvayaveSu kriyA / tataH parasparavibhAgaH / tataH parasparasaMyoganAzaH / tataH asamavAyikAraNanAzAddravyanAzaH iti niyamena zyAmaghaTanAze ziSTAH paramANavaH pacyante / tatra pAkena rUpAdicatuSTayotpattiH / tataH paramezvareNa sargAdAviva vyaNukAdikrameNa pUrvavadraktaghaTo nirmIyate / paramANurUpeNa vyaNukarUpaM janyate ityevaM kramaH / anyathA ghaTasya dRDhataratve hutAzanapravezAsaMbhavAdrUpAdyutpattirna syAt iti ( si0 ca0 1 pR0 16 ) / puMliGgam - (nAma ) [ka] puMliGgatvena paribhASitam / yathA ghaTostItyAdau ghaTazabdaH puMliGgaH / puMliGgatvena paribhASAyAH prayojanaM ca padasaMskAraH / sa ca taTa: ityAdau puMstvena subAdisadbhAvaH ( za0 pra0 zlo0 53 TI0 pR0 68 ) / [kha] kacit vilakSaNasaMsthAnarUpapuMstvaviziSTavAcakam / yathA na vipradhyayanaM tyajedityAdau / atra aluptena supaiva ( na tu prakRtyA ) upasthitaM vilakSaNasaMsthAnarUpaM puMstvaM viprenubhUyate iti jJeyam (za0 pra0 zlo0 53 TI0 pR0 69 ) / puccham - ( nADikA) mukhe paJca gale tvekA vakSasyekAdaza smRtAH / nAbhau catasraH SaT kaTyAM tisraH pucchAkhyanADikAH // ( pu0 ci0pU0 310 ) / puNyam - 1 ( guNaH ) dharmavadasyArthonusaMdheyaH / yathA tasmAdAtmakRtaM puNyaM vRthA na parikIrtayet iti ( devalaH ) kSINe puNye martyalokaM vizanti ( zrutiH ) tadyatheha karmacito lokaH kSIyate evamamutra puNyacito lokaH kSIyate For Personal & Private Use Only Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 nyAyakozaH / (zrutiH ) ityAdau puNyam / 2 lagnAvadhikaM saptamasthAnam iti mauhUrtikA - AhuH / 3 meSakarkaTatulAmakararUpo rAziH iti jyotirvida AhuH / 4 satkarma pudgalAH puNyam (sarva0 saM0 pR0 87 Arha 0 ) / pudgalaH - 1 paramANuH / 2 bauddhAstu dvyaNukAdipadArthavizeSaH ityAhuH / sparzarasagandhavarNavantaH pudgalAH / te ca dvividhAH / aNavaH skandhAzca ( sarva0 saM0 pR0 71 AI0 ) / atroktam pUraNAgalanAdehe pudgalAH paramANavaH / iti ( viSNupu0 ) / 3 sundarAkAraH iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / punaH - (avyayam) 1 dvitIyavAram / 2 aprathamaH / 3 bhedaH / 4 vizeSaH ( gaNara0 ) ( amara: ) / 5 adhikAra: / 6 pakSAntaram ( vAca0 ) / punaruktam -- ( nigrahasthAnam ) [ka] zabdArthayoH punarvacanaM punaruktamanyatrAnuvAdAt ( gau0 5/2/14 ) | anyatrAnuvAdAcchabdapunaruktamartha - punaruktaM vA / tena punaruktaM zabdapunaruktArthapunaruktabhedena dvividham iti bodhyate / nityaH zabdaH nityaH zabdaH iti zabdapunaruktam / arthapunaruktam nityaH zabdaH nirodhadharmako dhvAnaH iti ( vAtsyA 0 5 / 2 / 14 ) / atrAyamarthaH / punarvacanaM punaruktam / tasya vibhAgArthaM zabdArthayoH iti tena zabdapunaruktam arthapunaruktaM ca labhyate / anuvAdetivyAptivAraNAya anyatrAnuvAdAt iti / anuvAdastu vyAkhyArUpaH saprayojanaka eva iti ( gau0 vR0 5 / 2 / 14 ) / [kha] anuvAdAnyatve sati niSprayojanaM punarabhidhAnam (gau0 vR05|2|14 ) ( di0 1 ) / [ga] anuvAda vinA kathitasya punaH kathanam ( nIla0 pR0 45 ) / pumarthatvam -- zAstrajanyajJAnAjanyecchAviSayasAdhanatvam (jai0 sU0 pR0 a0 4 pA0 1 sU0 2 ) / I pumAn -1 puruSaH / atra puMstvasvarUpaM tu yasyApsu plavate bIjaM hAdi mUtraM ca phenilam / pumAn syAllakSaNairetairviparItaistu SaNDhakaH // iti ( mitA0 a0 1 zlo0 55 ) / atrAyaM vizeSaH / bindureko vizedgarbhamubhayAtmA kramAdasau / rajodhikA bhavennArI bhavedretodhikaH pumAn // ubhayoH sama For Personal & Private Use Only Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tAyAM tu napuMsakamiti smRtam iti ( zA0 ti0)| pumAn puMsodhike * zukre strI bhavatyadhike striyAH / samepumAn puMtriyau vA kSINelpe ca vipryyH|| iti ca ( manu0 a0 3 zlo0 49 ) / 2 manuSyatvajAtiviziSTamAtram (amara0 2 / 6 / 1) / sattvapradhAnatriguNakAryaH zabda saMskAravizeSayuktaH zabdaH pumAn iti zAbdikA AhuH ( vaac0)| purAkalpaH-1 (arthavAdaH) [ka] aitihyasamAcarito vidhiH ( vAtsyA0 2 / 1 / 63 ) / [kha] aitihyasamAcaritatayA kIrtanam / yathA tasmAdvA etena purA brAhmaNA bahiH pAvamAnaM sAmastomamastauSan yajJaM pratanavAmahe ityevamAdiH (gau0 pR0 2 / 1 / 63 ) ( vAtsyA0 2 / 1 / 63 ) / 2 prAcInaH kalpaH / yathA zrUyate hi purAkalpe nRNAM vrIhimayaH pazuH / yenAyajanta yajvAnaH puNyazlokaparAyaNAH // ityAdau (bhAra0 zAnti0 dAnadharme0 ) / 3 bahukartRkaH vidhiH purAkalpaH (jai0 sU0 vR0 a06 pA0 7 sU0 26 ) / purANam-1 purAtanam / yathA purANapatrApagamAdanantaraM lateva saMnaddha manojJapallavA ( raghu0 3 / 7 ) ityAdau / 2 pazcalakSaNAtmakaH zAstravizeSaH / yathA vedavyAsakRtAnyaSTAdaza purANAni / tathoktam sargazca pratisargazca vaMzo manvantarANi ca / vaMzyAnucaritaM caiva purANaM paJcalakSaNam // iti / aSTAdazapurANAnAM kartA satyavatIsutaH / purANAni ca sAttvikarAjasatAmasabhedena vibhaktAni padmapurANe / yathA mAtsyaM kaumaM tathA laiGga zaivaM skAndaM tathaiva ca / AgneyaM ca SaDetAni tAmasAni nibodhata // iti / vaiSNavaM nAradIyaM ca tathA bhAgavataM zubham / gAruDaM ca tathA pAnaM vArAhaM zubhadarzane // sAttvikAni purANAni vijJeyAni zubhAni vai iti / brahmANDaM brahmavaivarta mArkaNDeyaM tathaiva ca / bhaviSyaM vAmanaM brAhmaM rAjasAni nibodhata // iti ( padmapu0 u0 kha0 a0 43 ) / tatra pratipAdyAnAmeva sAttvikAdikAraNatvamAha / agneH zivasya mAhAtmya tAmaseSu ca kathyate / brahmaNastatpurANasya mAhAtmyaM rAjaseSu ca // sAttvikeSvadhikaM tattadviSNormAhAtmyamuttamam / tathaiva yogasaMsiddhA gami For Personal & Private Use Only Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 __ nyaaykoshH| : Syanti parAM gatim // iti (matsyapu0 ) padmapu0 u0 a0 43 ) - (vAca0 ) / purANAnAM saMkhyA tu (400000 ) catvAri lakSANi / - taduktaM zrIbhAgavate tatra ( 1 ) brAhmam 10000 / (2) pAdmam ... 55000 / ( 3 ) vaiSNavam 23000 / (4) zaivam 24000 / (5) zrImadbhAgavatam 18000 / (6) nAradam 25000 / (7) ... mArkaNDeyam 9000 / (8) Agneyam 15400 / (9) bhaviSyam 14500 / (10) brahmavaivartam 18000 / (11) laiGgam 11000 / -- (12) vArAham 24000 / (13 ) skAndam 81100 / (14) vAmanam 10000 / (15) kaurmam 17000 / ( 16 ) mAtsyam 14000 / (17) gAruDam 19000 / (18) brahmANDam 12000 / . iti ( bhAgavate ska0 12 a0 13 zlo0 4-8) / puruSaH-anubhayAtmakaH purussH| taduktam na prakRtina vikRtiH puruSaH ( sarva0 saM0 pR0 320 saaNkhy0)| puruSArthaH-[ka] balavadveSaviSayaH (ta0 pra0 1) / [kha] yajjJAtaM satsvavRttitayeSyate saH (mu0 gu0 icchAni0 pR0 221 ) / yathA sukhaM duHkhAbhAvazca puruSArthaH / ayameva svataH puruSArthaH ityucyate / tallakSaNaM cetarecchAnadhInecchAviSayatvam (mu0 gu0 icchAni0 pR0 221 ) / puruSArthazabdasya puruSasya arthaH prayojanam iti vyutpattirdraSTavyA / dharmArthakAmamokSAzca puruSArthA udAhRtAH iti ( agnipu0 ) / [ga] puruSa. prItaye vidhIyamAnaH puruSArthaH (jai0 nyA0 a0 4 pA0 1 adhi02)| [gha] yasminsvargAdisukhavizeSe pazvAdisukhasAdhane ca labdhe prItiH kRtArthosmIti vRttistatsAdhanaM puruSArthaH (jai0 sU0 vR0 a0 4 pA0 1 sU0 2) / cArvAkamate aGganAliGganAdijanyaM sukhameva puruSArthaH ( sarva0 saM0 pR0 3 cArvA0 ) / sAMkhyamate sattvapuruSA' nyatAkhyAtiH puruSArthaH ( sarva0 saM0 pR0 392 zAM0 ) / puruSairarthyata * iti vyutpattyA niHzeSaduHkhopazamalakSitaM paramAnandaikarasyaM ca puruSArtha zabdasyArthaH ( sarva0 saM0 pR0 401 zAM0 ) / madhvamate ca bhaktirapi - purussaarthH| For Personal & Private Use Only Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| / 5.5 puryaSTakam-1 syAtpuryaSTakamantaHkaraNaM dhIkarma karaNAni ( sarva0 saM0 pR0 184 zai0 ) / 2 zabdaH sparzastathA rUpaM raso gandhazca paJcakam / buddhirmanastvahaMkAraH puryaSTakamudAhRtam // ( sarva0 pR0 185 shai0)| puSkaram-amA some tathA bhaume guruvAre yadA bhavet / tattIrtha puSkara nAma sUryaparvazatAdhikam / / ( pu0 ci0 pR0 317 ) / pustam-lipyAdizilpakarmayutaM vastu / yathA purANapustakam ityAdi / kiMca mRdA vA dAruNA vApi vastreNApyatha carmaNA / loharatnaiH kRtaM vApi pustamityabhidhIyate // pUgaH-bhinnajAtInAM bhinnavRttInAmekasthAnanivAsinAM samUhaH / yathA prAma nagarAdayaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 30 ) / pUjA-[ka] aaraadhnaa| [kha] upAsanA / pUrakaH-(prANAyAmaH ) bAhyasya vAyorantardhAraNam ( sarva0 saM0 pR0 __377 pAta0 ) / pUrNA-pitryestamayavelAyAM spRSTA pUrNA nigadyate (puru0 ci0 pR0 40) / pUrNimA-kalAkSaye vyatikrAnte divA pUrNau parasparam / candrAdityau parAhe tu pUrNatvAtpUrNimA smRtA // (puru0 ci0 pR0 317 ) / pUrvakAlInatvam-[ka] kAlikasaMbandhena tatprAgabhAvavattvam / idaM ca dhvaMsasya ( janyamAtrasya ) kAlopAdhitvapakSa eva saMgacchate ityavadheyam (ga0 sArva0 pakSa0 pR0 38) / yathA anumityavyavahitapUrvavRttisiddhibhinnasiddhayabhAvamAtraM pakSatA (dIdhi0 2 pakSa0 pR0 227 ) iti pakSatAyAH . zarIrapraviSTe anumitipUrvakAlInadhvaMsApratiyogitvarUpe avyavahitatvarUpe zarIre dhvaMsasya pUrvakAlInatvam / [kha] prAgabhAvakAlavRttitvam / yathA bhuktvA vrajatItyatra bhojane gmnpraagbhaavaavcchinnkaalvRttitvm| [ga] tadutpattikAlInadhvaMsapratiyogikAlavRttitvaM vA (tarkA0 4 pR0 11) / yathA jyeSThasya puruSasya kaniSThaM puruSamapekSya * pUrvakAlInatvam / idaM ca prAgabhAvAnabhyupagantRmatepi yujyate iti bodhyam (ga0 sArva0 pakSa0 pR0 38 ) / 6. nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 nyaaykoshH| pUrvatvam-1 prAgabhAvavattvam (ga0 sArva0 pakSaM0 pR0 38 ) / yathA / kAraNasya kAryotpattipUrvakSaNavRttitvam ityAdI kSaNasya pUrvatvam / yathA . vA phAlgunasya mAsasya caitrAtpUrvatvam / atra pUrvatvaM cAdyatvamiti laukika janA vadanti / 2 udayagirisaMnihitadezAvacchinnatvam / yathA pUrvo prAmAdityatra / atra pUrvapadArthaikadeze tAdRzasaMnihitatve prAmAdhavadhikatvaM 'paJcamyA bodhyate ( za0 pra0 zlo0 93 TI0 pR0 127) / 3 kriyAjanyasaMyogapratiyogidezatvam yathA / muMbaIto jhaLakImAmaM gacchata uttarottaradezamapekSya pUrvapUrvadezasya pUrvatvam / pUrvapakSaH-1 [ka] zAstrIyasaMzayanirAsArthapraznarUpA phkkikaa| [kha] siddhaantviruddhkottiH| [ga] adhikrnnaavyvvishessH| atroktam viSayo vizayazcaiva pUrvapakSastathottaram iti / 2 pratijJAparaparyAyaH bhASApatrarUpaH prathamAvayavaH pUrvapakSaH / ayaM cAbhiyoga ityucyate ( phiryAda iti pr0)| atroktaM bRhaspatinA pUrvapakSaH smRtaH pAdo dvitiiyshcottrstthaa| kriyA. pAdastRtIyastu caturtho nirNayastathA / / iti ( vIramitro0 a0 2 lekhya0 pR0 60) / pUrvavat--(anumAnam ) 1 yatra kAraNena kAryamanumIyate / yathA meghonnatyA bhaviSyati vRSTiriti ( vAtsyA0 11115) (gau0 vR0 111 / 5 ) / 'atrArthe pUrvavat ityatra pUrva kAraNam tadvattalliGgakam iti vyutpattirdraSTavyA ( gau0 vR0 1 / 1 / 5 ) / 2 yatra yathApUrvaM pratyakSabhUtayoranyataradarzanenA"nyatarasyApratyakSasyAnumAnam / yathA dhUmenAgniriti (vAtsyA0 1 / 1 / 5 ) / atra sAMkhyAnAmayamarthaH / dRSTavalakSaNasAmAnyaviSayaM yat tat pUrvavat / pUrva prasiddhaM dRSTasvalakSaNasAmAnyamiti yAvat / tadasya viSayatvenAsyanu* mAnajJAnasyeti pUrvavat / yathA dhUmAvahnitvasAmAnyavizeSaH prvtenumiiyte| 'tasya ca vahnitvasAmAnyavizeSasya svalakSaNavahnivizeSo dRSTo rasavatyAm ( sAMkhya0 kau0 kA0 5 TI0 pR0 10) / 3 kevalAnvayi / yathA abhidheyaM prameyatvAdityAdi (gau0 vR0 1 / 1 / 5 ) / atrArthe pUrvavat ityatra pUrvamanvayavyAptiH tadvat iti vyutpattirdraSTavyA (gau0 vR0 1 / 1 / 5) / For Personal & Private Use Only Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 507 pUrvAhnaH-1 pUrvAhnaH praharaM sAdhaM madhyAhnaH praharaM tathA / AtRtIyAccAparAhaH * sAyAhnazca tataH paraH / 2 ahani tridhA vibhakte pUrvo bhAgaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 97 ) / pRcchA-[ka] jijnyaasaajnyaanoddeshykprvRttydhiinshbdH| yathA guruM dharma pRcchatItyAdau pRcchaterarthaH / atra pRcchadhAtvarthaghaTake jJAne guruvRttitvasya zabde ca dharmaviSayakatvasyAnvayaH / zabdasya ca viSayatA vyApArAnubandhinI / jJAnasya paraMparayA zabdarUpadhAtvarthavizeSaNatvAttadAzrayIbhUtagurorgauNakarmatA / dharmasya ca dhAtvarthaviSayatayA pradhAnakarmatA iti jJeyam (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 45-46) / [kha] abhidhAnAvacchinnavyApAraH / yathA pAnthaM panthAnaM pRcchatItyatra pRcchadhAtvarthaH pRcchaa| abhidhaanmihaabhilaapH| tadanukUlavyApArazca kena pathA gantavyam ityAdipraznaH / tathA ca pAnthaniSThaM yat pathobhidhAnam tadanukUlavyApAravAn ityevaM tatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 73 TI0 pR0 112 ) / [ga] kecicchAbdikAstu jijnyaasaavissykjnyaanaanukuulvyaapaarH| sa ca kathaM dharma AcaritavyaH ityabhilApAdiH / yathA pRcchayate ziSyeNa gururdharmamityAdau pRccherarthaH ityAhuH ( vAca0 ) / asya dvikarmakatvena gauNe karmaNi gurau lakArAdiH / atra jJAnaviSayatvena dharmasya tajjJAnAzrayatvAcca guroH karmatvam iti jJeyam / [gha] praznaH iti kAvyajJA aahuH| pRthaktvam-1 asAhityam / yathA dunoti candrAtpRthagapyanaGgaH ityAdau pRthaktvamasAhityam (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 110 ) / 2 (guNaH) [ka] apoddhAravyavahArakAraNam / tatpunarekadravyam anekadravyaM ca / tasya ca nityAnityatvaniSpattiH saMkhyAvajJeyA (prazasta0 pR0 16) / [kha] pRthagvyavahArAsAdhAraNakAraNam pRthaktvatvajAtimat vA (ta0 saM0 ) ( ta0 kau0 ) / yathA idamasmAtpRthak ityAdau / pRthagvyavahArazva ayamasmAt pRthak iti vyvhaarH| tAdRzavyavahArajanakatAvacchedakamukhyaprakAratAvattvaM lakSaNam iti ( vAkya0 1 pR0 8 ) / vistarastu anyatra ( vai0 u0 72 / 2 ) draSTavyaH / atra sUtram tathA pRthaktvam For Personal & Private Use Only Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 nyAyakozaH / : (vai0 u0 7/2/2 ) iti / tadarthazca pRthaktvamapi saMkhyAvadguNAntarameva / tatraikapRthaktvam ekatvasaMkhyAtulyam / dvipRthaktvAdikaM ca dvitvAdisaMkhyAtulyam iti (vai0 vi0 7/22 ) / pRthaktvaM sarvadravyavRtti | tathA ca pRthaktvaM dvividham / ekavRtti anekavRtti ceti / tatraikapRthaktvamekavRtti / dvipRthaktvAdyanekavRtti ( ta0 kau0 ) / evaM ca pRthaktvam eka pRthaktvadvipRthaktvAdibhedena bahuvidham ( si0 ca0 ) / tatraikapRthaktvaM nityagataM nityam / anityagatamanityam ( ta0 kau0 ) / dvipRthaktvAdi ca nAnai kapRthaktvaviSayakApekSAbuddhijanyam tannAzanAzyaM ca iti sarvamanityameva iti ca jJeyam (ta0 kau0 ) / dvitvAdyutpattivinAzavadvipRthakvAdyutpattivinAzAvUnIyau (vai0 u0 728 ) ( vAkya 0 1 pR0 8 ) / 'atra navyA: ( dIdhitikArAH ) mImAMsakAcAhuH / pRthaktvamanyonyAbhAva eva na tu guNAntaram iti ( ga0 vyu0 kA0 5 pR0 110 ) ( diM0 gu0 ) / anye tvAhuH / pRthaktvaM cAnyonyAbhAvAdbhinnameva / abhAvasya pratiyogisApekSanirUpaNatvAt / pRthaktvasya tvavadhinirUpyatvAt iti ( nyA0lI0 guNani0 pR0 23 ) ( tA0 20 lo0 45 ) / pRthivI - (dravyam) [ka] gandhasamavAyikAraNam (mu0 1 ) / tathA ca sUtram rUparasagandhasparzavatI pRthivI ( 0 2 / 1 / 1 ) iti / vyavasthitaH pRthivyAM gandhaH (vai0 u0 2 2 2 ) iti ca / [kha] gandhavatI ( ta0 saM0 ) / yathA AmrAdiphalam / gandhavatItyasya gandhasamAnAdhikaraNadravyatvavyApyajAtimatItyarthaH / tena utpattikSaNe ghaTAdau utpannavinaSTe ca dravye gandhAsattvepi nAvyAptiH iti ( ta0 dI 0 1 ) / atrAyaM niyama: prathamaM dravyaM nirguNamevotpadyate pazcAttatsamavetA guNA utpadyante iti / utpannavinaSTe avyAptikathanaM ca bauddhamatamanusRtya / tanmate tadutpattikSaNa eva tannAzasvIkArAt / naiyAyikAstu utpannavinaSTadravyaM na svIkurvanti / etanmate sthitikSaNepi dravyasya sattvasvIkArAt iti / pASANAdibhasmani gandhopalambhena pASANAdAvapi gandhonumIyate / tatratyagandhasyAnutkaTatvAnopalambhaH iti jJeyam ( mu0 1 pRthi0 pR0 64 - 65 ) ( ta0 va0 For Personal & Private Use Only Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 509 pR0 102 ) / atrAyaM niyamaH yaddravyaM yaddravyadhvaMsajanyam taddravyaM tadupAdAnopAdeyam iti / dRSTaM caitat khaNDapaTe mahApaTadhvaMsajanye ( mu0 1 pRthi0 pR0 65 ) / bhasma khaNDapaTa yoravayavAnAM pASANamahApaTayoravayavAnAM caikyam iti niyamasyAbhiprAyaH / atra pRthivItvaM tu pAkajarUpasamAnAdhikaraNadravyatvasAkSAdvyApyajAtiH ( sarva0 saM0 pR0 218 aulU0 ) / atra pRthivItvajAtisiddhiprakArastu dinakaryAdigrantheSu draSTavyaH / vistarabhayAnnoktaH / lakSaNaM ca kaTurasasamAnAdhikaraNadravyatvavyApyajAtimattvam gandhasamAnAdhikaraNa - gandhAsamAnAdhikaraNaguNAsama nAdhikaraNajAtyadhikaraNadravyatvam ityAdi (vai0 u0 2 / 1 / 1 pR065 ) / anna dravyapadaprayojanaM cintyam / pRthivyA adhyAtmAdibhedA yathA pRthivI paJcamaM bhUtaM ghrANaM cAdhyAtmamucyate / adhibhUtaM tathA gandho vAyustatrAdhidaivatam // iti ( bhA0 Azva0 a0 42 ) / [ga] pRthivItvajAtimatI / yathA ghaTaH pRthivI / pRthivI dvividhA / nityA anityA ca / tatra nityA paramANulakSaNA / anityA kAryalakSaNA / anityA trividhA 1 zarIram indriyam viSayazca (vai0 4 / 2 / 1 ) / tatra zarIram dvividham yonijam ayonijaM ca ( bai0 4 / 2 / 5 ) / tatra yonijamasmadAdInAM zarIraM pratyakSasiddham / ayonijaM tu krimidaMzAdInAm / ayonijaM ca anapekSya zukrazoNitaM devarSINAM zarIram dharmavizeSasa hi tebhyoNubhyo jAyate / kSudrajantUnAM yAtanAzarIrANi adharmavizeSasahitebhyo Nubhyo jAyante ( prazasta0 pR0 4 ) / indriyam gandhagrAhakaM ghrANam / taca nAsAgravarti / idam sarvaprANinAM jalAdyanabhibhUtaiH pArthivAvayavairArabdham ( prazasta0 pR0 4 ) / viSayaH mRtpASANAdirbrahmANDAntaH / sa ca vyaNukAdikrameNArabdhastrividhaH / mRt pASANaH sthAvara / tatra mRtpASANau prasiddhau / sthAvaro vRkSalatAdiH ( ta0 kau0 ) / tatra bhUpradezAH prAkAreSTakAdayo mRdvikArAH / pASANA upalamaNivajrAdayaH / sthAvarAstRNauSadhigulmalatApratAnavanaspatayaH iti ( prazasta0 pR0 4 ) / pRthivyAM caturdaza guNA vartante / rUpam rasaH gandhaH sparzaH saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam gurutvam 1 For Personal & Private Use Only Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / dravatvam saMskArazceti ( prazasta 0 pR0 3 ) ( ta0 bhA0 ) ( bhA0 pa0 ) ( ta0 saM0 ) / tatra rUparasagandhasparzAzcatvAraH pRthivyAmeva pAkajAH / anyatra jalAdau apAkajA bhavanti / ete catvAraH pAkajA apAkajAzcApi nityAyAmanityAyAM ca pRthivyAmanityA eva bhavantIti vijJeyam ( pra0 pra0 ) ( ta0 saM0 ) / atra sUtram pRthivyAdirUparasagandhasparzA dravyAnityatvAdanityAzca (vai0 7/12 ) iti / etena nityeSu nityatvamuktam (vai0 7|1|3 ) iti ca / pRthivyAM rUpAdInAM guNAnAM vRttitveyaM vivekaH / kSitAveva gandhaH / rUpamanekaprakAraM zuklAdi / rasaH SaDvidho madhurAdiH / gandho dvividhaH surabhirasurabhizca / sparzosyA anuSNAzItatve sati pAkajaH ( prazasta0 pR0 3 ) / parimANaM paramamahattvAtiriktam / dravatvaM naimittikam / saMskArastu vegaH sthitisthApakazceti / anityA pRthivI ca sthairyAdyavayavasaMnivezaviziSTA aparajAti bahuvopetA zayanAsanAdyanekopakArakarI ca ( prazasta0 pR0 3 ) / dvividhAyAH pRthivyA rUparasagandhasparzAzcAnityAH pAkajAca ( ta0 bhA0 artha0 pR0 27 ) / anityapRthivyAM viSayarUpANAM pASANe vajraM tu pArthivamapi na lohalekhyam / zaktibhedAt / abindhanavidyut tejovat iti ( nyA0 lI0 pR0 13 ) / mArgagatadhUli : pRthivI iti sarvadarzanasaMgrahe ( pR0 70 ) uktam / pRthivIkAya: - iSTakAdiH ( sarva0 saM0 pR0 70 AI0 ) / pRthivIkAyikaH -- pRthivI kAyatvena yena gRhItA sa pRthivIkAyika: ( sarva0 saM0 pR0 70 AI0 ) / pRthivIjIva: -- pRthivI kAyatvena yena grahISyati sa pRthivIjIva: ( sarva 0 saM0 pR0 70 AI0 ) / pRSadAjyam - dadhimizramAjyam (jai0 nyA0 a0 5 pA0 2 adhi0 8 ) / pRSThastotrANi - abhi tvA zUra nonumaH kayA nazcitra Abhuvat taM vo dasmamRtISaham tarobhirvo vidadvasum etAni krameNa rathaMtaravAmadevyanaudhasakAleya For Personal & Private Use Only Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 511 sAmabhirmadhyaMdinasavane gIyamAnAni pRSThastotrANItyucyante ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 3) / / peSaNam - avayavavibhAgena cUrNanam / yathA pATIra tava paTIyAn kaH pari pATImimAmurIkartum / yat piSatAmapi nRNAM piSTopi tanoSi parimalai stuSTim // ityatra piSadhAtvarthaH / paitRkam-maghA (pu0 ci0 pR0 353 ) / paizAcaH-(vivAhaH ) paizAcaH kanyakAchalAt ( yAjJavalkya0 a0 1 zlo0 61 ) / paunaHpunyam- [ka] prakRtadhAtvarthajAtIyakriyottaratAdRzakriyAnantaryam / yathA pApacyata ityAdau yaGorthaH paunaHpunyam / atra niruktAnantaryarUpo yarthaH prakRtyarthe vizeSaNatvenAnveti / tena pAkottarapAkAnantaryavatpAkakartA ityevaM vAkyArthaH ( za0 pra0 zlo0 108 TI0 pR0 171 ) / [kha] idAnIMtanaprakRtyarthasajAtIyakriyAntaradhvaMsakAlInatve sati vartamAnAdikRtiviSayatvam / yathA pApacyata ityAdau yaGorthaH (tarkA04 pR0 11) / pauruSeyatvam-sajAtIyoccAraNAnapekSoccaritajAtIyatvam (ci0 4) / yathA __ mahAbhAratAdeH paurusseytvm| vedasya tu mImAMsakAdimate apauruSeyatvameva / paurNamAsI-yaH paramo viprakarSaH sUryAcandramasoH sA paurNamAsI ( puru0 ___ ci0 pR0 33 ) / pauSNam-revatI ( pu0 ci0 pR0 353 ) / pauSkalyam-phalajananasAmarthyam (jai0 nyA0 a0 4 pA0 1 adhi02)| prakaraNam-1 saMgatipradarzanaprayojikA AkAGkSA / yathA prakaraNalAghavAya ityAdau ( bhavA0 ) / 2 prastAvaH / 3 pakSapratipakSau ( sAdhyatadabhAvavantau ) ( vAtsyA0 112 / 7) / yathA yasmAtprakaraNacintA0 (gau0 1 / 2 / 7) ityAdau / 4 granthasaMdhivizeSaH / yathA prathamaM prakaraNam dvitIyaM prakaraNam ityAdau / 5 [ka ] ubhayAkAGkSA prakaraNam iti mImAMsakA AhuH / aGgavAkyasApekSaM pradhAnavAkyamityarthaH / atra zAbara For Personal & Private Use Only Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 nyaaykoshH| bhASyam / kartavyasyetikartavyatAkAGkasya vacanaM prakaraNam iti / yathA zrutiliGgavAkyaprakaraNasthAnasamAkhyAnAM samavAye pAradaurbalyamarthaviprakarSAt (jai0 sU0 3 / 3 / 14 ) ityAdau / [kha] saMpannavAkyaikavAkyatArUpaM prakaraNam (jai0 nyA0 a0 3 pA0 3 adhi0 4) / 6 kAvyajJAstu abhineyanAyakAdiko dRzyakAvyavizeSaH ityAhuH / tallakSaNamuktam / bhavetprakaraNe vRttaM laukikaM kavikalpitam / zRGgAroGgI nAyakastu vipromAtyotha vA vaNik // sApAyadharmakAmArthaparo dhIraprazAntakaH iti ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 511 ) / tatra vipranAyakaM 'mRcchakaTikam / amAtyanAyakaM mAlatImAdhavam / vaNinAyakaM puSpabhUSitam iti ( sA0 da0 vR0 6 / 225 ) / prakaraNasamaH-1 (jAtiH) [ka] ubhayasAdharmyAtprakriyAsiddheH prakaraNa samaH ( gau0 5 / 1 / 16 ) / tadarthazca ubhayasAdhAt anvayasahacArAt vytirekshcaaraadvaa| prakriyA prakarSeNa kriyA sAdhanam / viparItasAdhanamiti phalitArthaH / tatsiddheH tasya pUrvameva siddheH iti / bAdhadezanAbhAsoyam (gau0 vR0 5 / 1 / 16 ) / atra bhASyam / ubhayena nityena cAnityena sAdharmyAt / pakSapratipakSayoH pravRttiH prakriyA / anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakatvAddhaTavadityekaH pakSaM prvrtyti| dvitIyazca nitysaadhrmyaat| evaM ca sati prayatnAnantarIyakatvAditi heturanityasAdhayeNocyamAno na prkrnnmtivrtte|antivRttestnnirnnyaanivrtnm| samAnaM caitannityasAdharmyaNocyamAne hetau / tadidaM prakaraNAnativRttyA pratyavasthAnaM prakaraNasamaH / samAnaM caitadvaidhayepi / ubhayavaidhAtprakriyAsiddheH prakaraNasama iti ( vAtsyA0 5 / 1 / 16) / [kha] adhikabalatvenAropitapramANAntareNa bAdhena pratyavasthAnam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdityukte naitadevam zrAvaNatvena nityatvasAdhakena bAdhAt ( gau0 vR0 5 / 1 / 16 ) / [ga] vAdyuktahetoH sAdhyaviparItasAdhakahetvantarodbhAvanam / satpratipakSodAharaNamevAtrodAharaNaM bodhyam ( nIla0 pR0 44 ) / 2 ( hetvAbhAsaH ) [ka] yasmAtprakaraNacintA sa nirNayArthamapadiSTaH prakaraNasamaH ( gau0 1 / 2 / 7) / sUtrArthastu prakRSTaM karaNaM liGgaM parAmarzo vaa| ko heturanayoH For Personal & Private Use Only Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 513 sAdhakaH etayoH kaH parAmarzaH pramA iti vA yatra jijJAsA bhavatItyarthaH / yasmAdityAdi tu vastusthitimAtram ( gau0 vR0 1 / 2 / 7) / atra bhASyam / vimarzAdhiSThAnau pakSapratipakSAvubhAvanavasitau prakaraNam / tasya cintA vimarzAtprabhRti prArNiyAdyatsamIkSaNam / sA jijJAsA yatkRtA sa nirNayArtha prayukta ubhayapakSasAmyAtprakaraNamanativartamAnaH prakaraNasamo nirNayAya na prklpte| prajJApanaM tu anityaH zabdo nitydhrmaanuplbdheriti| anupalabhyamAnanityadharmakamanityaM dRSTaM sthAlyAdi ( vAtsyA0 1 / 2 / 7 ) / asminnabhiprAye sUtrArthazca nirNayArtha prayukto heturyatra nirNayaM janayitumazaktastulyabalena pareNa pratibandhAt kiMtu dharmiNaH sAdhyavattvam tadabhAvavattvaM veti cintAM jijJAsAM pravartayati sa prakaraNasamaH iti (gau0 vR0 1 / 2 / 7 ) / prakaraNasamasya lakSaNaM tu tulyabalavirodhiparAmarzakAlInaparAmarzaviSayatvam / svasAdhyaparAmarzakAlInatulyabalavirodhiparAmarzo vA (gau0 vR0 1 / 2 / 7 ) iti / anyatsarvaM satpratipakSavajjJAtavyam / atredaM bodhyam / virodhiparAmarzasya ca hetuniSThatvam ekajJAnaviSayatvasaMbandhena jJeyam / anyathA hetorduSTatvaM na syAt / ayaM ca dazAvizeSe doSaH ityataH saddhetorapi virodhiparAmarzakAle duSTatvamiSTameva iti (gau0 vR0 1 / 27) / [kha] nibandhe tu prakRtasAdhyahetvoH kiM tattvam iti jijJAsAjanikA vyAptipakSadharmatopasthitiH tadviSayaH (ci0 2 hetvAra pR0 97 ) ( ma0 pra0 2 / 27 ) / atra jijJAsA ca prakRtasAdhyahetvoH kaH samIcInaH ityAkArikA grAhyA (ga0 satpra0 pR. 23 ) / tathA ca anayoH kiM tattvam iti jijJAsaiva satpratipakSaphalam iti bodhyam (ci0 2 hetvA0 pR0 97 ) (ga0 satta0 pR0 22 ) ( ma0 pra02 pR0 27) / tadarthazca yAdRzaparAmarzasahakAreNa yAdRzaparAmarzasyoktajijJAsAjanakatvaM tAdRzaparAmarzasahitatAdRzaparAmarzaH iti ( ga0 satpra0 pR0 23 ) / atra ca parvate dhUmena vahnisAdhane parvato vahnivyApyadhUmavAn vahnayabhAvavyApyajalavAn iti parAmarzadvayasaMvalanadazAyAM prakRto dhUmo hetuH satpratipakSitaH iti vyavahiyata ityanubhavamanusRtyedaM vijJeyam / [ga] yasya pratipakSabhUtaM hetvantaramasti sa prakaraNasamaH / sa eva 65 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 satpratipakSa ucyate / yathA zabdo nityaH anityadharmAnupalabdheH iti zabdaH anityaH nityadharmAnupalabdheH iti ca ( ta0 bhA0 pR0 49 ) / atra ca viparItArthasAdhakaM samAnabalamanumAnAntaraM pratipakSa ityucyate / yathA zabdaH anityaH nityadharmAnupalabdheH iti / yatpunaratulyabalam na pratipakSaH / tathAhi / viparItArthasAdhakAnumAnaM trividham / upajIvyam upajIvakam anubhayaM ceti / tatrAdyam bAdhakam / balavattvAt / yathA anityaH paramANurmUrtatvAditi / asya hetoH paramANusAdhakAnumAnaM nityatvaM sAdhayadapi na pratipakSaH / kiMtu dharmigrAhakaM ( paramANvAtmakasyAnityatvarUpasAdhyadharmiNo grAhakama ) pramANaM bAdhakam / upajIvyatvena balavattvAt / nahi pramANenAgRhyamANe dharmiNi paramANau paramANvanityatvAnumAnamidaM saMbhavati / AzrayAsiddheH iti / tathA ca tAratamyapakSakAnumAnaM na samAnabalam / kiMtu adhikabalam iti tat paramANvanityatvAnumAnaM prati bAdhata eveti na tat pratipakSaH iti bhAvaH / paramANusAdhakAnumAnaM ca aNuparimANatAratamyaM kacidvizrAntam / parimANatAratamyatvAnmahatparimANatAratamyavat iti (ta0 bhA0 pR0 49 ) / dvitIyaM durbalatvAdvAdhyam / yathA idamevAnityatvAnumAnaM syAt / tRtIyaM tu satpatipakSaH / tulyabalavattvAt iti ( ta0 bhA0 pR0 49 ) / [gha] pratiruddhaH prakaraNasamaH syAtpratisAdhanaiH ( tA0 ra0 zlo0 83 ) / [Ga ] tulyatvamabhyupetyaiva paraheto: svahetunA / bAdhena pratyavasthAnaM parasya prakriyAsamaH || ( tA0 20 2 zlo0117 ) / prakAraH - 1 sAmAnyasya bhedako vizeSa: ( lau0 bhA0 TI0 pR0 8 ) / yathA dravyaM navavidhamityAdau pRthivItvAdikaM dravyasya prakAraH / yathA vA prakArAntareNa vibhajate ityAdau / 2 vakSyamANaprakAratAvAn ( mu0 1 pR0 118 ) / yathA daNDavAnpuruSaH iti vAkyajanabodhe daNDaH prakAraH / 3 vizeSaNam / yathA svavyadhikaraNaprakArAvacchinnA yA yA viSayatA tattadanirUpakatvaM sarvAMze yAthArthyam (ga0 sAmA0 ) ityAdau prakAro vizeSaNam / kvacit upalakSaNamapi prakAra : ( ci0 ) / 4 kacit sAdRzyamapi prakArazabdArthaH / yathA prabhRtigrahaNaM prakArArtham ( si0 kau0 pR0 20 ) ityAdau / ' - 514 For Personal & Private Use Only Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / prakAratA - 1 ( viSayatA ) [ka] vizeSaNatvA paranAmA vilakSaNaviSayatAvizeSa: ( nIla0 1 pR0 17 ) / yathA ayaM ghaTaH iti jJAne vizepaNasya ghaTatvAdervizeSaNatvAparanAmA viSayatAvizeSaH ( nyA0 ma0 1 pR0 4) / [kha] anye tu bhAsamAna vaiziSTya pratiyogitvam (nyA0 ma01 pR0 5 ) / saMsargAvacchinna viSayateti yAvat ( nIla0 1 pR0 17 ). ( si0 0 ca0 ) / atra vizeSyatA saMsargatayostu kiMcitsaMbandhAvacchinnatvamaprAmANikam iti siddhAntonusartavyaH / tathA ca saMsargAvacchinnatvaM prakAratAyA eva iti bhAvaH / yathA ayaM ghaTaH ityatra ghaTatvasya vaiziSTyaM bhAsate tatpratiyogi ca ghaTatvam ityAhu: ( nyA0 ma0 1 pR0 5 ) / [ ga ] - apare tu jJAyamAnavizeSaNapratiyogika saMsargAvacchinnaviSayatvam ityAhuH ( vA0 ) / 2 viSayatAnAtmikA pratiyogitvAdinirUpitAvacchedakatAtulyAvacchedakatA vizeSarUpA prakAratA iti kazcidAha ( ga0 bAgha0 pR0 2 ) / yathA pakSaniSThapramAviSayatvaprakArAbhAvapratiyogisAdhyakatvaM bAdhaH ( ci0 2 hetvA0 pR0 103 ) ityatra tAdRzaviSayatva nirUpitAabhAvaniSThA prakAratA / hRdo vahnimAn dhUmAdityAdau pakSaH sAdhyAbhAvavAn iti jJAne pakSaniSThapramAviSayatvasya prakAraH sAdhyAbhAvaH iti lakSaNasamanvaya: ( dIdhi0 2 0 218 ) / saprakArakatvaM viSayatAyA eva na tu jJAnasya ityatiriktaviSayatAvAdyekade zimatAbhiprAyakamatisUkSmatarametat / prakArAzrayazca vizeSaNopalakSaNabhedena dvividho bodhyaH / prakAza:- - 1 jJAnam / yathA arthaprakAzo buddhiH ityAdau ( ta0 bhA0 ) ( ta0 pra0 ) / atra vaizeSikA AhuH prAgaprakAzarUpasya jaDasyAtmano manaHsaMyogAjjJAnAkhyaH prakAzo jAyate iti ( sAMkhya0 pra0 bhA0 a01 sU0 145 ) / 2 tejaH / yathA pracuraprakAzo ravirityAdau / tamovirodhyAkAro hi prakAzazabdavAcyaH ( sa0 saM0 pR0 457 zAM0 ) / 3 jJAnasvarUpa AtmA prakAzaH iti sAMkhyA AhuH / atra sUtram jaDaprakAzayogAt prakAzaH iti ( sAMkhya0 sU0 a0 1 sU0 145 ) / asminmate prakAzatvaM ca tejaH sattvacetanyeSvanugatamakhaNDopAdhiH anugata 1 For Personal & Private Use Only 515 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 nyaaykoshH| vyavahArAt iti jJeyam (sAMkhya0 pra0 bhA0 a0 1 sU0 145) / 4 vyavahArazAstrajJAstu sarvajanajJAnaviSayaH / yathA pratigrahaH prakAzaH syAtsthAvarasya vizeSataH ( vIramitro0 pR0 586 smRtiH ) ityAdau ityAhuH / 5 sarvazrAvyaM vAkyaM prakAzam iti nATakajJA AhuH / prakIrNam-1 grnthvicchedH| 2 vizakalitatayA vidyamAnatvam / yathA prakIrNavAdasyAyuktatvAt ( ta0 dI0 pR0 33 ) ityAdau / 3 vibhinnajAtIyAnAM mizraNam ( vAca0 ) / yathA bhaTTikAvye naanaajaatiiyprtyyodaahrnnbodhkkaannddm| 4 vikSepaH / 5 dharmajJAstu anuktaprAyazcittavizeSako pApabhedaH / atroktam anuktaM tatprakIrNakam iti ( smRtiH ) (vaac0)| yathA prakIrNapAtake jJAtvA gurutvamatha lAghavam / prAyazcittaM budhaH kuryAdrAhmaNAnumataH sadA // ( viSNu0 ) ityAdI ityAhuH / prakRtatvam- [ka] pratijJAviSayatvam (nyA0 ra0 sAmAnyani0 pR010)| yathA evam duSTahetunirUpaNasyAprakRtatve duSTahetUnAM vibhAgAnahatayA ( ga0 hetvA0 pR0 2 ) ityAdau / yathA vA prakRtapakSatAvacchedakAvacchinnavizeSyatAnirUpitaprakRtasAdhyatAvacchedakAvacchinnaprakAratAghaTite hetvAbhAsalakSaNe hrado vahnimAn dhUmAdityatra pakSatAvacchedakIbhUtahRdatvasya sAdhyatAvacchedakIbhUtavahnitvasya ca prakRtatvam / [kha] uddezyatvam (ma0 pra0 4 pR0 56 ) / yathA prakRtAnvayabodhasamAnAkArasvajanyAnvayabodhaviraha AkAGkSA ityAdau ( nyA0 ma0 4 pR0 22 ) / [ga] vartamAnakAle gRhItatvam / [gha ] prakaraNaprAptatvam / [Ga ] ArabdhatvaM iti kecidAhuH / [ca] adhikRtatvam ( vAca0 ) / prakRtiH--(zabdaH) [ka] svetarazabdArthAvizeSitasya yAdRzasvArthasyAnvaya bodhaM prati svAvyavahitottaratvasaMsargeNa yAdRzazabdavattAyA nizcaya eva hetuH tAdRzastathAvidhArthe prakRtiH / yathA paTabhUprabhRtayo hi zabdAH strottaravibhaktyAdyaMze nizcitA eva svopasthApyasya vasanajananAderanvayaM pratyayArthe karmatvakartRtvAdau bodhayanti na tvanyathA ( anizcitA api ) / atredaM bodhyam / caitraH pacati yajeta ityAdau zabdAntaradharmikasubAdi For Personal & Private Use Only Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 517 nizcayasyAsatvepi tadarthasyaikatvavartamAnatvAdezcaitrapAkAdAvanvayAt svAvyavahitottaratvasaMsargeNa tAdRzazabdavattAyA nizcaya eva tadupasthApyayA dRzAnvayabodhaM prati hetuH tAdRzasyaiva ca zabdasya prakRte tathAvidhaH svArthaH / sa ca pAketyAdeH zaktyAdivirahepi pacanAdirUpaH suvaca eva / pacanAdeH karmatvAdAvanvayabodhaM prati amAdidharmikatA hazazabdavattAyA nizcayasyaiva hetutvAt lakSaNasamanvayaH / pratyayAstu padAntarArthAnavacchinnasya saMkhyAkAla-iSTasAdhanatva-ityAdisvArthasyAnvayabodhaM pratyanizcitA apyupayujyante iti tatra nAtivyAptiH ( za0 pra0 zlo0 6 TI0 pR0 8 ) / [ kha ] svopasthApyayAdRzArthasyAnvayabodhaM prati svAvyavahitottaratvasaMsargeNa yAdRzazabdavattA nizcayatvena hetutvam tAdRza eva zabdastathAvidhArthe prakRtiH / bahuguDo drAkSetyAdo bahujAdyarthasyAnvayabodhaM prati na guDAdipadadharmika bahujAdinizcayatvena hetutvam / api tu subAdidharmika bahuguDAdipadanizcayatvena / anyathA kevalAdapi bahuguDAdipadAdrAkSAdau bahujAdyarthasyAnvayabodhApatteH iti na tatra prasaGgaH ( za0 pra0 zlo0 7 TI0 pR0 1 - 10 ) / [ga] zAbdikAstu pANiniprabhRtayaH prAtipadikaM prakRtiH ityAhuH (za0 pra0 zlo0 13 TI0 pR0 15 ) | [gha] navyazAbdikAH nAgojIbhaTTAdayastu arthAvabodhahetuH pratyayavidhAnAvadhibhUtaH zabdavizeSa: ityAhuH / atrAvadhitvaM ca pUrvAparatvarUpaM grAhyam / tena bahuguDo drAkSetyatra bahujAdernimittaprakRtau nAprasaGgaH / vastutastu bahuguDo drAkSetyatra prakRtipratyayavibhAga eva nAsti iti bhASyakAramatamityanyat / atrArthe vyutpattiH / prakaroti pratyayaM bodhaM ca iti prakRtizabdo yogarUDhaH ( vAca0 ) / atra prakRtitvaM ca pratyayavidhAvuddezyatAvacchedakAkrAntatvam ( zekhara 0 ) / pratyayavidhAnAvadhitvam vA (la0 ma0 ) / athavA tadarthAnvitasyArthabodhane tadapekSatve sati dvidhAnAvadhibhUtatvam / iyaM prakRtirdvividhA / nAma dhAtuzceti ( za0 pra0 zlo0 13 ) 2 kAraNam yathA mRtpiNDAddhaTo jAyata ityAdau mRtpiNDaH prakRtiH ( ga0 vyu0 kA0 5 pR0 108 ) / atra janikartuH prakRti: ( pA0 sU0 1 / 4 / 30 ) ityanenApAdAnatvam / na For Personal & Private Use Only Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - cAtra hetupaJcamI / guNAtiriktahetau paJcamyanuzAsanavirahAt (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 108) / atra guNatvaM ca svaprayojyAzrayavRttitvam / tena vahnimAn dhUmAdityAdau dhUmasya guNatvaprAptyA vibhASA guNestriyAm ( pA0 sU0 2 / 3 / 25 ) ityanena dhUmapadAttRtIyApaJcamyau saMgacchete (ga0 avaya0 hetu0 / atra samavAyi-asamavAyi-nimitta-etatritayasAdhAraNaM kAraNatvam / na tu samavAyikAraNatvamAnaM vijJeyam / tena daNDAjhuTo jAyata iti prayoga iSyate / ata eva yato dravyaM guNAH karma ityAdau paJcamI (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 108 ) / yataH IzvarAt / atha vA kevalaM samavAyikAraNam (vai0. vi0 ) (vai0 u0 8 / 2 / 5 ) / yathA pRthivI gandhajJAne (ghANe ) prakRtiH (vai0 sU0 8 / 2 / 5 ) ityaadau| athavA svajanakanAzapratiyogi / yathA dugdhaM danaH prakRtiH ( rAma0 1 pRthivI0 pR0 68) / yathA vA mahApaTaH khaNDapaTasya prakRtiH (mu0 1 pRthivI0 ) / svajanaketyasyArthazca svam ddhi| tasya janako yo nAzaH dugdhanAzaH tasya pratiyogi dugdham tattvaM dugdhe iti / evam khaNDapaTasya janakIbhUto nAzaH mahApaTanAzaH tatpratiyogitvaM mahApaTAdau iti draSTavyam / 3 yAvadAzrayabhAvidharmaH / yathA prakRtyA kRpaNaH svabhAvena saralaH ityAdau / atra tRtIyArthazcAbhedastAdAtmyaM vaa| evaM ca svAzrayAdhikaraNayAvatkAlavRttikArpaNyavAn ityAkArastatra bodhaH / atra prakRtyAdibhya upasaMkhyAnam (vArtikam ) ityanena tRtIyA vidhIyate ( za0 pra0 zlo0 93 TI0 pR0 124 ) / 4 svbhaavH| 5 mImAMsakAstu yatra samagrAGgopadezaH sA prkRtiH| yathA darzapUrNamAsAdirUpapradhAnayAgaH prakRtiH ( iSTayagnihotrasomAH prakRtayaH ) (lau0 bhA0 pR0 23) ityAhuH / atredaM bodhyam / yatra kartavyaM sarva prakarSeNa karmAntaranarapekSyeNopadizyate sA prakRtiH / yatra vizeSarUpameva kartavyaM zrutyopadizyate itaratsavaM karmAntarAdatidizyate sA vikRtiH ( vaac0)| tatrApi mUlaprakRtiH avAntaraprakRtiH iti prakRtedvaividhyAdikaM tu vistarabhayAnnocyate iti / 1 astriyAmiti padacchedaH / 2 gandho jJAyate anena tat / ghrANendriyamityarthaH / For Personal & Private Use Only Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 6 sattvarajastamasAM sAmyAvasthA prakRtiH ( sAM0 sU0 a0 1 sU061) iti sAMkhyA AhuH / ayamarthaH / prakRteH kArya mahattattvam / mahatazca kAryohaMkAraH / ahaMkArasya kAryadvayam tanmAtrANi ubhayamindriyaM c| tatrobhayamindriyaM bAhyAbhyantarabhedenaikAdazavidham / tanmAtrANAM kAryANi ca paJca sthUlabhUtAni / sthUlazabdAttanmAtrANAM sUkSmabhUtatvamabhyupagatam / puruSastu kAryakAraNavilakSaNaH iti / ityevaM paJcaviMzatirgaNaH padArthavyUhaH / etadatiriktaH padArtho nAstItyarthaH / dikkAlau cAkAzameva iti ( sAMkhya0 pra0 bhA0 a0 1 sU0 61 TI0 ) / etanmate prakRtitvaM ca tattvAntaropAdAnatvam ( sarva0 pR0 318 saaNkhy0)| 7 mAyA avidyA ceti dvividhabhedabhinnA prakRtiH iti zAMkarA advaitavAdino manyante / 8 jaDAtmako bhagavadaMzavizeSaH iti vAllabhA AhuH / 9 lakSmIrapIti zrImadhvAcAryAnuyAyinaH prAhuH / etanmate ca prakRtirdvividhA citprakRtiH jaDaprakRtizca / tatrAdyA lkssmiiH| dvitIyA tu mRtpASANAdisthAvarAtmakaM sarva jagat iti vijJeyam ( bhAga0 1 TI0 vijayadhva0 ) / atra lakSmIpadena bhagavadicchA saMgRhyate ( madhva0 bhASya0 1 / 4 / 25) / 10 zarIrAvasthA iti bhiSajo vadanti / 11 mUlasvaraH prakRtiH iti gAyakA gAyanti / 12 zAktAstu prakRtyaMzadevIpaJcakarUpazaktivizeSaH ityAhuH / atroktam gaNezajananI durgA 1 rAdhA 2 lakSmIH 3 sarasvatI 4 / sAvitrI 5 ca sRSTividhau prakRtiH paJcamI smRtA // iti| 13 prakRtizabdavAcyo viSNuH iti zrIpUrNaprajJAcAryA vyAcakruH (madhvabhA0 ) / atra brahmasUtram OM prakRtizca pratijJAdRSTAntAnuparodhAt OM iti (70 sU0 1 / 4 / 24 ) / prakRtiH prakRSTakaraNAt ( sarva0 saM0 pR0 141 puurnnpr0)| atra prakRtizabdena samavAyikAraNaM (brahma) grAhyam ityadvaitino mAyAvAdino manyante / 14 svAmyamAtyAdirAjyAGgaM prakRtiH iti nItizAstrajJA AhuH / atrocyte| svAmyamAtyasuhRtkozarASTradurgabalAni ca / rAjyAGgAni 7 prakRtayaH paurANAM zreNayopi ca // iti ( amaraH kANDa0 2 kSatri0 zlo0 17-18) / 15 ekaviMzatyakSarapAdaka For Personal & Private Use Only Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 nyaaykoshH| zchandovizeSaH prakRtiH iti chandaHzAstrajJA aahuH| 16 vyAkaraNazAstroktakarmavizeSaH ( vikAryam ) / yathA kAzAnkaTaM karoti ityAdI kAzAdi prakRtikarma iti| prakRtivikRtiH-mahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapta iti / asyArthaH / prakRtayazca tA vikRtayazceti prakRtivikRtayaH sapta mahadAdIni tattvAni ( sarva0 saM0 pR0 317 sAMkhya0 ) / prakriyA-1 nirUpaNam (di0 gu0 pR0 198 ) / yathA navakSaNA prakriyA dazakSaNA prakriyA ekAdazakSaNA prakriyA (mu0 gu0 pR0 198) ityAdau / 2 pakSapratipakSayoH pravRttiH / yathA anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakatvAddhaTavat ityekaH pakSaM pravartayati / dvitIyazca nityasAdharmyAt zrAvaNatvAt nityaH zabdaH iti ( vAtsyA0 5 / 1 / 16 ) / atrArthe vyutpattiH / prakriyA prakarSeNa kriyA sAdhanam / viparItasAdhanamiti phalitArthaH iti (gau0 vR0 5 / 1 / 16 ) / 3 zabdaprayogasAdhanAvasthA prakriyA iti zAbdikA aahuH| 4 prakaraNam sA prakriyA yA kam ityapekSA iti pArthasArathimizra Aha / 5 adhikaarH| 6 nRpAdInAM cAmaravyajanacchatradhAraNAdivyApAraH iti kAvyajJA AhuH / pracayaH-1 [ka] zithilAkhyaH saMyogaH / yathA yatra dvAbhyAM tUlakapiNDAbhyAM pracayayuktAbhyAM tUlakapiNDAntaramArabdham tatra parimANotkarSadarzanAt zithilAkhyasaMyogarUpaH pracayastAdRzAvayaviparimANasyAsamavAyikAraNam (vai0 vi0 71 / 9) (vai0 u0 7 / 1 / 9 ) ( bhA0 50 gu0 zlo0 113 ) / atra pracayazcArambhakaH saMyogaH / sa ca svAbhimukhakiMcidavayavAsaMyuktatve sati svAbhimukhakiMcidavayavasaMyogalakSaNaH / sa tvavayavasaMyogaH svAvayavaprazithilasaMyogApekSaH parimANajanakaH / guNakarmArambhe sApekSaH iti vacanAt (vai0 u0 7 / 1 / 9 ) (ta0 va0 ) / [kha] kiMcidavayavAvacchedenAvayavAntarAsaMyogini mahatyavayave vartamAnaH saMyogaH ityeke vadanti / anya aahuH| atra mahatpadaM na deyam / paramANusaMyogasya pracayatve kSativirahAt iti / apare tu bhUyovayavAvacchedenA For Personal & Private Use Only Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 521 vayavAntarAsaMyoginyavayave vartamAnaH saMyogaH prcyH| tena paramANusaMyogo vyaNukasaMyogo vA na pracayaH ityAhuH (di0 gu0 pR0 205) / 2 sAhityam ( ki0 va0 5) / 3 cayanam / yaSTyAdinA vRkSAgrasthAnAM puSpANAM pracayaH ityeva (si0 ko ? kRda0 pR0 342) / atra vyaakrnnniymH| hastAdAne rasteye ( pA0 sU0 3 / 3 / 40) / hastAdAne tu ghaJ / hastena puSpapracAya ityev| caurye tu ac / pracaya ityeva / cauryeNa puSpAdeH pracayaH iti / 4 smuuhH| 5 upacaya iti kAvyajJA AhuH / 6 udAttAnudAttasvaritebhyo vyatiriktazcaturthaH svara ekazrutiH / tAM cAdhyApakAH pracayaH ityAcakSate ( jai0 nyA0 a0 9 pA0 2 adhi0 9) / prajJAjyotiH-bhUtendriyajayI yogivizeSaH (sarva0 saM0 pR0 384 paat0)| prajJApanam-1 udAharaNam / etadarthe vAtsyAyanabhASyaM (1 / 2 / 7 ) drssttvym| 2 bodhanam / praNatiH-- (namaskAraH ) svApakarSabodhaka: karaziraHsaMyogAdivyApAraH / praNAmaHyathA padbhyAM karAbhyAM jAnubhyAmurasA zirasA dRshaa| vacasA manasA caiva praNAmoSTAGga ucyte|| iti / bAhubhyAM caiva jAnubhyAM zirasA vacasA dRzA / paJcAGgoyaM praNAmaH syAtpUjAsu pravaraH smRtaH // ityAdau ca (vaac0)| praNidhAnam -1 susmUrSahA (smartumicchayA ) manaso dhAraNam ( vAtsyA0 3 / 2 / 42) / 2 manaso viSayAntarasaMcAravAraNam (gau0 vR0 3 / 2 / 42 ) / idaM ca smRteruddhodhakarUpaM nimittaM bodhyam / atra bhASyam susmUrSitaliGgacintanaM cArthasmRtikAraNam iti ( vAtsyA0 3 / 2 / 42 ) / 3 yoginastu cintanavizeSarUpaH samAdhivizeSaH ityAhuH / 4 bhaktivizeSaH ( pAta0 yo0 sU0 1 / 23 ) / 5 arpaNam / 6 karmaNAM phalatyAgaH ( pAta0 yo0 sU0 2 / 1 ) / 7 prytnH| 8 abhinivezaH iti kAvyajJA aahuH| 66 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 nyaaykoshH| pratAnaH-pratAnAH kANDapraroharahitAH saralayAyinyaH sArivAprabhRtayaH . ( mitAkSarA a0 2 / 229 ) / prati-(avyayam ) 1 sAdRzyam / yathA pratidevatA ityAdau / 2 aadaanm| yathA pratigRhNAti ityaadau| 3 hiMsA / yathA pratihanti ityaadau| 4 anggiikaarH| yathA pratijJAnam ityAdau / 5 pratinidhIkaraNam / yathA abhimanyurarjunataH prati ityAdo / 6 vyAdhiH / yathA pratizyAyaH ityAdau 7 Abhimukhyam / yathA pratisUrya gataH ityAdau / 8 vyaaptiH| yathA pratikINaM pAMzubhiH ityAdau / 9 vAraNam / yathA pratiSiddhaH ityAdau (gaNa0 TIkA0 ) (vAca0 ) / 10 pratidAnam / yathA tilebhyaH pratiyacchati. mASAn ityAdau / 11 lakSaNam / yathA vRkSaM prati vidyotate . vidyut ityAdau / atra prateH sAdRzyAdyarthavizeSeSu dyotakatvameva na tu vAcakatvam iti jJeyam / pratikUlatvam-1 dveSaviSayatvam (mu0 gu0 pR0 220 ) / yathA duHkhasya dviSTatvarUpaM pratikUlatvam / 2 viruddhapakSAvalambitvam iti kAvyajJA AhuH / pratigrahaH-[ka] svasvatvajanakecchArUpasvIkAravizeSaH / yathA dhanaM prati gRhNAtItyAdau dhaatvrthH| atra svasvatvarUpaphale dvitIyArthAdheyatvAnvayaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 43 ) / atra matavizeSo jJeyaH / dAnasyaiva svasvatvadhvaMsamiva parasvatvotpattiM prati jnktaa| pratigrahasya tu na svatvajanakatA / api tu dAnenotpannamapi svatvaM saMpradAnavyApAreNa pratigraheNa yatheSTaviniyogArha kriyate iti jImUtavAhanamatam ( jImUtavA0 dAyabhAga0 vIramitro0 2 pR0 543 ) / atra pramANam manasA pAtramuddizya ityAdi zAstram / ayaM bhAvaH / pratigrahasya svatvajanakatvaM yadi svIkriyeta tadA dezAntarasthaM pAtramuddizya yaddhanaM dadAti tatpAtramaraNAnantaraM tatputrANAM taddhane tatpitRsvatvAnutpattyA svatvAbhAvena pravRttirna syAt / ataH pratiprahasyApi svatvajanakatvaM nAGgIkartavyam iti / videzasthaM pAtramuddizya tyaktadhane svIkAramantareNaiva pAtrasya maraNasthale pitRdAyatvena taddhanaM putrAdibhirvibhajya gRhyate / anyathA tairivodAsInairapi taddhanasyAraNya For Personal & Private Use Only Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 523 nyaaykoshH| kuzAderivopAdAne yatheSTaviniyoge ca pratyavAyo na syAt iti ( za0 pra0 zlo0 69 TI0 pR0 85 ) / vIramitrodayakArAstu pratigrahAdeva svatvamutpadyate / anyathA pAtravizeSoddezena tyAge tenAsvIkRtepi tatsvatvotpattau parasmai tasya pratipAdanAsaMbhavaprasaGgaH ityAhuH (vIramitro0 2 dAya0 pR0 542) / [kha] puNyArthakadAnajanyasvatvasya janakaH svIkAraH / mamedam iti jJAnamiti yAvat / yathA ghanaM pratigRhNAtItyatra / atra phalIbhUtasvatvavattayA dhanasya karmatvaM sNgcchte| vikrayAderdAnavizeSatvepi na tasya puNyajanakatvam / atastallabdhasya svIkAro na pratigrahaH iti vijJeyam ( za0 pra0 zlo0 72 pR0 109) / pratigrahasya svatvajanakatve pramANaM zrutiH yAjanAdhyApanapratigrahaiAhmaNo dhanamarjayet iti / smRtirapi brAhmaNasyAdhikaM labdham (gautamaH ) iti / tadarthazca mitAkSarAyAm ( a0 2 vyava0 zlo0 114 ) brAhmaNasya pratigrahAdinA labdham tat adhikamasAdhAraNam ( vIramitro0 2 pR0 543 ) / [ga] dattadravyasvasvatvajanakasvIkAraH / yathA gAM pratigRhNAtItyAdau ( kA0 vyA0 pR0 5) / [gha] zAbdikAstu adRSTArthadattasvIkAraH ( la0 ma0 ) ityAhuH / ayAcitaviSaye pratigrahe na doSaH / taduktam ayAcitopapanne tu nAsti doSaH prtigrhe| amRtaM taM vidurdevAstasmAttannaiva nirNadet / / iti (gAruDe. a0 215 ) ( vAca0 ) / adRSTArthatyaktadravyasvIkAraH ityanye / pratighAtaH-1 balavattaravegaprayuktadravyasaMyogavizeSaH / 2 mAraNam / pratijJA-1 [ka] svakartavyatvena nirdezaH ( rAma0 ) / kartavyatvaprakAraka bodhAnukUlavyApAraH iti paramArthaH / yathA atha hetvAbhAsAstattvanirNayaprayojakatvAnnirUpyante iti mayA tarkasaMgrahaH kriyate ityAdi ca prtijnyaa| [kha] kartavyatvajJAnam ( rAma0 pR0 2 ) / yathA kArikAvalI vizadIkaravANi iti prtijnyaa| 2 vyavahArajJAstu pakSAbhidhAyakaH pUrvapakSabhASAdyaparaparyAyo vAkyavizeSaH prtijnyaa| sa ca vAkyavizeSaH vyavahArapAdavizeSaH pUrvapAdaH arthipAdazcetyabhidhIyate ( vIramitro0 2 vyava0 pR0 60 ) / yathA mamedaM dravyamanena gRhItaM na dadAti ityAdiH pratijJA . ityAhuH / For Personal & Private Use Only Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 nyaaykoshH| bhASA pratijJA pakSa iti nArthAntaram ( mitAkSarA a0 2 zlo0 6 ) / bhASAzabde dRzyam / atra pratijJAlakSaNamAha yAjJavalkyaH / pratyarthinograto lekhyaM yathAveditamarthinA / samAmAsatadardhAharnAmajAtyAdicihnitam / / iti ( vIrami0 2 pR0 61 ) / 3 aGgIkAraH iti kAvyajJA aahuH| 4 nyAyAvayavaH / yathA parvato vahnimAn iti pratijJAvAkyam / pakSajJAnaM pratijJAyAH prayojanam (ta0 dI0 2 pR0 22) / lakSaNaM ca pratijJAtvameva / taccAtra hetvabhidhAnaprayojakajijJAsAjanakavAkyatvam / liGgAviSayakaliGgiviSayakajJAnajanakanyAyAvayavatvaM (ci0 2 ava0 pR0 77) vA / itarAnvitasvArthabodhakatve sati svIyaM yadantyabhinnaM padaM tadarthavizeSyakAnvayabodhajanakatve sati nyAyAvayavatvaM vA / athavA antyapadavattve sati svIyAnantyapadArthavizeSyakAnvayabodhAjanakAnyatve sati nyAyAvayavatvam ( dIdhi0 2 pR0 177 ) / yadvA etannyAyaghaTakaH parvato vahnimAn iti yaH zabdaH tadvRttyavayavavibhAjakopAdhimattvam (nyA0 ma0 2 pR0 23) / pratijJAtvaM jAtiH iti kecidAhuH , ( ci0 2 ava0 pR0 77 ) / vastutastu pratijJAtvamakhaNDopAdhireva ityanye AhuH (ma0 pra0 2 pR0 33 ) / pratijJAvAkyaM ca uddezyAnumitihetuliGgaparAmarzaprayojakazAbdajJAnajanakatve satyuddezyAnumityanyUnAnatiriktaviSayakazAbdajJAnajanakaM vAkyam / satyantasya prakRtanyAyAvayavatvaM paryavasitArthaH / tena prakRtanyAyabahirbhUtavAkyavAraNam ( dIdhi0 2 avaya0 pR0 167 ) / evamapi bodhyam / athavA uddezyAnumitihetuliGgaparAmarzaprayojakazAbdajJAnajanakatve satyuddezyAnumitiviSayakaliGgAviSayakazAbdajJAnajanakaM vAkyam ( ci0 2 avaya0 pR0 77 ) / sA ca pratijJA [ka] sAdhyanirdeza: pratijJA (gau0 1 / 1 / 33 ) / prajJApanIyena dharmeNa dharmiNo viziSTasya parigrahavacanaM pratijJA / sAdhyanirdezaH anityaH zabdaH iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 33 ) / sAdhanIyasya arthasya yo nirdezaH sa pratijJA / tathA ca pakSatAvacchedakaviziSTapakSe sAdhyatAvacchedakaviziSTavaiziSTyabodhako nyAyAvayavaH ityarthaH / sAdhanIyazca vahnimattvAdinA parvatAdiH (gau0 For Personal & Private Use Only Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vR0 1 / 1 / 33 ) ( dIdhi0 2 ava0 pR0 167 ) / [kha] sAdhyadharmaviziSdharmipratipAdakaM vacanam (ta0 bhA0 pR0 43 ) (ta0 dI0 2 pR0 22 ) / yathA parvatapakSakavahnisAdhyakasthale parvato vahnimAn iti vAkyaM prtijnyaa| sAdhyatAvacchedakAvacchinnasAdhyaprakArakapakSatAvacchedakAvacchinnapakSavizeSyakabodhajanako nyAyAvayavaH ityarthaH ( nIla0 2 pR0 22 ) ( dIdhi0 ) / atra nigamanavAraNAya ca sAdhyAMze sAdhyatAvacchedakAtiriktAprakArakatvaM vAcyam / tadarthazca sAdhyatAvacchedakaprakAratAvilakSaNaprakAratAzUnyatvam / tena prameyavataH sAdhyatve nAsiddhiH / udAsInavAraNAya ca nyAyAntargatatve sati iti vizeSaNIyam / nyAyAntargatatve sati prakRtapakSatAvacchedakAvacchinnapakSakaprakRtasAdhyatAvacchedakAvacchinnasAdhyaviSayatAvilakSaNaviSayatAkabodhAjanakatve sati prakRtapakSe prakRtasAdhyabodhajanakatvaM tat / pratijJAtvAvayavatvAdikaM paribhASAvizeSaviSayatvarUpam tattadvyaktitvarUpaM ca (gau0 0 1 // 1 // 33 ) / udAharaNAcca na pakSatAvacchedakaviziSTe sAdhyavaiziSTyajJAnam / upanayAJca na pakSatAvacchedakaviziSTe sAdhyatAvacchedakaviziSTavaiziSTyajJAnam iti tayoyudAsaH ( dIdhi0 2 avaya0 pR0 167 ) / [ga] anumeyoddezaH avirodhI pratijJA / pratipipAdayiSitadharmaviziSTasya dharmiNopadezaviSayApAdanArthamuddezamAtram / yathA dravyaM vAyuH iti / avirodhigrahaNAt pratyakSAnumAnAgamasvazAstrasvavacanavirodhino nirastA bhavanti / yathA anuSNogniH iti pratyakSavirodhI / ghanamambaram itynumaanvirodhii| brAhmaNena surA peyA ityAgamavirodhI / vaizeSikasya satkAryam iti bruvataH svazAstravirodhI / na zabdorthapratyAyakaH iti svavacanavirodhI ( prazasta0 2 pR0 28 ) / pratijJAntaram - (nigrahasthAnam) [ka] pratijJAtArthapratiSedhe dharmavikalpAttadarthanirdezaH pratijJAntaram (gau0 5 / 2 / 3 ) / pratijJAtArthaH anityaH zabdaH aindriyakatvAdbhUTavadityukte yosya pratiSedhaH pratidRSTAntena hetuvyabhi cAraH sAmAnyamaindriyakaM nityam iti / tasmiMzca pratijJAtArthapratiSedhe / . dharmavikalpAditi / dRSTAntapratidRSTAntayoH sAdharmyayoge dharmabhedAtsAmAnya For Personal & Private Use Only Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 nyAyakozaH / maindriyakaM sarvagatam / aindriyakastvasarvagato ghaTa iti dharmavikalpAt / tadartha nirdeza iti sAdhyasiddhyartham / katham / yathA ghaTosarvagata evaM zabdopya sarvagato ghaTavadevAnitya iti / tatrAnityaH zabda iti pUrvA pratijJA / asarvagata iti dvitIyA pratijJA pratijJAntaram (vAtsyA 05/2/3) / [kha] pratijJAtasyArthasya pratiSedhe kRte tadUSaNoddidhIrSayA dharmasya dharmAntarasya viziSTaH kalpo vikalpaH tasmAt vizeSaNAntara viziSTatayA pratijJAtArthasya kathanam ( gau0 vR0 5/2/3 ) ( tA0 ra0 pari0 3 lo0 135 ) / pratijJAtArthasyetyupalakSaNam hetvatiriktArthasya iti tattvam / tena udAharaNAntaramupanayAntaraM ca pratijJAntaratvena saMgRhItaM bhavati / atra pratiSedha ityanena jhaTiti saMvaraNe vilambenApi svayaM dUSaNaM vibhAvya vizeSaNe na doSaH ityuktam ( gau vR0 5|2| 3 ) / [ga] paroktadoSoddidhIrSatA pUrvAnuktavizeSaNaviziSTatayA pratijJAtArthakathanam ( di0 1 pR0 22 ) ( nIla0 pR0 45 ) / yathA kSityAdikaM guNajanyaM kAryatvAdityAdRSTajanyatvena siddhasAdhanodbhAvane saviSayaka iti guNavizeSaNadAnam ( nIla0 pR0 45 ) / idaM ca pakSasAdhyavizeSaNabhedAtpratyekaM dvividham / yathA zabdaH anitya ityukte dhvanau bAdhena pareNa pratyukte varNAtmakaH zabdaH pakSa iti pratijJAntaram / evam parvato vahnimAnsurabhimalinadhUmavattvAdityukte asamarthavizeSaNatvena ca pareNa pratyukte kRSNAguruprabhavavahnimAnityatra / evam tAdRzavahI sAdhye yaH surabhimalinadhUmavAn sa vahnimAn ityudAharaNe nyUnatvena pratyukte sa tAdRzavahnimAnityatra / evamanyadapyUhyam ( gau0 vR0 5|2| 3 ) / pratijJAntaraM ca guNentarbhavatIti vijJeyam ( di0 1 pR0 22 ) / pratijJAvirodhaH-- ( nigrahasthAnam ) [ka] pratijJAhetvorvirodhaH pratijJAvirodha: ( gau0 5 / 2 / 4 ) | guNavyatiriktaM dravyamiti pratijJA / rUpAditorthAntarasyAnupalabdheriti hetu: / soyaM pratijJAhetyorvirodhaH / katham / yadi guNavyatiriktaM dravyaM rUpAdibhyorthAntarasyAnupalabdhirnopapadyate / atha rUpAdibhyorthAntarasyAnupalabdhiH guNavyatiriktaM dravyamiti nopapadyate 1 I 1 " For Personal & Private Use Only Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 527 guNavyatiriktaM ca dravyaM rUpAdibhyazcArthAntarasyAnupalabdhiriti virudhyate / vyAhanyate na saMbhavatIti ( vAtsyA0 5 / 2 / 4 ) / [kha] kathAyAM svavacanArthavirodhaH / yathA parvato vahnimAna dhUmAt yo yo dhUmavAn sa sa niragniH ityudAharaNe niragnizcAyam ityupanaye ca pratijJAvirodhaH ( gau0 vR0 5 / 2 / 4 ) / atrocyate / padayorvAkyayorvA ya ekavaktRkayormithaH / vyAghAto nigrahasthAnaM syAtpratijJAdirodhanaH // iti ( tA0 ra0 pari0 zlo0 136 ) / [ga] khoktasAdhyAdiviruddhahetvAdikathanam / yathA dravyaM guNabhinnaM rUpAditaH pRthaktvenAnupalabhyamAnatvAditi ( di. 1 pR0 22 ) ( nIla0 pR0 45 ) / pratijJAvirodhazca guNentarbhavatIti vijJeyam ( di0 1 pR0 22) / pratijJAsaMnyAsaH-( nigrahasthAnam ) [ka] pakSapratiSedhe pratijJAtArtha syApanayanaM pratijJAsaMnyAsaH ( gau0 5 / 2 / 5 ) / pakSasya svAbhihitasya pareNa pratiSedhe kRte sati tatparijihIrSayA pratijJAtArthasyApanayanamapalApaH ityarthaH (gau0 vR0 5 / 2 / 5) / yathA anityaH zabda aindriyakatvAdityukte paro brUyAt sAmAnyamaindriyakam na cAnityam evaM zabdopyandriyako na cAnitya iti / evaM pratiSiddhe pakSe yadi brUyAt kaH punarAha anityaH zabdaH iti / soyaM pratijJAtArthanihnavaH pratijJAsaMnyAsa iti ( vAtsyA0 5 / 2 / 5) / [kha] svoktethe pareNa dUSite tadapalApaH / yathA zabdaH anitya aindriyakatvAdityukte pareNa sAmAnye vyabhicAramudbhAvya dUSite svoktamapalapati ka evamAha. zabdaH anityaH iti (gau0 vR0 5 / 2 / 5) ( di0 1122 ) ( nIla0 pR0 45) ( tA0 ra0 pari0 3 zlo0 137 ) / pratijJAsaMnyAsazca guNentarbhavatIti vijJeyam / pratijJAhAniH-( nigrahasthAnam ) [ka] pratidRSTAntadharmAbhyanujJA svadRSTAnte pratijJAhAniH ( gau0 5 / 2 / 2 ) / sAdhyadharmapratyanIkena dharmeNa pratyavasthite pratidRSTAntadharma svadRSTAntebhyanujAnanpratijJAM jahAtIti pratijJAhAniH / nidarzanam aindriyakatvAdanityaH zabdo ghaTavaditi kRte apara Aha dRSTamaindriyakatvaM sAmAnye nitye kasmAnna tathA zabda iti pratyava For Personal & Private Use Only Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 nyaaykoshH| sthite idamAha yadyendriyakaM sAmAnyaM nityam kAmaM ghaTo nityostviti / sa khalvayaM sAdhakasya dRSTAntasya nityatvaM prasaJjayannigamanAntameva pakSaM jahAti / pakSaM jahatpratijJAM jahAtItyucyate pratijJAzrayatvAtpakSasyeti ( vAtsyA0 5 / 2 / 2 ) / atra vRttiH| pratikUlo dRSTAnto yatra sa pratidRSTAntaH parapakSaH / svaH svIyo dRSTAnto yatra sa svadRSTAntaH svapakSaH iti (gau0 vR0 5 / 2 / 2 ) / [kha] svapakSe parapakSadharmAbhyanujJA / svayaM viziSyAbhihitaparityAgaH iti phalitArthaH (gau0 vR0 5 / 2 / 2) / atrocyte| kathAyAM yacca pakSAdi yena nirdissttrmaaditH| tasya tena punastyAgaH pratijJAhAnirucyate // iti ( tA0 ra0 pari0 3 zlo0 134 ) [ga] pratijJAtArthaviruddhAbhyupagamaH pratijJAtArthaparityAgo vA ( nIla. pR0 45 ) / [gha] viziSya pratijJAtasya pakSAdeH parityAgaH ( di0 1 pR0 22) / pakSasya pakSatvena pratipAdanAbhAvarUpatA iti bhAvaH ( rAma0 1 pR0 22 ) / yathA zabdaH anityaH pratyakSaguNatvAdityatra soyaM gakAraH ityAdipratyabhijJAbalAtpareNa bAdha udbhAvite astu tarhi nityaH zabdaH iti nityatvamaGgIkurvanvAdI zabdasyAnityatvapratijJA jahAti ( nIla0 pR0 45) / seyaM pakSahetudRSTAntasAdhyatadanyahAnibhedAtpazcadhA bhavati / yathA ( 1) zabdaH anityaH kRtakatvAdityukte pratyabhijJayA bAdhitaviSayoyamityuttarite astu tarhi ghaTa eva pakSaH iti / (2) evam tatraiva aindriyakatvAditi hetoranaikAntikatvamiti pratyukte astu kRtakatvAditi heturiti / (3) evam parvato vahnimAna dhUmAdayogolakavadityukte dRSTAntaH sAdhanavikala iti pratyukte astu tarhi mahAnasavaditi / (4) evam atraiva siddhasAdhane ca prayukte astu tarhi indhanavAniti / (5) anyahAnistu vizeSaNahAnyAdiH / yathA tatraiva nIladhUmAdityukte asamarthavizeSaNatvena pratyukte astu tarhi dhUmAt iti hetuH ityAdi (gau0 vR0 5 / 2 / 2 ) / pratijJAhAnizca abhAve antarbhavatIti vijJeyam ( di0 1 pR0 22 ) / pratitatram-khamataviruddhazAstram / For Personal & Private Use Only Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ full nyaaykoshH| 529 pratitatrasiddhAntaH- ( siddhAntaH )[ka] samAnatatrasiddhaH paratatrAsiddhaH . pratitatrasiddhAntaH (gau0 1 / 1 / 29 ) / atra samAnazabda ekArthaH / tena ekatantrasiddha ityarthaH / svatantrasiddhaH iti paryavasitorthaH (gau0 vR0 1 / 1 / 29) / yathA nAsata AtmalAbhaH na sata AtmahAnam niratizayAzvetanAH dehendriyamanaHsu viSayeSu tattatkAraNeSu ca vizeSaH iti sAMkhyAnAm / puruSakarmanimitto bhUtasargaH karmahetavo doSAH pravRttizca svaguNaviziSTAzcetanAH asadutpadyate utpannaM nirudhyate iti naiyAyikAnAm ( vAtsyA0 1 / 1 / 29) / [kha] vAdiprativAdyekataramAtrAbhyupagatastadekatarasya pratitatrasiddhAntaH / yathA mImAMsakAnAM zabdanityatvam ( gau0 vR0 1 / 1 / 29 ) / yathA vA naiyAyikAnAM zabdAnityatvam (pra0 pr0)| yathA vA naiyAyikasya mana indriyam / tacca samAnatantre vaizeSike siddham (ta0 bhA0 pR0 43 ) / [ga] svatantra eva siddhorthaH paratatranivAritaH / pratitatro yathA nyAye sarvajJasya prmaanntaa|| (tA0ra0 zlo0 60) iti / prati tatrasiddhAntazca yathAyathaM dravyAdAvantarbhavatIti vijJeyam (di01pR022), pratidAnam-dravyAntaragrahaNapUrvakaM dAnam / yathA tilAnasmai pratiyaccha tItyAdau dhAtvarthaH ( za0 pra0 zlo0 69 TI0 pR0 86 ) / pratidRSTAntasamaH- (jAtiH) [ka] pratidRSTAntena pratyavasthAnAtprati dRSTAntasamaH ( gau0 5 / 1 / 9 ) / pratidRSTAntena pratyavasthAnaM pratidRSTAntasamaH / kriyAvAnAtmA kriyAhetuguNayogAloSTavadityukte pratidRSTAnta upAdIyate kriyAhetuguNayuktamAkAzaM niSkriyam iti / kaH punarAkAzasya kriyAheturguNaH vAyunA saMyogaH saMskArApekSaH vAyuvanaspatisaMyogavaditi ( vAtsyA0 5 / 1 / 9) / [kha] pratidRSTAntamAtrabalena pratyavasthAnam / mAtrapadadAnena sAdharmyasamavyudAsaH / yathA yadi ghaTadRSTAntabalenAnityaH zabdastadA AkAzadRSTAntabalena nitya eva syAt / nityaH kiM na syAt iti bAdhaH pratirodho vA ApAdanIyaH / heturanaGgam dRSTAntamAtrabalAdeva sAdhyasiddhirityabhimAnaH ( gau0 vR0 5 / 1 / 9) / [ga] dRSTAntAntareNa sAdhyAbhAvasAdhanam / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAlloSTavat 67 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 nyAyakozaH / ityatra loSTadRSTAntena kriyAvattve sAdhite niSkriyAkAzadRSTAntenAtmano niSkriyatvameva kiM na syAt / loSTadRSTAntena kriyAvattvam AkAzadRSTAntena niSkriyatvaM na ityatra niyAmakAbhAvAt ityAdi ( nIla0 pR0 44 ) / [gha] anaGgatvadhiyA hetoH pratidRSTAntamAtrataH / pratyavasthAnamAcakhyuH pratidRSTAntalakSaNam / / ( tA0 202 lo0 114 ) / pratidRSTAntasamazca bAdhapratirodhAnyataradezanAbhAsaH ( gau0 vR0 51119 ) / sa ca asaduttaratvena guNentarbhavati ( di0 1 pR0 22 ) / pratinidhitvam -- tulyarUpatayA mukhyakAryakAritvArthaM nidhIyamAnatvam / yathA vaidikakarmaNi purohitasya aurasAbhAve dattakAdInAM ca pratinidhitvam / atrocyate / putraM ca vinayopetaM bhaginIM bhrAtaraM tathA / eSAmabhAva evAnyaM brAhmaNaM viniyojayet // ( skandapu0 ) iti / tadyathA vaidikakarmAGgadravyAdInAM mukhyAnAmalAbhe tulyarUpatayAnyo vidhIyate iti / tadetat sUtrakAraiH ( kAtyAyanazrauta 0 1 kaNDikA 0 4 ) vyavasthApitam / tattatraiva dRzyam / tathA dattakakrItaputrAdInAM pratinidhitvaM dattakamImAMsAdau vyavasthApitam / tattatraiva dRzyam / T -- 1 pratipakSa:- -1 virodhyanumAnam / tacca virodhivyAdhyAdimattayA parAmRzyamAno hetuH / virodhiparAmarzo vA ( dIdhi0 2 satprati0 pR0 208 ) / yathA satpratipakSa ityatra hRde dhUmena vahnisAdhane vahnayabhAvavyApyavAn hRdaH iti parAmRzyamAno jalarUpo hetuH tAdRzaparAmarzo vA pratipakSaH / 2 vipratipattyaparakoTiH ( gau0 vR0 1|1|41 ) / yathA vimRzya pakSa - pratipakSAbhyAmarthAvadhAraNaM nirNayaH ( gau0 1|1|41 ) ityAdau / 3 viruddhapakSa: / yathA parArthAnumAne vAdinA parvate vahnisAdhane kRte prativAdipakSaH parvato na vahnimAn iti pratipakSaH / 4 prativAdI iti vyavahArajJA AhuH / 5 virodhI / 6 zatruH iti kAvyajJA AhuH / pratipakSitatvam - 1 satpratipakSa: / 2 pratipakSavadasyArthonusaMdheyaH / For Personal & Private Use Only Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pratipat-candrasya prathamakalayA darzanayogyatvasaMpattyarthaM yAvAnkAlopekSyate sa kAlaH / tathA ca sUryeNa sahAtisaMnikRSTasya candrasya yAvatA kAlena sUryAhAdazabhiraMzaiviprakarSo bhavati tAvAnkAlaH zuklapakSe prtipcchbdvaacyH| evamAdityAdativiprakRSTasya candrasya yAvatA kAlena dvAdazabhiraMzaH saMnikarSo bhavati tAvAnkAlaH kRSNapakSe pratipattithiH (pu0 ci0 pR0 32 ) / pratipattiH-1 buddhivadasyArthInusaMdheyaH / 2 [ka] mImAMsakAMzca zeSasya (pradhAnAdikarmaNyupayuktAdavaziSTasya ) vihitasthalavizeSe viniyogaH / yathA cAtvAle kRSNaviSANAM prAsyati ( taitti0 saMhi0 6 / 113 ) ityAdau ityAhuH / [kha] dharmajJAstu phalazUnyakarmAGgavizeSaH / yathA zrAddhAdau dattadravyasya kuzamayabrAhmaNapakSe jalAdI nikSepaH pratipattiH / yathA vA pUjitapratimAdezca jalAdI nikSepaH pratipattiH ityAhuH / [ga] upayuktasyAkorNakaratAnivartakaM karma (mI0 nyA0 pR0 34 ) / 3 prvRttiH| 4 prAgalbhyam / 5 gauravam / 6 praaptiH| 7 padaprAptiH iti kAvyajJA AhuH ( vaac0)| . pratipAdanam -1 pratipattyanukUlazabdaprayogaH / yathA zrutyarthaM pratipAda yatItyAdau / 2 dAnam iti kAvyajJA AhuH / pratiprasavaH-1 [ka] pratiSiddhaikadezasya punrvidhaanm| yathA agnISomIyapazvA lambhanavidhAnam / atra rAgataH prAptasya mA hiMsyAtsarvA bhUtAni iti zrutivAkyena niSiddhasya hiMsAsAmAnyasyaikadeza agnISomIyapazvAlambhanam agnISomIyapazumAlabheta iti zrutivAkyena vidhIyate iti / yathA vA na bhakSayedekacarAnajJAtAMzca mRgadvijAn / bhakSyeSvapi samuddiSTAn sarvAn paJcanakhAMstathA // (manu0 a0 5 zlo0 17 ) iti niSiddhasya sarvapaJcanakhamAMsabhakSaNasyaikadezasya pazcapazcanakhamAMsabhakSaNasya vidhAnam / pazcapaJcanakhAzca manusmRtau ( a0 5 zlo0 18 ) ApastambadharmasUtre (1 / 5 / 17 / 37 ) coktAH parisaMkhyAzabde pradarzitAH / [kha] niSiddhasya punaH prAptisaMbhAvanA / yathA smArtAnAM mate ekAdazyAM niSiddhasya For Personal & Private Use Only Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 nyaaykoshH| bhojanasya ekAdazIzrAddhAdau prAptiH saMbhAvyate iti / 2 pratijanma iti kAvyajJA AhuH / pratibandiH -[ka] prakRtaikakalpe pravRttaM puruSamuddizyAprakRtakalpAntarA pAdanam / yathA anumityavyavahitapUrvavartisiddhibhinnasiddhyabhAvamAtrarUpapakSatA cAnumitau kAraNaM cet tadA svasamAnAdhikaraNAnumityavyavahitapUrvakSaNavartitvaviziSTajJAnaM kAraNaM syAt iti pratibandiH ( dIdhi0 pakSatA0 pR0 127-128) / [kha] samAnaM virodhyuttaram (rAma0 ) / pratibandhaH-1 pratirodhaH / yathA maNirdAhapratibandhaM karoti ityAdau / 2 vyAptiH ( sAMkhya 0 bhA0 1100.) / yathA pratibandhadRzaH pratibaddha jJAnamanumAnam ( sAMkhyasU0 a0 1 sU0 100 ) ityAdau / pratibandhakatvam-[ka] kAraNIbhUtAbhAvapratiyogitvam ( ku0 1) (di0 ) ( si0 ca0 1 tejoni0 pR0 8 ) / atra kAraNapadaM kacitprayojakaparamapi (mU0 ma0 1) / kAraNIbhUtetyAderarthazva svAvacchinnapratiyogitAkatvasaMbandhenAbhAvatvAvacchinnakAraNatAyA avacchedako yo dharmastadvattvam ( ku0 1 TI0 ) / taddharmAvacchinnakAryatAnirUpitAbhAvatvAvacchinnakAraNatAnirUpitasvAvacchinnapratiyogitAkatvasaMbandhAvacchinnAvacchedakatAzrayadharmavattvam iti niSkarSaH / yathA hRdo vahnimAn iti buddhau hRdo na vahnimAn iti nizcayasya pratibandhakatvam / tathAhi / hRdo vahnimAn ityanumitau kAraNIbhUto yaH abhAvaH hRdo vahnayabhAvavAn iti nizcayAbhAvaH tasya pratiyogI hRdo vahnayabhAvavAn iti nizcayaH iti tasya tathAtvaM saMpadyate / ayaM bhAvaH / hRdo vahnayabhAvavAn iti nizcayadazAyAM hrado vahnimAn ityanumityanudayAttAdRzanizcayAbhAvasya tAdRzAnumitiM prati kAraNatvamaGgIkartavyam iti / yathA vA dAhaM prati maNeH pratibandhakatvam / tathAhi / maNisamavadhAnadazAyAM vahnAhAnutpattyA dAhaM prati maNyabhAvasya kAraNatvena tatpratiyogitvaM saMpadyate / tatra kAraNatvaM maNyabhAvatvena na tu pratibandhakAbhAvatvena / ato nAnyonyAzrayaH / For Personal & Private Use Only Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 1 533 evaM pratibandhakAbhAvakUTa eva kAraNam / tena maNisadbhAve yatkiMci - nmaNyAdyabhAvepi na kAryam ( ci0 2 ) iti / atra mImAMsakamatena kArya sahabhAvena pratibandhakatvaM tu kAryasahabhAvena pratibandhakAbhAvarUpakAraNadizA vyvsthaapniiym| [kha] kAryAnukUlakiMciddharmavighaTakatvam / yathA keSAMcinmate dAhAnukUlazaktivighaTakatvaM maNyAdeH ( nyA0 dI0 pR0 14 ) / nizcayasya pratibandhakatvaM paJcavidham / tathAhi / tadvattAbuddhi prati 1 tadabhAvavattAnizcayatvena 2 tadabhAvavyApyavattAnizcayatvena 3 tadbhAvAvacchedakatayA gRhIta dharmavattAnizcayatvena 4 tadasamAnAdhikaraNadharmavatAnizcayatvena 5 tadvyApakatAvacchedakatayA gRhIta dharmAvacchinnAbhAvavattAnizcayatvena ca pratibandhakatvam iti / evam tadvadbhedavattAnizvayatvAdinApi pratibandhakatvamavaseyam / tatrAdyaM yathA hRdo vahnimAn iti buddhiM prati hRdo na vahnimAn iti nizcayasya pratibandhakatvam / dvitIyam hRdo vahnaya bhAvavyApyavAn iti nizcayasya / tRtIyam jalavAnvahnayabhAvavAn iti nizcayaviziSTasya jalavAnhRdaH iti nizcayasya / caturtham vahnayasamAnAdhikaraNajalavAn hRdaH iti nizcayasya / paJcamam hRdo dhUmavAn iti buddhiM prati dhUmavyApakatAva - cchedakatayA gRhItaM yadvahnitvaM tAdRzavahnitvAvacchinnAbhAvavAnhRdaH iti nizcayasya iti / kAryamAtraM prati tu kAminIjijJAsAyAH svAtantryeNa maNimantrAdinyAyena pratibandhakatvam / kvacit kAryavizeSaM prati svAtatryeNa kasyacitpratibandhakatvam / yathA dAhaM prati maNeH pratibandhakatvam iti / pratyakSaM prati AnumAnikanizvayo na pratibandhakaH / kiMtu zAbdabodhaM pratyAnumAnikanizvayaH pratibandhakaH iti sAmAnyato nirNayaH ( dIdhi0 ) / atrAyamarthaH samAnaviSaye pratyakSAnumitisAmayorekakAlAvacchedena sattve tayormadhye pratyakSasAmagrI prabalA ityetadanubhavasiddham / tathA ca tAdRzapratyakSa sAmagrI tatratyAnumitiM pratibadhnAti / bhinnaviSaye tu anumitisAmagryeva prabalA / evaM ca prabalo durbalaM pratibadhnAti ityanubhavAdanatyaviSaye pratibadhyaprati - bandhakabhAvaprayojakaH prabala durbalabhAva eva iti / adhikaM tu sAmagrIzabdavyAkhyAne saMpAdayiSyate iti tattatrAvalokanIyam 1 I For Personal & Private Use Only Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pratibandhiH( dhI)-[ka]-pratibandivadasyArthInusaMdheyaH / [kha] prati vAdimateniSTAntaraprasaJjanam / yathA Aye pratibandhimAha (gauM0 vR0 2 / 2 / 34 ) ityatra / atrAdhikaM tu pratibandizabdevalokanIyam / prativimbanam-1 anukaraNam / yathA dRSTAntastu sadharmasya vastunaH prati bimbanam ( sA0 da0 pari0 10 zlo0 698) ityAdau / 2 bimbAnurUpapraticchAyAbhavanam / yathA mAyAvAdivedAntimate jIvezvarayorbimba pratibimbabhAvaH ityAdau / atrAdhikaM tu siddhAntaleze draSTavyam / pratibhA--(buddhiH ) 1 [ka] sphUrtyAkhyo buddhivizeSaH ( di. 1 maGga. . pR0 8 ) / yathA samAptistu buddhipratibhAdikAraNakalApAt (mu0 1 .. maGgala0 ) ityAdau / [kha] prajJA navanavonmeSazAlinI pratibhA matA / (rudra0 ) / 2 dIptiH iti kecidvadanti / pratibhUH-[ka] prati bhavati tatkArye tadvadbhavatIti pratibhUH ( mitA0 a0 2 zlo0 10 ) ( jAmIna iti pr0)| [kha] dhanikAdhamarNayorantare yastiSThati vizvAsArthaM sa pratibhUH ( siddhAntakaumudI pR0 314 ) / pratiyogaH-1 virodhaH / 2 viruddhsNbndhH| pratiyogitA-1 virodhitvam (niSedhyatvam ) (nyA0 si0 dI. pR0 56) / ghaTAbhAvasya ghaTo virodhI bhavati iti tasya tathAtvaM saMpadyate / tacca svarUpasaMbandhavizeSaH ( dIdhi0 2 ) (ta0 pr0)| yathA ghaTo nAstItyAdau ghaTe abhaavprtiyogitaasti| atra abhAvanirUpitA ghaTaniSThA pratiyogitAsti iti tadartho jnyeyH| atredamavadheyam / ghaTAbhAvAdibuddherviziSTavaiziSTyAvagAhibuddhitayA abhAvabuddhirvizeSyavizeSaNasaMsargAvagAhinI viziSTabuddhitvAt saMyogena ghaTavadbhUtalam ityAdibuddhivat ityanumAnena abhAve ghaTAdivaiziSTyabuddhau saMbandhatayA atiriktapratiyogitvasiddhiH iti navyanaiyAyikA AhuH / atrAyaM niyamaH abhAvapratyayo viziSTamaryAdAM nAtizete iti / zrIharSakhaNDanAdau dIdhitikAramate ca tasya svarUpasaMbandhavizeSarUpatvena pratiyogisvarUpatvamanuyogisvarUpatvaM vA svIkAryam / For Personal & Private Use Only Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tenaivopapattau na pratiyogitvarUpAtiriktapadArthakalpanA iti / atropayogitvenAdhikamucyate / pratiyogyabhAvAnvayayostulyayogakSematA iti nyAyaH / tadarthazca yAdRzasamabhivyAhArasthale yena saMbandhena yaddharmiNi yena rUpeNa yadvattvaM nabasattve pratIyate tAdRzasthale nabA taddharmiNi tAdRzasaMbandhAvacchinnatAdRzadharmAvacchinnapratiyogitAkatadabhAvaH pratyetavyaH (ga0 vyu0 kA0 1 ) / yathA pItaghaTe ghaTo na nIlaH iti vAkyaM prayujyate / tatra navanirmokadazAyAM ghaTo nIlaH ityatra yena saMbandhena ( tAdAmyasaMbandhena ) nIlapadArtho ghaTe pratIyate tenaiva saMbandhena nIlapratiyogikAbhAvaH ghaTo na nIlaH iti vAkyAtpratyetavyaH iti ( kRSNa0 ) / evam atyantAbhAvasthalepi bhUtale ghaTo nAsti ityAdau pUrvokto nyAyaH saMyojanIyaH / kecittu pratikUlasaMbandhavattvam pratiyogitvam / yathA ghaTAbhAvasya saMbandhaH svarUpasaMbandhaH tasya pratikUlaH saMyogaH tadvattvAt ghaTo ghaTAbhAvasya pratiyogI bhavati ityAhuH / akhaNDo dharmavizeSaH pratiyogitA iti saMpradAyaH ( mU0 ma0 1) / anyonyAbhAvavirahAtmatvam ityapyanya AhuH ( vai0 u0 9 / 118 ) ( nyA0 si0 dI0 pR0 56 ) / atrA- . cAryA AhuH abhAvavirahAtmatvaM vastunaH pratiyogitA ( ku0 sta0 3 zlo0 1) iti / etanmate idaM ca vastuniSThamabhAvanirUpitaM pratiyogitvam iti vijJeyam / atra ca yasya padArthasya abhAvaH tattvaM pratiyogitvam iti laukikajanA vadanti / 2 vittivedyatvam ( ci0 3 ) / yathA candravanmukhamityAdau candrasya sAdRzyapratiyogitvam / 3 anvayitvam ( anvayapratiyogitvam ) / tacca svruupsNbndhvishessH| yathA caitrasya putra ityAdau SaSThayantArthasya pratiyogitvam / yathA vA saMyogena ghaTavadbhUtalamityAdau ghaTe bhuutlaanuyogiksNyogsNbndhprtiyogitaa| atra viziSTabuddhau prakAratayA bhAsamAnasya ghaTasya saMsargapratiyogitvam iti vizeSyatayA bhAsamAnasya tu bhUtalasya anuyogitvam iti ca jJeyam / 4 nirUpakatvam / yathA prakAratApratiyogitvamanumitau (ga0 sAmA0 atra vadanti iti kalpe ) / yathA vA vilakSaNaviSayatApratiyogikatvaM saMzayatvam ityAdau ( ga0 satpra0 arvAcIna0 pR0 14 ) / 5 svAzraya For Personal & Private Use Only Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / saMyuktatvam / yathA devadatto jIvanamaraNAnyatarapratiyogI prANitvAnmadvadityatra jIvana pratiyogitvam ( dIdhi0 bAdha0 2 0 23 ) ( ci02 pR0 68 ) ityAdau Atmano jIvanasya maraNasya vA pratiyogitvam / atra AtmazarIravibhAgasya caramaprANazarIrasaMyogadhvaMsasya vA maraNarUpatve svaM vibhAgaH dhvaMso vA / tadAzrayaH zarIram / tatsaMyuktatvamAtmanaH iti lakSaNasaMgatiH / jIvanapratiyogitvaM tu sadehAtmamana:saMyogasya jIvanarUpatve svIkartavye tAdRzasaMyogAnuyogitvamevAtmanaH pratiyogitvam iti vijJeyam / pratiyogitAvacchedakaH yena rUpeNa ( dharmeNa ) yasyAbhAvAdau pratiyogitA 1 bodhyate sa dharmaH / yathA ghaTAbhAve ghaMTasya ghaTatvarUpeNa pratiyogitA bodhyate / atastatra ghaTatvaM pratiyogitAvacchedakam / sa ca dharmaH kvaci - dekaH kvacidanekazca / tatra vahnirnAstItyAdau vahnitvamekam / mahAnasIyavahnirnAstItyAdau mahAnasIyatvaM vahnitvaM cetyubhayam / ghaTapaTobhayaM nAstItyAdau tu ghaTatvam tvam ubhayatvaM ceti trayam ityAdikamanekam / saMbandhopa pratiyogitAvacchedako bhavati / sa ca yena saMbandhena pratiyogitAyA abhAvAMze bhAnam tAdRzaH saMbandhaH / yathA saMyogena ghaTo nAsti ityAdau saMyogena ghaTasyAbhAvAMze pratiyogitAbhAnam iti tatra saMyogasaMbandhaH pratiyogitAvacchedakasaMbandhaH / evam sAdhyatAvacchedakasaMbandhaH pakSatAvacchedaka saMbandhaH AveyatAvacchedakasaMbandhazca ityAdikamUhyam / adhikaM cAvacchedakazabde dRzyam / 1 1 pratiruddhaH - 1 prakaraNasamazabdavadasyArthonusaMdheyaH ( tA0 20 zlo083) 2 pratirodhakarmA / yathA sAdhyavirodhyupasthAnasamartha samAnabalopasthityA pratiruddhakAryakaliGgatvam ( ci02 sapra0 pR0 94 ) ityAdau / pratirodhaH - 1 satpratipakSadoSaH / yathA pakSasAdhyasAdhanAprasiddhisvarUpAsiddhibAdhapratirodhAnAM nirAsa: ( dIdhi0 ) ityAdau / 2 pratibandhaH kAryavizeSAnutpAdo vA / 3 tiraskAraH / 4 haThacauryam iti vyavahArajJA AhuH ( vAca0 ) / / 536 Con For Personal & Private Use Only Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 537 prativAdaH - vAdiprayuktanyAyavAkyaviruddhanyAyavAkyaprayogaH / yathA anena cauyaM kRtam loptragrahaNakAraNAt ityAdivAkye vAdinA prayukta tanna kRtam tadviparItakAraNAt iti prativAdiprayogaH prativAdaH / prativAdI - [ka] vAdiprayuktanyAyavAkya viruddhanyAyavAkyaprayogakartA / yathA parvate vahnisiddhaye vAdinA parvato vahnimAn dhUmavattvAt ityAdinyAyavAkye prayukte tadvirodhena parvato na vahnimAn pASANamayatvAt ityAdi viruddhavAkyaM yena prayujyate saH / [kha] arthipratipakSaH / [ga] pratyarthI ca iti vyavahArazAstrajJA AhuH ( mitA0 a0 2 zlo0 6 ) / pratividhAnam -- 1 kRSizabde dRzyam / 2 pratIkAraH / 3 prakRtasyopa pAdanAdyarthamupAyAvalambanam ( vAca0 ) / pratizravaNam - 1 deyatvenAbhyupagamaH / yathA gurave gAM pratizRNoti AzuNotItyAdau dhAtvarthaH / atra dhAtvarthe gorvizeSyatvena tadekadeze ca dAne guroruddezyatvena anvayaH / tena gurUddezyakadAnakarmatvena gAmabhyupagacchati ityevaM tatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 69 TI0 pR0 86-87 ) / 2 pratizabdaH iti kAvyajJA AhuH / 1 pratiSedhaH - 1 [ka] prasajyapratiSedhavadasyArthonusaMdheyaH ( ma0pra0 4 pR0 48 ) ( paryudAsazabde dRzyam ) / [kha] niSedhaH / [ga] mImAMsakAstu mA kuru iti nivAraNam / yathA prAdhAnyaM hi vidheryatra pratiSedhepradhAnatA ( mImAM 0 kA 0 ) ityAdI ityAhuH / [gha] pratiSedhaH sa vijJeyo yatrottarapadena nav ( mI0 nyA0 pR0 62 ) / 2 dUSaNAbhidhAnam / 3 arthAlaMkAravizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / pratisaMdhAnam - 1 jJAnam / anusaMdhAnamapyevameva vyAkhyeyam / 2 anveSaNam / 3 anucintanam / 4 naSTadravyasyopalabdhivyApAra : ( vA0 ) / pratIkaH - 1 avayavaH ( bhAga : ) / yathA pratyakSopajIvakatvAt ( ci0 2 pR0 1 ) iti granthasya pratyakSaviti ( dIdhi0 2 pR0 1 ) / iti pratIko dIdhitikAreNa gRhItaH / atrAyaM niyamaH / yatra samAsaghaTakasya ac 1 apradhAnatA iti padacchedaH / 68 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa8 nyAyakozaH / 1 sahitasya pratIkadhAraNam tatra zrUyamANAcasaMvalitasyaiva pratIkadhAraNam iti / tena pUrvoktasthale pratyakSeti ityupekSya pratyakSaviti iti pratIkadhAraNaM dIdhitikRtAM saMgacchate (ga0 pakSa0 pR0 1) / samAsaghaTakasyetyuktatvena nanvanumitihetuvyAptijJAne kA vyAptiH ( ci0 2 0 2 ) ityatra nanveti ityupekSya nanviti ( dIdhi0 2 pR0 11 ) iti pratIka dhAraNaM dIdhitikRtAM na virudhyate / nanvanumitItyatra nanu ityasya samAsaghaTakatvAbhAvAn ( nyA0 20 pakSa0 pR0 315 ) / acsa hitasyetyuktatvena sAdhyavadanyAvRttitvam ( ci0 2 0 2 ) ityasya sAdhyavadeti ityupekSya sAdhyavaditi ( dIdhi0 2 pR0 12 ) iti pratIka - dhAraNaM dIdhitikRtAM na virudhyate / tatra sAdhyavadityAdau halantasyaiva dhAraNAt iti ( nyA0 20 pakSa0 pR0 315 ) / 2 pratirUpam / 3 vilomaH / . 1 pratIkSA - nirjJAtaprAptyartha pratIkSaNam ( kATha0 u0 18 bhASyam ) / pratIcI -- (dik ) [ka] yadapekSayA sUryAstAcalasaMnihitA yA dik sA tadapekSayA pratIcI (vai0 u0 2|2| 10 pR0 115 ) / saMnidhAnaM tu saMyuktasaMyogAlpIyastvam / te ca sUryasaMyogA alpIyAMso bhUyAMso vA digupaneyAH (vai0 u0 2 / 2 / 10 pR0 115 ) / pazcimadigvartinagAdinA sahAdityasaMyogAdbhUtapUrvAdbhaviSyato bhUtAdvA pratIcI vyavahAraH iti (vai0 u0 2 / 2 / 15 ) / [ kha ] yadA yatpuruSasyodayagirivyavahitA yA dikU sA tatpuruSasya pratIcI ( mu0 1 pR0 93 ) / [ga] astAcalasaMnihitadezAvacchinnA dik ( vAkya 0 1 pR0 5 ) ( nyA0 bo0 1 pR0 3 ) / yathA kAzItaH pratIcyAM prayAgaH / atra kAzIniSThodayagirisaMyuktasaMyogaparyApta saMkhyAvyApakasaMkhyAparyAptyadhikaraNodayagirisaMyuktasaMyogavanmUrtavRttiH prayAgaH iti zAbdabodhaH ( di0 112 pR0 94 ) / yathA vA jhaLakI prAmataH pratIcyAM ratnAgiripuram iti / pratItiH - 1 buddhivadasyArthonusaMdheyaH / 2 khyAtiH / 3 AdaraH / 4 harSaH / ( vAca0 ) / For Personal & Private Use Only Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 639 1 pratyakSam - 1 (anubhava: ) [ka] indriyArtha saMnikarSotpannaM jJAnamavyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM pratyakSam (gau0 1|1|4 ) ( ta0 saM0) ( mu0 1 / 3 pR0 108 ) / tadarthastu avyapadezyam azAbdaM jJAnam ( vAtsyA0 1|1|4 ) / nirvikalpakajJAnam ( gau0 vR0 1|1|4 ) ( di0 1 / 3 ) / avyabhicAri bhramabhinnaM jJAnam ( vAtsyA 0 ) ( gau0 vR0 ) / vyavasAyAtmakam savikalpakam (vAtsyA0 11114 ) ( gau0 vR0 1|1|4 ) / atra indriyArthasaMnikarSotpannaM jJAnam iti pratyakSalakSaNe AtmamanaH saMyogajanyasukhAdivAraNAya jJAnam iti padaM dattam (gau0 vR0 1|1|4 ) / indriyatvAvacchinnakAraNatAnirUpitakAryatAzAlijJAnatvam ityarthaH iti prAzna Ahu: ( ma0pra0 1 pR08 ) / idaM ca janyapratyakSasyaiva lakSaNam iti bodhyam / tadutpattiprakArastu AtmA manasA saMyujyate mana indriyeNa indriyamarthena / tataH pratyakSaM jJAnamutpadyate (vAtsyA0 11.4 ) ( tarkabhA0 pR0 6 ) ( ta0 kau0 ) / atra pratyakSatvaM ca jJAnatvavyApyajAtivizeSaH / atra vyutpattiH akSamakSaM pratItyotpadyate iti pratyakSam iti / akSANIndriyANi ghrANarasanacakSustvakzrotramanAMsi SaT ( prazasta0 gu0 pR0 25 ) / pratigatamAzritamakSam / atyAdayaH kAntAdyarthe dvitIyayA ( 2/2/18 pA0 sUtre vArtikam ) ityanena samAsaH / prAptApannAlaMgatisamAseSu paravalliGgapratiSedhAt abhidheyavalliGge sati sarvaliGgaH pratyakSazabdaH siddhaH (nyA0 bi0 1 pR07 ) / atra bhASyam / indriyasyArthena saMnikarSAdutpadyate yajjJAnaM tatpratyakSam / na tadAnImidaM bhavati / AtmA manasA saMyujyate mana indriyeNa indriyamartheneti ( vAtsyA0 11114 ) | atredaM bodhyam / indriyANAM vastu prApya prakAzakAritvam iti niyamotra draSTavyaH ( ma0pra0 ) ( ta0 bhA0 pR0 6 ) / pratyakSaM prati viSayasya tAdAtmyena hetutvam iti naiyAyikAnubhavasiddhaH kAryakAraNabhAvaH / bhaTTAstu viSayasya kAryakAla - vRttitvena hetutvam na tu naiyAyikamata iva kAryapUrva vRttitvena hetutvam ityaGgIcakruH (ta0 pra0 4 pR0 124 ) / [ kha ] jJAnAkaraNakaM jJAnam For Personal & Private Use Only Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (ci0 1) (nyA0 bo0 1 pR0 11) (mu0 1 / 3 pR0 109) / jJAnakaraNakatvAvyabhicArijAtizUnyajJAnatvam iti vivakSitorthaH ( di. 113 pR0 103) / idaM ca jIvezvarobhayapratyakSasAdhAraNaM lakSaNam iti vijJeyam ( nyA0 bo0 1 pR0 11) / tathA ca IzvarapratyakSasya nityatvena na kiMcidapi karaNamasti / jIvapratyakSasya cendriyameva karaNam na kiMcidapi jJAnaM karaNam / evaM cobhayoH pratyakSayorjJAnAkaraNakatvamakSuNNameva iti lkssnnsmnvyH| [ga]. sAkSAtkAratvavyaJjakaviSayatAvizeSavajjJAnam (ga0 stpr0)| atra sAkSAtkAratvaM ca sAkSAkaromi ityanuvyavasAyasAkSiko jAtivizeSaH / athavA janyadhIjanyamAtravRttirmAnasAvRttiryA jAtiH tacchUnyajJAnatvam ( nyA0 ma0 12 pR0 3)(ma0pra0 pR0 9) / bhavati hi janyaM jJAnam (vyAptijJAnam atidezavAkyArthajJAnam pdjnyaanaadi)| tajjanyam anumityupmitishaabdbodhaadi| tanmAtravRttirmAnasAvRttizca yA jAtiH anumititvopamititvazAbdabodhatvAdiH tacchUnyatvaM sAkSAtkAre vartate iti lakSaNasaMgatiH (ta0 pra01 pR0 15) / atra padaprayojanAdikaM ca larkaprakAze savistaraM kathitam / tacca vistarabhayAnAtra saMgRhItam / [gha] prativiSayAdhyAsaH pratyakSam iti sAMkhyAH AhuH / [Ga ] sAkSAddhIH iti prAbhAkarA AhuH (ci0 1) / sAkSAttvaM ca sAkSAtkaromi ityanuvyavasAyagamyo jAtivizeSaH ( ci0 1) ( nyA0 ma0 1 pR0 2) / nyAyamate sAkSAttvaM ca jAtivizeSaH eva / prAbhAkaramate tu sAkSAttvaM na jAtiH / niyatavyaJjakAbhAvAditi ( ci0 1 pR0 556 ) / [ca] yatkicidarthasya sAkSAtkArijJAnamiti bauddhA AhuH (nyA0bi0 1 pR0 7) / [cha ] vaiziSTyAnavagAhijJAnaM pratyakSam iti nAstikA aahuH| [ja] antaHkaraNavRttyavacchinnacaitanyena viSayasphuraNam pratyakSam iti mAyAvAdino mnynte| atrocyate / buddhitatsthacidAbhAsau dvAvapi vyApnuto ghaTam / tatrAjJAnaM dhiyA nazyedAbhAsena ghaTaH sphuret / / iti ( paJcada0 791 ) / mAyAvAdimate pratyakSalakSaNaM ca tattadindriyayogyavartamAnaviSayAvacchinnacaitanyAbhinnatvaM tattadAkAravRttyavacchinnajJAnasya tattadaMze pratyakSatvam ( vedA0 pari0 For Personal & Private Use Only Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 541 50 1 pR0 12 ) / nyAyamatasiddhaM pratyakSaM dvividham / nityam anityaM ca / tatra nityaM bhagavataH / anityaM jIvasya / anityaM pratyakSaM dvividham / laukikam alaukikaM ca / tatra laukikaM pratyakSaM dvividham / savikalpakam nirvikalpakaM ca / atrocyte| aparokSapramAvyAptaM pratyakSaM dvividhaM matam / savikalpakamityekamaparaM nirvikalpakam // iti ( tA0 ra0 zlo0 11-12 ) / prakArAntareNa laukikaM pratyakSaM SaDvidham / ghANajam rAsanam cAkSuSam spArzanam zrautram mAnasaM ceti ( nyA0 ma0 1 pR0 3) (bhA0 pa0 zlo0 53 ) (ta0 saM0 ) (ta0 bhA0 pR06) (ta0 kau0 pR. 8) / alaukikaM tu trividham / sAmAnyalakSaNam jJAnalakSaNam yogajaM ca / trividhamapIdaM pratyakSaM savikalpakameva ( ta0 va0 ) (mu0 1 pari0 3 ) / 2 (pramANam ) [ka] sAkSAtkArarUpapramAkaraNam ( nyA0 ma0 1 . pR0 2) / atrArthe pratigatamakSaM pratyakSam iti vyutpattiH ( gau0 vR0 1 / 1 / 4 ) ( nyA0 vA0 1 pR0 30) / athavA akSasyAkSasya prativiSayaM vRttiH| vRttistu saMnikoM jJAnaM vaa| yadA saMnikarSastadA jJAnaM pramitiH / yadA jJAnaM tadA hAnopAdAnopekSAbuddhayaH phalam ( vAtsyA0 1 / 1 / 3) / [kha] sAkSAtkAripramAkaraNam (ta0 bhA0 pR0 5) |[g] pratyakSapramAyogavyavacchinnaM pratyakSapramANam / ( ayogavyavacchinnamiti padacchedaH ) / tacca iishvrghraannrsnckssuHsprshnshrotrmnolkssnnm| [gha] pratyakSajJAnakaraNam (t0sN0)| idaM ca pramANatadAbhAsasAdhAraNaM lakSaNamapi syAt iti bhaati| tacca karaNaM trividham / kacit indriyam kvacit indriyArthasaMnikarSaH kacit jJAnaM ca / tatrAdyam nirvikalpakajJAne karaNam / tathAhi yadArthasaMnikRSTenendriyeNa nirvikalpakAtmakaM jJAnaM phalamutpadyate tasya jJAnasyendriyaM karaNam / chidAyA iva parazuH / indriyArthasaMnikarSo vyApAraH / chidAkaraNasya parazoriva dArusaMyogaH / nirvikalpakajJAnaM phalam / parazoriva chidA / atra kazcidAha savikalpakAdInAmapIndriyaM karaNam / yAvanti tvAntarAlikAni saMnikarSAdIni tAni sarvANyavAntaravyApArAH iti ( ta0 bhA0 pramANani0 pR0 6 ) / dvitIyam savikalpakajJAne nirvi For Personal & Private Use Only Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kalpakajJAnadvArA karaNam / tathAhi / yadA nirvikalpakajJAnAnantaraM savikalpakajJAnamutpadyate tadA indriyArthasaMnikarSaH karaNam / nirviklpkjnyaanmvaantrvyaapaarH| savikalpakaM jJAnaM phalam iti ( ta. bhA0 pramANa0 pR0 6) / tRtIyaM ca nirviklpkjnyaanm| tacca savikalpakajJAnAnantaraM yatra hAnopAdAnopekSAbuddhayo bhavanti tatra savikalpakajJAnaM dvArIkRtya karaNam (si0 ca0 1 pR0 21 ) / tthaahi| yadA savikalpakajJAnAnantaraM hAnopAdAnopekSAbuddhayo. jAyante tadA nirvikalpakaM jJAnaM karaNam / savikalpakajJAnamavAntaravyApAraH / hAnAdibuddhayaH phalam (ta0 bhA0 pramANa 2 pR. 6) iti| atraahuH| sarvatrApi dravya guNakarmAdipratyakSe indriyameva karaNam / viSayendriyasaMyogaH indriyamanaHsaMyogo vA vyApAraH / dravyaguNakarmAdipratyakSaM phalam iti / tatra SaDvidhadravyapratyakSe tvaGAnaHsaMyogo mahattvaM ca kAraNam / tatra dravyacAkSuSapratyakSe tu mahattvam anekadravyatvam udbhUtarUpam prakAzazca kAraNam (prazasta0 gu0 pR0 25 ) / atra ca yenendriyeNa yadvastu gRhyate tenendriyeNa tadgataM sAmAnyaM tatsamavAyastadabhAvazca gRhyate iti niyamo grAhyaH (pra0 pr0)| tatrendriyAtmakaM pratyakSaM dvadhA / dravyagrAhakam dravyAgrAhakaM ca / Adyam cakSustvaGmanAMsi / dvitIyam ghrANam rasanam zravaNam iti (nyA0ma01 pR0 5 ) / yat saMbaddhaM sat tadAkArollekhi vijJAnam tata pratyakSam iti sAMkhyA AhuH ( sAMkhya0 sU0 1189 ) / 3 pratyakSAtmakajJAnaviSayaH / yathA vAyuH pratyakSaH pratyakSasparzAzrayatvAdbaTavat ( ta0 dI0 1 pR0 9) ityAdau / atra pratyakSa ityasya bahirindriyajanyapratyakSaviSayaH ityarthaH ( nIla0 1 vAyuni0 pR0 9) / mAyAvAdimate atratyapratyakSalakSaNaM ca svAkAravRttyupahitapramAtRcaitanyasattAtiriktasattAkatvazUnyatve sati vartamAnayogyatvam ( vedA0 50 pari0 1 pR0 14 ) / pratyanumAnam-patipakSAnumAnam / yathA parvato vahnimAn dhUmAt iti vAdinokte parvato vahnayabhAvavAn pASANamayatvAt iti prativAdinaH pratIpAnumAnam / For Personal & Private Use Only Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 543 pratyabhijJA - ( pratyakSam ) [ka] atItAvasthAvacchinnavastugrahaNam / pratyabhijJApratyakSe hi atItApi pUrvAvasthA sphuratyeva ( ta0 bhA0 pramANa0 zabda0 pR0 19 ) / pratyabhijJAzabdasyetthaM vyutpattiH / pratigatA abhijJAm iti pratyabhijJA ( vAca0 ) / tallakSaNaM tu indriya sahakRta saMskArajanyajJAnatvam ( la0 va0 ) ( nyA0 si0 dI0 pR0 59 ) / pratyabhi - jJAyAmupanItatattAdiviSayakatvarUpamupanItabhAnamAnubhAvikam iti bodhyam ( dIdhi0 bAdha0 ) / pratyabhijJAyAmAtmA viSayaH iti siddhAntaH / mAyAvAdinastu antaHkaraNaviziSTa evAtmA pratyabhijJAviSayaH na tu kevalacidAtmA ityAhuH | atra prAbhAkarAH soham iti pratyabhijJAyAM viSayatvenAzrayo nAtmA sidhyati / kiM tarhi soyaM ghaTaH ityAdipratyabhijJAzrayatvena ityamanyanta ( vivaraNa prameyasaMgrahe ) ( vAca0 ) / [kha] atItAvasthAvacchinnasya vartamAnabhedAvagAhi pratyakSam ( pa0 ca0 ) / sA ca yathA sa evAyaM ghaTaH yo mayA pUrvamupalabdhaH ityAkArikA pUrvAvasthAnubhava janita saMskAra sahakRtendriyaprabhavA pratyabhijJA ( ta0 bhA0 hetvAbhA 0 pR0 50 ) / yathA vA sa evAyaM caitraH iti pratisaMdhAne - nAbhimukhIbhUte vastuni jJAnam ( sarva0 pR0 193 pratyabhi0 ) / atra taddezakAlavRttitvarUpatattA saMskArAt sa evAyaM ghaTaH iti pratyabhijJA jAyate iti bodhyam ( nIla0 1 pR0 14 ) / [ga] tadanugRhItastadanusaMdhAnaviSayaH pratyayastadbhAvaviSayaH pratyabhijJAnam (nyA0 vA0 ) / pratyabhijJAzAstram-sUtraM vRttirvivRttirladhvI bRhatItyubhe vimarzinyau / prakaraNa - - vivaraNapaJcakamiti zAstraM pratyabhijJAyAH // ( sarva 0 saM0 pR0191 pratya0 ) / pratyayaH - 1 buddhivadasyArthonusaMdheyaH / sAMkhyAstu srakcandanAdiviSayasaMnikarSAdindriyapraNADikayaiva sukhaduHkhAdyAkAro buddhereva yaH pariNAmavizeSa: ( mahattattvadharmaH ) sa pratyaya: ityAhu: (vai0 u0 8|1|1 ) / 2 adhInaH / 3 zapathaH / 4 vizvAsaH / 5 nizcayaH / 6 hetuH / 7 chidram / 8 AcAraH / 9 khyAtiH / 10 svAdu / 11 sahakAri - kAraNam ( vAca * ) / 12 ( sArthakaH zabdaH ) [ka] yAdRzArthaka For Personal & Private Use Only Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prakRtinipAtAbhyAM bhinno yAdRzArthe zaktinirUDhalakSaNAnyatarAtmakaprazastavRttimAn yAdRzaH zabdaH sa tAdRzArthakapratyayaH / yathA ekatvArthakAH subAdayaH prtyyaaH| zaktyA nirUDhalakSaNayA ca guNaguNino sthitiprasthAnayozca bodhakA api zuklasthAprabhRtayaH prakRtibhyo na bhinnAH tathA zaktyA samuccayAdipratipAdakA api cAdayo na nipAtebhyaH bhinnAH iti tatra nAtivyAptiH ( za0 pra0 zlo0 8 TI0 pR0 10 ) / [kha] yaH zabdaH zabdAntarArthAvizeSite yAdRzasvArthe dharmiNi tiGarthasyAnvayabodhane svarUpAyogyaH sa vAnimAdizabdebhyo bhinnastAdRzArthe pratyayaH / yathApacatItyAdau tiGAm pAcakostItyAdau kRtAm kAzyapirityAdau ca taddhitAnAm prakRtyarthAvacchinna eva svArthe kRtyAdau tiGarthasya vartamAnatvAderbodhakatvam na tu tadanavacchinne iti na teSvaprasaGgaH ( avyAptiH ) / caitrostItyAdAvarthAntarAnavacchinne svArthe nAmnAM tirthAnvayabodhakatvam / evam yajeta sthIyeta ityAdI yajAdidhAtUnAm tiGAnvayabodhakatvam iti tatra naativyaaptiH| nibhanipAtAdikastu zabdAntarArthAnavacchinne sadRzasamuvayAdisvArthe tiGarthasyAnvayaM prati svarUpAyogyopi nibhAdireva na tu tadbhinnaH iti na tatra prasaGgaH ( za0 pra0 zlo0 9 TI0 pR0 12) / [ga] va svaprakRti etadanyatarArthapratyAyako yaH sa pratyayaH iti nAgojIbhaTTAdayaH aahuH| ayaM bhaavH| bahujAdernirarthakatayA mukhyapratyayatvAbhAvAdeva pUrvatvarUpAvadhitvanivezepi na doSaH / ata evoktaM hariNA yaH svetarasya yasyArthe svArthasyAnvayabodhane / yadapekSastayoH pUrvA prakRtiH pratyayaH prH|| iti ( vaakyp0)| paratvena vidhIyamAnatvameva pratyayatvamiti kecicchAbdikA vadanti / tanna yogym| bahujAdAvavyAptiprasaGgAt iti zabdazaktiprakAzikAkRta AhuH / [gha ] anye tu zAbdikAH prakRtimavadhIkRtya vidhIyamAnaH svArthabodhakaH zabdavizeSaH ityAhuH ( zabdArtharatna0 ) ( vAca0 ) / atra mahAbhASyam svIyamarthaM pratyAyayati iti / atrAvadhizca pUrvApararUpo grAhyaH / tena bahuci bahuguDo drAkSA ityAdau nAprasaGgaH / pratyayazcaturvidhaH / vibhaktiH dhAtvaMzaH taddhitaH kRt iti / For Personal & Private Use Only Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kAdeSTAbAdezca taddhitatvAnupagame paJcavidho vA pratyayaH iti ( za0 pra0 zlo0 59 TI0 pR0 72 ) / pratyarthI--[ka] arthyata ityarthaH sAdhyaH / sosyAstItyarthI / tatpratipakSaH pratyarthI ( mitAkSarA a0 2 zlo0 6)) / [kha] sAdhyArthasya pratipakSavAdI tadabhAvavAdI ca ( mitAkSarA a0 2 zlo0 80 ) / pratyavaskandanam-arthinA likhito yorthaH pratyarthI yadi taM tathA / prapadya kAraNaM brUyAtpratyavaskandanaM smRtam // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 7 ) / pratyavasthAnam-1 upAlambhaH pratiSedhaH (vAtsyA0 1 / 2 / 18) / 2 dUSaNAbhidhAnam ( gau0 vR0 1 / 2 / 18 ) / yathA sAdharmyavaidhAbhyAM pratyavasthAnaM jAtiH (gau0 1 / 2 / 18) ityAdau / 3 pratipakSatayA avasthAnam ityapi kecidaahuH| pratyavAyaH-1 adharmavadasyArthInusaMdheyaH / yathA anutpatti tathA cAnye pratyavAyasya manvate ( jAbAliH) ityAdau / 2 viparItAcaraNam / ( manu0 TI0 kullUka0 4 / 245 ) / / pratyAmnAyaH-1 [ka] nigamanavadasyArthInusaMdheyaH ( prazasta 0 pR0 28) / [kha] pratijJAyAH punarvacanam / anumeyatvenoddiSTe cAnizcite ca pareSAM hetvAdibhiravayavairAhitazaktInAM parisamAptena vAkyena punarnizcayApAdanAtha pratijJAyAH punarvacanam / yathA tasmAdravyameva iti punarnizcayApAdanArtha pratyAmnAyaH ( prazasta0 2 pR0 29-31) / atrArthasyaiva prismaaptiH| katham / anityaH zabdaH ityanenAnizcitAnityatvamAtraviziSTaH zabdaH kathyate / prayatnAnantarIyakatvAt ityanena saadhysmdhrmmaatrmbhidhiiyte| iha yat prayatnAnantarIyakam tat anityaM dRSTam yathA ghaTaH ityanena sAdhyasAmAnyena saadhnsaamaanysyaanugmmaatrmucyte| nityamaprayatnAnantarIyakaM dRSTam yathA AkAzam ityanena sAdhyAbhAvena sAdhanasyAsattvaM pradarzyate / tathA ca prayatnAnantarIyakaH zabdaH na ca tathA AkAzavadaprayatnAnantarIyakaH zabdaH ityanvayavyatirekAbhyAM dRSTasAmarthyasya zabdenu69 nyA. ko. . For Personal & Private Use Only Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMdhAnaM gamyate / tasmAdanityaH zabdaH ityanena anitya eva zabdaH iti prtipipaadyissitaarthprismaaptirgmyte| tasmAt paJcAvayavena vAkyena pareSAM svanizcitArthapratipAdanaM kriyate iti caitatparAmarzanamanumAnaM siddham ( prazasta0 2 pR0 31 ) iti / adhikaM ca nigamanazabdArthe dRzyam / 2 dharmazAstrajJAstu pratinidhitvena vidhIyamAnaH padArthaH pratyAmnAyaH / yathA dAnArthaM sAkSAdgoralAbhe gopratyAmnAyaH suvarNam ityAhuH / / pratyAsattiH-1 saMbandhaH / yathA mAnasasthale tu jJAnaprakArIbhUtaM sAmAnya pratyAsattiH sAmAnyaM yena saMbandhena jJAyate tena saMbandhenAdhikaraNAnAM pratyAsattiH sAmAnyaviSayakaM jJAnaM pratyAsattiH (mu01pR0 129-130) ityAdau pratyAsattiH saMbandhaH / yathA vA vyAkaraNazAstre hastAdAne cerasteye ( pA0 sU0 3 / 3 / 40 ) iti sUtravyAkhyAne hastAdAna ityanena prasyAsattirAdeyasya lakSyate (si0 kau0 pR0 342 ) ityatra pratyAsattiH saMbandhaH / 2 naikaTyam iti vyavahArazAstrajJA aahuH| pratyAsannatvam-1 saMbaddhatvam / yathA samavAyikAraNe pratyAsannaM kAraNam asamavAyikAraNam (ta0 kau0 ) ityaadau| 2 tadviSayakapratItyavyavahitaprAkkAlikapratipattiviSayatvam / 3 samIpavRttitvam iti kAvyajJA vadanti / 4 dharmazAstre pratyAsannatvaM tu tadabhAve yaH pratyAsannaH sapiNDaH ityAdau kulagotrAdikRtaH saMnikarSaH iti svIkRtam / pratyAhAraH-1 [ka] bahirindriyANAM svasvaviSayavaimukhyenAvasthAnam ( yogAGgavizeSaH ) ( gau0 vR0 4 / 2 / 44 ) / [kha] cakSurAdInAmindriyANAM pratiniyataraJjanIyakopanIyamohanIyapravaNatvAhANenAvikRtakharUpapravaNacittAnukAraH pratyAhAraH (sarva0 saM0 pR0 381 pAta0 ) / 2 prANAyAmadviSaTvena pratyAhAra udAhRtaH ityapi vadanti ( kAzIkha0 41 ) / 3 vaiyAkaraNAstu Adirantyena sahetA ( pA0 sU0 111171 ) ityanena kRtA saMjJA / yathA aN iti aiuvarNAnAM saMjJA ityAhuH / 4 upAdAnam iti kAvyajJA AhuH / For Personal & Private Use Only Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 547 pratyuta--(avyayam ) [ka] vaipriitymaatrm| [kha ] svasvapakSasthApanAya parapakSanirAkaraNAya voktasya tadvaiparItyabhAvaH / yathA na doSaH punaruktopi pratyuteyamalaMkriyA ( kAvyAda0 ) ityAdau ( vAca0 ) / prathamA-1 ( sup vibhaktiH ) [ka] yA vibhaktistAdAtmyabhinnakhArtha dharmikaprakRtyarthabodhaM prati na svarUpayogyA sA prathamA ( za0 pra0 zlo0 36 TI0 pR0 74 ) / yathA nIlo ghaTa ityAdI ghaTapadottaraprathamA / vizeSyavAcakapadottaraprathamA ca svArthaikatvAdiprakArakameva prakRtyarthabodhaM prati samarthA iti tatra nAvyAptiH / dvitIyAdayaH svArthe karmatvAdI prakRtyarthasyAnvayabodhaM prati samarthAH iti na tatrAtiprasaGgaH / prathamA tu vizeSaNapadottarasthA tAdRzi tAdAtmye tathAnvayaM bodhayantyapi na tAdAtmyabhinne tathA iti nAvyAptiH ( za0 pra0 zlo0 63 TI0 pR074 ) / [kha] dhAtvarthAvacchinnatirthasyAnvayabodhaM prati yadantanAmopasthApyatvaM tantram tAdRzI sup prthmaa| svargakAmo yajetetyAdau tirthasyeSTasAdhanatvAdena prakRtyarthAvacchinnasya yAgAdAvanvayaH / kiM tu kevalasya / ataH tasya prathamAntanAmAnupasthApyatvepi na kSatiH / caitramaitrau sta ityAdau ca dvandvenaiva prathamAntanAmnA caitrasyopasthApanAnna vyabhicAraH ( za0 pra0 zlo0 64 TI0 pR0 74 ) / prathamA trividhA su au jas iti / svAditrikAnyatamatvaM prathamAtvam / evam amAditrikAnyatamatvAdinA dvitIyAtvAdikaM nirvAcyam ityapyAhuH ( za0 pra0 zlo0 65 TI0 pR0 76 ) / atra prathamAyA dvivacanam au dvitIyAyAH punarauT iti bhedo vaiyAkaraNaiH kalpitaH / prayoge tvarthAnusAreNa jJeyaH / 2 AdyA / 3 pradhAnam / prathamAbdikam - prathamAbde pUrNe dvitIyAbdAdyatithau kriyamANaM zrAddham (pu0 ci0 pR0 24) / prathA-kapAleSvavasthitasya puroDAzasya hastasaMghaTTanena sarveSu kapAleSu prasaraNam (jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 adhi0 11 ) / pradezAnubandhaH-karmabhAvapariNatapudgalaskandhAnAmanantAntapradezAnAmAtmapradezA. nupravezaH pradezabandhaH ( sarva0 saM0 pR0 78 aaii0)| . For Personal & Private Use Only Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 nyaaykoshH| pradoSaH-1 astamAnaM samArabhya sArdhAH sapta ca nADikAH / pradoSa iti vikhyAtastvardhayAmamataH zRNu // (pu0 ci0 pR0 227 ) / 2 rAtrau yAmadvayAdagyadi pazyetrayodazIm / pradoSaH sa tu vijJeyaH srvsvaadhyaayvrjitH|| (pu0 ci0 pR0 442 ) / 3 trimuhUrta pradoSaH syAdbhAnAvastaMgate sati / naktaM tu tatra kurvIta iti zAstrasya nizcayaH // (pu0 ci0 pR0 46) / pradhAnakarmatvam- ( karmatvam ) sAkSAddhAtvarthatAvacchedakaphalazAlitvam / yathA gAM dogdhi paya ityAdau payasaH pradhAnakarmatvam / atra sAkSAddhAtvarthatAvacchedakatvaM ca dhAtuvRttigrahavizeSyAMze sAkSAdvizeSaNatvam / gAM dogdhi paya ityatra vibhAgAvacchinnakSaraNAnukUlavyApArasya duhadhAtvarthatvena sAkSAddhAtvarthatAvacchedakIbhUtakSaraNarUpaphalAzrayatvAtpayasaH pradhAnakarmatvam (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 44 ) / atra zabdazaktiprakAzikAkArAstu mocanAnukUlavyApAro duhadhAtvarthaH / mocanaM ca bhiHkssrnnaanukuulkriyaa| tatra kSaraNaM payoniSTham / tadanukUlakriyA tu goniSThA / tathA ca sAkSAddhAtvarthatAvacchedakIbhUtatAdRzamocanakriyAzrayatvena goH pradhAnakarmatvam / tAdRzakriyAyAM vizeSaNIbhUtasya paraMparayA dhAtvarthatAvacchedakasya kSaraNasyAzrayaH payaH iti payasaH apradhAnakarmatvam ityaGgIcakruH ( za0 pra0 zlo0 73, 77 TI0 pR0 98, 105 ) / vaiyAkaraNAstu kartRpratyayasamabhivyAhAre pradhAnabhUtavyApAravizeSaNaphalAzrayatvam / yathA devadatto grAmamajAM nayatItyatra gAM dogdhi paya ityatra ca ajAyA gozca karmatvam / atrAyaM vizeSaH / NyantaviSaya IdRzaprAdhAnyasyaiva grAhyatvam / taJcoktodAharaNayoH spaSTam / taNDulAnodanaM pacati kASThaM bhasma karotItyAdau nivartyamAnaudanabhasmanoreva / tanniSThaphalavizeSaNakavyApArasyaiva tatsUtrasthabhASyeNa zAbdaprAdhAnyapratIteH / taNDularUpe karmaNi lAdaya iti tu navyAnAM pramAda eva / duhAdiSu bhASye gaNanAbhAvAcca / atra vikledanam nirvartanaM ca pacerarthaH / taNDulAn vikledayan odanaM nirvartayati ityarthaH / karturIpsitatamaM karma (pA0 sU. 1 / 4 / 49) iti sUtreNaiva dvayoH karmatvam (la0 ma0 subartha0 kAra0 2 pR0 89) / nIhakRSvahAM For Personal & Private Use Only Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 549 dhAtUnAmuttaradeza saMyogAnukUlavyApArAnukUlavyApArArthakAnAM dvikarmakatvam / saMyogasya phalatAvacchedakaH saMbandho grAmaniSThaH / tadanukUlavyApArazcAjAniSThaH / pradhAnavyApArajanyaphalAzrayatvAdajA pradhAnam / tatra lAdayo bhavanti / pradhAnakarmaNyAkhyeye lAdInAhurdvikarmaNAm iti bhASyoktaH / gAM dogdhi paya ityatra dudderantaH sthitadravadravyaniSThavibhAgAnukUlavyApArAnukUlavyApArArthakatve gopayasorubhayorapi karturIpsitatamaM karma iti sUtreNa karmatvam / tatra goH kartRvyApArajanyaphalAzrayatvAt pradhAnakarmatvam / payasaH kartRvyApAraprayojya vibhAgaphalAzrayatvAt gauNakarmatvam / atra gorvibhAgAzrayatvena tu na karmatvam / payoniSThavibhAgIya saMbandhasyaiva phalatAvacchedakatvAt / tattvenAnuddezyatvAcca / uktaprAdhAnyaM ca goH iti tatra lAdayaH / evam anyeSAmapi yAcidaNDyAdInAM dvikarmakatvaM bodhyam / tatra nidarzanam / devadattena grAmamajA nIyate gaurduhyate paya ityAdau ca ajAyA gozva pradhAnakarmatvena lAdinAbhihitatvAttadvAcakapadottaraM prathamaiva bhavati na tu dvitIyA iti ( la0 ma0 pR0 90 ) / atrAyaM vizeSa: / karturIpsitatamaM karma ityanena goH pradhAnakarmatvam / tatra lAdayaH / akathitaM ca ( pA0 sU0 114/51 ) iti sUtreNa tu gorapAdAnatvAdyavivakSAyAM pUrvoktaprAdhAnyAnAzrayatvAdapradhAnakarmatvaM vidhIyate / gauNakarmaNi gavAdau lAdayo bhavanti / apradhAne duhAdInAM Nyante kartuzca karmaNaH iti prAmANyAt / atra pakSe dravadravyavibhAgAnukUlavyApAramAtraM dudderarthaH iti ( la0 ma0 suba0 kAra0 2 pR0 91 ) ( ga0 vyu0 kAra0 2 pR0 44 ) / atrAyaM bhAvaH / tAdRzavibhAgAnukUlavyApArasya kartRniSThatvena vibhAgasya tu payoniSThatvena ca goH karmatvAprAptau akathitaM ca ityanena kriyAjanyaphalazAlitvAdanyadeva gauNaM karmatvaM vidhIyate iti / 1 pradhAnajayaH -- ( madhupratIkasiddhiH ) prakRtivikAreSu sarveSu vazitvam (sarva * saM0 pR0 385 pAtaJja 0 ) / pradhAnam - 1 mukhyam / 2 zreSTham / 3 prazastam / 4 sacivaH / 5 senApatyadhyakSaH / 6 mUlaprakRtiH iti sAMkhyA AhuH / For Personal & Private Use Only Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 nyaaykoshH| pradhvaMsa:-1 utpattimAnavinAzI pradhvaMsaH ( sarva0 saM0 pR0 232 - akSapA0 ) / 2 atItAvasthA iti sAMkhyA aahuH| prapaJcaH-1 vistaarH|2 vaiparItyam / 3 prtaarnnm| 4 saMsAraH (vaac0)| atra vallabhIyA vedAntino manyante / prapaJco bhagavatkAryaH / saMsArastu - mAyAkAryaH / tathA ca prapaJcasya sthAvarajaGgamAtmakasya bhagavatkAryatvena satyatvam / saMsArasya tvahaMtAmamatAtmakasya mAyAkAryatvAnmithyAtvameva / evaM ca prapaJcasaMsArayorbheda eva iti / prabandhaH-1 saMdarbhaH / 2 granthAdeH racanam / . prabhavaH-1 prathamaprakAzaH / yathA himavato gaGgA prabhavatItyAdau prabhavatyarthaH / * atra bhuvaH. prabhavaH (pA0 sU0 1 / 4 / 31 ) ityanenApAdAnasaMjJA / tadarthazca yatsaMbandhAtprabhavanaM prathamaprakAzaH sa prabhavaH iti ( ga0 vyu0 kA0 5 pR0 108 ) / atra prabhavatyasmin iti prabhavaH iti vyutpattyA prathamaprakAzasthAnam ityartho labhyate ( vAca0 ) / anyataH siddhasya prathamopalambhasthAnam iti hemacandra Aha / atra prakAzaH AdyabahiH( bhUkhaNDa- )saMyogaH dhAtvarthaH / saMyoganAzAvyavahitotarakSaNavRttitvaM paJcamyarthaH / AkhyAtArtha Azrayatvam / tathA ca himAlaya saMyogadhvaMsAvyavahitottarakSaNavRttyAdyapRthivIsaMyogAzrayatvavatI gaGgA iti bodhaH / yadvA paJcamyarthaH saMbandhAdhInatvam / tamya tAdRzakriyAyAM prabhavatyarthe prathamaprakAze anvayaH / saMbandhe ca himavadAdeH prakRtyarthasyAnvayaH (ga0 vyu0 kAra0 5 pR0 108 ) / evam valmIkApAtprabhavati .. dhanuHkhaNDamAkhaNDalasya ( meghadU0 pU0 15) ityAdAvapyUhyam / atra UrdhvadezasaMyogaH prabhavatyarthaH / anyatsamAnam (kA0 vyA0 pR010)| . 2 saMvatsaravizeSaH iti mauhUrtikA vadanti / prabhRtiH-AdiH / yathA tadAprabhRtyeva vanadvipAnAm (raghu0 sa0 2 zlo0 38) ityAdau / yathA vA manuprabhRtibhirmAnyairbhuktA yadyapi rAjabhiH (raghu0 sa0 4 zlo0 7 ) ityAdau / For Personal & Private Use Only Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prabhedaH-1 sAmAnyadharmavyApyAvAntaradharmaviziSTaH / yathA ghaTo dravyaprabhedaH ityAdau / 2 svsmbhivyaahRtpdaarthtaavcchedkdhrmH| yathA anityA pRthivI trividhA zarIrendriyaviSayabhedAt ityAdau (vAkya0 1 pR0 3 ) / 3 anyonyAbhAvaH / atra bhedaprabhedazabdayorekArthakatvam ityabhiprAyeNedamuktam iti vijJeyam / pramA--( anubhavaH ) [ka] yadarthavijJAnaM sA pramA ( vAtsyA0 11111 prastAvanA0 ) / sA ca dravyAdiviSayaM jJAnam ( yathArtham ) ( prazasta. pR0 26 ) / lakSaNaM ca vakSyamANaM pramAtvameva iti vijJeyam / pramAtvasya svatoprAhyatvAdivicAraH pramAtvazabde dRzyaH / [kha] tattvAnubhavaH / [ga] yatra yadasti tatra tasyAnubhavaH / tadvati tatprakArakAnubhavo vA ( ci0 1 pR0 400 ) (ta0 saM0 ) / phalitArthastu tadvadvizeSyakatvAvacchinnatatprakArakatAzAlyanubhavaH iti / vizeSyitAsaMbandhena tadavacchinnA yA tatprakAritA tacchAlyanubhavaH iti vA / tena rajataraGgayoH ime raGgarajate ityAdiviparItasamUhAlambanabhrame nAtivyAptiH (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 403) / nirvikalpakajJAnaM tu pramA apramA etadahibhUtameva / vyavahArAnaGgatvAt ( ci0 1 prAmA0 pR0 402) / evaM ca nirvikalpakaM pramAlakSaNAlakSyameveti tasya prakAritAvizeSyitAzUnyatvepi na tatrAvyAptizaGkA iti bhAvaH / [gha] yathArthAnubhavaH ( tA0 ra0) . (ta0 bhA0 ) (nyA0 ma0 1 pR0 1) (ta0 saM0 ) (ta0 kau0 pR0 7) / yathA rajate idaM rajatam iti pratyakSaM pramA ( ta0 saM0 ) / atra yAthArthyaM ca tadvati tadavagAhitvam (nyA0 ma0 1 ) (ta0 saM0 ) / tadvadvizeSyakatve satItyarthaH / bhavati hi rajate idaM rajatam iti jJAnaM rajatatvavati rajatatvAvagAhi iti lakSaNasamanvayaH ( nyA0 maM0 ) (ta0 pra0 1 pR0 10 ) / atrAhurudayanAcAryAH yathArthAnubhavo mAnamanapekSatayeSyate (ku0 4 / 1 ) iti / atra mAnazabdasyArthaH pramA iti jJeyam / atra prayogazcettham / yathArthAnubhavaH pramApadavAcyaH anapekSatvAt iti / anapekSatvaM ca svasamAnAdhikaraNaM svasamAnaviSayakaM ca For Personal & Private Use Only Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 nyaaykoshH| yajjJAnaM tatpramAtvAnadhInapramAtvakatvam (ma0 pra0 1 pR0 4 ) / smRtau tu tAdRzapUrvAnubhavapramAtvAdhInapramAtvakatvena smRtivyAvRttiH / atrobhayatra svapadaM phalIbhUtajJAnaparameva / atreyamabhisaMdhiH / pramAtvasya smRtisAdhAraNatve smRtikAraNAnubhavasyApi pramANAntaratvApattyA zAstre pramANavyavahAraupayika rUpamanubhavatvaghaTitamevAnumanyante tAtrikAH ( di0 gu0 pR0 211 ) / atha vA yajjAtIyaviziSTajJAnatvAvacchedena samAnAkAranizcayottaratvaM tajjAtIyAnyayathArthajJAnasyaivAgRhItagrAhitvena pramAtvam / ata eva dhArAvAhipratyakSavyaktInAM samAnAkAragrahottaravartitvepi na tAsAM pramAtvahAniH / hAnistu samAnAkArAnubhavasamutthAnAM smRtInAmiti / ayaM cAtra vizeSaH / ajJAyamAnakaraNajanyatattvAnubhavaH pratyakSapramA / jJAyamAnakaraNajanyatattvAnubhavonumitipramA iti / [3] viSayatAzrayAvRttyaprakArakAnubhavaH / [ca ] yatprakArikA yA viSayatA tatprakArasamAnAdhikaraNaviSayatAkaH svaprakArasamAnAdhikaraNaviSayatAko vA anubhavaH / atra prakArapadaM dharmaparam / taddharmasamAnAdhikaraNatadviSayatAka ityarthaH / etallakSaNadvaye idaM rajataM raGgaM ca ityAdau prakArabhedena viSayatAbhedAbhAvepi na kSatiH iti dhyeyam / atiriktaviSayatApakSe ( vizeSyatAvacchedakatAtiriktA prakAratA viSayatApi ca saviSayakA iti pakSe ) idaM lakSaNadvayaM ( Ga ca ityatra sthitam ) svIkRtam iti jJeyam (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 416-419) / [cha] vizeSyaniSThAtyantAbhAvApratiyogiprakArakaviSayatApratiyogI [ja] vizeSyaniSThAtyantAbhAvapratiyogigrakArAnavacchinnaviSayatApratiyogI vA [ jha] viSayatAsamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogiprakArakaviSayatvApratiyogI vA [a] viSayatAsamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogiprakArAnavacchinnaviSayatApratiyogI vA anubhavaH (ci0 1 prAmA0 pR0 400-420 ) / ekadharmAvacchinnatattadabhAvobhayavanniSThavizeSyatAkaM dravyaM rajatam ityAdijJAnaM na lakSyam iti mate cha ja ityAdIni lakSaNAni ( mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 420) / vRttIddho bodhaH pramA iti mAyAvAdino vadanti / anadhigatArthasya vastunovadhAraNam iti sAMkhyA AhuH / puruSaniSThabodhaH For Personal & Private Use Only Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 553 pramA iti pAtaJjalA AhuH (pAta0 vyA0 bhA0 )(sAM0 bhA0 1187) / nyAyanaye pramA dvividhA / nityA anityA ca / tatra nityA bhagavataH / anityA jIvasya ( tA0 ra0 zlo0 4 ) / pramANabAdhitArthakaprasaGgaH-tarkavizeSaH / ziSTaM tu tadanyabAdhitArthaprasaGga zabdavyAkhyAne saMpAditam tat tatra draSTavyam / atra vyutpattiH pramANena bAdhitortho yasya iti ( kap ) / pramANam-1 [ka] pramAtA yenArthaM pramiNoti tat (vAtsyA0 11111 prastAvanA) / atra pramIyatenena iti vyutpttidrssttvyaa| pramANasya svabhAvastu sataH prakAzakaM pramANamasadapi prakAzayati ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 prastAvanA ) iti / tallakSaNaM tu pramANatvameva / tacca tadvati tatprakArakatvarUpaprakarSaviziSTajJAnakAraNatvam (gau0 vR0 1 / 1 / 3 ) / yadvA anubhavatvavyApyajAtyavacchinnapramAvRttikAryatAnirUpitAkAraNatAzAlitve sati vyApAravattvam (ta0 pra0 kha0 1 pR0 14 ) / athavA anadhigatArthakAnubhavakAraNatvam / tacca gRhItagrAhItarAnubhavakAraNatvam iti mImAMsakA AhuH ( ku0 TI0 3 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR. 9) / svasamAnAdhikaraNasvAvyavahitapUrvavartisvasamAnAkAranizcayaviSayaviSayaketaratadvadvizedhyakatatprakArakAnubhavakAraNatvam iti yAvat ( ku0 TI0 3 ) / sAMkhyAstu asaMdigdhAviparItAnadhigataviSayabodhasAdhanatvam ityAhuH / atra dvayorekatarasya vApyasaMnikRSTArthaparicchittiH pramA tatsAdhakaM yat tat trividhaM pramANam ( sAMkhyasUtram 1187 ) iti / tadarthazca asaMnikRSTaH pramAtaryanArUDhaH anadhigata iti yAvat ( sAM0 bhASya0 ) / [kha ] pramAyAH karaNam (nyA0 ma0 pR0 1 ) (ta0 saM0 ) ( ta0 bhA0 pR0 4 ) (ta0 kau0 pR0 8) / yathA cakSurAdi pratyakSAtmakapramAyAH pragnANam / anumitau ca liGgadarzanaM pramANam / upamitau ca sAdRzyajJAnaM pramANam / zAbde ca vedAH pramANamityAdau zabdaH pramANam / atredaM bodhyam / indriyasaMyogAdireva pramAkaraNam / na tu pramAtRprameyAdIni / satyapi pramAtari prameye ca prmaanutptteH| indriyasaMyogAdau tu satya 70 nyA0ko. For Personal & Private Use Only Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 nyaaykoshH| :: vilambena pramotpattiH / ataH indriyasaMyogAdireva karaNam na pramAtrAdi * (ta. bhA0 pR0 5)|[g] sAdhanAzrayAvyatiriktatve sati pramA vyAptam / anena ca pratitatrasiddhAntasiddhaM paramezvaraprAmANyaM saMgRhItam (sarva0 pR0 235 akSa0 ) ( ku0 TI0 4 / 5) / atra sUtram manAyurvedaprAmANyavacca tatprAmANyamAptaprAmANyAt ( gau0 2 / 1 / 68 ) iti / [gha] pramAyogavyavacchinnam / pramayA sahAyogavyavacchedena saMbandhi / . [] anadhigatArthagantR pramANam iti bhaTTamImAMsakA AhuH (si0 ca0 1 pR0 20 ) ( ku0 TI0 4 / 5 ) ( tattvasaMkhyA0 ) / tdst| . ekasminneva ghaTe ghaToyam ghaToyam ghaToyam iti dhArAvAhikapratyayasthale adhigatArthagantRRNAmaprAmANyApatteH (si0 ca0 1 pR0 20 ) ( ta0 bhA0 1 pR0 5 ) / atra vivadante / avisaMvAdi vijJAnaM pramANamiti saugatAH / anubhUtiH pramANaM sA smRteranyeti kecana // ajJAtacaratattvArthanizcAyakamathApare / prameyavyAptamapare pramANamiti manvate // pramAniyatasAmagrI pramANaM kecidUcire ( tA0 ra0 zlo0 5-7 ) iti nyAyanaye pramANAni catvAri / pratyakSam anumAnam upamAnam zabdazca ( gau0 1 / 1 / 3 ) iti / yatpramANaM tatpratyakSAdicatuSTayAnyatamam iti vaakyaarthH| tena nyUnAdhikasaMkhyAvyavacchedalAbhaH (ma0 pra0 1 pR0 7) / atredaM bodhyam / nityapramAyA AzrayaH / (samavAyI) pramANaM IzvaraH / anityapramAyAstu karaNaM pratyakSAdicatuSTayam ( tA0 ra0 zlo0 4 ) iti / [ca pramIyate paricchidyate aneneti pramANam / tacca dvividham mAnuSaM daivikaM ca ( mitAkSarA a0 2 zlo0 22 ) / prakArAntareNa pramANaM dvividham / zabdopajIvi zabdAnupajIvi ca ( ku0 TI0 ) / idAnIM matabhedena pramANasaMkhyA kathyate / pratyakSamekameva pramANam iti cArvAkA AhuH / pratyakSamanumAnaM ceti dve pramANe iti kaNAdapradhAnA vaizeSikAH manyante / etanmate zabdopamAnayoranumAnavidhayaiva prAmANyam na tu svAtatryeNeti bodhyam (ta0 kau0 pR0 8 ) / atra bhASyam / zabdAdInAmapyanumAnentarbhAvaH / samAnavidhitvAt / yathA prasiddhasamayasyAsaMdigdha For Personal & Private Use Only Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 555 1 1 liGgadarzanaprasiddhAnusmaraNAbhyAmatIndriyArthe bhavatyanumAnam / evaM zabdAdibhyopi iti / zrutismRtilakSaNopyAmnAyo vaktRprAmANyApekSaH / tadvacanAdAmnAyasya prAmANyam (vai0 1|1|3 ) liGgAccAnityaH zabdaH (vai0 22 / 32) buddhipUrvA vAkyakRtirvede (vai0 6 / 1 / 1 ) buddhipUrvo dadAti : ( 0 6 113 ) ityuktatvAt / prasiddhAbhinayasya ceSTayA pratipattidarzanAtadapyanumAnameva / prasiddhagavayasya gavayapratipAdanArthamupamAnamAptavacanameva darzanArthApattirvirodhe vA zabdazravaNAdanumitamanumAnam / saMbhavopya - vinAbhAvitvAdanumAnameva / abhAvopyanumAnameva / yathA utpannaM kAryaM kAraNasaMbhavaliGgam evam anutpannaM kArya kAraNAsadbhAve liGgam / aitihyamapyavitathamAptopadeza eva ( prazasta0 pR0 2 pR0 28 ) iti / zabdasya svAtatryeNa prAmANyamanicchantonumAnAntarbhAvamAzritya prAmANyamicchanti vaizeSikAdayaH / teSAmayamAzayaH / gAmAnaya ityAdivAkyazravaNasamanantaraM tAvadantrayapratItiranubhUyate / vAkya AkAGkSAdimattvapratisaMdhAnaM tadartha - prtipttynukuultyaavdhRtm| tathA ca AkAGkSAdimatpadakadambakatvapratisaMdhAnasyAvazyakatayA tasya ca smAritArthasaMsargavijJaptipUrvakatvaniyamenAnumAnAdeva tatphalasiddhau kimiti zabdasya pramANAntaratvAbhyupagamaH / tathAhi / etAni padAni smAritArtha saMsargajJAnapUrvakANi AkAGkSAdimadAptoktapadatvAt gAmabhyAjetipadakadambakavat iti jJAnAvacchedakatayA saMsargasiddhiranumAnAdeva bhavati iti padapakSakAnumAnena zabdo na pramANAntaram / artha pakSakAnumAne sAkSAdeva saMsargasiddhiH / evaM hi tt| ete padArthoM mithaH saMsargavantaH AkAGkSAdimatpadakadambaka smAritatvAt gAmabhyAja iti smAritapadArthavat iti / evamupamAnamapi na pramANAntaram / tathAhi / gavayapadaM sapravRttinimittakam sAdhupadatvAt ityanumAnenaivAtrApi nirvAha: ( ta0 va0 pR0 98 ) ( nyA0 si0 dI0 pR0 22 ) / pratyakSamanumAnaM ceti pramANadvayameveti bauddhA AItAca manyante / laukikam ArSaM ceti dvividhaM pramANamiti sAMkhyA manyate / tatra laukikam pratyakSAnumAnAptavacanAni / ArSam vijJAnam / pratyakSaM For Personal & Private Use Only Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| . zabdazceti pramANe iti zrImadAnandatIrthabhagavatpAdAcAryAH prAhuH / etanmate tvanumAnaM zrutyanusAritvena pramANam na tu svAtatryeNeti bodhyam / mAnuSadaivabhedena dvividhaM pramANam ( yAjJa0 2 / 116) iti vyavahArazAstrajJA AhuH / pratyakSamanumAnaM zAbdaM ceti manvAdayaH AhuH / atra alaukike viSaye vedo brahmasUtraM bhagavadgItA zrImadbhAgavatamiti pramANacatuSTayamiti vAllabhA manyante / pratyakSamanumAnamAptavacanamiti trINi pramANAni iti sAMkhyA yogino mAyAvAdivedAntinazcAhuH / tatra sAMkhyapAtaJjalamAyAvAdimate antaHkaraNavRttInAM pauruSeyacittavRttiprakAzarUpabodhe kAraNatvam / antaHkaraNavRttiSu ca jJAnatvAropeNa tatkaraNatvamindriyANAm iti vivekaH (sAM0 pra0 bhA0) (pAta0 sU0 ) / pratyakSAnumAnopamAnAni trINi iti naiyAyikaikadezina AhuH / pratyakSAnumAnopamAnazabdAzcatvAri pramANAni iti gautamapradhAnA naiyAyikA AhuH / - zabdAtpratyemi iti vilakSaNapratIteAptinirapekSAdAkAGkSAdijJAnAdutpattaH tatkaraNatayA zabdasyAtiriktaM prAmANyaM siddhyati iti naiyaayiksiddhaantH| tatra zabdasya svatantraprAmANyamuktam AptopadezasAmarthyAcchabdAdarthasaMpratyayaH (gau0 2 / 152 ) iti / pratyakSAnumAnopamAnazabdA arthApattizceti pazca pramANAni iti prAbhAkarA AhuH / pratyakSAnumAnopamAnazabdA arthApattiranupalabdhizceti SaT pramANAni ityapare bhaTTA vedAntibhedAzcAhuH / saMbhavaitihye apyatirikte pramANe iti paurANikA AhuH / ceSTApyatiriktaM pramANam iti tAtrikA amanyanta ( tA0 ra0 zlo0 8-11) (si0 ca0 1 pR0 20 ) / anubhUtirapi pramANam iti prAbhAkarA AhuH / kecittu zakunalipyAdikamapi pramANAntaramicchanti / upakramonumAnameva nAtiriktaM pramANam iti (pra0 pa0 pR0 5) (pra. ca0 pR0 44 ) / 2 pramA ( yathArthajJAnam ) / yathA svataH prAmANyam parataH prAmANyam ityAdau pramANapadArthaH pramA / 3 satyavAdI / 4 iyattA / 5 pricchedH| 6 hetuH / 7 pramAtA ( medinI0 ) / 8 viSNuH ( viSNusa0 ) / For Personal & Private Use Only Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 557 nyaaykoshH| 557 pramANAntaram--( svatantraM pramANam ) yadasAdhAraNaM sahakAri samAsAdya mano bahirgocarAM pramA janayati tat / yathA pratyakSa indriyaM pramANAntaram / saMzayasvapnau tu na prame iti na nidrAdeH pramANAntaratvam (ci0 2 pR0 35 ) ( ku0 TI0 4 ) / pramAtA-1 yasyepsAjihAsAprayuktasya pravRttiH saH (vAtsyA0 11111 prastAvanA0 ) / sa ca pramAtA AtmA (prazasta0 pR0 26 ) / yathA caitro ghaTaM praminotItyAdau caitraH prmaataa| atra pramAtRtvaM ca pramAsamavAyitvam / etaccAkAraNatvepi pramAyA Izvarasya siddham ( ku0 TI0 4 / 5 ) / atredaM bodhyam / pramAtA svatantraH / svAtantrayaM ca kArakaphalopabhoktRtvam (nyA0 vA0 1 pR0 9 ) iti / 2 zuddhacetano vRttisAkSI pramAtA iti sAMkhyA aahuH| mAyAvAdinastu antaHkaraNavRttipratibimbitam tadavacchinnaM vA caitanyameva pramAtA ityAhuH ( vaac0)| pramAtvam-tadvati tatprakArakajJAnatvam (gau0 vR0 1 / 1 / 4 ) / tadvati tadvaiziSTyajJAnatvaM vA ( ci0.1 prAmA0 pR0 170) / AdyalakSaNe daladvayasyArthazca tadvanniSThavizeSyatAnirUpitatanniSThaprakAratAzAlyanubhavatvam (ta0 pra0 kha0 1 pR0 14) (vaaky0)| vastutastu tadvatItyatrAvacchinnatvameva saptamyarthaH / anvayazcAsya vizeSyitAsaMbandhena tatprakArakatve / tathA ca vizeSyitAsaMbandhena tadavacchinnA yA tatprakAritA tacchAlyanubhavatvaM tatpramAtvam iti phalitam / idamatratatprakArakam iti pratItyA vizeSyasyApi vizeSyitAsaMbandhena tatprakAritAyAmavacchedakatvAt lakSaNasamanvayaH / raGgarajatayoH * imau rajataraGgau iti viparItabhrame ca rajatAvacchinnaM na rajatatvaprakArakatvam api tu raGgAvacchinnam iti na tatrAtivyAptiH ( mU0 ma0 prAmA0 siddhAnta0 pR0 403 ) / athavA vizeSyatAvacchedena taddharmAvacchinnaprakAritAsaMbandhena taddharmavattvam / vizeSyatAsaMbandhena tadviziSTatve sati tadvattvam / vizeSyatAsaMbandhena tadvadavacchinnA yA prakAritA tacchAlyanubhavatvamiti vA ( mU0 ma0 1 ) / tAtrikAstu tadvadvizeSyakatvAvacchedena tatprakArakatvam / tena vahniguJjayorguJjAvagAhi For Personal & Private Use Only Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 nyaaykoshH| bhrame nAtivyAptiH ityAhuH (nyA0 ma0 kha0 4 pR0 34) (ma0 pra0 4 pR0 69) / yadvA tatsaMbandhAnuyogivizeSyakatvAvacchinnatatpratiyogikasaMbandhAvacchinnaprakArakajJAnatvam / ayameva siddhAntalakSaNoktapramAtve gadAdharabhaTTAcAryANAmAzayaH iti pratibhAti / athavA vizeSyitAsaMbandhena taddharmavadavacchinnatve sati prakAritAsaMbandhena taddharmavattvam / vizeSyitAprakAritayoriva vizeSyitAprakAritAsaMbandhena vizeSyavizeSaNayorapi parasparamavacchedyAvacchedakabhAvobhyupagamyate ityabhiprAyeNedam ( mU0 ma0 1 prAmANya0 pR0 175 ) / yadyapi anyAnyapi vizeSyAvRttyaprakArakatvam agRhItagrAhitvaM vA sarvadhIyathArthatvapakSe anubhavatvajAterabhAvena smaraNAnvajJAnatvam viziSTajJAnatvaM vA ( ci0 prAmA: pR0 126 ) ityAdIni pramAtvasvarUpANi santi / etanmate nirvikalpakavyadhikaraNaprakArakajJAnayoranabhyupagamAt / tathApi tAni mImAMsakAdimatoktarItyA na svato grAhyANi iti nAtrodAhRtAni / vizeSyAvRttyaprakArakatvAdevizeSaNasya prAganupasthitau tadvaiziSTayasya jJAtumazakyatvAt / atredaM bodhyam / tadvati tatprakArakajJAnatvam tadvati tadvaiziSTayajJAnatvaM veti pramAtvadvayaM ca niSkampapravRttyupayogi mImAMsakamate svato grAhyaM ca bhavati ( ci0 prAmA0 pR0 170 ) iti |andhigtaarthgraahitvN pramAtvam iti mImAMsakA aahuH| tacca svasamAnAdhikaraNasvAvyavahitapUrvavartisvasamAnAkArajJAnaviSayaviSayakatvam iti niSkarSaH ( ku0 4 TI0 ) (mU0 ma0 prAmA0 pR0 170 ) / yathA satyarajate idaM rajatam iti jJAnasya pramAtvam / yathA vA ghaTe ayaM ghaTaH iti jJAnasya pramAtvam / prAbhAkaramate sarvajJAnAnAM yathArthatvAt tatprakArakajJAnatvameva pramAtvam (ci0 1 prAmA0 ) (ta0 pra0 kha0 4 pR0 133 ) (nyA0 ma0 4 pR0 35) / athAtra prasaGgAtprAmANyavAdaH pradarzyate / paramakAruNikamunipraNItAyAmaSTAdazavidyAsthAneSvabhyarhitatamAyAM niHzreyasaprayojikAyAmAnvIkSikIvidyAyAM prakSAvatpravRttyarthaM pramANaprameyasaMzaya0 tattvajJAnAnniHzreyasAdhigamaH ... (gauta0 sU0 11111) iti sUtreNa pratipAditAnAM SoDazapadArthAnAM For Personal & Private Use Only Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 559 madhye prathamoddiSTasya pramANasyAdhIna itareSAM nizcaya iti pramANatattvanizcaya AvazyakaH / sa ca pramAtvanizcayaM vinA na bhavatIti pramAtvanizcayopAya idAnI cintyate (ci0 1 prAmA0 pR0 114-117 ) / atra vipratipattiH pramAtvaM svato grAhyaM parato vA iti / anyatra tvevaM vipratipattayaH pradarzitAH / jJAnaprAmANyaM tadaprAmANyAgrAhakayAvajjJAnagrAhakasAmagrIgrAhyam na vA iti / tajjJAnaviSayakajJAnAjanyajJAnagrAhyam na vA iti / svAzrayagrAhakeNa gRhyata eva na vA iti / svAzrayeNa gRhyata eva na vA iti / ghaToyam iti jJAnaprAmANyametajjJAnagrAhyam na vA iti / etajjJAnagrAhakamAtragrAhyam na vA iti ( ci0 1 prAmA0 pR0 121-126) / jJAnapramAtvasya svato grAhyatvaM ca svata eva (svakIyebhya eva) svajanakasAmagrI svajanyapratyakSasAmagrI svajanyajJAtatAliGgakAnumitisAmanI etadanyatamajJAnagrAhakasAmagrIgrAhyatvam / atra svajanya iti padadvayaM krameNa svapratyakSasya jJAtatAyAzca vizeSaNam / paJcamyA janyatvamarthaH (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 126) / gurubhaTTamurArimizrANAM matatrayasAdhAraNaM svatastvaM ca tadaprAmANyAgrAhakayAvajjJAnagrAhakasAmagrIprAhyatvam (ta0 dI0 prAmA0 pR0 34 ) ( ta0 kau0 pR. 18) / tadarthastu jJAnaniSThAprAmANyAvAhikA yAvatI jJAnagrAhikA sAmagrI indriyasaMnikarSaparAmarzAnuvyavasAyAdirUpA tajjanyagrahaviSayatvam / sa ca prahaH (prAthamikajJAnagrahaH ) gurumate vyavasAyaH / bhaTTamate jnyaattaalinggkaanumitiH| murArimizramate anuvyavasAyaH (nIla0 prAmA0 pR0 35) / tattaddharmaprakArakajJAnagrAhakasAmagrIjanyagrahatvavyApakaviSayitApratiyogitvam iti niSkarSaH / idameva jJaptau svatastvamityucyate (nIla0 pR0 34) (si0 ca0 pR0 33 ) / yayA kAraNasAmagryA jJAnaM gRhyate tayaiva tadgataM pramAtvamapi gRhyata iti spaSTArthaH / atra trINi matAni krameNoktAni / tathAhi / jJAnagrAhakaM ca sarvamate ghaTamahaM jAnAmi ityAkArakameva jJAnaM bhavati / jJAnasya svasyaiva svaprAmANyaviSayakatayA svajanakasAmagryeva svaniSThaprAmANyanizcAyikA bhavati iti gurava aahuH| svottaravartisvaviSayaka For Personal & Private Use Only Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 nyaaykoshH| laukikapratyakSasya svaniSThaprAmANyaviSayakatayA svajanyakhaviSayakapratyakSasAmagrI svaniSThaprAmANyanizcAyikA bhavati iti mizrA AhuH / jJAnasyAtIndriyatayA pratyakSAsaMbhavena svajanyajJAtatAliGgakAnumitisAmagrI svaniSThaprAmANyanizcAyikA bhavati iti bhaTTA AhuH (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 126) / tadaprAmANyAgrAhaketyatra padaprayojanamittham / naiyAyikamate pramAtvamanumAnena idaM jJAnaM pramA ityAptavAkyena ca gRhyate iti siddhasAdhanam / tadvAraNAya yAvat iti vishessnnm| anumAnaM tu idaM jJAnaM pramA samarthapravRttijanakatvAt iti / vastutastu yAvat iti grahasya vizeSaNam / tathA ca jJAnagrAhakasAmagrIjanyayAvagRha viSayatvam iti phalitam / idaM jJAnamapramA iti jJAnena vyavasAyaniSThaprAmANyAviSayIkaraNAt bAdhAkhyo doSaH / tadvAraNAya aprAmANyAgrAhikA iti vizeSaNaM dattam / tathA ca tAdRzajJAnasAmagryAH sAdhyakoTyaniviSTatvAt tayA prAmANyasyAgrahaNepi na bAdhaH iti bhAvaH / jJAnaniSThAprAmANyetyatra jJAnaM tu yAdRzaM prAmANyaM prakRtAnumitAvuddezyaM tAdRzaprAmANyAzrayaH iti vijJeyam / tena idaM jJAnamapramA ityanuvyavasAyaniSThaprAmANyagrAhakasyAprAmANyAgrAhakatvAbhAvepi na svatastvahAniH ( ta0 dI0 ) ( nIla0 prAmA0 pR0 35 ) / prAmANye svatastvaM nAma yAvatsvAzrayaviSayakajJAnagrAhyatvam / prAmANyAzrayaviSayakajJAnaM ca svaprakAzaM tadeva iti gurava AhuH / jJAnagrAhakAtiriktAnapekSatvam yAvatsvAzrayAnumitigrAhyatvam / prAmANyAzrayAnumitiotatAliGgakA samarthapravRttiliGgakApi iti bhaTTA AhuH / mizramate svatastvaM ca prAmANyagrahapratibandhakAbhAvakAlInayAvatsvAzrayAnuvyavasAyagrAhyatvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 132 ) (ma0 pra0 prAmA0 pR0 70) / prAmANyagrahapratibandhakAbhAvakAlInaprAmANyAzrayIbhUtajJAnagrAhakasAmagrIgrAhyatvaM vaa| athavA vijJAnasAmagrIjanyatve sati tadatiriktahetvajanyatvam / idaM svatastvaM ca murAribhaTTAnAM mate utpadyate (ku0 1) (sarva0 pR0 283 jaimi0) (ta0 bhA0) (si0 ca0 pR0 34 ) / utpattau prAmANyasya svatastvaM nAma kAryakAraNAdeva kAryeNa sahotpattiH ( atharvabhASya0 pR0 12 ) For Personal & Private Use Only Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 / 561 mAyAvAdino vedAntinastu doSAbhAve sati yAvatsvAzrayagrAhaka sAmagrIgrAhyatvaM svatastvam / yadvA yAvatsvAzrayagrAhakagrAhyayogyatvaM svatastvam ityAhuH / etanmatepi pramAtvaM svata evotpadyate jJAyate ca / tathAhi / pramAtvam jJAnasAmAnya sAmagrI prayojyam / na tvadhikaM guNamapekSate / pramAmAtrenugataguNAbhAvAt / nApi pratyakSapramAyAM bhUyovayavendriyasaMnikarSaH / rUpAdipratyakSe AtmapratyakSe ca tadabhAvAt / satyapi tasmin pItaH zaGkhaH iti pratyakSasya bhramatvAcca / ata eva na salliGgaparAmarzAdikamapyanumityAdipramAyAM guNaH / asalliGgaparAmarzAdisthalepi viSayAbAdhenAnumityAdeH pramAtvAta / asminmate svato grAhyatvaM ca doSAbhAve sati yAvatsvAzrayagrAhakasAmagrI - prAhyatvam / tathAhi svAzrayaH vRttijJAnam / tagrAhakam sAkSijJAnam / tena vRttijJAne gRhyamANe tadgataM prAmANyamapi gRhyate / na caivaM prAmANyasaMzayAnupapattiH / tatra saMzayAnurodhena doSasyApi sattvena doSAbhAvaghaTitasvAzrayagrAhakAbhAvena tatra prAmANyasyaivAgrahAt iti ( vedA0 pa0 anupalabdhipari0 pR071) / yadvA yAvatsvAzrayagrAhaka grAhyatva yogyatvaM svatastvam / saMzayasthale prAmANyasyoktayogyatAyAH sattvepi doSavazenAgrahAt na saMzayAnupapattiH iti / aprAmANyaM tu na jJAnasAmAnya sAmagrIprayojyam / pramAyAmapyaprAmANyApatteH / kiM tu doSaprayojyam / nApyaprAmANyam yAvatstrAzrayagrAhakaprAhyam / aprAmANyaghaTakatadabhAvatvAdervRttijJAnAnupanItatvena sAkSiNA prahItumazakyatvAt / kiMtu visaMvAdipravRttyAdiliGgakAnumityAdiviSayaH iti parata evAprAmANyamutpadyate jJAyate ceti ( vedAntapa0 anupalabdhiparicchedaH pR0 71 - 72 ) / tatra pramAtvaM svatogrAhyamiti vadatAM mImAMsakAnAmayamAzayaH / yathA dUrAtpratyakSeNa indriyeNa jalAdi - jJAne jAte tatra svata eva yathArthajJAnatvarUpaprAmANyamavadhArya jalArthI pravartate / jJAnagrahe tadvataprAmANyasyApi mahAtpramAtvasya svatastvamupapadyate ( ta0 kau0 prAmA0 pR0 18 ) iti / anyatra cetthamuktam / mImAMsakamate prAmANyasya svatastvaM dvividham utpattau jJaptau ceti / tatra utpattau svatastvaM nAma jJAnakaraNamAtrajanyatvam / yena jJAnaM jAyate tenaiva tadgataM 71 nyA0 ko 0 I For Personal & Private Use Only Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 nyaaykoshH| prAmANyamapi jAyata iti / jJaptau svatastvaM nAma jJAnagrAhakamAtragrAhyatvam / yena jJAnaM gRhyate tenaiva tadgata prAmANyamapi gRhyata iti / naiyAyikamate paratastvamapi dvividham utpattI jJaptI ceti / tatra utpattau paratastvaM nAma jJAnakAraNAtiriktakAraNajanyatvam / jJaptau paratastvaM nAma jJAnagrAhakAtiriktagrAhyatvam iti vastusthitiH (pra0 ca0 pari0 1 pR0 45 ) / mImAMsakAzca trayo mitho vipratipannAH / prabhAkarAparanAmakA guravaH tutAtAkhyA bhaTTAH murArinAmakA mizrAzceti / tatra gurUNAM matam jJAnasya svaprakAzarUpatvAttajjJAnaprAmANyaM tenaiva gRhyate iti / bhaTTAnAM mataM ca jnyaanmtiindriym| jJAnajanyA jJAtatA prtykssaa| tayA ca jnyaanmnumiiyte| atrAnumAnaM tu ghaTo ghaTatvavadvizeSyakaghaTatvaprakArakajJAnaviSayo ghaTatvaprakArakajJAtatAvattvAt yannaivaM tannaivam iti (nIla0 prAmA0 pR0 35) / murArimizramataM tu anuvyavasAyena jJAnaM gRhyate iti / sarveSAmapi mate tajjJAnaviSayakajJAnena tajjJAnaprAmANyaM gRhyte| viSayanirUpyaM hi jJAnam / ato jJAnavittivedyo viSayaH (mu0 gu0 ) iti / tadarthazca viSayanirUpyaM viSayajJAnajanyasAkSAtkAraviSayIbhUtam iti (ma0 pra0 pR0 69) / idamatra tattvam / gurumate ghaTatvena ghaTamahaM jAnAmi ityAdyAkArakaM vyavasAyAtmakameva sarva jnyaanm| tacca svaprakAzam / mitimAtRmeyaitatrayaviSayatvAtripuTItyucyate / svaprakAzasAmarthyAdeva svAtmAnamiva svavRttiprAmANyaM svata eva gRhNAti iti / bhaTTamate ayaM ghaTaH iti jJAnAnantaraM ghaTe jJAtatAnAmakaM phalaM bhavati / tato jJAto ghaTaH iti pratyakSam / pazcAttayA jJAtatayA jJAnamAtrasyAtIndriyatvAjjJAnaM tanniSThaprAmANyaM cAnumIyate iti / mizramate ca ayaM ghaTaH ityAkArakajJAnAnantaraM ghaTatvena ghaTamahaM jAnAmi iti jnyaanvissyklaukikmaansmutpdyte| tena prAmANyasya grahaNam / ghaTamahaM jAnAmi ityanuvyavasAyastu ghaTaM ghaTatvaM samavAyaM ca viSayIkurvannAtmani prakArIbhUtaghaTamAtmAnaM tatsaMbandhIbhUtavyavasAyaM viSayIkaroti / evaM purovRttiprakArasaMbandhasyaiva ( purovartini yaH prakArasaMnbadhaH taddhaTitasyaiva ) pramAtvapadArthatvena svata eva prAmANyaM gRhNAti ( nIla0 ) (si0 ca0 For Personal & Private Use Only Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 563 pR034)| atrAyamAzayaH / naiyAyikA api anuvyavasAye vizeSyatvaprakAratvayorbhAnamaGgIkurvanti / purovartinaM ghaTatvena jAnAmi ityAkArakasyaivAnuvyavasAyasya tairaGgIkArAt / paraMtu purovartini ghaTAdau ghaTatvAdirUpaprakArasaMbandhabhAnaM naanggiikurvnti| atastatra prakArasaMbandhabhAnasya vyavasthApane kimapi nAvaziSTam iti prAmANyasya bhAnaM na sidhyati / anupasthitayorapi vizeSyatvaprakAratvayorbhAnasya sarvasaMmatatvAt iti ( nIla0 prAmA0 pR0 36) / prAbhAkarAzcetthamAhuH / jJAnasya pratyakSatvameva / pramAtvaM svata eva gRhyate / pramAtvAzrayIbhUtaM yat jJAnam tat yayA kAraNasAmagryA Atmamana:saMnikarSaH indriyaviSayasaMnikarSaH ityAdikayA janyate tadvRttipramAtvamapi tayaiva sAmagryA gRhyate / tathAca svaprakAzameva jJAnam / atra vyutpattiH / svaM prakAzate bhAsate yatra tat iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 128 ) / yathA nyAyanaye ghaTajJAnaM ghaTaviSayakatvAdbhUTaprakAzam / yathA vA IzvarajJAnaM svaviSayakatvAtsvaprakAzamapi ( anyathA tajjJAnasya sarvaviSayakatvaM na syAt ) tathA gurumate sarvameva jJAnaM svaviSayakatvAtsvaprakAzameva (ma0 pra0 pR0 67 ) / tathA ca ayaM ghaTaH iti jJAnam yathA ghaTAdikaM viSayIkaroti tathA svAtmAnaM svasvarUpam svasyAdhikaraNam AtmAnaM ca viSayIkaroti / jJAnasya ghaTAdiviSaya svasvarUpa AtmarUpAdhikaraNa etatrayaviSayatvAdeva sarvameva jJAnam ghaTamahaM jAnAmi ityAkArakameva / itthaM sarvasya vyavasAyasyAnuvyavasAyAtmakatve ca jJAnasya mitimAtRmeyaviSayakatvAt tripuTIpratyakSatA iti prvaadH| tadarthazca jJAnasya sarvasya jJAnasya / mitiH jJAnam / mAtA aatmaa| meyam ghaTAdi / tadviSayakatvAt mitimAtRmeyAnAM jJAnasyaikasAmagrIkatvAt / tripuTI trayANAM puTAnAM samAhAratripuTI / mitimAtRmeyaviSayA tatpratyakSatA iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 128-129 ) / tathA ca svaprakAzamahimnA svamiva svaprAmANyamapi siddhyati (viSayIbhavati ) ityAhuH ( nyA0 ma0 4 pR0 33-34) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 128 ) ( ma0pra0 pR0 69 ) / svasminsvaviSayakatvaM svIkriyate iti bhAvaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 130) / For Personal & Private Use Only Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 nyaaykoshH| svaprakAzatvarUpajJAnasvabhAvena yathA tenaiva jJAnena tadeva siddhyati tathA tadgataM tatprakArakatvarUpaM prAmANyamapi siddhyati ityarthaH ( ma0 pra0 pR0 68) / bhaTTAstu jJAnaM tAvatsvaviSaye jJAtatAkhyaM phalaM janayati iti nirUDham / tayaivAnumeyaM jJAnam / tathA ca jJAtatayA jJAnAnumitirjAyamAnA prAmANyamapi viSayIkaroti ityAhuH / svaviSaye ityasya jJAnaviSaye ghaTAdAvityarthaH / jJAto ghaTaH iti pratIteqhatatAkhyaM phalaM janyate iti bodhyam / asyAM pratItau jJAnaM nimittakAraNam / ghaTAdikaM smvaayikaarnnm| asamavAyikAraNaM tu nApekSitam / bhAvakAryasya sAsamavAyikAraNakatvam / iti niyamasya bhaTTairanaGgIkarAt iti / jJAnaM na pratyakSam / anavasthApatteH / kiMtu anumitigrAhyameva iti bhaTTamatam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 129) / anumAnaM tu ghaTo jJAnavAn jJAtatAvattvAt iti (ma0 pra0 pR0 67 ) / tadarthazca jJAtatayA ghaTo jJAnavAn jJAtatAvattvAt ityAdinA jJAnavidheyakAnumitirjAyamAnA ghaTatvavati ghaTatvaprakArakatvarUpaM prAmANyamapi viSayIkaroti ( ta0 pra0 kha0 4 mR0 130 ) iti / ghaTo ghaTatvaprakArakajJAnavizeSyaH ghaTatvaprakArakajJAtatAvattvAt ityanena ghaTe ghaTatvaprakArakajJAnavizeSyatvAnumitirjAyamAnA ghaTavizeSyakaghaTatvaprakArakatvaM jJAnepi viSayIkaroti / tayoH samAnavittivedyatvAditi bhAvaH (ma0pra0 pR0 67 ) / murArimizrAstu tadvadvizeSyakatve sati tatprakArakatvaM prAmANyam / tacca ghaTamahaM jAnAmi iti prathamAnuvyavasAyenaiva gRhyate / tathAhi ghaTatvavAMstAvat ghaToyam iti vyavasAyenopanItaH ( manasA saha saMnidhApitaH ) / ataH tadvadvizeSyakatA saMsargarUpA jJAnena manasA gRhyate / vizeSaNasya pUrvamupasthitatvAt / evam ghaTatvamapi vyavasAyenaivopanItam / ataH tatprakArakatA viSayatAvatsugrahA ityubhayasyaikagraheNa gRhItaM prAmANyam ityAhuH ( nyA0 ma0 4 pR0 33 -34 ) ( ma0 pra0 ) / naiyAyikAstu parataH anumAnAdinA jJAnasya prAmANyaM grAhyam utpAdyaM ceti vadanti / atrAyamarthaH / dvitIyAnuvyavasAyena prAmANyaM gRhyate / tathAhi . prathamaM ayaM ghaTaH iti jJAnam / tataH jJAnajJAnatve iti nirvikalpakam / For Personal & Private Use Only Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 565 tataH ghaTamahaM jAnAmi ityanuvyavasAyaH / tato vyavasAyasya naSTatvAt punaH ghaToyam iti vyvsaayH| tatazca ghaTamahaM jAnAmi ityanuvyavasAyaH / tena prAmANyaM gRhyate iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 131 ) / naiyAyikAnAmayaM bhAvaH / prAmANyasya svato Ahe anabhyAsadazotpannajJAne tatsaMzayo na syAt / jJAnagrahe prAmANyanizcayAt / anizcaye vA na svataH prAmANyagrahaH / jJAnAgrahe dharmijJAnAbhAvAt na sNshyH| anabhyAsadazotpannam prAmANyavyApyavattAnizvayakAlInam / tatsaMzayaH idaM pramA na vA iti prAmANyasaMzayaH (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 189) / ayaM bhAvaH / na ca saMzayasthale jJAnagrahopi ( prAmANyAzrayajJAnasya vizeSyasya graha eva) nAsti iti vAcyam / jJAnAgrahe jJAnadharmikaprAmANyatadabhAvakoTikasaMzayAnupapatteH / saMzaye dharmijJAnasya hetRtvAt (ci0 1 prA0 pR0 188-189) ( ta0 kau0 pR0 18 ) iti / yadi mImAMsakAH pramAtvasya svato grAhyatvaM svIkuryustadA anabhyAsadazAyAM ( prAthamikajalajJAnagrahottaradazAyAm ) tanmate prAmANyasaMzayAnupapattiH / tathAhi / jJAnagrahAnantaram kiMcijjAtaM me yajjalajJAnam tat pramA na vA iti prAmANyasaMzayo lokenubhavasiddhaH / sa na syAt / tanmate jJAnagrahe pramAtvasyApi nizcitatvena tatsaMzayAyogAt iti / ataH parata eva. anumAnAdinA pramAtvamavazyaM grAhyam ( ta0 kau0 pR. 18) iti / paratastvaM ca jJAnasAmAnyagrAhakAtiriktagrAhyatvam / IdRzaparatastvaM jJaptI kacit dvitIyAnuvyavasAyamAdAya / kacittu anumAnamAdAya bodhyam / tathAhi / paraMto grahaNe .pramANamanumAnam / tacca vimatA pramA jJAnahetvatiriktahetvadhInA kAryatve sati tadvizeSatvAdapramAvat ( sarva0 pR0 282 jaimi0 ) iti / tathA ca dvitIyAnuvyavasAyena kvacitlAmANyagrahe gha prAmANyarUpasAdhyaprasiddhAvanumAnamapi prAmANyagrAhakam / tadyathA idaM puruSajJAnam pramA karAdimapi puruSajJAnatvAt saMpratipannavat / yadvA yannaivaM tannaivam iti vytirekii| tadarthazca idam dvitIyAnumAnenAgRhItaprAmANyakam puruSajJAnaM pramA ( puruSatvavadvizeSyakatve sati puruSatvaprakArakatvavat ) For Personal & Private Use Only Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / . karAdimati karAdimadvizeSyakatve sati puruSatvaprakArakajJAnatvAt saMpratipannavat dvitIyAnuvyavasAyena gRhItaprAmANyakapuruSajJAnavat iti / yadvA yanna puruSatvavati puruSatvajJAnam tanna karAdimati puruSatvajJAnam / yathA sthAnI puruSatvabhramaH iti vyatirekI ( nyA0 ma0 pR0 35 ) ( ta0 pra0 kha04 pR0 132 ) ( ma0pra0 4 pR0 71 ) / atra ca paratastvaM dvividham / jJaptau paratastvam utpattau paratastvam / atra prAmANyasya parata utpattikatvaM ca jJAnasAkSAdvibhAjakopAdhyavacchinnakAryatApratiyogi kakAraNatAnirUpitakAryatAvattvam (mU0 ma0 prAmA0 ) / AdyaM yathA prathamajalajJAnAnantaraM pravRttau satyAM jalalAbhe sati pUrvotpannajJAnaM pramA samarthapravRttijanakatvAt yatpramA na bhavati tatsamarthapravRttijanakaM na bhavati yathA apramA (jalabhramaH ) iti vyatirekiNAnumAnenAnabhyAsadzApannajJAne pramAtvaM nizcIyate iti / anabhyAsadazApanna prAthamikajalAdijJAne jAte tatra prAmANyasaMzaye satyapi puruSaH pravartate iti vizeSotra draSTavyaH ( ta0 kau0 pR0 18 ) / atredaM bodhyam / prathamaM jalajalatvayornirvikalpakam / tataH idaM jalam iti viziSTajJAnam / tata icchA / tataH pravRttiH / tadanantaraM jalanAbhaH ( si0 ca0 ) iti / abhyAsadazApannajJAneSu dvitIyatRtIyAdijalAdijJAneSu tu pravRtteH pUrvamapyanvayavyatirekiNApi pUrvajJAnadRSTAntena tatsajAtIyatva liGgena prAmANyamavadhAryate / tadyathA dvitIyAdijalajJAnaM pramA samarthapravRttijanakajAtIyattrAdAdyajalajJAnavat ( ta0 kau0 pR0 18 ) ( nIla0 ) iti / dvitIyaM utpattau paratastvaM tu pramAyA guNajanyatvarUpam / tadyathA pratyakSapramAyAM vizeSaNavadvizeSyasaMnikarSAtmaka guNajanyatvam / athavA bhUyovayavAvacchedenendriyasaMnikarSAtmakaguNajanyatvam / evamanumitau vyApakavata vyApyavattAjJAnarUpaguNajanyatvam upamitau yathArthasAdRzyajJAnAtmaka guNajanyatvam zAbdabodhe ca yathArthayogyatAjJAnarUpaguNajanyatvaM yathArthavaktavAkyArthajJAnarUpaguNajanyatvaM vA utpattI paratastvam ityAdyUhanIyam (nIla0 pR0 37 ) ( ma0pra0 4 pR0 73 ) / atrAyaM saMgrahaH / pramANatvApramANatve svataH sAMkhyAH samAzritAH / naiyAyikAste parataH saugatA 566 For Personal & Private Use Only Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 567 nyaaykoshH| zvaramaM svataH // prathamaM parataH prAhuH prAmANyaM vedavAdinaH / pramANatvaM svataH prAhuH paratazcApramANatAm // (sarva0 pR0 279 jaimi0 ) iti / evam naiyAyikamate apramAtvamapi parata eva anumAnAdinA gRhyate utpadyate ca (ci0 1 prAmA0 ) ( ta0 dI0 pR0 37 ) ( si0 ca0 ) iti / atrAnumAnAdinaivApramAtvaM gRhyate ( anumIyate ) / tatra hetuH purovartini prakArAbhAvasya vyavasAyenAviSayIkaraNAt / tathA ca pratyAsatterabhAvAdapramAtvasyAnuvyavasAyena grahaNaM na bhavati iti bhAvaH / atrAnumAnaprayogastvittham / idaM jJAnamapramA visaMvAdipravRttijanakatvAt yannaivaM tannaivaM yathA pramA (nIla0 prAmA0 pR0 37 ) iti / evaM ca anumAnAdigrAhyatvAdapramAyA jJaptau paratastvam iti bodhyam / tathA apramAyAH pittamaNDUkavasAJjanacAkacakyadUratvAdidoSajanyatvAdutpattAvapi paratastvamiti bodhyam ( si0 ca0 ) / atra pittadUratvAdidoSonanugatopyanvayavyatirekAbhyAM heturbhavati iti vijJeyam (ma0pra0 prAmA0 pR0 73 ) / pramAdaH- ( doSaH ) 1 pUrva kartavyatayA nizcitepyakartavyatAdhIH / evaM vaiparItyepi ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / sA ca pUrvamakartavyatayA nizcitepi . kartavyatAdhIH / yathA pramAdAtkurvatAM karma ityAdau / 2 kartavye akartavya tvadhiyA tato nivRttiH akartavye kartavyatvadhiyA tatra pravRtti pramAdaH iti kecidAhuH ( vaac0)| 3 anavadhAnatA iti kAvyajJA AhuH ( amrH.)| 4 paJcasamitiguptiSvanutsAhaH ( sarva0 saM0 pR0 76 AI0 ) / samAdhisAdhanAnAmabhAvanaM pramAdaH ( sarva0 saM0 pR0 355 paatnyj0)| pramitatvam-pramAviSayatvam / yathA ghaTe sa ghaTaH asti iti jJAnaviSayatvam / yathA vA sthAvarajaGgamAtmakasya sarvasya jagataH pramitatvam / kacit svavizeSyakapramAprakAratvam ( ga0 bAdha0 ) / 2 parimitatvam / yathA pramitAstaNDulAH ityAdau / For Personal & Private Use Only Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 nyaaykoshH| pramitiH-pramAdavadasyArthInusaMdheyaH ( ku0 TI0 4 / 5 ) / prameyam-1 [ka] yorthaH tattvataH pramIyate tatprameyam (vaatsyaa01|1|1 prastAvanA ) / yathA ghaTapaTAdi sarvaM jagatprameyam / atra prameyatvaM ca - IzvarIyapramAviSayatvam ( ta0 dI0 2 ) / taJca kevalAnvayi / sarvasyApi jagata IzvarajJAnarUpapramAviSayatvAt ( nyA0 m0)| sAmAnyataH pramAviSayatvaM vA prameyatvam / mAyAvAdimate vizuddhaM caitanyameva prameyam / [kha] saMsArahetumithyAjJAnaviSayaH mokSahetudhIMviSayo vA / yathA Atma zarIrAdi prameyam / nyAyanaye dvAdazavidhaM prameyam / AtmA zarIram : indriyam arthaH buddhiH manaH pravRttiH doSaH pretyabhAvaH phalam duHkham apavargazca ( gau0 1 / 1 / 9 ) iti / atra prameyatvaM ca tattvajJAnaniyAmakatAvacchedakam iti jJeyam / 2 paricchedyam / 3 avadhAraNaviSayaH - ( avadhAryam ) iti kAvyajJA AhuH / prayatnaH- ( guNaH ) 1 [ka] prayatnaH saMrambhaH utsAhaH iti paryAyaH (prazasta0 2 pR0 33) / sa ca manogrAhyaH (bhA0 50 zlo0 58) nirAkAra: saviSayakaH AtmamAtradharmazca iti vijJeyam / prayatnalakSaNaM ca kRtitvajAtimattvam ( vAkya0 gu0. pR0 21 ) / athavA saMskArecchAbhinnatve sati saMbandhAnavacchinnaprakAratAkatvam (la0 b0)| [kha] prayatnatvasAmAnyavAn utsAharUpaH (ta0 ko0)| tathA coktam / prayatnastvAtmadharmaH syAdutsAho bhAvanA ca saH (tA0 ra0 pari0 1 zlo0 46 ) iti / sa ca kRtirityucyate ( ta0 saM0 ) / [ga] prayatnavyavahArAsAdhAraNaM kAraNam (pra0 pra0 17 ) / yathA pacatItyAdau tibarthaH / prayatnavyavahArazca ahaM yate sa yatate ityaadivyvhaarH| sa trividhaH pravRttiH nivRttiH jIvanayoniyatnazceti (bhA0 50 zlo0150) ( vAkya0 gu0 pR0 21) / prakArAntareNa sa prayatnaH dvividhaH jIvana pUrvakaH icchAdveSapUrvakazca / tatra jIvanapUrvakaH suptasya prANApAnasaMtAna... prerakaH prabodhakAle cAntakaraNasyendriyAntaraprAptihetuH / asya jIvanasaMjJaka syAtmamanasoH saMyogAddharmAdharmApekSAdutpattiH (prazasta 0 2 pR0 33) / For Personal & Private Use Only Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ziSTaM tu jIvanayonizabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam / icchAdveSapUrvakastu hitAhitaprAptiparihArasamarthasya vyApArasya hetuH zarIravidhArakazca AtmamanasoH saMyogAdicchApekSAheSApekSAdvA utpadyate (prazasta0 2 pR0 33) / 2 phalArthibhiH prArabdhasya karmaNovasthApaJcakAntargatovasthAvizeSaH prayatnaH iti sAhityazAstrajJA AhuH (vAca0 ) / taduktam prayatnastu phalAvAptyai vyApArotitvarAnvitaH ( sA. da. pari0 6 zlo0 326 ) iti / 3 prayAsaH iti kAvyajJA AhuH / prayuktatvam-1 prayojyatvam / tacca kAraNAbhAvAtkAryAbhAvaH iti pratIti sAkSikaH svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA daNDAbhAvAdbhUTAbhAva ityAdau ghaTAbhAvAdyanvayi paJcamyarthaH prayuktatvam (mU0 ma0 1) (gau0 vR0 1112) (ga0 hetvA0 sAdhA0 pR0 24) / yathA vA padasya padAntaravyatirekaprayuktAnvayAnanubhAvakatvamAkAGkSA (ta0 saM0) ityAdau prayuktatvam ( nIla0 4 pR0 32) / 2 kacittu vyApakatvam / yathA dIdhitihetvAbhAsasAmAnyaniruktau atra vadanti iti kalpe yadviSayakanizcayasya virodhiviSayitAprayuktaH taduttaramanumitA dvayorvyatirekaH iti hetvAbhAsasAmAnyalakSaNasya nirvahnirvahnimAn ityAdau bAdhAdyavyAptyApattivAraNArthaM prathamayattukAreNa prayuktapadasya vyApakatvavAna ityarthaH sviikRtH| evaM ca prathamayattukAramate virodhiviSayakayadviSayakanizcayAvyavahitottarAnumititvavyApakaH prakRtapakSe prakRtasAdhyavaiziSTyAvagAhitva sAdhyavyApyahetuvaiziSTyAvagAhitva etadubhayAbhAvaH tattvam hetudoSatvam iti paryavasitorthaH (ga0 2 hetvA0 sAmA0 pR0 27 ) / 3 prayogakarmatvam / yathA zabdaH prayuktaH vAkyaM prayuktam ityAdau zabdavAkyayoH prayuktatvam / 4 preritatvam iti kAvyajJA aahuH| prayogaH-1 anumAnam (vai0 u0 71 / 7) / 2 udAharaNam / 3 zabdoccAraNam / tatra naiyAyikAH anumAnAGgapaJcAvayavavAkyoccAraNam yathA atrAyaM prayogaH ityAdau parvato vahnimAn dhUmAt ityAdiprayogaH ityAhuH / zAbdikAstu zabdAnAM yathAyogaM samabhivyAhRtatvenoccAraNaM 72 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 nyaaykoshH| prayogaH iti vadanti / 4 yajJAdi kriyAkalApetikartavyatAbodhakAnAM samuccayapratipAdakaH paddhatyaparaparyAyo granthaH iti yAjJikA AhuH / ' 5 uttamarNena svadravyasya vRddhyarthamadhamarNAya dAnaM prayogaH iti vyavahArajJA vadanti / 6 bhUtapretAyuccAdanasAdhanamatroccAraNAdyanuSThAnam iti tAtrikA AhuH / 7 nAyakayormelane kriyAvizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / / 8 zastrAdimocanam iti yoddhAro vadanti / prayogavidhiH-(vidhiH) [ka] prayogAvilambabodhako vidhivizeSaH / ... sa ca prayogavidhiH prayAjAdyaGgajAtavAkyaikavAkyatAmApanno darzapUrNa mAsAbhyAM svargakAmo yajeta ityaadiprdhaanvidhirevoktvkssymaannvidhitry| melanarUpazcaturthoyaM vidhiH na tu vidhyantaram (lau bhA0 TI0 pR030)| [kha] aGgAnAM kramabodhako vidhiH ( lau0 bhA0 pR0 30-31 ) / atra kramo nAma vitativizeSaH / paurvAparyarUpo vaa| tatra krame SaT pramANAni zruti-artha-pATha-sthAna-mukhya-pravRtti-ityAkhyAni iti ( lau0 bhA0 pR0 ... 31) (ma0 pra0 4 pR0 62 ) / atra uttarottaramapekSya pUrvapUrva balIyaH iti vijJeyam / TIkAyAM cetthamuktam / vitananaM vitAno vA vitatiH / tanu vistAre iti dhAtorbhAve ktiH / tathA ca bahubhiH kartRbhiyugapat kRtAnAmapi padArthAnAM vitAnavizeSo bhavatyeva na tu krmvyvhaarH| tathAca tatra prathamalakSaNasyAtivyAptiH ityarucyA lakSaNAntaramAha paurvAparyeti ( lau0 bhA0 TI0 pR0 31 ) / [ga] anuSThIyamAnapadArthAnAM kramabodhako vidhiH / yathA vedaM kRtvA vediM karoti ityAdi / atra kramastu avyavahitottaratvam ( bhATTadI0 ) / athavA avyavahitapaurvAparyam / sa ca prayogavidhiH aGgavidhyekavAkyatApannaH pradhAnavidhireva / tena krameNa ( kevalakrameNa ) padArthAnAmanuSThAnAt (ma0 pra0 4 pR0 32) (lau0 bhA0 31-33 ) / yathA agnihotraM juhoti yavAgU pacati ityAdi / atra pAThakramAdarthakramo balIyAn iti pAThakramaM parityajyArthakrama evAzrIyate / itthaM ca pUrva yavAgUpAkaH tato yavAgvAgnihotrahomaH ( ma0pra0 pR0 62 ) ( lau0 bhA0 33)|[gh] prayogaprAzubhAvabodhako vidhiH prayogavidhiH ( mI0 nyA0 pR0 37 ) / ... For Personal & Private Use Only Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prayojakatvam-1 [ka] paraMparayA ( na tu sAkSAt ) kAryajanakatvam / yathA kAzyAM maraNAnmuktirityAdI mokSaM prati kAzImaraNasya pryojktvm| atra muktau tattvajJAnasyaiva sAkSAtkAraNatvam / kAzImaraNasya tu muktA paraMparayA kAraNatvama ini tasya prayojakatvaM jJeyam ( ta0 pra0 1 mnggl0)| atredaM tttvm| yasyAnukUlatarkosti sa eva syAtprayojakaH hetuH iti / yasyAnukUlatarkAbhAvaH sonyathAsiddhaH (tA0ra0 zlo0 87-88) / atra vadanti kAraNasya yat kAraNam tasya prayojakatvam iti / atra gurucaraNAH prAhuH tanniSThAnyathAsiddhibhinnAnyathAsiddhizUnyatve sati kAryAvyavahitapUrvavRttitvam iti / [kha ] svarUpasaMbandhavizeSaH / yathA duHkhajanmapravRttidoSamithyAjJAnAnAM madhye yaduttarottaram teSAmapAye tatpUrvasyApAyAdapavargaH ityAdau paJcamyarthaH / yathA vA daNDAbhAvAdbhUTAbhAva ityAdI daNDAdyanvayI paJcamyarthaH prayojakasvam (gau0 vR0 1 / 1 / 2 ) / 2 hetutvam / tacca jJApakajJAnaviSayatvam / yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdI dhUmasya prayojakatvama (ga0 vyu0 kA0 3 pR0 87 ) / 3 vaiyAkaraNAstu hetusaMjJakakartRtvam / yathA tatprayojako hetuzca ( pA0 sU0 1 / 4 / 55 ) ityAdI ityAhuH / yathA vA dharmazAstre prayojayitA mantA karteti svarganarakaphaleSu karmasu bhAginaH / yo bhUya Arabhate tasmin phalavizeSaH ( Apasta0 sU0 2 / 11 / 29 / 1-2 ) ityAdau prayojakatvam / atra prayojakasya hantRtvam ( prA0 vi0) nirNItaM yathA nirantaravyApArAvyavadhAnena vadhaniSpAdakaH krtaa| yaH kartAraM kArayati sa prayojakaH / sopi dvividhH| tatraikaH svatopravRttaM padAti vetanAdinA vadhArthaM pravartayati / aparantu svataH pravRttameva matropAyopadezAdinA protsAhayati iti ( vAca0 ) / prayojanam -[ka] yamarthamadhikRtya pravartate tat prayojanam (gau0 1 / 1 / 24 ) / yamarthamAptavyaM hAtavyaM vAdhyavasAya tadAptihAnopAyamanutiSThati prayojanaM tadveditavyam / pravRttihetutvAt / imamarthamApsyAmi hAsyAmi veti vyvsaayorthsyaadhikaarH| evaM vyavasIyamAnorthodhikriyata For Personal & Private Use Only Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 572 nyaaykoshH| .. iti (vAtsyA0 1 / 1 / 24) / prayojanatvaM ca pravRttihetvicchAviSayatvam / . viSayatvaM ca sAdhyatAkhyaviSayatAvizeSaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 24 ) / . atra vArtikakArA AhuH / dharmArthakAmamokSaiH prayujyata iti kecit / . vayaM tu pshyaamH| sukhaduHkhAptihAnibhyAM prayujyata iti| sukhaduHkha.. sAdhanabhAvAttu sarvezcetanaM prayojayantIti / tadidaM prayojanaM nyaaysyaa| zrayaH ( nyA0 vA0 1 pR0 14 ) / [kha ] yena prayuktaH pravartate tat prayojanam / yamarthamabhIpsaJjihAsanvA karmArabhate tenAnena sarve prANinaH . sarvANi karmANi sarvAzca vidyA vyAptAH / tadAzrayazca nyAyaH pravartate ... (vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) ( ta0 bhA0 pR0.42 ) ( nyA0 vA0 1 . pR0 14) / [ga] yaduddizya pravartante puruSAstatprayojanam ( tA0 ra0 zlo0 56 ) / [gha ] sAdhyatayecchAviSayaH ( di0 1 ) / yathA sukhaM duHkhahAnizca prayojanam (ta0 dI0 ) ( ta0 bhA0 pR0 42 ) / prayojanaM dvividham / mukhyam gauNaM c| tatrAdyam sukha duHkhahAnizca / dvitIyam yAgabhojanAdikam / prayojanasya mukhyatvaM ca nirupAdhIcchAviSayatvam ( ci0 4 ) ( gau0 vR0 1 / 1 / 24 ) / itarecchAnadhInecchAviSayatvaM vaa| samAnAdhikaraNecchAjanyecchAviSayatvaM vA ( atra ajanyeti padacchedaH ) / prayojanAjanakaprayojanatvaM vA ( nyA0 si0 dI0 pR0 70 ) / prayojanasya gauNatvaM ca mukhyaprayojanecchAdhInecchAviSayatvam (gau0 vR0 1 / 1 / 24 ) / prayojanalakSaNA-nirUDhalakSaNAbhinnA lakSaNA / sA ca SaDviyA / upAdAna lakSaNA lakSaNalakSaNA gauNasAropA gauNasAdhyavasAnA zuddhasAropA zuddha sAdhyavasAnA ( sarva0 saM0 pR0 374 pAtaJja0 ) / prayojyatvam -1 pryojktvniruupktvm| 2 pryukttvvdsyaarthiinusNdheyH| pralayaH- [ka] abhAvaH ( dhvaMsaH ) (gau0 vR0 4 / 2 / 13 ) / yadhA ava.. yavAvayaviprasaGgazcaivamApralayAt (gau0 4 / 2 / 13 ) iti / yathA vA vizva sthitiprlysrgmhaavibhuutivRttiprkaashniymaavRtibndhmokssaaH| yasyA apAgalavamAtrataH (dvAda0 sto0 a0 7 zlo0 1) iti / pralayasadbhAve pramANaM For Personal & Private Use Only Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 573 ca shrutiH| sA ca dhAtA yathApUrvamakalpayat ( R0 saM0 10 / 19013) iti (si0 ca0 1 pR. 9) ( ta0 dI0 vAyuni0 pR0 10) / mImAMsakAstu saMsArapravAhasya bIjAkuranyAyenAnAditvAdanantatvAcca pralayasadbhAve mAnAbhAvaH ityUcuH (si0 ca0 1 pR0 9) / idAnIM pralayakramaH kthyte| sAkAropAsanAparivAsitacetaso yatayaste hiraNyagarbhapadavImanuprApyApavRjyante ityAgamAt brahmaNo jIvabhUtasya brAhmazatavarSaparyAptasyApavargasamaye zarIriNAM vizrAntyarthamIzvarasya saMjihArSA jAyate / tadanantaraM sarvajIvagatAdRSTavRttinirodhaH / yathA suSuptau katipayajIvAnAM yugapadadRSTavRttinirodhaH tathA pralaye sarveSAmeva jIvAnAM yugapadadRSTavRninirodho bhavati ( ta0 va0 pR0 125) / tataH AtmasaMyogato dehAdyArambhakaparamANuSu (prathamaM pRthivIparamANuSu tato jalAdiparamANuSu ca ) krmotpdyte| tataH paramANudvayavibhAgaH / tataH paramANudvayasaMyoganAzaH / tato vyaNukanAzaH / tatarUpaNukanAzaH / evaM caturaNukAdinAzakrameNa mahApRthivyAdInAM nAzaH / atra prAJcaH kacitsamavAyikAraNanAzAdravyanAzaH yathA vyaNukAdinAzaH / kacidasamavAyikAraNanAzAdravyanAzaH yathA vyaNukAdinAzaH ityaGgIcakruH / navyAstu lAghavAtsarvatrAsamavAyikAraNanAzAdravyanAzamaGgIcakruH ( si0 ca0 1 pR0 9) / itthaM teSAM nAzaH / pRthivyudakajvalanapavanAnAmapi udake sati pRthivyAH jvalane satyudakasya pavane sati jvalanasya pazcAtpavanasya ca vinAzaH iti ( 50 mA0 kAlani0 pR0 93 ) (prazasta0 pR0 6) (ta0 va0 pari0 5 zlo0 5-6 pR0 125 ) / tataH pravibhaktAH paramANavo dodhUyamAnA avatiSThante / atrocyate dodhUyamAnAstiSThanti pralaye paramANavaH iti ( bhASya-kandalI0 ) (pa0 mA0 kAlani0 pR0 93 ) / adRSTasaMskAra viziSTA AtmAna AkAzAdayazcAvatiSThante tAvantameva kAlam ( zatavarSam ) / ayameva khaNDapralayaH iti avAntarapralayaH iti cocyate (pa0 mA0 kAlani0 pR0 93) (ta0 va0 pR0 125)(ta0 dI0 ) / mahApralayAnantaraM na sRSTiH / sarvamuktau sarvotpattinimittasyAdRSTrasyApAyAtU For Personal & Private Use Only Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 nyaaykoshH| iti (pa0 mA0 pR0 93 ) / anyatra cetthamuktam / caturNAM mahAbhUtAnAM saMhAra vidhirucyate / brAhmaNa mAnena varSazanAnte vartamAnasya brahmaNopavargakAle saMsAre khinnAnAM sarvaprANinAM nizi vizrAntyarthaM sakalabhuvanAdhipatemahezvarasya saMjihIrSAsamakAlaM zarIrendriyabhUtopanibandhakAnAM sarvAtmagatAnAmadRSTAnAM vRttinirodhe sati mahezvarecchAtmANusaMyogajakarmabhyaH zarIrendriyakAraNANuvibhAgebhyaH tatsaMyoganivRttI teSAM paramANvanto vinAzaH / tathA pRthivyudakajvalanapavamAnAnAmapi mahAbhUtAnAmanenaiva krameNottarasminnuttarasmin sati pUrvasya pUrvasya vinAzaH / tataH pravibhaktAH parANavotratiSThante / dharmAdharmasaMskArAnuviddhA AtmAnastAvantameva kAlam ( prazasta0 1 pR0 6 ) / nyAyamate sa dvividhaH / khaNDapralayaH mahApralayazca / tatrAdyaH sakala kAryadravyAnAdhArakAryAdhikaraNasamayaH ( nyA0 si0 dI0 pR0 76 ) ( di0 4 pR0 189 ) / sacAgamapratipAdyaH / Agamastu nAho na rAtrirna nabho na bhUmirnAsIttamo jyotirabhUnnacAnyat iti ( di0 4 pR0 189) / dvitIyastu sakalabhAvakAryalayaH / [kha] trailokyanAzaH iti mAyAvAdina AhuH (vedA0 pari0 viSayapa0 pR0 81 ) / [ga] paurANi kAstu bhUtAdilayAdhAraH kAlavizeSaH pralayaH / sa ca caturvidhaH / nityaH naimittikaH prAkRtaH Atyantikazca ityAhuH / mAyAvAdinAM matepi prlyshcturvidhH| nityaH prAkRtaH naimittikaH Atyantikazceti / tatra nityapralayaH suSuptiH / prAkRtapralayastu kAryabrahmavinAzanimittakaH sakalakAryavinAzaH / naimittikAlayastu kAryabrahmaNo divsaavsaannimittkbailokymaatrprlyH| caturthastu brahmasAkSAtkAranimittakaH srvmokssH| sa caikajIvavAde yugapadeva / nAnAjIvavAde tu krameNa / sarva ekIbhavanti ityAdizruteH ( vedA0 50 viSayapa0 pR0 83-84 ) iti| kiMca yugapralayaH manupralayaH dinapralayaH mahApralayazceti bhedena caturvidhaH pralayaH ityapi paurANikA vadanti / [] naSTaceSTanA (naimittikAlayaH ) iti kAvyajJA AhuH / [ 0] tadeteSu pralIneSu nirupaplavivekakhyAtiparipAkavazAtkAryakAraNAtmakAnAM pradhAne For Personal & Private Use Only Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 575 layaH pralayaH ( sarva0 saM0 pR0 386 paatnyj0)| kUrmapurANe caivamuktam / nityo naimittikazcaiva prAkRtAtyantiko tathA / caturdhAyaM purANesmin procyate pratisaMcaraH // iti / tatra nityo yathA yoyaM saMdRzyate nUnaM nityaM loke kssystvih| nityaH saMkIrtyate nAnA munibhiH prtisNcrH|| atra mAyAvAdina AhuH / nityapralayo nAma suSuptiH / tasyAH sakalakAryapravilayarUpatvAt / dharmAdharmapUrvasaMskArANAM ca tadA kAraNAtmanAvasthAnam / yadvA antaHkaraNasya dve zaktI jJAnazaktiH kriyAzaktizca / tatra jJAnazaktiviziSTAntaHkaraNasya suSuptau vinAzaH / na kriyAzaktiviziSTasya iti prANAdyavasthAnamaviruddham iti ( vedA0 50 viSaya0 50 pR0 81-82 ) / naimittiko yathA brAhmo naimittiko nAma kalpAnte yo bhavaSyati / trailokyasyAsya kathitaH pratisa! manISibhiH // tatra naimittikapralayakAlazca klptulyH| yadA sa devo jAgarti tadedaM ceSTate jagat / yadA svapiti zAntAtmA tadA sarva nimIlati // iti ( manu0 a0 1 zlo0 52 ) manunA hiraNyagarbhasya nidrAsamaye tatpralayasyokteH ( vAca0 ) / prAkRto yathA mahadAdyaM vizeSAntaM yadA saMyAti saMkSayam / prAkRtaH pratisargoyaM procyate kAlacintakaiH // ayameva pralayaH khaNDapralayaH iti avAntarapralayaH iti ca naiyAyikairvyavahriyate iti jJeyam / Atyantiko yathA jJAnAdAtyantikaH prokto yoginaH paramAtmani / pralayaH pratisargoyaM kAlacintAparairdvijaiH // Atyantikazca kathitaH pralayo laya sAdhanaH iti / pralayAkala:( jIvaH ) pralayena kalAderupasaMhArAnmalakarmamukto jIvaH ( sarva0 saM0 vR0 183 zaiva0 ) / pravaraH-RSernAma ( mitA0 a0 1 zlo0 53 ) / yathA bhArgavavItaha vyasAvetasAH iti mama ( nyAyakozakaturbhImAcAryasya ) trayaH pravarAH / pravartakam - pravRttijanakam / yathA navyanaiyAyikamate balavadaniSTAnanubandhISTa sAdhanatve sati kRtisAdhyatAviSayakaM jJAnaM pravartakam / atra balavadaniSTe tyatra balavadveSe iSTasAdhanatvaghaTakecchAyAM kRtisAdhyatAghaTakakRtau ca For Personal & Private Use Only Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 1 idAnIMtanatvaM vizeSaNaM deyam / tena vakSyamANaM sarvaM saMgacchate nAnupapatti / tathAhi / doSadUSitacitto viSabhakSaNAdau pravartate / idAnIM balavadaniSTAnanubandhitvajJAnAt / tRptazca bhojane na pravartate / idAnI - miSTasAdhanatvAjJAnAt / bhAviyauvarAjye bAlasya na pravRttiH / idAnIM kRtisAdhyatvAjJAnAt ( di0 gu0 pR0 225 ) / yathA vA jaranaiyAkimate iSTasAdhanatAviSayakaM kRtisAdhyatAjJAnameva pravartakam / yathA vA prAbhAkaramate svavizeSaNavattApratisaMdhAnajanyaM kAryatAjJAnaM pravartakam ( ci0 4 ) ( nyA0 ma0 4 pR0 25-27 ) ( di0 gu0 pR0 222-224 ) / svavizeSaNavattetyAderarthazca svam pravartamAnaH puruSaH / tatra vizeSaNam kAmye hi yAgAdau kAmanA / nitye saMdhyAvandanAdau tu vihita kAlazaucAdi / tadvattA pakSe tatsaMbandhaH / tasya pratisaMdhAnam tatsaMbandhAnam / tajjJAnameva vA parAmarzAtmakam / tena janyaM kAryatAjJAnam kRtisAdhyatAjJAnam anumityAtmakam iti / tatra svargakAmo yajeta bhojanakAmaH paceta ityAdi kAmyama | aharahaH saMdhyAmupAsItetyAdi nityam / tathAca kAmyasthale kAmyasAdhanAdhanatAjJAnam nityasthale tu zaucAdijJAnam ityarthaH ( di0 gu0 pR0 223 ) / atrAnumAnaprayogaH kAmye pAko matkRtisAdhyo matkRtiM vinA asattve sati madiSTasAdhanatvAt iti ( di0 gu0 pR0 223 ) / nitye tu ahamidAnIMtana kRtisAdhyasaMdhyAvandanaH saMdhyAsamaye zaucAdimattvAta pUrvasaMdhyAyAmamiva iti (ci0 4) / atra tadAnIMtanaM svavizeSaNam iti vaktavyam / tena tRptazca bhojane na pravartate / tadAnIM kAmanAyAH puruSavizeSaNatvAbhAvAt / pratisaMdhAnaM ca 1 balavadaniSTAnanubandhitvAviSayakam iti vaktavyam / tena madhuviSasaMpRktAnnabhojane na pravRttyApattiH / evaM ca balavadaniSTAnanubandhitvaviSayakaM yat svavizeSaNavattAjJAnam tajjanyaM kRtisAdhyatAjJAnaM pravartakaM bhavati iti niSkRSTorthaH ( di0 gu0 pR0 203 ) / yathA vA codaneti kriyAyAH ( niyogasya ) pravartakaM ( jJAnadvArA pravartakam ) vacanam ityAdau ( zAvara bhASyam ) / adhikaM tu vidhizabde pravRttizabde ca savistaraM saMpAdayiSyate iti tat tatra draSTavyam / 1 1 576 For Personal & Private Use Only Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| avatanam / -1 pravRttihetutvam ( gau0 vAtsyA0 bhA0 1 / 1 / 18 ) / yathA pravartanA pravartanAlakSaNA doSAH ( gau0 1 / 1 / 18 ) ityAdau / 2 [ka] yadviSayakatvena jJAnasya pravRttijanakatvaM tat / yathA svargakAmo yajeta jalamAharetetyAdau liGathoM vidhiH pravartanam (vai0 sA0 ) ( ku0 5 / 6 ) / atra yatpadArtha iSTasAdhanatvam / tathA ca iSTasAdhanatvasya jJAnaM pravRtti janayatItISTasAdhanatvaM pravartanaM bhavati iti jJeyam ( vai0 sA0 d0)| maNDanamizrANAmapIdameva matam iti vijJeyam ( di0 gu0 prayatna-ni0 pR0 226 ) / [kha] bhaTTapAdAstu pravartayituH pravRttyanukUlavyApAravizeSaH ityAhuH / sa ca cetanasyAbhiprAya eva / acetanasya tu vedasyAbhidhAnAmA kazcicchabdasamavetaH zAbdabhAvanAparaparyAyo liGtvAMzenocyate iti ( di0 gu0 vidhini0 pR0 226) / [ga] pravRttyanukUlo vyApAraH pravartanA ( mI0 nyA0 pR0 69 ) / pravartanA ca pravRttijanakajJAnaviSayitAvacchedikA iti vaiyAkaraNAH ( di0 gu0 pR0 226 ) / pravartanA caturvidhA vidhinimantraNAmantraNAdhISTabhedAt / tatra vidhiH prernnm| bhRtyAdenikRSTasya pravartanam / nimantraNaM niyogkrnnm| Avazyake zrAddhabhojanAdau dauhitrAdeH pravartanam / AmantraNaM kaamcaaraanujnyaa| adhISTaH satkArapUrvako vyApAraH ( si0 kau0 pR0 189 ) / atroktam asti pravartanArUpamanusyUtaM caturvapi iti ( vAca0 ) / pravIcAraH-bhogaH / pravRttiH-1 (prayatnaH ) [ka] utkaTarAgajanyaH prayatnavizeSaH ( vai0 vi0 3 / 1 / 19 ). / lakSaNaM tu pravRttitvameva / tacca rAgajanyatAvacchedakatayA siddho jAtivizeSaH (gau0 vR0 1 / 1 / 17 ) / cikIrSAjanyatAvacchedako jAtivizeSo vA ( mU0 ma0 1 ) ( la0 va0 pR0 137 ) / ceSTAjanakatAvacchedakatayA siddho jAtivizeSo vA (za0 pra0 zlo0 95 pR0 137) / pravRttyutpattAvayaM krmH| prathamataH phalajJAnam / tataH phalecchA / tata iSTasAdhanatAjJAnam upaaye| tata upAyecchA / tataH pravRttirutpadyate iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 103 ) / 73 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / | pravRtticchAmapekSate / icchA ceSTasAdhanatAjJAnam / taceSTasajAtIyatve liGgAnubhavam / sopIndriyArthasaMnikarSam ( ku0 5/6 ) / pravRtti prati cikIrSA kRtisAdhyatAjJAnaM iSTasAdhanatvajJAnaM ca kAraNam ( bhA0 pa0 lo0 0 151 ) / kRtizcAtra pravRttirUpA bodhyA / tena jIvanayoniyatnasAdhye I prANapaJcakasaMcAre na pravRttiH atra madhuviSasaMpRktAnnabhojanAdau pravRttyApattivAraNAya cikIrSeti ( mu0 gu0 pR0 222 - 225 ) / bhojananAntarIyake zrame pravRttivAraNAya cikIrSA kAraNam ityavazyaM mantavyam / tena iSTasAdhanatvajJAnasya kAraNatvaM vyartham / vRSTyAdau pravRttyApattevaraNAya kRtisAdhyatAjJAnam | aniSTasAdhane pravRttyApattivAraNAyeSTasAdhanatvajJAnaM ca kAraNamityuktam / kiMtvaniSTasAdhane cikISaiva nAsti / pravRtti prati cikIrSAmAtraM kAraNam iti prAbhAkarA AhuH / prAbhAkaramate zukta rajatArthipravRtti prati purovartinISTatAvacchedakA saMsargAgraha eva hetuH / na. tu nyAyamatasiddha iSTatAvacchedakaprakArakaM jJAnaM hetuH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 133 ) / prAbhAkarANAmayamAzayaH / kAryatvajJAnaM pravartakam / tathAhi / jJAnasya pravRttau janayitavyAyAM cikIrSAtiriktaM nApekSitamasti / tatsattve kRtivilamba hetvantarAbhAvAt / cikIrSA ca kRtisAdhyatAjJAnasAdhyA / icchAyAH svaprakAra kadhI sAdhyatvam iti niyamAt / ata eva svakRtisAdhye pAke pravartate / na tviSTasAdhanatAjJAnasAdhyA / svakRtyasAdhye candramaNDalAnayanAdau cikIrSAyA adarzanAt ( ci0 4 ) ( mu0 gu0 pR0 222 - 223 ) | atredaM bodhyam / prAbhAkaramate pravRtterhi viSayatA trividhA / sAdhyatvAkhyA upAdAnatvAparanAmnI siddhatvAkhyA uddezyatvAkhyA ceti / tatrAdyA yanniSThakRtisAdhyatAjJAnacikIrSAdinA pravRttiH tanniSThA / sA ca ghaTayAgapAkAdiniSThaiva / na tu tajjanakIbhUtakapAla vistaNDulAdisiddhaniSThA / ata eva ghaTaM karomi yAgaM karomi ityAdyanuvyavasAyaH / na tu kapAlahavirAdeH siddhatA - dazAyAM kapAlaM karomi haviH karomi ityAdyanuvyavasAyaH vyavahAro vA / dvitIyA tu viSayatA siddhakapAlaha vistaNDulAdyupAya niSThA / kapAlena ghaTaM 578 For Personal & Private Use Only Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 579 karomi haviSA yAgaM karomi ityaadynuvyvsaayaat| tRtIyA ca yatsAdhanatAjJAnAdhInA cikIrSA tanniSThA / tacca jalAharaNasvargaudanAdirUpam / jalAharaNamuddizya ghaTaM karomi svargamuddizya yAgaM karomi ityanuvyavasAyAt iti (mu0 ma0 ) ( vaac0)| [kha] cikIrSAjanyo yatnaH (ta0 ko0)| yathA vidyArthI vidyAyAM pravartate iti / [ga] tasyepsAjihAsAprayuktasya samIhA (vAtsyA0 1 / 1 / 1 prastAvanA ) / tasyetyasya jJAturityarthaH / [1] pravRttirvAgbuddhizarIrArambhaH ( gau0 1 / 1 / 17) iti / tadarthazca vAgArambho vAcikI prvRttiH| satyaM priyaM hitamiti puNyA / asatyamapriyamahitamiti paapaa| buddhiH budhyate jJAyateneneti mana ucyate / tena mAnasI pravRttibhUtadayAdiH / zArIrI pravRttiH dAnaM paricaraNamityAdikA dazavidhA pApA dazavidhA puNyA ceti ( vai0 u0 6 / 1 / 14 ) / zarIreNa manasA vAcA ca pravRttirArabhyate / seyaM pravRttiH dvividhA puNyA ca pApA ca / puNyA dazavidhA kAyena paritrANam paricaraNam dAnamiti / vAcA satyam hitam priyam svAdhyAyaH iti / manasA dayA spRhA zraddhA ceti / viparyayeNa pApApi dazavidhaiva / pravRttiphale prvRttyupcaarH| tadyathA annaM vai prANinaH prANAH iti / pravRttiphalaM dharmAdharmoM (nyA0 vA0 1 / 1 / 17 pR0 85 ) / atra bhASyam / manotra buddhirityabhipretam / buddhyateneneti buddhiH / soyamArambhaH zarIreNa vAcA manasA ca puNyaH pApazca dazavidhaH / tadeskRtabhASyaM dvitIyasUtra iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 17 ) / pravRttistu dvyii| kAraNarUpA kAryarUpA ca / dve apyAtmasamavete / tatrAdyA janyatvenAviziSTA. viziSTA vA yatnatvajAtimatI' prtyksssiddhaa| dvitIyA tu dharmAdharmarUpA yAgAderagamyAgamanAdezca ciradhvastasya vyApAratayA karmanAzAjalasparzAdeH prAyazcittAdezca nAzyatayA siddhyatIti ( gau0 vR0 4 / 1 / 1 ) ( ku0 1 / 9) / taduktam karmanAzAjalasparzAtkaratoyAvilaGghanAt / gaNDakIbAhutaraNAddharmaH kSarati kIrtanAt // iti / atra karmanAzA gayAnikaTavRtti dIvizeSaH iti jJeyam / atra vArtikakArA AhuH / pravRttadvaividhyam / puruSabhedAnuvidhAnAt / teSAM puruSANAM pravRtta For Personal & Private Use Only Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yastAH puruSabhedamanuvidhIyamAnA ubhayarUpA bhavanti / vItarAgapravRttirekadhA / tatra yA vItarAgANAM pravRttiH sA khalvekarUpA / aniSTapratiSedhArthA / aniSTaM hAsyAma ityeva te pravartante / na punareSAM kacidabhiSaGgosti / rAgAdimatpravRttistu dvirUpA / ye tu rAgAdimantasteSAM yAH pravRttayastA dvividhA bhavanti / iSTAniSTaviSayAdhigamapratiSedhArthAH iSTamApsyAmIti saktaH pravartate / aniSTaM hAsyAmIti dveSAnnivartate / rAgAdimatpravRtterapi dvaividhyaM bhavati / samarthAsamarthabhedAt / yA khalu rAgAdimatpravRttiH sA samarthA asamarthA ca bhvti| iSTamApsyAmIti pravartamAno yadA prApnoti tadA samarthA / tathA aniSTaM hAsyAmIti pravartamAno yadA jahAti tadA samarthA / yadA viparyayastadA asamartheti (nyA0 vA0 pR0 3 ) / bhaTTapAdA AhuH / loke pravRttirdvadhA / svecchAdhInA . parapreraNAjanyA ca / tatrAdyAyAM pravartanAyA anupayogepi dvitIyapravRttau sA prayojikA / AcAryapreraNayedaM karomi iti vyavahArAt (di. gu0 prayatnani0 pR0 226) / 2 zabdAnAmarthabodhanazaktivizeSaH pravRttiH / yathA pravRttirAsIcchabdAnAM caritArthA catuSTayI ( kumAra0 2 / 17 ) ityAdau / 3 svaviSaya indriyAdInAM saMcAraH / 4 pravAhaH / 5 vArtA iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / pravRttinimittam-[ka] padazakyatAvacchedakam / yathA ghaTatvaM ghaTapadasya pravRttinimittam / evam zuklAdipadasya zuklatvam pAcakAdeH pAkaH devadattAdestattatpiNDAdi pravRttinimittaM bhavati / pravRttinimittazabdasya vyutpattiH pravRtteH zabdAnAmarthabodhanazakteH nimittaM prayojakam iti / tacca zakyatAvacchedakaM bhavati iti jJeyam / tallakSaNaM ca prakAratayA zaktigrahaviSayatvam (ci0)| athavA vAcyatve sati vAcyavRttitve sati vAcyopasthitiprakAratvam iti ( ga0 zakti0 ) / [kha] niravacchinnavizeSyatAnirUpitaprakAratAvat iti zAbdikA vadanti / pravezaH-putrodvAhaH pravezAkhyaH ( pu0 ci0 pR0 450 ) / pravezanam-niSkramaNavadasyArthInusaMdheyaH / For Personal & Private Use Only Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prazaMsA-( stutiH ) guNAviSkaraNam / praznaH- [ka] abhidhAnaprayojanAdijijJAsA ( ku0 5) / yathA bhoH kiM tava nAmadheyam kimarthaM ca bhavatAvAgatam iti prshnH| atra jijJAsAzabdena tatprayojyakathAnukUlavyApAro lakSyate / [kha] avijJAtaprArthanaM ca prazna itybhidhiiyte| [ga] jijJAsAviSkaraNam / yathA kIdRzo gavayapadavAcyaH iti praznaH (ma0 pra0 6 pR0 34 ) / [] zAbdikAstu uttaraprayojikecchA ityAhuH (vai0 sA0 da0) [3] jijJAsAjJAnodezyakapravRttyadhInazabdaH / yathA guruM dharma pRcchatItyAdau pRcchaterarthaH / atra dhAtvarthaghaTakajJAne guruvRttitvasyAnvayaH / zabde ca dharmaviSayakatvasya anvayaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 46 ) / zabdasya ca viSayatA vyApArAnubandhinI / vyApArastu jJAnam iti bodhyam / atrAdhikaM tu pRcchAzabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam tattatraiva dRzyam / [ca jijJAsAviSayArthajJAnAnukUlaH kena pathA gantavyam ityabhilApAdirUpo vyApAraH / yathA mANavakaM panthAnaM pRcchatItyAdau pRccherarthaH / atra mANavakasya vyApAre saMbandhasAmAnyenAnvayaH / jJAnaviSayatvena pathaH karmatvam / mANavakena ca tajjJAnAzrayatvaM saMbandhaH (la0 mA0 subartha0 pR0 92 ) / atredaM bodhyam / yaddharmaviziSTe yaddharmAvacchinnasya saMbandho yatpraznavAkyAtpratIyate taduttaravAkyAt taddharmaviziSTa eva taddharmavyApyadharmAvacchinnasaMbandhazcetyatIto bhavati tadaiva ca praznottarabhAvanirvAhaH / yathA kasmAdbhaTaH iti prazne daNDAdbaTaH ityuttaram / yathA vA kiM karoti iti prayatnaviziSTe prazne pacati ityanena pAkakRtibodhaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 73 ) / evam praznavAkye yatpradhAnam tatsamAnaliGgavacanazabdenaivottaraM yathAkathaMcitpraznaviSayajijJAsAnivartakam / evaM ca ke ziSyA asya iti prazne kaThAH ityevottaram na tu kaThaH iti / evam kiMziSyoyam iti bahuvrIhisamAsena prazne kaThaH ityeva na tu kaThAH iti / tasya kaThatve ziSyANAM kaThatvamarthaprAptam ityArthamidamuttaram iti ( la0 ma0 lakA0 pR0 76) / For Personal & Private Use Only Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 ___nyaaykoshH| prazvAsaH-koSThayasya vAyoH bahiniHsAraNam (sarva0 saM0 pR0 376 paatnyj0)| praSThauhI--yAvatA vayasA varSatrayarUpeNa pRSThe bhAraM voDhuM zaktirbhavati tAva* dvayaskA praSThauhI ( jai0 nyA0 a0 4 pA0 4 adhi0 1) / prasaktiH-1 anumitiH (diidhi0)|2 aapttiH| 3 prasaGgaH / 4 vyaaptiH| yathA atiprasaktiranyadharmatve ( sAM0 sU0 a0 1 sU0 53 ) ityAdau / tadarthazca bandhatatkAraNayobhinnadharmatvetiprasaktiH muktasyApi bandhApattiH iti ( sAM0 pra0 bhA0 1153 ) / tathA ca atra atiprasaktiH ati vyAptirityarthaH / 5 prAptiH / yathA prasaktaM hi niSidhyate ityAdau / prasaGgaH-1 ( saMgatiH ) [ka] upodghAtAdibhinnasmaraNaprayojakasaMbandhaH (rAma0 ) / pratiyogitvAnuyogitvAdhAratvAdInAmapyatraivAntarbhAvaH (ma0 pra0 2 pR0 15) / prasaGgatvaM ca saMgatitve satyupoddhAtAdibhinnatvam ( jgdiishH)| [kha ] smRtasyopekSanAItvam ( nIla0 1 pR0 15 ) (ma0 pra0 2 pR0 15) / yathA yathArthAnubhavarUpapramAvibhajanAnantaraM pramAkaraNavibhajane prasaGgaH saMgatiH (ta0 dI0 1 pR0 15) / smRtasyopekSAnahatvamityasyArthazva smRtikAlAvacchedenopekSAnahatvam (bhavA0 ) / yadvA dveSaviSayatAnavacchedakaH smRtiviSayatAvacchedako dharmaH iti ( anumitigranthe gadAdharaH ) / athavA smRtikAlAvacchinnopekSAnarhatAvacchedakadharmavattvam (vai0 sA0 d0)| 2 vyAptirUpaH prkRssttsNbndhH| yathA aniprasaGgaH aprasaGgaH ityAdau / 3 vaiyAkaraNAstu prAptiH / yathA kRtAkRtaprasaGgi nityam tadviparItamanityam (paribhASendu0 pR0 81) ityAdI ityAhuH / 3 mImAMsakAstu anyodezena pravRttau tadanyasyApi siddhiH prsnggH| athavA anyodezenAnyadIyasyApi sahAnuSThAnaM prasaGgaH ( jai0 nyA0 a0 12 pA0 1 adhi0 1 ) / yathA pazvarthamanuSThitena prayAjAdinA pazutantramadhyapAtinaH puroDAzasyApyupakAraH siddhyati / yathA vA tapte payasi dadhyAnayati sA vaizvadevyAmikSA vAjibhyo vAjinam ityatra AbhikSArthaM pravRttau anuddezyavAjinasyApi siddhiH / yathA vA kAmyayAganiSpattyarthamanuSThitairAgneyAdibhinityayAgAdisiddhiH ityAhuH (mitA0 ) (prA0 ta0 ) ( vaac0)| For Personal & Private Use Only Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 prasaGgasama : - ( jAti: ) [ka] dRSTAntasya kAraNAnapadezAtpratyavasthAnAtprasaGgasamaH (gau0 5 / 1 / 9 ) / sAdhanasyApi sAdhanaM vaktavyamiti prasaGgena pratyavasthAnaM prasaGgasamaH pratiSedhaH / kriyA hetuguNayogI kriyAvA~lloSTa iti heturnApadizyate / na ca hetumantareNa siddhirastIti ( vAtsyA0 5 / 1 / 9 ) / atra vRttiH / dRSTAntasya kAraNaM pramANam / tadanapadezonabhidhAnam / abhidhAnaM cAnatiprayojakam / tathA ca dRSTAntasya sAdhyavattve pramANAbhAvAt pratyavasthAnam arthaH / yadyapIdaM saduttarameva tathApi dRSTAnte pramANaM vAcyam tatrApi pramANAntaram ityanavasthayA pratyavasthAne tAtparyam / taduktamAcAryaiH anavasthAbhAsaprasaGgaH prasaGgasamaH iti / etanmate hetorhetvantaram ityanavasthApi prasaGgasama eva / pUrvamate tu hetvanavasthAdikaM vakSyamANAkRtigaNeSvantarbhUtam iti vizeSaH / anavasthAdezanAbhAsoyam iti vijJeyam ( gau0 vR0 5|1|9 ) / [kha] sAdhanaparaMparApraznaH / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAlloSTavadityAdau kriyAvattve kriyAhetuguNavattvaM sAdhanam / tatra kiM sAdhanam / na hi sAdhanaM vinA kasyacitsiddhirasti / evaM tatrApi kiM sAdhanam ityAdi ( nIla0 pR0 44 ) / [ga] anavasthAbhAsaprasaGgaH prasaGgasamaH ityudayanAcAryAH AhuH ( gau0 vR0 5 119 ) / tathA coktam siddhe dRSTAntatvAdau kAraNapraznapUrvakam / anavasthAbhAsavAcaH prasaGgasamajAtitA // iti / ( tA0 20 pari0 2 zlo0 113 ) / prasaGgI - savanIya puroDAzaH (jai0 nyA0 a0 11 pA0 3 adhi0 16 ) / prasajyaH - 1 prasajyapratiSedhavadasyArthonusaMdheyaH / atrArthe bhImo bhImasenavat prasajyapratiSedhazabdasyAntyalope prasajya iti rUpaM siddhyati / 2 prasaJjanakarmabhUtaH / ApAdyaH iti yAvat / prasajyapratiSedhaH - ( namarthaH ) [ka] saMsargAbhAvaH / tadarthazca kriyAsamabhivyAhRtanapratipAdyotyantAbhAvaH iti ( la0 ma0 ) / yathA caitro na pacatItyAdau namarthaH ( ci0 ) / atra pAkakRtyabhAvavA~caitraH iti zAbdabodhaH / yathA vA bhUtale ghaTo nAstItyAdau naJarthotyantAbhAvaH / For Personal & Private Use Only 583 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shH| 584 nyaaykoshH| prasajyapratiSedhazabdasya vyutpattistu prasajya vidhAya vihitasya pratiSedhaH iti / prasajya kriyAguNau tataH pazcAnnivRttiM karoti iti mahAbhASyaprAmANyAt ( la0 ma0 ) / kecittu prasajya prasaktiM saMpAdya ( Aropyeti yAvat ) pratiSedhaH ityAhuH / atrAyaM vivekaH / prasaktaM hi pratiSidhyate iti nyAyenAropitaprasaGgasyaiva niSedhaH / tena vAyau rUpaM nAstItyAdAvapi vAyau rUpAropaM kRtvaiva niSedho nayA bodhyate iti (vaac0)| atrAyamapyanyo vizeSaH / prasajyanaJA tatpuruSo bhAvakRdantapadayoga eva / na ghaTAdipadayoge / vAdinAmavivAda ityAdyudAharaNeSu bhAvakRdantasyaivottarapadatvAt iti saMpradAyavida AhuH ( za0 pr0)| [kha] zAbdikAdayastu yasyArthasya dhAtvarthenAnvayo navA pratyAyyate sH| yathA na kalanaM bhakSayedityAdau nabarthaH prasajyapratiSedhaH ityAhuH / taduktamabhiyuktaiH prasajyapratiSedhaH syAkriyayA saha yatra naJ iti / atra vizeSaH / na kalazaM bhakSayedityatra balavadaniSThAsAdhanatvaviziSTeSTasAdhanatvarUpasya vidhyarthasyAbhAvo nayA bhakSaNakriyAyAM bodhyate / tena vidheraprAdhAnyam naarthAbhAvasya ca praadhaanym| tena tatra kriyApadAnvayI naJ prasajyApratiSedhArthakaH / taduktam aprAdhAnyaM vidheryatra pratiSedhe prdhaantaa| prasajyapratiSedhosau kriyayA saha yatra naJ // iti / amuktA bhavatA nAtha muhUrtamapi sA purA ityAdAvamuktetyatra naJaH prasajyapratiSedhArthatvamiti vidheyatvamevocitam iti / na kalaJjamityatra gurumate tu kalaJjabhakSaNAbhAvaviSayaka kAryam iti bodhenAbhAvavizeSyakabodhepi pratiSedhasya prAdhAnyAt tathAtvam / tathA ca tanmate kacit vidheraprAdhAnyena kvacicca pratiSedhasya prAdhAnyena iti vyastameva prasajyapratiSedhaprabodhaprayojakam iti bodhyam ( vaac0)| prasaJjanam-1 (ka] ApAdanam / yathA atra ghaTaH syAt taryupalabhyeta iti / [kha] AhAryAropaH (raam0)| yathA yadi parvato nirvahniH syAttarhi nidhUmaH syAt iti / 2 kacit tulyatvenAbhAvayoH pratibhAvavacanam prasaJjanam / For Personal & Private Use Only Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prasAdaH-kartRtvanirvAhakaM varapradAnam ( ki0 va0 6) / yathA prasAda kuru deveza ityAdau / kartRtvanirvAhazca phalaprAptyA bhavati / prasAraNam--(karma) [ka] zarIraviprakRSTahetuH karmavizeSaH ( ta0 saM0 ) (ta0 kau0 ) / RjutAsaMpAdakam ityarthaH ( ta0 dI0 ) / lakSaNaM ca dUradezasaMyogajanakakriyAnukUlakriyAtvam (la0 v0)| [kha] evamAkuJcitAGgAnAM yatkarmotpadyate punaH / anArambhakasaMyoganAzakaM tatprasAraNam / / (ta0 va0 pR0 241) / [ga] AkuJcanaviparyayeNa saMyogavibhAgotpattI yena karmaNAvayavI RjuH saMpAdyate tat prasAraNam (prazasta. pR0 37) / [gha prasAraNatvajAtimat / [3] vistArakaraNakriyAvizeSaH iti kecit ( vAca0 ) / prasiddhiH-1 jJAnam / 2 khyaatiH| 3 bhUSaNam / 4 TaGkAraH iti kecidAhuH ( vAca0 ) / prasuptatvam-prabodhasahakAryabhAvenAnabhivyaktiH (sarva0saM0pR0359 paat0)| prastAvanA-1 ArambhaH / yathA Arya bAlacaritaprastAvanADiNDimaH (vIraca0) ityAdau / 2 AmukhAkhyaM nATakAGgam iti sAhityazAstrajJA AhuH ( vAca0 ) / taduktam AmukhaM tattu vijJeyaM nAnA prastAvanApi sA - ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 287 ) iti / prasthAnam-1 gamanam / 2 abhISTavastucAlanam iti mauhUrtikA AhuH (dharmasindhau pa0 3 pR0 117 ) / prAgabhAvaH-(abhAvaH).[ka] pratiyogisamavAyikAraNavRttiH pratiyogi janakaH bhaviSyati iti vyavahAraheturabhAvaH ( ta0 dI0 ) (nyA0 ma0 pR0 11 ) ( ta0 pra0) / yathA iha kapAle ghaTo bhaviSyati iti pratItisAkSikaH abhAvaH (ta0 kau0 ) (pra0 pr0)| [kha ] utpatteH prAk samavAyikAraNe kAryasya saMsargAbhAvaH / [ga] anityaH anAditamaH prAgabhAvaH ( sarva0 saM0 pR0 232 akSapA0 ) / atredaM bodhyam / utpannasyaiva punarutpattyApattinivAraNArtha prAgabhAvaH avazyaM svIkAryaH / sa ca kAryasyotpatteH pUrvaM kAryasya samavAyikAraNe tiSThati ( ta0 30 . nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 nyaaykoshH| . 2 / 6 / 9 ) iti / prAgabhAvalakSaNaM tu vinAzyabhAvatvam (mu0 ) ( nyA0 ma0 1 pR0 11) (ta0 saM0 ) / atrAyaM vizeSo jnyeyH| prAgabhAvasya sAmAnyadharmAvacchinnapratiyogitAkatvaM naasti| kiMtu tattadvyaktitvAvacchinnapratiyogitAkatvameva iti (vaac0)| zAbdikAstu kAraNe zaktirUpeNAvasthAnam ityAhuH ( la0 ma0 dhAtva0 pR0 6 ) / sAMkhyAstu bhAvasyA nAgatAvasthaiva prAgabhAvaH ityaahuH| prAgdezam-abhijit ( pu0 ci0 pR0 354) / / prAGnyAyaH-AcAreNAvasannopi punarlekhayate yadi / sobhidheyo jitaH pUrva prAGnyAyastu sa ucyate // (mitAkSarA a0 2 zlo0 7) / prAcI-(dik ) [ka] yadapekSayA sUryodayAcalasaMnihitA yA dik sA tadapekSayA praacii| saMnidhAnaM tu saMyuktasaMyogAlpIyastvam / te ca sUryasaMyogA alpIyAMso bhUyAMso vA digupaneyAH ( vai0 u0 2 / 2 / 10 ) / atra vyutpattiH prAk asyAM savitA aJcati iti prAcI (vai0 u0 2 / 2 / 14 / [kha] yasyAM dizi merupradakSiNakrameNa bhramata Adityasya prathamaM saMyogo bhUtapUrvo bhaviSyanvA bhavanvA sA dikprAcI (vai0 u0 2 / 2 / 14 ) / atra sUtram AdityasaMyogAdbhUtapUrvAdbhaviSyato bhUtAcca prAcI (vai0 2 / 2 / 14 ) / atra puruSAbhisaMdhibhedamAzritya kAlatrayopavarNanam / bhavati hi kasyacit pUrvedyuH prAtarasyAM dizi AdityasaMyogaH prathamaM vRttaH iti iyaM prAcI iti praaciivyvhaarH| kasyacit aparechurasyAmAdityasaMyogaH prathamaM bhAvI ityabhisaMdhAya prAcIvyavahAraH / kasyacit idAnImasyAmAdityasaMyogo bhavannasti ityabhisaMdhAya praaciivyvhaarH| sUtre bhUtAdityatrAdikarmaNi ktapratyayaH (vai0 u0 2 / 2 / 14) / evam digantaravyavahAropi svayaM parikalpanIyaH / [ga] udayAcalasaMnihitadezAvacchinnA dik ( vAkya0 1 pR0 5) / [gha] udayAcalasaMnihitamUrtAvacchinnA dik (nIla0 1 pR0 10) / [3] udayAcalasaMnihitA yA dik sA (nyA0 bo0 pR0 3 ) / [ca yadapekSayodayagirisaMnihitaM yanmUrta sA tataH prAcI / tadapekSayo For Personal & Private Use Only Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dayagirisaMnihitatvaM ca tanniSThodayagirisaMyuktasaMyogApekSayAlpatarodayagirisaMyuktasaMyogavattvam ( di0 1 / 2 ) / yathA mathurAtaH prAcyA prayAgaH iti ( di0 1 / 2 ) / yathA jhaLakogrAmAtprAcyAM tirupatiH iti / mathurAta ityatra mathurAniSThodayagirisaMyuktasaMyogaparyAptasaMkhyAvyApyasaMkhyAparyAptyadhikaraNodayagirisaMyuktasaMyogavanmUrtavRttiH prayAgaH ityanvayabodhaH (di. 112 ) evamanyatrApyanvaya UhyaH / prAcInavaMzaH- ( maNDapaH ) yasya maNDapavizeSasyoparivaMzA prAgagrAH bhavanti sa prAcInavaMzaH (jai0 nyA0 a0 3 pA0 4 adhi0 6) / prAjakaH-sArathiH ( mitAkSarA a0 2 / 300) / prAjApatyaH-(vivAhaH) ityuktvA caratAM dharma saha yA diiyterthine| sa kAyaH pAvayettanaH SaT SaDvaMzyAnsahAtmanA / / (yAjJavalkya0 a01 zlo0 60) / prAjApatyam-1 rohiNI ( pu0 ci0 pR0 306) / 2 prAyazcittavizeSaH / vyahaM prAtarUyahaM sAyaM vyahamadyAdayAcitam / vyahaM paraM tu nAznIyAtprAjApatyaM carandvijaH // ( pu0 ci0 49 ) / prAr3ivAkaH-vivAdAnugataM pRSTvA sasabhyastatprayatnataH / vicArayati yenAsau prAvivAkastataH smRtaH / / ( mitAkSarA a0 2 zlo0 3 ) / prANaH-1 ( vAyuH ) [ka ] mukhanAsikAbhyAM niSkramaNapravezanAtprANaH ( di0 1 / 2 ) / sa ca viSayAtmako vAyuH ( ta0 saM0 ) / zarIrendriyaviSayAtmakavAyubhyo bhinnazcaturthaH prANAkhyo vAyuH ityapyAkaragrantheSu pratipAditam / tattasmAdevAvagantavyam / [kha] zarIrAntaHsaMcArI vAyuH / sa caikopi hRdayAdisthAnabhedAt mukhanirgamAdikriyAbhedAccetyevamupAdhibhedAt prANApAnAdisaMjJAM labhate ( ta0 saM0 ) ( si0 ca0 ) (mu0 1 ) / yathA mUlAdhArodgataH prANaH ( zA0 ti0 ) ityaadau| [ga] kazcit prANo vAyuvizeSa eva / sa cAntaHkaraNavRttyA jIvanayoniprayatnarUpayA vyApriyata iti kRtvA prANontaHkaraNavRttiH ityabhedanirdezaH ityAha / 2 indriyANAM sAdhAraNI kAraNatrayasya vRttiH ( pariNAmaH ) na tu For Personal & Private Use Only Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 nyaaykoshH| pam / vAyuvikAraH iti sAMkhyA AhuH / 3 parabrahma (viSNuH ) prANazabdavAcyam iti vedAntina AhuH / atra pramANAni OM ata evaM prANaH OM ( brahmasU0 111 / 23 ) / tadvai tvaM prANo abhavaH mahAbhogaH prajApaterbhujaH kariSyamANaH yaddevAn prANayo nava iti / zrIzca te lakSmIzca patnyau ahorAtre pArzva ( zrutiH) iti ca ( madhvabhA0 111 / 23 ) / tathA OM prANastathAnugamAt OM (brahmasU0 1 / 1 / 28) / taM devAH prANayanta sa eSosuH sa eSa prANaH sa eSa bhUtizca prANa Rca ityevaM vidyAt tadayaM prANodhitiSThati ( zrutiH ) iti (madhvabhA0 1 / 1 / 28 ) / prANasya prANamuta cakSuSazcakSuH zrotrasya zrotramannasyAnnaM manaso manaH (zrutiH) iti ca ( madhvabhA0 1 / 4 / 13) / 4 dazaguruvarNaH prANaH SaT prANAH syAdvinADikA tAsAm / SaSTyA ghaTI ghaTInAM SaSTyAhorAtra uktazca / ( mitAkSarA 2 / 102 ) / ahorAtrazabde dRzyam / prANAyAmaH- ( yogAGgam ) [ka] tasmin sati zvAsaprazvAsayorgativicchedaH ( pAta0 sU0 pAda0 2 sU0.49 ) / tasmin Asanasthairye sati ityarthaH (gau0 vR0 4 / 111 ) / [kha] prANavAyorgativicchedakArakavyApAravizeSaH / atroktaM jJAnArNave kaniSThAnAmikAGguSTharyannAsApuTadhAraNam / prANAyAmaH sa vijJeyastarjanImadhyame vinA / / iti ( vAca0 ) / sa ca prANAyAmo dvividhaH / sagarbhaH nigarbhazca / tatrAdyo mantrajapena / dvitIyo maatryaa| mAtrA tu vAmajAnuni taddhastabhrAmaNamAtrakAlaH / adhikaM tu tatrasArAjjJeyam / prAtaH- ( avyayam ) 1 sUryodayAvadhi muhUrtatrayamitaH kAlaH / yathA sarveSAmupavAsAnAM prAtareva hi pAraNam ityAdau / atra smRtiH prAtaHkAlo muhUrtAstrInsaMgavastAvadeva tu ( vAca0 ) iti / anyatrApyuktam / muhUrtatritayaM prAtastAvAneva tu saMgavaH / madhyAhnastrimuhUrtaH syAdaparAhvazca taadRshH|| sAyAhnastrimuhUrtaH syAtsarvakarmasu grhitH| anyatrApi prAtastu saMsmRtaH kAlo bhAgazcAhnaH sa paJcamaH / saMgavastrimuhUrtotha madhyAhnastu samaH smRtaH / / tatastrayo muhUrtAzca apraahnobhidhiiyte| paJcamotha dinAMzo yaH sa sAyAhna For Personal & Private Use Only Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 589 iti smRtaH // ( pu0 ci0 pR0 34 ) / 2 prAtaH kAlaH AdityodayamArabhya yAvattu dazanADikAH / prAtaH kAla iti khyAtaH sthApanAropaNAdiSu || ( pu0 ci0 pR0 64 ) / sArdhapraharAtmakaH kAlaH iti karmajJA AhuH / sa ca vRddhizrAddhAGgam / tatroktam praharopyardhasaMyuktaH prAtarityabhidhIyate ( ni0 si0 ) iti / 1 prAtipadikam -- 1 [ka] nAmavadasyArthonusaMdheyaH ( za0 pra0 ) / [kha] arthavadadhAturapratyayaH prAtipadikam ( pA0 sU0 1 / 2 / 45 ) iti vaiyAkaraNA AhuH / atrArthavattvaM ca etatsaMjJAphalIbhUtavibhaktItarasamabhivyAhArAnapekSayA lokerthaviSayakabodhajanakatvam ( za0 zekhare ) / 2 pratipattithibhavo vahniH prAtipadikaH iti yAjJikA AhuH ( vAca0 ) 1 prAtibhAvyam -- vizvAsArthaM puruSAntareNa saha samaya: ( mitAkSarA a0 2 lo0 53 ) / prAtibhAsikam - (sattvam ) laukikena pramANena yadvAdhyaM laukiketradhau / tatprAtibhAsikaM sattvaM bAdhyaM satyeva mAtari // ( sarva0saM0 pR0446 zAM0) / prAtistrikam -- [ka] vizeSadharmaH / yathA ghaTasya prAtistriko dharmo ghaTamiSTaM tadvyaktitvam / [ kha ] asAdhAraNadharmaH iti kecidAhuH / prAthamakalpikaH - ( yogI ) abhyAsI pravRttamAtrajyoti: ( sarva0 saM0 1 pR0 384 pAtaJja0 ) / prAdurbhAvaH --- 1 prathamaprakAzaH / 2 AvirbhAvaH / yathA devakyAM devarUpiNyAM viSNuH sarvaguhAzayaH / prAdurAsIdyathA prAcyAM dizInduriva puSkalaH // ( bhAga0 skaM0 10 a0 4 zlo0 9 ) ityAdau / prAdezika guNatvam - svAdhikaraNavRttidai zikAbhAvapratiyogiguNatvam ( la0 va0 ) / yathA vibhUnAM vizeSaguNAnAm saMyogasya vibhAgasya ca prAdezikaguNatvam ( bhA0 pa0 0 100 ) / atrAdhikaM tu avyApyavRttiguNatvazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam iti tat tatra draSTavyam / For Personal & Private Use Only Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prAdezikatvam-daizikAvyApyavRttitvam ( mu0 gu0) (di0 gu0 pR0 195) / yathA vibhuvizeSaguNAnAm saMyogavibhAgayozca prAdezikatvam ( bhA0 50 zlo0 100 ) / vibhuvizeSaguNAzca zabdaH buddhiH sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH dharmaH adharmaH bhAvanAkhyasaMskArazca iti / prApaNam-nayanam ( ga0 vyu0 kA0 2 pR0 45 ) / prAptiH-1 saMbandhaH / yathA aprAptayostu yA prAptiH saiva saMyoga IritaH ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 116 ) ityAdau / 2 laabhH| sa ca svatvAvacchinno vyApAraH / yathA dhanaM prApnotItyAdau dhAtvarthaH ( za0 pra0 zlo. 72 TI0 pR0 97 ) / 3 prApaNam / 4 saMhatiH / 5 aNimAdyaSTavidhaizvaryAntargataizvaryavizeSaH / taduktam aNimA mahimA caiva garimA laghimA tathA / prAptiH prAkAmyamIzitvaM vazitvaM cASTabhUtayaH // iti / 6 sukhAGgavizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / atrocyate saMpradhAraNamarthAnAM yuktiH prAptiH sukhAgamaH ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 344 ) iti| 7 jraasNdhsutaa| 8 kaMsabhAryA ( bhA0 sa0 13 ) (harivaMza0 91) / 9 kAma bhAryA iti paurANikA AhuH (bhA0 A0 a0 36 ) ( vAca0 ) / prAptisamaH--(jAtiH) [ka] prApya sAdhyamaprApya vA hetoH prAptyAviziSTatvAt asAdhakatvAcca prAptisamaH (gau0 5 / 117) / hetuH prApya vA sAdhyaM sAdhayedaprApya vA / na tAvatprApya / prAptyAmaviziSTatvAdasAdhakaH / dvayorvidyamAnayoH prAptau satyAM kiM kasya sAdhakaM sAdhyaM vA / prAptyA pratyavasthAna prAptisamaH (vAtsyA0 5 / 117 ) / pratikUlatarkadezanAbhAsoyam (gau0 vR0 5 / 117 ) / [kha] prAptyA avizeSAdaniSTApAdanena pratyavasthAnam ( gau0 vR0 5 / 117 ) / atra prAptizca sAdhyahetvoH sAmAnAdhikaraNyam ( nIla pR0 44 ) / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAdityAdau kriyAhetuguNavattvenaiva kimiti kriyAvattvaM saadhyte| kimiti kriyAvattvena tAdRzaguNavattvaM na sAdhyate / ubhayoravizeSAditi ( nIla0 pR0 44) / [ga] prApya sAdhyaM sAdhayati hetuzcetprAptikarmaNaH / sAdhyasya pUrvasiddhiH syAditi prAptisamodayaH // ( tA0 ra0 2 zlo0 111 ) / 1 avizaSTatvAditi padacchedaH / For Personal & Private Use Only Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prApyaprakAzakAritvam-1 saMnikRSTagrAhitvam (rAma0 1 pR0 79) / yathA bAhyendriyANAm / 2 viSayadezaM gatvA viSayaprakAzakatvam / yathA nyAyamate cakSurindriyasyaiva prApyaprakAzakAritvam / golakameva cakSuH na taijasam ityucchRGkhalamate tu cakSuraprApyaprakAzakAryeva bhavati / yadi prApyaprakAzakAri syAttadA rasanAdivadadhiSThAnasaMbaddhaM gRhNIyAt / na caivam / golakAsaMbaddhagrahaNAt ityAdi ( di0 1 tejo0 pR0 79-80 ) / mAyAvAdi mate tu zrotrasyApi prApyaprakAzakAritvam ( vAca0 ) iti / prApyam-1 ( karma ) kriyAprayojyAsAdhAraNadharmaprakArakapratItiviSayatAnA zrayatve sati phalAzrayaH ( kriyAjanyaphalavattvenoddezyaH ) ( vAca0 ) / yathA grAmaM gacchatItyAdau grAmaH prApyaM karma / atra grAmAdeH kartRsAdhAraNasaMyogarUpaphalavattvepi kriyAprayojyazramAdirUpAsAdhAraNavizeSaphalasyAnAdhAratvena tAdRzaphalaprakArakabodhAviSayatvAt prApyatvam / nivartyavikAryayostu kriyAjanyotpattyAdiphalasya karmamAtraniSThatayA asAdhAraNyena tadvattvAnnAtiprasaGga iti bodhyam (vAca0) / kriyAprayojyetyAdilakSaNe nirvAdAvativyAptivAraNAya satyantam / tatrApi viSayatAnAzrayatvasya dharmaprakArakapratItiviSayatAnAzrayatvasya asAdhAraNadharmaghaTitasya vA tasya ghaTaM jAnAtItyAdau ghaTAdAvasaMbhava iti prayojyAntaM dharmavizeSaNam / tatraiva kriyAprayojyadharmasaMyogapratItiviSaye prAmAdikarmaNyavyAptinirAsAyAsAdhAraNeti / kriyAjanyaphalAmAzrayetiprasaktinirAsAya vizeSyam / prApyakarmalakSaNamuktaM vAkyapadIye hariNA kriyAkRtavizeSANAM siddhiryatra na vidyte| darzanAdanumAnAdvA tatprApyamiti kathyate // iti (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 65 ) / 2 gamyam / 3 labhyaM ceti kAvyajJA AhuH / prAbhAkaraH-mImAMsakavizeSaprabhAkaramatAnuyAyI tanmatajJazca / atra vyutpattiH prabhAkarasya idaM tanmataM vetti vA ( aN ) iti / prabhAkarasya guru ityaparanAma / prAmANyama-1 pramAtvam / 2 pramANatvam / atratyaH svataHprAmANyAdi prapaJcastu pramAtvazabde saMpAditaH / tatra draSTavyaH / For Personal & Private Use Only Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 nyAyakozaH / prAyazcittam - [ka] duritanAzakatvena vihitaH sAdhanavizeSaH / yathA govadhe prAyazcittamityAdau ( za0 pra0 zlo0 93 TI0 pR0 134 ) / atra nimittAtkarmayoge ( vArtika 0 ) ityanena saptamI jJeyA / tathA ca janyatvaM saptamyarthaH / tasya prAyazcittapadArthaikadeze duritenvayaH / janyatve ca govadhAderanvayaH / prAyazcittazabdasya aGgiraH smRtau vyutpattiH prAyo nAma tapaH proktaM cittaM nizcaya ucyate / tapo nizcayasaMyuktaM prAyazcittamiti smRtam // iti ( vAca0 ) / [kha] pApakSayamAtrasAdhanatvena vidhibodhitaH karmavizeSaH / atra mAtrapadAt tulA-puruSAzvamedhAdivyAvRttiH / tatra pApavizeSasyaiva kAmAkAmakRtasya zaktivizeSasya tato nAzaH ( matabhedena ) iti vijJeyam ( vAca0 ) / prArabdham - (karma) [ka] tattaccharIrabhogajanakaM hi yatkarma tat / yathA avazyameva bhoktavyaM kRtaM karma zubhAzubham / nAbhuktaM kSIyate karma kalpakoTizatairapi // ityAdau karma prArabdhamasti ( mu0 gu0 pR0 235 ) / atra vyutpattiH prakRSTamArabdhaM svakAryaM yena iti ( vAca0 ) / jananAya kRtArambham iti yAvat / [kha] dehAdyArambhakaH adRSTavizeSaH / tasya ca bhogenaiva kSayaH / na tu jJAnena / prArabdhAtiriktaM karma tu jJAnena nazyati iti vivekaH / atroktam yathaidhAMsi samiddhonirbhasmasAtkuruterjuna / jJAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAtkurute tathA / / ( gItA a0 4 zlo0 37 ) iti / prArthanam / - 1 utkarSapratipAdanecchA ( ku0 5 TI0 ) / yathA devadatta prArthanA | IzvaraM prArthayatItyAdI dhAtvartha: / 2 [ka] dAnAya preraNam / preraNA pravartanA / sA ca dIyatAm ityAdyabhilAparUpA / yathA nRpamarthaM prArthayate yAca bhikSate ityAdau dhAtvarthaH / atra nRpaniSThaM yadarthasya dAnaM tatpreraNAvAna ityarthaH ( za0 pra0 zlo0 73 TI0 pR0 112 ) / [kha] yAcyA / yathA baliM yAcate vasudhAm ityAdau / [ga] svasaMpradAnakadAnadharmika saMbodhya kartavyatvaprakAraka va kricchAviSayatvam / yathA dhenuM dadyAtvamasmabhyamityAdau liGarthaH prArthanA / atra caitrakartRkaitAdRzavAkyasthale 1 1 For Personal & Private Use Only Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 593 nyaaykoshH| dhenukarmakacaitrasaMpradAnakadAnatvAvacchinnadharmikA yA yuSmatkartavyatvaprakArikA caitrecchA tadvizeSyIbhUtasya dAnasyAnukUlakRtimAMstvam ityAkArako bodhaH (za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 176) / [5] zAbdikAnAM mate prAptIcchA vidhirUpA prArthanA / [] svAbhilaSitavastudAnAdau svIyecchAbodhanam / yathA bhojanaM labheyetyAdau liGarthaH (vai0 sA0 d0)|3 AlaMkArikAstu garbhAGgavizeSaH prArthanA ityAhuH / atra abhUtAharaNaM mArgo rUpodAharaNe kramaH / saMgrahazcAnumAnaM ca prArthanA kSiptireva ca // troTakAdhibalodvegA garbhe syurvidravastathA / iti garbhAGgAnyuddizya ratiharSotsavAnAM tu prArthanaM prArthanA bhavet iti prArthanA lakSitA (sA0 da0 pari0 6 zlo0 364-372 ) / 4 mudrAvizeSaH prArthanA iti tAtrikA aahuH| taduktam prasRtAGguliko hastau mithaH zliSTau ca saMmukhe / kuryAtvahRdaye seyaM mudrA syAtprArthanAbhidhA // iti (tantrasA0 ) ( vaac0)| prAvRtiH-azuciH malaH / prAvRNoti prakarSaNAcchAdayatyAtmano dRkriye __ iti prAvRtiH ( sarva0 saM0 pR0 188 zai0 ) / prAzastyam-1 vidheyatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyena balavadaniSTAnanubandhitve sati kriyaajnysukhaapekssyaadhikessttjnktvm| yathA mImAMsakamate vidhyarthavAdena lakSaNayA bodhitaM prAzastyam zabdabhAvanAyAmitikartavyatAtvenAnveti / niSedhArthavAdeSu ( nindArthavAdeSu ) tvaprAzastyaM lakSyate iti / tatra vidhyarthavAdaH prajApatirAtmano vapAmudakhidat ityAdiH ( lau0 bhA0 TI0 pR08)| atrAdhikaM ca arthavAdazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam / tattatra dRzyam / 2 zIghraphaladAtRtvam iti vaiyAkaraNA AhuH (la0 m0)| 3 prazaMsanIyatvam ityanya AhuH / 4 kSematvam ( vAca0 ) / yathA na bhadraM bhadramiti brUyAt puNyaM prazastamityeva brUyAt ( Apasta0 dharmasU0 1 / 11 / 31 / 13-14 ) ityAdau / 5 zreSThatvam iti kAvyajJA AhuH / prINanam-1 prItyanukUlavyApAraH / yathA hariM prINayatItyAdau priidhaatorrthH| 2 icchaa| yathA prIyata ityAdau ( vaac0)| 75 nyA. ko. . For Personal & Private Use Only Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prItiH- -1 sukhavizeSaH (mu0 gu0)| 2 harSaH / yathA prIyatAM puruSottama ityAdau / 3 tRptiH| 4 kAmasya panyA ratyAH sapatnI iti paurANikA AhuH ( mAtsya-pu0 a0 82 ) ( vAca0 ) / pretyabhAvaH-[ka] punarutpattiH pretyabhAvaH (gau0 1 / 1 / 19) / utpannasya kacitsattvanikAye mRtvA yA punarutpattiH sa pretyabhAvaH / utpannasya saMbaddhasya saMbandhastu dehendriyamanobuddhivedanAbhiH punarutpattiH punardehAdibhiH saMbandhaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 19.) / atra vRttiH / pretya mRtvA bhAvo jananaM pretyabhAvaH / tatra punarityanenAbhyAsakathanAt prAgutpattistato maraNam tata utpattiriti pretyabhAvo jananAdirapavargAntaH / etajjJAnaM ca vairAgya upayujyate iti pretya iti na vyartham (gau0 vR0 111119) (niil0)| ayaM dharmAdharmAbhyAmutpadyate / asyaiva ca pretyabhAvasya ajaraMjarIbhAva iti vaidikI saMjJA ( vai0 u0 6 / 2 / 15) / pretvabhAvazca AtmanaH pUrvadehanivRttiH uttaradehasaMghAtalAbhaH iti (ta0 bhA0 pR0 40 ) / punargrahaNaM saMsArAnAditvajJApanArtham / [kha] pUrvopAttazarIrAdiparityAgAdanyazarIrasaMkrAntiH (nyA0 vA0 1 / 1 / 19 pR0 86 ) / [ga] maraNottaraM janma (di0 1 ) ( ta0 dI0) (nIla0) ( tA0 ra0 zlo0 31 ) / tadyathA zrUyate vasiSTharSerurvazyAM punarutpattiH iti / [gha] janmamaraNaprabandhaH saMsAraH ( vai0 u0 6 / 2 / 15) / prabandhaH pravAhaH ( vai0 vi0 62 / 15) / [Ga ] pravAharUpeNAnAdi saMbandhaH saMsAraH ( vAca0 ) / preraNam-[ka] prayojakavyApAraH (dharmavizeSaH ) / yathA devadatto yajJadattana taNDulaM pAcayatItyAdau NijoM devadattasamavetavyApAraH / [kha] preSaNam / tacca nikRSTasya bhRtyAdeH kAryAdau niyogaH iti vaiyAkaraNA aahuH| [ga] mImAMsakAstu pravartakaniSThaH prvRttynukuulvyaapaarH| sa ca liGAdisamabhivyAhAre liGAdyantazabdarUpaH (l0m0)| [gha] svAbhilaSitopAyAjJAnAdapravRttApakRSTaprayojyasyopAyaviSayakapravRttyanukUlo vyApAraH / yathA svargakAmo yajeta jalamAharetyAdau liGAdyartho vidhiH preraNam ityAhuH ( vai0 sA0 d0)| For Personal & Private Use Only Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prokSaNI-saMskRtaM jalam / yathA prokSaNIbhirudvejitAH smaH ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 9) / protsAhanam-harSAnukUlavyApAraH / yathA hotre pratigRNAtItyAdau gRNAterarthaH protsAhanam / atra dhAtvarthaprotsAhanaikadeze harSe hotrAderanvayaH / tena hotRniSThaharSAnukUlavyApAravAn ityAkArakastatra bodhaH ( za0 pra0 kAra0 4 zlo0 69 TI0 pR0 99) / plIhA-vAmapAvasthito mAMsavizeSaH ( saMgItaratnAkare pR0 19) / phakikA-1 asadvyavahAraH / 2 tattvanirNayArtha pUrvapakSAdibodhakaM vAkyam / yathA phaNibhASitabhASyaphakkikA ( naiSa0 ) ityAdau ( vAca0 ) / 3 karma kalApAdibodhako vAkyaracanArUpaH zabdaH iti yAjJikA vadanti / / phala-(dhAtuH ) 1 bhedanam / yathA phalati kASTham / bhinttiityrthH|2 aarmbhH| yathA phalitaH yajJaH / Arabdha ityarthaH / 3 niSpattiH / yathA phalitaH paTa ityAdau / 4 gatiH / yathA phalayati prAmam ityAdau ( vAca0 ) / phalacamasa:-nyagrodhamukularUpasya phalasya piSTaM camyate yatra sa phalacamasaH ( jai0 nyA0 a0 3 pA0 6 adhi0 13 ) / phalam-1 [ka] pravRttidoSajanitorthaH phalam (gau0 1 / 1 / 20 ) / sukhaduHkhasaMvedanaM phalam / sukhavipAkaM karma duHkhavipAkaM ca / tatpunadehendriyaviSayabuddhiSu satISu bhavatIti saha dehAdibhiH phalamabhipretam ( vAtsyA0 1 / 1 / 20) / phalasAmAnyalakSaNaM tu janyatvam ( gau0 vR0 111 / 20) / yathA ghaTajanyo ghaTadhvaMsopi ghaTasya phalam / kacit pravRttyuddezyatvam ( di0 1 maGga0 pR0 8 ) / yathA navyamate maGgalasya vighnadhvaMsa eva phalam (mu0 1 maGgala0 pR0 8) / kacicca svakartavyatAprayojakecchAviSayatvam ( mU0 ma0 1) / yathA svargArthayAgakartavyatAprayojakasvargecchAviSayatvena svargo yAgaphalaM bhavati / adhikaM tu prayojana, For Personal & Private Use Only Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 nyaaykoshH| zabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam / [kha] vaiyAkaraNAdayastu yaduddezana zruterlokato vA pravRttiravagatA tat ityAhuH ( vai0 bhU0 da0 dhAtva0 pR0 7 ) / nyAyamate phalaM dvividham / mukhyam gauNaM ca / tatrAdyaM sukhaduHkhopabhogaH / lakSaNaM ca sukhaduHkhAnyatarasAkSAtkAratvam ( gau0 vR0 1 / 1 / 20 ) / athavA tadIyamukhyaphalatvaM tu yatkAmanAtvena tadIyaphalaM prati janakatA tattvam / yathA svargAdikAmanA svaprayojyadarzAdisaMbandhena darzAdiphalasvargAdikaM prati janikA ( mU0 ma0 maGgala0 pR0 22) atra vedAntina AhuH / aniSTamiSTaM mizraM ca trividhaM karmaNaH phalam / bhavatyatyAginAM pretya na tu saMnyAsinAM kvacit // (gItA0 a0 18 zlo0 12 ) iti / dvitIyaM zarIrAdikaM sarvameva (gau0 vR0 1 / 1 / 20) (nyA0 vA0 111 / 20 pR0 86 ) / atrocyate phalaM pravRttisAdhyaM syAt tacca dehasukhAdikam ( tA0 20 zlo0 32 ) iti / 2 dhAtvIyavRttigrahaprakAratAzrayaH / yathA kriyAjanyaphalazAlitvaM karmatvam ityatra prAmaM gacchatItyAdAvuttaradezasaMyogaH phalam / atra sakarmakadhAtUnAM phalAvacchinnavyApAre zaktiH ityabhiprAyeNoktamidam iti jJeyam / karmAkhyAtasamabhivyAhArasthale tu zAbdabodhe phalasya dvidhAbhAne ceSTApattireva zaraNam iti bhAvaH / atra zAbdikA AhuH / yasyArthasya prasiddhyarthamArabhyante pacAdayaH / tatpradhAnaM phalaM teSAM na lAbhAdiH prayojanam // (bhartR0 ) iti / tena pAkAdijanyaM bhojanam yAgAdijanyaM ca puNyameva phalam na vetanAdirUpaM phalam / tena sUdakasya RtvigAdervA na dhAtvarthajanyaphalabhAgitvam iti / kecicchAbdikAstu kartRpratyayasamabhivyAhAre dhAtvarthajanyatve sati dhAtvarthaniSThavizeSyatAnirUpitaprakAratAzrayaH phalam iti vadanti / atrAdhikaM tu dhAtuzabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam / phalopadhAyakatvam- phalaniSpAdakatvam / phalopahitatvam- phalaniSpAdakatvam / For Personal & Private Use Only Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 597 baddhaH-( pAradaH ) akSatazca laghudrAvI tejasvI nirmalo guruH| sphoTanaM punarAvRttI baddhasUtasya lakSaNam // (sarva0 saM0 pR0 205 rasezva0 ) / badha-(dhAtuH ) 1 saMyamanam / yathA bAdhayati badhate ityAdau dhAtvarthaH / 2 nindA / yathA bIbhatsata ityAdau / 3 pratibandhaH / yathA pratibadhyatvam ityaadau| bandha-(dhAtuH ) 1 saMyamanam / yathA saMsArapAzaH puruSaM badhnAti ityAdau dhAtvarthaH / 2 nirodhanam / yathA anumitipratibandhakatvam ityAdau / bandhaH-1 AtmanaH shriiraadisNbndhH| 2 mithyAdarzanAviratipramAdakaSAya vazAdyogavazAccAtmA sUkSmaikakSetrAvagAhinAmanantapradezAnAM pudgalAnAM karmabandhayogyAnAmAdAnamupazleSaNaM yatkaroti sa bandhaH / taduktam sakaSAyatvAjjIvaH karmabhAvayogyAnpudgalAnAdatte sa bandhaH (ta0 sU0 8 / 2 ) ( sarva0 saM0 pR0 75 aaii0)| 3 anyonyaM pradezAnupraveze satyavibhAgenAvasthAnaM bandhaH ( sarva0 pR0 81 Ahe. ) / 4 pAratavyaM bandhaH ( sarva0 saM0 pR0 249 akSapA0 ) / 5 avidyAstamayo mokSaH sA ca bandha udAhRtaH ( sarva0 saM0 pR0 402 zAM0 ) / bandhakam -AdhiH ( gahANa iti pr0)| balam-1 saadhnsaamgrii| yathA gamakataupayikarUpasAkalyaM hi balam ityAdau (ci0 2 bAdha0 pR0 106) / tacca anumitau vyAptipakSadharmatAtmakaM balam (ci0 2 satpra0 pR0 94 ) (ga0 bAdha0 ) / 2 zarIrAdizaktivizeSaH iti kAvyajJA vdnti| 3 sainyam iti paurANikA AhuH / 4 gurubhaktiH prasAdazca materdvandvajayastathA / dharmazcaivApramAdazca balaM pazcavidhaM smRtam ||(srv0 saM0 pR0 164 nkulii0)| 5 rodhazaktiH ( sarva0 saM0 pR0 188 zai0 ) / bahiH-samabhivyAhRtapadArthatAvacchedakAnadhikaraNatatsaMnihitadezaH tatsthaM vastu ca / yathA prAmAdahirityAdau / atra bahiyoge paJcamIsamAsavidhAnasAmarthyAt tadyoge pazcamI / bahiSTvaM ca niyatamavadhyAkAGkam iti sa paJcamyarthaH ( la0 ma0 subartha0 pR0 112 ) / For Personal & Private Use Only Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 nyaaykoshH| bahirindriyam- ( indriyam ) [ka] manobhinnamindriyam ( rAma0 1 - sAdharmya0 pR0 58) / yathA ghrANam bahirindriyam / bahirindriyANi : paJca / ghrANam rasanam cakSuH tvak zrotram (gau0 1 / 1 / 12 ) iti / [kha] zabdAdibAhyaviSayagrAhakamindriyam / bahirindriyalakSaNaM ca ghANAdyanyAnyatvam (gau0 vR0 1 / 1 / 12 ) / atredamavadheyam / prAcIna naiyAyikamate vAyorapratyakSatvena bahirindriyajanyadravyapratyakSe rUpaM kAraNam . iti kAryakAraNabhAvaH svIkRtaH / tena vAyau rUpAbhAvena na tatpratyakSam iti| navInanaiyAyikamate tu vAyorapi tvAcapratyakSaviSayatvena bahirindriya....janyadravyapratyakSamAtre rUpaM kAraNam iti na kAryakAraNabhAvaH / kiMtu ..tAdRzapratyakSa AtmAvRttizabdabhinnavizeSaguNavattvaM prayojakam iti - prayojyaprayojakabhAvaH svIkRtaH / tena vAyorapi tvAcapratyakSatvamupapadyate ..( bhA0 50 zlo0 57 TI0 mu0 1 pR0 113 ) / bahirdravyam-AtmAnyadravyam (nIla0 2 pR0 26 ) / yathA pRthivI bahirdravyam / atra bahiSTvaM cAtmAnyatvam / mAnasalaukikapratyakSaviSayA- nyatvaM vA (ma0 pra0 2 pR0 29) / bahiSpavamAnam --upAsmai gAyatA naraH / davidyutatyA rucaa| pavamAnasya te ____kave / iti sUktatrayagAnasAdhyaM stotraM bahiSpavamAnamityucyate (jai0 . nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 3 ) / bahutvam-(saMkhyA ) 1 pratiniyataikatvAnAlambanApekSAbuddhijanitatritvAdi saMkhyA ( vai0 u0)| yathA bahavo brAhmaNAH santi ityAdau bahutvam / atredaM bodhyam / senAvanAdau ca zatAdyabhivyaktistu na bhavati / taadRsh| vyaJjakAbhAvAt iti ( vai0 u0 7 / 218 pR0 323 ) / 2 upaskAra mate tu tritvAdisamAnAdhikaraNaM saMkhyAntarameva bahutvam / yathA bhavati hi zataM vA sahasraM vA cUtaphalAnyAnayAmi iti prazne bahavastAvadA- nIyantAm kiM vizeSajijJAsayA ityuttaram / idaM ca tritvAdijanakApekSA- buddhyA janyate / atredaM bodhyam / dvitvasahitApekSAbuddhyA tritvamutpadyate / tritvasahitApekSAbuddhyA catuSvamutpadyate / evamuttarottaram / bahutvotpattau For Personal & Private Use Only Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tu nApekSAbuddhau pUrvapUrvasaMkhyAviziSTatvaniyamaH / ata eva senAvanAdiSu bahutvamAtramutpadyate / na tu saMkhyAntaram / saMzayastvakoTikopi bhavatyeva ('vai0 u0 7 / 2 / 8 pR0 323 ) iti / 3 kacit tritvamAtraparyavasAyi / kapiJjalanyAyAt / yathA vasantAya kapiJjalAnAlabheta ityAdau kapiJjalapadottarabahuvacanabodhyabahutvamamukasaMkhyAkeSveva tiSThati iti saMkhyAniyamane niyAmakAbhAvAtriSveva bahutvaM kalpyate / tacca bahutvam paryAptyA sarvatra vartate / samavAyena pratyekaM vRttimat / bahuvrIhiH-1 (samAsaH ) [ka] svAMzasya nirUDhalakSaNAyA jJApakena zabdena ghaTitaH svagarbhasya yAdRzArthasya saMbandhitvaprakAreNAnvayabodhaM prati samarthaH samAsaH sa svagarbhatAdRzArthasaMbandhibodhane bhuvriihiH| yathA ArUDhavAnaro vRkSaH pItapayaskaM pAtram dattadakSiNo dvijaH citraguH ityAdau / ArUDhavAnaro vRkSa ityatra ArUDho vAnaro yam iti vyutpattyA svakarmakArohaNakartRvAnarasaMbandhitvena vRkSam pItapayaskaM pAtramityatra pItaM payo yena iti rItyA svakaraNakapAnakarmajalasaMbandhitvena pAtram dattadakSiNo dvija ityatra dattA dakSiNA yasmai iti krameNa svasaMpradAnakadAnakarmadakSiNAsaMbandhitvena dvijam citragurityatra citrA gauryasya iti vAkyAnusAreNa citrAbhinnasvagosaMbandhitvena caitraM ca bahuvrIhirbodhayatIti sarvatra svagarbhatattadarthasaMbandhitve dharmiNAmavagamo bhavati ( za0 pra0 zlo0 42 TI0 pR0 53) / [kha] niyamataH smaaspryuktlaakssnnikottrnaamksmaasH| yathA citragurityAdau / atra citragosvAmini samAsaprayuktalakSaNottarapada eva iti lakSaNasaMgatiH / anyathA subathaikatvAdestatrAnvayo na syAt / pratyayAnAM prakRtyAnvitasvArthabodhakatvam iti vyutpttH| atra padaprayojanam / rAjapuruSaH ityAdivAraNAyottareti nAmavizeSaNam / ardhapippalI ityAditatpuruSavAraNAya niyamataH iti padam / tatpuruSe tu na niyamataH / samAsaprayuktalAkSaNikottaranAmake rAjapuruSaH ityAdau vyabhicArAt ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 44 ) / [ga] zAbdikAnAM mate prAyeNAnyapadArthapradhAnaH samAsavizeSo bahuvrIhiH / athavA [gha] bahu For Personal & Private Use Only Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vrIhiprakaraNapaThitaH samAso bahuvrIhiH / tena unmattagaGgAdyavyayIbhAve . nAtivyAptiH / bahuvrIhirdvividhaH / samAnAdhikaraNaH vyadhikaraNazca / tatra . samAnAdhikaraNo yathA caitradattadhana ityAdau ArUDhavAnaro vRkSa ityAdau ca / atra caitreNa dattaM dhanaM yasmai iti vyAsavAkyAt caitrakartRkayatsaMpradAnakadAnakarma dhanam ityanvayabodhaH / samAse tu caitrakartRkadAnakarma. dhanasaMbandhI itynvybodhH| saMbandhazca svakarmakadAnasaMpradAnatvam iti bodhyam / ArUDhavAnara ityatra ArUDho vAnaro yam iti vyAse AGpUrvakaruhadhAtorUrdhvadezAvacchinnasaMyogAnukUlakriyA ktapratyayasyAzrayaH dvitIyAyA Adheyatvam arthaH / tathA ca vRkSavRttyUpradezAvacchinnasaMyogAnukUlakriyAzrayo vAnaraH ityanvayabodhaH / samAse tu ArohaNakartRvAnarasaMbandhI vRkSaH itynvydhiiH| saMbandhaH svakartRkArohaNakarmatvam iti jJeyam / vyadhikaraNo yathA cakrapANirityAdau / atra cakraM pANau yasya iti vigrahavAkye yatsaMbandhipANivRtti cakram ityanvayadhIH / samAse tu cakrayuktapANisaMbandhI iti bodhaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 49 ) / prakArAntareNa bahuvrIhirdvividhaH tadguNasaMvijJAnaH atadguNasaMvijJAnazceti / ( za0 pra0 zlo0 44 ) / lambakarNaH citraguH iti krameNodAharaNadvayam / prakArAntareNApi dvipadatripadacatuSpadAdibhedena bhuvidhH| yathA citraguH jaratIcitraguzcatraH mahannIlotpalA sarit ityAdau (za0 pra0 zlo0 46 TI0 pR0 60 ) / 2 kAvyajJAstu anekadhAnyAdiyuktaH / yathA tat puruSa karma dhAraya yenAhaM syAM sadA bahuvrIhiH ( udbhaTaH) ityAdI ityaahuH| bAdhaH-1 abhAvaH ( vAkya0 4 pR0 19) / yathA arthAbAdho yogyatA ityAdau (ta0 sN0)| 2 prtibndhH| 3 pIDanam iti kAvyajJA AhuH / 4 hetvaabhaasvishessH| sa ca prAcInamate sAdhyAbhAvavattvapramAviSayapakSakatvam / athavA pramitasAdhyAbhAvavatpakSakatvam / tathA ca sAdhyAbhAvapramaiva doSaH / etAdRzabAdhajJAnasya pramAtvaviSayakatAniyamena pratibandhakatAdhrauvyAditi bhaavH| tathA caitanmate pramAtvaviSayaka- tvasyaiva pratibandhakatAyAM prayojakatvAddhetvAbhAsalakSaNasya samanvayo bhavati For Personal & Private Use Only Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / (ga0 bAdha0 pR0 1 ) / sAdhyAbhAvapramA ca pramAtvena jJAtaivopayujyate na svarUpasatI / hetvAbhAsatvAt / pramAtvajJAnaM vinAdhikabalatvAbhAvenAdoSatvAt / apramAyAmapi pramAtvajJAnenumitipratibandhAcca (ci0 2 pR0 103-104 ) / ekadezimatena pakSaniSThapramAviSayatvaprakArAbhAvapratiyogisAdhyakatvam ( ci0 2 pR0 103 / atratyaviSayaH prakAratAzabdavyAkhyAnAvasare saMpAditaH ityatraiva viramyate / raghunAthaziromaNibhaTTAcAryaistu bAdhasvarUpamanekavidhamuktam / tadyathA 1 sAdhyAbhAvavAn pakSaH / 2 sAdhyavadanyaH pakSaH / 3 pakSAvRttisAdhyam / 4 pakSe sAdhyAbhAvaH / 5 pakSaniSThasAdhyAbhAvavattvAdikam / 6 sAdhyAdeH pakSAvRttitvAdikam / 7 sAdhyavasAmAnyAdeH pakSAnyatvAdikam / 8 viziSTasAdhye pakSAdevizeSyAbhAvavattvAdikam / 9 pakSAdeH sAdhyAsamAnAdhikaraNadharmavattvam ( dIdhi0 bAdha0 pR0 219) iti / yathA hrado vahnimAn dhUmAdityAdau hRde dhUmena vahnisAdhane vahnayabhAvavadbhadAdirbAdhaH ( nyA0 ma0 2 pR0 21 ) / atra prathame sAdhyAbhAvavattvamanavacchinnaM grAhyam / ato nAvyApyavRttisAdhyakasthale kapisaMyogavAnayaM vRkSaH ityaadaavtiprsnggH| vyApyavRttisAdhyakasthale ca pakSaniSThAnavacchinnasAdhyAbhAvavattvaM bAdhaH / yathA jalaM pRthivI sparzavattvAdityAdI jalaniSThapRthivItvAbhAvo bAdhaH / atrAyaM vizeSo jJeyaH / yatra tu dezakAlAvacchedena sAdhyasAdhanam yathA mUlAvacchinno vRkSaH kapisaMyogItyAdau utpattikAlAvacchinno ghaMTo gandhavAn pRthivItvAdityAdau ca tatra tadavacchedena sAdhyAbhAvavattvaM baadhH| ime asaMkIrNabAdhodAharaNe iti jegIyete ( nyA0 ma0 2 pR0 21) ( ma0pra0 2 pR0 28 ) / pare tu ghaTaH sakartRkaH kAryatvAdityAdau yatra lAghavopanItamekaMmAtrakartRkatvaM bhAsate tatra tadabhAvosaMkIrNodAharaNam iti vadanti ( gau0 vR0 1 / 2 / 9) / yatra tu pakSatAvacchedake dharmenatiriktavRttitvarUpasAdhyAvacchedakatAbhAnamuddezyam yathA parvato vahnimAnityAdau tatra pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyena sAdhyAbhAvavattvaM baadhH| yatra tu tAdRzadharmasAmAnAdhikaraNyamAtreNa sAdhyasiddhiruddezyA yathA hRdo vahnimAnityAdau tatra tAdRzadharmAvacchinnaM sAdhyAbhAvavattvaM bAdhaH (ga0 76 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bAdha0 pR0 9) ( dIdhi0 2) (ma0 pra0 2 pR0 28 ) / dvitIye ca tadvattAbuddhau tadatyantAbhAvasyeva tadvadbhedasyApi dhiyo virodhi tvAt hetvAbhAsalakSaNasyApi samanvayaH / evaM ca vRttyaniyAmakena - tAdAmyasaMbandhena anumitisvIkAre tatsaMbandhasya pratiyogitAvacchedakatve ca tatra sAdhyavadbhedasya bAdhatvaM bodhyam (ga0 2 bAdha0 pR0 9) / tRtIye ca prAcInamate pakSaH sAdhyavAn pakSe sAdhyam iti jJAnayoH samazIlayorekasya yatpratibadhyatvam anyasyApi tatpratibadhyatvamanubhavasiddham ityAzayena taduktiH / evaM ca etAdRzabAdhajJAnasya grAhyAbhAvAnavagAhitvepi nAnumitiM prati pratibandhakatvahAniH / caturthe pakSe sAdhyAbhAva ityasyArthazca AdheyatayA pakSeNa pakSavRttitvena vA viziSTa iti / tathA ca vizeSaNavizeSyabhAvavaiparItyepi pratibandhakatvamakSatam ityAzayenedaM lakSaNam iti jJeyam / paJcame sAdhyAbhAvAdhikaraNatvam sAdhyavardradAdhikaraNatvaM cetyarthaH / adhikaraNatAbhedAtpUrvasmAdbhedaH / etadapi prAcInamatena / saptame pakSAnyatvAdikamityasya sAdhyavattvavyApakAnuyogitAkatvAdiviziSTaM pakSabhedAdikam ityarthaH / tathA ca bhedapratiyogitAbhedAnuyogitvayoH samaniyatayorekajJAnaM yatra virodhi aparajJAnamapi tatra tathA ityAzayenedam (ga0 bAdha0 pR0 10) / evamanyatrohyam / bAdhitaM ca liGgamanekavidham / 1 dharmigrAhakamAnabAdhitam / ghaTo vyApakaH sattvAditi pratyakSeNa / paramANavaH sAvayavA mUrtatvAditi anumAnena / meruH pASANamayaH parvatatvAditi suvarNamayatvabodhakAgamena / 2 sAdhyapratiyogigrAhakamAnabAdhitam / vahniranuSNaH kRtakatvAditi pratyakSeNa / zabdozrAvaNo guNatvAditi anumAnena / gavayatvaM gavayapadApravRttinimittaM jAtitvAditi upamAnena / 3 sAdhyagrAhakamAnabAdhitam / naraziraHkapAlaM zuci prANyaGgatvAditi Agamena / 4 hetugrAhakamAnabAdhitam / jalAnilAvuSNau pRthivIto . viparItasparzatvAttejovaditi pratyakSeNa / mano vibhu jJAnAsamavAyyA dhAratvAditi anumAnena / rAjasUyo brAhmaNakartavyaH svargasAdhanatvA. dagniSTomavaditi rAjasUyakartavyatAbodhakAgamena iti (ci0 2 bAdha0 ' pR0 110 ) / atra rAjA rAjasUyena yajeta iti zrutyA rAjJaiva rAja For Personal & Private Use Only Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 603 / sUyaH kartavyaH iti bodhanena brAhmaNakartavyatvasya bAdhaH iti vijJeyam / bAdhavibhAjakaM tu prakRtapakSaprakRtasAdhya vaiziSTya graha virodhyunnAyakatve prakRtapakSaprakRtasAdhyagrahAvirodhitve ca sati prakRtapakSaprakRtasAdhya vaiziSTayagrahavirodhitvam ( dIdhi0 2 bAdha0 pR0 220 ) iti / bAdhakamAnam -- 1 bAdhavadasyArthonusaMdheyaH (dIdhi0 2 pakSa0 pR0 123 ) / 2 bAdhakaM pramANam / yathA nApi sAdhakabAdhakamAnAbhAvaH pakSatvam ( ci02 pakSa0 pR0 33 ) ityAdau / bAdhitaH - ( hetvAbhAsaH ) [ ka ] sAdhyAbhAvavatpakSa ko hetuH / yathA vahniranuSNaH padArthatvAt iti ( pra0 pra0 ) ( ta0 kau0 pR0 15 ) / [ kha ] yasya sAdhyAbhAvaH pramANAntareNa nizcitaH saH / yathA vahniranuSNo dravyatvAjjalavaditi ( ta0 saM0 ) / yathA vA hRdo vahnimAn dhUmAdityAdau dhUmo bAdhitaH / vahniranuSNa ityatra ca vahnau pakSe kriyamANe sAdhyAbhAvasya anuSNatvAbhAvasyoSNatvasya tvagindriyeNa nizcayAt dravyatvaM heturbAdhitaH / yasya sAdhyAbhAva ityAderarthazca pakSavizeSyakapramAnizcayaprakArIbhUtasAdhyAbhAvarUpabAdhavAn / athavA pakSaniSThasAdhyAbhAvAdirUpabAdhavAnyaH sa bAdhitaH ( vAkya0 2 pR0 18 ) / bAdhitatvaM ca kAlAtyayApadiSTatvam / tacca upajIvyapramANanizcitasAdhya viparItatvam / athavA bAdhAtmaka hetudoSavattvam / etajjJAnaM sAkSAdanumitipratibandhakam / vahnAvanuSNatvaM nAsti iti jJAne sati vahniranuSNaH iti anumiterasaMbhavAt / tadabhAvalaukikanirNayasya tadvattAjJAne pratibandhakatvAt (ta0 kau0 2 pR0 15) / bAlaH- -1 [ka] grahaNadhAraNapaTuH ( ta0 dI0 1 pR0 2 ) / tathA ca grahaNapUrvaka dhAraNayogyaH ityarthaH ( vAkya 0 ) / ayaM zAstrAdhyayane bAlaH iti jJeyam / yathA bAlAnAM sukhabodhAya kriyate tarkasaMgrahaH ityAdau / [kha] adhItakAvya kozavyAkaraNonadhIta nyAyo bAlaH iti kecidvadanti ( si0 ca0 pR0 1 ) / 2 A SoDazAdbhavedvAlastaruNastata ucyate iti vyavahArajJA AhuH / 3 stanaMdhayo bAla iti laukikajanA vadanti / For Personal & Private Use Only Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 nyaaykoshH| bAbaikaikendriyagrAhyaguNatvam-[ka] cakSustvagubhayAgrAhyabahirindriyagrAhya parimANAnyaguNasamavetajAtimattvam (di0 gu0 pR0 193 ) / yathA rUpAde baikaikendriyagrAhyaguNatvam / tAdRzI jAtizca rUpatvAdi / etAdRzajAtighaTitalakSaNakaraNena saMkhyAdau nAtivyAptiH / atIndriyarUpAdau nAvyAptizca iti jJeyam / bAbaikaikendriyagrAhyaguNAzca rUpam rasaH gandhaH sparzaH zabdazca iti ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 94 ) ( pa0 mA0 ) / [kha] bahirindriyadvayAvedyabahirindriyavedyaguNatvasAkSAvyApyajAtimattvam (pa0 mA0 ) / buddhaH-1 vedatatkarmaNornindAkartA bhagavatovatAravizeSaH / sa ca viSNozcaturviMzatyavatAramadhya ekaviMzovatAraH / yathoktam tataH kalau saMpravRtte saMmohAya suradviSAm / buddho nAmnA jinasutaH kIkaTeSu bhaviSyati // ( zrImadbhAga0 ska0 1 a0 3 zlo0 24 ) iti / tanmataM tu bauddhazabdavyAkhyAnAvasare saMkSepataH pradarzayiSyate tattatra dRzyam / 2 jAgaritaH * iti vedAntina AhuH / 3 paNDitazca iti kAvyajJA aahuH| buddhiH-1 dharmapatnIbheda iti paurANikA vadanti ( bhA0 A0 a066)| 2 (guNaH) [ka] buddhitvasAmAnyavatI (pra0 pra0) ( ta0 kau0 1 pR0 6) / sA cAtmamAtravRttiH / na tvantaHkaraNavRttiH / avyApyavRttiH manomAtragamyA ca / lakSaNaM ca buddhyAdipadavAcyatvam / anubhavasiddhajJAnatvajAtireva vA ( gau0 vR0 1 / 1 / 15) / athavA jAnAmi ityanuvyavasAyagamyajJAnatvam (ta0 dI0 1 pR0 14 ) ( si0 ca0 1 pR0 16 ) / athavA saMbandhAvacchinnaprakAratAnirUpitaprakAritAsamAnAdhikaraNaguNatvavyApyajAtimattvam (la0 va0 ) / buddhivizeSAH keciducyante / saMnikRSTe vastuni tAvat ayam iti buddhirutpadyate / viprakRSTe vastuni eSaH iti buddhiH / kriyAyAM svatatroyam iti buddhimapekSya tvayA iti kartRtvoparaktA buddhiH / karaNavyApAraviSayatvabuddhimapekSya kRtam iti karmabuddhiH / ayaM bhujikriyAyAM kartA prayojakazvAyam iti buddhimapekSya bhojaya iti buddhiH / niyojyaniyoktavyApArasya viSayoyam iti bujhya For Personal & Private Use Only Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "nyaaykoshH|" pekSam enam iti jJAnam / evamanyadapi buddhyapekSAhanIyam (vai0 u0 8 / 2 / 1 pR0,368-369)| [kha] AtmAzrayaH prakAzaH (pa0 ca0 pR0 30) / [ga] AtmaguNatve satyarthaprakAzaH (ta0 pra0) (ta0 bhA0 ) ( ta0 kau0 ) ( tA0 ra0 zlo0 29) / [gha] sarvavyavahAraheturjJAnam (ta0 saM0 ) / yathA bhogaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 9) / bhogazca sukhaduHkhAnubhavaH / sarvavyavahAretyasyArthazva vyavahAraH bubodhayiSApUrvakavAkyaprayogaH / tathA ca tAdRzavyavahArajanakatAvacchedakajAtimatI samudAyArthaH / jAtiparyantAnudhAvanena nirvikalpakAdau nAvyAptiH / bubodhayiSApUrvakavAkyaprayoge vAkyArthajJAnatvena kAraNatvAt / kAraNatAvacchedakajJAnatvamAdAya sarvatra lakSaNasamanvayaH (vAkya0 1 pR09)| athavA sarve ye vyavahArA AhAravihArAdayaH teSAM hetubuddhiH ityarthaH ( si0 ca0 1 pR0 19) / buddhirupalabdhirjJAnamityanAntaram (gau0 1 / 1 / 15) / buddhirupalabdhirjJAnaM pratyaya iti paryAyAH (vai0 u0 8 / 1 / 1) (prazasta0 gu0 pR0 23.) (vai0 u0 3 / 1 / 2 ) ( 3 / 1 / 18 ) / yathA sA maNikarNikA sa vizvezvaraH ityAdiH ( ta0 kau0 ) / buddhe niparyAyatvakathanena sAMkhyamatanirAsaH / tanmate buddhrntHkrnnsvruuptvm| nyAyamate tu .manobhinnAntaHkaraNe mAnAbhAvAdbuddherantaHkaraNabhinnatvameveti bodhyam ( si0 ca0 1 pR0 19) / sAMkhyAstu sattvarajastamoguNAtmikAyA anAdipariNAminityavyApiprakRterjaDAyA AdyaH pariNAmontaHkaraNarUpo mahattattvAparaparyAyo buddhiH (ku0 1) (vai0 u0 8 / 1 / 1) (si0 ca0 pR0 19) adhyavasAyo vA buddhiH ityAhuH ( sAMkhyasU0 a0 2 sU0 13) / yoyaM kartavyam iti nizcayaH ( vRttiH) citisaMnidhAnAdApannacaitanyAyAH sodhyavasAyaH iti tallakSaNam / mAyAvAdinastu nizcayAtmakavRttiyutamantaHkaraNaM buddhiH ityAhuH / atrocyate / nizcayAtmA nirAkAro buddhiratyabhidhIyate iti vAziSThe ( sAMkhya0 bhA0 1 / 64 ) / mano buddhirahaMkArazcittaM karaNamAntaram / saMzayo nizcayo garvaH smaraNaM viSayA amI // iti ( vedA0 sA0 ) / nyAyamate buddhi For Personal & Private Use Only Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 nyAyakozaH / 1 dvividhA nityA anityA ca / tatra nityA paramAtmanaH / sA ca sAkSAtkArAbhidhA pratyakSapramAtmikaiva / anityA tu jIvasya / anityA dvividhA / smRti: anubhavazca / tau ca pratyekaM dvividhau / yathArthI ayathArthau ca / anubhavazca caturvidhaH / pratyakSam anumitiH upamitiH zAbdabodhazca / tatra yathArthAnubhavaH pramA ityucyate / ayathArthAnubhavastu apramA iti bhramaH iti cocyate / pratyakSamapi savikalpakanirvikalpakabhedena dvividham / tatra nirvikalpakaM na pramA nApi bhramaH / saMzayapratyabhijJA - upanItabhAna ityAdikaM tu savikalpakapratyakSa evAntarbhavati / atha prakArAntareNa vibhAgaH pradarzyate / buddhirdvividhA / smRtiH anubhavazca / ubhayamapi pratyekaM yathArthAyathArthabhedena dvividham / tatra sarvA smRtiranityA jIvAtmamAtrasamavetA ca / anubhavastu pratyakSAnumityupamiti - zAbdabodhabhedena caturvidhaH / tatra yathArthAnubhavaH zAstre pramA ityucyate / pratyakSaM nityAnityabhedena dvividham / tatra nityaM pratyakSaM paramAtmasamavetam yathArthameva / anityaM pratyakSaM tu jIvAtmasamavetam yathArthamayathArthaM ca / anumiti- upamiti - zAbdabodha etatrayaM cAnityameva jIvAtmamAtrasamavetaM ca iti / idaM ca yathArthamayathArtha cetyubhayavidhamapyasti / pratyabhijJopanItabhAnAdikaM cAnityapratyakSa evAntarbhavati iti nAdhikyam / vaizeSika buddhirdvividhA vidyA cAvidyA ca / sA cAnekaprakArA | arthAnantyAt pratyarthaniyatatvAcca / tasyAH satyapyanekavidhatve samAsato dvidhA / vidyA cAvidyA ca ( prazasta0 pR0 23 ) / tatra vizeSaNavadvizeSya saMnikarSa liGgaparAmarza ityAdirUpaguNajanyA vidyA / dUratvapittAdIndriyadoSajanyA avidyA ( 0 0 pR0 213 ) / tatra vidyA caturvidhA pratyakSa laiGgikasmRtyArSalakSaNA | ArSasvarUpaM ca gAlavAdyaSINAmatItAnAgatavastuviSayakaM jJAnamArSam / atra naiyAyikAH idaM ca yoginAM yogajadharma sahakAreNa jAyamAne alaukikapratyakSa evAntarbhavati na caturtham ityAhu: ( ta0 va0 pR0 220 ) | ArSasvarUpaM prakArAntareNAnyatroktam / AmnAyavidhAtRRNAmRSINAmatItAnAgatavartamAneSvartheSvatIndriyeSu dharmAdiSu pranthopanibaddhe 1 1 For Personal & Private Use Only Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ nyaaykoshH| dhvanupanibaddheSu cAtmamanasoH saMyogavizeSAddharmavizeSAJca yatprAtibhaM jJAnaM yathAtmanivedanamutpadyate tadArSamityAcakSate (prazasta0 pR. 32) / avidyApi caturvidhA sNshyvipryysvpnaandhyvsaaylkssnnaa| tatra yallaiGgikaM tadanindriyajam / liGgadarzanAtsaMjAyamAnaM laiGgikam (prazasta0 pR0 26) / indriyajamapi dvividham / sarvajJIyamasarvajJIyaM ca / sarvajJIyaM yogajadharmalakSaNayA pratyAsattyA tattatpadArthasArthajJAnam / asarvajJIyaM ca pratyakSaM dvividham / savikalpakam nirvikalpakaM ca / tatra savikalpakaM jJAnaM na pramANam iti kIrti diGnAgAdayo manyante / svamate tu savikalpakamapIndriyArthasaMnikarSajatvAtpratyakSaM nirvikalpake pramANaM ceti (vai0 u0 8 / 1 / 2 ) ( prazasta0 pR0 23 ) / prakArAntareNa vibhAgo yathA / buddhiH prathamato dvividhA anubhUtiH smRtizca / anubhUtirapi kaNAdamate dvividhA pratyakSam anumitizca / pratyakSamapi ghrANajAdibhedena SaDvidham / savikalpakanirvikalpakabhedena tathA laukikAlaukikabhedena ca dvividham / anumitirapi kevlaanvyikevlvytirekynvyvytirekiruuptrividhaanumaanjnytvaatrividhaa| smRtizcopekSAnAtmakanizcayAdhInasamAnAkArakabhAvanAkhyasaMskArAdhInaikavidhaiva / prakArAntareNApi buddhirdvividhA pramA apramA ceti / saMzayanizcayabhedenApi buddhirdvividhA / vaizeSikamate sAdRzyajJAnasthale padajJAnasthale ca taduttaraM liGgaparAmarzotpattyaivAnumitibhavati / pratyakSAnumAnAtiriktasya pramANAntarasyAnabhyupagamAt (vai0 vi0 8 / 1 / 11) / vedAntimate buddhiH sAttvikarAjasatAmasabhedena trividhaa| tatra sAttvikI yathA pravRtti nivRttiM ca kAryAkArye bhayAbhaye / bandhaM mokSaM ca yA vetti buddhiH sA pArtha sAttvikI // rAjasI yathA yayA dharmamadharma ca kArya cAkAryameva c| ayathAvatprajAnAti buddhiH sA pArtha rAjasI // tAmasI yathA adharma dharmamiti yA manyate tmsaavRtaa| sarvArthAviparItAMzca buddhiH sA pArtha tAmasI // ( gItA a0 18 zlo0 30-32) iti / buddheH paJca guNA yathA iSTAniSTavipattizca vyavasAyaH samAdhitA / saMzayaH pratipattizca buddheH paJca guNAnviduH / / For Personal & Private Use Only Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 nyAyakozaH / 1 ( mahAbhA0 mokSadharme ) iti / buddheH sapta guNA yathA zuzrUSA zravaNaM caiva grahaNaM dhAraNaM tathA / UhApohorthavijJAnaM tattvajJAnaM ca dhIguNAH // ( hemaca 0 ) / buddhervRttiH paJcadhA / yathA pramANaviparyayavikalpanidrAsmRtayaH ( pAta0 sUtra 0 pA0 1 sU0 6 ) iti / buddhikSayakarA yathA zokaH krodhava lobhazca kAmo moha: parAsutA / IrSyA mAno vicikitsA hiMsAsUyA jugupsatA || dvAdazaite buddhinAzahetavo mAnasA malAH ( kAlikApu0 a0 18 ) iti / atredaM bodhyam / sarvaM janya - jJAnaM tvamanaH saMyogAdutpadyate / anye tu carmamanaH saMyogAdanityajJAnamutpadyata iti vadanti / atra jJAnasAmAnyaM prati tvaGmanaH saMyogaH kAraNam iti kAryakAraNabhAvo mantavyaH / atra pramANaM tu suSuptikAle tvacaM tyaktvA purItati vartamAnena manasA jJAnAjananam (mu0 1 / 3 pR0 114 ) iti / bodhaH - 1 buddhivadasyArthonusaMdheyaH / yathA zAbdabodha ityAdau / 2 dezavizeSaH iti paurANikA AhuH / 2 jAgaraH iti vedAntino vadanti / bodhanam -- vilikhya mantratraNAMstu prasUnaiH karavIrajaiH / mantrAkSareNa saMkhyAtaihanyAttadbodhanaM smRtam // ( sarva 0 saM0 pR0 370 pAtaJja 0 ) / bauddha: - ( nAstikaH ) vedo na pramANam iti yatkiMcidvedavizeSyakAnAhArya 1 1 1 nizcayavAn ( mU0 ma0 1 ) / yathAM sugatAdirvauddhaH / atra vyutpattiH / bauddhaM buddhaproktazAstram vettyadhIte vA bauddhaH iti / atra vyAkaraNam tadadhIte vetti vA (aNu) iti / tatra bauddhAcaturvidhAH ( 1 ) mAdhyamika : ( 2 ) yogAcArAH ( 3 ) sautrAntikAH ( 4 ) vaibhASikAca iti / te ca bauddhAzcaturvidhayA bhAvanayA paramapuruSArthaM kathayanti / caturvidhabhAvanA ca ( 1 ) sarvaM kSaNikaM kSaNikam iti ( 2 ) duHkhaM duHkham iti ( 3 ) svalakSaNaM svalakSaNam iti ( 4 ) zUnyaM zUnyam iti ca / te ca bauddhA yathAkramaM ( 1 ) sarvazUnyatva ( 2 ) bAhyazUnyatva (3) bAhyArthAnumeyatva ( 4 ) bAhyArtha pratyakSatvavAdAnAtiSThante ( sarva0 saM0 pR0 19 bauddha 0 ) / tatra mAdhyamikAdInAM saMkSepato matamupanyasyate / tattvacatuSTaye bhagavatopadiSTe ( 1 ) mAdhyamikAH tAvadu I For Personal & Private Use Only Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ttamaprajJA itthamacIkathan / bhikSupAdaprasAraNanyAyena kSaNabhaGgAdyabhidhAnamukhena sthAyitvAnukUlavedanIyatvAnugatasarvasatyatvabhramavyAvartanena sarvazUnyatAyAmeva paryavasAnam / ataH tattvaM sadasadubhayAnubhayAtmakacatukoNavinirmuktaM zUnyameva / dRSTArthavyavahArazca svapnavyavahAravat saMvRtyA saMgacchate / ata evoktam parivAdAmukazunAmekasyAM pramadAtanau / kuNapaH kAminI bhakSyaH iti tisro vikalpanAH // iti / tadevaM bhAvanAcatuSTayavazAnnikhilavAsanAnivRttau paraM nirvANaM zUnyarUpaM setsyati iti vayaM kRtArthAH nAsmAkamupadezyaM kiMcidasti iti / ziSyaistAvadyogazcAcArazca iti dvayaM karaNIyam / tatrAprAptasyArthasya prAptaye paryanuyogo yogH| gurUktasyArthasyAGgIkaraNamAcAraH / tatra gurUktasyAGgIkaraNAduttamAH paryanuyogasyAkaraNAdadhamAzca / ata eteSAM mAdhyamikA iti prasiddhiH ( sarva0 saM0 pR0 29-30) / (2) keSAMcit bauddhavizeSANAM yogAcAra iti saMjJA / gurUktabhAvanAcatuSTayaM bAhyArthasya zUnyatvaM cAGgIkRtya Antarasya zUnyatvaM kathamiti paryanuyogasya karanAdeteSAM yogAcAraprathA / eSA hi teSAM prakriyA / svayaMvedanaM tAvadaGgIkAryam / anyathA jagadAndhyaM prasajyeta / khavyatiriktagrAhyagrAhakavirahAttadAtmikA buddhiH svayameva svAtmarUpaprakAzikA prakAzavaditi / grAhyagrAhakayorabhedazca mantavyaH / yadvadyate yena vedanena tattato na bhidyate / yathA jnyaanenaatmaa| vedyante taizca nIlAdayaH / yazcAyaM grAhyagrAhakasaMvittInAM pRthagavabhAsaH sa ekasmiMzcandramasi dvitvAvabhAsa iva bhramaH / atrApyanAdiravicchinnapravAhAbhedavAsanaiva nimittam / vastutaH vedyavedakAkAravidhurAyA api buddhe ya'vahartRparijJAnAnurodhenavibhinnaprAhyagrAhakAkArarUpavattayA timirAdyupahatAkSNAM kezendranADIjJAnAbhedavadanAyupaplavavAsanAsAmarthyAvyavasthopapatteH prynuyogaayogaat| tasmAdbuddhirevAnAdivAsanAvazAdanekAkArAvabhAsata iti siddham / tatazca prAguktabhAvanApracayabalAnnikhilavAsanocchedavigalitavividhaviSayAkAropaplavavizuddhavijJAnodayo mhodyH| ayameva mokSaH iti| (3) sautrAntikA itthaM mnynte| bAhyamarthajAtanastyeva / taccAnumIyate / yathA puSTyA bhojanamanumIyate yathA 77 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ca bhASayA dezaH yathA vA saMbhrameNa snehaH tathA jJAnAkAreNa jJeyamanumeyam iti / tathA ca bAhyArthasadbhAve prayogaH ye yasminsatyapi kAdAcitkAH te sarve tadatiriktasApekSAH / yathA avivakSatyajigamiSati mayi vacanagamanapratibhAsA vivakSujigamiSupuruSAntarasaMtAnasApekSAH / tathA ca vivAdAdhyAsitAH pravRttipratyayAH satyapyAlayavijJAne kadAcideva nIlAAllekhanAH iti / tatrAlayavijJAnaM nAmAhamAspadaM vijJAnam / ayamevAtmA / nIlAghallekhi pravRttivijJAnam / tatazca kAdAcitkatvanirvAhAya zabdasparzarUparasagandhaviSayAH sukhAdiviSayAH SaDapi pratyayAzcaturaH pratyayApratItyotpadyante / te catvAraH pratyayAH prasiddhAH AlambanasamanantarasahakAryadhipatirUpAH / evam cittacaittAtmakAnAM sukhAdInAM catvAri kAraNAni draSTavyAni / evam cittacaittAtmakaH skandhaH paJcavidhaH ruupvijnyaanvednaa| saMjJAsaMskArasaMjJakaH / tadidaM sarva duHkham duHkhAyatanam duHkhasAdhanaM ca iti bhAvayitvA tannirodhopAyaM tattvajJAnaM saMpAdayet / tacca prAcInabhAvanAbalAdbhavati iti paramaM rahasyam (sarva0 saM0 pR0 31-40) / sUtrasyAntaM rahasyam pRcchatAM bhavantazca sUtrasyAntaM pRSTavantaH sautrAntikA bhavantu iti bhagavatA buddhena abhidhAnAt sautrAntikasaMjJA saMjAtA iti / ( 4 ) kecana bauddhAH ( vaibhASikAH ) bAhyeSu gandhAdiSu AntareSu ca rUpAdiSu skandheSu satsvapi tatrAnAsthAmutpAdayayituM sarva zUnyam iti prAthamikAna mAdhyamikAn vineyAnacIkathadbhagavAn / dvitIyAMstu yogAcArAn vijJAnamAtragrahAviSTAn vijJAnamevaikaM sat ityacIkathat / tRtIyAn sautrAntikAn ubhayaM satyam ityAsthitAn vijJeyamanumeyam ityacIkathat / seyaM viruddhA bhagavato bhASA iti varNayanto vaibhASikAkhyayA khyAtAH iti ( sarva0 pR0 43 bauddha0 ) / vaibhASikamate prAtyakSikaM vastu sat AnumAnikaM tvasat iti jnyeym| vaibhASikA itthaM manyante / artho dvividhaH grAhyaH adhyavaseyazca / tatra grahaNaM nirvikalpakarUpaM pratyakSam pramANam / kalpanApoDhatvAt / adhyavasAyastu savikalpakarUpaH anumAnam apramANam / kalpanAjJAnatvAt / avaziSTaM sautrAntikaprastAve prapaJcitam For Personal & Private Use Only Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 611 1 iti neha pratanyate ( sarva0 pR0 43 - 45 bauddha0 ) / yadyapi bhagavAn buddha eka eva bodhayitA tathApi boddhavyAnAM buddhibhedAccAturvidhyam / yathA gatostamarkaH ityukte jAracaurAnUcAnAdayaH sveSTAnusAreNAbhisaraNaparasvaharaNasadAcaraNAdisamayaM buddhyante iti ( sarva0 pR0 19 bauddha0 ) / atra bauddhAnAmaSTAdaza bhedAH prasiddhAH / upabhedAstu bahavo vistarabhayA - nodAhRtAH ( si0 ca0 1 / 12 ) / vivekavilAse bauddhamatamitthamabhyadhAyi / bauddhAnAM sugato devo vizvaM ca kSaNabhaGguram / | AryasattvAkhyayA tattvacatuSTayamidaM kramAt // duHkhamAyatanaM caiva tataH samudayo mataH / mArgazcetyasya ca vyAkhyA krameNa zrUyatAmataH / duHkhaM saMsAriNaH skandhAste ca paJca prakIrtitAH / vijJAnaM vedanA saMjJA saMskAro rUpameva ca // paJcendriyANi zabdAdyA viSayAH paJca mAnasam / dharmAyatanametAni dvAdazAyatanAni tu // rAgAdInAM gaNoyaM syAtsamudeti nRNAM hRdi / AtmAtmIyasvabhAvAkhyaH sa syAtsamudayaH punaH / / kSaNikAH sarva saMskArA iti yA vAsanA sthirA / sa mArga iti vijJeyaH sa ca mokSobhidhIyate // pratyakSamanumAnaM ca pramANadvitayaM tathA / catuHprasthAnikA bauddhAH khyAtA vaibhASikAdayaH // artho jJAnAnvito vaibhASikeNa bahu manyate / sautrA - "ntikena pratyakSagrAhyortho na bahirmataH // AkArasahitA buddhiryogAcArasya saMmatA / kevalAM saMvidaM svasthAM manyante madhyamAH punaH // rAgAdijJAnasaMtAnavAsanocchedasaMbhavA / caturNAmapi bauddhAnAM muktireSA prakIrtitA // kRttiH kamaNDalumaNDyaM cIraM pUrvAhna bhojanam / saMgho raktAmbaratvaM ca zizriye bauddhabhikSubhiH // iti ( sarva 0 saM0 pR0 46-47 bauddha0 ) / bauddhazAstram -- prathamaM bRhaspatipraNItam tato buddhAvatAre prapacitaM ca zAstram / tacca zAstraM bauddhaH iti zabdasyArthe tattanmatopanyAsavelAyAM saMkSepataH prAdarzi / bauddhazabdasya vyutpattistu buddhena proktaM bauddham iti / atra kathA zrayate matsyapurANe / AyuSo rAjJo nahuSavRddhazarmara jidambhavipApmasaMjJakAH paJca putrA Asan / tatra rajeH putrazataM jajJe / tai rajiputrairbalAcchinnayajJabhAgavaibhavaH zakro dInaH san sveSTprAptaye vAcaspatiM prArthayAmAsa / I For Personal & Private Use Only Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 nyaaykoshH| tato bRhaspatiH kiM kRtavAn / tadAha gatvAtha mohayAmAsa rajiputrAna bRhaspatiH / jinadharma samAsthAya vedabAhyaM sa vedavit // vedatrayIparibhraSTAMzcakAra dhiSaNAdhipaH / vedabAhyAn parijJAya hetuvAdasamanvitAn / / jaghAna zakro vajreNa sarvAn dharmabahiSkRtAn ( matsyapu0 a0 24 ) ( vAca0 ) iti / brahma-1 vedH| yathA tasmAdetadbrahma nAma rUpamannaM ca jAyate ( mu0 1 / 119) / yathA vA tene brahma hRdA ya Adikavaye ( bhAga0 1 / 1 / 1 ) ityAdau / 2 tapaH / 3 satyam / 4 tattvam / 5 hiraNyagarbhAdayo jIvAH / 6 vipraH / 7 RtvigvizeSaH / yathA yajJasya haiSa bhiSak brahmA (zrutiH) ityAdau / 8 viSkambhAdiSu paJcaviMzo yogavizeSaH iti mauhUrtikA aahuH| 9 viSayabhogatyAgaH / sa cASTAdazavidhaH / taduktam divyaudarikakAmAnAM kRtaanumtkaaritaiH| manovAkAyatastyAgo brahmASTAdazadhA matam ( sarva0 saM0 pR0 65 AI0) iti| 10 parabrahma ( paramAtmA ) iti vedAntino vadanti / atrAmnAyate / yadvAcAnabhyuditam yena vaagbhyudyte| tadeva brahma tvaM viddhi nedaM yadidamupAsate ( kena0 4) / vadanti tattattvavidastattvaM yajjJAnamadvayam / brahmeti paramAtmeti bhagavAniti zabdyate // ( bhAga0 sh2|11) iti / tasya navadhA rUpaM yathA / tarkANAmeva SaNNAM yat SaDvidhaM ruupmaishvrm| vaiSNavAnAmekarUpaM vedAnAmekameva ca // purANAnAmekarUpaM tasmAnnaba vidhaM smRtam / nyAyo nirvarNanIyaM ca yanmataM zaMkarobravIt // nityaM vaizeSikAstvanyaM vadanti ca vicakSaNAH / sAMkhyo vadati taM devaM jyotIrUpaM sanAtanam // mImAMsA sarvarUpaM ca vedAntaH sarvakAraNam / pAtaJjalopyanantaM ca vedAH satyasvarUpakam // svecchAmayaM purANaM ca bhaktAzca nityavigraham (brahmavai0 pu0 a0 108 ) iti / atrAdhikaM tu paramAtmazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditaM tatra dRzyam / atra madhvamate viSNureva parabrahma / sa caika eva saccidAnandavigrahaH guNaparipUrNaH paramArthato jagadAdikAraNam sarvAntaryAmI khatatrazca iti vijJeyam / rAmAnujamate tu zeSazeSibhAvAGgIkAreNa vishessH| For Personal & Private Use Only Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| paramAtmA zeSI / jIvAstu paramAtmazarIrarUpatvAccheSAH iti / mAyAvAdimate tu saguNanirguNabhedena dvividhaM brahma / tatra mAyAzritaH jApradAdyavasthAtrayasAkSI ca IzvaraH saguNaH / mAyAtItam avasthAtrayAtItaM ca nirguNam iti vizeSo jJeyaH / brahmaNaH taTasthalakSaNaM ca jagajjanmasthitipralayAnAM pratyekamupAdAnapratyakSacikIrSAkRtimattvam iti / tena navalakSaNavattvam / taduktaM brahmasUtrakAraiH janmAdyasya yataH (bra0 suu01|1|2) iti / atra zrutiH pramANam yato vA imAni bhUtAni jAyante yena jAtAni jIvanti yatprayantyabhisaMvizanti tadvijijJAsasva tadbrahma ( taitti0 upa0 2 / 1 / 1 ) iti / brahmaNaH svarUpalakSaNaM ca saccidAnandAtmakatvam iti / atra zrutiH satyaM jJAnamanantaM brahma ( taitti0 u0 2 / 1 / 1 ) iti / nirguNaM niSkalaM zAntaM niravadyaM niraJjanam (zve0 6 / 19 ) ityAdizca / brahmajJAnam-brahmaviSayakatattvajJAnam / taccAropajJAnaM nyAyamatasiddham iti kecitpralapanti (vAca0 ) / vayaM tu tacca nyAyamate yathArthajJAnameva iti vadAmaH / mAyAvAdinastu tattvamasi brahmAhamasmi ityAdimahAvAkyArthajJAnAnantaraM manananididhyAsanAdinA sarvAtmakoham brahmaivAhamasmi iti pramArUpaM pratyakSam iti manyante / zrIpUrNaprajJAcAryAnuyAyinaH zravaNamananAdinA pazca bhedajJAnam viSNusarvottamatvAdijJAnAnantaraM bhagavatprasAdaphalaM ( ahaitukam ) bhagavadaparokSajJAnam iti prAhuH / paJca bhedAstu jIvezayorbhedaH jaDajIvayorbhedaH jaDezvarayorbhedaH jIvayorbhedaH jaDayorbhedazca (paramA zrutiH ) ( sarva0 pR0 142 pUrNa0 ) iti / brahmatattvam sajAtIyavijAtIyasvagatanAnAtvazUnyam ( sarva0 saM0 pR0 128 puurnnpr0)| brAhmaH--(vivAhaH ) brAjho vivAha AhUya dIyate zaktyalaMkRtA ( yAjJa valkya 0 a0 1158) / . brAhmaNaH-1 adRSTavizeSaprayojyabrAhmaNatvadharmavAn / yathA jAtyA brAhmaNa ityAdau / atra brAhmaNapadArthaghaTakatAdRzadharme tRtIyAntArthasya jAtyabhedasyAnvayaH / atrArthe vyutpattiH brahma vedam parabrahma vA vettyadhIte vA iti / For Personal & Private Use Only Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| brAhmaNalakSaNaM ca vizuddhamAtApitRRjanyatvam / atra vizuddhatvaM ca SaTkarmAdhikAravattvam ( ta0 kau0 pR0 21 ) / tasya svarUpaM yathA jAtyA kulena vRttena svAdhyAyena zrutena ca / ebhiryukto hi yastiSThennityaM sa dvija ucyate // ( vahnipurANe ) ( vAca0.) iti / vasiSThenoktaM brAhmaNasvarUpaM yathA yogastapo damo dAnaM satyaM zaucaM dayA zrutam / vidyA vijJAnamAstikyametadbrAhmaNalakSaNam // iti / brAhmaNaguNaprayuktaM phalamAha sarvatra dAntAH zrutapUrNakarNA jitendriyAH prANivadhe nivRttAH / pratigrahe saMkucitAgrahastAste brAhmaNAstArayituM samarthAH // iti / tasya mAhAtmyAdi yathA sarveSAmeva varNAnAM brAhmaNaH paramo guruH / tasmai dAnAni deyAni bhaktizraddhAsamanvitaiH // ( vAca0 ) iti / kiMca avidvAMzcaiva vidvAMzca brAhmaNo daivataM mahat / praNItazcApraNItazca yathAgnidaivataM mahat // (manu0 9 / 317 ) iti| atra janmanA brAhmaNo guruH iti smRtijnyeyaa| manunApyuktaM yathA vaizeSyAtprakRtizreSThayAnniyamasya ca dhAraNAt / saMskArasya vizeSAJca varNAnAM brAhmaNaH prbhuH|| (manu0 a0 10 zlo0 3) iti / 2 mantretaravedabhAgo brAhmaNam (Rgve0 bhASya0 upo0 pR0 20 ) / atrApastambaH sUtrayAmAsa mantrabrAhmaNayorvedanAmadheyam iti / jaiminirapi taccodakeSu mntraakhyaa| zeSe brAhmaNazabdaH ( jaimi0 a0 2 pA0 1 sU0 32-33 ) iti / tallakSaNaM tu nairuktyaM yasya mantrasya viniyogaH prayojanam / pratiSThAnaM vidhizcaiva brAhmaNaM tadihocyate // ( yAjJava0) iti ( vAca0 ) / atra vAtsyAyanabhASyam / tridhA khalu brAhmaNavAkyAni viniyuktAni vidhivacanAni arthavAdavacanAni anuvAdavacanAni ( vAtsyA0 2 / 1 / 61 ) iti / brAhmam- ( nakSatram ) rohiNI ( puru0 ci0 pR0 354 ) / bruvaNam-jJAnodezyakapravRttyadhInazabdaH / yathA ziSyaM dharma brUte ityAdau borthaH / atra dhAtvarthaghaTake jJAne ziSyavRttitvasya zabde ca dhrmvissyktvsyaanvyH| tathA ca shissyvRttijnyaanoddeshykprvRttydhiindhrmvissykshbd| prayogakartA iti bodhaH ( ga0 vyu0 kA0 2 pR0 46 ) / For Personal & Private Use Only Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / bha 1 bhaktiH - 1 [ka] gauNIzabdavadasyArthonusaMdheyaH / yathA tato bhaktyA daza dizaH siddhAH (prazasta0 diGirU0 pR0 8 ) ityAdau / [kha] bhaktinama lakSaNAvRttiH ( jai0 sU0 vR0 a0 3 pA0 2 sU0 43 ) / iyaM bhaktistu gauNatvam upacArazca iti vyavahiyate iti vadanti / [ga] prakarSa bhAvAbhAvaH / yathA vilvAmalakAdAvaNutvavyavahAraH samidikSudaNDAdiSu ca hrasvatvavyavahAro bhAktaH ityAdau Amalake yaH prakarSabhAvastasyAbhAvaH kuvale / bilve yaH prakarSabhAvastasyAbhAva Amalake 1 sa ca gauNamukhyobhayabhAgitvAdbhaktipadavAcyaH (vai0 u0 7 118 ) / 2 [ka] ArAdhyatvaprakArakaM jJAnam ( ki0 va0 pR0 4 ) ( ma0 pra0 1 pR0 16 ) ( za0 pra0 zlo0 72 TI0 pR0 95 ) ( ta0 pra0 1 pR0 6 ) ( si0 ca0 ) / yathA bhaktyA harimupAste ityAdau / yathA vA bhaktirjJAnAya kalpate ityAdau / [kha] niratizayAnandapriyAnanyaprayojanasakaletaravaitRSNyavajjJAnavizeSo bhaktiH iti rAmAnujIyA AhuH ( sarva 0 0 pR0 123 rAmA0 ) / pare tu sA parAnuraktirIzvare ( zANDi0 sU0 111 ) / yathA rasa hyevAyaM labdhvAnandI bhavati ( taitti0 u0 2/7/1 ) ityAdau raso bhaktiH / yathA vA brahmasaMsthomRtatvameti ( chAndo0 2 / 23 / 1 ) ityAdau saMsthApadavAcyA bhaktiH ityAhuH ( zANDi0 sU0 TI0 2/2 ) / atra rasazabdavAcyaM saMsthAzabdavAcyaM ca bhagavadaparokSajJAnameva iti vayaM jAnImaH / bhakterlakSaNaM ca ArAdhyaviSayakarAgitvam / bhakte rAgarUpatve prayogaH bhaktirbhajanIyagocararAgarUpA tadanuvartanAdihetuhitasAdhanatAdhI bhinnAtma vizeSaguNatvAt yannaivam tannaivam yathA dveSaH iti ( zANDi0 TI0 ) / atra vallabhIyA vadanti / iyaM bhaktirdvividhA sAdhanIbhUtA phalIbhUtA ca / tatra sAdhanabhUtA bhaktirjJAnAya kalpate vAsudeve bhagavati bhaktiyogaH prayojitaH / janayatyAzu vairAgyaM jJAnaM ca yadahaitukam // ityAdau / phalabhUtA tu sa vai puMsAM paro dharmo yato bhaktiradhokSaje / ahaitukyavyavahitA yayAtmA saMprasIdati // For Personal & Private Use Only 615 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ( bhA0 1 / 2 / 6-7 ) brahmasaMsthomRtatvameti ityAdau iti / sukhAnuzayI / rAgaH (pAta0 sU0 27 ) bhaktiH iti zANDilyasUtraTIkAkRta AhuH / - jIvopAdhyanavacchinnacetanaviSayiNyanuraktireva bhaktiH ityapyanya AhuH . ( zANDi0 sU0 TI0 ) / mAhAtmyajJAnapUrvaH sudRDhaH sneho bhaktiH iti / paJcarAtrAgamakuzalA AhuH / iyaM bhaktistrividhA / sA ( uttamA) bhaktiH - sAdhanaM bhAvaH premA ceti tridhoditA iti / tatra sAdhanabhaktiryathA kRti. sAdhyA bhavetsAdhyabhAvA sA saadhnaabhidhaa| nityasiddhasya bhAvasya prAkaTyaM hRdi sAdhyatA // iti / bhAvabhaktiryathA zuddhasattvavizeSAtmA premA suuyaaNshu| sAmyabhAk / rucibhizcittamAsRNyakRdasau bhAva ucyate // iti / prema.. bhaktiryathA * samyaGmasRNitasvAnto mamatAtizayAGkitaH / bhAvaH sa eva : sAndrAtmA budhaiH premA nigdyte|| iti ( bhaktirasAmRtasindhau puurvbhaagH)| atrocyate ananyasamatA viSNau mamatA premasaMgatA / bhaktirityucyate bhISmaprahlAdoddhavanAradaiH // iti nAradapazcarAtre / bhaktirapi brahmavidyAyA- madhikAre upayujyate / yamevaiSa vRNute tena , labhyastasyaiSa AtmA vivRNute - tanUM svAm ( kaThopa0 2 / 22 ) ( madhvabhA0 1 / 1 / 1 upoddhA0 ) iti / + - 3 racanA / yathA bhavati viralabhaktiAnapuSpopahAraH ( raghu0 sa0 5 zlo0 74 ) ityAdau / 4 bhAgaH iti kAvyajJA AhuH / 5 vibhAgaH .. iti vyavahArajJA vadanti / 6 bhaGgI ityAlaMkArikA AhuH / bhakSa-(dhAtuH ) kaThinadravyasya glaadhHsNyogaanukuulvyaapaarH| yathA - bhakSayatyannamityAdau dhAtvartho bhakSaNam / bhakSaH-1 iSTadravyasaMskAro hi bhkssH| ( jai0 nyA0 a0 3 pA0 5 ___ adhi0 19 ) / 2 bhakSaNakarma / yathA vaSaTkartuH prathamabhakSaH ( zrutiH) ... ityAdau ( vaac0)| bhaja-(dhAtuH ) prItyanukUlo vyaapaarH| yathA hariM bhajatItyAdau bhjerrthH| :- atra harirUpaM yat karma tanniSThazaktinirUpakaprItyanukUlo vyApAra iti - bodhaH / atra harirUpaprakRtyarthaniSThazaktinirUpakatvaM ( vibhaktyarthaH ) - dhAtvarthaprItau saMsargatayAnveti ( la0 ma0 subartha0 pR0 86 ) / For Personal & Private Use Only Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 617 bhajanam -- bhajanaM dazavidham vAcA satyaM hitaM priyaM svAdhyAyaH kAyena dAnaM 1 paritrANaM parirakSaNaM manasA dayA spRhA zraddhA ceti / atraikaikaM niSpAdya nArAyaNe samarpaNaM bhajanam ( sarva0 saM0 pR0 138 pUrNapra0 ) / - bhaTTaH - 1 [ka] vedAbhijJaH paNDitaH / [kha] catuHzAstrajJaH iti mAlatImAdhavaTIkAkAra Aha / [ga] medhAvI kRtavidyaH / yathA tutAtAkhyo mImAMsakavizeSaH / kumArilAkhyo mImAMsakaH ityapi mImAMsakAnuyAyina AhuH / tutAtakumArilAbhyAM bhaTTa ityupanAma vidyayArjitam iti vijJeyam / bhaTTamataM tu mImAMsAvArtike mImAMsAnyAyaprakAze bhATTadIpikAdau ca draSTavyam / kumArilasyAkhyAyikA nArAyaNapaNDitAcAryairmaNimaJjaya ( 5-6 sarge ) pratipAditA tatra dRzyA / 2 kSatriyAdviprakanyAyAM bhaTTo jAtonuvAcaka: ( brahmavai 0 pu0 ) iti paurANikA AhuH / bhaTTAcAryaH -- tutAtabhaTTa udayanAcAryazca / atra vigrahaH bhaTTazca AcAryazca bhaTTAcAryaH iti / atrocyate nAstikAnAM nigrahAya bhaTTAcAryo bhaviSyataH iti ( vAca0 ) / tatrodayanAcAryastu nyAyatarkagrantheSu AcArya iti vyavahriyate / sa ca kiraNAvalI kusumAJjaliprabhRtigranthadvAreNa paramAtmAstitvaM pradazye nAstikAnajayat iti suprasiddham / 1 1 bhadrA - ( saptamI ) zuklapakSe tu saptamyAM nakSatraM saviturbhavet / Aye pAde tu devendra tadA sA bhadratAM vrajet // ( pu0 ci0 pR0 105 ) / bhayam - 1 ( doSaH ) [ ka.] aniSTahetUpanipAte tatparityAgA naI tAjJAnam ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / [ kha ] aniSTaviSayasAdhanopanipAte tajjihAsonAzakyatA bhayam ( nyA0 vA0 ) / [ga] paratoniSTasaMbhAvanA / yathA vyAghrAdvibhetItyAdau bibhetyarthaH / atra bhItrArthAnAM bhayahetuH ( pA0 sU0 1 / 4 / 25 ) ityanenApAdAnasaMjJA / tadarthazca bhayArthakadhAtuyoge bhayahetutvena saMbhAvitamapAdAnam iti / tathA ca vyAghrAdvibhetItyAdau prayojyatvaprakArakatvaM paJcamyarthaH / tasyAniSTasaMbhAvanAyAmanvayaH / saMbhAvitam ityuktyA zatrubhrameNa mitrAdapi bibheti iti vAkyasyApi prAmANya78 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 nyaaykoshH| nirvAhaH (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 106) / atra zAbdikA vadanti / bhItrArthAnAM bhayahetuH iti sUtrasthasya bhayahetuH ityasya bhayapadArthaikadezAniSTahetuH ityarthaH / yajanyaM bhayameva na prasiddham tatra paJcamI na bhavatyeva / tatra paJcamyAH iSTatve tu hetutvAropeNa sA paJcamI ( la0 ma0 suba0 kAra0 5 pR0 109) iti |[gh] bhAvitvena svAniSTacintanam / yathA vyAghrAdvibheti trasyatItyAdI dhAtvarthaH / hetutvaM janyatvaM vA paJcamyarthaH / tacca dhAtvarthaikadeze aniSTe cintana eva vAnvitam / tathA ca vyAghrahetukasya svAniSTasya bhAvitvena cintanavAn iti vyAghahetukatvena bhAvyaniSTadharmikacintanavAn iti vA tatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 68 TI0 pR080)|[] zAbdikAstu aniSTajJAnam / yathA corAdvibhetItyAdau dhAtvartho bhayam ityAhuH / atra corApAdAnakAniSTajJAnam iti bodhaH ( la0 ma0 suba0 kA0 5 pR0 109) / 2 bhayasthAyibhAvako rasavizeSaH iti rasazAstrajJA AhuH / atrocyate raudrazaktyA tu janitaM cittavaiklavyadaM bhayam ( sA0 da0 pari0,3 zlo0 178 ) iti / vaiklavyamasthiratvam / 3 nirRtiputravizeSaH iti paurANikA AhuH (bhA0 A0 a0 66 ) / bhavanam -1 utpattiH kAlasya vastunA saMbandhavizeSo vA / yathA ghaTo bhavatItyAdau bhUdhAtvartho bhavanam / vaiyAkaraNAstu utpattyanukUlo vyApAraH / yathA ghaTo bhavatItyAdI bhUdhAtorarthaH ityAhuH (vai0 sA0 da0 ) ( vAca0 ) / 2 mandiram iti kAvyajJA aahuH| bhaviSyat-1 ( kAlaH ) yatprAgabhAvena yaH kAlovacchidyate sa tasya bhaviSyatkAlaH ( vai0 u0 2 / 2 / 8 ) / yathA ghaTa utpatsyata ityAdau ghaTaprAgabhAvena yaH kAlovacchinnaH (viziSTaH) sa ghaTasya bhvissytkaalH| tarkakaumudyAM tu tadvyaktiprAgabhAvaviziSTaH kAlastavyakteranAgatakAlaH ityuktam / anyatra coktam vartamAnaprAgabhAvapratiyogyavacchinnakAlaH iti / atrAyaM vizeSaH kAlasya saMbandhamAtratvamate avacchinna iti na deyam (pa0 - mA0 kAlani0 pR0 92) / bhaviSyatvaM ca [ka] vartamAnakAlavRttiprAga For Personal & Private Use Only Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhAvapratiyogitvam / yathA anAgataH kAlaH ityAdau kAlasya bhaviSyattvam (vAkya0 1 pR0 6)(nIla0 1 kAla: pR0 10) / [kha] AdyakRtiprAgabhAvaH (nyA0 ma0 4 pR0 20) / [ga] vartamAnaprAgabhAvaH / yathA pakSyatItyAdau laDarthaH / atra luDarthasya tAdRzaprAgabhAvasya tadarthakRtau pratiyogitAsaMbandhenAnvayaH / prAgabhAvAnaGgIkAre tu vartamAnadhvaMsa eva laDarthaH (ga0 vyu0 la0 pR0 136) / [] vartamAnaprAgabhAvapratiyogitvam / yathA ghaTo bhaviSyatItyAdau dhAtvarthotpatterbhaviSyattvam / pakSyatItyAdau cAkhyAtArthakRterbhaviSyattvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 82) (la0 ma0 lkaar0)| [3] vidyamAnaprAgabhAvapratiyogyutpattikatvam (tarkA0 kha0 4 ) (dIdhi0 2) / yathA naGgyatItyAdau luDarthaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 83 ) ( ga0 vyu0 la0 pR0 135 ) / yathA vA AgamiSyatItyAdau laTorthaH / atra vidyamAnaprAgabhAvapratiyogyutpattikAgamanAnukUlakRtimAn ityartho bodhyate ( tarkA0 kha0 4 pR0 11) / [ca] vartamAnakAlottarakAlotpattikatvam (ta0 pra0 2) (dIdhi0 2) / yathA te ca prApurudanvantaM bubudhe cAdipUruSaH / avyAkSepo bhaviSyantyAH kAryasiddharhi lakSaNam // ( raghu0 sa0 10 zlo0 6 ) ityAdau / [cha] vartamAnadhvaMsaH / yathA pakSyatItyAdau laDarthaH / ayaM ca prAgabhAvAnaGgIkArapakSepi saMgacchate iti vijJeyam (ga0 vyu0 la0 pR0 136) / 2 paurANikAstu mahApurANAntargatapurANavizeSaH / yathA bhaviSyatpurANamityAdI ityAhuH (nAradIya0 pu0 pA0 4 a0 100) / bhAktaH-1 lAkSaNikaH zabdaH / gauNa ityarthaH / yathA siMho mANavaka ityAdI siMhazabdaH / atra siMhapadasya siMhasadRze lkssnnaa| sAdRzyaM ca zauryAdinA iti naiyAyikA AhuH / tathA ca siMhavRttiguNasadRzaguNavAnmANavaka: iti shaabdbodhH| zAbdikAstu siMhapadasya siMha evArthaH / mANavake ca siMhavRttizauryakrauryAdayo guNA Aropyante ityAhuH / tathA caitanmate siMhavRttyAropitaguNavAnmANavakaH iti bodhH| 2 goNyA vRttyA For Personal & Private Use Only Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 nyaaykoshH| - bodhitorthaH ( aupcaarikH)| 3 bhaktamannam tansaMbandhi bhAktam iti kAvyajJA aahuH| bhAgaH-1 pakSatAvacchedakAzrayo yaH kazcana pakSaikadezaH / yathA bhAgAsiddhirityAdau / 2 svatvAzrayaH ( dhanam ) / yo mAM prati syAt ityAdau / atra bhAgaH ( svatvAzrayaH ) pratyAdyarthaH / tadanvayI saMbandho dvitIyArthaH / itthaM ca asmatsaMbandhI yo bhAgaH syAt iti bodhaH ( ga0 vyu0 kA02 kha0 2 pR0 76 ) / 3 ekdeshH| 4 triMzAMzakastathA. rAzerbhAga ityabhidhIyate iti jyotiSajJA aahuH| 5. pUrvAphalgunInakSatram iti mauhUrtikA AhuH / 6 ekAdazasaMkhyA iti gaNakA AhuH / bhAgavatam- 1 mokSapradazrIbhagavajjJAnabhaktivairAgyapratipAdako mahApurANa vizeSaH / yathA yairna zrutaM bhAgavataM purANam ( bhAga0 ) pibata bhAgavataM rasamAlayam ( bhAga0 1 / 1 / 3) ityAdau / tathoktaM zrImadbhAgavate dharmaH projjhitakaitavotra paramo nirmatsarANAM satAM vedyaM vAstavamatra vastu zivadaM tApatrayonmUlanam / zrImadbhAgavate mahAmunikRte kiMvA parairIzvaraH sadyo hRdyavarudhyatetra kRtibhiH zuzruSubhistarakSaNAt // ( bhAga0 1 / 1 / 2 ) iti| atrocyate / marIce zRNu vakSyAmi vedavyAsena yatkRtam / zrImadbhAgavataM nAma purANaM brahmasaMmitam // tadaSTAdazasAhasraM kIrtitaM pApanAzanam / surapAdaparUpoyaM skandhai'dazabhiryutaH // bhagavAneva viprendra vizvarUpI samIritaH ( nAradIyapu0 4 a0 96 ) iti / tena zrImadbhAgavataM bopadevakRtam iti keSAMcittAmasAnAM pralApo nirastaH / bopadevakRtaM tu devIbhAgavatameva iti tu vayaM tattvato jAnImaH / 2 bhagavadbhaktaH puruSaH / yathA yatra ha vA vIravrata auttAnapAdiH dhruvaH paramabhAgavataH ( bhAga0 ska0 5 a0 17 gadyam 2 ) ityAdau / tatsvarUpamuktaM yathA sarvabhUteSu yaH pazyedbhagavadbhAvamAtmanaH / bhUtAni bhagavatyAtmanneSa bhAgavatottamaH // ( bhAga0 skandha0 11 a0 2 zlo0 45) iti / yena sarvAtmanA . viSNubhaktyA bhAvo nivezitaH / vaiSNaveSu kRtAtmatvAnmahAbhAgavato hi ... sH|| ( gAruDe0 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 621 bhAgAsiddhi: - ( svarUpAsiddhiH ) pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyena hetvabhAvaH / yathA pRthivI gandhavatI ghaTatvAdityAdau pRthivIsAmAnAdhikaraNyena pAdau ghaTatvAdyabhAvaH ( ga0 bAdha0 ) / yathA vA pRthivyAdayazcatvAraH paramANavaH anityAH gandhavattvAditi / atra gandhavattvaM hetuH pakSIkRteSu sarveSu nAsti / pRthivImAtravRttitvAt / ata eva bhAge svarUpAsiddhatvam ( ta0 bhA0 vA0 pR0 45 ) / tasyA udAharaNAntaraM yathA ghaTazabdAvabhidheyau mUrtatvAt (pra0 ca0 pR0 24 ) iti / 1 bhAgyam - pUrvA phalgunI (pu0 ci0 pR0 353 ) / bhANaH - ( rUpakam ) dRzyakAvyavizeSaH / yathA mukundAnandabhANaH pazcAyudhaprapaJcabhANaH ityAdiH / tallakSaNaM ca bhANaH syAddhUrtacarito nAnAvasthAntarAtmakaH / ekAGka eka evAtra nipuNaH paNDito viTa: // || (sA0 da0 pari0 6 zlo0 513 ) ityAdi / ahorAtraM viTAnAM ca caritaM bhANa iSyate ( muku0 bhA0 TI0 ) iti ca / 1 bhAnam - 1 viSayatAvadasyArthonusaMdheyaH ( di0 12 ) / yathA upanItabhAnamityAdau / 2 jJAnam / 3 prakAzaH / 4 dIptiH / I bhAratam - 1 jambUdvIpasaMbandhI varSa vizeSaH / atrocyate himAhaM dakSiNaM varSa bharaNAya dadau pitA / tasmAcca bhArataM varSam ( vAca0 ) iti / 2 bharata - nRpasya vaMzyaH iti paurANikA AhuH / 3 agnivizeSa: iti yAjakA AhuH / 4 bharatamunikRtaM nATyazAstram iti sAhityazAstrajJA AhuH / 5 satyavatIsutavyAsapraNItaH granthavizeSaH / etasya mahAbhAratam iti saMjJA / tathAhi / catvArazcaikato vedA bhArataM caitadekataH / purA kila suraiH sarvaiH sametya tulayA dhRtam // caturbhyaH sarahasyebhyo vedebhyobhyadhikaM yadA / tadAprabhRti lokesminmahAbhAratamucyate // mahattve ca gurutve ca priyamANaM yatodhikam / mahattvAdbhAratatvAcca ( bhAravattvAcca) mahAbhAratamucyate // ( bhAra0 A0 a0 1 ) iti / ayaM ca grantho lakSazlokAtmaka iti vadanti / tatra yatsaMkhyako grantha etAvatA kAlenopalabdhastatsaMkhyA pradarzyate / 1 For Personal & Private Use Only Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 m m h m 186 m h .8909 4964 m . h s m nyaaykoshH| . parva adhyAyAH granthasaMkhyA avAntarapANi 1 Adiparva 227 8884 2 sabhAparva 2511 3 vanaparva 11664 4 virATaparva 2050 5 udyogaparva 6698 6 bhISmaparva 117 5884 7 droNaparva 8 karNaparva 9 zalyaparva 3200 10 sauptikaparva 18870 11 strIparva 775 12 zAntiparva 329 14732 13 anuzAsanaparva 146 * 8000 14 Azvamedhikaparva 10 15 AzramavAsiparva 16 mausalaparva 320 17 mahAprasthAnikaparva 18 svargaparva 1923 84816 19 harivaMzaH 25000 etAvAnevedAnIMtanakAlaparyantaM prApto. granthaH / lakSasaMkhyako granthastu na . prAptaH / upalabdhepyetAvati granthe bahavaH kecanAdhyAyAH prakSiptAH santi : na tu te bhAratakRtA nirmitAH iti vijJeyam / bhAvaH-1 anyanigUDhecchA (prazasta0 2 pR0 33) / 2 sattA ( sAmAnyam ) / yathA dravyatvaguNatvapratiSedho bhAvena vyAkhyAtaH ( vai0 h 0 m mh mm ww s sh mr m h 209 mh For Personal & Private Use Only Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 623 7 / 2 / 27 ) ityAdau / 3 dravyAdiSaTkam (mu0 1 pR0 19) / tallakSaNaM ca bhAvatvameva / taccAtra samavAya ekArthasamavAya etadanyatarasaMbandhena sattAvattvam ( di. 1 padArthani0 pR0 20) / atra samavAyasya svarUpeNa svasaMbaddhatvAGgIkAreNa samavAyasya samavAyenAnyatrAvRttAvapi samavAye nAvyAptiH iti jJeyam (rAma0 1 pR0 20 ) / athavA samavAya sAmAnAdhikaraNya etadanyatarasaMbandhena sattAvattvam ( di0 1 abhAvanika pR0 41 ) / 4 navyAstu itarAvizeSaNatayA kriyAbodhaparatvam / yathA kRSNena sthIyate ityAdau AtmanepadavidhAyake bhAvakarmaNoH ( pA0 sU0 1 / 3 / 13 ) iti pANinisUtre bhAvapadArtha ityAhuH (ga0 vyu0 AkhyAtArthani0 pR0 129) / 5 dhAtuvAcyA kriyA / yathA bhAvapradhAnamAkhyAtam ( yAskaniruktam ) ityAdau / yAskena sAdhyarUpAyA bhAvatvamuktaM yathA tadyatrobhe bhAvapradhAne bhavataH pUrvAparIbhUtaM bhAvamAkhyAtenAcaSTe vrajati pacatItyupakramaprabhRtyapavargaparyantam ityAdi / atrAyaM bhAvaH / zAbdikamate zAbdabodhasya dhAtvarthamukhyavizeSyakatvasvIkAreNa bhAvasya prAdhAnya yujyate / naiyAyikamate tu prathamAntArthamukhyavizeSyakazAbdabodhAGgIkAreNa tanmate bhAvanA bhaavshbdaarthH| iyameva kRtiH / tathA ca bhAvapradhAnamAkhyAtamityatra bhAvaH pradhAnaM dhAtvarthe iti vigrahaM varNayanti / 6 siddhAvasthApanno dhAtvartho bhAva iti vaiyAkaraNA AhuH / 7 utpattyAdirUpaSaDbhAvavikArayuktaH padArtha iti yAska Aha / atrocyte| SaDbhAvavikArA bhavantIti vArSyAyaNiH / jAyate asti vipariNamate vardhate apakSIyate vinazyati iti / tatra ( 1 ) jAyate iti pUrvabhAvasyAdimAcaSTe nAparabhAvamAcaSTe na pratiSedhati / (2) asti ityutpannasya sttvsyaavdhaarnnm|(3) vipariNamate ityapracyavamAnasya tattvAdvikAram / (4) vardhate iti svAGgAbhyuccayam sAMyaugikAnAM vArthAnAm vardhate vijayeneti vA vardhate zarIreNeti vaa| (5) apakSIyate ityetenaiva vyAkhyAtaH pratilomam / (6) vinazyati ityaparabhAvasyAdimAcaSTe na pUrvabhAvamAcaSTe na pratiSedhati (nirukta0 iti / 8 dharmAdayoSTau bhAvAH iti sAMkhyA AhuH / dharmAdayastu bhAvairadhivAsitaM liGgam (sAMkhyakAri0 40 ) For Personal & Private Use Only Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 nyaaykoshH| ityAdau dharmAdharmajJAnAjJAnavairAgyAvairAgyaizvaryA naizvaryANi bhAvAH ( sAMkhya 0kau0 kA0 40-45) ityuktAH / 9 prakRtijanyabodhe prakAraH asAdhAraNadharmaH bhAvaH / yathA ghaTasya bhAvo ghaTatvam itbAdI iti sarvazAstrakArA AhuH / atrAyaM vizeSo jnyeyH| prakRtijanyabodhe yena saMbandhena tatpratipAdyatAvacchedakadharmasya prakAratA tena saMbandhena taditarAvRttitve sati tadvRttidharmaH iti ( bhavAnandI0 ) / atra tasya bhAvastvatalau ( pA0 sU0 5 / 1 / 119) iti sUtreNa bhAvavAcakastvapratyayo vihitaH iti jnyeym| 10 vAsanA saMskArazca iti mImAMsakAH pravadanti / 11 cetanamacetanam iti dvividhabhedayutaH asvatantratattvavizeSo bhAvaH iti madhvAcAryAH prAhuH / 12 bhaktirapIti sarve vedAntino vadanti / . 13 hRdgatAvasthAvedako mAnasavikAro bhaavH| sa ca nirvedAdiya'bhicAribhAvastrayastriMzadvidhaH ratyAdiH sthAyI bhAvazca navavidha iti rasikA AhuH / taduktam vibhAvenAnubhAvena vyaktaH saMcAriNA tathA / rasatAmeti ratyAdiH sthAyI bhAvaH sacetasAm // ( sA0 da, pari0 3 zlo0 1 ) iti / 14 nATyoktanAnApadArthacintakaH paNDitaH iti nATakajJA bruvate / 15 saMgItasaMgatapadArthadyotakahastaceSTAvizeSo bhAvaH ityabhinayakalAjJA nartakAzca sNgirnte| 16 abhiprAyopIti kAvyajJA saMjagadire / 17 alaMkAravizeSaH ityAlaMkArikA aahuH| strINAM yauvanakAle sattvabhavASTAviMzatyalaMkArAntargatoGgajaH prathamAlaMkAroyam / tathA coktam nirvikArAtmake citte bhAvaH prathamavikriyA iti / 18 janma iti paurANikAH sNvdnte| 19 lagnAditastanvAdi'dazavidho bhAvaH iti mauhUrtikA AhuH / 20 grahANAM dvAdazavidhaceSTAvizeSaH iti jyotirvida AhuH / 21 divyavIrapazubhedena trividho bhAvaH iti tatrajJA AhuH / 22 madhvamatAnuyAyivedAntinastu prathamapratItau yaH asti iti pratItiviSayaH sa bhAvaH ityAhuH ( pra0 ca0 pari0 2 pR0 48 ) / bhAvanA-1 ( guNaH ) [ka] anubhavajanyaH smRtiheturguNavizeSaH (ta0 saM0 4 ) / sa tu saMskAraprabhedaH jIvamAtravRttiH atIndriyazceti For Personal & Private Use Only Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| . 625 bodhyam ( bhA0 50) (ta0 sN0)| atra bhASyam / bhAvanAsaMjJaka. stvAtmaguNaH dRSTazrutAnubhUteSvartheSu smRtipratyabhijJAnahetuH jJAnamadaduHkhAdivirodhI paTu abhyAsa Adara etatrividhapratyayajaH / tatra paTupratyayajo yathA paTupratyayApekSAdAtmamanasoH saMyogAdAzcaryerthe paTuH saMskAro jAyate / yathA daakssinnaatysyossttrdrshnaat| abhyAsapratyayajo yathA zilpavidyAkriyAbyAyAmAdiSvabhyasyamAneSu tasminnevArthe pUrvapUrvasaMskAramapekSamANAduttarottarasmAt pratyayAdAtmamanasoH saMyogAt saMskArAtizayo jAyate / Adarapratyayajo yathA prayatnena manazcakSuSi sthApayitvA apUrvamarthaM didRkSamANasya vidyutsaMpAtadarzanavadAdarapratyayaH utpadyate / tamapekSamANAdAtmamanasoH saMyogAtsaMskArAtizayo jAyate / yathA devahrade sauvarNarAjatapadmadarzanAt (prazasta0 2 pR0 34) iti / atredaM bodhyam / upekSAnAtmakena nizcayena ( anubhavena ) yaH saMskAro jAyate sa evodruddhaH smRtijanakaH / upekSAtmakanizcayajanyastu na smRtiM janayatIti / saMskAroyamapi saviSayakaH / saMskArazcAntyasmRtyutpAdanena rogeNa kAlavizeSeNa vA nazyati / kecittu samAnaviSayasmRtyA sa nazyati ityAhuH ( ta0 va0 pR0 231 ) (mu0 smRtini0 pR0 190 ) / [kha] pUrvAnubhUtavastunaH smRtihetuH saMskAraH ( ta0 pra0 ) ( ta0 ko0)| [ga] jJAnajaH saMskAraH / 2 kRtyaparanAmA prayatnaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 81) / yathA caitrastaNDulaM pacatItyAdAvAkhyAtArthaH prayatno bhaavnaa| atrAyaM niyamaH bhAvanAnvayinyeva saMkhyAyA anvayaH iti / tena kRSNena sthIyate ityAdI bhAvanAyA ananvayena saMkhyAyA apyananvayepi na kSatiH ityavadheyam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 81 ) / 3 zAbdikAstu dhAtuvAcyo vyApAro bhAvanA / yathA pacatItyAdAvadhaHsaMtApanAdirUpavyApAra ityAhuH / pacati pAkamutpAdayati ityasya pAkAnukUlA bhAvanA tAdRzyutpAdanA iti vivaraNAt vivriyamANasyApi tadvAcakatA iti bhAvaH / atrAdhaHsaMtApanatvaphUtkAratvaculyuparidhAraNatvayatnatvAdibhirbodhaH sarvasiddhaH / atroktaM bhartRhariNA vyApAro bhAvanA saivotpAdanA saiva ca kriyaa| kRJokarmakatApatterna hi yatnortha iSyate // ( vai0 sA0 dhAtva0 pR0 50-51 ) iti / 79 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 nyaaykoshH| 4 mImAMsakAstu bhaviturbhavanAnukUlo bhAvayiturvyApAravizeSaH / yathA yajetetyAdau liGAdyAkhyAtArtho bhAvanetyAhuH ( lau0 bhA0 ) / atrAyaM vizeSo jJeyaH / bhaTTamate zAbdI bhAvanA ArthI bhAvanA ceti bhedena dvividhA bhAvanA / tatrAntyAyAM bhAvanAyAM bhaavyjnktvm| bhAvyatvaM ceSTatvam iti vijJeyam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 94.) / 5 paurANikAstu mAnasajJAnavizeSo bhAvanA (cintA0 ) / sA ca trividhA bhAvanA vipra vizvametannibodhata / brahmAkhyA karmasaMjJA ca tathA caivobhayAtmikA // ( viSNupu0 aM0 6 a0 7 ) ityAhuH / 6 bauddhamate bhAvanAcatuSTayam / taJca bauddhazabde dRzyam / 7 bhiSajastu niryAsAdinA cUrNadravyasya mizrIkaraNe cUrNadravyasya niryAsAdinA saMskAravizeSaH ( auSadhasaMskAravizeSaH) bhAvanA ityAhuH / tatpramANamuktaM bhAvaprakAze yathA draveNa yAvanmAnena cUrNa sarva plutaM bhavet / bhAvanAyAH pramANaM tu cUrNe proktaM bhiSagvaraiH // ( vAca0 ) iti / bhAvanApazcakam- hAsyalobhabhayakrodhapratyAkhyAnairnirantaram / Alocya bhASaNenApi bhAvayetsUnRtaM vratam // ( sarva0 saM0 pR0 66 Ahe. ) / bhAvitvam-1 bhaviSyattvam / 2 bhAvaviziSTatvam / bhAvyam-bhAvyaM ca dvividham IzvarastattvAni ca ( sarva0 saM0 pR0356 paatnyj0)| bhaassnnm-ytkicijjnyaanaanukuulshbdpryogH| atrAyaM niyamaH sAdhu bhASitavyam nApabhraMzitavai na mlecchitavai iti zrutiH / kharAdizabdAstu rAsabhAdau mlecchairivAryairapi saMketitAH iti tatprayoge na doSaH ( za0 pra0 zlo0 22 TI * pR0 26 ) / na mlecchitavai ityasya mlecchamAtrasaMketitAnAM zabdAnAM prayogo na kArya ityarthaH / bhASA-1 tattaddezasthajanavartananirvAhakaM vAkyam / yathA sNskRtbhaassaa| atha bhASAvibhAgaH (1) saMskRtA ( 2 ) saurasenI ( 3 ) mahArASTrI ( 4 ) mAgadhI (5) ardhamAgadhI ( 6 ) prAcyA (7 ) avantikA .. (8) dAkSiNAtyA ( 9) zAkArI ( 10 ) bAhrIkA (11) drAvir3I For Personal & Private Use Only Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 627 (12) AbhIrI ( 13 ) cANDAlI (14) zAbarI (15) paizAcI (16) zaurasenikA (17) prAkRtA ( 18) etadanyA tattaddezabhASA ceti ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 158-169) / tattadbhASAlakSaNAni ca bhASArNave dRzyAni / pAtravarNAdibhedena bhASAprayogastu sAhityadarpaNe SaSThe paricchede pratipAditaH sa tatraiva dRzyaH / tatra saMskRtA sarvadezabhASANAM mUlabhUtA / 2 vyavahArazAstrajJAstu pratijJAsUcakaM vAkyaM bhASA ityAhuH / mitAkSarAyAM vijJAnezvareNa bhASAlakSaNamuktam / yathA arthavaddharmasaMyuktaM paripUrNamanAkulam / sAdhyavadvAcakapadaM prakRtArthAnubandhi c|| prasiddhamaviruddhaM ca nizcitaM sAdhane kSamam / saMkSiptaM nikhilAthaM ca dezakAlAvirodhi ca // varSatumAsapakSAhovelAdezapradezavat / sthAnAvasathasAdhyAkhyAjAtyAkAravayoyutam / / saadhyprmaannsNkhyaavdaatmprtyrthinaamvt| parAtmapUrvajAnekarAjanAmabhiraGkitam // kSamAliGgAtmapIDAvatkathitAhartRdA yakam / yadAvedayate rAkSe tdbhaassetybhidhiiyte|| (mitAkSarA a02 shlo06)| bhASAsamitiH-priyA vAcaMyamAnAM sA bhASAsamitirucyate ( sarva0 saM0 pR0 79 Ahe. ) / bhASikaH tattacchAkhIyabrAhmaNasvaro bhASika ityucyate / taduktamAcAryaiH chandogA baDhacAzcaiva tathA vAjasaneyinaH / uccanIcasvaraM prAhuH sa vai bhASika ucyate ( jai0 nyA0 a0 12 pA0 1 adhi0 8 ) / bhASyam-sUtrArtho varNyate yena padaiH sUtrAnusAribhiH / svapadAni ca varNyante bhASyaM bhASyavido viduH // iti bhASyalakSaNam / bhaasH-mosstthkukkuttH| bhAsanam-1 diiptiH| 2 viSayatA / yathA ghaTatvaM ghaTe bhAsata ityatra bhAsadhAtvarthaH / atra ghaTaniSThaM vizeSyatvamavacchedyatAsaMbandhena saptamyAnubhAvyate / evama jJAne ghaTatvaM bhAsata ityAdau nirUpitatvamapi saptamyA nubhAvyate iti vijJeyam ( za0 pra0 zlo0 71 TI0 pR0 90 ) / bhAkharatvam-paraprakAzakatvam ( vai0 u0 2 / 1 / 3 ) / yathA bhAsvaraM zuklaM tejasi (ta0 saM0 ) ityAdI sparza uSNastejasastu syAdrUpaM zuklabhAsvaram . For Personal & Private Use Only Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 nyaaykoshH| ( bhA0 50 zlo0 42 ) ityAdau ca sUryatejasi vidyamAnasya zuklarUpasya . bhAsvaratvam / atroktaM dinakarabhaTTaiH bhAsvaratvaM jaativishessH| sa ca tejorUpa mAtravRttiH zuklatvavyApyazca iti vijJeyam ( di0 1 tejoni0 pR0 78 ) / miz-(dhAtuH) prArthanam / yathA nRpamartha bhikSata ityAdau ( za0 pra0 ___ zlo0 73 TI0 pR0 112 ) / bhikSA-1 yAcanam / ( la0 m0)| 2 bhakSaNIyamannam / yathA bhikSAM . dehi tvamarthibhya ityAdau / atra bhikSAzabdasya bhakSaNIya ityarthaH ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 156 ) / atra bhikSAzabdaH karmasAdhana . iti bodhyam / .. bhid-(dhAtuH ) 1 anyatvena jJApanam / atra jJApanaM ca jJAnaviSayatA... prayojakavyAptipakSadharmatA / tadAzrayosAdhAraNadharma eva midAdikartRtvA. dbhedaka ucyte| anyatvaprakArakAnumitiviSayatArUpadhAtvarthatAvacchedakaphalAzrayo bhidAkarmatayA bhedyaH / evaM ca pRthivItarebhyo bhidyata ityAdI pRthivyAdeH karmataiva na kevlkrtRtaa| 2 bhedaH / yathA paTAdbhinnam ghaTAdbhidyate ityAdau dhaatvrthH| 3 vidAraNam / yathA bhidyate hRdayagranthiH ityAdau bhidyate kusUla ityAdau vA bhiddhAtvarthaH (ga0 vyu0 kA0 5 pR0 111) / bhidA-bhedaH ( anyonyAbhAvaH ) / bhinnatvam-1 bhedAnuyogitvam / yathA ghaTaH paTAdbhinnaH ityAdau ghaTasya paTapratiyogikabhedAnuyogitvam / evam anyatvAdayaH zabdAH svayaM nirvAcyAH / 2 rogavizeSaniSTho dharmaH iti bhiSaja aahuH| taducyate bhAvaprakAze zaktikunteSukhaDgApraviSANairAzayo hataH / yatkiMcitprasravettaddhi bhinnamityabhidhIyate // (vAca0 ) iti / AzayaH koSThaH / 3 vidAraNa karmatvam iti kAvyajJA AhuH / bhuktiH--upabhogaH ( vahivATa iti pr0)| bhujiSyA-(dAsI) puruSaniyatapariprahA bhujiSyA (mitAkSarA a0 2 / 290) / For Personal & Private Use Only Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH 629 bhUtakAlaH -- [ka] yatpradhvaMsena yaH kAlova cchidyate sa tasyAtItakAlaH (vai0 u0 2 / 2 / 8 ) / [ kha ] tadvyaktidhvaMsaviziSTaH kAlastadvyakteratItakAlaH ( ta0 pra0 ) ( ta0 kau0 ) / [ga] vartamAnadhvaMsapratiyogyavacchinnaH kAlaH (pa0 mA0 ) / yathA gataH sa kAlo yatrAsIdavajJA klpshaakhinaam| udumbaraphalebhyopi spRhayAmodhunA vayam // ityAdAvatItakAlaH / bhUtatvaM ca vidyamAnadhvaMsapratiyogitvam / yathA apAkSIdityAdau luGartho / bhUtatvam (nyA0 ma0 kha0 4 pR0 24 ) ( la0 ma0 ) ( tarkA 0 4 ) atra utpattiH bhUtastraM ca luGorthaH / bhUtatvaM cotpattAvanveti / tathA ca vidyamAnadhvaMsapratiyogyutpattikatvaM labdham / ( tarkA 0 4 pR0 11 ) / bhUtam - 1 paJcamI tithi: / ( pu0 ci0 pR0 37 ) / 2 pRthivyAdIni pa bhUtAni / bhUtatvaM ca [ka] bahirindriyagrAhya vizeSaguNavattvam (gau0 vR0 1 / 1 / 13 ) ( nyA0 bo0 ) ( ga0 catu0 ) ( mu0 1 sAdharmya 0 pR0 58 ) / atra padaprayojanAdivizeSa ucyate / AtmanyativyAptivAraNAya bahiHpadam / bahirindriyagrAhyajAtIya saMyogAdimati kAlAdAvativyAptivAraNAya vizeSa iti / dravyatvamAdAyAtivyAptivAraNAya guNa iti ( di0 1 sAdharmyani0 pR0 58 ) / kha] AtmAvRttivizeSaguNavattvam (mu01 sAdharmyani0 pR0 58 ) / atra kalpe daizikaparatvAparatvamAdAya manasyativyAptivAraNAya vizeSa iti padaM dattam ( di0 1 sAdharmya 0 pR0 59 ) / yathA pRthivyAdInAM paJcAnAM bhUtattram ( bhA0pa0 zlo0 26 ) / pRthivyAdIni ca pRthivyApastejo vAyurAkAzamiti bhUtAni ( gau0 1 / 1 / 13 ) / bhUtAnAM vizeSaguNAstu zabdasparzarUparasagandhA bhUtaguNAH smRtAH iti / bhUtAnAmekaikavizeSaguNA uktA yathA AkAzasya guNaH zabdaH / vAyoH sparzaH / tejaso rUpam / jalasya rasaH / bhUmergandhaH ( gau0 1|1|14 ) ( zA0 ti0 ) iti / sAMkhyAstvanyathAGgIcakruH zabdaikaguNa AkAzaH zabdasparzaguNo marut / zabdasparzarUpaguNaistriguNaM teja iSyate / / zabdasparzarUparasairApo jJeyAzcaturguNAH / zabdasparzarUparasagandhaiH pacaguNA mahI // 1 For Personal & Private Use Only Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ... ( IzAnasaMhitA ) ( vAca0 ) iti| atrAyaM prasaGgopAtto vizeSaH / bhautikaM ca bhUtArabdham / yathA pAJcabhautiko dehaH ityAdau ( sAM0sU0 a0 3 sU0 17) / atra sthUlazarIre vipratipattiH / sthUlazarIraM cAturnItikamityeke / ekabhautikamityapare ( sAMkhya0 sU0 a0 3 sU0 18-19) / sArvabhautikam iti pUrNaprajJAcAryAH prAhuH (bra0 sU0 bhA0 3 / 1 / 2 ) / sAMkhyAstu zarIraM na pAzcabhautikam kiM tu pRthivyupAdAnakameva ityAhuH / mAyAvAdivedAntinastu tejobannAtmakamityevaM dhyAtmakameva ityaGgIcakruH / 3 satyam / yathA bhUtamapyanupanyastaM hIyate vyavahArataH (yAjJa0 smR0 2 / 19) ityAdau / 4 tattvAnusaMdhAnam / yathA chalaM nirasya bhUtena (yAjJa0 smR0 2 / 19) ityAdau / 5 pizAcam iti mAtrikA vadanti / yathA brahmavidyA kSatravidyA nakSatravidyA bhUtavidyA sarpavidyA ( chA0 upa0 ) ityAdau / bhUtavidyA nAma devAsuragandharvayakSarakSaHpitRpizAcanAgagrahAdyupasRSTacetasAM zAntikarma baliharaNAdi grahopazamanArtham iti / sA ca bhUtavidyA tatrottaratane drshitaa| 6 kRSNacaturdazI iti mauhUrtikA AhuH / 7. prANI / 8 pradhAnam / yathA bhUtamiyaM brAhmaNya smingRhe| 9 viparItam / yathA bhuutmaah| 10 atikrAntakAlaH / -- yathA bhUto dhaatvrthH| 11 devatAvizeSaH / yathA bhUtebhyo baliH / - 12 cetanamAtram / yathA na hiNsyaadbhuutaani| 13 prAptivacanam / yathA mahadbhUtazcandramAH / 14 upamA / yathA kAvyabhUtaH / 15 utpannaH / yathA devadattasya putro bhUtaH ( manusmR0 4 / 32 medhAtithiH TI0 ) / bhUtArthavAdaH- ( arthavAdaH ) 1 atatkAlepi tadguNajJApakaH zabdaH / yathA jarAyAmapyayaM zUraH ityAdi ( si0 ca0 pR0 33 ) / yathA vA rAjyabhraMzepyamAtyaiH ayaM rAjA iti prayujyate ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 124 ) / vidhisamabhivyAhArAbhAveyamapyarthavAdaH saMbhavati iti . bodhyam (gau0 vR0 2 / 1165) / mImAMsakAstu pramANAntaravirodhatatprAptirahitArthabodhako vAdaH / taduktam virodhe guNavAdaH syAt anu For Personal & Private Use Only Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 631 nyaaykoshH| vaadovdhaarite| bhUtArthavAdastaddhAnAdarthavAdastridhA mataH // (nyA0 ma0 kha0 4 pR0 31 ) / tadarthazca taddhAnAt tayoH pramANAntaravirodhapramANAntaraprAptyoH hAnAt abhAvAt iti / tathA indro vRtrAya vajramudayacchat ( zrutiH ) ( ma0 pra0 4 pR0 64 ) ityAdiH / ayaM bhAvaH / asya vRtraM pratIndravajrodyacchanAbhAvAvagAhipramANAntarasyAdarzanAt na tadbodhane pramANAntaravirodhaH / nApi pramANAntarAvagatArthapratipAdakatvam / vRtraM pratIndravajrodyacchanapratipAdakapramANAntarasyAdarzanAt / ato bhUtArthavAdatvam ( lau0 bhA0 pR0 55 ) / yathA vA vajrahastaH puraMdaraH ityAdizca (ta0 kau0 ) ityaahuH| aviruddhAprAptArthabodhakaH zabdaH arthavAda ityanye vadanti / bhUmikA-1 prayojanasaMpAdikA yuktiH ( rAma0 ) / yathA vizeSapadasya prayojanamabhidhAtuM bhUmikAmAha ityAdau ( di. 1) / yathA vA tadevopapAdayituM bhUmikAM racayati ityAdau ( si0 ca0 2 pR0 24 ) / 2 nATye abhineyapAtrAdipravezAntarasUcikA racanA iti nATyakalAbhijJA AhuH / atrocyate anyarUpairyadanyasya pravezastatra bhUmikA iti / raGgasaMcAripAtrANAM sthAnakaM bhUmikAM viduH iti c|| bhUyastvam-1 [ka] itaradravyAnabhibhUtaiH pArthivAvayavairArabdhatvam / pAribhASikaM caitadbhUyastvaM samAnatatrepi ( vai0 u0 8 / 2 / 5 ) / atra vyAkaraNam / atizayena bahuH / Iyasun / bahorlopo bhU ca bahoH (pA0 sU0 6 / 4 / 158 ) ityaneneyasunpratyayasthasyekArasya lopaH bahuzabdasya bhU ityAdezazca / tena bhUyas iti rUpaM siddhyati / tasya bhAvaH bhUyastvam iti / [kha] jalAdhanabhibhUtabhAgArabdhatvam (vai0 vi0 8 / 2 / 5) / yathA bhUyastvAdgandhavattvAcca pRthivI gandhajJAne prakRtiH(vai0 sU0 8 / 2 / 5) ityAdau ghrANendriyasya bhUyastvam / 2 punaHpunaH parizIlanavattvam / yathA bhUyodarzanamityAdau / bhUyodarzanam-sAdhyasAdhanayorvyAptigrahe janakaM tayorbhUyaHsahacAradarzanam / yathA dhUmadhUmadhvajayo nAsthAnAvacchedena saamaanaadhikrnnyaavgaahijnyaanm| For Personal & Private Use Only Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 nyaaykoshH| atra bhUyaHsahacAradarzanaM ca vyabhicArajJAnaviraheNa sahitameva vyAptiprAhaka bhavati na tvanyathA / pArthivatvalohalekhyatvayoH zatazaH sahacAraM pazyataH kevaLasahacAradarzanepi hIrakAdau vyabhicAradarzanena vyAptigrahAnudayAt (si0 ca0 2 pR0 24 ) (ta0 dI0 pR0 21) / bhUyodarzanazabdasyArthavizeSaM vikalpya tasya vyAptigrAhakatvaM khaNDayati nIlakaNThaH / bhUyodarzanam ityasya (1) bhUyasAM darzanAnAM samAhAraH iti ( 2 ) bhUyasAM sAdhyahetUnAM darzanam iti (3) bhUyastvAdhikaraNeSu darzanam iti vArthaH / nAdyaH / ekatraiva sahacAradarzanadhArayA vyAptinizcayaprasaGgAt / na dvitIyatRtIyau / etadrUpavAnetadrasAdityAdau sAdhyahetvorekavyaktitvAt sAdhyahetvoradhikaraNe bhUyastvAbhAvena vyAptinizcayA nutpAdaprasaGgAt ( nIla0 2 pR0 21 ) iti / . bhedaH-1 anyonyAbhAvaH / 2 prbhedH| 3 tAdAtmyAtiriktaH saMbandhaH (ma0 pra0 4 pR0 48 ) / yathA rAjapuruSa ityAdau rAjapadArthapuruSapadArthayorbhedenAnvayabodhaH avyutpannaH ityAdI bhedaH / atrAyaM niyamaH nipAtAtiriktanAmArthayoH sAkSAt (vibhaktyarthamadvArIkRtya) bhedenAnvayabodhaH avyutpannaH iti / etAdRzaniyamasvIkAreNa rAjA puruSaH ityatra svatvasaMbandhena rAjapadArthasya puruSapadArthe nAnvayabodhApattiH / 4 [ka] rAjJaH sAmAdhupAyavizeSaH iti nItizAstrajJA AhuH / [ kha ] vairiNo buddhibhedo bhedaH ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 1 adhi0 1) / taduktamagnipurANe parasparaM tu ye dviSTAH kruddhabhItAvamAnitAH / teSAM bhedaM prayuJjIta paramaM darzayedbhayam / / ( agnipu0 a0 225 ) ityAdi / 5 pRthakkaraNam / 6 vidAraNam iti kAvyajJA AhuH / 7 viruddhadharmAdhyAsaH / taduktaM sarvadarzanasaMgrahe ayameva hi bhedo bhedaheturvA yadviruddhadharmAdhyAsaH - kAraNabhedazca ( sarva0 saM0 pR0 400 zAM0 ) iti / bhedakam-1 ( vyAvartakam ) bhedajJApakam / yathA nIlo ghaTa ityAdau nIlatvaM vizeSaNaM raktaghaTAdibhedakam / taduktam bhedyaM vizeSyamityAhurbhedakaM ca vizeSaNam iti / atra vizeSyasya yAdRze liGgavacane tAdRzaliGgavacana For Personal & Private Use Only Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 633 nyaaykoshH| viziSTasyaiva vizeSaNasya bhedakatvam / taduktam strIdArAdyairyadvizeSyaM yAdRzaiH prastutaM padaiH / guNadravyakriyAzabdAstathA syustasya bhedakAH // ( amara0 kA0 3 varga0 1 zlo0 2) iti / yathA vA pRthivI itarebhyo bhidyate gandhavattvAdityAdau gandhavattvarUpaM pRthivIlakSaNaM jalAdibhedakam / 2 bhedakArakam / yathA kuThAro bhinattItyAdau kuThAro bhedakaH / atra zrImadhvAcAryairucyate vidyamAnasya bhedasya jJApako naiva kArakaH (upA0 kha0) iti / . bhogaH-1 [ka] sukhaduHkhAnyatarasAkSAtkAraH (ta0 bhA0 pR0 4) ( ta0 dI0 1 pR0 7 ) ( vAkya0 )|[kh] svasamavetasukhaduHkhAnyataralaukikasAkSAtkAraH (pra0 pr0)| yathA Atmano bhogAyatanaM zarIram (ta0 dI0 1 ) ityAdau bhogaH / atra vedAntinastu AnandamAtrAnubhavo bhogaH / yathA OM bhogamAtrasAmyaliGgAcca OM ( brahmasU0 4 / 4 / 22 ) ityAdau ityAhuH / atra bhaviSyatpurANam muktA prApya paraM viSNuM tadbhogA~llezataH kacit / bahiHzAna bhuJjate nityaM nAnandAdIn kathaMcana // ( madhvabhA0 4 / 4 / 4 ) iti / 2 ravyAdInAM rAzigatikAlaH iti jyotirvida AhuH / atrocyate atItAnAgato bhogo nADyaH paJcadaza smRtAH ( tithi0 ta0 ) iti / 3 sarpadehaH iti kAvyajJA AhuH / bhogAyatanam-bhogasyAvacchedakam / yathA yadavacchinnAtmani bhogo jAyate tadbhogAyatanam (ta0 dI0 1) ityAdau zarIrAvacchinna Atmani bhogo jAyata iti zarIraM bhogaaytnm| tacca bhogAyatanam sthUladehaH iti sAMkhyA AhuH / atra sUtram bhokturadhiSThAnAdbhogAyatananirmANam / anyathA pUtibhAvaprasaGgAt (sAMkhyasU0 a0 5 sU0 114 ) iti / atra kecidvedAntina AhuH / bhogasAdhanaM ca liGgazarIrameva / tathA coktam pazcaprANamanobuddhidazendriyasamanvitam / apaJcIkRtabhUtotthaM sUkSmAGgaM bhogasAdhanam // iti / sAMkhyamate tu pazcaprANasthale paJcabhUtamAtrAH iti bhedaH / sthUladehasya bhogatvaM tu bhogAvacchedakatvAt upacArAt iti bodhyam / atra sUtram tadadhiSThAnAzraye dehe tadvAdAttadvAdaH (sAMkhyasU0 a03 su0 11) iti / 80 nyA0 ko.. . For Personal & Private Use Only Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhojanamgalAdho nayanam / tacca [ka] galAdhaHsaMyogAvacchinnakriyAnu kUlavyApAraH / yathA odanaM bhuGkta ityAdau dhAtvarthaH / atra bhujadhAtvartha ghaTake tAdRzakriyArUpaphala eva odanavRttitvAnvayaH ( ga0 vyu0 kA02 - pR0 43 ) / [kha] prAzcastu kaThinadravyasya galabilAdhaHsaMyojanaM bhojanam ityAhuH / bhramaH-1 ( apramA) [ka] yatra yannAsti tatra tasya jJAnam / samudAyArthazca tadabhAvavannirUpitatanniSThaviSayatApratiyogi jJAnam iti / atra smRterapi bhramatayA anubhavatvamapahAya jJAnatvapravezaH (mu0 ma0 1 prAmA0 pR. 405) / bhramazca doSAjanyate / bhramalakSaNaM tu svAnuyoginiSThanizeSyatAnirUpitatva - svapratiyoginiSThatva - svAvacchinnatva-etatritayasaMbandhena saMbandhaviziSTAnyaprakAratAzAlijJAnatvam (ga0 ava0 hetu0) iti / atra svapadArthastu vizeSyavizeSaNayorbhAsamAnaH saMbandho jJeyaH / atredamavadheyam / viparyayopi pratyakSAnumAnaviSaya eva bhavati / pratyakSaviSaye tAvat prasiddhAnekavizeSasyApi pittakaphAnilopahatendriyasyAyathArthalocanAt saMpratyasaMnihitaviSayavijJAnajasaMskArApekSAdAtmamanasoH saMyogAdadharmAccAtasmin tat iti pratyayo viparyayaH / yathA gavyeva azvaH iti / asatyapi pratyakSe pratyakSAbhimAno bhavati / yathA apagataghanapaTalamacalajalanidhisadRzamambaram aJjanacUrNapuJjazyAmaMzAvaraM tamaH iti / anumAnaviSayepi bASpAdibhidhUmAbhimatairvahnayanumAnam gavayaviSANadarzanAcca gauH iti trayIdarzanaviparIteSu zAkyAdidarzaneSu idaM zreyaH iti mithyApratyayo viparyayaH (prazasta0 pR0 24 ) / [kha] tadabhAvavati tatprakArakajJAnam (ci0 1 prAmA0 pR0 401 ) (ta0 pra0 1)(ta0 dI0 ) / [ga] atasmin tat iti pratyayaH (nyA0 vA0 1 pR0 26) ( bhA0pa0 zlo0 128) ( ta0 bhA0 pR0 40) / [gha] vizeSyatAvyadhikaraNaprakArakaM jJAnam (ma. pra. 4 pR0 73 ) / yathA purovartinyevArajate zuktyAdau rajatAropaH / idaM rajatam iti jJAnam / (ta0 bhA0 pR0 40 ) (ta0 pra0 1) (ta0 dii0)| yathA vA For Personal & Private Use Only Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pItaH zaGkhaH lohitaH sphaTikaH ityAdi jJAnam ( ta0 kau0 ) ( bhA0 50 zlo0 129 ) / yathA vA kRzoham badhiraH sthUlaH iti jJAnam ( ta0 v0)| bhramo dvividhaH viparyAsaH (viparyayaH) saMzayazca / tatrAdyo yathA zarIrAdau AtmatvaprakArakaM gauroham ityAkArakaM nizcayarUpaM jJAnam (mu0 gu0 ) / dvitIyo yathA sthANurvA puruSo vA iti saMzayarUpaH ( bhA0 50 zlo0 130 ) / prakArAntareNa bhramo dvividhaH nirupAdhikaH sopAdhikazca / tayoH svarUpaM cettham / doSeNa karmaNA vApi kSobhitAjJAnasaMbhavaH / tattvavidyAvirodhI ca bhramoyaM nirupAdhikaH // upAdhisaMnidhiprAptakSobhAvidyAvijRmbhitam / upAdhyapagamApohyamAhuH sopAdhikaM bhramam // ( sarva0 saM0 pR0 421 zAM0 ) / [6] mithyAjJAnAparaparyAyaH ayathArthanizcayaH ( gau0 vR8 4 / 1 / 3 ) ( ta0 sN0)| ayaM ca mohapakSAntargato doSavizeSa iti vijJeyam / [ca ] viparItanirNayaH ( ta0 ko0)| ayaM tu aprmaaprbhedH| bhramasaMzayabhedena dvividhA apramA iti vibhajanAt / tena atratyabhramatvasya nirNayatvarUpasya saMzayAsAdhAraNatvepi na ksstiH| 2 [ka] atiriktaviSayatApakSe yatprakArikA yA viSayatA tatprakAravyadhikaraNaviSayatAkaM jJAnam / viSayatApakSe ityasya prakAratAvizeSyatAvacchedakatAtiriktA saviSayakA ca iti pakSe ityrthH| yatprakAriketyAderarthazca prakAro dharmaH taddharmAdhikaraNAvRttitadviSayatAkaM jJAnam iti / mizrAstu tatprakArakavyadhikaraNatvaM tatprakArAnadhikaraNavRttitvam ityAhuH ( mU0 ma0 1 pR0 419) / [kha ] svaprakAravyadhikaraNaviSayaMtAkaM jJAnam / atra svaprakAravyadhikaraNatvaM ca svaprakArAdhikaraNAvRttitvam / mizrAstu svaprakAravyadhikaraNatvaM ca svaprakArAnadhikaraNavRttitvam ityAhuH / tena granthakartRmate rajatArajatasAdhAraNadharmadravyavizeSyakaM dravyaM rajatam ityAdijJAnasya na rajatatvAdibhramatvam / mizramate tu tasya taddhamatvamiSTameva iti ( mR0 ma0 1 prAmA0 pR0 420) / [ga] svavyadhikaraNaprakArAvacchinnaviSayatApratiyogi jJAnam / svayadhikaraNeti svAzrayAvRttidharmaprakAraketyarthaH (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 422) / For Personal & Private Use Only Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 nyaaykoshH| idaM rajatam iti bhrame viSayatAdvaye vyadhikaraNaprakArAvacchinnatvasya viSayatvapratiyogitvasyAvirodhAt samUhAlambane ca viSayatAbhedAnnApramAlakSaNe avyAptyativyAptI (ci0 1 prAmA0 pR0 421-422) / sarvatra svapadena vizeSyatA / [1] svasamAnAdhikaraNAkArAnavacchinnaviSayatApratiyogijJAnam ( ci0 1 prAmA0 pR0 4 18-420 ) / svasamAnAdhikaraNeti svasamAnAdhikaraNadharmaprakAraketyarthaH / prakAratA ca vizeSyatAvacchedakatAtiriktA grAhyA / tena idaM rajatam iti zuktimAtra vizeSyakabhrame naavyaaptiH| vizeSyatAvacchedakAMze bhramarUpam vidheyAMze ca pramArUpaM jJAnaM na lakSyam iti na tatra doSa iti bhAvaH (mU0 ma0 1 prAmA0 pR0 422) / 3 jalanirgamasthAnam / 4 bhramaNam iti kAvyajJA aahuH| bhramaNam - ( karma ) gativizeSaH / ayaM ca gamanentarbhavati ( bhA0 50 zlo0 7) bhrAntiH-1 bhramaH ( amrH)| 2 yogAntarAyazcittavikSepo bhrAntiH iti yogazAstrajJA AhuH (pAta0 pA0 1 sU0 30) / atrocyate vyavahAraviSaye pANmAsike tu saMprApte bhrAntiH saMjAyate nRNAm / dhAtrAkSarANi sRSTAni patrArUDhAnyataH purA // ( jyo0 ta0 ) (vAca0 ) iti / bhrAntidarzanam-atasmiMstadbuddhiH ( sarva0 saM0 pR0 355 pAta0 ) / maGgalam-1 [ka] vighnadhvaMsadvArakArthasamAptiphalakaM karma / tacca yathA pranthArambhe kartavyamAzIrvAdAdyanyatamam nidhAya hRdi vizvazaM vidhAya guruvandanam (ta0 saM0 ) ityAdi / maGgalatvaM ca pratibandhakAnyasya sataH prAripsitapratibandhakaduritanivRttyasAdhAraNakAraNatvam (ki0va0 pR06)| athavA vighnotsAraNAsAdhAraNakAraNatve sati sAdhyatvam ( nyA0 si0 dI * pR0 3) / yadvA maGgalastraM nirvighnamArabdhaM parisamApyatAm iti kAmanayA vedavihitatvam ( ci0 1 maGga0 pR0 101) / ayaM kalpaH , prAcInamatAbhiprAyeNa / tanmate samAptireva sukhasAdhanatayA puruSArtha For Personal & Private Use Only Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 637 tvaatphlm| zrautAtsAGgAtkarmaNaH phalAvazyaMbhAvaniyamAt / natu vighnadhvaMso maGgalasya phalam / tasyApuruSArthatvAt ( vai0 u0 1 / 1 / 1 ) iti / atra zaGkA / kRtamaGgalasyApi kAdambaryAdau phalAdarzanAt akRtamaGgalasyApi kiraNyAvalyAdau samAptirUpaphaladarzanAcca granthArambhe maGgalaM nAnuSTheyam / nahi niSphale prekSAvAn pravartate iti / atrottaram / maGgalAkaraNasthale kiraNAvalyAdau janmAntarIyasya maGgalasya maGgalazaraNasthale kAdambaryAdau cAGgavaiguNyasya kalpanayA saphalatvaM nizcIyate iti / janmAntarIyamaGgalAnumAnaM tu idam maGgalam ArabdhakarmAGgam karmArthitayA ziSTaistatpUrva kriyamANatvAt phalAntarAbhAve sati phalavakarmAripsamAnena niyamatastatpUrva kriyamANatvAcca darze prayAjavat (ci. 1 maGgalavA0 pR0 19) iti / atra maGgalasya svAbhimatahetutve tathAvidhaziSTAcArAnumitazrutireva mAnam (ci0 1 maGgalavA0 pR0 15) / anumitazrutizca samAptikAmo maGgalamAcaret iti / atra zrutyanumAnaM tu namaskArAdikam maGgalam vedabodhitasamAptisAdhanatAkam samAptyuddezyakAlaukikA vigItaziSTAcAraviSayatvAt darzAdivat iti / atra yo yaduddezyakAvigItaziSTAcAraviSayaH sa vedabodhitatatsAdhanatAkaH yathA darzaH iti sAmAnyato vyAptidraSTavyA ( mU0 ma0 1 maGgala0 pR0 16) / athavA maGgalaM vedabodhitakartavyatAkam alaukikAvigItaziSTAcAraviSayatvAddarzazrAddhavat (ta0 dI0 1 maGga0 pR0 2) iti| maGgalasya kartavyatve pramANamanumAnamapi / tacca maGgalaM saphalam alaukikAvigItaziSTAcAraviSayatvAt agnihotravaditi / atra ziSTazca vedaprAmANyAbhyupagantA / vedaprAmANyAnabhyupagamavirodhimattvamiti yAvat / virodhI tu sarve vedAH pramANamiti jJAnaM tAdRzasaMskArazca (ma0 pra0 1 ) (mU0 ma0 1 maGgala0 pR0 16) / saphalatvaM ca balavadaniSTAnanubandhISTaphalakatvam / avigItatvaM tu balavadaniSTAnanubandhitvam / tacca svajanyeSTApekSayAdhikAniSTajanakatvaM yadyat tadbhinnatvam (ma0 vA0 pR0 1 ) / athavA dharmazAstrAniSiddhatvA(nIla0 1 maGga0 pR0 2) / ziSTatvaM ceSTasAdhanatvAMze abhrAntatvam / AcAra For Personal & Private Use Only Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 nyaaykoshH| viSayatvaM tu sAdhyatvena phalAnyatvena vA vidheyatayA kRtiviSayatvam ( ma0 0 pR0 1) (di. 1 maGga0 pR0 5 ) / alaukikatvaM vidhimA ntarA rAgAdiprAptabhinnatvam ( nIla0 1 pR02 ) / atra sAMkhyasUtram maGgalAcaraNaM ziSTAcArAt phaladarzanAn zrutitazceti ( sAM0 sU0 a0 5 sU0 1 ) iti / atredaM bodhyam / maGgalaM saphalamityanenAnumAnena saphalatvaM siddhyatsamAtyAdirUpamupasthitaphalamAdAyaiva paryavasyati ( ma0 pra0 1 ) (ma0 vA0 1) / tathA hyanumAnam maGgalaM samAptiphalakam samAptyanyAphalakatve sati saphalatvAt ( di0 1 maGgala0 pR0 4 ) iti / anenAnumAnena samAptiphalakatvaM siddhyatkartavyatvaM sAdhayituM kSamate / tathAhi maGgalaM kartavyam samAptiphalakatvAt iti ( nIla0 1 . maGga0 pR02)| maGgalaM ca trividham / taduktam AzIrvAdanamaskAravastunirdezabhedataH / maGgalaM trividhaM proktaM zAstrAdInAM mukhAdiSu // (si0 ca0) iti| atra vastunirdezazca puNyajanakazabdanibandhaH puNyakRtstutipratipAdakazabdo vA ( ma0 vA0 pR0 10) / [kha] navyAH cintAmaNikRtastu vighnotsAraNAsAdhAraNaM kAraNam (ma0 pra0 1 pR0 2 ) ityAhuH / etanmate maGgalatvaM ca tadvighnopazamahetutvena vedavihitatvam ( ci0 1 maGga0 pR0 101 ) / tathA caitanmate maGgalasya phalaM vighnadhvaMsa eva / samAptistu buddhipratibhAdivighnasaMsargAbhAvarUpasvakAraNakalApAdbhavati iti vijJeyam ( nIla0 1 maGgala0 pR0 2) (mu0 1 maGgala0 ) ( di0 1 maGga0 8-9) / vighnotsAraNetyAdilakSaNaM ca zazadharIye nyAyasiddhAntadIpe uktam / tadarthazca samAptipratibandhakaduritavizeSo vighnastasyotsAraNaM nAzastadasAdhAraNaM kAraNaM maGgalapadavAcyam (ma0 pra0 1 pR0 2) iti| atra kiraNAvalI / maGgalamAcareta iti na vidhiH / kiM tu namaskArAdikamAcaret iti pratyekameva vidhikalpanam ityasmadguravaH ( kira0 pR0 6) iti / tattvacintAmaNau coktam / maGgalamAcaret iti na vidhiH / kiMtu nirvighnasamAptikAmaH prAripsitavighnopazamanakAmo vA devatAstutimAcaret ityAdiH pratyekameva vidhiH / maGgalAcArayuktAnAM nityaM ca prayatAtmanAm / For Personal & Private Use Only Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 japatAM juhvatAM caiva vinipAto na vidyate // ityanena bodhitAdarzadarzanAdeH pRthageva maGgalatvam / na tu vighnanivartakatayA / tatra nAnArthataiva iti ( ci0 1 maGga0 pR0 101-102 ) / [ga] anye tu vizeSaNa - tAdisaMbandhAvacchinna pAripsitavinnadhvaMsatvAvacchinnakAraNatAvat ityAhuH (ma0 vA0 pR0 10 ) / [gha] agaIitAbhISTAvAptirmaGgalam iti yogazAstrajJA AhuH / abhISTaM ca sukhAvAptiduHkhaparihArarUpatayeSTam (sarva0 pR0 341 pAta 0 ) / 2 prazastAcaraNaM maGgalam iti dharmajJA vadanti / 3 haridrA / 4 dUrvA ceti kAvyajJA AhuH / paurANikamate maGgaladravyANyaSTau lokesminmaGgalAnyaSTau brAhmaNo gaurhutAzanaH / hiraNyaM sarpirAditya Apo rAjA tathASTamaH / / ( matsya sUkte pa0 42 ) ( vA0 ) iti / matAnujJA - ( nigrahasthAnam ) [ka] svapakSadoSAbhyupagamAt parapakSadoSaprasaGgo matAnujJA ( gau0 5 / 2 / 21 ) / yaH pareNa coditaM doSaM svapakSebhyupagamyAnuddhRtya vadati bhavatpakSe samAno doSaH iti sa svapakSe doSAbhyupagamAtparapakSe doSaM prasRJjayanparamatamanujAnAtIti matAnujJA nAma nigrahasthAnamApadyate ( vAtsyA0 5|2| 21 ) iti / [ kha ] svapakSe doSamanuddhRtya parapakSe doSAbhidhAnam ( di0 1 ) ( nIla0 pR0 46 ) / 'yathA zabdo nityaH zrAvaNatvAditya ke dhvanAvanaikAntikatvena hetvAbhAsoyam ityuktau zabdaH anityaH kRtakatvAditi sAdhite dhvanerapi pakSatvAnna doSa: ityuktau asiddhatvAt tavApi hetvAbhAsoyam ityuktau soyaM matAnujJayA nigRhItaH syAt / apratiSiddhamanumataM bhavatIti svapakSe doSAbhyupagamAt ( gau0 vR0 5 / 2 / 21 ) / [ga] svasiddhAnte parApAditadoSamanuddhRtya parasyAniSTabuddhyeSTaprasaJjanam / yathA kenacidAtmanaH puruSatvAcca rastvamasi ityukte tata eva hetoH tvamapi coraH iti prasaJjanam / nityaH zabdaH kAryatvAdityukte tata eva tostavApyanityaH syAt ityAdInyudAharaNAni draSTavyAni / atra aniSTameva parasparaM brUyAt iti rahasyam ( sArasaM0 pari0 3 zlo0 148 TI0 pR0 115 ) / [gha] parAbhimatasyArthasya svapratikUlasya svayamevAbhyanujJA ( svIkAra: ) ( ta0 bhA0 pR0 51 ) / For Personal & Private Use Only 639 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| matiH-1 buddhiH / yathA tacchnye tanmatiryA syAdapramA sA nirUpitA ( bhA0 50 zlo0 128 ) ityAdau matizabdArtho buddhiH / 2 icchaa| 3 matikarauSadham (garu0 a0 198 ) iti bhiSaja AhuH (vaac0)| 4 mananavizeSaH / jJAnAvaraNakSayopazame satIndriyamanasI puraskRtya vyApRtaH sanyathArthaM manute sA matiH ( sarva0 saM0 pR0 63 AI0 ) matsaraH- ( doSaH ) [ka] svaprayojanapratisaMdhAnaM vinA parAbhimatanivAraNecchA / yathA rAjakIyAdudapAnAnnodakaM peyam ityAdi / [kha] paraguNanivAraNecchA (gau* vR0 4 / 1 / 3 ) / atrApi svaprayojanapratisaMdhAnaM vinA iti pUraNIyam iti tu vayam / [ga] anyazubhadveSaH iti kecidAhuH (vAca0 ) / [gha] anye tu nindanti mAM sadA lokA dhigastu mama jIvanam / ityAtmani bhavedyastu dhikkAraH sa ca mtsrH|| ityAhuH ( kriyAyogasAre ) ( vAca0 ) / madaH-madyapAnAdijanyaH avasthAvizeSaH ( mitAkSarA a0 2 / 214 ) / madyam-madaheturdravadravyavizeSaH / yathA sarvaM, madyamapeyam ( ApastambasU0 1 / 5 / 17 / 21 ) ityAdau / mukhyato madyAni dvAdazavidhAni / mAdhvIkaM pAnasaM drAkSaM khArjaraM tAlamaikSavam / maireyaM mAkSikaM TAkaM mAdhUkaM nArikelajam // mukhyamannavikArotyaM madyAni dvAdazaiva tu iti / atra vyutpattiH mAdyatyanena ( karaNe yat ) iti madyam / / madhupratIkAH--yathA madhuna ekadezopi svadate tathA pratyekameva tAH siddhayaH svadanta iti madhupratIkAH / tAzca manojavitvaM vikaraNabhAvaH pradhAna jayazceti trividhAH ( sarva0 saM0 pR0 385 pAtaJja0 ) / madhubhUmikaH-(yogI) RtaMbharaprajJaH (sarva0 saM0 pR0 384 paatnyj0)| madhumatI- abhyAsavairAgyAdivazAdapAstarajastamolezasukhaprakAzamayasattva bhAvanayAnavadyavaizAradyavidyotanarUpaRtaMbharaprajJA (sarva0 saM0 pR0 384 pAtaJja0 ) / madhyamasAhasam-catvAriMzadadhikaM paNapazcazatam ( mitAkSarA vya0 zlo0 153 ) / For Personal & Private Use Only Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyavartI madhyasthaH / nyAyakozaH / 641 - 1 [ka] vAdiprativAdyubhayaprayuktanyAyavAkyadvayajanyaviruddha koTidvayopasthitijanyasAdhyAdi saMdeha prayojyai katara satkoTikAnumitiryasya bhavati saH / yathA hi parvatAdau vahnayAdisAdhane vAdinA parvato vahnimAndhUmavattvAt ityAdinyAye prayukte prativAdinA ca parvato na vahnimAnpASANamayatvAt ityAdivAkye prayukte ca sati madhyasthapuruSasya parvato vahnimAnna vA iti saMzayAnantaraM parAmarzAdidvArA parvato vahnimAn ityanumitirbhavatIti / [kha] vAdiprativAdinoranyayorvA pakSapratipakSayorvAkyAdiviSaya vimarzapUrvakaM tattvanirNAyakaH / 2 svArthAvirodhena parArthasaMpAdakaH / 3 pUrvAparayoH padArthayorantarAlasthaH / 4 udAsInaH / yathA mAdhyasthyamiSTepyavalambaterthe ( kumAra0 sa0 1 zlo0 52 malli0 TI0 ) ityAdau iti kAvyajJA AhuH / madhyAhnaH- (kAlaH ) 1 tridhA vibhaktadinasya dvitIyo bhAgaH / 2 pazcadhA vibhaktadinasya tRtIyo bhAgaH / taduktaM dakSasmRtau prAtaH kAlo muhUrtAMstrIn saMgavastAvadeva tu / madhyAhnastrimuhUrtaM syAt iti ( vAca0 ) / 1 man - ( dhAtuH ) 1 pUjAyAm / yathA devatAM manute / 2 garvAtmakavRttau / . yathA paNDitamAnI caitraH iti / 3 bodhe / yathA manute amaniSTa mene iti / manyate amaMsta mene iti ca / 4 dhRtau / yathA manayati amamanat iti / mana: - (dravyam) 1 [ka] nisparzamaNu ( nyA0 ma0 1 / 14 ) (vai0 7 / 1 / 23 ) ( gau0 vR0 1 / 1 / 16 ) / atra vyutpattiH manyate anena manaH iti / karaNArthe asun pratyayaH / tacca manaH sarvendriyapravartakam Antarendriyam svasaMyogena bAhyendriyAnugrAhakam ata eva sarvopalabdhikAraNam ( ta0 bhA0 prameyani0 pR0 32 ) / manaH sadbhAve pramANamanumAnam / taccAnumAnam sukhAdisAkSAtkAraH karaNasAdhyaH janya sAkSAtkAra - tvAccAkSuSasAkSAtkAravat iti / AtmendriyArthasaMnikarSe jJAnasya bhAvo - bhAvazca manaso liGgam (vai0 3 / 2 / 1 ) | bhAvaH abhAvaH iti padacchedaH / yatsaMyogavyatirekAtsuSuptikAle kAryAnutpAdaH tadeva manaH iti 81 nyA0 ko * For Personal & Private Use Only Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 nyaaykoshH| (pa0 maa0)| yugapajjJAnAnutpattiH manaso liGgam (go0 1 / 116 ) / atra bhASyam / anindriyajanimittAH smRtyAdayaH kAraNAntaranimittA bhavitumarhanti iti / yugapaJca khalu ghrANAdInAM gandhAdInAM ca saMnikarSeSu satsu yugapadbhAnAni notpadyante / tenAnumIyate asti tattadindriyasaMyogi sahakAri nimittAntaram avyApi yasyAsaMnidhernotpadyate jJAnam saMnidhezvotpadyate iti / manaHsaMyogAnapekSasya hIndriyArthasaMnikarSasya jJAnahetutve yugapadutpadyeran jJAnAni (vAtsyA0 1 / 1 / 16) iti / etasyArthaM vRttikAra Aha / yugapat ekkaale| ekAtmani iti pUraNIyam / jJAnAnAmanutpattiryataH sa eva dharmo jJAnakAraNANutvam manaso liGgam lakSaNam ( gau0 vR0 1 / 1 / 16 ) iti / atra vipratipattiH / samayasaukSmyAnA.. kalanAttatra dIrghazaSkulIbhakSaNAdau nAnAvadhAnAdau ca yogapadyAbhimAno bhrama iti naiyAyikAH saMgirante ( nyA0 dI0 pR0 21 ) / vedAntinastu manasaH saMkocavikAsazAlitvAt jJAnAnAM yogapadyamayogapadyaM copapadyate ityAhuH ( ma0 pra0 1 pR0 14 ) / manaso lakSaNaM ca sparzarahitatve sati kriyAvattvam ( ta0 dI0 ) / vegavatprANapavanasaMyogAccalanakriyopapattiH iti kecidvadanti (nyA0 si0 dI0 pR0 41 ) / athavA mAnasatvAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatve satIndriyatvam ( vAkya0 pR0 6) / yadvA dravyasamavAyikAraNatvarahitANusamavetadravyatvAparajAti: ( sarva0 saM0 pR0 219 aulU0 ) / mImAMsakAstu AtmAnyatve sati jJAnAsamavAyikAraNasaMyogAzrayatvam ityAhuH ( nyA0 ma0 pR0 14 ) / [kha] manastvAbhisaMbandhavat (ta0 bhA0 ) ( prazasta0 pR0 23 ) (nyA0 ma0 ) / [ga] mayi sukham iti sukhapratyakSasyAsAdhAraNaM kAraNam (ta0 kau0 ) ( tA0 ra0 zlo0 30 ) / atra manasaH pratyakSakaraNatve AtmamanaHsaMyogo vyApAro bodhyaH ( ta0 ko0)| [gha] sukhAdyupalabdhisAdhanamindriyam ( gau0 vR0 1 / 1 / 16 ) ( ta0 bhA0 artha0 pR0 31 ) ( bhA0 50) (ta0 saM0 ) / yathA sarvArthopalabdhau nendriyANi prabhavanti iti sarvaviSayamantaHkaraNaM manaH (vAtsyA0 1 / 1 / 9) / manasa indriyatvamAha / naiyAyikasya mana indriyam / tacca samAnatatre For Personal & Private Use Only Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vaizeSike siddham / evaM pratitatrasiddhAntotra draSTavyaH ( ta0 bhA0 pR0 42-43 ) / sukhAdipratyakSasAdhanatvenApi mana indriyaM siddhyati (nyA0 vA pR0 41) / atredaM bodhyam / manaH sarvaviSayakajJAnajanakamapi bahirviSayakajJAnajanane paratatram / svetarabahirviSayakajJAnajanakasAmagrIsApekSam ityarthaH / abAhyaviSayakajJAne tu manaH svatantram / abAhyAni tu AtmA tadyogyaguNAH tadabhAvaH tadvattijAtizca iti ( nyA0 ma0 1 pR0 5 ) ( ta0 pra0 1 pR0 30 ) / tacca manaH pratyAtmaniyatatvAdanantam aNu nityam atIndriyaM ceti (ta0 saM0 ) ( ta0 bhA0 prame0 pR0 32 ) / atra samavetabhogakAraNatve sati asamavetabhogakAraNatvaM niyatatvazabdArthaH / dvitIyArtho nirUpitatvam / tasya ca samavetatvadvayenvayaH / paJcamyarthaH prayuktatvam / tasya cAnantatvenvayaH / tathA ca tattadAtmasamavetabhogajanakatvaviziSTatattadAtmAsamavetabhogajanakatvaprayuktAnantatvavanmanaH iti vAkyArthaH ( vAkya0 pR0 7 ) / tacca pratijIvaM bhinnam ( ta0 kau0 ) pratizarIramekaikameva (vai0 u0 3 / 2 / 3 ) / atra pramANam prayatnAyaugapadyAjjJAnAyaugapadyAccaikam (vai0 3 / 2 / 3 ) iti / prayatnajJAnAyaugapadyavacanAtpratizarIramekatvaM siddham / ata eva pRthaktvam ( prazasta0 ) / manaso vibhutvAGgIkAre Atmano manasA saMyogasya jJAnakAraNatvAnupapattiH iti dUSaNaM bodhyam / idamatrAkUtam / AtmA vibhuH iti siddhAntaH / tathA ca manasopi vibhutvAGgIkAre vibhudvayasyApi saMyogApattiH / na ca vibhudvayasaMyogostu iti vAcyam / tAdRzasaMyogasya sarvadA sarvatra sattvaprAptau suSuptirevAnupapannA syAt / ato manoNveva ityaGgIkartavyam iti / tathA sukhAdInAM pAde me sukham zirasi me vedanA iti prAdezikatvaniyamArtha prAdezikAsamavAyikAraNam AtmamanaHsaMyogarUpamaGgIkartavyam / zabdAdau vibhukArye tathaivAvadhAraNAt iti / yogazAstrabodhitapratyAhArAnyathAnupapattyA ca manoNutvasiddhiH iti kecidAhuH ( nyA0 si0 dI0 pR0 21) / tathA mano nityam / tatra pramANaM sUtram tasya dravyatvanityatve vAyunA vyAkhyAte ( vai0 3 / 2 / 2) iti For Personal & Private Use Only Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| draSTavyam / tathA mano na pratyakSam / api tu anumeyameva / tathAhi / sukhaduHkhopalabdhayazcakSurAdivyatiriktakaraNasAdhyAH asatsvapi cakSurAdiSu jAyamAnatvAt ghaTavat iti / yacca sukhAdyupalabdhikAraNam tanmanaH ( ta0 bhA0 prameyani0 pR0 32 ) / athavA satyapyAtmendriyArthasAMnidhye jJAnasukhAdInAmabhUtvotpattidarzanAt kAraNAntaramanumIyate / zrotrAdyavyApAre smRtyutpattidarzanAt bAhyendriyairagRhItasukhAdigrAhakAntarAbhAvAJcati ( prazasta0 manoni0 pR0 23 ) / ArhatAstu bhautikA eva paramANavaH aNavo vA manAMsi ityAhuH / vAyureva manaH ityapi kecidAhuH (gau0 vR0 3 / 140) / navyAstu anudbhUtavizeSaguNavadasamavetabhUtameva mana ityAhuH ( rAma0 1 pR0 118 ) / mano vibhu iti mImAMsakA aahuH| tanmate manaso vibhutve pramANamanumAnam / tacca mano vibhu nisparzadravyatvAt AkAzavat iti / jAteniyatasaMsthAnavyaGgayatvAt manasi ca saMsthAnAbhAvAnmanastvaM na jAtiH / kiMtu manastvaM ca AtmAnyatve sati jJAnAsamavAyikAraNasaMyogAzrayatvam (nyA0 ma0 1114 ) / athavA mano vibhu vizeSaguNazUnyadravyatvAtkAlavaMta iti / yadvA mano vibhu jJAnAsamavAyikAraNasaMyogAdhAratvAt Atmavat iti (vai0 u0 3 / 2 / 1) / mano nendriyam iti mAyAvAdino. vedAntino vadanti / nyAyanaye manasyaSTau guNAstiSThanti saMkhyA aNuparimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam vegazceti (vai0 3 / 2 / 2-3 ) ( prazasta0 manoni0 pR0 23 )(ta0 bhA0 ) (nyA0 ma0) (bhA0 pa0 ) (si0 c0)| tathA ca manasaH kriyAvattvAnmUrtatvam guNavattvAvyatvam prayatnAdRSTaparigrahavazAdAzusaMcAritvam (prazasta0 pR0 23-24 ) iti| mAyAvAdinastu saMkalpavikalpAtmakavRttimadantaHkaraNaM mana ityAhuH / tacca tanmate sukhaduHkhAdInAmAdhAraH / atra zruti pramANayanti mAyAvAdinaH kAmaH saMkalpo vicikitsA zraddhA azraddhA dhRtiradhRtihIMdhIirityetatsarvaM mana eva ( bR0 u0 1 / 5 / 3 ) iti / nyAyamate tu tadAdhAra Atmaiva iti bhedaH / 2 manaHzilAnAmako dhAtuvizeSaH iti bhiSaja AhuH / For Personal & Private Use Only Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| . 645 manaHparyAyaH-IntirAyajJAnAvaraNakSayopazame sati paramanogatasyArthasya sphuTaM paricchedakaM jJAnaM manaHparyAyaH ( sarva0 saM0 pR0 64 aahe.)| mananam-[ka] anumitivadasyArthInusaMdheyaH / (ku. 1) / [kha] yuktibhiranucintanam (ta0 pra0 1 pR0 8) (ma0 pra0 pR0 1) ( nIla0 pR0 50 ) / yathA AtmA vAre draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH (bR0 u0 2 / 4 / 5) ityAdau itarabhedAnumitiH (pa0 ca0 pR0 20) / atra mananaM ca AtmA itarebhyo bhidyate ityAtmana itarabhinnatvenAnumAnam ( nIla0 pR0 50) / [ga] samastacintAviSayaM siddhijJAnaM mananam ( sarva0 saM0 pR0 166 naku0 ) / manogrAhyaguNatvam-pratyakSAtmavizeSaguNavRttiguNatvavyApyajAtimattvam (50 mA0) / tAdRzI jAtizca buddhitvasukhatvAdiH / atra manogrAhyatvaM tu manojanyapratyakSaviSayatvam / tacca buddhitvasukhatvAdau sAmAnye jIvAtmani ca saMgacchate iti jJeyam (mu0 1) / manogrAhyaguNAzca buddhisukhaduHkhecchAdveSayatnAH ( 50 mA0 ) ( bhA0 50 zlo0 58 ) / manojavitvam-niratizayazIghrakAritvam (sarva0 saM0 pR0 166 naku0 ) / matraH-1 ( vedaH) [ka] anuSThAnakArakadravyadevatAdiliGgasmArako veda bhAgaH / yathA Apo hi SThA mayobhuvastA na Urje dadhAtana iti abliGgaH RgaadimtrH| atrApastambabaudhAyanasUtram matrabrAhmaNayorvedanAmadheyam iti| [kha] prayogasamavetArthasmArako matraH iti mImAMsakA aahuH| RgyajuHsAmabhedAdete matrAstrividhAH / atredaM bodhyam / mantrANAmuccAraNasya prayojanaM ca prayogasamavetArthasmaraNameva na tvadRSTam (dhrmaadhrmoN)| saMbhavati dRSTaphale adRSTaphalakalpanamanyAyyam iti nyaayaat| atra niyamaH matrairevArthonusmartavyaH nAnyena ( lau0 bhA0 pR0 39) iti / etAdRzaniyamasya phalaM tvdRssttmev| evaM ca mantrANAM prayogavidhinA sahaikavAkyatayA prAmANyam iti jnyeym| atra jaimininA matralakSaNamuktam taccodakeSu mantrAkhyA / asyArthaH / tat karmasamavetArthasmaraNaM codakaM phalaM yeSAM teSu matrAkhyA matranAma (jai0 sU0 vR0 a0 2 pA0 1 sU0 30) / prAyikamidam / vasantAya For Personal & Private Use Only Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - kapiJjalAnAlabheta ityAdiSu vidhyAdirUpeSu mnessvvyaaptH| kiMtu yAjJika* samAkhyAtaM lakSaNaM matrANAM dUSaNarahitaM bodhyamiti (jai0 sU0 vR0 _ aM0 2 pA0 1 sU0 30 Ti0 ) / te ca matrA dvividhAH vaidikA stAtrikAzca / vaidikAzca dvividhAH pragItA apragItAzca / pragItAH sAmAni / apragItAzca dvividhAH chandobaddhAstadvilakSaNAzca (sarva0 saM0 pR0 368 pAta0 ) / tAntrikalakSaNaM strIpunapuMsakabhedena matratraividhyaM mantrANAM dazavidhaH saMskAraH sarvadarzanasaMgrahe. ( pR0 368-370 ) - dRzyaH / [ga] kacit pratisUcitaH shbdH| yathA tadviSNoH paramaM padaM sadA pazyanti sUrayaH / divIva cakSurAtatam (R0 1 / 126 ) iti / 2 rahasi kartavyAvadhAraNArtha guptabhASaNaM matraH iti nItizAstrajJA vadanti / mantrezvaraH-tatrASTau maNDalinaH krodhAdyAstatsamAzca vIrezaH / zrIkaNThaH zatarudrAH zatamityaSTAdazAbhyadhikam / / ( sarva0 saM0 pR0 186 shai0)| manthaH-dravadravye prakSipya mathitAH saktavo manthaH ( jai0 nyA0 a0 10 pA0 3 adhi0 1) / , manthanam--utthAnAvacchinnonmanthanam / yathA sudhAM samudraM manAtItyatra dhAtvarthaH / unmanthanamAloDanam / atra sudhotthAnAnukUlaM yatsamudrasyo___manthanaM tatkartA ityarthaH / atratyagauNakarmatvAdiviSayavizeSavicArastu dohanAdizabdavyAkhyAne draSTavyaH / mandanam-upahatapAdendriyasyeva gamanam ( sarva0 saM0 pR0 170 ) / mamatA-1 svakIyatvAbhimAnaH / yathA mamatvaM mama rAjyasya ( devIbhAga0) - ityAdau / 2 kecidvedAntinastu ahaMkAraH / yathA vallabhamate ahaMtA mamatAtmakaH saMsAraH ityAdI ityamanyanta / atra vyAkaraNaM bodhyam / SaSThyarthavRtterasmacchabdasyArthe mama ityavyayam / taduttaraM talpratyayaH / evaM - ca mamatA iti rUpaM siddhyati / maraNam- [ka] jiivnaadRssttnaashH| maraNaM ca dharmAdharmAdhInam ( vai0 . u0 6 / 2 / 15) / tathA ca sUtram tatsaMyogo vibhAgaH iti For Personal & Private Use Only Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 647 (vai0 6 |2| 15 ) / [kha] prANadhvaMsaH / [ga] caramaprANazarIrasaMyogadhvaMsaH (gau0 vR0 1|1|19 ) ( nIla0 pR0 42 ) ( di0 1 pR0 20 ) ( bai0 vi0 6 / 2 / 15) / prANazarIrasaMyoge caramatvaM ca svasajAtIyazarIravRttiprANasaMyogaprAgabhAvAnadhikaraNatvam (rAma 0 1 pR0 20 ) / [gha] zarIramanovibhAgaH (vai0 u0 6 / 2 / 15 ) / yathA na jAyate mriyate vA kadAcit ( gItA0 2 / 20 ) ityAdau / upAttAnAM jAtiviziSTadehendriyamanohaMkAra buddhivedanAnAM parityAgo maraNam iti sAMkhyA AhuH (sAMkhya0 kau0 ) / skandhanAzo maraNam iti bauddha AhuH / kecittu dehAtmanovicchedaH prANavAyorutkramaNarUpo vyApAravizeSo vA maraNam ityAhuH / 1 maryAdA - 1 [ka] sImA / sA dvividhA kAlarUpA dezarUpA ca / tatra kAlarUpA yathA Arabhya tasyAM dazamIM tu yAvat prapUjayetparvatarAjaputrIm ityAdau yAvadartho maryAdA / atra yAvacchabdena pUjArUpakriyAyAM zukladazamIniSThatAdRzasI mAtvanirUpakatvaM pratyAyyate / tAvataivArthataH zukladazamyAM maryAdAtvaM labhyate / atra ca prAgabhAva eva yAvatpadArthaH / dvitIyArthaH pratiyogitvam anuyogitvaM vA / tatra tatprakRtyarthadazamyA anvayaH / tAvatA dazamIpratiyogika prAgabhAvalAbhaH / tasya svapratiyogyavRttitvaviziSTavyApakatAsaMbandhena pUjArUpasamabhivyAhRta kriyAyAmanvaya: ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 75 ) / dezarUpA maryAdA yathA kAzItaH kauzikIM yAvadyAti ityAdau yAvadartho maryAdA / atra yAvatpadena ca kauzikyanadhikaraNakatve sati kAzI pUrva kauzikI pazcima dezavyApakatvaM gamane pratyAyyate / tatra dvitIyArthovadhitvam avadhimattvaM vA / tasya ca pratIcIsvAdAnvayaH / niSkarSaH pUrvavatsvayamUhanIya: ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 76 ) / [ kha] vaiyAkaraNAstu sthityanatikramaH / maryAdA dvividhA kAlarUpA dezarUpA ca / tatrAdyAM kAlarUpA yathA AmukteH saMsAraH ityAdAvAGorthaH / atra muktipadaM tatkAlaparam / maryAdAmaryAdibhAva saMbandha AyotyaH paJcamyarthaH / evaM ca muktimaryAdakaH saMsAraH iti 1 1 For Personal & Private Use Only Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bodhaH / saMsAre muktikAlaprAgabhAvAdhikaraNanirUpitatadbhinnakAlAvRttitvaviziSTavyApakatAbodhastvArthaH / kAlagatamaryAdAtvaM ca svasvottarakAlobhayaprAgabhAvAdhikaraNakAlabhavo yaH samabhivyAhRtapadArthaH tadanadhikaraNatvam ( la0 ma0 subartha0 pR0 113 ) / dvitIyA dezarUpA yathA prayAgAprabhRtyA kAzyA vRSTo devaH ityAdau deze mryaadaa| atra prayAgAdikAzImaryAdakavRSTikartA devaH iti bodhaH / vRSTau prayAgAdikAzIpazcimadezanirUpitasvabhinnAvRttitvasamAnAdhikaraNavyApakatAbodhastvArthaH / atra dezagatamaryAdAtvaM tu svasvottaradezayoH prayAgatadAdyantarAladezavRttisamabhivyAhRtapadArthavRSTyAdyanadhikaraNatvam ityAhuH / 2 nyAyapathasthitiH iti nItizAstrajJA AhuH / 3 kUlam iti kAvyajJA AhuH / malaH-1 AtmAzrito duSTabhAvo malaH / sa ca mithyAjJAnAdibhedAtpazca.. vidhaH / tadapyAha mithyAjJAnamadharmazca saktihetuRyutistathA / pazutvamUlaM .. paJcaite tatre heyA viviktitaH // (sarva0 saM0 pR0 163 naku0 ) / 2 malaM vadanti kAlasya mAsaM kAlavidodhikam (pu0 ci0 pR0 12 ) / malamAsaH-cAndramAso hyasaMkrAnto malamAsaH prakIrtitaH (pu0 ci0 pR0 12) / mAlimlucaH-zuklapratipadAdidarzAntamAsamatikramya sUryo rAzyantaraM gacchati tadA pUrvo malimlucaH dvitIyaH saMkrAntiyuktaH prAkRtaH / indrAgnI yatra hUyete mAsAdiH sa prakIrtitaH / agnISomau sthitI madhye samAptau pitRsomakau // tamatikramya tu yadA ravirgacchetkadAcana / Adyo malimluco jJeyo dvitIyaH prAkRtaH smRtaH // (pu0 ci0 pR0 12 ) / mahatI-bharaNI pitRpakSe yA mahatI parikIrtitA (pu0 ci0 pR0385 ) / mahattattvam-mUlaprakRterbuddhirUpaH pariNAmavizeSaH ( sAM0 kA0 ) / mahattvam-1 ( parimANam ) idaM mahat iti pratItisAkSikaH parimANa. vizeSaH / yathA mahattvaM SaDvidhe hetuH ( bhA0 50 zlo0 59) ityAdau tallakSaNaM ca mAnavyavahArAsAdhAraNakAraNatvam / dravyasAkSAtkArakAraNa For Personal & Private Use Only Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| viSayaniSThasAmAnyaguNatvaM vA ( vai0 u0 7118 ) / apakarSAnAzrayaparimANatvaM vA / mahattvaM dvividham avAntaramahattvam paramamahattvaM ca / tatrAdyam trasareNumArabhya mahAvayaviparyantadravyeSu vartate / SaDvidhe dravyapratyakSe kAraNam anityaM ca / idaM tu nAtIndriyam / kiM tu pratyakSaviSayo bhavati / tathA ca sUtram aNormahatazcopalabdhyanupalabdhI nitye vyAkhyAte (vai0 7 / 118) iti / tasya kAraNatvaM coktam dravyapratyakSatAyAM rUpavat parimANamapi kAraNam / na hi mahattvamantareNa dravyaM pratyakSaM bhavati ( vai0 u0 1 / 8 / dvitIyaM tu vibhucatuSTaye vrtte| atIndriyam nityaM ca / saMyogavizeSa eva mahattvam iti navyanAstikA AhuH (pa0 mA0 ) / hiraNyagarbhasya liGgazarIradharmaH iti vedAntina AhuH / mahAkAlaH-1 ( kAlaH) [ka] anavacchinnaH kAlaH / [kha ] upAdhyaviziSTakAlaH / yathA kAlo ghaTavAn kAlaparimANAdityAdau hetvadhikaraNasya mahAkAlasya jagadAdhAratayA ghaTAdhAratvepi mahAkAle mahAkAlabhedAbhAvena mahAkAlAnyatvaviziSTaghaTAnAdhAratvAnmahAkAlAnyatvaviziSTaghaTAbhAvopi pratiyogivyadhikaraNo bhavati (mu0 2 pR0 145 vyAptilakSaNe ) ityAdau mahAkAlaH / [ga] akhnnddkaalH| 2 zivaH iti paurANikA AhuH / 3 bhairavavizeSazca iti tatrajJA AhuH / mahAjayA-zuklapakSe tu saptamyAM yadA saMkramate raviH / mahAjayA tadA syAddhi saptamI bhAskarapriyA // ( pu0 ci0 pR0 105 ) / mahAnandA-mAghamAse tu yA zuklA navamI lokapUjitA / mahAnandeti sA proktA sadAnandakarI nRNAm // ( pu0 ci0 pR0 142 ) / mahAnavamI-azvayukchuklapakSasya aSTamI mUlasaMyutA / sA mahAnavamI nAma trailokyepi sudurlabhA / ( pu0 ci0 pR0 59 ) / mahApurANam-vyAsakRtaH purANavizeSaH / yathA zrImadbhAgavatam / tallakSaNaM ca sRSTizcApi visRSTizca sthitisteSAM ca pAlanam / karmaNAM vAsanA vArtA manUnAM ca krameNa ca // varNanaM pralayAnAM ca mokSasya ca nirUpaNam / 82 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 nyAyakozaH 1 utkIrtanaM harereva devAnAM ca pRthak pRthak / / mahApurANaM vijJeyamekAdazakalakSaNam (brahmavai0 ja0 a0 132 ) iti / mahApralayaH -- ( pralaya: ) [ka] caramasaMyoganAzaH ( ga0 siddhA0 ) / [kha] sarvabhAvakAryadhvaMsaH (ta0 dI 0 1 pR0 10 ) / kecittu paurANikAdayaH janyabhAvAnadhikaraNakAlaH ityAhuH / tasyotpattiniyamastu mahAn pralayo brahmaNaH svamAnena zatavarSAvasAne jAyate iti / atredaM bodhyam / mahApralayAnantaraM na sRSTiH / sarvamuktau sarvotpattinimittasyAdRSTasyApAyAt / sarvabhoktrapavRktau prayojanAbhAvAzca / na hi bIjaprayojanAbhyAM vinA kAryotpattiH iti ( pa0 mA0 ) / mahApralayo na pramANasiddhaH iti navyanaiyAyikA AhuH / atrAdhikaM tu pralayazabde draSTavyam / mahAmAghI - meSarAzau yadA sauriH siMhe candrabRhaspatI / bhAskaraH zravaNa syAnmahAmAghI ca sA smRtA / / ( pu0 ci0 pR0 314 ) / mahAlayaH -- bhAdrapadAparapakSa: ( pu0 ci0 pR0 21 ) / mahAvAkyam -- 1 [ka] svaghaTakAnekanAmalabhyatAdRzArthabodhakaM vAkyam / atra tAdRzArthabodhastu tattadarthAvacchinnaviSayatAzAlI iti bodhyam (za0 pra0 zlo0 30 TI0 pR0 44 ) / yathA mahAvAkyArtha buddhiM prati khaNDavAkyArthajJAnaM kAraNam iti kAryakAraNabhAve vaktavye paJcAvayavopetanyAyavAkyam / atra pratijJAdighaTitapaJcAvayavopetamahAvAkyajanitasamuditArthaviSayakazAbdabuddhI pratijJAdirUpAvAntaravAkyArthajJAnaM kAraNam iti kAryakAraNabhAvoM draSTavyaH / atrocyate bhartRhariNA svArthabodhe samAptAnAmaGgAGgitvavyapekSayA / vAkyAnAmekavAkyatvaM punaH saMhatya jAyate || ( vAkyapadIye ) iti / [kha] parasparasaMbaddhArthakaM vAkyasamudAyarUpamekavAkyam / yathA mImAMsakAnAM naye darzapUrNamAsAbhyAM yajeta jyotiSTomena svargakAmo yajeta ityAdipradhAnavAkyasya guNavidhinA sahaikavAkyatvam / 2 akhaNDArthabodhakam / yathA mAyAvAdyadvaitamate tattvamasi brahmAhamasmi ityAdIni dvAdaza mahAvAkyAni / sAhityazAstrajJAstu vAkyoccayo mahAvAkyam / yathA : rAmAyaNa mahAbhArataraghuvaMzAdi (sA0 da0 u0 2 zlo0 7 ) ityAhuH / 1 1 For Personal & Private Use Only Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 651 mahAvAruNI - caitra kRSNa trayodazyAM zanivArayoge sati zatatArakAnakSatraM cenmahAvAruNI / vAruNena samAyuktA madhau kRSNatrayodazI / gaGgAyAM yadi labhyeta sUryagrahazataiH samA / zanivArasamAyuktA sA mahAvAruNI smRtA / gaGgAyAM yadi labhyeta koTisUryagrahaiH samA / zubhayogasamAyuktA zanau zatabhiSA yadi / mahAmaheti vikhyAtA trikoTikulamuddharet // ( pu0 1 ci0 pR0 231 ) / mahASaSThI - vRzcikA zurUSaSThI bhaumavArepyupasthite / mahASaSThIti sA proktA sarvapApaharA tithiH / ( pu0 ci0 pR0 102 ) / mAdhyamika:-( bauddhaH ) gurUktasyAkaraNAduttamAH paryanuyogamyAkaraNAdadhamAzca / atasteSAM mAdhyamikA iti prasiddhi: ( sarva0 saM0 pR0 30 bau0 ) mAnaH-1 [ka] ( doSaH ) AtmanyavidyamAnaguNAropeNotkarSadhI: ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / yathA parAbhavopyutsava eva mAninAm ( kirA0 sa0 1 lo0 41 ) ityAdau mAnaH / [ kha ] abhimAnaH iti kecana manyante / 2 parimANam / yathA mAnavyavahArAsAdhAraNakAraNaM parimANam ityAdI hastatulAprasthAdirUpo dravyaparicchedo mAnam / 3 pramANam / yathA mAnAdhInA meyasiddhiH ityAdI mAnam / 4 gAnAne tAlakriyAyAM tAlavirAmopalakSitaH kAlavyApAro mAnam iti gAyakA AhuH / 5 AlaMkArikAstu anuraktadampatyoravasthAvizeSaH zRGgArAGgabhUtaH kopaH / tathA coktam / mAnaH kopaH sa tu dvedhA praNayerSyA samudbhavaH / dvayoH praNayamAnaH syAtpramode sumahatyapi // premNaH kuTilagAmitvAtkopo yaH kAraNaM vinA (sA0 da0 pa0 3 zlo0 218 ) iti / svAbhISTAzleSavIkSAdivirodhI mAna ucyate iti ca / yathA muJca mayi mAnamanidAnam (jayadevaH) ityAdI ityAhu: / 6 saMmAna: ( Adara: ) iti kAvyajJA AhuH / mAnasika : - ( namaskAra : ) / atra mAnasikatvaM ca mAnasatvavyApyo jAti 1 vizeSa: ( mU0 ma0 1 pR0 105 ) / ayaM matta utkRSTaH ahamasmAdapakRSTaH iti jJAnavizeSaH ( ta0 pra0 1 pR0 3-4 ) / yathA praNamya paramAtmAnaM jAnakInAthazarmaNA ( nyA0 ma0 1 pR0 1 ) ityAdau For Personal & Private Use Only Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 nyaaykoshH| bhagavannatyAtmakaM maGgalam / idaM ca namaskArasAmAnyasvarUpam iti tarka prakAzakRtobhiprAyaH iti tadnthAtpratibhAti / mAyA-1 ( doSaH ) paravazcanecchA ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / yathA mAyAvAdatamovyAptaM jagat ityAdau tvadvyAkhyAsiMhanAde sapadi dadRzire mAyigomAyavaste (vAyustutau ) ityAdau ca maayaa| 2 bhagavadicchA ( bhAga0 TI0 vija0 11 / 2 / 37) / yathA yanmAyayAto budha Abhajettam ( bhAga0 11 / 2 / 37 ) ( bra0 sU0 madhva0 bhA0 1 / 4 / 25) ityAdau / yathA vA mama mAyA duratyayA ( gItA0 714 ) ityAdau / taduktam mAyetyuktA prakRSTatvAtprakRSTa hi mayAbhidhA (sarva0 saM0 pR0 141 pUrNa0 ) iti madhvamatAnuyAyinaH prAhuH / 3 bhagavacchaktivizeSaH iti vallabhIyA manyante / 4 mAyAzabdo vicitrArthasargakaratriguNAtmakaprakRtyabhidhAyako nAnirvacanIyAjJAnavacanaH iti rAmAnujIyAH ( sarva0 saM0 pR0 100 raamaa0)| 5 mAyAvAdivedAntinastu mithyAbuddhihetubhUtamajJAnaM 'mAyA / tccaajnyaanmiishvropaadhiH| mAtyasyAM , zaktyA pralaye sarva jagat sRSTI vyaktimAyAtIti mAyA ( sarva0 saM0 pR0 189 zaiva0 ) iti vadanti / 6 AdimAyA Adizakti caNDI ityAdyaparanAmnI kAlikA iti zAktA AhuH / 7 kApaTyam / 8 dambhaH iti kAvyajJA vadanti / mAyAmAtram-mAyA bhagavadicchA / saiva mAnatrANaka: yasya tanmAyAmAtram (sarva0 saM0 pR0 141 pUrNapra0 ) / mArutam-(nakSatram ) svAtI ( pu0 ci0 pR0 357 ) / mArga:-kSaNikAH sarvasaMskArA iti yA vAsanA sthiro / sa mArga iti _ vijJeyaH sa ca mokSobhidhIyate // ( sarva0 saM0 pR0 46 bau0 ) / mArjanam-lakSNIkaraNam (jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 adhi0 11) / mAsaH-prathamaH sAvano mAso dvitIyazcAndra ucyate / nAkSatrastu tRtIyaH syAtsauro maasshcturthkH|| (pu0 ci0 pR0 3 ) / candramAH parNimAsyante bhaaskraadtiricyte| rAziSaTuM tathA rAma mAsArdhena na saMzayaH // For Personal & Private Use Only Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 653 bhAgadvAdazakenaiva tithyAM tithyAM krameNa tu| candramAH kRSNapakSAnte sUryeNa saha yujyate / saMnikarSAdathArabhya saMnikarSamathAparam / candrArkayobudhairmAsazcAndra ityabhidhIyate // sAvane tu tathA mAsi triMzatsUryodayAH smRtaaH| AdityarAzibhAgena sauro mAsaH prakIrtitaH // sarvakSaparivataistu nAkSatro mAsa ucyate (pu0 ci0 pR0 3) / adhimAse tu SaSTidivasAtmako mAsaH / taduktam SaSTyA tu divasairmAsaH kathito bAdarAyaNaiH / pUrvasmi ndevakAryANi pitRkAryANi cobhayoH ||(pu0 ci0 pR0 20 ) iti / mAsAdiH-indrAgnI yatra hUyete mAsAdiH sa prakIrtitaH (pu0 ci0 pR0 12) / mAhiSyaH- ( rathakArazabde dRzyam ) / mitiH-1 mAnam / 2 jJAnam / 3 avcchedH| 4 vikSepaH (vaac0)| mitrasaptamI-yadviSNordakSiNaM netraM tadevAkRtimatpunaH / aditeH kazyapAjjAto mitro nAma divAkaraH / / saptamyAM tena sA khyAtA lokesminmitrasaptamI (pu0 ci0 pR0 104) / mithyAjJAnam-1 bhramaH (.ta0 saM0 ) / anAtmani dehAdAvAtmabuddhiH (sarva0 saM0 pR0 244 akSa0 ) / 2 nAstikatvam ( amrH)| yathA mithyAjJAnena ca tamo jJAnenaiva paraM padam ( aNuve0 ) ityAdau / mithyAtvam-1 kAlAsaMbandhitvam / yathA zazaviSANakUrmaromavandhyAputrA dInAM mithyAtvam / 2 tucchatvam iti mAdhvA praahuH| 3 nirupAkhyatvaM ( niHsvarUpatvam ) iti bauddhA AhuH / 4 bAdhajJAnanivartyatvam / yathA brahma satyaM jaganmithyA jIvo brahmaiva nAparaH ityAdau iti mAyAvAdi vedAntinaH zaMkarabhAratIprabhRtayaH manyante / mizraH-jIvasya ubhayAtmA bhAvaH ( sarva0 saM0 pR0 68 AI0 ) / miSam-1 parAbhibhavecchA / 2 chalam / 3 spardhanam (vaac0)| 4 prayojanA ntarapravRttasya prayojanAntarodbhAvanam / evaM vyAjAdizabdopi vyAkhyeyaH / mImAMsakaH-1 [ka] mImAMsAzAstrajJaH tadadhyetA vA / yathA kumArila tutAtabhaTTaprabhAkarAdayo mImAMsakAH / atrArthe vyutpattiH mImAMsAM vetti For Personal & Private Use Only Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| adhIte vA mImAMsakaH iti / kramAdibhyo vun ( pA0 4 / 2 / 61 ) ityanena vun / [kha] karmaiva vedamukhyatAtparyam iti yo manyate saH / yathA mhrssirjeminiH| mImAMsakamate kmaiveshvrH| tadanyazcetanarUpo bhagavAn nAsti / svargAdikameva puruSArthaH / mantramayI mantragataliGgaliGgita agnIndrAdirvA devtaa| arthavAdo na pramANam iti / tatra mImAMsakaikadezinastu yathA bhUpAlaH paricArakRtakarmaNaH phaladAtA tathA vedoktakRtakarmaNaH phaladAtezvara eva iti samUcire ( si0.ca0 1 pR0 11 ) / atredaM jJeyam arvAcInA mImAMsakAzca trayaH (1) prabhAkarAparanAmA guruH (2) bhaTTaH tutAtaH kumArilo vA (3) murArimizrazca iti| vede bhAgatrayam karmakANDaH upAsanAkANDaH jJAnakANDazceti / tatra karmakANDe dvAdazAdhyAyAtmakaM sUtragranthaM praNinAya jaiminiH / karmakANDopayogastu jJAnayogena sAMkhyAnAM karmayogeNa yoginAm iti bhagavadgItayA tametaM vedAnuvacanena brAhmaNA vividiSanti yajJena tapasA anAzakena iti zrutyA ca karmaNAM vividiSAhetutvokteH vividiSAyAmeva karmakANDapratipAdyakarmaNa upayogaH iti kecidvadanti ( vAca0 ) / vayaM tu karmaNA jJAnamAtanoti ityAdivacananicayena karmaNopyapUrvadvArA bhagavajjJAnatatprasAdaprAptihetutvamasti iti bAhulyena tadupayogaH iti bhagavadaparokSajJAnAnantaramapi kRtAtkarmaNo mokSaphale saukaryavizeSo bhavati iti karmaNo bahUpayogaH iti ca manyAmahe / 2 siddhAntakArakaH / atrArthe mImAMsakazabde vyAkaraNam mAnavicAre / svArthe san / Nvul iti jJeyama / mImAMsA--1 lAghavajJAnAtmakastarkaH ( di0 4 pR0 189) / mImAMsA zabde vyAkaraNam mAnavicAre / svArthe san / apratyayAt (pA0 3 / 3 / 102 ) ityanena khiyAmapratyayaH iti jJeyam / 2 vicArapUrvakatattvanirNayaH / yathA dharmamImAMsA brahmamImAMsA ityAdau vedArthasya miimaaNsaa| vicAraH ityapi kecidvadanti / 3 tAdRzatattvanirNayapratipAdako grantha vizeSaH ( zAstravizeSaH ) / sa ca karmabrahmaviSayabhedena dvividhaH / tatrAdyaH .. karmaviSayakasaMzayanivArako grantho maharSijaimininA praNItaH / sa ca For Personal & Private Use Only Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 655 1 athAto dharmajijJAsA ityArabhya anvAhArye ca darzanAt etatparyanto dvAdazAdhyAyayutaH sUtropanibaddhaH pUrvamImAMsAtvena prasiddhosti / dvitIyastu brahmaviSayaka saMzayanivArako grantho viSNvavatAreNa satyavatIsutazrIvedavyAsena nirmitaH taH / sa ca OM athAto brahmajijJAsA OM ityArabhya OM na punarAvartate OM ityantaH sUtropanibaddhodhyAya catuSkasameto vedAntatvenottaramImAMsAtvena ca prasiddhosti iti / muktaH - bhavAntaraprAptividhuraH ( sarva0 saM0 pR0 71 AI 0 ) / anyatra coktam vidyAdijJApitaizvaryazviddhano mukta ucyate ( sarva0 saM0 pR0 199 pratya0 ) / 1 muktatvam - jIvatvaM nAma saMsAritvam / tadviparItaM muktatvam ( sarva0 saM0 pR0 206 rase 0 ) / mukti:- 1 saMsAroparamaH / 2 puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyaM svarUpapratiSThA vA citizaktiriti ( sarva0 saM0 pR0 387 pAta0 ) / 3 nityaniratizayasukhAbhivyaktirmuktiH (sarva0 saM0 pR0 250 akSa0 ) / 4 prakRtipuruSAnyatvakhyAtau prakRtyuparame puruSasya svarUpeNAvasthAnaM mukti: ( sarva0 saM0 pR0 249 akSapA0 ) / 5 AvaraNamuktirmukti: (sarva 0 saM0 pR0 248 akSapA0 ) / 6 labdhAnantacatuSkasya lokAgUDhasya cAtmanaH / kSINASTakarmago muktirnirvyAvRttirjinoditA || ( sarva0 saM0 pR0 88 AI0 ) / 7 gata samasta klezatadvAsanasyAnAvaraNajJAnasya sukhaikatAnasyAtmana uparidezAvasthAnaM mukti: ( sarva0 [saM0 pR0 81 AI 0 . ) / 8 rAgAdijJAnasaMtAnavAsanoccheda saMbhavA / caturNAmapi Ahe bauddhAnAM muktireSAM prakIrtitA // ( sarva0 saM0 pR0 46 bau0 ) / 9 mocanam niHsaraNaM vA muktiH iti kAvyajJA AhuH / mukham- -nADikApaJcakam / paJcanADIparimitaM mukham (pucchazabde dRzyam ) / mukhyaH --- 1 prathamakalpaH / 2 zreSThaH / 3 pradhAnam / atrAyaM vizeSo jJeyaH / kAraNaniSTha mukhyatvaM ca svetarAsAdhAraNakAraNakakAryakabhinnatvam / ( ta0 pra0 1 pR0 7 ) / yathA mukti prati tattvajJAnarUpakAraNasya For Personal & Private Use Only Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 nyaaykoshH| mukhyatvam / phalaniSThaM mukhyatvaM ca pravRttyuddezyatvam (rAma0 ) / yathA sukhasaMvedanarUpaphalasya mukhyatvam / vizeSyatAniSThaM mukhyatvaM ca prakAratAnyatvam ( ta0 pra0 2) iti vijJeyam / yathA ghaTavadbhUtalam iti jJAne bhUtalaniSThavizeSyatAyA mukhyatvam / evam anyaniSThAnyapi mukhyatvAni . svymuuhyaani| muniH-saptamI ( pu0 ci0 pR0 37 ) / mUDham- ( cittam ) tamaHsamudre magnaM nidrAvRttimaccittaM mUDhamiti gIyate (sarva0 saM0 pR0 354 pAta0 ) / mUrchanam-1 samAnajAtyoH samAnajavayorvA vAyvoviruddha dikkriyayoH saMnipAtaH ( saMyogavizeSaH ) ( prazasta : vAyuni0 pR0 18 ) / yathA vAyorvAyusaMmUrchanaM nAnAtvaliGgam ( vai0 2 / 1 / 14 ) ityAdI / saMmUrchanaM tRNatUlAdInAmUrdhvagamanAnukUlaM tatsaMpAdakatayAnumIyamAnaM vAyunAnAtve liGgam iti sUtrArthaH (vai0 vi0 2 / 1 / 14 ) / 2 vedAntinastu mohaH / sa ca jAgratsvapnasuSuptyetatrayAvasthAtirikto baahyendriyvyaapaarshuunyaavsthaavishessH| yathA OM mugdherdhasaMpattiH parizeSAt OM (bra0 sU0 3 / 2 / 10) ityAdau moho mUrchA ityaahuH| mUrchAbhavane kAraNamucyate bhiSagbhiH / kSINasya bahudoSasya viruddhaahaarsevinH| vegAghAtAdabhighAtAddhInasattvasya vA punH|| karaNAyataneSUmA bAhyeSvAbhyantareSu ca / nivizante yadA doSAstadA mUrchanti mAnavAH // (bhAvapra0) iti / asyA avasthAyA jAyadAdyavasthAtrayAtiriktatvena turIyatve mAnaM tu duHkhAnusaMdhAnameva iti / mohAvasthAyAM jIvasya paramezvarerdhaprAptiH iti ca vijJeyam ( madhva0 bhA0 3 / 2 / 10) / 3 gAnAGgabhUtaH svraarohaavrohkrmvishessH| yathA sphuTIbhavadrAmavizeSamUrchanAm (mAgha0 sa0 1 zlo0 10) ityAdau iti gAyakA vadanti / atra mUrchanAlakSaNamucyate / svaraH saMmUrchito yatra rAgatAM pratipadyate / mUrchanAmiti tAM prAhuH kavayo prAmasaMbhavAm // iti ( vAca0 ) / kramAtsvarANAM saptAnAmArohazcAvarohaNam / sA mUrchatyucyate grAmasthA etAH sapta sapta ca // iti / grAmatrayepi pratyekaM sapta sapta mUrchanA ityekaviMzatirmUrchanA bhavanti (mAgha-TI0 sa0 1 zlo0 10) / anyacca sapta svarAtrayo grAmA For Personal & Private Use Only Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 657 mUrchanAstvekaviMzatiH / tAlAstvekonapaJcAzadityetatsvaramaNDalam / / iti (pnycttre)| 4 kAvyajJAstu prasaraNam / yathA ziloccaye mUrchati mArutasya ( raghu0 2 / 34 ) ityAdI ityAhuH / mUrchitaH-(pAradaH ) nAnAvarNo bhavetsUto vihAya ghanacApalam / lakSaNaM dRzyate yasya mUrchitaM taM vadanti hi||(srv0 saM0 pR0 204 rasezva0 ) / mRtaguNatvam-[ka] amUrtaguNavRttiH saMskAratvAnyA guNatvavyApyA ca yA jAti: saMkhyAtva buddhitvAdiH tacchUnyaguNatvam / atra zUnyAntena saMkhyAdeH buddhyAdezca vyudAsaH / vegasthitisthApakopasaMgrahAya saMskAratvAnya iti vizeSaNaM dattam (di0 gu0 pR0 192 ) / [kha] amUrtAvRttiguNatvam / amUrtAvRttiguNAstu rUpam rasa: gandhaH sparzaH paratvam aparatvam gurutvam dravatvam snehaH vegaH sthitisthApakazceti ( bhA0 50 gu0 zlo0 87-88 ) / athavA [ga] mUrtatvavyApyatAvacchedakaguNavRttijAtimattvam / atrAvacchedakAntena saMkhyAtvAdeH vRttitvAntena karmatvAdeH vyudAsaH ( di0 gu0 pR0 192 ) / [gha] kecittu vibhvavRtti saMkhyAdipazcakabhinnaguNatvam ityAhuH ( la0 v0)| mUrtam- (dravyam ) 1 kriyAvadravyam / yathA vAyumUrtaH / mUrtAni paJca pRthivI ApaH tejaH vAyuH manazceti ( nyA0 bo0 1 pR0 3 ) ( vAkya0 1 pR0 5) (bhA0 50 zlo0 25 ) / lakSaNaM tu mUrtatvameva / tacca apakRSTaparimANavattvam ( mU0 1 pR0 57 ) / avibhuvRttiparimANavattvamityarthaH / tena paramANau nAvyAptiH / athavA paricchinnaparimANavattvam ( ta0 dI0 1 ) / vegavattvaM kriyAvattvaM vA ( nyA0 bo0 1 pR0 3 ) ( vAkya0 1 pR0 5 ) / iyattAvacchinnaparimANayogaH iti prAzca aahuH| mUrtatvaM jAtiH iti navyA AhuH (pa0 mA0 ) / sA ca kriyAjanakatAvacchedakatayA siddhyati iti jJeyam ( di0 1) / mUrtadravyamAtravRttiguNAstu paratvam aparatvam paramamahattvabhinnaM parimANaM ceti ( bhA0 50 zlo0 25 ) / atredaM bodhyam / nibiDAnAmeva mUrtAnAM samAnadezatvaM viruddham iti niyamaH / tena cakSurA8 nyA. ko... For Personal & Private Use Only Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 nyaaykoshH| lokayomartayorekadezavRttitvepi na tAdRzaniyamabhaGgaH / tayoranibiDatvAt iti (ta0 pra0 1 ) / 2 kaThinam / 3 mUDham iti kAvyajJA AhuH / mUrtAmUrtaguNatvam- [ka] kAlavRttivRttiguNatvavyApyajAtimattvam / tena mUrtamAtravRttisaMkhyAdI nAvyAptiH ( di0 gu0 pR0 192 ) / mUrtAmUrtaguNAzca saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgazceti ( bhA0pa0 gu0 zlo0 89) / [kha] dravyatvasamavyApakatAvacchedakajAtimattvam (di0 gu0 pR0 192 ) / mUrtiH-1 vyaktivadasyArthInusaMdheyaH / pare tu saMsthAnavizeSaH tadvAn / yathA - vyaktirguNavizeSAzrayo mUrtiH (gau0 2 / 2 / 66 ) ityAdau ityAhuH / anye tu avacchinnaparimANasyAzrayaH ityAhuH (gau0 vR0 2 / 2 / 66 ) / 2 zabdArthoM kAvyasya mUrtiH iti kAvyazAstrajJA vadanti (prtaapru0)| 3 pratimA iti paurANikAH saMgirante / 4 kAThinyam iti padArthavijJAnina AhuH / 5 dehaH iti kAvyajJajanA jguH| mUlaprakRtiH-mUlaM cAsau prakRtizca mUlaprakRtiH / pradhAnapadena vedanIyA kevalA prakRtimUlaprakRtiH / nAsAvanyasya ksycidvikRtiH| prakarotIti prakRtiriti vyutpattyA sattvarajastamoguNAnAM sAmyAvasthAyA abhidhAnAt ( sarva0 saM0 pR0 311 sAMkhya0 ) / / mRtaH- (pAradaH) ArdratvaM ca ghanatvaM ca tejo gauravacApalam / yasyaitAni na ___ dRzyante taM vidyAnmRtasUtakam ( sarva0 saM0 pR0 204 rasezva0 ) / mRtAntaraH-yorthaH zrAvayitavyaH syAttasminnasati cArthini / ka tadvadatu sAkSitvamityasAkSI mRtAntaraH // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 69) / mRdutvam-1 avayavasaMyogavizeSaH ( ta0 dI0 1 pR0 6 ) / 2 sparzavizeSaH ( si0 ca0 ) / yathA zirISapateH kurukAminInAM zarIravayA saha mArdavena ( bhAra0 ca0 ) ityaadau| komalatvam iti kAvyajJA vadanti / 2 citrAnurAdhAmRgarevatInakSatravRttidharmaH iti mauhUrtikA aahuH| maitram-anurAdhA nakSatram ( pu0 ci0 pR0 354 ) / For Personal & Private Use Only Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mokSaH-1 niHzreyasam / mithyAdarzanAdInAM bandhahetUnAM nirodhebhinava karmAbhAvAnnirjarAhetusaMnidhAnenArjitasya karmaNo nirasanAdAtyantikakarmamokSaNaM mokSaH ( sarva0 saM0 pR0 80 AI0 ) ityArhatAH / Atmocchedo mokSaH ( sarva0 saM0 pR0 247 akSa0 ) iti kecit / svAtavyaM mokSaH ( sarva0 saM0 pR0 249 akSapA0 ) ityanye / avidyAstamayo mokSaH ( sarva0 saM0 pR0 402 zAM0 ) ityapare / 2 mocanam / yathA nIvimokSo hi mokSaH ( sA0 da0 ) ityAdau ityAlaMkArikA AhuH / 3 maraNam ( hema0 ) / mocanam-1 [ka] dravadravyavibhAgAnukUlakriyA / yathA jalaM muzcati megha ityAdau / [kha] bahiHkSaraNAvacchinnavyApAraH (za pra0 zlo0 73 __TI0 pR0 98 ) / ziSTaM tu dohanazabdavyAkhyAne draSTavyam / 2 muktiH ( tyAgaH ) / yathA rogAtpApAdvA mucyate ityAdau / mohaH-1 mithyApratipattilakSaNaH doSaH ( vAtsyA0 4 / 1 / 3 ) / yathA zarIrAdAvAtmabhramaH ( ta0 dI0 ) / tamoguNaprayojyontaHkaraNapariNAmavizeSaH iti sAMkhyA AhuH / tatsvarUpaM tu upekSAviSayatvam / upekSAviSayatvaM nAma mohaH ( sarva0 saM0 pR0 326 sAM0 ) / saMsArahetvavidyAprayojyAntaHkaraNavRttivizeSaH iti mAyAvAdina AhuH / bhrAntisAdhanamajJAnam iti medinIkAra Aha / 2 vedAntinastu mUrchA ityAhuH / atrAdhikaM tu mUrchanazabdavyAkhyAne draSTavyam / 3 cittavaikalyaM mohaH ( mitA0 a0 2 zlo0 214 ) / 4 duHkham ( zabdara0 ) / maunam-vAgvyApArarAhityam / yathA maunaM sarvArthasAdhanam ityAdau / atrocyate / uccAre maithune caiva prasrAve dantadhAvane / snAne bhojanakAle ca SaTsu maunaM samAcaret // iti ( smRtiH ) / mleccha:--1 apazabdaH / atra pramANaM zruti: mleccho ha vA nAma yadapazabdaH iti / 2 nIca jAtiH / yathA azapattAnmuniH kruddho mlecchA bhavata durjanAH (bhAga0 ska0 9 a0 16 zlo033) ityAdau kirAtAdijAtiH (amrH)| taduktam gomAMsakhAdako yastu viruddhaM bahu bhaasste| sarvAcAravihInazcamleccha itybhidhiiyte|| iti (baudhaaynH)(vaac0)|3 pAparataH (medinii0)| For Personal & Private Use Only Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 nyaaykoshH| yakRt-dakSiNapArzvasthito mAMsavizeSaH ( saMgItara0 pR0 19) / yaG--(dhAtvaMzaH pratyayaH) 1 [ka] paunaHpunyam / yathA pApacyate ityAdau yarthaH / ayaM dhAtuprakRtikaH pratyayo bodhyaH / paunaHpunyaM ca prakRtadhAtvarthajAtIyakriyottaratAdRzakriyAnantaryarUpaM prakRtyarthe vishessnntvenaanveti| tena pAkottarapAkAnantaryavatpAkakartA ityevaM tatra vAkyArthaH / dviHpaktari punaH paktRtvepi na niruktaM punaH punaH paktatvam / ato na tatra pApacyate iti prayogaH ( za0 pra0 zlo0 108 TI0 pR0 193 ) / [kha] idAnIMtanaprakRtyarthasajAtIyakriyAntaradhvaMsakAlInatve sati vartamAnAdikRtiviSayatvam / yathA pApacyate ityAdau / atra idAnIMtanatvaM ca sthUlakAlamAdAyAnveti iti vijJeyam ( tarkA0 4 pR0 11) / atrAyaM vivekaH / satyantadalameva yaGA pratyAyyate / vizeSyadalaM tvAkhyAtena bodhyate / ato yaGo na viziSTavAcakatvam iti / 2 kauTilyam / yathA jaGgamyate caGgamyate ityAdau yaGorthaH / atra gatyarthAt dhAto: kauTilya eva yaG vihitaH / tena kuTilagatimAn ityevaM tatra bodhaH / zeSaM pUrvavat / 3 ninditatvam / yathA lolupyate caJcaryate jaJjapyate dandazyate jegilyate ityAdau ninditatvaM yaGorthaH / atra lupasadacara0 ( pANi0 sU0 3 / 1 / 24 ) iti sUtreNa gardAyAM yaG vihitaH / tena garhitaM lumpati carati ityAdikorthaH / yaj-(dhAtuH ) devatoddezyakadravyatyAgarUpA kriyA tadarthaH ( jai0 sU0 vR0 a0 4 pA0 2 sU0 27 ) / yajati:----yAgavizeSaH / yathA yajatiSu yeyajAmahaM karoti nAnuyAjeSu ( zrutiH ) ityAdau / tallakSaNam tiSThaddhomA vaSaTkArapradAnA yAjyApuronuvAkyAvanto yajatayaH ( kAtyA0 zrI0 sU0 112 / 6) iti / atra karkabhASyaM dRzyam / yjnmyaagvdsyaarthiinusNdheyH| tatsvarUpamuktaM devalena pazukSIrAjya puroDAzasomauSadhicaruprabhRtibhirhavirbhiH khadirapalAzAzvatthanyagrodhodumbara For Personal & Private Use Only Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 661 maaykoshH| prabhRtibhiH samidbhiH sunuvolUkhalamusalakuThArakhanitrayUpadArudarbhacarmagrAvapavitrabhAjanAdibhirdravyopakaraNaiH udgAtRhotradhvaryubrahmAdibhirRtvigbhiH kAmyanaimittikAnAM pakSAdipUrvakANAM yathoktadakSiNAnAM samApanaM yajanam iti ( zrA0 vi0 ) / yajuH-[ka] vRttagItivarjitatvena prazliSTapaThitA matrA yajUMSi ( jai0 nyA0 a0 2 pA0 1 adhi0 12 ) / zeSe yajuHzabdaH ( jai0 sU0 2 / 1135 ) iti / yatra vAkye arthavazena chandovizeSavazena pAdavyavasthA sA Rk / tatraiva gAne sati sAmocyate etdnydyjuH-shbdenocyte| [kha] yajUMSi vA tadrUpatvAt (jai0 sU0 2 / 1 / 38) iti / asyArthaH / nigadA yajUMSi / tadrUpatvAt yajurlakSaNasattvAt ( jai0 sU0 vR0 2 / 1 / 38 ) iti / yajJaH-1 yAgazabdavadasyArthInusaMdheyaH / 2 jJAnavizeSaH / 3 kriyAvizeSo vA / sa ca yAgaH sAttvikarAjasatAmasabhedena trividhaH / taduktaM gItAyAm (1) aphalAkATibhiryajJo vidhidRSTo ya ijyte| yaSTavyameveti manaH samAdhAya sa sAttvikaH // (2) abhisaMdhAya tu phalaM dambhArthamapi caiva yat / ijyate bharatazreSTha taM yajJaM viddhi rAjasam / / ( 3 ) vidhihInamasRSTAnnaM matrahInamadakSiNam / zraddhAvirahitaM yajJaM tAmasaM paricakSate / / (gItA a0 17 zlo0 11-13 ) iti / yajJo nAnAvidhaH dravyayajJAstapoyajJA yogayajJAstathApare / svAdhyAyajJAnayajJAzca yatayaH saMzitavratAH // ( gItA a0 4 zlo0 28) iti / gRhasthakartavyAH pazca mahAyajJA yathA [ka] adhyApanaM brahmayajJaH pitRyajJastu tarpaNam / homo daivo baliauto nRyajJotithipUjanam // ( gAruDa0 a0 115 ) iti / [kha] devayajJo bhUtayajJaH pitRyajJastathaiva ca / brahmayajJo nRyajJazca pazca yajJAH prakIrtitAH // tatra ca homo daivo balirbhUtaH pitryaH piNDakriyA smRtH| svAdhyAyo brahmayajJazca nRyajJotithipUjanam // (zaGkhasmRtiH) iti / yajJasUtram --upanayanasaMskAreNa pavitrIkRtaH sUtravizeSaH / sa ca dvijairdhAryo dhrmaarthm| atra vyutpattiH yajJArthaM yogyaM saMskRtaM vA sUtram ( zAka0 ta0 ) For Personal & Private Use Only Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 nyaaykosh| iti / yajJena saMskRtamupavItam iti vA ( vAca0 ) / tatsvarUpamuktaM yathA UrdhvaM tu trivRtaM sUtraM sadhavAnirmitaM zanaiH / tantutrayamadhovRttaM yajJasUtraM vidurbudhAH // ( kAlikApu0 a0 4 ) iti / upavItamAha gobhila: yajJopavItaM kurute sUtraM vastraM vA api vA kuzarajumeva iti / manurapi kArpAsamupavItaM syAdvipasyordhvavRtaM trivRt / zaNasUtramayaM rAjJo vaizyasyAvikasautrikam // (manu0 a0 2 zlo0 44 ) iti / navatantutvaM vyaktamAha devalaH yajJopavItaM kurvIta sUtrANi nava tntvH| ekena pranthinA tanturdviguNastriguNotha vA // ( manu0 TI0 kullU0 2 / 44 ) iti / yajJopavItadhAraNArtha mantrastu yajJopavItaM paramaM pavitraM prajApateryatsahajaM purastAt / AyuSyamagryaM pratimuzca zubhraM yajJopavItaM balamastu tejH|| ( baudhAyanaH ) iti| yajJAyajJIyam-yajJAyajJa ityanena zabdena yuktAyAmRcyutpannaM sAma yajJA yajJIyam ( jai0 nyA0 a0 9 pA0 1 adhi0 18 ) / yajJopavItam-yajJasUtrazabdavadasyArthInusaMdheyaH / yat-1 buddhivizeSaviSayaH / atrArthe yacchabdazca tacchabdArthanityApekSI / uttaravAkyasthastu na tadapekSI iti sAmAnyato vivekaH ( kAvyapra0 u07)| atra vizeSaH yattacchabdArthayoranvaye ca na samAnavibhaktestatratA ityAkare draSTavyaH / buddhivizeSaviSayazca kvacit tatpadapratipAdyatayA vaktabuddhiviSayatAvacchedakatvopalakSitadharmAvacchinnaH / yathA yo yo dhUmavAn sa vahnimAn ityAdau yacchabdArthaH / atra tatpadArthastu svaprayojakabuddhiviSayatAvacchedakatvopalakSitadharmAvacchinnaH (ga0 za0 TI0 pR0 113 ) / vastutastu svapUrvapadapratipAdyatayA buddhiviSayatAvacchedakadharmAvacchinne yatpadasya zaktiH klpyte| ato na yatpadazaktigrahastatpadazaktigrahAdhInaH ityanyonyAzrayaH / iyaM ca vyutpattiH prakramyamANaparAmarzakayacchabdasya draSTavyA (ga0 zakti0 TI0 pR0 113 ) / yacchabdasya svottaraprayoktapadopasthApitavAcItyarthaH ityapi tatraivoktam / zAbdikAstu tacchabdapratipAdyatayA vaktRbuddhiviSaya uddezyo yatpadArtha ityAhuH / kacit svaprayojakabuddhiviSayatAva For Personal & Private Use Only Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / I 663 cchedaka vozcAraka puruSoccarita svapUrva padopasthApyatAvacchedakadharmAvacchinnaH / yathA caitraH samAgato yastatrAvalokitaH ityAdau / atra caitrAdipadenApyupasthitortho yacchabdena bodhyate / yathA vA sAdhu candramasi puSkaraiH kRtaM mIlitaM yadabhirAmatAdhike / udyatA jayini kAminImukhe tena sAhasamanuSThitaM punaH || ityAdau / atra tatpadAsattvepi na doSaH / pUrvaprakrAntasyaiva kRtazabdopasthApitavyApArasyAbhedena mIlanAnvayitayA yacchabdena bodhanAt / evam yaM sarvazailAH parikalpya vatsaM merau sthite dogdhari dohadakSe / bhAvanti ratnAni mahauSadhIzca pRthUpadiSTAM duduhurdharitrIm // ( kumAra0 sa01 zlo0 2 ) ityAdAvapi ( ga0 zakti0 pR0114 ) / 2 yasmAt ityarthaH / 3 zAbdikAstu kRttaddhitasaMjJakaH pratyayavizeSaH / yathA deyam dizyam ityAdI ityAhu: / 4 ga / 5 avadhRtizca ii kAvyajJA AhuH ( medinI 0 ) / yatnaH - 1 prayatnazabdavadasyArthonusaMdheyaH / 2 AyAsaH iti kAvyajJA AhuH | 3 udyogaH iti vyavahArajJA vadanti / - yathA- - 1 yena prakAreNa ityarthaH / 2 sAdRzyam / 3 yogyatA / 4 AnurUpyam / 5 padArthAnativRtti: ( si0 kau0 ) / yathArthabuddhiH- tadvati tatprakArakaM jJAnam / yathA ghaTe ayaM ghaTaH iti jJAnam / idaM ca lakSaNaM smRtyanubhavobhayasAdhAraNamapi bhavati iti vijJeyam / atra yAthArthyaM ca phalavatpravRttijananayogyatvam (ta0 kau0 1107 ) / tadvati tadavagAhitvaM vA / sarvAMze yAthArthyaM tu svavyadhikaraNaprakArAvacchinnA yA yA viSayatA tattadanirUpakatvam (ga0 2 hetvA0 sAmA0 ) / yathArthavaktA - ( ataH ) prakRtavAkyArtha viSayakayathArthazAbdabodhaviSayakatAtparyavAn ( vAkya 0 4 pR0 19 ) / yathA AptavAkyaM pramANazabdaH ityAdI satyavatIsutavyAso gautamakaNAdau ca yathArthavatAra: / zAbdabodhe yAthArthyaM ca tadvati tatprakArakanizcayatvameveti jJeyam / yathArthAnubhavaH pramAzabdavadasyArthonusaMdheya : ( ku0 4 / 1 ) ( ci0 ) ( ta0 saM0 ) / For Personal & Private Use Only Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 nyAyakozaH / yadA - 1 yasminkAle ityarthaH / yathA yadA manaH purItati pravizati tadA suSuptiH ityAdau / 2 zAbdikAstu yacchabdena ityartha ityAhu: / yadi - 1 pakSAntaram / yathA atha jJAnamAtre tvaGmanaH saMyogasya yadi kAraNatvaM tadA rAsanacAkSuSAdipratyakSakAle tvAcapratyakSaM syAt ( mu0 1 pR0 115 ) ityAdau / 2 saMbhAvanA / yathA yadi syAdupalabhyetetyevaM yatra prasajyate ( bhA0 pa0 zlo0 63 ) ityAdau saMbhAvanAdyotako yadizabdaH / 3 garhA / 4 vikalpa: ( medinI0 ) / 5 asaMdehe saMdeha - vacanam ( zrIdharaH ) / yathA yadyeSoparatA devI ( bhAga 0 1 | 3 | 34 ) ityAdI yadizabdasyArthaH / yadRcchA--1 svAtantryam / 2 svairatA / yathA yadRcchAlAbhasaMtuSTaH ( gItA 4 / 22 ) ityAdau / atrArthe pramANam svecchA yadRcchA svacchandaH svairatA ceti te samAH (kezavaH ) iti / 3 bhagavadicchA / yathA yadRcchayA copapannaM svargadvAramapAvRtam ( gItA0 2 / 32 ) ityAdau iti vedAntina AhuH / I 1 yadRcchAzabdaH - jAtiguNakriyAdyavAcakaH saMjJAzabdaH / yathA Dittha ityAdizabdaH / taduktaM kAvyaprakAze DitthAdizabdAnAmantyabuddhinirbrAhyaM saMhRtakramaM svarUpaM vakrA yadRcchayA DitthAdiSvartheSUpAdhitvena nivezyate iti saMjJArUpo yadRcchAtmakaH iti / gauH zuklazvalo Dittha ityAdau catuSTayI zabdAnAM pravRttiH iti mahAbhASyakArAH ( kAvya0 pra0 u0 2 pR0 12 ) / atrodAharati asaMpAdayataH kaMcidarthaM jAtikriyAguNaiH / yadRcchAzabdavatpuMsaH saMjJAyai janma kevalam // iti / jAtyAdipravRttinimittazUnyaH icchAprakalpitaH ityarthaH ( mAgha0 TI0 sa0 2 zlo0 47 ) / yadvA- 1 buddhau saMkSiptArthaviSayIkaraNam / 2 pakSAntaram / pUrvakalpazaithilyaprayuktArucyA kalpAntarabodhanam iti yAvat / yathA yadvAbhyudayayogyatA ( bhartRhariH ) ityAdau | yamaH ---- ahiMsAsatyAsteyabrahmacaryAparigrahAH yamAH iti ( sarva 0 saM0 pR0 138 pAta 0 ) / For Personal & Private Use Only Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yamadvitIyA-kArtika zuklapakSasya dvitIyAyAM tu nArada / yamo yamunayA . pUrva bhojitaH svagRhercitaH / ato yamadvitIyeyaM triSu lokeSu vizrutA ( pu0 ci0 pR0 83 ) / yavanam-piSTatyodakamizraNam (jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 adhi011)| yAgaH- [ka] priityvcchinnsmtrkdrvytyaagH| yathA puSpeNa viSNu yajate ityatra yajerarthaH / atra prItau viSNorAdheyatvena dravye ca pusspaaderbhedenaanvyH| tena viSNuniSThaprItiheturyo mantrakaraNakaH puSpAbhinnadravyatyAgaH tadvAn ityAkArakastatra bodhaH / athavA svatvadhvaMsajanakecchAparyavasannasya tyAgasyaikadeze svatva eva puSpAderAdheyatvena tatrAnvayaH / tena dravyeNa viSNuM yajate ityAdau dravyasya dravyAbhinnatvena zAbdAnvayAsaMbhavepi na kSatiH ( za0 pra0 zlo0 72 TI0 pR0 108 ) / athavA viSNuM yajata ityAdI dvitIyArtha uddezyatvam / tacca tasyedam ityAropajJAnaviSayatvam / devatAyAH svatvopagame tu na dAnatvaM yAgatvavyApyam / homatvaM yAgatva. vyApyam iti sarvajanasiddham / devapUjanamapi yAga eva iti ( kA0 vyA0 kA0 4 pR0 5) / [kha] devatodezena havistyAgaH ( ma0 pra0 4 pR0 53 ) / [ga] devatoddezyakadravyatyAgAtmakecchAvizeSaH (ga0 vyu0 kA0 3 pR0 81) / yathA darzapUrNamAsAbhyAM yajeta jyotiSTomena svargakAmo yajeta ityAdau ca yajdhAtyarthaH / atredamadhikaM jJeyam / darzapUrNamAsAGgAni prayAjAdIni / tatra prayAjAzca paJca samidho yajati tanUnapAtaM yajati iDo yajati bahiryajati svAhAkAraM yajati ityevaMrUpAH zrutyuktAH ( kAtyA0 zrI0 3 / 2 / 1 / 17 ) / aGgaM dvividham ArAdupakArakam saMnipatyopakArakaM ca / tatrAdyam prayAjaH anuyAjaH sUktavAkaH zaMyuvAkaH patnIsaMyAjaH iti / dvitIyaM agnyanvAdhAnam idhmAbarhiSoH saMbharaNam ityaadi| [1] devatoddezyakasvasvatvasaphalakastyAgo yAgaH iti vAcaspatimizrA AhuH / atra yAgatvaM ca devatoddezyakasvasvatvadhvaMsavadravyavizeSyakecchAtvam iti sNprdaayH| atra devatoddezyakatvaM ca devatAsvatvavadvizeSyakatvam / zabdamayI devatA iti pakSe tu tasyA idam . 8r nyA ko For Personal & Private Use Only Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ padottaradvitIyAyAstu vRttiravAthaH / tasyA dAnanvayaH / atrada pazapan / saviSayakajJAnAdirUpaviSayopahitecchAbodhakadhAtusthala icchAviSayaviSayatvameva pradhAnakarmatvam / ata eva ghaTo jijJAsyate ityAdau ghaTAdeH sannantakarmatA / pauravasya tu tAdRzadAnAzrayatvamevApradhAnakarmatvam iti / bhikSyarthopyevameva bodhyaH (ga0 vyu, kA0 2 pR0 45 ) / atra vaiyAkaraNAH samuttiSThante / yattu svoddezyakadAnecchA yAcanam iti tanna / putrArtha kanyAM yAcate itynaaptteH| svasaMpradAnakadAnecchAvati phalAlAbhazaGkayA dehi ityavadatyapi tathA prayogApattezca iti ( la0 ma0 subartha0 kA0 2 pR0 92 ) / [kha] zAbdikAstu svAmitvatvanivRtti svasvatvotpatti etadubhayAnukUlaH dIyatAm ityabhilAparUpo didApayiSAvyaJjako vyApAraH / yathA baliM yAcate vasudhAmityAdau yAcerarthaH ityAhuH / 2 svIkArAnukUlo vyApAraH / yathA avinItaM vinayaM yAcate ityAdau yAcerarthaH / svIkArazca idamavazyaM kariSyAmi ityabhilASAdi janako jJAnavizeSaH (la0 ma0 subartha0 kA0 2 pR0 92 ) / tvameva pradhAnakarmatvam / ata eva ghaTo jijJAsyate ityAdau ghaTAdeH sannantakarmatA / pauravasya tu tAdRzadAnAzrayatvamevApradhAnakarmatvam iti / bhikSyarthopyevameva bodhyaH (ga0 vyu : kA0 2 pR0 45) / atra vaiyAkaraNAH samuttiSThante / yattu svodezyakadAnecchA yAcanam iti tanna / putrArtha kanyAM yAcate itynaaptteH| svasaMpradAnakadAnecchAvati phalAlAbhazaGkayA dehi ityavadatyapi tathA prayogApattezca iti ( la0 ma0 subartha0 kA0 2 pR0 92 ) / [kha] zAbdikAstu svAmitvatvanivRtti svasvatvotpatti etadubhayAnukUlaH dIyatAm ityabhilAparUpo didApayiSAvyaJjako vyApAraH / yathA baliM yAcate vasudhAmityAdau yAcerarthaH ityAhuH / 2 svIkArAnukUlo vyApAraH / yathA avinItaM vinayaM yAcate ityAdau yAcerarthaH / svIkArazca idamavazyaM kariSyAmi ityabhilASAdi janako jJAnavizeSaH (la0 ma0 subartha0 kA0 2 pR0 92 ) / For Personal & Private Use Only Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 667 nyaaykoshH| 3 vyaapaarjnytvprkaarkecchaa| yathA yAcamAnaH zivaM surAnityAdau yaacyaa| dhAtvarthecchAyAM pradhAnakarmakalyANAnvitadvitIyArthaviSayitAyA anvayaH / vyApAre ca surAnvitavRttitvasya dvitIyAntArthasyAnvayaH / tathA ca suravRttivyApArajanyatvaprakArakakalyANecchAzrayaH ityanvayabodhaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 45 ) / ziSTaM tu prArthanAzabdavyAkhyAne dRzyam ( za0 pra0 zlo0 73 TI0 pR0 112 ) / yAcitam-vivAhAdyutsaveSu vastrAlaMkArAdi yAcitvA nItam ( mitAkSarA a0 2 zlo0 67) / yAtayAmaH-pratipadaMzAstrayo bhUtAH pAdazcaikazca tiSThati / yAtayAmaH sa vijJeyo na hi bhasmani hUyate // ( pu0 ci0 pR0 319) / yAthArthyam-satyatvam vAstavikatvaM vaa| yApanam - 1 nayanazabdavadasyArthInusaMdheyaH / 2 kAlAdeH kSepaNam / 3 nirasanam / yAmyam-bharaNI (pu0 ci0 pR0 306 ) / yAvat-1 maryAdA / sA ca kAlarUpA dezarUpA ceti dvividhaa| tatra kAlarUpA sImA yathA Arabhya tasyAM dazamI tu yAvat prapUjayetparvatarAjaputrIm ityAdau yAvadartho maryAdA / dezarUpA sImA yathA kAzItaH kauzikI yAvadyAti ityAdau yAvadartho maryAdA / 2 abhividhiH / yathA kArtikamArabhya cainaM yAvacchItaM bhavati ityAdau kAzItaH pATaliputraM yAvadRSTo. devaH ityAdau ca yAvadarthobhividhiH / Azabdopi yAvatzabdavadeva vyAkhyeyaH / kiMtu tadyoge pazcamI sAdhuH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 74-76) / adhikaM ca maryAdA abhividhi etacchabdavyAkhyAne saMpAditam tattatra draSTavyam / yAvatvam-1 apekSAbuddhivizeSaviSayatvam (ta0 pra0 2) / yathA yatsamAnAdhikaraNA yAvantobhAvAH ( dIdhi0 2 catu0 ) ityAdau yAvattvam / 2 vyApakatvam (ga0 siddhA0 ) / yathA yAvanto ghaTA For Personal & Private Use Only Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 kaashH| nyaaykoshH| rUpavantaH ityAdau / yathA vA yAvanto manuSyA maraNazIlA ityAdau / atrAdye ghaTatvavyApakarUpavantaH ityanvayabodho jAyate / antye manuSyatvavyApakatvaM maraNazIlatve bodhyate iti vijJeyam / 3 vyAsajyavRttidharmavizeSaH / yathA sarve ghaTA rUpavanta ityAdau sarvazabdapravRttinimittaM ghaTaniSThaM yAvattvam / idaM ca uddezyatAvacchedakaghaTatvavyApikA vidheyarUpavyApyA ca yA paryAptiH tAdRzaparyAptikaM bhavati iti vijJeyam (ga0 zakti0 pR0 93 ) / 4 sAkalyam ( azeSatvam ) / 5 avadhitvam / 6 mAnatvam ( maryAdAtvam ) / 7 avadhAraNatvam ( amaraH ) / yAvadravyabhAvitvam-svAzrayanAzajanyanAzapratiyogitvam ( di0 22 AkAzani0 pR0 88 ) / yathA ghaTAdivRttirUpAderyAvadravyabhAvitvam / 'atra ghaTasya nAze tadgatarUpasyApi nAzaH ityanubhavo mantavyaH / svapadArtho rUpam / tathAca svam ghaTasya rUpam / tasyAzrayo ghaTaH / tasya nAzaH / tAdRzanAzajanyo nAzaH rUpanAzaH / tasya pratiyogitvaM rUpe iti lakSaNasamanvayaH / zabdajJAnAdInAM tu na tAdRzam yAvadravyabhAvitvam iti ato nAtivyAptiH / tathA coktam ayAvadravyabhAvitvenaiva zabdAdInAM vAyuvizeSaguNatvaM nAsti ( mu0 1 AkAzani0 pR0 88 ) iti / yuktaH-1 ytkicitprtiyogiksNbndhaanuyogii| yathA bhUtalaM ghaTena yukta mityAdau / 2 ucitam / yathA yuktamucyate ityAdau / 3 yogazAstrajJAstu yogAbhyAsavazAtsarvadA sakalaviSayakajJAnavAn yogI ( bhA0 50 zlo0 67 ) / athavA prathamaprattyAsattyA nirantaramakhilapadArthajJAnavAn ityAhuH ( si0 ca0 5 pR0 23 ) atredaM bodhyam / yuktasya yogajadharmasahAyena manasAkAzaparamANvAdinikhilapadArthagocaraM jJAnaM sarvadaiva dhyAnAdyabhAvepi bhavitumarhati (mu0 1 pR0 133 ) ( prazasta0 buddhini0 pR0 43 ) iti / yuktiH -1 sAdhakabAdhakapramANopanyAsaH (ta0 pra0 1) (ma0 pra0 pR0 3 ) / 2 anumAnam / tacca sAdhyasAdhakaliGgajJAnam / nyAyaH iti mImAMsakA AhuH / atrocyate zrutyorvirodhe nyAyastu blvaanrthnirnnye| For Personal & Private Use Only Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykaaraaH| .. nyaaykoshH| yuktihInavicAre tu dharmahAniH prajAyate // iti / 3 liGgodezaH (liGganizcayaH ) iti vyavahArazAstrajJA AhuH ( vIrami0 lekhya0 pR0 222) / vyavahAre kAnicilliGgAni nAradenoktAni yathA ulkAhastognido jJeyaH zastrapANizca ghAtakaH / kezAkezigRhItazca yugapatpAradArikaH // kuddAlapANirvijJeyaH setubhettA samIpagaH / tathA kuThArahastazca vanacchettA prkiirtitH|| pratyakSacirairvijJeyo daNDapAruSyakRnnaraH asAkSipratyayA hyete pAruSye tu parIkSaNam // (vIramitro0 lekhyani0 pR0 223 ) iti / 4 nATakAGgavizeSaH ityAlaMkArikA aahuH| taduktam saMpradhAraNamarthAnAM yuktiH prAptiH sukhAgamaH ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 343 pR0 105 ) iti / yugam - 1 ( anuvatsarazabde dRzyam ) / 2 caturthI (pu0 ci0 pR0 30) / yugAdiH-dve zukle dve tathA kRSNe yugAdi kavayo viduH / navamI kArtike zuklA tRtIyA mAdhave sitaa| amAvAsyA tapasye ca nabhasye ca trayodazI // ( pu0 ci0 pR0 86 ) / yugmam-dvitIyA ( pu0 ci0 pR0 37 ) / yuJjAnaH-1 [ka] cintAsahakAreNa sakalajJAnavAna yogI ( bhA0 50 zlo0 67 ) / [kha] cintAvizeSasanAthadvitIyapratyAsattyA samayavizeSe jJAnavAn (si0 ca0 1 pR0 23 ) / atra yuktapadArthaghaTakaprathamapratyAsattimapekSya dvitIyaprattyAsattiH ityanusaMdheyam / 2 rathasArathiH / 3 vipraH iti kAvyajJA AhuH ( vaac0)| yutasiddhiH-[ka] dvayoranyatarasya vA pRthaggatimattvam yunAzrayAzrayitvaM vA (vai0 u. 72 / 9) (prazasta0 pR0 17 ) / yathA meSayoH ghaTabhUtalayorvA yutasiddhiH / [kha] asaMbandhayorvidyamAnatvam pRthagAzrayAzritatvaM vA (vai0 u0 72 / 13 ) / [ga] parasparasaMbandhazUnyayorava. sthAnam ( vai0 vi0 7 / 2 / 23 ) / yutasiddhizca saMyogaM prati prayojikAsti (vai0 u0 72 / 9-13 ) (prazasta0 pR0 17 ) / atredaM bodhyama / aNvAkAzayorAzrayAntarAbhAvepyanyatarasya pRthaggatimattvAtsaMyogavibhAgau siddhau / tantupaTayoranityayoH pRthagAzrayAntarAbhAvAtparasparataH For Personal & Private Use Only Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 nyaaykoshH| saMyogavibhAgAbhAvaH / digAdInAM tu pRthaggatimattvAbhAvAtparaspareNa saMyogavibhAgAbhAva iti| tvagindriyazarIrayoH pRthaggatimattvaM nAsti / yuteSvAzrayeSu samavAyo nAstIti paraspareNa saMyogaH siddhaH (prazasta0 gu0 pR0 19) / yuSmad-saMbodhyacetanaH / adhikaM tu tvamzabdArthe dRzyam / yUpaH-zAstrIyacchedanatakSaNAdikriyAzrayaH ( jai0 nyA0 a0 7 pA0 3 * adhi0 11 ) / yogaH-1 saMbandhaH / 2 [ka] samudAyazabdasya avayavazaktiH ( ta0 dI0 4 ) ( nIla0 4 pR0 31 ) ( si0 ca0 4 / 31) / yathA pAcakAdipadeSu yogaH / atra ca pAcakAdipadAt pacati iti vyutpattyA pAkakartA buddhyate iti bodhyam / atra yogabalaM samAkhyA iti mImAMsakA vadanti ( vAca0 ) / [kha] vaiyAkaraNAstu zAstrakalpitAvayavArthamAtrabodhaprayojako yogaH ( zaktiH) / yathA pAcakAdau ityAhuH ( la0 ma0 AkAGkAdivi0 pR0 12 ) / 3 [ka] cittavRttinirodhaH iti yogina AhuH ( pAta0 pA0 1 sU0 2) / [kha ] kezakarmavipAkAzayaparipanthicittavRttinirodho yogaH ( sarva0 saM0 pR0 132 pAta0 ) atredaM bodhyam / viSayeSvalaMpratyayavata udAsInasya bahirindriyebhyo vyAvRtaM mano yadA AtmamAtraniSThaM bhavati tadA tatkarmAnuguNaprayatnAbhAvAtkarma manasi notpadyate sthirataraM mano bhavati sa eva yogaH ( vai0 u0 5 / 2 / 16 ) / atha vA Atmasthe manasi SaDaGgayogena indriyAdikaM parityajya mano yadA AtmamAtra tiSThati tadA manaHkarmaNonutpAdaH tadA mano nizcalaM bhavati / tadavasthAyAM zarIrAvacchedena duHkhaM na jAyate / sa AtmanA bAhyavyAvRttamanasaH saMyogo yoga ucyate / SaDaGgAni skandapurANe uktAni yathA AsanaM prANasaMrodhaH pratyAhArazca dhaarnnaa| dhyAnaM samAdhiretAni yogAGgAni bhavanti SaT // (vai0 sU0 5 / 2 / 16 ) (vai0 vi0 ) iti / yadvA indriyANi viSayebhyaH pratyAhRtyendriyebhyo manaH pratyAhRtya sAkSAtkartavye vastuni manaHpraNidhAnaM yogaH ( nIla0 ) iti / sa ca yogo dvividhaH / rAjayogaH haThayogazca / tatra rAjayogaH pataJjalinoktaH / haThayogastu For Personal & Private Use Only Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 671 tantrazAstroktaH / prakArAntareNApi / yogo dvividhaH saMprajJAtaH asaMprajJAtazceti / tathA yogastrividhaH jJAnayogaH karmayogaH bhaktiyogazca ( bhAga0 ska0 11 a0 20 zlo0 6 ) iti / idaM ca bodhyam / SaSThabhagavadavatAro dattAtreyaH / saca AnvIkSikImalarkAya prahlAdAdibhya UcivAn ( bhAga0 1|3 | 12 ) / tena ca svasaMhitAyAM yogonuziSTaH iti / 4 upAyaH / 5 yukti: / 6 jIvAtmaparamAtmanoH saMbandhaH iti kecidvedAntina AhuH / taduktam yogaM saMyogamityAhurjIvAtmaparamAtmanoH iti ( vAca0 ) / 7 devatAnusaMdhAnaM yogaH iti rAmAnujIyAH nAradapaJcarAtravidaH Ahu: ( sarva0 pR0 117 raam| 0 ) / 8 aprAptasyArthasya prAptaye paryanuyogo yogaH / yathA yogAcAraH ityAdau iti bauddhA AhuH / 9 zabdAdInAM prayogaH iti vaiyAkaraNA AhuH / 10 bheSajam iti bhiSaja AhuH | 11 yogaH karmasu kauzalam iti karmakartAroGgIcakruH / 12 chalam ( upadhiH ) iti vyavahArazAstrajJA AhuH / atra smRtiH yogAdhamanavikrItaM yogadAnapratigraham / yasya vApyupadhiM pazyettatsarvaM vinivartayet || ( yAjJa0 a0 2 lo0 10 181 TI0 mitA0 pR0 94 ) iti / yogaH kapaTam iti manuH ( 8 / 165 ) / 13 ravicandrayogAdhInA viSkambhAdayaH saptaviMzatiH padArthAH iti jyotiSajJA AhuH | 14 tithivAranakSatrANAM saMbandhavizeSaH / yathA siddhiyogaH amRta siddhiyogaH ardhodayayogaH dagdhayogaH ityAdiH iti mauhUrtikA AhuH / 15 lagnAdigRha vizeSe sthito grahavizeSaH / yathA rAjayogaH nAbhasayogaH ityAdiH iti kArtAntikA AhuH / 16 yAtrAyAm AnAkendratrikoNasthito budhajIva zukrAdyanyatamaH iti jyoti:zAstrajJA AhuH / taduktam eko jJejyasiteSu paJcamatapaH kendreSu yogastathA dvau ceteSvadhiyoga eSu sakalA yogAdhiyogaH smRtaH / yoge kSemamathAdhi - yogagamane kSemaM ripUNAM vadhaH ( mu0 ci0 ) iti / 17 kAmukakAminIsaMmelanaM yogaH ityAlaMkArikA vadanti / 18 cittadvAreNAtmezvarasaMbandho yogaH ( sarva0 saM0 pR0 169 nakulI 0 ) / yogakSema :- 1 anubhavamanurudhya vastusthitisaMgamanam / yathA bhUtale na ghaTaH ityAdau ghaTAMze bhUtalavRttitvAbhAvaH saMgamyate iti / atra ca bhUtale 1 For Personal & Private Use Only Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 nyaaykoshH| ghaTaH iti vAkyajanyazAbdabodhe ghaTAMze bhUtalavRttitvAvagAhitvasyAnubhavasiddhatayA bhUtale na ghaTaH iti vAkyajanyazAbdabodhe ghaTAMze bhUtalavRttitvAbhAvovazyamabhyupagantavyaH iti / idamatrAkUtam / bhUtale na ghaTaH iti vAkyajanyasyAprAmANyajJAnAnAskanditabodhasya bhUtale ghaTaH ityAdivAkyajanyaghaTAdivizeSyakabhUtalAdyAdheyatvaprakArakabodhavirodhitayA naJpadaM vinA yatra dharmiNi yasya vizeSaNatayA bhAnaM yAdRzasamabhivyAhArAdbhavati tAdRzasamabhivyAhArasthale nasattve tatraM dharmiNi tadabhAvaH pratIyate iti niyamoGgIkartavyaH / ayameva pratiyogyabhAvAnvayau tulyayogakSemau iti nyAyasyArthaH iti (ga0 vyu0 kA0 1 ) / yathA vA pravRtti pratISTasAdhanatAjJAnasya hetutAyAM praviSTA yogakSemasAdhAraNI saadhntaa| naiyAyikamate saMdhyAvandanAdinityakarmaNAmarthavAdopasthApitabrahmalokAvAptipratyavAyAnutpattirUpaphalakalpanena tAdRzaphalasya tu svataH puruSArthatvAbhAvena tatrecchAnutpattau kathaM tAdRzakarmasu pravRttiH ityAzaGkAyAH samAdhAnaprasaGgenetthamuktam / yathA hi nitye kRte pratyavAyaprAgabhAvastiSThati tadabhAve tadabhAvaH evam pratyavAyAbhAvasattve duHkhaprAgabhAvasattvam tadabhAve tadabhAvaH ( duHkharUpaH ) iti yogakSemasAdhAraNakAraNatAyA duHkhaprAgabhAvaM pratyapi suvacatvAt iti / atra yoge aprAptaprAptau kSemaH siddhasya rakSaNam ityarthonusaMdheyaH ( di0 gu0 vidhini0 pR0 228 ) / 2 vedAntinastu alabhyalAbhasahitaM labdhaparirakSaNam / yathA ananyAzcintayanto mAM ye janAH pryupaaste| teSAM nityAbhiyuktAnAM yogakSemaM vahAmyaham // ( gItA0 a0 9 zlo0 22 ) ityAdI ityAhuH / atrArthe yogazca kSemaM ca iti samAhAradvandvo jnyeyH| yogajaH-(saMnikarSaH ) yogAbhyAsajanito dharmavizeSaH / sa caadRssttvishessH| ayaM cAlaukike yogipratyakSe kAraNIbhUtaH alaukikasaMnikarSavizeSaH / sa ca yuktayuJjAneti dvividhayogibhedato dvividhaH ( bhA0 50 zlo066) ( si0 ca0 ) / tatra yuktAkhyayogino yogajadharmasaMnikarSaNa vastumAtrasya anyAtmanAm atIndriyANAmapi AkAzadikkAlaparamANuvAyumanasAm For Personal & Private Use Only Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 673 tatsamavetaguNakarmasAmAnyavizeSANAM samavAyasya ca sarvadA pratyakSaM jnyte| yuJjAnAkhyayoginantu cintayA pratyakSaM janyate (mu0 1 ) (ta0 kau0 ) iti / tathA ca ekatra dhyAnApekSA anyatra tu dhyAnApekSA nAsti (ta0 va0) (prazasta0 gu0 pR0 43 ) / yogarUDham-( nAma zaktapadaM vA) [ka] yatra pade avayavazaktiviSaye samudAyazaktirapyasti tat (mu0 4 pR0 179 ) / atra vyutpattiH yogo rUDhizcaite ekasajAtIyArthabodhakatayA stosya ( ac ) iti / [kha] avayava-samudAya etadubhayazaktikamekajAtIyArthapratipAdakaM padam ( si0 ca0 kha0 4 pR0 31) / [ga] yogarUDhibhyAM parasparasahakAreNArthapratipAdakaM padam / yathA paGkajAdipadam (nIla0 4 pR0 31) / evam dhenupadaM ca ( ta0 pra0 4 pR0 32 ) / atra ca paGkAjAyate ityavayavazaktyA paGkajanikartRtvena . rUDhizaktyA ca kamalatvena kamalaM bodhayatIti paGkajapadaM yogarUDham ( si0 ca0 4 pR0 31 ) / tathA ca samudAyazaktyA ( rUDhizaktyA ) upasthite padme avayavArthapaGkajanikarturabhedenAnvayo bhavati iti maNikRnmatam ( za0 pra0 zlo0 27 ) / tena paGkajAtepi kumudAdau sthalapane ca na paGkajapadaprayogaprasaGgaH iti maNikRnmatAbhiprAyaH (ta0 pra0 4 pR0 31) / atrAyaM vizeSo jnyeyH| yatra rUDhyarthasya bAdhaH pratisaMdhIyate kumudatvena bodhe ca tAtparyam tatra lakSaNayA kumudaaderbodhH| yatra tu kumudatvena rUpeNa bodhe na tAtparyajJAnam padmatvasya ca bAdhaH tatrAvayavazaktimAtreNa kumudabodhanirvAhaH / yatra tu sthalapadmAdAvavayavArthabAdhaH tatra samudAyazaktyA padmatvena rUpeNa bodhaH / yadi tu sthalapanaM vijAtIyameva tadA paGkajapadAllakSaNayaiva sthalapadmabodhaH (mu0 4 pR0 180 ) iti / [gha] yannAma svAvayavavRttilabhyArthena samaM svArthasyAnvayabodhakRt tannAma yogarUDham / yathA paGkaja kRSNasarpa adharma ityAdipadam / taddhi svAntarniviSTAnAM paGkAdizabdAnAM vRttilabhyena paGkajanika dinA samaM svazakyasya padmAderanvayAnubhAvakam / paGkajam ityAditaH paGkajanikartR padmam ityanubhavasya sarvasiddhatvAt / rUDhapadAttvayaM vizeSaH / yadrUDhamapi maNDaparathakArAdipadam tat yogArtha85 nyA ko For Personal & Private Use Only Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 nyaaykoshH| vinAkRtasya rUDhyarthasyeva rUDhyarthavinAkRtasyApi yogArthasya bodhakaM bhvti| maNDape zeta ityAdau yogArthasya maNDapAnakartAderiva maNDapaM bhojayedityAdau samuditArthasya gRhAderayogyatvenAnvayAbodhAt / yogarUDhaM tu paGkajAdipadamavayavavRttyA rUDhyarthameva samudAyazaktyA cAvayavalabhyArthamevAnubhAvayati na tvanyam (za0 pra0 zlo0 25 TI0 pR0 32 ) iti / yogarUDhaM dvividham samAsAtmakam taddhitAktaM ceti / tatra samAsAtmakaM kRSNasarpAdi / taddhitAktaM tu vAsudevAdipadam / kRdantasya paGkajAdiyogarUDhasya sAmAsika evAntarbhAvaH iti nAdhikyam ( za0 pra0 zlo0 28 TI0 pR0 37 ) / yogarUDhiH- ( padazaktiH ) [ka] zabdasya vRttivizeSaH / yayA vRttyA paGkajanikartRtvaviziSTapadmasya bodhaH (hemcndrH)| yathA paGkajabrAhmaNAdipade yogarUDhiH / atra vyutpattiH yogena sahitA rUDhiH iti (nIla0 4 pR0 31 ) / atra vipratipattiH / paGkajAdipadAnAM yoga eva ityeke vadanti / rUDhiH ityapare vadanti / yogarUDhiH iti gautamIyAH AhuH (nyA0 si0 dI0 pR0 42 ) / ayaM bhAvaH / paGkajapadAt padmatvaviziSTapratItaye padmatvaviziSTe paGkajasamudAyasya rUDhirAvazyakI / padAniyatopasthitevRttisAdhyatvAt / paGkajapadAdyogena kumudasyApi bodhaprasaGgAcca / manmate kadAcitkumudabodhastu lakSaNayaiva iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 31 ) / atrAyaM vizeSaH / yatra yogArthAnvitarUDhyarthAvabodhaH tatra sarvatra yogarUDhiH / yaugikArthabuddhirUpasahakArilAbhAviziSTArthopasthApakatvaM rUDheryogarUDhitvam (nyA0 si0 dI0 pR0 48 ) / [kha] vaiyAkaraNAstu yatra zAstrakalpitAvayavAnvitavizeSyabhUtArthanirUpitaM samudAye. bodhakatvam sA yogarUDhiH / yathA paGkajAdipade ityAhuH / atra paGkajanikartR padmam iti bodhAt padmasyAnupapattipratisaMdhAnaM saMbandhapratisaMdhAnaM ca vinA bodhAnna tatra lakSaNAyA avasaraH / kvacit tAtparyagrAhakavazAt kevalarUDhyarthasya kevalayogArthasya ca bodhaH / yathA bhUmau paGkajamutpannaM kalhArakairavamukheSvapi paGkajeSu ityAdau ( la0 ma0 AkAGkSAdivi0 pR0 12 ) / For Personal & Private Use Only Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 675 yogazAstram-sAMkhyapravacanAparanAmadheyaM pataJjalipraNItaM pAdacatuSTayAtmakam (sarva0 saM0 331 pAtaJja0 ) / yogAGgAni- yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayoSTAvaGgAni yogasya ( sarva0 saM0 pR0 347 pAta0 ) / yogAcAraH- (bauddhaH ) kSaNikavijJAnavAdI bauddhavizeSaH / gurUktabhAvanA catuSTayaM bAhyArthasya zUnyatvaM cAGgIkRtyAntarasya zUnyatvaM cAGgIkRtaM kathamiti paryanuyogasya karaNAtkeSAMcidyogAcAraprathA (sarva0 saM0 pR0 30 bau0)| yogAcAramataM tu bauddhazabdavyAkhyAnAvasare (pR0 609) saMkSepataH saMpAditam / yogyatA-kAryavizeSajanane sAmarthyam / tacca 1 [ka] ekapadArthe apara padArthaprakRtasaMsargavattvama ( nyA0 ma0 4 pR0 22 ) / iyaM yogyatA ca jJAtA satI zAbdabodhaprayojikA zabdayogyatA iti vyvhriyte| iyaM yogyatA ayogyavAkyanirAsikA ca bhavati / ata eva vahninA siJcatItyAdivAkyAnnAnvayabodhaH pramAtmako bhavati / yogyatAvirahAt ( ta0 kau0 ) ( ta0 saM0 ) / [kha] itarapadArthasaMsarge aparapadArthaniSThAtyantAbhAvapratiyogitAvacchedakadharmazUnyatvam / [ga] bAdhakapramANAbhAvaH / [gha] bAdhakapramAvirahaH / sa cetarapadArthasaMsarge aparapadArthaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvapramAvizeSyatvAbhAvaH (ci0 4 ) / niSkRSTArthastu tadIyAnvayitAvacchedakasaMbandhe tanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaprakArakapramAvizeSyatvasAmAnyAbhAvaH iti / tena vahninA siJcati ityAdau vahniniSThakaraNatAyA nirUpakatvarUpAnvayitAvacchedakasaMbandhe sekaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaprakArakapramAvizeSyatvasyaiva sattvAnnAtivyAptiH ( mA0 shbd0)| yathA prameyaM vAcyamityAdau yogyatA (ci0 4 ) (tarkA04 pR0 1.) / [3] abAdhitArthakatvam (ga0 av0)| [ca] arthAbAdhaH (ta0 saM0 4 ) / yathA jalena sthalaM siJcatItyAdau yogyatA ( nyA0 ma0 4 pR0 22) / atra jale sekasaMsargasya kAryakAraNabhAvalakSaNasya sattvAdyogyatA ( pra0 pra0) ( ta0 kau0 ) / atha vA For Personal & Private Use Only Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 nyaaykoshH| sekanirUpitakAryakAraNabhAvalakSaNasaMsargasya jale sattvAdyogyatA ( ma0 pra0 4 pR0 56) / [cha ] bAdhanizcayAbhAvo yogyatA iMti navyA AhuH ( nIla0 kha0 4 pR0 32) / [ja ] pare tu asaMsargagrahaH pratibandhakaH / tadabhAvo yogyatA / sA ca svarUpasatI hetuH na tu jJAtA ityAhuH (nyA0 ma0 4 pR0 23 ) / tadarthazca payasA siJcatItyAdau payaHsekakaraNatAvanna vA ityasaMsargagrahaH zAbdabodhapratibandhakaH / tadabhAvastatra yogyatA iti ( ma0pra0 4 pR0 57) / [jha ] anvayavirodhirUpaviraho yogyatA ityanya AhuH / [a] anvayaprayojakarUpavattvam iti prAbhAkarA AhuH ( dIdhi0 prAmA0 ) / sekAnvayaprayojakaM dravadravyatvaM jalestIti tadyogyam / vahnau ca nAstIti tadayogyam iti prAbhAkarAbhiprAyaH (nyA0 ma0 pR0 29 ) / [Ta ] apare tu taddharmAvacchinne taddharmAvacchinnarUpavattvam ityAhuH (mA0 za0) (bhA0 pa0 shlo084)| atra nIlakaNTha Aha ekapadArthe aparapadArthavattvaM yogyatA iti mate saMzayanizcayasAdhAraNatajjJAnatvAvacchinnazAbdadhIhetuH / bAdhanizcayAbhAvo yogyatA iti navInamate tu svarUpasatyeva yogyatA taddhetuH iti (nIla0kha04 pR0 32 ) / [3] kecittu tatsajAtIye tatsajAtIyasya saMsarganizcayaH ityAhuH / asti ca payasA siJcatItyAdau prakRtasekasajAtIyetarakaraNaseke prakRtapayaHkaraNakatvasajAtIyasya payaHkaraNakatvasya saMsarganizcayaH / vahninA siJcatItyAdau tu sekasajAtIye kApi seke vahnikaraNakatvasajAtIyasya kasyApi vahnikaraNakatvasya saMsarganizcayo naasti| bAdhitatvAt (maa0sh0)| 2 [ka] pratiyogitadvyApyetarayAvattadupalambhakasamavahitatvam (mu0 ma0 1) / nyAyamate yogyAnupalabdhirabhAvapratyakSe indriyasya shkaarinnii| na tu bhaTTamate iva pramANAntaram / tathA ca iyaM yogyatA pratiyogyupalambhAbhArAtmakAnupalabdhiniSThA anupalabdhiyogyatA iti vyavahriyate / [kha] cintAmaNikRnmatena ca pratiyogisattvaprasaJjanaprasaJjitapratiyogikatvam / tadarthazca pratiyoginaH ghaTAdeH sattvasya yatprasaJjanam ApAdanam / yadyatra ghaTaH syAt ityAhAryAropa ityarthaH / tena prasaJjitaH ApAditaH / tadyupalabhyeta iti bhUtalamivAdrakSyaditi vA ApAdita, ityarthaH / etAdRzaH For Personal & Private Use Only Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 upalambharUpaH pratiyogI yasya upalambhAbhAvasya saH tAdRzapratiyogikaH upalambhAbhAvarUpaH / tasya tAdRzapratiyogikasya bhAvaH iti / tathA ca upalambhAbhAvAt ( ghaTadarzanAbhAvAt ) nAsti ghaTaH iti pratyakSaM bhavati / evaM ca tAdRzaghaTopalambhAbhAvo bhUtale ghaTo nAsti ityAkArake ghaTAbhAvapratyakSe hetuH indriyasya sahakArI bhavati iti samudAyArthaH ( ta 0 dI 0 ) (nIla0 1 0 18 ) ( mu0 1 pR0 123 ) ( di0) / [ga] pratiyogitvApAdanApAditopalambhapratiyogi katvam (nIla0 1 pR0 18 ) / yathA yadyatra ghaTobhaviSyattadA bhUtalamivAdrakSyat darzanAbhAvAt nAsti iti ( ta0 dI0 1 pR0 18 ) / tathA hi yatrAlokasaMyogAdikaM vartate tatra yadyatra ghaTaH syAttardyupalabhyeta ityApAdayituM zakyate / tatra ghaTAbhAvAdeH pratyakSaM bhavati / andhakAre tu nApAdayituM zakyate / tena ghaTAbhAvAderandhakAre na cAkSuSapratyakSam / spArzanapratyakSaM tu bhavatyeva AlokasaMyogaM vinApi spArzanapratyakSasyApAdayituM zakyatvAt / gurutvapizAcAdikaM yadayogyam tadubhAvastu na yogya: ( pratyakSa viSayaH ) / tatra gurutvAdipratyakSasyApAdayitumazakyatvAt / ataH gurutvapizAcAdyabhAvAnAM jalaparamANau pRthivItvAdyabhAvasya ca na pratyakSam iti ( mu0 pR0 124-126 ) / atra yogyAnupalabdhau yogyatA ca yogyapratiyogiprakArakayogyAdhikaraNavizeSyakopalambhapratiyogitvam i 1 nirvacanamapi cintAmaNikRnmate saMbhavati ( rAma 0 1 pR0 123 ) / 3 yogyamAtrapratiyogikatve sati yogyadharmamAtrAvacchinnapratiyogitAkatvam / iyaM yogyatA ca saMsargAbhAvaniSThA saMsargAbhAvapratyakSe prayojikA ca pratiyogiyogyatA iti vyavahriyate / atra padaprayojanam / dravyasAmAnyAbhAvavAraNAya mAtra iti padam / gurutvavaddhaTAtyantAbhAvavAraNAya vizeSyadalam / rUpa gurutva etadanyatarAvacchinnAbhAvavAraNAya vizeSyadale mAtra iti padam ( di0 1 3 pR0 127 ) | yogyamAtra pratiyogikatve satItyukte vAyAvudbhUtarUpAbhAvasya pratyakSamupapadyate / vAyau gurutvAbhAvapratyakSApattivAraNaM ca bhavati / rUpAbhAvasya yogyamAtra pratiyogikatvAt / 677. For Personal & Private Use Only Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 nyaaykoshH| gurutvAbhAvasya ca yogyamAtrApratiyogikatvAcca iti / 4 jAtyavacchinnapratiyogitAkatva jAtyatiriktayogyadharmAvacchinnapratiyogitAkatva etadanyatarat ( di0 113 pR0 126-127 ) / atra jAtyavacchinnapratiyogitAkatvetyuktyA stambhe pizAcAnyonyAbhAvapratyakSam (stambhaH pizAco na iti pratyakSam ) upapadyate / jAtyatiriktetyAyuktyA ca ghaTavadanyonyAbhAvAdeH pratyakSamupapadyate iti jJeyam (rAma0 113 pR0 128 ) / iyaM ca yogyatA anyonyAbhAvavRttiranyonyAbhAvapratyakSe prayojikA ca adhikaraNayogyatA iti vyavahriyate / tena stambhepi pizAcAnyonyAbhAvapizAcavadanyonyAbhAvayoH pratyakSatvApratyakSatvopapattiH / adhikaraNayogyatetyasya yogyAdhikaraNavRttitvamityarthaH / tena stambha iva vAyvAdau na * pizAcAnyonyAbhAvapratyakSam iti bhAvaH ( di0 113 pR0 127 ) / 5 anumitsAnantaraM liGgadarzanAdikrameNa yAvatA kAlenotsargataH parAmarzo jAyate tAvAneva kAlaH / anumitsotpattyadhikaraNakSaNamArabhya krameNa pakSaviSayakaliGgajJAnavyAptismaraNayorutpatcI satyAmutsargato yAvatA kAlena parAmarzotpattiH anumitsotpattikSaNamArabhya tatkSaNaparyantaM yAvantaH kSaNAH yo vA tAvanmAtrakSaNAvasthAyI sthUlakAlastatsamudAya eva vetyarthaH / evaM ca kSaNacatuSTayaM tadadhikakAlAnavasthAyI sthUlasamayazca yogyatA iti paryavasitam (ga0 2 pakSa0 pR0 28 ) / iyaM ca yogyatA mizramatAnusAriNyanumitiprayojikA ca anumitsAyogyatA iti vyavahriyata iti bodhyam / anumitsotpattyanantaramanumitsAnAzepi siddhau satyAM yAvatkAlamadhye anumitirjAyate tAvAneva kAlaH (dIdhi0 2 pakSa0 pR0 136) / 6 sAdhakabAdhakamAnAbhAvaH (ci0 2 pakSa0 pR0 33 ) / iyaM - yogyatA tvanumitau prayojikA pakSatAtmakasaMzayayogyatA ityucyate / yogyAnupalabdhiH-( anupalabdhiH ) [ka] pratiyogitadvyApyetarapratiyogyupalambhakayAvatsAmagrIviziSTapratiyogyupalambhAbhAvaH (ku0 3 ttii0)| [kha] abhAvapratyakSasAmagrIviziSTapratiyogyanupalabdhiH (ta0 pra0 1) / atra anupalabdhau yogyatvavizeSaNadAnena andhakAre na ghaTAbhAvapratyakSA For Personal & Private Use Only Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH 1 679 pattiH / tathA hi AlokasaMyogAdya sattvadazAyAM atra ghaTaH syAt tarchupalabhyeta ityApAdanAsaMbhavena yogyAnupalabdhyabhAvAt na tatra ghaTAbhAvapratyakSam ( nIla0 pR0 18 ) iti / atra bhaTTA AhuH abhAvapratyakSe cendriyaM na karaNaM kiMtu yogyAnupalabdhireva ( di0 1 ) iti / atredaM bodhyam yasya sattvaM yatrAnupalabdhivirodhi tasyAbhAvastatra gRhyate ( ci0 4 ) iti / ziSTamudAharaNaprayojanAdikaM ca anupalabdhizabdavyAkhyAnAvasare yogyatAzabdavyAkhyAnAvasare ca saMpAditam tattatra dRzyam / 1 yonijam - ( zarIram ) zukrazoNitayoH parasparamelanajanyam ( di0 1/2 pR070 ) ( si0 ca0 1 pR0 6 ) / yathA manuSyAdizarIraM yonijam / ziSTaM tu zarIrazabde dRzyam / yaugapadyam -- 1 ekakAlavRttitvam ( ga0 satpra0 ) / anekeSAmekakSaNasaMbandhaH ityarthaH / yathA ghaTapaTayoyaugapadyam / ekakAlotpattikatvam ( mu0 ) / yathA ayaugapadyAjjJAnAnAM tasyANutvamihocyate ( bhA0 pa0 lo0 86 ) ityAdI yaugapadyam / yaugikam - - ( nAma zaktapadaM vA ) [ka] yatrAvayavArtha eva budhyate tatpadam ( mu0 4 pR0 179 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 30 ) / [ kha ]. avayavazaktimAtreNArthapratipAdakam / yathA pAcakAdipadam ( nIla0 ) ( mu0 4 ) / atra pacati iti vyutpattyA prakRtipratyayAdinA pAkakartA bodhyate iti vijJeyam / [ ga ] yannAma svAntarniviSTazabdAnAM yogalabhyasyaiva yAdRzyArthasyAnvayabodhaM prati hetuH tannAma tAdRzArthe yaugikam / tacca yaugikaM trividham samAsaH taddhitAktam kRdantaM ceti / atra vizeSo jJeyaH / dvandvopi samAsaH svaghaTakazabdAnAmAkAGkSayA labhyasya dhavakhadirAdyarthasyAnvayabodhakatayA yaugika eva / brAhmaNI zvazrUH zUdretyAdau GIbAdeH strItvAcatve tAdRzaM nAma yaugikameva / anyathA tu strItvAdimati tattadarthe rUDhameva / nAto vibhAgasya vyAghAtaH iti (za0 pra0 zlo0 29 TI0 0 pR0 38 ) / 1 For Personal & Private Use Only Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaashH| 680 nyaaykoshH| yaugikarUDham-(nAma zaktapadam ) [ka] yatrAvayavArtharUDhyarthayoH svAta yeNa bodhaH tat (mu0 4 pR0 180) (ta0 pra0 4 pR0 30) / atra yaugikaM ca tadrUDhaM ca iti vyutpattiranusaMdheyA (nIla04 pR031)| atra zabdazaktiprakAzakRta AhuH / idaM yaugikarUDhaM padaM rUDhayaugikam ityapyucyate ( za0 pra0 zlo0 15 ) iti / etasyodAharaNaM tu nAmazabdavyAkhyAne saMpAditam iti tatra dRzyam / vayamatrAdhikaM brUmaH / yogarUDhirUpazaktivadyaugikarUDhirUpA zaktirnAtiriktA / kiMtu yoga rUDhi etdubhyaatmikaiv| yogarUDhizaktistu yogaviziSTarUDhitvena rUpeNa viziSTaikArthabodhakatayA atiriktA iti vizeSaH iti / [kha] yaugikArtharUDhArthayoH svAtazyeNa bodhakaM padam / [ga] yogena rUDhyA ca parasparAsahakAreNArthapratipAdakam / yathA udbhidAdipadaM yaugikarUDham / atra udbhitpadaM yogena tarugulmAdeH rUDhyA tu yAgavizeSasya vAcakam / (nIla0 4 pR0 31) (mu0 4) / atra pramANam udbhidastarugulmAdyAH ( amara0 kA0 3 varga0 1 zlo0 51 ) iti / udbhidA yajeta pazukAmaH (zrutiH) ityAdAvudbhitpadaM tannAmakayAgavizeSavAcakam / atha vA udbhitpadaM yaugikaM khanitre rUDhaM yAgavizeSe ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 30) / yathA vA azvagandhAdipadaM yaugikarUDham / tathA hi| azvagandhAdipadAtkadAcidoSadhiniSThasamudAyanirUpitazaktyauSadhibodhaH / kadAcittu azvasya gandhosyAm iti vyutpattyA vAjizAlAdibodhovayavazaktyA iti (vai0 sA0 d0)| atha vA azvagandhAdipadamauSadhivizaSabodhe rUDham / azvasaMbandhavattayA vAjizAlAbodhe yaugikam / idaM yaugikarUDham ityucyate / rUDhiryogApahAriNI iti tu prakaraNAdyabhAve bodhyam / yatra maNDapapadAdibhyo maNDapAnakAde rUDhyarthamaNDapAdiguNavattvena bodhastatra prathamapratItarUDhiviSaya mukhyArthAparityAgena yogAdUDhipUrvakalakSaNAyA balavattvena lakSaNayaiva bodhaH ( la0 ma0 AkAGkSAdivi0 pR0 12) / For Personal & Private Use Only Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| raktaH-1 (guNaH ) ruupvishessH| yathA rakto ghaTa ityAdau / atra rakta padasya zaktibodhyortho raktarUpameva / tathApi raktaghaTayoH sAmAnAdhikaraNyAnurodhenAtra raktapadasya raktarUpavati lakSaNA nyAyamate svIkriyate / tena raktarUpavadabhinno ghaTaH iti zAbdabodhaH / zAbdikAstu guNavacanebhyo matupo lugiSTaH iti vArtikena luprena matupaiva viziSTArtho bodhyate iti raktapadasyAtra zaktyaiva bodhyortho gRhyate / nAtra lakSaNA svIkAryA ityAhuH / 2 zarIrastho rasapAkajanyo mAMsahetU rudhirAkhyo dhAtuvizeSaH / tatsvarUpamuktaM bhAvaprakAze yathA yadA raso yakRyAti tatra raJjakapittataH / rAgaM pAkaM ca saMprApya sa bhavedraktasaMjJakaH // iti / rakSaNam-trANam / rajA-[ka] jagatkAraNe yA duHkhAtmatA tadrajaH ( sarva0 saM0 pR0 326 sAM0 ) / [kha] jAlasUryamarIcisthaM trasareNU rajaH smRtam ( yAjJavalkya ___ a0 1 zlo0 362 ) / rajanI-tatparA rajanI jJeyA (puru0 pR0 46 ) tatparA sAyaMkAlAtparA / ratnatrayam-ratnatrayapadavedanIyatayA prasiddhaM samyagdarzanAditritayamahatpravacana saMgrahapare paramAgamasAre prarUpitaM samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH ( sarva0 saM0 pR0 62 Ahe. ) iti / rathakAraH-vaizyAyAM kSatriyAdutpanno mAhiSyaH / zUdrAyAM vaizyAdutpannA karaNI / tasyAM karaNyA mAhiSyAdutpanno rathakAraH (jai0 nyA0 a0 6 pA0 1 adhi0 12 ) / tathA ca yAjJavalkyaH mAhiSyeNa karaNyAM tu rathakAraH prajAyate ( yAjJa0 1195 ) iti / rathasaptamI-yasyAM manvantarasyAdau rathArUDho divAkaraH / mAghamAsasya saptamyA __sA tasmAdrathasaptamI // ( pu0 ci0 pR0 104 ) / randhram-navamI ( pu0 ci0 pR0 30 ) / 86 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| rasaH-1 (guNaH) [ka] rasagrahaNo yorthaH saH (vai0 u0 3 / 1 / 1 prazasta0 pR0 12 ) / atra arthazabdena dharmI bhAvabhUta ucyate / tena rasatvAdI rasAyabhAve ca nAtivyAptiH / sa ca bAbaikendriyagrAhyaH / (vai0 u0 3 / 1 / 1 ) rasanasahakArI ca ( prazasta0 pR0 12 ) / lakSaNaM tu rasatvameva / tacca rasanagrAhyaguNavibhAjakadharmavattvam (vAkya01 :: pR0 7 ) ( vai0 u0 71 / 6 ) / atra vyutpattiH rasyate AsvAdyate .: iti rasaH (karmaNi pratyayaH ) / [kha] rasanagrAhyo guNaH ( ta0 bhA0) ( ta0 saM0 ) / atra niSkarSastu rasanagrahaNavRttiguNatvAvAntarajAti: mattvam iti / tena nAtIndriyarasAdyasaMgrahaH (vai0 u0 3 / 1 / 1 ) / [ga] rasanamAtragrAhyajAtimAn ( ta0 kau0 1 pR0 4 ) / atra rasanagrAhyAM rasAdigatAM sattAM jAtimAdAya dravyAdAvativyAptivAraNAya mAtra iti padaM dattam / [ gha] rasavRttiguNatvasAkSAvyApyajAtimAn (vai0 u0 7 / 1 / 6 ) / sA ca jAtiH rasatvam / rasaH SaDvidhaH madhuraH amlaH lavaNaH kaTuH kaSAyaH tiktazca iti / dravyagatamadhurAdiSadbhidharasAnAM kAraNAdikamucyate suzrutagranthe / sa khalvApyo rasaH zeSabhUtasaMsargAdvibhaktaH SoDhA vibhajyate / tadyathA madhuromlo lavaNaH kaTukastiktaH kaSAyaH iti / te ca bhUyaH parasparasaMsargAt triSaSTidhA ( 63 ) bhidyante / tatra * (1) bhUmyambuguNabAhulyAnmadhuraH / ( 2 ) bhUmyagniguNabAhulyAdamlaH / (3) toyAgniguNabAhulyAllavaNaH / (4) vAyvagniguNabAhulyAtkaTukaH / / (5) vAyvAkAzaguNabAhulyAttiktaH / (6.) pRthivyanilaguNabAhulyA skaSAyaH iti / tatra madhurAmlalavaNA vaatghnaaH| madhuratiktakaSAyAH pittaghnAH / kaTutiktakaSAyAH zleSmaghnAH / tatra vAyurAtmanaivAtmA pittamAgneyam zleSmA saumyaH iti / ta eva rasAH svayonivardhanAH anyayoniprazamanAzca (suzruteH rasavizeSa0 ) / kecidAhuH / agnISomIyatvAjjagato rasA dvividhAH saumyAH AgneyAzca / tatra madhuratiktakaSAyAH saumyAH kaTambulavaNA AgneyAH / madhurAmlalavaNAH snigdhAH guravazva / kaTutiktakaSAyA rUkSA laghavazca / saumyAH zItAH AgneyAzcoSNAH ( suzru0 ) / For Personal & Private Use Only Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 683 sa ca rasaH pRthivIjalavRttiH / tatra pRthivyAM madhurAdiSaTprakAraH pAkajaH anityazca / apsu madhuraH apAkajo nityaanityaatmaa| jalaparamANugataH nityaH / vyaNukAdijalagataH anityaH ( ta0 bhA0 prameyani0 pR032) (prazasta0 pR0 12 ) ( ta0 saM0 ) / atredaM bodhyam / jale madhura eva rasosti / jambIrarasAdAvamlatvagrahastvaupAdhikaH jambIragatomlastadgatajale paraMparayA pratIyate ( vAkya0 1 pR0 7 ) ( mu0 1 pR0 76 ) iti / 2 rasAyanazAstrajJAstu saarH| yathA oSadhInAM rasaH ( tANDyabrAhmaNam ) ityAdau guDamadhUkapuSpabakulatvagbadarImUlAdibhavaH sAraH ityAhuH / sArotra madirA / alaMkArazAstre tu dharmadatta Aha rase sArazcamatkAraH srvtraapynubhuuyte| taccamatkArasAratve sarvatrApyadbhuto rsH|| ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 33 TI0 pR0 17 ) iti / 3 dehastho bhuktAnAdeH prathamapariNAma iti bhiSaja AhuH / atrocyate bhAvaprakAze yatpAtho rasadhAturyastatobhavadapAM rasaH / sadravaM sakalaM dehaM rasatIti rasaH smRtaH // iti / atha rasasya svarUpamAha samyakpakasya bhuktamya sAro nigadito rasaH iti ( vAca0 ) / 4 AlaMkArikAstu vibhAvAnubhAvasaMcAribhAvavyaGgayo ratyAdisthAyibhAvakaH zRGgArAdirnavavidhaH rasa ityaahuH| tallakSaNaM coktam vibhAvenAnubhAvena vyaktaH saMcAriNA tathA / rasatAmeti ratyAdiH sthAyI bhAvaH sacetasAm // ityAdi ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 32 pR0 16) / navavidhastu zRGgArahAsyakaruNaraudravIrabhayAnakAH / bIbhatsodbhuta ityaSTau rasAH zAntastathA mataH // ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 209) iti / vatsalAkhyaM dazamamapi rasaM munIndrAdayogIcakruH ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 241 pR. 65 ) / 5 brahmaNa AnandaH jJAnaM vA rasaH / yathA raso vai saH rasa hyevAyaM labdhvAnandI bhavati ( taitti0 upa0 27) ityAdau iti vedAntina AhuH / atrAlaMkArikA AhuH / sattvodrekAdakhaNDasvaprakAzAnandacinmayaH / vedyAntarasparzazUnyo brahmAsvAisahodaraH // ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 33 pR0 16) iti / For Personal & Private Use Only Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 nyaaykoshH| rasakarma-svedanamardanamUrchanasthApanapAtananirodhaniyamAzca / dIpanagaganagrAsa pramANamatha jAraNA pidhAnam / garbhadrutibAhyadrutikSAraNasaMrAgasAraNAzcaiva / krAmaNavedhau bhakSaNamaSTAdazadheti rasakarma // ( sarva0 saM0 pR0 205 rasezva0 ) / rasanam-(indriyam ) [ka] guDe madhuro rasaH iti rasapratyakSAsAdhAraNaM kAraNam ( ta0 kau0 1 pR0 10 ) / yathA pittena dUne rasane sitApi tiktAyate haMsakulAvataMsa (nai0 3 / 94) ityAdau / etacca rasanaM jalIyamindriyam sarvaprANinAM rasopalambhakam vijAtIyAvayavAnabhibhUtairjalAvayavairArabdham jihvAgravarti ca (prazasta0 pR0 4) (ta0 bhA0 prame0 pR0 26) (ta0 saM0 ) / rasanasya jalIyatve anumAnaM pramANam / tadyathA rasanendriyaM jalIyam rUpAdiSu paJcasu madhye rasasyaivAbhivyaJjakatvAlAlodakavat .. sakturasAbhivyaJjakodakavadvA iti ( si0 ca0 ) (mu0 1 jalani0 pR0 77 ) ( ta0 bhA0 prameyani0 pR0 26 ) / [kha ] rasagrAhaka __ mahadindriyam ( nyA0 ma0 1 pR0 14 ) / rasAbhAsaH--doSavizeSayukto rasaH / yathA upanAyakAdigatazRGgArAdI rasaH / atrocyate anaucityapravRttatve AbhAso rasabhAvayoH ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 247 pR0 67 ) iti / rAkA--(paurNamAsI ) rAkA saMpUrNacandrA syAtkalonAnumatiH smRtA (pu0 ci0 pR0 317 ) / rAkSasaH-(vivAhaH) rAkSaso yuddhaharaNAt ( yAjJavalkya a01 zlo0 61) / rAgaH-1(doSaH ) [ka] AsaktilakSaNo doSaH / yathA tRSNA (vAtsyA0 . 4 / 1 / 3 ) / [kha] punaH punarviSayAnuraJjanecchA ( prazasta0 2 / pR0 33 ) / rAgalakSaNaM cojvalamaNinoktam / sukhamapyadhikaM citte sukhatvenaiva rajyate / yatastu praNayotkarSAtsa rAga iti kathyate // iti ( vaac0)| [ga] sukhAbhijJasya sukhAnusmRtipUrvakaH sukhasAdhaneSu tRSNArUpo ga? rAgaH: ( sarva0 saM0 pR0 362 pAta0 ) / 14 / For Personal & Private Use Only Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 685 2 mahArajanAdivarNavizeSaH iti kAvyajJA AhuH / 3 gAyakAstu niSAdAdisvarayonikaH svaravizeSaH / yathA mAlavabhairavAdI rAga ityAhuH / tatsvarUpaM ca yaistu cetAMsi rajyante jagatritayavartinAm / te rAgA iti kathyante munibhirbharatAdibhiH // ( vAca0 ) iti / teSAM matabhedena bhedA yathA Adau mAlavarAgendrastato mallArasaMjJitaH / zrIrAgazca sataH pazcAdvasantastadanantaram // hindolazvAtha karNATa ete rAgAH SaDeva tu (saMgItadAmo0 ) iti / bharatamate tu bhairavaH kauzikazcaiva hindolo dIpakastathA / zrIrAgo megharAgazca rAgAH SaDiti kIrtitAH // (vAca0) iti / atra ekaikarAge rAgiNyaH khiyaH SaT / rAgiNyo gItyaGgAni svarabhedAH / tAstu rAgapalyaH ityucyante (saMgItadA0 ) / evaM SaTsu rAgeSu rAgiNIbhedAzca TtriMzat (36) / yathA SaTtriMzadrAgiNIbhedAH kramazaH kathitA mayA / dhAnasI 1 mAlasI 2 caiva rAmakIrI 3 ca simbuDA 4 / AzAvarI 5 bhairavI 6 ca mAlavasya priyA imaaH|| velAvalI 1 puravI 2 ca kAnaDA 3 mAdhavI, 4 tathA / koDA 5 kedArikA 6 cApi mallAradayitA imAH // gAndhArI 1 subhagA 2 caiva gaurI 3 kaumArikA 4 tathA / veloyArI 5 ca vairAgI 6 zrIrAgasya priyA imAH // . tuDI 1 ca paJcamI 2 caiva lalitA 3 paThamaJjarI 4 / gurjarI 5 ca vibhASA 6 ca vasantasya priyA imAH // mAyUrI 1 dIpikA 2 caiva dezakArI 3 ca pAhiDI 4 / varADI 5 sorahATI 6 ca hindolasya priyA imAH // nATikA 1 cAtha bhUpAlI 2 rAmakelI 3 gaDA' 4 tathA / kAmodA 5 cAtha kalyANI 6 karNATasya priyA imAH // ( saMgItadA0 ) iti / evama tattadgAnakAlabhedAH tattatputrAdayazva tatraiva dRzyAH ( vAca0 ) / rAtriH-1 [ka ] nirastaitaDIpavartiravirazmijAla: kAlavizeSaH (ki0 va. 1) / [kha] saMpUrNA dityamaNDaladarzanayogyo yaH kAlastadbhinnaH kAlaH (vai0 ) / [ga] anye tu nRNAM svasvadezApekSayA sUryamaNDalasyAdarzanayogyaH kAla ityAhuH / [gha] dharmajJAstu aharviparItA rAtriH For Personal & Private Use Only Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 nyAyakozaH / ityAhuH | 2 paurANikAdayastu pitRRNAM zuklapakSarUpaH kAlaH devAnAM ca dakSiNAyanarUpaH kAla ityAhuH / taduktam mAsena ca manuSyANAM pitRRNAM tadaharnizam / kRSNapakSe dinaM proktaM zukle rAtriH prakIrtitA // iti / devaviSayepyuktam uttarAyaNe dinaM proktaM rAtriH syAddakSiNAyane ( vAca0 ) iti / 3 haridrA iti kAvyajJA AhuH / * rAmAyaNam -- dazarathaputrarAmacaritapratipAdakam AdikavivAlmIkikRtaM mahAkAvyam / tacca saptakANDAtmakam brahmaloke koTizlokAtmakam manuSyaloke caturviMzatisAhasraM paJcazatasargayutam / saptakANDAni tu bAlakANDam ayodhyAkANDam araNyakANDam kiSkindhAkANDam sundarakANDam yuddhakANDam uttarakANDaM ca iti / tatpratipAdyaviSayAzca saMkSiptakathAH garuDapurANe ( a0 148 ) padmapurANe coktAstatra dRzyAH / rikthagrAhaH -- vibhAgadvAreNa rikthaM gRhNAtIti rikthagrAhaH / vArasa iti pra0 ( mitAkSarA a0 2 zlo0 51 ) / riktham -- anyadIyaM dravyamanyasya krayAdivyatirekeNa yatsvIyaM bhavati tadriktham ( mitAkSarA a0 2 zlo0 51 ) / rukmam- -kaNThe dhRtaH sannurasi lambamAnaH sauvarNa AbharaNavizeSaH rukmazabdArtha : ( jai0 nyA0 a0 5 pA0 2 adhi0 12 ) / ruciH - 1 [ka] prItijanakatA / yathA nAradAya rocate kalaha ityAdau rucyarthaH (ga0 vyu0 kA 0 4 pR0 96 ) / atra rucyarthAnAM prIyamANaH ( pA0 sU0 1 / 4 / 33 ) ityanuzAsanena prItijanakatArUparucyarthaghaTakaprItibhAginaH saMpradAnasaMjJA vihitA / tAdRzakriyAzrayatayA kalahAdeH kartRtA / tathA ca AzritatvaM caturthyarthaH / tasya prItAvanvayaH / tAdRzajanakatvasya kalahenvayaH ( ga0 vyu0 kA 0 4 pR0 96 ) / [kha] vaiyAkaraNAstu viSayatA saMbandhAvacchinnaprItyanukUlastatsamAnAdhikaraNo vyApAraH / yathA haraye rocate bhaktirityAdau rucerarthaH ityAhuH / atra vyApAraphalabhUtaprIteH samavAyenAzrayo hariH saMpradAnatvazaktimAn / tathA I For Personal & Private Use Only Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ca harisaMpradAnikA bhaktikartRkA ruciH iti bodhaH / hariniSThA yA bhaktiviSayA prItiH tadanukUlo bhaktiniSTho vyApAraH iti yAvat ( la0 ma0 kA0 4 pR0 102 ) / 2 aasnggH| 3 abhilASaH / 4 kiraNaH / 5 shobhaa| 6 bubhukSA / 7 gorocanA ceti kAvyajJA AhuH / 8 prajApativizeSaH iti paurANikA AhuH / 9 AliGganavizeSaH iti - kAmazAstrajJA aGgIcakruH ( vAca0 ) / rudraH-1 aSTamI tithiH / kAmazabde dRzyam / 2 ekAdazI tithiH (puru0 pR0 37) / 3 ekAdazabhedabhinna IzvaravizeSaH / ekAdazabhedAzca yathA vIrabhadrazca zaMbhuzca girizazca mahAyazAH // ajaikapAdahirbudhnyaH pinAkI cAparAjitaH // bhuvanAdhIzvarazcaiva kapAlI ca vizAMpatiH / sthANurbhavazva bhagavAn rudrAstvekAdaza smRtAH / / (yAjJa0 a0 2 zlo0 102 mitaa0)| rUDham-1 (nAma)[ka] yatrAvayavazaktinairapekSyeNa samudAyazaktimAtreNArtho budhyate tatpadam / yathA gomaNDalAdipadam (mu0 kha0 4 pR0 179 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 30 ) / [kha] rUDhizaktimAtreNArthapratipAdakaM padam / yathA gopadaghaTAdipadam (nIla0 4 pR0 31 ) / [ga] yannAma yAdRzArthe saMketitameva na tu yaugikamapi tadrUDham / yathA * goprabhRtyarthe gavAdizabdo rUDhaH ( za0 pra0 zlo0 15 pR0 18 ) / atra gamejhaiH ( uNA0 sU0 2 / 67 ) ityauNAdikapratyayasya zaktiviraheNa yaugikatvavirahAt gakArottarIkAratvAdyAnupUrvIkatvenaivArthabodhakatvam / rUDhaM saMjJA iti padenAbhilapyate ( za0 pra0 zlo0 16 TI0 pR0 19) / ataH rUDha iti zabdasya vibhAgaH saMjJAzabdavyAkhyAne dRshyH| [gha] prakRtipratyayArthamanapekSya samudAyazaktyArthabodhakam / 2 jAtam / 3 prasiddham iti kAvyajJA AhuH / rUDhayaugikam- ( nAma ) yaugikarUDhazabdavadasyArthInusaMdheyaH ( za0 pra0 zlo0 15) / rUDhalakSaNA-[ka] niruuddhlkssnnaashbdvdsyaarthiinusNdheyH| [kha] zAbdikAstu asati prayojane zakyArthabAdhapratisaMdhAnapUrvakatatsaMbandhyaparArthabodhe For Personal & Private Use Only Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 nyaaykoshH| nirUDhalakSaNA iti vyavahAraH / anyathA bAdhaprayojanAbhAve rUDhizaktireva / yathA kuzalapade tailapade ca ityAhuH (la0 ma0 AkAGkSAvi0 pR0 14 ) / atra tailapadasya tilavikAradravye zaktasya sArSapAdau nirUDhalakSaNA / ziSTaM tu nirUDhalakSaNAzabde dRzyam / rUDhiH-1 (zabdazaktiH)[ka] samudAyazaktiH (ta. dI0 4 ) / yathA maNDapa ityAdipade rUDhiH zaktiH / atra makArAdivarNAnupUrvIkatvena zaktyA janAzrayo bodhyate iti vijJeyam / [kha] zAbdikAstu zAstrakRtkalpitAvayavArthApratItau yadarthanirUpitaM prakRtipratyayasamudAyamAtre bodhakatvam tatpade sA tadarthanirUpitA rUDhiH / yathA maNinapurAdau ityAhuH (la0 ma0 AkAGkSAdivi0 pR0 12 ) / atra kumArabhaTTa Aha labdhAtmikA satI rUDhirbhavedyogApahAriNI / kalpanIyA tu labhate nAtmAnaM yogabAdhataH // iti / tadarthastu labdhAtmikA kluptA shktiryogbaadhikaa| kalpanIyA tu yoga bAdhyA (vAca0 ) iti / 2 janma / 3 prasiddhiH iti kAvyajJA AhuH / rUDhilakSaNA--nirUDhalakSaNAzabdavadasyArthInusaMdheyaH / rUpa-(dhAtuH ) pramANopanyAsena svarUpAdikathanam / yathA rUpayati aru__ rUpat ityAdau dhAtvarthaH / rUpakam-1 muurtm| 2 zuklAdivarNavizeSaH / 3 aakaarH| 4 sAhityazAstra jJAstu abhinayapradarzako dRzya kAvyavizeSaH / yathA zAkuntalAdi ityAhuH / rUpakastha dazavidhA bhedAH / nATakamatha prakaraNaM bhANavyAyogasamavakAraDimAH / IhAmRgAGkavIthyaH prahasanamiti rUpakANi daza // iti / tasya rUpakasaMjJAhetumAha tadrUpAropAttu rUpakam iti / tadRzyaM kAvyam iti / yathA naTe rAmAdisvarUpAropAt rUpakam ityucyate ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 273-274 ) / 5 AlaMkArikAntu arthAlaMkAravizeSaH ityAhuH / tallakSaNaM tu rUpakaM rUpitAropAdviSaye nirapahnave ( sA0 da0 pari0 10 zlo0 669 ) iti / 6 gaNakAstu guJjAtrayaparimANam ityAhuH / atrocyate saMcAlI procyate guJjA tAstisro rUpakaM bhavet ( yuktika0) iti / 7 rAjato nANakavizeSa ityAdhunikA vyavaharanti / For Personal & Private Use Only Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 689 - rUpatvam -- nIlasamaveta guNatvAparajAti: ( sarva0 saM0 pR0 220 au0 ) / rUpam - 1 ( guNaH ) [ka] cakSurmAtragrahaNo yorthastat / tacca bAhyaikendriyagrAhyam (vai0 u0 3 / 1 / 1 ) dravyAdyupalabdhikAraNam nayanasahakAri ca bhavati ( bhA0 pa0 zlo0 101 ) ( prazasta0 ) / paramANugataM tu rUpaM na pratyakSam / evaM rasagandhAdikamapi bodhyam / atra prAJco naiyAyikA AhuH / dravyaguNakarmasAmAnyAnAM cAkSuSaM spArzanaM ca pratyakSaM pratirUpaM kAraNam iti kAryakAraNabhAvaH / tena vAyau rUpAbhAvAnna spArzanapratyakSam iti / navyAstu cAkSuSe dravyapratyakSe eva rUpaM kAraNam iti kAryakAraNabhAvaH / tena vAyau rUpAbhAvepi spArzanapratyakSamupapadyate ityaGgIcakruH ( bhA0 pa0 zlo0 57 ) ( mu0 1 pR0 113 ) / atredaM bodhyam / rUpasya cAkSuSapratyakSe ca madhyamaM mahatparimANam udbhUtatvam anabhibhUtatvam rUpatvaM ca prayojakam / tatra mahatparimANaM tu sAmAnAdhikaraNyasaMbandhena iti jJeyam / tena paramANau mahatparimANAbhAvena tadvRttirUpasya pratyakSanivAraNam / cakSurvRttirUpasyAnudbhUtatvena tAdRzarUpasya pratyakSanivAraNam / vaizvAnare marakata kiraNAdau ca vidyamAnasya zuklarUpasya vaizvAnarAdi saMbaddha pArthivarUpeNAbhibhavAtpratyakSa nivAraNam / rasasparzAdau . rUpatvavirahAccAkSuSatvAbhAvaH (vai0 u0 4|1|8 ) ( mu0 1 tejoni0 pR0 78 ) iti / cakSurmAtragrahaNo yortha ityatra arthazabdena dharmI bhAvabhUta ucyate / tena gandhatvAdau gandhAdyabhAve ca nAtivyAptiH (vai0 u0 3|1|1 ) / dravyAditrayamevArthaH iti kAzyapanirNayaH / ato rUpAdisAmAnyairnAtivyAptirbhaviSyati / / ( tA0 20 zlo0 41 42 ) iti / kAzyapaH kaNAdaH / [kha] cakSurmAtravahirindriyagrAhyajAtimat (vai0 u0 7|1 / 6 ) / tAdRzI jAtizca rUpatvAdiH / [ga] nIlasamavetaguNatvAparajAtimat ( sarva0 pR0 220 aulU0 ) / [gha] cakSurmAtrAhyo vizeSaguNaH ( ta0 kau0 ) ( ta0 saM0 ) ( prazasta 0 ) / tadarthazca itarendriyAprAhyatvaM mAtrapadArthaH / cakSuSazcetaratve grahe cAnvayaH / atha vA citragurityAdau gopadasyeva grAhyapadasyeva cakSuritarendriyAgrAhyatvaviziSTacakSurpAhyatvaviziSTe lakSaNA / avaziSTapade tAtparyagrAhake / ubhayatra 87 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 nyaaykoshH| grAhyatvaM laukikaviSayatAzrayatvam / tena gurutvAdInAM cakSuSA alaukikagrahepi nAtivyAptiH / na vA rUpasyetarendriyeNAlaukikagrahepyasaMbhavaH (vAkya0 1 pR06) iti / janyatvaM cetaranirUpitamasAdhAraNaM grAhyam / tathA ca cakSuritarendriyajanyagrahIyalaukikaviSayatAzUnyatve sati cakSurjanyagrahIyalaukikaviSayatAzAlitve ca sati vizeSaguNatvavat / atra saMyogAdivAraNAya prathamaM satyantaM dattam / gurutvAdivAraNAya dvitIyaM satyantaM dattam / rUpatvAdivAraNAya guNatvaM dattam . / prabhAbhittisaMyogAdivAraNAya vizeSa iti padaM dattam iti vijJeyam (vAkya0 1 pR0 6) / vastutaH [3] tvagagrAhyacakSuryAhyaguNavibhAjakadharmavat / tena na paramANurUpe avyAptiH iti vijJeyam (vAkya0 1 pR0 6) / atha vA [ca] cakSurgrahaNavRttiguNatvAvAntarajAtimat (vai0 u0 3 / 1 / 1 ) / [cha ] cakSurmAtragrAhyajAtimAna gunnH| atra guNapadaM prabhAvAraNAya dattam / (ta0 kau0 1 pR0 4 ) / sa ca guNaH saptavidhaH zuklaH nIlaH pItaH raktaH haritaH kapizaH citraH iti / keciccitrarUpaM nAGgIkurvanti ( ta0 kau01 pR0 4 ) / siddhAntastu nIlapItAdirUpakadambasya citrarUpajanakatvamadhyakSasiddham ( nyA0 lI0 pR0 12 ) iti citrarUpamaGgIkartavyam / ayaM bhAvaH / paTAdipratyakSAnyathAnupapattyA citrarUpamavazyamaGgIkAryam / tathA hi dravyaviSayakalaukikacAkSuSapratyakSaM prati rUpaM kAraNam ityanubhavasiddhaH kAryakAraNabhAvaH svIkAryaH / tathA ca citrarUpAnaGgIkAre rUpasya daizikavyApyavRttitvaniyamAdekasminpaTe nAnArUpAnaGgIkAreNa rUpasAmAnyAbhAvaprasaGgAtpaTapratyakSasyAnupapattiH ( ta0 dI0 1 pR0 12 ) iti| tacca rUpam pRthivIjalatejovRtti / tatra pRthivyAM saptavidham pAkajam anityaM ca / ayaM bhAvaH / kacita pAkajama kacittu apAkajam evamubhayavidhamapi pRthivyAM tiSThati / tathA ca pAkajanyasyApAkajanyasya avayavagatarUpajanyasya cobhayavidhasyApyanityatvam iti / jale tejasi ca zuklameva rUpaM tiSThati / tacApAkajam nityamanityaM ca / nityagataM nityam / anityagata pranityam / bhAsvarAbhAsvarabhedena dvividhaM ca / zuklaM bhAsvaraM tejasi / abhAsvaraM zuklaM jale ( ta0 bhA0 ) ( ta0 saM0 ) / rUpa For Personal & Private Use Only Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 691 mudbhUtAnudbhUtabhedenApi dvividham / tatrodbhUtarUpameva cakSurviSayaH / tacca ghaTapaTAdicAkSuSadravye tiSThati / anudbhUtaM tvapratyakSameva tacca cakSurAdau taptavAristhi ca tiSThati / rUpaM pRthivyudakajvalanavRtti / tatra salilAdiparamANuSu nityam / pArthivaparamANuSvagnisaMyogavirodhi pAkajamanityam / sarvakAryadravyeSu kAraNaguNapUrvakam / Azraya vinAzAdeva vinazyati ( prazasta0 guNani0 pR0 12 ) iti / 2 tattadvRttiruddiSTadharmaH / yathA anumitivirodhitAvacchedakaM rUpam ityAdau / 3 AkAraH / yathA ghaTarUpaM dravyamityAdau / etasya parimANakRtAzcatvAro bhedAH hrasvaH dIrghaH caturasraH vRttazca iti / sparzakRtAstu kaThinacikkaNazlakSNapiGgalamRdudAruNabhedenAkArasya bhedA: SaDvidhAH santi ( vAca0 ) / 4 svarUpam svabhAbo vA / yathA paramANurUpA nityapRthivI ityAdau / 5 sAdRzyam / yathA pitRrUpastanayaH mAtRrUpA kanyA ityAdau / sa ca rUpazabdaH uttarapadasthacetsadRzArthako bhavati iti jJeyam / 6 jyotiSajJAstu ekatvasaMkhyAnvitaM vastu / yathA rUpaM bhajetsyAtparipUrtikAla: ( lIlAvatI ) ityAdau ityAhuH | 7 gaNakAstu avyakta rAzi sahacaritavyaktasaMkhyAnvitaM vastu ityAhuH / taduktaM bIjagaNite ekAvyaktaM zodhayedanyapakSAdrUpANyanyasyetarasmAcca pakSAt iti / 8 kecidvedAntinastu vAcyam vikAryam IzvarasyAvidyAtmakopAdhivizeSo vA / yathA nAmarUpe vyAkaravANi ( chA0 u0 6 / 3 / 2 ) ityAdI ityAhuH ( zArIra0 2 / 1 / 14 ) / 9 zukrazoNitam iti bauddhA AhuH / 10 nATakAdidRzyakAvyam iti sAhityazAstrajJA AhuH | 11 vaiyAkaraNAstu zabdadhAtvAdInAM vibhaktyAdiyogena niSpannazabdaH / yathA rAmaH karoti ityAdau / yathA vA sudhI upAsyaH iti sthitau yaN ityAdeze jAte sudhyupAsyaH iti rUpaM siddhyati ityAdau ityAhuH | 12 zRGgArakAvyajJAstu saundaryam ityAhuH / tallakSaNamujjvalamaNinoktam aGgAnyabhUSitAnyeva kenacidbhUSaNAdinA / yena bhUSitavadbhAnti tadrUpamiti kathyate ( vAca0 ) iti / rUpaskandhaH--rUpyanta ebhirviSayA iti rUpyanta iti ca vyutpattyA saviSayANIndriyANi rUpaskandhaH ( sarva0 saM0 pR0 40 bau0 ) / i For Personal & Private Use Only Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 nyAyakozaH / rUpahAniH - [ka] ni:sAmAnyatvagarbhasya vizeSalakSaNasya rUpasya vyAghAtaH vizeSAvRttitvam yat sA rUpahAniH / sA ca vizeSasya jAtimattve bAdhikA iti jAtibAdhakeSu saMgRhItA dravyakiraNAvalyAmudayanena iti vijJeyam ( di0 1 sAmAnyani0 pR0 34 ) / vizeSalakSaNaM svato vyAvartakatvaM caitadvayaM vizeSazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSye / atrAyamAzayaH vizeSe jAtyantarAGgIkAre sAmAnyazUnyatvaghaTitavizeSalakSaNA saMbhavaH iti / [kha] svato vyAvartakatvasya hAniH / yathA vizeSatvasya jAtitvasvIkAre rUpahAniH / atra vizeSasya vizeSatvAtmakajAtimattvasvIkAre svato vyAvartakatvaM na saMbhavati ityAzayaH / tathA hi / yadi vizeSAH dravyAzritatve ( mUrtavRttitve ) ti jAtimantaH syuH tadA guNAH karmANi vA syuH / vibhuvRttitve sati yadi jAtimantaH syuH tadA guNAH syuH iti vizeSapadArthasvarUpahAniH (vai0 u0 1|2| 3 ) / atha vA yadi vizeSatvaM jAtiH syAt tadA jAtimataH svato vyAvRttatvAsaMbhavena svato vyAvRttatvarUpasyAsAdhAraNadharmasya vyAghAtaH syAt / ato vizeSattraM na jAtiH (vai0 vi0 1 2 3 ) | recaka:- koSThasya vAyorbahirniHsAraNam (sarva0 saM0 pR0 376 pAta0 ) / retaH- 1 puMso raktAdiparipAkajanyo dehastho majjAhetuzcaramadhAtuH (vA0 ) / yathA retodhAH putraM nayati naradeva yamakSayam ( bhA0 ska0 9 a0 20 zlo0 21 duSyanta 0 ) ityAdau / retasa utpattisthAnaM tu mastakAdi iti bhAratIya bhiSajAM matam / retasa utpattisthAnamaNDameva iti pAzcAtyabhiSajo vadanti / vayaM tu puMstvoddIpakamevANDam na tu retasa utpattyAzrayaH iti pratImaH / atra prasaGgata udAhriyate / pumAnpuMsodhike zukre strI bhavatyadhike striyAH / samepumAn puMstriyau vA kSINelpe ca viparyayaH ( manu0 a0 3 zlo0 ) ( yAjJa0 1 ) iti / apumAniti padacchedaH / 2 rasezvaradarzanajJAstu zivavIrya svarUpaH pAradarasaH ityAhuH / taduktaM rasArNave mama deharaso yasmAdrasastenAyamucyate ( sarva0 pR0 202 rase0 ) iti / rogaH - 1 dhAtuvaiSamyajAto vyAdhiH / tallakSaNAdikaM ca rogastu doSavaiSamyaM doSasAmyamarogatA / rogA duHkhasya dAtAro jvaraprabhRtayo hi te / iti 1 11 1 I For Personal & Private Use Only Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 693 te ca svAbhAvikAH kecitkecidAgantavaH smRtAH / mAnasAH kecidAkhyAtAH kathitAH kepi kAyikAH / / karmajAH kathitAH keciddoSajAH santi caapre| karmadoSodbhavAzcAnye vyAdhayatrividhAH smRtAH // iti ca / sAdhyA yApyA asAdhyAzca vyAdhayastrividhAH smRtAH / sukhasAdhyaH kaSTasAdhyo dvividhaH sAdhya ucyate // ( rAjani0 ) iti ca / 2 kuSThauSadham ( medinI0 ) ( vAca0 ) / rodanam-[ka] iSTaviyogena abhighAtena vA yadvASpanirmocanam tat / yathA sorodIt ityAdau ( zAbarabhA0 112 / 1 pR0 39) / idamatrA. nAyate / sorodIdyadarodIttadrudrasya rudratvaM yadazvazIyata tadrajata hiraNyamabhavattasmAdrajata5 hiraNyamadakSiNyamazruja hi yo barhiSi dadAti purAsya saMvatsarAgRhe rudanti tasmAdarhiSi na deyam ( taittirIyasaMhitA 1 / 5 / 1-2) iti| [kha] krandanam / tacca duHkhajanyo dhvanivizeSaH iti kAvyajJA aahuH| rodhanam-[ka] dezAntarasaMcAravirodhivyApAraH / yathA gAM vrajaM ruNaddhItyAdau rudhadhAtvartho rodhanam / atra saMcAravirodhitvaM ca saMcArAnutpAdaprayojakatvam / anutpAde pradhAnakarmagovRttitvAnvayaH / dezAntarapadArthaikadeze dezavizeSaNabhede vrajam iti dvitIyAntArthavrajapratiyogitvAnvayaH / rudhyate gAM vrajaH ityAdAvanvayabodhaH svayamUhanIyaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 1 pR0 45) / atra vrajasyAdhikaraNatvAvivakSAyAm akathitaM ca ( pA0 sU0 1 / 4 / 51 ) ityanena gauNakarmatvam / tatra lkaarH| gauNe karmaNi duhyAdeH ityanuzAsanAt / atrAdhikaM ca dohanazabdavyAkhyAne jJeyam / rudhyate gAM vrajaH ityAdau vyApAraprayojyagoniSThAnutpAdasaMbandhisaMcArAvacchedakadezaniSThabhedapratiyogI vrajaH iti zAbdabodhaH iti / [kha] zAbdikAstu nigamapratibandhadvArA vrajAdyadhikaraNakacirasthityanukUlavyApAraH / yathA vrajamavaruNaddhi gAmityAdau rudherarthaH ityAhuH / atra baje gaustiSThati tatra tAM nirgamapratibandhena ciraM sthApayati iti saMpratyayaH (la0 ma0 subartha0 kA0 2 pR0 92 ) / rohiNI-kalyANIzabde dRzyam / For Personal & Private Use Only Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 nyAyakozaH / 1 1 laH-1 tiGzabdavadasyArthonusaMdheyaH / atra lakArasya karmatvAdyarthabodhane sUtram laH karmaNi ca bhAve cAkarmakebhyaH ( pA0 sU0 3 | 4 | 69 ) iti / sa ca lakAro dazavidhaH laT liT luT lRT leT loT laG liG luG lRG iti / ayaM vyAkaraNazAstraprasiddhaH pratyayo vijJeyaH / saMkSepatastadarthastu vartamAne levede bhUte laluliTastathA / vidhyAziSozca liGloTo laGlRTau luGgaviSyati // iti / ayamatra saMgrahaH / kAlo dvividhaH adyatana: anadyatanazca / adyatanastrividhaH bhUta: bhaviSyan varta - mAnazca / anadyatano dvividhaH bhUtaH bhaviSyaMzceti / tatra vartamAnatve laT / bhUtatvamAtre luG / bhaviSyattAmAtre laT / liDarthe leT / liDartheSu AziSi ca loT / vidhyAdau liG / hetuhetumadbhAvAdyadhikArthavivakSAyAmanayorluG / anadyatane bhUte tattvena vivakSite laG / tatraiva parokSatvavitrakSAyAM liT / anadyatane bhaviSyati, luT (vai0 sA0 la0 pR0 147 ) iti / ayaM lakAra AkhyAtam ityucyate ( ma0pra0 4 pR0 55 ) / ekalaghuko varNavizeSaH la iti vaiyAkaraNA AhuH / 3 indraH iti medinIkAra Aha / 4 bhUmidevatAko mantravizeSaH iti tAki AhuH / 1 1 lA - ( dhAtuH ) AdAnam / yathA viTThala ityAdau / atra vigrahaH vidA jJAnena ThAn zUnyAn mumukSUn lAti gRhNAti svaprasAdapAtratayA iti viTThalaH / lakSakam - ( nAva ) yAdRzArtha saMbandhavati yannAma saMketitaM tadeva tAdRzArthe lakSakam yadi tAdRzArthe zaktizUnyaM bhavet / yathA gaGgAyAM ghoSaH pravasatItyAdau gaGgAdayaH zabdAH tIrAdAvasaMketitAstatsaMbandhinIrAdizaktatvena gRhItA eva tIrAdyanvayaM bodhayanti iti tatra lakSakA bhavanti / atra mImAMsakA vadanti / padamiva vAkyamapi lakSakam / yathA gabhIrAyAM nadyAM ghoSaH iti padakadambakaM gabhIranadItIrasya lakSakam iti / atrAyamAzayaH / atra na kevalaM nadIpadaM tIralakSakam / gabhIrAyAm ityasyAnanvayApatteH / na hi tIraM gabhIram / nApi gabhIrapadaM tIralakSakam / nadyAm ityasyA For Personal & Private Use Only Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / I 1 yogyatApatteH / na hi tIraM nadI / tasmAdvAkyameva tatra gabhIranadItIrasya lakSakam iti / atra siddhAntavidaH naiyAyikAH samuttiSThante / mImAMsakairyaduktaM tanna / nadIpadasyaiva gabhIranadItIrAtmake viziSTe lakSaNA / gabhIrapadaM tu tAtparya grAhakameva iti vAkye lakSaNA nAstyetra ( mu0 4 pR0 101 ) ( nyA0 ma0 4 pR0 12 ) iti / saindhavAdayazca zabdAH lavaNAdAviva turagAdAvapi zaktA eva iti na te lakSakA bhavanti / caTapaTAdyanukaraNasya huMphaDAdistomasya ca svAnubhAvakatvamapabhraMzAnAmiva zaktibhramAdeva / ato na teSAM lakSakatvam iti vijJeyam ( za0 pra0 zlo0 23 TI0 pR0 32-33 ) / lakSakaM ca jahatsvArthAdivividhalakSaNAvattvenAnekavidham / tathA hi jahatsvArthalakSaNayA tIratvAdinA tIrAdibodhakaM gaGgAdipadam / ajahatsvArthalakSaNayA dravyatvAdinA nIlaghaTatvAdinA ca dravyanIlaghaTAdibodhakaM ghaTAdipadam / nirUDhalakSaNayA AruNyAdiprakAreNa tadAzrayadravyabodhakamaruNAdipadam / Adhunika lakSaNayA ( svArasika lakSaNayA ) ghaTatvAdinA ghaTAdibodhakaM paTapadam / gauNyA lakSaNayA agnisadRzatvAdinA mANavakabodhakamanyAdipadam (za0 pra0 lo0 24 TI0 pR0 35 ) iti / lakSaNam -- 1 [ka] uddiSTasyAtattvavyavacchedako dharmaH ( vAtsyA 0 1 1 3 ) / 1 yathA indriyArthasaMnikarSotpannaM jJAnaM... pratyakSam ( vAtsyA0 1|1|4 ) | iti pratyakSalakSaNam / trividhA zAstrasya pravRttiH uddezaH lakSaNam parIkSA ceti / tatra uddezAnantaraM lakSaNam / tataH parIkSA / lakSaNasya prayojanaM ca sarva hi lakSaNamitarapadArthavyavacchedakam ( nyA0 vA0 1|1|14 pR0 82 ) / padArthatattvajJAnaM lakSaNasya prayojanam iti tarkabhASAyAmuktam (ta0 bhA0 pR0 1 ) / vyAvRttirvyavahAro vA lakSaNasya prayojana. miti dIpikAyAm ( ta0 dI0 pR0 5 ) ( si0 ca0 ) / atrAyaM vizeSo jJeyaH / lakSaNasya vyAvRttiprayojanakatve saptapadArthetaratvAprasiddhyA padArtha sAmAnyalakSaNasya abhidheyatvasya prayojanaM zabdaprayoga eva / vyAvRtteratrAsaMbhavAt / anyeSAM lakSaNAnAM tUbhayaM vyAvRttirvyavahArazca prayojanam For Personal & Private Use Only 695 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / ityavadheyam ( la0 va0 ) / vyavahAraH zabdavyavahAraH zabdazaktigrahaH / lakSaNajJAnasya prayojanaM yathA sAsnAdimAn gauH iti lakSaNajJAne sati yaM yaM sAsnAdimantaM piNDaM pazyati taM taM gozabdavAcyaM pratyeti ( pra0 pa0 pR0 2 ) iti / atredaM bodhyam / sarvaM lakSaNaM abhidheyatvAdivarjam vyatirekiheturbhavati / yathA pRthivIlakSaNaM gandhavattvam / tathA ca vivAdapadaM pRthivI gandhavattvAt yanna pRthivI tanna gandhavat yathA ApaH ityAdi ( ta0 bhA0 anu0 pR0 13 ) / lakSaNasya kevalavyatireki - I prayogaH / lakSaNaM kevalavyatirekihetuH vizeSadharmatvAt yat kevalavyatirekiheturna bhavati tanna vizeSadharmo bhavati yathA abhidheyatvam / na cedaM tathA / tasmAnna tathA iti / anyadapyudAhriyate / go: sAsnAdi - mattvaM lakSaNamityuktyA gauH pakSaH mahiSyAdyAtmaketarabhedaH sAdhyaH / sAsnAdimattvaM hetuH vyatirekadRSTAntaH / yathA gauritarebhyo bhinnA sAsnAdimattvAdyannaivaM tannaivaM mahiSyAdivat ityanumAne gorlakSaNaM sAstrAdimattvaM vyatirekihetureva bhavati / nAnvayihetuH / goritaratra sAsnAdimattvAbhAvena dRSTAntAbhAvAt iti / atrAyaM vizeSa: / lakSaNalakSyatAvacchedakayoraikye siddhasAdhanaM doSaH saMpadyate / yathA anumiterlakSaNamanumititvam ityuktau lakSaNena lakSye anumitau itarabhedasAdhane siddhasAdhanam / pakSatAvacchedakasAdhyasAmAnAdhikaraNyasyAnumitiviSayasyAnumiteH pUrvameva hetAvavyabhi caritasAdhya sAmAnAdhikaraNyAtmakavyAptijJAne bhAtatvAt ( ma0pra0 2 pR0 15 ) / vyAvRtteH prayojanatve pRthivyAmitarabhede sAdhye gandhavattvarUpaM lakSaNaM heturbhavati / lakSaNasya lakSaNaM tu lakSyatAvacchedakasamaniyatatvam / yathA gorlakSaNasya sAsnAdimattvasya lakSyatAvaccheda kI bhUtagotva samaniyatatvaM lakSaNaM bhavati iti vijJeyam (ta0 dI0 ) ( la0 ba0 ) / [kha] dUSaNatrayarahito dharmaH ( ta0 bhA0 ) ( ta0 pra0 ) ( ta0 dI0 ) yathA gorlakSaNaM sAsnAdimattvam / yathA vA vizuddhamAtApitRjanyatvaM brAhmaNasya lakSaNam ( ta0 kau0 pR0 21 ) / dUSaNatrayaM ca avyAptiH ativyAptiH asaMbhavazca iti ( ta0 dI 0 ) ( ta0 kau0 ) / ete trayo doSA lakSaNadoSAH ityucyante ( la0va0 ) / eteSA dUSakatAbIjaM tu 696 For Personal & Private Use Only Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 697 lakSaNenetarabhedasAdhane ativyAptau vyabhicAraH / avyAptau bhAgAsiddhiH / asaMbhave svarUpAsiddhizceti ( nIla0 1 pR0 4 ) / etaddUSaNatrayarahito dharma eva asAdhAraNadharmaH ityucyate (ta0 bhA0 ) (ta0 pra0) (ta0 dI0 ) / [ga] vedAntinastu yo dharmo lakSye vyAptyA vartate na vartate cAnyatra sa dhrmH| yathA goH saanaadimttvm| taddhi goSu sarvatrAsti nAsti cAgoSu ityAhuH ( pra0 pa0 pR0 1 ) / [gha ] sajAtIyavijAtIyavyAvartako lakSyagataH kazcillokaprasiddhaH AkAro lakSaNam ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 1 adhi0 1) / idaM lakSaNaM dvividham svarUpalakSaNam taTasthalakSaNaM ca iti / taduktam svarUpaM taTasthaM dvidhA lakSaNaM syAt svarUpe praviSTaM svarUpAdvibhinnam iti / tatra svarUpalakSaNaM yathA AkAzo bilam iti / yathA vedAntamate saccidAnando brahma iti svarUpalakSaNam / yathA mImAMsakamate codanAlakSaNortho dharmaH ityAdau codanAvAcyavidhivAkyameva dharmasvarUpajJApakamasti iti / taTasthalakSaNaM tu kAkavat devadattagRham iti / atrodAsInopi kAka idaM devadattagRhamiti bodhayati / yathA vA pRthivyA gandho lakSaNam / sa hi taTasthalakSaNamapi pRthivIM parasmAdbhinnatayAnumApayati / tathA hi pRthivI jalAdibhyo bhidyate gandhavattvAt yannaivaM tannaivam yathA jalam iti / mAyAvAdimate tu jagajanmAdikAraNaM brahma iti taTasthalakSaNam / lakSaNena ca padArthajJAnaM sukaraM bhavati / taduktam RSayopi padArthAnAM nAntaM yAnti pRthktvtH| lakSaNena tu siddhAnAmantaM yAnti vipazcitaH // iti / 2 byAvartakam / tacca dvividham vizeSaNam upalakSaNaM c| tatropalakSaNaM yathA jaTAbhistApasa ityAdau tApasAdeH kAlAntarINajaTAdikaM lakSaNam (ga0 vyu0 kA0 3 pR0 91 ) / ayaM ca itthaMbhUtalakSaNe (pA0 sU0 2 / 3 / 21) iti pANinisUtraghaTakalakSaNazabdasyArthaH / vizeSaNaM tu patAkAvaddevadattagRhamityAdau patAkA / tathAhi hi sajAtIyavijAtIyavyAvartakatayA lakSyAvadhAraNaM lakSaNasya pryojnm| asmin grAme devadattagRham iti vArtA zrutavataH puruSasya tadrAmastheSu sarveSu gRheSvapi devadattagRhabuddhiprasaktau yatra patAkA vartate taddevadatta80 nyA0 ko.. . For Personal & Private Use Only Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - gRham iti lakSaNajJAne sati idameva devadattagRham nAnyat ityavadhAraNa jJAnaM jAyate ( pra0 pa0 pR0 2) iti / 3 svarUpam / yathA vyAptelakSaNamAha yatreti (ta0 dI0 2 pR0 20 ) ityAdau / yathA vA jIvalakSaNamAha ( ta0 dI0 ) ityAdau (nIla0 1 pR0 11 ) / yathA vA SaTalakSaNaM vastu ghaTalakSaNaM dravyam paramANulakSaNA nityapRthivI ityAdI ca lakSaNazabdasyArthaH svarUpam / 4 pratipAdyo viSayaH / yathA jaiminidizalakSaNIM praNinAya ityAdau / 5 Alocanam / yathA vilakSaNamityAdau lakSaNazabdasyArthaH / tadarthazca hetuzUnyA sthitirvilakSaNam ( amaraTI0 3 / 2 / 2 ) / 6 anyadIyadharmarAhityam / yathA vilakSaNaM vastvidam ityAdI lakSaNazabdasyArthaH / yathA vA bauddhamate svalakSaNaM svalakSaNam iti bhAvanAviSayo lakSaNapadArthaH / 7 zAbdikAstu zabdasAdhutApratipAdakaM. pramANam / yathA vyAkaraNAdisUtraM lakSaNam ityAhuH / 8 vyavahArajJAstu .. vyavahAropayogi nAma ityAhuH / 9 cihnam iti kAvyajJA vadanti / lakSaNA -(vRttiH) [ka] nyAyamate svazakyasaMbandhaH (bhA0 50 zlo083) (ta0 dI0 kha0 4 ) ( nyA0 bo0 4 ) ( nyA0 ma0 4 pR0 10) - (vAkya0 ) / tadarthastu svaM lAkSaNikaM padam gaGgApadam / tasya zakyaH - pravAhaH / tatsaMbandhaH saMyogaH iti (ta0 pra0 4 pR0 35 ) / sa ca saMyogasamavAyAdiryathAyathaM grAhyaH / svazakyasaMbandhazca zabdanirUpitorthaniSThaH zAbdabodhaprayojakaH zabdArthayoH sNbndhH| mImAMsakAdayastu vAcyArthasaMbaddhArthabodhakatvarUpaH zabdaniSTaH ityAhuH / yathA gaGgAyAM ghoSaH - prativasati ityAdau gaGgApadasya pravAhasamIpe tIre lakSaNA (mu0 4) - (vAkya0 4 ) / gaGgApadazakyapravAhajalaughasya tIre saMyogasaMbandho gaGgApadalakSaNA ( ta0 kau0 4 ) / asti hi gaGgApadazakyaH prvaah| vizeSaH tatsaMbandhastIre iti ( nyA0 ma0 kha0 4 pR0 10 ) / atra - anvayAnupapattirlakSaNAbIjam iti prAJca AhuH ( mu0 4 ) / tAtparyA nupapattireva (tAtparyanirvAhikA ) sarvatra lakSaNAbIjam iti navyAH prAhuH ( bhA0 50 zlo0 83 ) / lakSaNAprayojakaM cAlaMkArikAdaya itthama For Personal & Private Use Only Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| manyanta / mukhyArthabAdhe tayukto yathAnyorthaH prtiiyte| rUDheH prayojanAdvAsau lakSaNA zaktirarpitA // ( sA0 da0 pari0 2 zlo0 5) iti / kAvyaprakAze tu lakSaNAropitA kriyA iti caturthacaraNaH ( ullA0 2 ) / lakSaNA punardvividhA prayojananirapekSA prayojanasApekSA ceti| tatrAdyA yathA mArgAzcalanti iti / iyaM prayojanAbhAvepi pravartamAnatvAt rUDhalakSaNA ityucyate / dvitIyA yathA gaGgAyAM ghoSaH iti / iyaM ca pAvitryAdiprayojanApekSayA pravartamAnatvAt kevalaM lakSaNA ityucyate / mukhyArthAnupapattilakSaNAbIjam (pra0 ca0 4 pR0 40 ) iti / lakSaNAzabdazca lakSadhAtoyucpratyaye striyAM TApi siddhyati / [kha] prAJcastu zakyAdazakyopasthitirlakSaNA ityaahuH| [ga] anye tu azakye tAtparyaviSayatvaM lakSaNA ityAhuH (nyA0 ma0 4 pR0 10)(ta0 pra0 4 pR0 35)|[gh] zAbdikAstu zakyatAvacchedakAropo lakSaNA itynggiickruH| samAsasthazabdasamudAye rAjapuruSa ityAdau tu viziSTArthe samAsarUpavilakSaNazaktyaivopapatto lakSaNArUpAtiriktavRttikalpanamanucitam iti zAbdikA vadanti (nyA0 ma0 4 pR0 11 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 43 ) / AropanimittAni ca gautamenoktAni yathA sahacaraNasthAnatAdarthyavRttamAnadhAraNasAmIpyayogasAdhanAdhipatyAni ( gau0 2 / 2 / 61 ) iti vaiyAkaraNasiddhAntaH / vastutastu sahacaraNAdIni zakyasaMbandhagrAhakANyeva nAropanimittAni iti tu vayaM pratImaH / [Ga ] mImAMsakAstu pratipAdyasaMbandho lakSaNA / yathA chatriNo yAntItyAdAvajahallakSaNA / atra chatrin ityasya matubartha kenpratyayAntatayA padasamUharUpatvena tacchakyAprasiddhyA zakyasaMbandharUpA lakSaNA na saMbhavati / ataH pratipAdyasaMbandho hi lakSaNA ityetatparyantAnudhAvanam / atra kecidAhuH / chatrapadasyaikasAthai lakSaNA / taddhitArthaH saMbandhI / tathA ca ekasArthasaMbandhino gacchanti ityanvayabodhaH (nI0 4 pR030)| evaM ca zakyasaMbandharUpalakSaNayaivopapattau pratipAdyasaMbandharUpalakSaNA nAGgIkartavyA iti| [ca anye ca svabodhyasaMbandho lakSaNA / yathA citraguriti bahuvrIhI lakSaNA ityAhuH / mImAMsakamate citraguH iti bahuvrIhau vAkyasyApi viziSTaM bodhyamasti (nyA0 ma0 4 pR0 1) / For Personal & Private Use Only Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 nyaaykoshH| tathA hi ekadezavikRtamananyavadbhavati iti nyAyena citragurityatra citrA gauH iti vAkyasya sattvAt tasya ca bodhyam citrA gauH tatsaMbandhazcitragoH svAminyasti iti ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 45-46) / etanmate vAkye lakSaNAyA AvazyakatvaM tu lakSakazabdavyAkhyAne samavalokanIyam / [cha ] AlaMkArikAzca zakyasaMbandhajJAnaM lakSaNA (kAvya0 prdii0)| [ja] zakyatAvacchedakAropaviSayaniSThasaMsargaH / etanmate gaGgAyAM ghoSa ityAdau gaGgAtvenaiva lakSyArthapratItiH / ata evaM tato vaiyaJjanikI zaityapAvanatvAdipratItiH (vai0 sA0 d0)| [jha ] mukhyArthabAdhatadyogAbhyAmarthAntarapratipAdanaM lakSaNA / sA ca dvividhA rUDhimUlA prayojanamUlA ca / taduktaM kAvyaprakAze mukhyArthabAdhe tadyoge rUDhitotha prayojanAt / anyortho lakSyate yatsA lakSaNAropitA kriyA // ( sarva0 saM0 pR0 373 pAta0 ) iti / tathA ca lakSaNA dvividhA nirUDhalakSaNA svArasikalakSaNA ca iti / prAcAM mate lakSaNA caturvidhA jahatsvArthA ajahasvArthA jahadajahatsvArthA lakSitalakSaNA ceti (mu0 4 ) / navyanaiyAyikAnAM mate tu lakSaNA trividhA jahallakSaNA ajahallakSaNA jahadajahalakSaNA ca (ta0 dI0 4) / yaccoktaM granthAntare zakyena saha saMbandhAt sAdRzyAt samavAyataH / vaiparItyAt kriyAyogAllakSaNA pazcadhA matA // iti tasya gauNI zuddhA ceti bhedadvaya eva tAtparyam (ma0 pra0 kha0 4 pR0 41) / zAbdikAnAmAlaMkArikANAM ca mate lakSaNA dvidhA gauNI zuddhA ca / tatra gauNyAM sAdRzyAtmakaH zakyasaMbandhaH / yathA gaurvAhIka iti (nyA0 ma0 4 pR0 10) (nyA0 bo0)| tadarthazca vAhIko vAhIkadezodbhavaH / gaubliivrdH| vAhIke gavAbhedasya bAdhAt gopadena gosadRzo lakSyate / sAdRzyaM ca gogatajADyamAndyAdikameva / tathA ca jaDo mandazca vAhIkaH iti zAbdabodhaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 35-36 ) / atra bhaTTavArtikam abhidheyAvinAbhUtapratItirlakSaNocyate / lakSyamANaguNaiyogAdvRtteriSTA tu gauNatA // ( kAvyapra0 u0 2) iti / zuddhA ca dvividhA jahallakSaNA ajahallakSaNA ceti ( nyA0 ma0 4 pR0 10) (nyA0 bo0)| jagadIzamate tu prakArAntareNa jahatsvArthA ajahatsvArthA For Personal & Private Use Only Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 7.1 nirUDhA AdhunikI gauNI ceti lakSaNA paJcavidhA ( za0 pra0 zlo0 24 pR0 35 ) / vyaJjanA tu zaktilakSaNAntarbhUtA zabdazaktimUlA / arthazaktimUlA tvanumAnAdinA anyathAsiddhA (ta0 dI0 pR0 30) / atrAdhikaM tu vyaJjanAzabdavyAkhyAne dRzyam / atra vaiyAkaraNA AhuH / lakSaNA dvividhA gauNI zuddhA ca / tatra svanirUpitasAdRzyAdhikaraNatvasaMbandhena zakyasaMbandhyarthapratipAdikA gaunnii| tadatiriktasaMbandhena tatpratipAdikA zuddhA / sApi zuddhA dvividhA ajahatsvArthA jahatsvArthA ca iti ( la0 ma0 AkAGkSAvi0 pR0 13 ) / AlaMkArikAstu gauNyAH zuddhAyAzca pratyekaM sAropA sAdhyavasAnA ceti dvau bhedau / tatra gauNyA bhedadvayasyodAharaNe gorvAhIkaH gaurayam iti / zuddhAyAM bhedadvayasyodAharaNe tu AyughRtam Ayurevedam ityAhuH ( kAvyapra0 u0 2) / lakSaNAbhAsaH-doSayuktaM lakSaNam / tacca trividham asaMbhavi avyApakam ativyApakaM ceti / tatrAdyaM yathA gorekazaphatvaM lakSaNam iti / dvitIyaM yathAM goH zabalatvaM lakSaNam iti / tRtIyaM yathA gorviSANitvaM lakSaNam iti (pra0 pa0 pR0 2) / lakSitaH-1 [ka] lakSaNayA bodhitorthaH / yathA gaGgAyAM ghoSaH ityatra tIraM lakSitorthaH / [kha] jJAtaH / [ga] anumitH| 2 lakSakaH zabdaH ( vaac0)| lakSitalakSaNA-(lakSaNA ) [ka] prAcAM mate svalakSitapadazakyasaMbandhaH / yathA dvirephapade lakSitalakSaNA / atrArthe lakSitasya padasya lakSaNA iti vigraho draSTavyaH / (ta0 pra0 kha0 4 pR0 39) / atra dvirephapadena dvau rephau yatra iti bahuvrIhilakSaNayA bhramarapadaM lakSyate / bhramarapadena ca svazakyasaMbandhI bhramararUportho lakSyate iti dvirephapadasya bhramare lakSitalakSaNopapadyate iti / lakSitalakSaNApi vRttyantaram iti prAJca AhuH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 38 ) / [kha] yatra lakSitapadena lakSyArthovagamyate ( na tu zakyArthaH di0) tatra lakSitalakSaNA / yathA dvirephostItyatra dvirephapade (ma0pra0 4 pR0 41) / [ga] navyanaiyAyikAnAM For Personal & Private Use Only Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mate tu yatra zakyArthasya paraMparAsaMbandharUpA lakSaNA sA / yathA dvirephamAnayetyAdau dvirephAdipade lakSitalakSaNA / dvirephamAnayetyAdau paraMparAsaMbandhastu svavAcyarephadvayaghaTitapadavAcyatvAdirUpaH ( di0 4 pR0 181 ) / atra svaM dvirephapadam / tathA vAcyaM rephadvayam / taddhaTitaM padaM bhramara iti padam / tasya vAcyo bhrmrH| tasya bhAvastattvaM bhramararUpArthesti iti dvirephapadazakyArthasya rephadvayasya paraMparAsaMbandharUpA lakSaNA bhramare sNgcchte| atra dvirephAdipade rephadvayasaMbandho bhramarapade jJAyate / bhramarapadasya ca saMbandho bhramare jJAyate iti tatra lakSitalakSaNA jahallakSaNaiva iti navyanaiyAyikAH prAhuH (mu0 4 pR0 181 ) / lakSitalakSaNApi gauNyAmevAntarbhavati / yathA dvirephostItyatra dvirephapadavAcyarephadvayasaMbandhibhramarapadena bhramarasyopasthApanAt dvirephapadazakyarephadvayasaMbandhibhramarapadavAcyatvarUpaparaMparAsaMbandhasyaiva zakyasaMbandhatvAt iti bodhyam ( ma0pra0 4 pR0 41 ) / atretthaM vipratipattiH / lakSitalakSaNApi vRttyantaram iti prAJco manyante / tanna / paraMparAsaMbandhasyApi ( na tu sAkSAcchakyasaMbandhasyaiva ) zakyasaMbandhAtmakalakSaNAtvena dvirephapadasya svalakSyabhramarapadaghaTitaparaMparAsaMbandhena bhramararUpArthopasthApakatvasaMbhavAt dvirephapadalakSaNayaivopapatte tiriktavRttikalpanama iti navyanaiyAyikA AhuH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 39) / AlaMkArikAstu yatra lakSitAcchabdAdarthAbhidhAnam tatraiva lakSitalakSaNA paribhASitA / yathA dvirephapade rUDhiprayojanAbhAvepi lakSitalakSaNA ityAhuH (sA0 da0 TI0 ) / atra vaiyAkaraNAstu dvirephapadaM rUDhizaktyA bhramarabodhakam / avayavArthapratItistu nAstyeva rathantarAdivat / yadvA padaniSTharephadvayasyArtha AropAtsaMbandhitvenaiva bhramarabodhaH / ata eva bhramaraparyAyeSu dvirephapadasya kozeSu pAThaH / bAdhapratisaMdhAnaM vinaiva dvirephapadAddhamarabodhena lakSaNA ityayuktam ityAhuH ( la0 ma0 AkAGkSAvi0 pR0 17 ) / lakSmI:-[ka] zrIviSNoH ptnii| atra prasaGgato viSayAntaramucyate / pauSe caitre tathA bhAdre pUjayeyuH striyaH zriyam ( skandapu0 ) iti / dIpAnvitAmAvAsyAyAM lakSmIpUjA sarvaistatkAmibhiH kaaryaa| kojAgara For Personal & Private Use Only Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7.3 nyaaykoshH| lakSmIpUjApi tatkAle kAryA / [kha] AdimAyA zaktiH iti vAmamArgIyAH zAktA AhuH / [ga] bhagavadicchA ityanye saMgirante / [gha] citprakRtirapi iti mAdhvAH saMvadante / etanmate lakSmIrIzakoTipraviSTA na tu jIvakoTipraviSTA bhagavadadhInA ca / tathA ca zrutau lakSmyA yaM kAmaye taM tamugraM kRNomi taM brahmANaM tamRSi taM sumedhAm ityuktvA mama yonirapsvantaH samudre (R0 saM0 8 / 7 / 1 / 11-12 ) ityuktam / [Ga] bhagavadaMzavizeSaH iti vallabhIyA manyante / 2 zobhA / 3 kAntiH 4 saMpattiH / 5 sthalapadmam / 6 haridrA / 7 shmii| 8 vArayoSit iti kAvyajJA AhuH / 9 pIDA / 10 auSadham iti bhiSajo vadanti / lakSyam-1 lakSaNayA bodhyorthaH / tallakSaNaM ca lakSaNAnirvAhakatAtparya viSayatvam ( kRSNa0 ) / yathA gaGgAyAM ghoSa ityAdau gaGgApadasya lakSaNayA bodhyastIrarUportho lakSyo bhavati / 2 [ ka ] yaduddizya lakSaNamucyate tat / yathA gandhavattvaM pRthivyA lakSaNam ityukte pRthivI lakSyA / yathA vA lakSyatAvacchedakamAtreNa lakSyasaMkIrtanamuddezaH (ta0 ko0) ityAdau ca lakSyazabdArthaH / [kha] vedAntinastu yAvadanyato vyAvartanIyam yAvati caikaH zabdo vyutpAdanIyaH tallakSyam ityAhuH (pra0 pa0 pR0 2) / 3 jJeyam / 4 anumeyam (tri0) / 5 vedhArthamuddizyamAnaM zaravyam iti kAvyajJA AhuH / lagnaH-1 sNbndhvishessaanuyogii| saMbaddhaH iti yAvat / yathA kAryavizeSa lagnaH ityAdau / 2 . meSAdirAzInAmudayaH iti jyotiSajJA AhuH 3 pratibhUH ( jAmIna ) iti vyavahArazAstrajJA vadanti ( amarakA0 2 zUdra0 zlo0 44 ) / atrodAhiyate prasaGgataH khAdako vittahInaH syAllamako vittavAn yadi ( smRti0 ) ( vAca0 ) iti / 4 lajjitaH / 5 stutipAThakaH iti kAvyajJA AhuH / vivAhepi lagnazabdaM prayuJjanti praakRtjnaaH| laghutvam-1 gurutvAbhAvaH (si0 ca0 1 pR0 3 ) (pa0 ca0 pR019) (ta0 dI0 1 pR0 6) / yathA mRdu laghu cedaM dravyam ityAdau laghutvam For Personal & Private Use Only Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 2 sparzavizeSa iti kecidAhuH (si0 c0)| 3 zIghrAlpopasthitikatvam / yathA laghuniyatapUrvavartina eva kAryasaMbhave tadbhinnamanyathAsiddham ityAdau laghutvam / idaM laghutvaM trividham zarIrakRtam upasthitikRtam saMbandhakRtaM ceti (di0 1 ) (si0 ca0 ) / tatra prathamam dravyapratyakSotpatti prati mahattvasya kAraNatve anekadravyatvApekSayA mahattvasya laghutvam / dvitIyam gandhotpatti prati gandhaprAgabhAvasya kAraNatve rUpaprAgabhAvApekSayA gandhaprAgabhAvasya laghutvam / gandhAtmakapratiyogijJAnasya sattvena zIghraM tadupasthiteH / tRtIyam ghaTaM prati daNDasya kAraNatve daNDatvadaNDarUpAdyapekSayA daNDasya laghutvam iti / daNDatvAdeH kAraNatve tu svAzrayadaNDasaMyogAdirUpaparaMparAyA gurutvam iti bhAvaH (di. 1 pR0 54 ) ( nIla0 1 pR0 17) / 4 doSavizeSaH (pa0 c0)| 5 tarkavizeSaH / yathA laghutvakalpanaM tarkavizeSaH ityAdau iti prAJco naiyAyikA AhuH (sarva0 pR0 239 akSa0 )(gau0 vR0 1 / 1 / 39) 6 zAbdikAstu hasvasaMjJakavarNavRttidharmavizeSa ityAhuH / 7 puSyAzvihastAbhijitsaMjJakeSu nakSatreSu vartamAno dharmavizeSaH iti mauhUrtikA aahuH| laG--(tiG) smazabdasya yogaM vinA zabantasya dhAtorarthe atItatvasyAnvayadhIheturyAdRzI tiG tAdRzI tiGlaGa ityucyte| yathA apacadityAdau lng| yathA vA asya putraH abhavadityAdau laG (vai0 sA0 la0 pR0 131) / tibAdizca smazabdopasaMdhAnaM vinA dhAtorarthe nAtItatvaM bodhayati papAcetyAdau liDAdirbodhayannapi na zabantasya iti tibAdeliMDAdezca vyudAsaH / apacadityAdau tu vinApi smazabdayogaM laGastathAtvam iti lakSaNasamanvayaH / prakRtyarthe anumatatvAdyatanatvAdyanAkAGkitatvam iti vizeSaNAcca pacatAM pacetAM pacantAm ityAdau apAktAm apakSAtAm ityAdau apakSyatAM apakSyetAm ityAdau ca loTo luGo luGastAmAtAmprabhRtau naatiprsnggH| atra laDotItaH kAla iva tanniSThaM hyastanatvamapyarthaH / anadyatane laG ( pA0 sU0 3 / 2 / 111 ) iti sUtre anadyatanazabdamahinA zastanatvaM bodhyata iti bhAvaH / tacca pUrva dinavRttitvam iti kaumArA For Personal & Private Use Only Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 705 nyaaykoshH| 705 vadanti / hyastanatvaM laGo nArthaH / kiM tu adyatanabhinnatvam ityapare darpaNakRdAdayaH vadanti ( vai0 sA0 da0 pR0 129-130) / anadyatane laG ( pA0 sU0 3 / 2 / 111 ) iti pANininA anuziSTatvAt iti bhAvaH / tathA ca apacadityAdau vartamAnadhvaMsapratiyogipUrvadinavRttipAkakRtimAn iti tAdRzapratiyogyanadyatanakAlavRttipAkakRtimAn iti vA matadvaye yathAkramaM bodhaH (za0 pra0 zlo0 101 TI0 pR0 160 ) / atha vA anadyatanAtItatvaM viziSTameva laDarthaH / tacca zabdaprayogAdhikaraNadinAdyakSaNavRttidhvaMsapratiyogitvam ( ga0 vyu0 lakA0 pR0 138 ) / yadvA anadyatanatvam atItatvaM ca pRthageva laGarthaH ( tarkA0 4 pR011) (si0 c0)| zabdaprayogAdhikaraNadivasAvRttitve sati zabdaprayogakAlInadhvaMsapratiyogitvam iti kshcidvkti| atra putrobhavat ityatra zAbdikamate zAbdabodhastu vartamAnadhvaMsapratiyogyanadyatanakAlavRttiretatsaMbandhiputra kartRkotpattyanukUlo vyApAraH iti (vai0 sA0 da0 la0 pR0 130) / laT-(tiG) yAdRzatiGaH smazabdopasaMdhAnAbhAvaprayuktaH svArthAtItatva bodhakatvAbhAvaH tAdRzI tiG laDucyate / yathA jAnAti jAnIte pacati pacate caitraH ityAdau tibAkhyAtam / atra dviruktadhAtvanAkAGkatvena prakRtyarthaparokSatvanirAkAGkatvena vA vizeSaNIyam / nAto bubhuje bubhujAte ityAdisthalIyaliTyatiprasaGgaH / jAnAti jAnIte pacati pacate ityAdau tibAdInAmaSTAdazAnAmapi smazabdopasaMdhAnAbhAvaprayukto jJAnAdidharmikAtItatvabodhasyopadhAyakatvAbhAvaH smazabdopasaMdhAne tu jAnAti sma ityAditotItatvabodhAnubhavAt iti lakSaNasamanvayaH ( za0 pra0 zlo0 97 TI0 pR0 142 ) / laT dvividhA parasmaipadam AtmanepadaM ceti / evam anyA loDAdyA api tiGaH parammaipadAtmanepadabhedena. dvividhA bhavanti iti vijJeyam / laTo vartamAnakAlaH vartamAnasAmIpyaM ceti dvividhorthaH ( za0 pra0 zlo0 97 TI0 pR0 143-144 ) / atra sUtram vartamAne laT (pA0 sU0 3 / 2 / 123 ) iti / tadarthastu vartamAnArthavRtterdhAtolaTpratyayo bhavati ( kAzikA0 ) / vartamAnakAlastu tattacchabdaprayogA89 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 nyaaykoshH| dhikaraNakAlaH / yathA pacatItyAdau laDarthaH (ga0 vyu0 la0 ) / atra laDarthavartamAnatvaM cAkhyAtArthakRtyAdyanvayi tattatkAlavRttitvameva ( za0pra0 zlo0 97 TI0 pR0 142 ) / zAbdikAstu prArabdhAparisamApto bhUtabhaviSyadbhinno vA kAlo vartamAnakAlaH iti vadanti ( vai0 sA0 la0 pR0 120 ) ( kAzikA0 3 / 2 / 123 ) / tadarthazca vinaSTAvayavaprAgabhAvakatve satyanutpannadhvaMsAntyAvayavakatvam / atha vA zabdaprayogAdhikaraNavRttikAlatvavyApyadharmatvenopalakSitatattatkAlatvAvacchinnatvam ( vai0 sA0 da0 la0 pR0 120 ) / vartamAnasAmIpyaM tu vartamAnakSaNottarakAlAvacchedyatvam / tena caitraH kadA gamiSyati iti jijJAsAyAm eSa gacchati ityuttarasya vartamAnakSaNottarakAlAvacchedyagatimAMzcaitraH ityarthaH iti na praznottarabhAvAsaMgatiH / athavA vartamAnakSaNAvyavahitaprAkkAlAvacchedyatvam / tena caitraH kadA samAgataH iti jijJAsAyAm eSa Agacchati ityuttarasya vartamAnakSaNAvyavahitaprAkkAlAvacchedyAgamanavAn ityartha iti na praznottara bhAvAsaMgatiH ( za0 pra0 zlo0 97 TI0 pR0 144 ) / latA-dIrghayAyinyo drAkSAtimuktAprabhRtayaH ( mitAkSarA a0 2 / 229 ) / layaH-1 vinAzaH / kAryasya kAraNe sUkSmIbhAvenAvasthAnam iti sAMkhyA . AhuH / tadudAhRtam AsIjjJAnamathopyartha ekamevAvikalpitam (sAMkhya0 bhASya0 1 / 62 ) iti / 2 pralayakAlaH iti paurANikA AhuH / 3 gAyakAstu nRtyagItavAdyAnAmekatAnatArUpaM sAmyaM layaH ityAhuH / te layabhedAzca dvipadI valatikA jhallikA chinnakhaNDikA ityAdayazcatvAriMzatsaMkhyAkAH saMgItadAmodarAdau draSTavyAH ( vaac0)| 4 saMzleSaH iti kAvyajJA vadanti / 5 IzvaraH iti vedAntinaH saMgirante / lavaH-truTidvayaM lavaH proktaH ( puru0 pR0 318 ) / lavaNaH-1 ( guNaH ) rasavizeSaH / atrocyate lavaNaH zodhano rucyaH pAcanaH kaphapittadaH / puMstvavAtahara: kaayshaithilymRdutaakrH||(bhaavpr0) iti / 5 sindhudezaH / 3 samudraH / 4 lAvaNyayutaH / For Personal & Private Use Only Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 707 lAkSaNikaH-1 lakSaNayA arthabodhakaH zabdaH / yathA gaGgAyAM ghoSaH pravasatItyAdau gaGgAzabdaH / atrAdhikaM tu lakSakazabdavyAkhyAne dRSTavyam / 2 lkssnnyuktH| lAghavajJAnasahakRtAnumitiH- ( anumitiH ) sAmAnyadharmAvacchinnasya sAdhyatve sAmAnyadharmAvacchinnavyApyavattAparAmarzA dvizeSadharme lAghavajJAnasahakRtAjjAyamAnA vishessdhrmaavcchinnvidheykaanumitiH| yathA parvate dhUmena zuddhavahisAdhanepi parvato mahAnasIyavahnimAna itynumitiH| atredaM bodhyam / vahnivyApyadhUmavAn parvataH iti parAmarzAdapi mahAnasIyavahnau lAghavam iti lAghavajJAnabalAnmahAnasIyavahnityAdinA vahnayanumitiH parvato mahAnasIyavahnimAna iti jAyate (ta0 pra0 kha0 4 pR0 130 ) iti / asmadgurucaraNAstu vahermahAnasIyatve lAghavam iti lAghavajJAnasattve vahnivyApyadhUmavAnparvataH iti parAmarzAt parvato mahAnasIyavahnimAna ityanumitirjAyate iti praahuH| evam itarabAdhagrahasahakArasattvepyanumitirbhavati / sA ca itarabAdhagrahasahakRtAnumitizabde dRshyaa| lAghavam-1 lghutvshbdvdsyaarthiinusNdheyH| 2 tarkavizeSaviSayaH iti prAzca AhuH ( sarva0 saM0 pR0 239 akss0)| 3 Arogyam iti bhiSaja AhuH ( rAjani0 ) / lAbhaH-1 svatvAvacchinno vyApAraH / yathA dhanaM labhate prApnoti ityAdau dhAtvarthaH / atra dhAtvarthaniviSTe svatve dhanAderAdheyatvenAnvayaH ( za0 pra0 zlo0 72 TI0 pR0 97) / 2 vidhIyamAnamupAyaphalaM lAbhaH ( sarva0 saM0 pR0 162 naku0 ) / liG-(tiG) vidhyAyanyatamasyAnvayabodhaM prati samarthA laTo loTazca bhinnA tiG liGkucyate / paTamAnaya ityAdau saptamaM padaM gRhNAti ityAdau ca vidhi bodhayantyAvapi loTlaTau na tAbhyAM bhinne iti yaSTavyam deyama ityAdau tu tavyAdikaM kAryatvAdikaM bodhayadapi na tiG iti na loTlaTostavyAdau caatiprsnggH| bhAvitvAdyapratyAyakatvena vizeSaNAJca pacyAt ityAdAvAzIliGgi na prasaGgaH (za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 146-147 ) / For Personal & Private Use Only Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 1 1 1 liGa dvidhidhA vidhiliG AzIrliGa ceti ( tarkA0 ) ( si0 caM0 ) / tatra vidhyAdyarthabodhikA liG vidhiliG / AzIrmAtrabodhikA liG AzIrliG / vidhyAdayoM liGarthAstu vidhiH nimantritatvam Amantritatvam prArthanA Azrayatvam janyatvam adhISTaH saMpraznaH ityAdayo jJeyAH / atra sUtrANi vidhinimantraNAmANAdhISTasaMpranaprArthaneSu liG ( pA0 sU0 3 / 3 / 161 ) hetuhetumatorliG ( pA0 sU0 3 | 3 | 156 ) AziSi liGloTau ( pA0 sU0 3 / 3 / 173 ) ityAdIni vidhyAdyarthaparatvena yojyAni / atra vaiyAkaraNA AhuH / vidhinimantraNA mantraNAdhISTAnAM caturNAmanugatapravartanAtvena vAcyatA / uktaM ca bhartRhariNA asti pravartanArUpamanusyUtaM caturdhvapi / tatraiva liG vidhAtavyaH kiM bhedasya vivakSayA || (vai0 sA0 la0 pR0 132 ) iti / atredaM bodhyam / pravartanAtvaM ca pravRttijanakajJAnaviSayatAvacchedakatvam / taceSTasAdhanatvasyAstIti tadeva vidhyarthaH (vai0 sA0 pR0 133 ) iti / atra yathAkramamudAharaNAni pradarzyante / tatra ( 1 ) vidhAvarthe liG yathA yajeta paceta bhavAn grAmaM gacchet ityAdi / atra navyanaiyAyikamate iSTasAdhanatvAdikaM vidhyarthaH ( za0 pra0 zlo0 100 ) iti / atreSTatvaM ca samabhivyAhRtapadopasthApitakAmanA viSayatvam ( ga0 vyu0 la0 ) (vai0 sA0 da0 la0 pR0 133 ) / atrAdhikaM tu vidhizabda vyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / tattatra draSTavyam / dveSaviSayatAvacchedakatvopalakSitanarakatvAdyavacchinna sAdhanatAtvAvacchinnapratiyogitAkAbhAvo vidhyarthaH iti prAcInanaiyAyikA AhuH / AcAryastu AtmAbhiprAyo vidhyarthaH / pAkaM kuryAH pAkaM kuryAm iti madhyamottama puruSayorliG icchAvizeSAtmakAjJAdhyeSaNAnujJApraznaprArthanArthakatayA prathamapuruSepIcchAyAmekazakterucitatvAt ityAhuH (vai0 sA0 da0 la0 pR0 145) / ( 2 ) nimantritatve liG yathA zrAddhe bhuJjIta bhavAn iha bhuJjIthAstvam ityAdi / ( 3 ) Amantritatve ( kAmacArakaraNe ) liG yathA bhavAni - hAsIta putrotsave bhavAn bhuJjIta ityAdi / ( 4 ) prArthanAyAM liG yathA bhojanaM labheyaM dhenuM dadyAstvamasmabhyam bhavati me prArthanA vyAkaraNamadhIyIya ityAdi / ( 5 ) Azrayatve liG yathA hRdo yadi dhUmavAn syAt 708 For Personal & Private Use Only Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 709 ityAdi / atra dhAtoH yadi ityasya vA nirUDhalakSaNayA bhedorthaH / tena dhUmavadbhedAzrayatAvAn hRdaH ityarthaH / evam guNatvaM yadi ghaTe syAdravye syAt ityAdau tu dhAtoratyantAbhAva evaarthH| taduttaraliGastu pUrvavat Azrayatvam arthaH / tathA ca ghaTavRttitvAbhAvavadguNatvaM ghaTavRttitvavyApakIbhUtasya dravyavRttitvasyAbhAvavat ityevaM tatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0100 TI0 pR0 155) / ( 6 ) janyatverthe liG yathA yo brAhmaNAyAvagurettaM zatena yAtayAt ityAdi / atra hetuhetumatorliG ( pA0 su0 3 / 3 / 156) ityanuzAsanAt yaH zatayAtanAhetubrAhmaNAvagoraNavAn tadIyazatayAtanaM brAhmaNAvagoraNajanyam ityAkArako bodhH| avagoraNaM hntumudymH| atra zAbdikamate tu zAbdabodhaH yatkartRko brAhmaNoddezyako vadhodyamaH tatkarmikA tAdRzavadhodyamajanyA zatasaMvatsarayAtanA ityAkArako dRSTavyaH (vai0 sA0 da0 pR0 146 ) / prAbhAkarAstu atra janyajanakabhAvo na liGarthaH / api tu paurvAparyamAnaM lingrthH| pazcAttasya kalpanAt / anyathA duritApUrvasya vAcyatvApatteH ityAhuH ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 158) / (7) adhISTArthe liG yathA mANavakamadhyApayedbhavAn ityAdi / adhISThazca satkArapUrvako vyApAraH / tathA ca mANavakamadhyApayedbhavAnityAdau adhyApanAdivyApAre saMmAnapUrvakapravRttyanukUlo vyApAraH ityarthaH / ayameva abhyarthanA ityucyate / atra saMmAnapUrvamadhyApanAdivyApAraH iSTasAdhanam iti bodhaH (vai0 sA0 da0 pR0 131-132 ) / (8)) saMprazne ( saMpradhAraNe ) liG yathA kiM bho vedamadhIyIya uta tarkamadhIyIya ityAdi (kAzikA0 pA0 sU0 3 / 3 / 161 pR0 181 ) / AziSi liG yathA ciraM jIvyAdbhavAn / yathA vA avyAdajojrimaNimAMstava jAnvathorU yajJocyutaH kaTitaTaM jaTharaM hayAsyaH (bhAga0 ska0 10 a0 6 zlo0 22 ) ityAdi / liGgaparAmarzaH-parAmarzazabdavadasyArthInusaMdheyaH / atredaM bodhyam / liGga parAmarzonumAnam iti vArtikakArasiddhAntaH / eke tAvadvarNayanti liGgaliGgisaMbandhasmRtiranumAnam iti ( nyA0 vA0 1 / 1 / 5 pR0 47 ) / For Personal & Private Use Only Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 nyaaykoshH| idameva tRtIyaM liGgajJAnam / tathA hi liGgajJAnaM trividham / tadyathA parvate dhUmena vahnisAdhane dhUmAgyopto gRhyamANAyAM mahAnasAdau yadbhUmajJAnaM tadAdimam / pakSe yaddhUmajJAnaM tadvitIyam / tataH pUrvagRhItAM dhUmAgyo Apti smRtvA tatraiva parvate vahnivyApyatvena yaddhUmajJAnaM tttRtiiym| idameva liGgaparAmarzaH ityucyate ('si0 ca0 ) (ta0 bhA0) / atha vA mahAnasAdau dRSTAnte vahadhUmayobhUyaH sahacAradarzanAt vyApyatvena dhUmajJAnaM prathamam / tataH parvatAdau dhUmaM dRSTvA vyApyatvena tatsmaraNaM dvitIyam / tataH tatraiva vyApyatvena dhUmasya parAmarzo vahnivyApyadhUmavAn ityevaMrUpastRtIyaH ( ta0 kau0 2) / yadvA prathamaM dRSTAnte dhUmadarzanam / tataH vyApti jJAnam / tataH tadviziSTapakSadharmatAjJAnam ( nyA0 ma0 2 pR0 18 ) liGgam-1 ( hetuH ) [ka] vyAptibalena yadyasya gamakam tat tasya liGgam / yathA parvato vahnimAndhUmAdityAdau dhUmo vahnaliGgam (pra0 pra0) (ta0 bhA0 pR0 9 ) / idaM liGgaM dvividham salliGgam asalliGgaM ca / tatra vyAptipakSadharmatAvalliGgaM salliGgam / tacca vyApakena sAdhyena vyApyaM bhavati / asAlliGgaM tu vyAptipakSadharmatAnyatarazUnyam / tasya vyApyatve na niyamaH / atra ubhayavidhamapi liGgaM pratyekaM trividham anvayavyatireki kevalAnvayi kevalavyatireki ceti ( nyA0 ma0 2 pR0 18 ) ( gau0 vR0 ) ( ta0 saM0 ) / atrApi vibhAgaH saMpadyate / anvayavyatireki dvividham sapakSavRtti tadekadezavRtti ceti / tatrAdyam zabdaH anityaH kRtakatvAddhaTavat iti sapakSavyApakam / sarvasminnanitye kRtakatvasya vRttaH / dvitIyaM yathA parvatognimAn dhUmavattvAt iti sapakSaikadezavRtti / agnimatyapi kacidavRtteH (pra0pa0 pR0 18 ) iti / atra ziSTaM tu anumAnazabdavyAkhyAne dRzyam / liGgaM ( anumAnam ) dvividham dRSTam sAmAnyato dRSTaM ca / tatra dRSTaM prasiddhasAdhyayoratyantajAtyabhede anumAnam / yathA gavyeva sAsnAmAtramupalabhya dezAntare sAsnAmAtradarzanAt gavi prati. pattirbhavati / prasiddhasAdhyayoratyantajAtibhede liGgAnumeyadharmasAmAnyAnuvRttitonumAnaM sAmAnyato dRSTam / yathA karSakavaNigrAjapuruSANAM pravRtteH For Personal & Private Use Only Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 711 phalavattvamupalabhya varNAzramiNAmapi dRSTaM prayojanamanuddizya pravartamAnAnAM phalAnumAnam iti / atredaM bodhyam / yatra dhUmastatrAgniH iti agyabhAve dhUmo na bhavati ityevaM prasiddhasamayasyAsaMdigdhadhUmadarzanAt sAhacaryAnusmaraNAdanantaramanyadhyavasAyo bhavati iti tatra liGgadarzanaM pramANam / pramitiramijJAnam / atha vA agnijJAnameva pramANam / pramitiranau guNadoSamAdhyasthapradarzanam / tatsvanizcitArthamanumAnam (prazasta0 pR0 44-45) / liGgazabde vyutpattistu vyAptibalena lInamarthaM gamayati iti liGgam ( si0 ca0 2 pR0 25) (gau0 vR0 ) / athavA liGgayate gamyate anenArthaH iti liGgam ( nyA0 bindu0 pa0 2 pR0 21) / [kha] yadanumeyena sahacaritaM tatsamAnajAtIye ca sarvatrAsarvatra vA sAmAnyena prasiddham tadviparIte ca sarvasminnasadeva tat liGgam / atroktam anumeyena saMbaddhaM prasiddhaM ca tadanvite / tadabhAve ca nAstyeva talliGgamanumApakam / / viparItamato yatsyAdekena dvitayena vA / viruddhAsiddhasaMdigdhamaliGgaM kAzyapobravIt // iti kAzyapaH knnaadH| tadarthazca yadanumeyenArthena dezavizeSe kAlavizeSe ca sahacaritam anumeyadharmAnvite cAnyatra sarvasminnekadeze vA prasiddham anumeyaviparIte ca sarvasmin pramANatosadeva tadaprasiddhasyArthasyAnumApakaM liGgaM bhavati iti / yattu yathoktAtrirUpAliGgAdekena dharmeNa dvAbhyAM vA viparItam tadanumeyasyAdhigame liGgaM na bhavati iti Aha sUtrakAraH aprasiddhonapadezosan saMdigdhazvAnapadezaH ( vai0 3 / 1 / 15) (prazasta0 2 pR0 27, 44, 46 ) iti / 2 sAMkhyamate mahattattvAdikAryajAtaM liGgamucyate / asminnarthe vyutpattistu liyaM layaM gacchati pradhAne iti liGgam / pRSodarAditvAtsAdhutvam / 3 lakSaNam / yathA yugapajjJAnAnutpattirmanaso liGgam (gau01|1|16) ityAdau jJAnakAraNANutvaM manaso liGgam ( gau0 vR0 111 / 16 ) ityAdau / 4 vaiyAkaraNAstu zabdasAdhutAprayojako dharmaH / sa ca prAkRtaguNagatAvasthAtmako dharmaH / tadvizeSazca punapuMsakatvAdiH ityAhuH (zabdArthara0 ) / tathA hi| sarveSAM triguNaprakRtikAryatayA zabdAnAmapi For Personal & Private Use Only Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 nyaaykoshH| tathAtvena guNagAvizeSAcchabdeSu liGgavizeSaH iti kalpyate / sa ca vizeSaH zAstre itthamabhyadhAyi / vikRtasattvAdInAM tulyarUpeNAvasthAnAnapuMsakatvam / sattvasyAdhikye puMstvam / rajasa Adhikye strItvam iti / evaM ca liGgasya zabdadharmatvepi zabdena sahArthAbhedAropAt asati bAdhake arthepi sAkSAt tatpAratatryeNa vA sarvatra tasya vizeSaNatvam (vaac0)| atha vA sattvarajastamoguNAnAM sAmyAvasthA napuMsakatvam / AdhikyaM puMstvam / apacayaH strItvam / tattacchabdaniSThaM tattacchabdavAcyaM ca / tameva viruddhadharmamAdAya taTAdizabdA bhidyante (vai0 sA0 nAmArtha0 pR0 224 ) iti / atredaM bodhyam / puMliGgaH zabdaH iti vyavahArAt svamonapuMsakAt ( pA0 sU0 7 / 1 / 23 ) ityatra zabdasyaiva napuMsakatvavyapadezAt dArAn ityAdau puMstvAnvayabAdhAJca liGgasya zabdadharmatvam iti / taTAdizabdAnAmanekaliGgatvavyavahAraH samAnAnupUrvIkatvenaiva zabdAnAmabhedAropAt / vastutaH teSAM bhinnAnAmeva bhinnaliGgatvamiti / atra mahAbhASyam ekArthe zabdAnyatvAt dRSTaM liGgAnyatvam iti dik ( vAca0 ) / idaM zAbdikamatam / puMstvAdayatisro jAtayaH iti vaizeSikA AhuH / puMstvAdi zabdaniSTham iti prAzca AhuH / puMstvAdiliGgamarthaniSThameveti navyavaiyAkaraNA AhuH / puMstvAdiliGgasyArthaniSThatve pramANaM ca iyaM vyaktiH idaM vastu ayaM padArthaH iti vyavahArA apratibaddhaprasarAH iti / atredamAkUtam puSyaH tArakA nakSatram iti zabdanAnAtvadarzanAtstanakezAdyatiriktameva liGgamarthaniSTham iti ( la0 ma0 ) ( vai0 sA0 da0 nAmArtha0 pR0 225 ) / atroktam strIliGgamapi pulliGgaM klIbaliGgamiti tridhaa| zabdasaMskArasiddhyarthaM bhASayA nAma bhidyte||(sh0 pra0 zlo0 53) iti / adhikaM tu strIliGgam ityAditattacchabde draSTavyam / 5 mImAMsakAzca arthaprakAzanasAmarthya liGgam ityAhuH / sAmarthyaM dvividham zabdagataM sAmarthyam arthagataM sAmarthya ca / tatrAdyam bahirdevasadanaM dAmi iti / dvitIyaM tu suveNAvadyati iti / evam ainyA gArhapatyamupatiSThate syonaM te sadanaM kRNomi ityAdikAni liGgasyodAharaNAni jJeyAni / atroktam sAmarthya sarvazabdAnAM liGgamityabhidhIyate iti|kssmtaa ca liGgam iti ca (vaac0)| For Personal & Private Use Only Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 713 atra puroDAzasadanabhUtaM barhiH khaNDayAmi iti zrutapadasAmarthyAt barhidevasadanaM dAmi iti mantrasya kuzakAzAdirUpANAM mukhyabarhiSAM lavanAGgatvam / na tu samAkhyAto darbhasadRzAnAmulapAdirUpatRNavizeSANAM gauNabarhiSAM lavanAGgatvam ityarthaH ( lau0 bhA0 TI0 pR0 21 ) / atha vA dAmi iti padasya dA lavane ityasmAddhAtoH siddhasya chedanaprakAzanasAmarthyAt barhiH ityasya cAstRtadarbhaprakAzanasAmarthyAt darbhacchedane samudAyamatrasya viniyogovagamyate (tattvabodha0 ) ( vaac0)| suveNAvadyatItyatra avadAnasAmAnyazeSatvAvagamepi suvasya liGgAtsAmarthyarUpAt AjyasAMnAyyAdidravadravyAvadAnavizeSAGgatvam / suveNa mAMsAdidravyAvadAnasya kartumazakyatvAt iti / ainyA gArhapatyamityatra mantrasya prAptArthatvenAnuvAdakatvasaMbhavAt mantrasthendrapadasyaiva idi paramaizvarye iti dhAtvanusArAdaizvaryaguNayogAdagnau lakSaNA iti gArhapatyaprakAzane samarthameva manaM aindyA iti tRtIyAzrutirgArhapatyopasthAne viniyuGkte ( lau0 bhA0 TI0 pR021) iti / mImAMsakAbhimatamidaM ca liGgaM viniyogavidheH sahakAri bhavati iti vijJeyam ( lau0 bhA0 pR0 16) / 6 svarUpam / yathA saptadazAvayavo liGgadehaH ityAdau saptadaza sUkSmadehasya liGgam ityAhuH / atra sUtram saptadazekaM liGgam ( sAMkhya0 sU0 a0 3 sU0 9) iti / tadarthazca sUkSmazarIramapyAdhArAdheyabhAvena dvividhaM bhavati / tatra saptadaza militvA liGgazarIram / tacca sargAdau samaSTirUpamekameva bhavatItyarthaH / ekAdazendriyANi pazca tanmAtrANi buddhizca iti saptadaza / ahaMkArasya buddhAvevAntarbhAvaH (sAMkhya0 bhA0 3 / 9 ) iti / atroktam vAsanA bhUtasUkSma (tanmAtrA) ca karmavidye tathaiva ca / dazendriyaM mano buddhiretalliGga vidurbudhAH // (vAziSThe0 ) iti / karmAtmA puruSo yosau bandhamokSaiH prayujyate / sa saptadazakenApi rAzinA yujyate ca saH // ( bhAra0 mokSadharme ) ( sAMkhya 0 bhA0 3 / 9) iti / atredaM bodhyam / sAMkhyamate liGgazarIrasyaiva sukhaduHkhakAryakatvam / kutaH / ekasya liGgadehasyaiva sukhaduHkhAkhyabhogAt / na tu sthUlazarIrasya / mRtazarIre sukhaduHkhAdyabhAvasya sarvasaMmatatvAt ( sAMkhya0 bhA0 a0 3 sU0 8 ) iti / 7 dharma9. nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / zAstrajJAdayastu puMsaH asAdhAraNamindriyam ( upasthaH ) ityAhuH | 8 cihnam zivaliGgaM ceti kAvyajJAH paurANikA cAhuH / 9 upakramopasaMhArAvabhyAsopUrvatA phalam / arthavAdopapattI ca liGgaM tAtparyanirNaye // ( vedAntasAra: ) ( sarva0 saM0 pR0 405 zAM0 ) / idameva liGgaSaTkamityucyate / GE liGgAbhAsatvam -- 1 aGgavaikalyam / 2 duSTaliGgatvam / liGgi - 1 sAdhyam ( dIdhi0 2 ) / yathA liGgAviSayakaliGgiviSayakajJAnajanakanyAyAvayavatvam pratijJAlakSaNam ( ci0 2 ava0 pR0 77 ) ityAdau liGgizabdArthaH sAdhyam / yathA vA talliGgaliGgipUrvakam ( sAMkhyakA0 5 ) ityAdau / atra liGgi ityasya liGgajJAnajJeyam ityartho jJeyaH / 2 pakSaH 3 pakSadharmatAjJAnam / atrArthe liGgamasyAsti iti I vigrahopi jJeyaH ( sAMkhya0 kau0 zlo0 5 pR0 10 ) / liGgopadhAnam -- liGgopahite pakSe laiGgikasya sAdhyasya bhAnam / atra vigrahaH / liGgasya hetoH upadhAnam pakSe vaiziSTyam iti / liGgopahite ityasya liGgena vyAptipakSadharmatAviziSTena hetunA upahitaH viziSTaH tasmin iti vigrahaH / tathA ca sAdhyAnumAnAGgahetuyukte pakSa ityarthaH / yathA zuddhaparvatapakSakepi vahnisAdhya ke dhUmahetuke sthale parvato vahnimAn dhUmAdityAdau vahnivyApyadhUmaviziSThe parvate vahnerbhAnam vahnivyApyadhUmavAnparvato vahnimAn iti / tathA hi vahnivyApyo hi dhUmo vahnerliGgam / tadvati pakSe vahnerbhAnam / vahnivyApyadhUmavAnparvataH iti parAmarzottaraM jAyamAnAnumitau jJAnalakSaNayA tAdRzapakSabhAnasyAvazyakatvAt / tathA ca vahnivyApyadhUmavAn parvato vahnimAn ityeva tatrAnumiterAkAraH iti vijJeyam / liGgopadhAnamatam -- liGgopahitalaiGgikabhAnam ityabhimatam / atra vyutpattiH liGgasya vyAptipakSadharmatAviziSTahetoH upadhAnam bhAnam vaiziSTyaM vA arthAt pakSe bhavati iti matam / liGgopahitetyasyArthazca liGgopahite liGga viziSTe pakSe laiGgikasya sAdhyasya bhAnaM bhavati iti / yathA zuddhaparvatatvAvacchinnapakSakavahnisAdhyakasthale parvato vahnimAndhUmAdityAdAvapi I For Personal & Private Use Only Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 715 vahnivyApyadhUmavAnparvato vahnimAn ityanumitirbhavati na tu kevalaH parvato vahnimAn iti / idaM codayanAcAryANAM matam / tanmate sarvatra tAdRzahetuviziSTaH pakSaH sAdhyavAn ityAkAraivAnumitirbhavati iti vijJeyam / ayaM bhAvaH / AcAryANAM mate hetoH sarvatraiva dharmitAvacchedakatayA bhAnAt parvatatvAdyavacchedena hetumattAjJAnasthalepi ( vahnivyApyadhUmavAnparvataH iti parAmarzepi ) vahnivyApyadhUmaviziSTaparvato vahnimAn ityAkArikaivAnumiti bhavati iti ( ga0 2 sAmAnyani0 pR0 4 ) / liTa-(tiG ) [ka] dviruktabhinnadhAtvarthe svArthasyAnvayabodhane / yA na yogyA tAdRzI tiG liTpadenAbhidhIyate // yathA jaghAna janaturityAdau liT / atra dviruktasyaiva dhAtorarthe svArthAnvayaM pratyayA bodhayanti iti tatra lakSaNasamanvayo bodhyaH / azizriyat adudruvat ityAdau dviruktasyeva apAkSIt ityAdau dviruktAnyasyApi dhAtorarthe svArthAnvayaM luGAdayo bodhayanti / ato na lungaadaavtiprsnggH| pipakSati pApacyate ityAdau ca sanAdayastAdRzA dviruktasyaiva dhAtorarthe svArthAnvayabodhakA api na tiGaH iti na ttraatiprsnggH| atra prakRtyarthe vartamAnatvAdyanAkAGkSatva iti vizeSaNaM deyam / tena pace pacAvahe pacAvaH ityAdau na lddaadytiprsnggH| [kha] dviruktasya yajerarthe cakAsterAm yutasya vA / yA svArthasyAnvaye hetuH sA vA liT kathyate budhaiH // juhotItyAdau dviruktasya dhAtorarthe svArthabodhakopi laDAdiH na yajerarthe iti na tatra lddaadaavtiprsnggH| yathA kAzAMcake lolUyAmAsa IkSAMbabhUvetyAdau manazcacAla surabhibhAga AjagAma 'ityAdau ca liT / atra atItaH kAla iva dhAtvarthaniSThaM parokSatvamapi liTorthaH / tacca parokSatvam atIndriyatvam / tena atIta- / kAlavRttyatIndriyacalanavanmanaH ityAkArakastatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 105 TI0 pR0 162 ) / atra caitrazcAru papAca vyAtene kiraNAvalImudayanaH ityAdau liTi lakSaNasamanvayazcintyaH / cintAbIjaM tu kaliGge dRSTosi nAhaM kaliGgAn jagAma ityatreva pUrvoktasthalayorapi liTsAdhutvopapAdakaM sUtrAntarameva iti (ga0 vyu0 la0 pR0 139 ) / For Personal & Private Use Only Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| atItatvamanadyatanatvaM parokSatvaM ca liDarthaH ( tarkA0 4 pR0 11 ) / yathA jugopa gorUpadharAmivorvIm (raghu0 2 / 3 ) ityAdau liDarthaH / atra sUtram parokSe liT (pA0 sU0 3 / 2 / 115 ) iti / tadarthastu anadyatane bhUte parokSerthe liT bhavati iti / tena aTAtane bhUte anadyatane bhaviSyati bhUtepyaparokSe ca na liTprayogaH syAt / atra parokSatvaM ca sAkSAtkaromi ityetatpratItisAkSikalaukikaviSayatvAbhAvavattvam / tena upanItakriyAyAM yathAzrutapratyakSAviSayatvarUpasya parokSatvasyAbhAvepi na papAca ityAdiprayogAnupapattiH (vai0 sA0 da0 la0 pR0 124 ) / atra parokSatvAtItatvayorliMDarthayoranvayastu luGarthavadutpattI jJeyaH ( tarkA0 4 pR0 11 ) / lipiH-zabdasmArakaH zabdAnumApako vA rekhAvizeSaH ( ma0 pra0 4 pR0 66 ) / yathA ka iti rekhA prajApati iti zabdasya smArikA / kecittu lipi pramANAntaraM manyante / lipibhedAstu tattaddezabhedena devanagarIgranthAkSaralipyAdayo bahavaH / atra siddhAntavidastu lipistu zabdasmArakatayA zabdAnumApakatayA vA pramAyAmupayoginI na tu pramANAntaram ityAhuH / anumAnaM ca ayaM puruSaH ghaTamAnaya iti zabdaviSayakAbhiprAyavAn ghaTamAnaya iti zabdavyaJjakalipikartRtvAt yathA aham iti / asmAdanumAnAt ghaTamAnaya iti zabdasyAnumitibhavati / tatorthapratyayaH iti jJeyam ( ma0 pra0 4 pR0 66) / luG- (tiG) kRtavadhAdezasya hanterarthe atha vA sijantasya dhAtorarthe yA atItatvasya bodhikA tAdRzI tiG luzabdenocyate / yathA avadhIt avadhiSTAm avadhiSurityAdau apAkSIdityAdau ca luG ( za0 pra0 zlo0 103 pR0 161 ) / yathA vA ghaTobhUdityAdau ( vai0 sA0 la0 pR0 147 ) / jaghAna hanti sma ityAdau liDlaDAdiko hanterarthe atItatvasya bodhakopi na kRtavadhAdezasya na vA sijantasya iti na ttraatiprsnggH| vadhyAt vadhyAstAm vadhyAsuH ityAdau kRtavadhAdezasya tasyArthe svArthAnubhAvikApi AzIH nAtItatvasya bodhikA iti na ttraatiprsnggH| For Personal & Private Use Only Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 717 atra anumatatvahyastanatvAdyanAkAGkitatvam iti vizeSaNaM deyam / tena pacyatAm apacat apacatAm ityAdau loDAdau nAtiprasaGgaH / atra atItaH kAla iva tanniSTamadyatanatvamapi luGorthaH / tena vartamAnadhvaMsapratiyogyadyatanapAkakRtimAna ityevaM bodhaH ( za0 pra0 zlo0 103 TI0 pR0 161 ) ( ga0 vyu0 la0 pR0 138 ) / kiMca utpattiH bhUtatvaM ca luGarthaH ( tarkA0 4 pR0 11 ) / atha vA atItatvaM luGarthaH / tasyAzrayatAsaMbandhenAkhyAtArthakRtyAdAvanvayaH / vastutaH vartamAnadhvaMsa eva luGarthaH / tasya pratiyogitAsaMbandhena kRtyAdAvanvayaH ( ga vyu0 lakA0 pR0 138 ) / atra sUtram luG (pA0 sU0 3 / 2 / 110 ) iti / tadarthastu bhUtasAmAnye luG iti ( vai0 sA0 la0 pR0 146 ) ( kAzikA0 ) / atra bhUtatvaM cAtItatvam / taccotpattAvanveti / tathA ca vidyamAnadhvaMsapratiyogyutpattikatvaM labdham ( tarkA0 4 pR0 11) / vaiyAkaraNAstu atra vidyamAnadhvaMsapratiyogitvaM bhUtatvama / tacca ghaTobhUt ityatra kriyAyAM nirbAdham iti vidyamAnepi ghaTe ghaTobhUt iti prayogaH / vidyamAnadhvaMsapratiyogI ghaTAbhinnAzrayaka utpattyAdyanukUlo vyApAraH iti bodhaH ityAhuH (vai0 sA0 la0 pR0 147 ) / luT (tiG ) dhAtvarthe zvastanatvasya bhAvitvasya ca bodhikA tiG luDucyate / yathA bhavitA bhavitArau bhavitAraH ityAdI paktA paktArau paktAraH ityAdau ca ( tarkA0 4) / laDAdayastu dhAtvarthe bhAvitvameva vodhayanti na zvastanatvamapi iti tatra nAtiprasaGgaH / zvaH pakSyati ityAdI dhAtvarthe zvastanatvasya bodhakamapi zvaH iti padaM na tiG iti na zvaH iti padetiprasaGgaH ( za0 pra0 zlo0 185 pR0 162 ) / atra luDoMnadyatanabhaviSyattvam / tacca zabdaprayogAdhikaraNadivasAvRttitve sati zabdaprayogakAlInaprAgabhAvapratiyogitvam / zabdaprayogAdhikaraNadivasadhvaMsotpattikatvaM vA / kecittu bhaviSyattvameva luDarthaH ityAhuH ( ga0 vyu0 la0 pR0 136 ) / taNDulaM cetpacedodanamapi bhuJjItetyAdau tu kriyAtipatanasya vartamAnatvameva liGA pratyAyyate na tvatItatvam iti tadvayudAsaH For Personal & Private Use Only Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 nyaaykoshH| ( za0 pra0 zlo0 106 pR0 164 ) / atra sUtram anadyatane luT ( pA0 sU0 3 / 3 / 15 ) iti / tadarthastu anadyatane bhAvini luT (vai0 sA0 la0 pR0 127 ) iti / atra anadyatana iti bahuvrIhi / te na vyAmizre na bhavati adya zvo vA bhaviSyati iti ( kAzikA0 ) / laG-(tiG ) yA tiG kriyAyAH ( dhAtvarthasya ) atipAte ( vigame ) atItakAlAvacchedyatvasya bodhikA tAdRzI tiG luDucyate / yathA edhazvet prApsyat odanamapyapakSyat ityAdI luG / atra syatiprabhRtayazcaitrAderatItakAlAvacchedyamindhanaprAptyabhAvavattvamanubhAvayanti / tathA ca atItakAla iva kriyApratiyogikobhAvopi luGorthaH / vastutaH atItakAlAvacchedenendhanaprAptyabhAvaprayukta odanapAkAdyabhAva evoktasthale luGA caitrAdAvanubhAvyaH / kriyAvirahaprayuktasya kriyAntaravirahasyaiva kriyAtipAtazabdArthatvAt ( za0 pra0 zlo0 106 TI0 pR0 164 ) / laGarthastu vyApyakriyayA vyApakakriyAyA ApAdanam ( tarkA 0 4 pR0 11 ) / yathA bhUtale ghaTazcedabhaviSyadbhUtalamivAdrakSyat ityAdI laGarthaH / atrodAharaNAntaraM yathA paraspareNa spRhaNIyazobhaM na cedidaM dvandvamayojayiSyat / asmindvaye rUpavidhAnayatnaH patyuH prajAnAM vitathobhaviSyat // (raghu0 sa0 7 zlo0 14 ) iti / zAbdikamate kriyAyA aniSpattau gamyamAnAyAM bhUte bhAvini vA hetuhetumadbhAve sati laGa / atra jagadIza Aha kacit bhUtatvam kvacittu bhaviSyattvaM laGarthaH iti ( tarkA0 4 pR011) (si0 ca0 4 pR0 32 ) / atra sUtram linimitte laG kriyAtipattI ( pA0 sU0 3 / 3 / 139) iti / tadarthastu liGo nimittaM hetuhetumadbhAvAdi (vai0 sA0 la0 pR0 148) / bhaviSyatItyanuvartate / hetuhetumatorliGa ityevamAdikaM liGo nimittam / tatra linimitte bhaviSyati kAle laG pratyayo bhavati kriyAtipattau satyAm ( kAzikA0 ) iti / tatra bhAvini hetuhetumadbhAve laG yathA suvRSTizcedabhaviSyat tadA subhikSamabhaviSyat vahnizcetprAjvaliSyat odanamapakSyat ityAdau ityAhuH / For Personal & Private Use Only Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 719 nyaaykoshH| atra vahnayaminnAzrayakaprajvalanAnukUlavyApArAbhAvaprayojya odanAbhinnAzrayakaviklittyanukUlavyApArAbhAvaH iti vaiyAkaraNamate zAbdabodhaH (vai0 sA0 la0 pR0 148 ) / vahnayabhinnAzrayakabhAviprajvalanajanyaudanAzrayakaviklittyanukUlavyApAraH iti zAbdabodhastUcitaH ( vai0 sA0 da0 pR0 148) / laT- ( tiG) yA tiG kriyAyAH ( dhAtvarthasya ) atipAte ( vigame ) bhAvikAlAvacchedyatvasya bodhikA tAdRzI tiG luDucyate / yathA taNDulaM cetprApsyatyodanamapi pakSyati caitra ityAdau laT / atra syatizcaitrAderbhAvikAlAvacchedena taNDulaprAptyabhAvavattvamanubhAvayati / tathA ca bhAvikAla iva kriyApratiyogikobhAvopi laDarthaH / vastutaH bhAvikAlAvacchedena taNDulaprAptyabhAvaprayukta odanapAkAdyabhAva evoktasthale luTA caitrAdAvanubhAvyaH / kriyAvirahaprayuktasya kriyAntaravirahasyaiva kriyAnipAtazabdArthatvAt ( za0 pra0 zlo0 106 TI0 pR0 163) / bhaviSyattvaM laDarthaH / yathA pakSyatItyAdau ( ga0 vyu0 la0 ) / yathA vA ghaTo bhaviSyatItyAdau / atra sUtram laT zeSe ca ( pA0 sU0 3 / 3 / 13 ) iti / tadarthastu zeSe zuddhe bhaviSyati kAle cakArAt kriyAyAM copapade kriyArthAyAM dhAtorluTpratyayo bhavati ( kAzikA0 ) iti / atra bhaviSyattvaM ca vidyamAnaprAgabhAvapratiyogyutpattikatvam / tena AgamiSyatItyAdau vidyamAnaprAgabhAvapratiyogyutpattikAgamanAnukUlakRtimAna ityarthaH (tarkA0 4 pR0 11) / vaiyAkaraNAzca bhaviSyattvaM vartamAnaprAgabhAvapratiyogi samayotpattimattvam ityAhuH (vai0 sA0 la0 pR0 128 ) / lekhyam-dezAcArAviruddhaM yabyaktAdhividhilakSaNam / tatpramANaM smRtaM lekhyamaviluptakramAkSarama / / ( mitAkSarA a0 2 zlo0 89 ) / leT-(tiG) liGarthavadasyArthInusaMdheyaH (vai0 sA0 la0 pR0 129 ) / atra sUtram liGarthe leT ( pA0 sU0 3 / 4 / 7 ) iti / tadarthastu liGo yeAsteSvartheSu vede leDvA syAt iti / yathA joSiSat tAriSat mandiSat netA neSat kavayastakSiSat ityAdau ( kAzikA0 ) / For Personal & Private Use Only Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| laiGgikam-1 liGgadarzanAjAyamAnaM jJAnam ( anumitiH ) (prazasta0 gu0 pR0 26 ) / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane vahnivyApyadhUmavAn parvataH iti liGgadarzanAt parvato vahnimAna ityanumitiH / atrodAhriyate pakSIkRtya girIzaM siddhyA rahitAzca mAnahInAzca / icchantyadhigantumime dhanaMjaya liGgadarzanenaiva // (vizvaguNAdarza ) iti / arthAntare dhanaM jayaM ca / 2 [ka] liGgAdinA anumitaM sAdhyam / yathA AcAryamate liGgopahitalaiGgikabhAnam ityAdau laiGgika sAdhyam / [kha] liGgAdibhiH kalpitam / yathA mImAMsakamate arthaprakAzanasAmarthyarUpaliGgena mantrAdInAM tattatkarmAdau viniyogaH kalpyata iti / lokaH-1 vedatadupajIvipramANAtiriktapramANam / yathA alaukikatvam ityAdI lokaH ( mU0 ma0 1 pR0 16) / 2 svargAdirlokaH iti paurANikA AhuH / 3 manuSyazca lokaH iti kAvyajJA vadanti / loTa-(tiG ) svavatranumatatvasya dhAtvarthenvayabodhane / anukUlA yAdRzI tiG saiva loTa pribhaassyte| loDAstvanumatatvAdayo bahavaH santi / 1 anumatatvam / yathA karotu kurutAm kurvantu ityAdau loTorthaH / atra tupanAmprabhRtayazcaitrAyuktatvadhIsahakRtAH kRtyAdau prakRtyarthe caitrAdyanumatatvaM bodhayanti na tu tivAdyAH iti lakSaNasamanvayaH tivAdo nAtiprasaGgazca ( za0 pra0 zlo0 99 TI0 pR0 145 ) iti| atra sUtram loT ca ( pA0 sU0 3 / 3 / 162 ) iti / tadarthastu loTapratyayo bhavati dhAtorvidhyAdidhvartheSu ( kAzikA0 ) iti / 2 anujJA yathA patnI pacatu ityAdI loTorthaH / anujJA ca karturiSTatve sati vakranumatatvam / caitravaktRkatAdRzavAkyAt caitrAnumatasveSTasya pAkasya karcI patnI ityevaM bodhaH ( za0 pra0 zlo0 99 TI0 pR0 145 ) / 3 AjJA / yathA zUlaM viza viSaM bhuGkha ityAdirAjavAkyasthalIyaloDarthaH / AjJA ca vakranumatatve sati kartaraniSTahetutvam / atra rAjAnumatasvAniSTahetuzUlapravezakartRtAvAMstvam ityAkAro bodhaH ( za0 pra0 zlo0 99 TI0 pR0 145 ) / 4 smrthnaa| yathA parvatamapyutpATayAni samudramapi For Personal & Private Use Only Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 721 zoSayANi ityAdau loDarthaH / samarthanA ca parAzakyadharmikasvazakyatvAdhyavasAyaH / atra svetarAzakyaM yat parvatotpATanam taddharmikasvazakyatvAdhyavasAyavAn ityanvayabodhaH ( za0 pra0 zlo0 99 TI0 pR0145 ) / 5 vidhiH| yathA paTamAnaya ityAdau loDarthaH ( za0 50 zlo0 99-100 TI0 pR0 145-148 ) / vidhizcAtra vakricchAviSayatvam / atra paTakarmakamadicchAviSayAnayanAnukUlakRtimAMstvam ityanvayaH ( tarkA0 4 pR0 11 ) ( si0 ca0 4 pR0 32 ) / yathA vA kaTaM tAvadbhavAn karotu grAma bhavAnAgacchatu ityAdau ( kAzikA0 ) / 6 nimantraNam / yathA amutra bhavAnAstAm amutra bhavAn bhutAm ityAdau / 7 AmatraNam / yathA iha bhavAn bhutAm ityaadau| 8 adhISTaH / yathA adhIcchAmo bhavantaM mANavakaM bhavAnadhyApayatu ityAdau / 9 saMpraznaH / yathA kiM na khalu bho vyAkaraNamadhyayai ityAdau (kAzikA0 3 / 3 / 162 ) / 10 prArthanA / yathA bhikSAM dehi tvamarthibhyaH ityAdau loDarthaH ( za0 pra0) (ga0 vyu0 la0 pR0 139 ) / yathA vA bhavati me prArthanA vyAkaraNamadhyayai chandodhyayai ityAdau (kAzikA0 ) / 11 AzaMsanam / yathA ciraM jIvatu bhavAnityAdau loDarthaH / yathA vA bhavatu te zivaprasAdaH ityAdau loDarthaH / AzaMsanaM ca vakrAzaMsanam / atha vA aprAptasyeSTasyArthasya prAptumicchA / atrArthe sUtram AziSi liGloTau (pA0 sU0 3 / 3 / 173 ) iti / tadarthastu AzIviziSTerthe vartamAnAddhAtoliGloTau prayayau bhavataH ( kAMzikA0 ) iti / atrAdhikaM tu AzIH iti zabdavyAkhyAne dRzyam / caitroktAta jIvatu bhavAn iti vAkyAt caitrAzaMsAviSayavartamAnajIvanavAMstvam ityevaM bodhaH / ghaTo nIlo bhavatu bhavAn sukhI bhavatu ityAdau tu dhAtunaiva lakSaNayopasthApitAyAM nIlAdyutpattau tiGAzaMsanIyatvaM pratIyate / evaM ca AzaMsAviSayavartamAnanIlotpattimAnnIlo ghaTaH ityAdikastatra bodhaH ( za0 pra0 zlo0 99 TI0 pR0 146) / lobhaH--(doSaH )[ka] dharmavirodhena paradravyecchA (gau0 vR0 4 / 1 / 3) / taduktam paravittAdikaM dRSTvA netuM yo hRdi jAyate / abhilASo 91 myA0ko For Personal & Private Use Only Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 nyaaykoshH| dvijazreSTha sa lobhaH parikIrtitaH // ( padmapu0 ) ( vAca0 ) iti / yathA lobhazcedaguNena kim ityAdau / [kha] lipsAtizayaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 1) / laukikaH-(puruSaH) lokasAmyamanatIto naisargika vainayikaM buddhyatizayamaprAptaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 25 ) / yathA laukikaparIkSakANAM yasminnarthe buddhisAmyaM sa dRSTAntaH (gau0 1 / 1 / 25 ) ityAdau kazcana grAmyo jano laukikaH / atra laukikatvaM ca aprAptazAstraparizIlanajanyabuddhiprakarSatvam ( gau0 vR0 1 / 1 / 25 ) / laukikapratyakSam--(pratyakSam )[ka] laukikasaMnikarSajanyaM jJAnaM pratyakSam ( la0 va0) / yathA ghaTacakSuHsaMyoge sati bhUtale ghaTavattAjJAnam / (mu0 2 pR0 160 ) / [kha] SaDvidhasaMnikarSajanyaM pratyakSam (ta. kau0 1 pR0 8 ) / atra pratyakSe laukikatvaM ca sAkSAtkAratvavyaJjakaviSayatAvizeSaH / evam doSavizeSajanyajJAnepi laukikatvaM vijJeyam (ga0 satpra0 pR0 16-17 ) / 'gandhAdeviSayasya laukikatvaM ca 'mAnasetaralaukikasAkSAtkAraviSayatvam viSayatAvizeSo vaa| cakSurAdInAM SaNNAmindriyANAM laukikatvaM tu laukikapratyakSajanakatvameva iti cintyam / atredaM bodhyam / ghaTAbhAvavyApyavadbhUtalam iti vizeSadarzanadazAyAmapi ghaTacakSuHsaMyoge sati laukikasaMnikarSajanyasya bhUtalaM ghaTavat ityAdipratyakSasyodayAt tadupanItabhAnazAbdabodhAdezvAnudayAJca laukikasaMnikarSAjanyadoSavizeSAjanyatadviziSTabuddhitvAvacchinnaM prati tadabhAvavyApyavattAnizcayasya pratibandhakatvakalpanamucitam iti / laukikavAkyam-mAnuSAdipraNItavAkyam / yathA ghaTamAnaya ityAdi vAkyam / atra laukikatvaM ca vaidikabhinnatvam (vAkya0 4 pR0 22 ) / laukikasaMnikarSaH-pratyakSavizeSajanakaH saMyogAdyanyatamaH / atra saMnikarSe lokikatvaM cAlaukikasaMnikarSabhinnatvam saMyogAdyanyatamattvaM vA / te ca SaT saMyogaH saMyuktasamavAyaH saMyuktasamavetasamavAyaH samavAyaH samaveta For Personal & Private Use Only Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 723 samavAyaH vizeSaNavizeSyabhAvazca iti / prayojanAdikaM ca savistaraM indriyArthasaMnikarSazabdavyAkhyAnAvasara uktamevetyatraiva virmyte| laukikAcAraH-lokamAtraprasiddhAcAraH / yathA alaukikAvigItaziSTAcAraviSayatvam ityAdau bhojanAdyAcAraH / atra laukikatvaM ca vidhimantarA rAgAdiprAptatvam (nIla0 maGga0 pR0 2 ) / vaMzaH-dazahastaparimito vNshH| vacanam --1 [ka] jJAnoddezyakapravRttyadhInazabdaH / yathA ziSyaM dharma brUte ityAdau northaH / atra dhAtvarthaghaTake jJAne ziSyavRttitvasya zabde ca dharmaviSayakatvasyAnvayaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 1 pR0 46 ) / ayamanvayaprakAro bruvaNazabdavyAkhyAne pradarditopyadhyetRsaukaryArthamiha punaH pradarzitaH iti vijJeyam / [kha] zAbdikAstu viSayatayA jJAnAnukUlazabdaprayogarUpo vyApAraH / yathA mANavakaM dharmaM brUte ityAdI borthaH ityAhuH ( la0 ma0 kAra0 2 pR0 pR0 92 ) / 2 upadezazabdavadasyArthInusaMdheyaH / evam vadadhAtvarthopi jJeyaH ( za0 pra0 zlo0 73 TI0 pR0 98) / 3 vAkyam iti kAvyajJA AhuH / 4 vyAkaraNazAstraprasiddhaH saMkhyArthakaH sutisvarUpaH pratyayaH / yathA bahuSu bahuvacanam (pA0 sU0 1 / 4 / 21) vyakayordvivacanaikavacane ( pA0 sU0 1 / 4 / 22 ) ityAdau / 5 zuNThI iti bhiSaja aahuH| vadhaH-prANaviyogaphalakavyApAraH / yathA nAtatAyivadhe doSonyatra go brAhmaNAt sAtaH prAyazcittaM kuryAt ( vIramitro0 sumantusmRtiH pR0 22-28 ) ityAdau / vadhaniSpAdakatvaM ca sAkSAtparaMparayA vA bodhyam / vadhaniSpAdakaH paJcavidhaH kartA prayojakaH anumantA anugrAhakaH nimittI ceti / yathAhApastambaH prayojayitA mantA karteti svarganarakaphaleSu karmasu bhAginaH / yo bhUya Arabhate tasminphalavizeSaH ( Apasta0 dharmasU0 2 / 11 / 29 / 1-2) iti / iSukArastu na vdhnisspaadkH| anyatra For Personal & Private Use Only Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| coktam / bahUnAmekakAryANAM sarveSAM zastradhAriNAm / yadyeko ghAtakastatra sarve te ghAtakAH smRtAH // iti / anyacca anumantA vizasitA nihantA krayavikrayI / saMskartA copahartA ca khAdakazceti ghAtakAH // ( manu0 a0 5 zlo0 51 ) iti / vadhaviSaye adhikaprapazcastu hiMsAzabda vyAkhyAnAvasare pradarzayiSyata iti tatra draSTavyaH / vanam-1 vRkSasamudAyaH / yathA suvanI saMpravadatpikApi kA ( naiSa0 ) ityAdau / yathA vA zyAmAyamAnAni vanAni pazyan ( raghu0 sa0 2 zlo0 17) ityAdau / atra vanatvaM ca tattadRkSAdiviSayakajJAnaviSayatvam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 50) / 2 jalam / 3 nivaasH| 4 prastaraNaM ceti kAvyajJA AhuH (hemc0)| varaNam - satkArapuraHsaram agnirhotA ityAdiprArthanA varaNam (jai0 nyA0 a0 10 pA0 2 adhi0 11) / varAGga:-caturviMzatyadhikazatatrayam ( atalazabde dRzyam ) / varNaH-1 ( guNaH ) zuklAdirUpam / yathA varNaH zuklo rasasparzI jale madhura zItalau ( bhA0 pa0 zlo0 40 ) ityAdau / 2 brAhmaNAdijAtiH / yathA cAturvaNyaM mayA sRSTam ( gItA0 a0 4 zlo0 13 ) ityAdau brAhmaNakSatriyavaizyazUdrabhedena caturvidhA iti paurANikA aahuH| atra zrutiH brAhmaNosya mukhamAsIdvAhU rAjanyaH kRtaH / UrU tadasya yadvaizyaH padbhyAM zUdro ajAyata iti ( yjuH-31|11 ) / teSAM pUrvaH pUrvo janmataH zreyAn ( Apastamba-dharmasU0 1 / 1 / 1 / 4 ) / brAhmaNasya zreSThaye kAraNamuktaM manunA yathA UvaM nAbhermedhyataraH puruSaH parikIrtitaH / tasmAnmadhyatamaM tvasya mukhamuktaM svayaMbhuvA // uttamAGgodbhavAjyaiSThayAdbrahmaNazcaiva dhAraNAt / sarvasyaivAsya sargasya dharmato brAhmaNaH prbhuH|| ( manu0 a01 zlo0 92-93 ) ( 10 / 3) iti / varNadharmazca nityaM madyaM brAhmaNo varjayet ityAdiH ( mitA0 1 / 1 pR0 1 ) / brAhmaNAdivarNAnAM karmANi tu zamadamatapojJAnAdi brAhmaNasya zaurya prajApAlanajJAnAdi kSatriyasya kRSigorakSavANijyaM vaizyasya paricaryA zUdrasya (gItA0 a0 18 For Personal & Private Use Only Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 725 zlo0 42-44 ) iti / gautamenApyuktam brAhmaNasyAdhikaM labdham kSatriyasya vijitam nirviSTaM vaizyazUdrayoH ( mitA0 2 pR0 61) ( manu0 1188-91 ) iti / 3 vaiyAkaraNAstu akArAdyakSaram ityAhuH / eteSAM varNAnAmutpattikramaH zikSAyAM kathitaH pANininA AtmA buddhyA sametyArthAn mano yuGkte vivakSayA / manaH kAyAnimAhanti sa prerayati mArutam // sodIrNo mUya'bhihato vakramApadya maarutH| varNAJjanayate teSAM vibhAgaH paJcadhA mataH // svarataH kAlataH sthAnAtprayatnAnupradAnataH iti / tathA prANApAnAntare devI vAgvai nityaM hi tiSThati / sthAneSu vikRte vAyau kRtavarNaparigrahA // vaikharI vAk prayoktRNAM prANavRttinibandhinI / kevalaM buddhayupAdAnA kramarUpAnupAtinI // prANavRttimanukramya madhyamA vAkpravartate / avibhAgA tu pazyantI sarvataH saMhRtakramA / / svarUpajyotirevAtaH parA vAganapAyinI ( mahAbhAra0 ) (vAca0) iti / varNAzca matabhedena triSaSTizcatuHSaSTirvA zikSAyAmabhihitA veditavyAH / gAyakAstu 4 gItakramaH 5 tAlavizeSazca ityAhuH / kAvyajJAstu 6 kuGkamam 7 svarNam 8 yazaH 9 guNaH 10 stutizca ityAhuH / 11 kAntikAzca vivAhaprayojakanakSatravizeSakRtaM varNakUTam ityAhuH ( vAca0 ) / varNyasamaH- ( jAtiH ) [ka] sthApanIyo vo viparyayAdavarNyastAveto sAdhyadRSTAntadharmI viparyasyato vAvarNyasamau bhavataH (vAtsyA0 5 / 1 / 4) / atra varNyatvaM varNanIyatvam / tacca saMdigdhasAdhyakatvAdi / ayaM varNyasamastu asAdhAraNadezanAbhAsaH sAdhanavikaladRSTAntadezanAbhAso vA iti jJeyam ( gau0 vR0 5 / 1 / 4) / [kha] dRSTAnte varNyatvasyApAdanam / atrAyaM bhaavH| sAdhyadRSTAntayodharmavikalpAt iti / sAdhyaH sAdhyasiddhyabhAvavAn saMdigdhasAdhyakAdirvA / tasya dharmaH saMdigdhasAdhyakAdivRttihetuH / tasya vikalpAtsattvAdRSTAnte varNyatvasya saMdigdhasAdhyakatvasyApAdanam varNyasamA / tadayamarthaH / pakSavRttiheturhi gamakaH / pakSazca saMdigdhasAdhyakaH / tathA ca saMdigdhasAdhyakavRttihetustvayA dRSTAntepi svIkAryaH / tathA ca dRSTAntasyApi For Personal & Private Use Only Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 nyaaykoshH| saMdigdhasAdhyakatvAtsapakSavRttitvAnizcayAdasAdhAraNo hetuH| hetuH saMdigdhasAdhyakavRttiryadi na dRSTAnte tadA gamakahetvabhAvAtsAdhanavikalo dRSTAntaH syAt (gau0 vR0 5 / 1 / 4 ) iti / sapakSavartino hetoryAhA vivakSitam / pakSopi tAdRgvetuH syAdanyathAsiddhihetutA // sapakSatvAttadA sAdhya iti varNyasamA kSatiH ( tA0 ra0 2 zlo0 106-107 ) iti / [ga] varNyasya sthApanIyasya dRSTAntadharmasya pakSe sAdhanam / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAlloSTavadityAdau kriyAjanakanodanAkhyasaMyogavattvAlloSTAderbhavatu kriyAvattvam / Atmanastu kriyAvattve tajjanakanoda nAkhyasaMyogavattvamapi syAditi ( nIla0 pR0 43 ) / vartamAnaH-1 ( kAlaH ) [ka] yena hi vastunA yaH kAlovacchidyate 'sa tasya vartamAnaH (vai0 u0 2 / 2 / 8 ) / yathA idAnI ghaTosti ityAdI ghaTAvacchedakaH dhAtvarthasattAvacchedako vA idaM zabdavAcyaH kAlo vartamAnaH / atra tavyaktidhvaMsaprAgabhAvAnavacchinnaH kAlastavyaktervartamAnakAlaH iti jJeyam (ta0 kau0 kAlani0 pR0 3) / vartamAnatvaM ca sthitiH / tacca prAksaMbandhasvabhAvarahitasvarUpatvam svakAryaprAgabhAvasaMbaddhaM vaa| [kha] prAJcastu vartamAnadhvaMsaprAgabhAvApratiyogyavacchinnaH kAla ityAhuH / kAlasya saMbandhamAtratvamate avacchinna iti vizeSaNaM na deyam (pa0 mA0 kAlani0 pR0 92 ) iti / dhvaMse vartamAnatvaM tu tattacchabdaprayogAdhikaraNakAlavRttitvameva iti nirvAcyam / ato nAtmAzrayaH iti bodhyam ( nIla0 1 kAlani0 pR0 10) / [ga] navyAntu tattacchabdaprayogAdhikaraNakAlaH / yathA pacatItyatra laDarthaH ityAhuH (ga0 vyu0 la0 pR0 134 ) (vAkya0 kAla0 ni0 ) ( vai0 sA0 da0 pR0 120) / laDarthavartamAnakAlazcaturvidhaH pravRttoparatazcaiva vRttAvirata eva ca / nityapravRttaH sAmIpyo vartamAnazcaturvidhaH // iti / tatrAdyaH vRttoparataH yathA mAMsaM na khAdatItyAdau / atra AdI pravRttaM mAMsabhojanaM nivartayati ityarthaH ( vAca0) / dvitIyo vRttAvirataH yathA iha kumArAH krIDantItyAdau / atra tadAnIMtanakrIDanAbhAvepi pUrvakrIDAnAM For Personal & Private Use Only Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH : / 727 * T . buddhau vartamAnatvAt tathA prayogaH iti bhAvaH / tRtIyo nityapravRttaH yathA parvatAstiSThantItyAdau / atra parvatAnAM sthitirnityapravRttA iti tathA prayogaH / evam parvatAnAM sthitatvena vartamAnatvepi bhUtabhaviSyatkAlAbhyAM saMbandhavivakSayA parvatAstasthuH sthAsyanti ityapi prayogaH syAt ityavadheyam (vAca0 ) / sAmIpyarUpaH caturtho dvividhaH bhUtasAmIpyaH bhaviSyatsAmIpyazveti / tatrAdyo bhUtasAmIpyaH yathA eSohamAgacchAmItyAdau / atra kadA Agatosi iti prazne Agatopi adhvasvedAdervartamAnatvAt eSohamAgacchAmi iti vadati iti jJeyam / dvitIyo bhaviSyatsAmIpyaH yathA eSohaM gacchAmItyAdau / atra kadA gamiSyasi iti prazne gamane kriyamANodyamapi eSohaM gacchAmi iti badati iti vijJeyam ( durgAdAsa ) ( vAca0 ) / jagadIzopyAha / laDarthavartamAnasAmIpyamapi dvividham vartamAnakSaNottarakAlAvacchedyatvam vartamAnakSaNAcyavahitaprAkAlAvacchedyatvaM ceti / tena caitraH kadA gamiSyati iti jijJAsAyAM eSa gacchati ityuttarasya vartamAnakSaNottarakAlAvacchedyagatimAMzcaitraH ityarthaH / caitraH kadA samAgataH iti jijJAsAyAM eSa Agacchati ityuttarasya tu vartamAnakSaNAvyavahitaprAkkAlA - vacchedyAgamanavAn ityarthaH iti na praznottarabhAvAsaGgatiH iti ( za0 pra0 zlo0 97 TI0 pR0 143 ) / atra prAvo vaiyAkaraNA AhuH / varta - mAnatvaM ca prArabdhAparisamAptatvam bhUtabhaviSyadbhinnatvaM vA / yathA pacatItyA adhizrayaNAdyadhaH zrayaNAnte madhye pUrvAparIbhUtakriyAsamudAye vartamAnatvamasti iti bhavati laTprayogaH (vai0 sA0 la0 pR0 120 ) ( la0 ma0 ) iti / 2 zabdaprayogAdhikaraNakAlavRttiH / yathA vartamAnadhvaMsapratiyogitvamatItatvam ityAdau ( nIla0 1 kAlani0 pR0 10 ) / vazA - dhenuH ( puru0 pR0 6 ) / 1 vaSaT - ( avyayam ) 1 svAhAzabdavadasyArthonusaMdheyaH / yathA vaSaDindrAyetyAdau ( za0 pra0 zlo0 93 pR0 126 ) / 2 vaSaT iti karaNe 1 yathA vaSaTkAraM gRNan dvijaH ( bhAga0 ska0 9 ) ityAdau / evam kAra vauSaT iti zabdau vyAkhyeyo 1 For Personal & Private Use Only Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 nyaaykoshH| vasantaH-mInameSayormeSavRSabhayorvA vasanta iti baudhAyanoktInAdisauramAsa dvayAtmako meSAdisauramAsadvayAtmako vA vasantaH (pu0 ci0 pR08)| vasu-1 aSTamI tithiH ( puru0 pR0 37 ) / 2 dharo dhruvastathA soma ___ ApazcaivAnilonalaH / pratyUSazca prabhAtazca vasavoSTau prakIrtitAH // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 102 ) / vastu-saMketaviSayaH / yathA ghttggnaadi| vastutvaM ca prameyatvam svarUpa saMbandhavizeSo vA ( ma0 pra0 kha0 2 pR0 23 ) (ta0 pra0 2 pR0 39) / vastu dvividham bAhyam abAhyaM ca / tatra AtmA tadyogyaguNAstadvRttijAtiH svargApUrvAdi caitAnyabAhyavastUni manasA zrutyanumAnAdinA ca vedyAni ca / etadanyAni tu bAhyavastUni / vaha--(dhAtuH ) nayanazabdasyArthInusaMdheyaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 46) / yathA vahati avAkSIt ityAdau / asya pradhAnakarmaNyeva lakArAdayo bhavanti / gauNe karmaNi duhyAdeH pradhAne nIhRkRSvahAm / buddhibhakSArthayoH zabdakarmaNAM ca nijecchayA // ityanuzAsanAt / atrAdhikaM ca nayanadohanazabdavyAkhyAne draSTavyam / vahanam-nayanam / vahniH-1 ( tejaH ) agniH / yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdau sAdhya bhUto vahniH / ayaM vahnistu bhautikaH pArthivamAtrendhanaM bhaumaM tejaH iti vijJeyam / atredaM jJeyam / vahnitvena dhUmatvena ca sarveSAM vahnidhUmAnAM sAdhyasAdhanabhAvaH / na tu tattadbhUmatattadvayAdivyaktInAm iti / sAmAnyapratyAsattyA tu sakalavahnidhUmAnAM jJeyatA ceti / agnibhedAdikamuktaM yathA jRmbhako dIpakazcaiva vibhrmbhrmshobhnaaH| AvasathyAhavanIyau dakSiNAgnistathaiva ca // anvAhAryo gArhapatya ityete daza vahnayaH iti / anyacca bhrAjako raJjakazcaiva kledakaH snehakastathA / dhArako bandhakazcaiva drAvakAkhyazca saptamaH // vyApakaH pAvakazcaiva zleSmako dazamaH smRtaH iti / zraute karmaNi mukhyAgnayo yathA gArhapatyo dakSiNAgnistathaivAhavanIyakaH / ete For Personal & Private Use Only Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 729 maitrayo mukhyAH zeSAzcopasadasyaH // ( vahni - pu0 ) iti / zarIrasthavahnernAmAni yathA vahnayo doSadUSyeSu saMlInA daza dehinaH iti / doSaduSyAzca yathA vAtapittakaphA doSA dUSyAH syuH sapta dhAtavaH ( zA0 ti0 ) iti / 2 tAtrikAstu rakAraH / yathA vargAdyaM vahnisaMstham ( zyAmAstotram ) ityAdI ityAhu: / 3 bhallAtakaH / 4 nimbU bhiSaja Ahu: ( rAjani0 ) / 5 vahnidevatAkaM kRttikAnakSatram iti jyotiSajJA aahuH| 6 Adhidaivika: zANDilyagotro meSavAhano hutAzanaH iti karmavAdimImAMsakA AhuH / 7 vaizvAnarAdyaparanAmA paramAtmA iti vedAntina AhuH | vA - ( avyayam ) 1 vikalpaH / yathA yatrairvA vrIhibhirvA yajeta ityAdau / 2 sAdRzyam / yathA sindhau vAghomaNDalaM gorvA rasaH ityAdau / yathA vA maNI voSTrasya lambete priyau vatsatarau mama ( si0 kau0 ) ityAdau / yathA vA AzIviSo vA saMkruddhaH ityAdau / 3 avadhAraNam / yathA sAvA zaMbhostadIyA vA mUrtirjalamayI mama ityAdau / na tRtIyA ityarthaH / 4 samuccayaH / yathA vAyurvA dahano vA ( gaNaratna 0 ) ityAdau / 5 vitarkaH / yathA jvaritena bhavatA pItaM vA dugdham kRtaM vA apathyaM bhavet ityAdau / 6 praznaH / yathA tatra bhavatA gamyate vA ityAdau / 7 kvacit vAkyAlaMkArArthaH / 8 cet ityarthaH / yathA suptiGantacayo . vAkyaM kriyA vA kArakAnvitA ( amara ) ityAdau iti nAgezabhaTTa Aha zabdenduzekhare / vAkchalam - (chalam ) [ka] avizeSAbhihiterthe vakturabhiprAyAdarthAntarakalpanA vAkchalam (gau0 12 / 12 ) | navakambaloyaM mANavaka iti prayogaH | atra navaH kambalosya iti vakturabhiprAyaH vigrahe tu vizeSo na samAse / tatrAyaM chaLavAdI vakturabhiprAyAdavivakSitamanyamartham nava kambalA asyeti tAvadabhihitaM bhavatA iti kalpayati / kalpayitvA cAsaMbhavena pratiSedhati ekosya kambalaH kuto nava kambalAH iti / tadidaM sAmAnyazabde bAci cchalaM bAkchalamiti ( vAtsyA 0 1 2 / 12 ) / yatra 92 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 nyaaykoshH| zakyArthadvaye saMbhavati ekArthanirNayaikavizeSAbhAvAdanabhipretazakyArthakalpanena dUSaNAbhidhAnam tadvAkchalam (gau0 vR0 1 / 2 / 12) iti / [kha] zaktyaikArthazAbdabodhatAtparyakazabdasya zaktyA arthAntaratAtparyakatvakalpanayA dUSaNAbhidhAnam / atrocyate abhidhAparItyena kalpitArthasya bAdhanam ( tA0 20 1 zlo0 95 ) iti / yathA nepAlAdAgatoyaM navakambalavattvAdityukte kutosya navasaMkhyAkAH kambalAH iti / evam gaurviSANItyukte kuno gajasya zRGgam zveto dhAvati iti zvetarUpatradabhiprAyeNokte zveto (zvA itaH ) na dhAvati ityabhidhAnam ityAdikamUhyam (gau0 vR0 1 / 2 / 12) / vAkpAruSyam-dezajAtikulAdInAmAkrozaM nyaGgasaMyutam / yadvacaH prati kUlArtha vAkpAruSyaM taducyate // ( mitAkSarA a0 2 / 204 ) / vAkyam-[ka] padasamUhaH / vAkyatvaM ca viziSTArthaparazabdatvam (ci04)| vAkyaM dvividham pramANavAkyam apramANavAkyaM ceti| tatra pramANavAkyam AkAGkSAyogyatAsaMnidhimatAM padAnAM samUhaH / yathA gAmAnaya ityAdi (ta0 bhA0 4 ) (ta0 saM0) (sA0, d0)| athavA yAdRzazabdAnAM yAdRzArthaviSayitAkabodhaM prati anukUlA parasparAkAGkSA tAdRzazabdastoma eva tathAvidhArthe vAkyam ( za0 pra0 zlo0 12 TI0 pR0 14 ) / vaiyAkaraNAstu ekatiG ityAhuH ( mahAbhA0 ) / ekatiGantArthamukhyavizeSyakabodhajanakapadasamUhaH ityarthaH / tena pacati bhavati pazya mRgo dhAvati behi brUhi devadatta ityAdau ca kriyApadasyAnekatvepi naikavAkyatAvyAghAtaH iti / suptiGantacayo vAkyam ityamarasiMha Aha / kecittu svArthabodhasamAptaH padasamudAyaH ityAhuH / samabhivyAhAro vAkyam iti mImAMsakA AhuH / tadarthazca sAdhyatvAdivAcakadvitIyAdyabhAvepi vastutaH zeSazeSivAcakapadayoH sahoccAraNam / yathA yasya parNamayI juhUrbhavati na pApa5 zloka zRNoti ( taitti0 saMhitA0 3 / 5 / 7 ) iti / liGAdipadaghaTitaM vAkyaM dvividham vidhiH niSedhazca / tatra vidhiH svargakAmo yajeta ityAdi vAkyam / niSedhastu na kalaGgaM bhakSayet na surAM pibet ityAdi vAkyam (lau0 bhA0 ) / apramANavAkyaM tu AkAGkSAdirahitaM vAkyam / For Personal & Private Use Only Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yathA vahninA siJcati hrado vahnimAn ityAdi vAkyam / atra vAkyadoSAzcatvAraH bhramaH pramAdaH vipralipsA karNApATavaM ceti / tatra ekapadArthe aparapadArthasaMsargAropo bhramaH / avAcye vAcyatvAropaH pramAdaH / anyathA jJAtasyArthasyAnyathA bodhayitumicchA viprlipsaa| zabdoccAraNAnukUlatAlvAdivyApArazUnyatvaM karNApATavam iti / AkADhAyogyatAsattisattve bhramAdidoSANAmasaMbhavaH iti ca bodhyam ( m0pr0)| naiyAyikamate vAkyaM trividham subantasamUhaH tiGantasamUhaH suptiGantasamUhazceti / tatrAdyaH trayaH kAlA iti / dvitIyaH pacati bhavati iti / tRtIyastu caitraH pacatItyAdi / trayaH kAlA ityatra vartamAnatvAsaMbhavena santi ityetasya durjJAnatvena ca jJAyante ityetasya nAdhyAhArasaMbhavaH / prakArAntareNa vAkyaM dvividham vaidikaM laukikaM ca / tatra vaidikamIzvaroktatvAtsarvameva pramANam / laukikaM tvAptoktaM pramANam / anyat ( anAtoktam ) apramANam ( ta0 saM0 ) / tatra vedaghaTakaM vAkyaM vaidikam ( vAkya0 4 pR0 20 ) / tasyezvaroktatve pramANamanumAnam / tacca vedaH pauruSeyo vAkyatvAdbhAratAdivat iti ( ta0 dI0 4 pR0 32) (si0 ca0 4 pR0 32) / atrAdhikaM tu vedazabdavyAkhyAne dRzyam vaidikaM sarvameva pramANamityatra sarvamevetyasya abAdhyaM vAkyaM sarvamevetyarthaH / tena AtmA vai jAyate putraH iti vedasyAprAmANyepi na kSatiH / smRtipurANetihAsasadAcArANAM vedamUlakatvena praamaannym| tanmUlavedAnAmidAnImanupalabhyatvena zAkhAH kAzciducchinnA eva iti kalpyate (si0 ca04 pR0 32 ) (ta0 dI0 4 pR0 33) / laukikaM vAkyaM tu yaddharmabuddhyA AptenoktaM tadeva pramANamityarthaH / tena bRhaspatipraNItanAstikasUtravyudAsaH (si0 ca0 4 pR0 32 ) / prakArAntareNApi vAkyaM dvividham mahAvAkyam avAntaravAkyaM ( khaNDavAkyam ) ceti / tatra mahAvAkyaM ca svaghaTakAnekanAmalabhyatAdRzArthabodhakaM vAkyam (za0 pra0 zlo0 30 TI0 pR0 38 ) / vAkyArthaH- [ka] ekapadArthavadaparapadArthaH ( za0 pra0 zlo0 4 TI. pR0 5) / [kha] padopasthitAnAM arthAnAm mithaH saMsargaH (ta. For Personal & Private Use Only Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 nyaaykoshH| kau0 kha0 4 pR0 16) / atredamavadheyam / vAkyArtharUpAnvayaviziSTe padAnAM zaktiH iti bhATTA AhuH / tanna sahante naiyAyikAH / tathA hi| ananyalabhyaH zabdArthaH iti niyamenAnvayaviSayakazAbdabodhe tattadAnupUrvIjJAnatvena hetutayA tadvalAdevAnvayabhAnopapattAvanvayaviziSTe zaktikalpanaM vyarthameva / zakyasyaiva zAbdaviSayatvam iti niyamasvIkAre lakSaNocchedApattiH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 27 ) iti| [ga] vAkyaghaTakapratyekapadopasthitAnAM padArthAnAmAkAGkSAdijJAnavazAtparasparAnvayibhAvApanorthaH / yathA gAmAnaya ityatra gokarmatvAnayanakRtInAM pratyekaM tattatpadopasthApitAnAmAkAGkSAbalAtparasparamanvayI goniSThakarmatvanirUpakAnayanAnukUlakRtimAn iti vAkyArthaH / [gha ] zAbdikAstu padArthAnAM mithonvayarUpa .. uddezyavidheyabhAvasaMbandha ityAhuH / vAkyArthajJAnam-zAbdabodhaH / sa ca ekapadArthe aparapadArthasaMsargaviSayakaM jJAnam ( vAkya0 4 pR0 20 ) / yathA ghaTamAnaya ityAdau dhAtvarthA nayanarUpakriyAyAM ghaTam iti dvitIyAntArthaghaTakarmatvanirUpakatvarUpasaMsarga' viSayakaM jJAnam ( ta0 saM0 ) / vAcakam-1 ( padam ) [ka] IzvarasaMketena ( zaktyA ) arthabodhaka padam / yathA gotvAdiviziSTabodhakaM gavAdipadam (ga0 zakti0 pR0 3) / idaM mukhyaM padam ityucyte| idaM ca prAcInamatAbhiprAyeNa / tathA hi| prAcInamate saMketo dvividhaH / zaktiH paribhASA c| tatrezvarasaMketa eva zaktiH ityucyate / tenaivArthabodhakaM padaM vAcakam ityucyate / paribhASayA arthabodhakaM tu padaM pAribhASikam ityucyte| navyamate tu icchAmAtrasya saMketarUpatvena zaktiparibhASayoraikyAt paribhASayApyarthabodhakaM padaM vAcakam iti vyavahriyate iti vizeSo jJeyaH / [kha] zaktyArthabodhakaM padam / yathA pravAhavAcakaM gaGgApadam / yathA vA goghaTAdivyaktyupasthApakaM goghaTAdipadam ( ta0 kau0 4 pR0 16 ) / taduktam sAkSAtsaMketitaM yorthamabhidhatte sa vAcakaH ( kAvyapra0 ullA0 2 zlo0 7 ) iti / , gauNaM tu lAkSaNikaM padam (ta0 ko0 4 pR0 16 ) / 2 kathakaH / For Personal & Private Use Only Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 733 yathA purANAdipAThako vAcako bhvti| atrocyate vAcakaH pUjito yena prasannAstasya devatAH (purA0 ) iti / anyacca brAhmaNaM vAcakaM vidyAnAnyavarNajamAdarAt / zrutvAnyavarNajAdrAjan vAcakAnnarakaM vrajet // (ti0 ta0 ) ( vAca0 ) iti| vAcanikaH / vAGi -1 ( namaskAraH ) utkRSTatvAdibuddhyA prayukto namaHpadAdi ghaTitaH zabdaH / yathA vande govindamAnandajJAnadehaM patiM zriyaH ( maNimaJja0 ) iti / yathA vA haraye nama ityAdau nottaramakAravizeSAdicinikaH ( mU0 ma0 maGga0 1 pR0 105 ) / lakSaNaM ca vAcanikanamaskAratvam / tacca natvamatvAdivyApyA nAnA jAtayaH / navyAstu zAbdabodhavRttizAbdatvavyApyajAtivizeSaH ityAhuH (mU0 ma0 1 pR0 105 ) / 2 dharmajJAstu vacananiSpAditaM pApAdi ityAhuH / 3 vAkyArambhaH iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / vAcyaH-1 [ka] vAcakabodhyorthaH / zaktyA bodhyaH ityarthaH / sa eva mukhyArthaH ityucyate / yathA gavAdirgopadavAcyaH (ga0 za0 pR0 3 ) / atrocyate na cAlpatvabahutvAbhyAM prayogANAM viziSyate / vAcyavAcakabhAvoyamakSapAdAdizabdavat // bibhItakepyakSazabdo yadyapyalpaiH prayujyate / tathApi vAcakastasya jJAyate zakaTAGgavat // (va0 ta0 bhaTTavA0 ) ( vAca0) iti / [kha] mImAMsakAstu yadyasmAcchabdAnniyamataH pratIyate tattasya vAcyam / yathA gAmAnaya ityasminvAkye gozabdasya gotvaM vAcyam ityAhuH ( lau0 bhA0 pR0 6 ) / 2 dharmajJAstu dUSyaH / yathA parasparaspardhiparArdhyarUpAH paurastriyo yatra vidhAya vedhAH / zrInirmitiprAptaghuNakSataikavarNopamAvAcyamalaM mamArja // ( mAgha0 sa0 3 zlo0 58 ) ityAdI ityaahuH| vAjapeyam-vAjamannam / tacca peyaM surAdravyam (jai0 nyA0 a0 1 .. pA0 4 adhi0 3) / For Personal & Private Use Only Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 nyaaykoshH| vATaparikSepaH-zAlAsamudAyarakSaNAya sarvato mArgapratirodhakaM yatparitaH kSipyate taducyate ( bhASyapradIpodyote 1 / 17 ) / vAtsyAyanaH-1 nyAyasUtrabhASyakAraH pakSilAkhyo munivishessH| 2 kAmazAstra pratipAdakasUtrakartA / 3 vatsagotrApatyaM yuvA iti vaiyAkaraNA vadanti / vAdaH-1 ( kathA ) [ka] pramANatarkasAdhanopAlambhaH siddhAntAviruddhaH pazcAvayavopapannaH pakSapratipakSaparigraho vAdaH (gau0 12 / 1 ) / tadarthazca pramANAbhAsatvaprakArakajJAnaviSayakaraNakasAdhanopAlambhayogyAnyaH iti / tena jalpavizeSe naativyaaptiH| nigrahasthAnavizeSaniyamArtha siddhAntetyAdi vizeSaNadvayam ( gau0 vR0 1 / 2 / 1 ) / ekAdhikaraNasthau viruddhau dharmoM pakSapratipakSI pratyanIkabhAvAdasyAtmA nAstyAtmeti / nAnAdhikaraNI viruddhau na pakSapratipakSau / yathA nitya AtmA anityA buddhiriti / parigrahobhyupagamavyavasthA / soyaM pakSapratipakSaparigraho vAdaH / tasya vizeSaNaM prmaanntrksaadhnopaalmbhH| pramANaistarkaNa ca sAdhanamupAlambhazcAsminikrayata iti| sAdhanaM sthaapnaa| upAlambhaH pratiSedhaH (vAtsyA0 1 / 2 / 1) / sUtratAtparya tArkikarakSAyAmuktam tatra pramANatarkAbhyAM sAdhanAkSepasaMyutA / vItarAgakathA vAdastatphalaM tattvanirNayaH // ( tA0 20 zlo0 77 ) iti / vAdazca aSTanigrahANAmadhikaraNam / te ca nyUnAdhikApasiddhAntAH hetvAbhAsapaJcakaM cetyaSTau nigrahAH ( ta* bhA0 pR0 44 ) / [kha] pramANAbhAsatvaprakArakajJAnaviSayakaraNakasAdhanopAlambhayogyAnyatve sati pakSapratipakSasAdhanoddezyakoktipratyuktirUpavacanasaMdarbhaH (gau0 vR0 1 / 2 / 1 ) / [ga ] nAnApravaktRkaH pratyadhikaraNasAdhanonyatarAdhikaraNanirNayAvasAno vAkyasamUhaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 pR0 8) / [gha] tattvanirNayaphalaH kathAvizeSaH (sarva0 pR0 239 akSa0 ) / yathA vAdaH pravadatAmaham (gItA0 10 // 32 ) ityAdau / [Ga ] tattvavubhutsoH kathA (ta0 bhA0 pR0 44 ) / 2 svAbhimatArthakathanam / ayaM vAdo dvividhaH satkAryavAdaH asatkAryavAdazca / tatra satkAryavAdopi dvividhaH pariNAmavAdaH vivartavAdazca / tatra pariNAmavAdaH sAMkhyAnAm rAmAnujIyAnAM ca / For Personal & Private Use Only Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 735 tanmate kAraNameva kAryarUpeNa pariNamate iti kAryakAraNayorananyatvam satyatvaM ca / yathA dugdhaM sadeva dadhirUpeNa pariNamate iti dadhi kAryAntaraM dugdhAdbhinnaM ca na bhavati iti / vivartavAdo mAyAvAdivedAntinAm / tanmate kAraNameva kAryasvarUpeNa bhAsate iti kAraNasyaiva satyatvam na tu kAryasya satyatvam / yathA zaMkarabhAratImate zuktau idaM rajatam iti jJAnAnantaramadhiSThAnabhUtazuktijJAne jAte bAdhajJAnena pUrva jJAtaM rajataM yathA nivartate tadvat brahmajJAne jAte sati jagadAdibhedaprapaJco nivartate iti / asatkAryavAdastu ArambhavAdaH ityucyate / sa ca naiyAyikAnAm mAdhvavedAntinAM ca / tanmate asadeva kAryamutpadyate / yathA pUrvamasadeva tattadbhaTAdikArya daNDacakracIvarAdisAmagrIsamavahitAnmRdAdikAraNAdbhinnaM sadutpadyate iti / atrAyaM bhAvaH / svotpatteH pUrvaM tat kArya nAsIdeva / pazcAtkAraNasAmagrIvazAdutpadyate iti kAryakAraNayoranyatvam paramArthataH satyatvaM ca iti / evam vijJAnavAdo yogAcArabauddhAnAm zUnyavAdo mAdhyamikabauddhAnAm syAdvAda AhatAnAm ityAdikaM ca tattacchAstrAjjJeya mityatraiva viramyate / vAdanam-abhighAtAkhyasaMyogAvacchinnakriyA / yathA bherImRdaGgaM vAdayetyAdau NijantavadadhAtvarthaH (di0 4 pR0 183 ) / vAdyabhedA ucyante / tAlena rAjate gItaM tAlo vAditrasaMbhavaH / garIyastena vAdinaM tccturvidhmucyte|| tataM suSiramAnaddhaM ghanamitthaM caturvidham / tataM tatrIgataM vAdyaM vaMzAcaM suSiraM tathA // carmAvanaddhamAnaddhaM ghanaM tAlAdikaM matam iti / tatra alAvanIprabhRti tatam ityucyte| vaMza pAri madhurI tittirI ityAdikaM suSiram ityucyate / mardala muraja paTaha DhakkA paNava karaTaka maTha bherI ityAdikam Anaddham ityucyate / ghanaM tu anuraktaviraktabhedena dvividhm| karatAlakAMsyatAlabhedena dvAdazavidhaM ceti / atrAdhikaM lakSaNavibhAgAdikaM tu saMgItadAmodarAdau draSTavyam ( vAca0 ) / vAdI-1 [ka] prakRtasAdhyasAdhanAya nyAyaprayogakartA / yathA parvate vahnisAdhane viparItodbhAvakasya prativAdino nivRttyarthaM vAdI pratijJAdi For Personal & Private Use Only Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 nyaaykoshH| ghaTitapazcAvayavopetaM nyAyavAkyaM prayuGkte iti / [kha] prathamapakSapratipAdakorthI iti vyavahArazAstrajJA AhuH / 2 vAdakathAkartA / 3 vicAra sthalam ( vaac0)| vApaH-udakamizraNAya piSTasya pAtre prakSepaH (jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 adhi0 11) / vAyavI--(dik) sumerusaMnihitA udayagirivyavahitA ca uttarapazcimA dika (vai0 vi0 2 / 2 / 10 pR0 116) / yathA jhaLakIgrAmato vAyavyAM mumbaapurii| vAyuH-1(dravyam ) [ka] vAyutvasAmAnyavAn (ta0 kau0) (prazasta0 ) / vAyuzca paJcamahAbhUtAntargataH / [kha] rUparahitaH sparzavAn / atra sUtram sparzavAn vAyuH (vai0 2 / 1 / 4 ) iti / tallakSaNaM ca sparzetaravizeSaguNAsamAnAdhikaraNavizeSaguNasamAnAdhikaraNajAtimattvam (vai0 u0 2 / 1 / 4) / atha vA rUpAbhAve sani sparzavattvam (vAkya0 114) / samavAyena rUpavadavRttisparzavattvamityarthaH ( la0 va0 ) / atha vA pAkajasparzavadavRttyanuSNAzItasparzavadvRttidravyatvasAkSAbyApyajAtimattvam (di01 pR0 83 ) / atra pRthivItvavAraNAyAvRttyantam / jalatvavAraNAya vRttyantam ( rAma0 1 vAyuni0 pR0 83 ) / atha vA tvagindriyasamavetadravyatvasAkSAdvyApyajAtimattvam (sarva0 pR0 218 aulU0 ) / tAdRzI jAtizca vAyutvam / vAyorastitve pramANamAha yadyapi vAyuratIndriyastathApi vilakSaNazabdAtmakakAryAnyathAnupapattyA sa svIkaraNIyaH iti (pra0 pr0)| vAyorapratyakSatvavAdimate vAyusiddhiryathA grAhyajAtIyavizeSaguNatvena sparzavattvAdravyAntaraprasaktitvena vAyusiddhiH ( nyA0 lI0 pR0 9 ) iti / yoyaM vAyau vAti sati anuSNAzItaH sparzaH pratIyate sa sparzaH kacidAzritaH guNandrupavat ityanumAnena kiMcidAzritatve sAdhite yat kiMcitpadagrAhyaM tadeva vAyuH ityucyate (ta0 dI0 ) ( si0 ca0 vAyuni0 pR0 8) / sa cAyaM vAyurdvividhaH nityaH anityshc| tatra nityaH paramANulakSaNaH / anityaH kAryalakSaNaH nAnA ca / tasya vAyoH apratyakSa For Personal & Private Use Only Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 737 nyaaykoshH| syApi nAnAtvaM sNmuurchnenaanumiiyte| atra sUtram vAyorvAyusaMmUrchanaM nAnAtvaliGgam (vai0 2 / 1 / 14) iti / saMmUrchanaM punaH samAna javayorvAyvorviruddhadikriyayoH saMnipAtaH / sopi saMnipAtaH sAvayavinorvAyvorUrdhvagamanenAnumIyate / tacca vAyvorUrdhvagamanam pratyakSeNa tRNAdigamanena anumIyate ( prazasta0 vAyuni0 pR0 5) ( vai0 u0 2 / 1 / 14 )) iti / atra bhASyakArA AhuH / kAryalakSaNaH anityo vAyuH caturvidhaH zarIram indriyam viSayaH prANaH iti / tatra ( 1 ) ayonijameva zarIraM marutAM loke / pArthivAvayavopaSTambhAccopabhogasamarthama / (2) indriyaM sarvaprANinAM sparzopalambhakaM pRthivyAdyanabhibhUtairvAyvavayavairArabdhaM sarvazarIravyApi tvak / (3) viSayastUpalabhyamAnasparzAdhiSThAnabhUtaH sparzazabdadhRtikampaliGgaH tiryaggamanasvabhAvakaH meghaadiprernndhaarnnaadismrthH| (4) prANontaHzarIre rasamaladhAtUnAM preraNAdihetuH ekaH san kriyAbhedAdibhirapAnAdisaMjJAM labhate ( prazasta0 pR0 5 ) (pa0 mA0 ) iti / navyAstvithaM vadanti / anityastrividhaH zarIram indriyam viSayazca / tatra zarIram vAyuloke prasiddham / pizAcAdInAmapi vAyuzarIram ayonijaM ca (mu0 1 vAyuni0 pR0 84 ) (ta. kau0 ) / atredamavadheyam / etaccharIrasya pArthivabhAgopaSTambhAdupabhogakSamatvam / tena vAyostAlbAdivyApArAbhAvAt karacaraNAdyabhAvena cAharaNaviharaNAdyabhAvAt kathaM tAdRzazarIrasya bhogAyatanatvam ityAzaGkAnavakAzaH (di. 1 pR0 84 ) (pa0 mA0) iti / indriyaM sparzagrAhakaM pRthivyAdyanabhibhUtairvAyvavayavairArabdhaM tvak sarvazarIravRtti / viSayo vRkSAdikampanahetuH upalabhyamAnasparzAzrayo mahAvAyvAdiH (bhA0pa0 zlo0 45. ) ( ta0 saM0 ) / prANopi viSayo vAyuH / sontaHzarIre rasamaladhAtupittakaphAdInAM preraNadhAraNAdihetuH / sa caikopi hRdAdisthAnarUpopAdhibhedAt mukhanirgamAdikriyAbhedAcca paJca saMjJA lbhte| tatra sthAnabhedAdyathA prANopAno vyAna udAnaH samAnaH iti / taduktam hRdi prANo gudepAnaH samAno nAbhisaMsthitaH / udAnaH kaNThadezastho vyAnaH sarvazarIragaH // ( amara, 167 TI.) iti / tathA mukhanAsikAbhyAM niSkramaNapravezanAtprANaH / malAdInAmadho nayanAdapAnaH / 33 nyA. ko For Personal & Private Use Only Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 nyaaykoshH| AhAreSu pAkAthaM vahnaH samunnayanAtsamAnaH / UrdhvaM nayanAdudAnaH / nADImukheSu vitananADhyAnaH (pa0 mA0 ) ( di0 1 / 2 pR0 85) iti / kriyAbhedAccAnyA api pazca saMjJA yathA nAgaH kUrmaH kRkalaH devadattaH dhanaMjayaH iti ( si0 ca0) (mu0 1 pR0 85 ) / taduktam udgAre nAga AkhyAtaH kUrma unmIlane smRtaH / kRkaraH kSutkaro jJeyo devadatto viz2ambhaNe // na jahAti mRtaM cApi sarvavyApI dhanaMjayaH iti / atra pustakAntare poSaNasya heturdhanaMjayaH ityuktam (si0 c0)| kRkaraH ityatra ca kRkalaH ityapi pAThAntaram / vAyau nava guNAstiSThanti sparzaH saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam saMskArazceti (prazasta0) (bhA0 pa0) (ta. bhaa0)| sparzastvatrA'pAkajonuSNAzItasparzobhipretaH (mu0 ) ( prazasta0 pR0 5) / parimANaM paramamahattvAtiriktam / saMskArastu vegaH sthitisthApakopi iti kecidAhuH (ta0 ko0)| vAyurna pratyakSaH kiM tu sparzAdinA anumeyaH iti prAJca AhuH / tatra yuktiH / vAyuryadi pratyakSaH, syAttadA ghaTAdivat tadIyasaMkhyAdisAmAnyaguNopalambhopi tatra syAt / na caivam / tasmAnna pratyakSaH iti ( ta0 va0 1 // 3 // 45 ) / vAyorapratyakSatvaM sUtrakArairuktam / tathA ca sUtram sparzazca vAyoH (vai0 2 / 1 / 9 ) iti / tadarthazca liGgam iti zeSaH / cakArAcchabdadhRtikampAH samuccIyante / tathA ca yoyaM sparzonubhUyate sa kacidAzritaH sparzatvAt pRthivyAdisparzavat iti sAmAnyato dRSTena sparzAzrayasiddhau sparzAzrayo na pRthivyAditrayAtmakaH nIrUpatvAt nAkAzAdipazcAtmakaH sparzavattvAt iti itarabAdhagrahasahakRtena anumAnena aSTadravyAtiriktadravyasiddhiH / evam zabdadhRtikampA api vAyau liGgAni jJeyAni ( vai0 u0 2 / 1 / 9-10 pR0 81-84 ) ( ta0 dI0 ) (mu0 1) / prAcAM mate ca viSayatAsaMbandhena bahirdravyapratyakSaM prati samavAyena mahattvaviziSTodbhUtarUpamudbhUtasparzazca kAraNam iti kAryakAraNabhAvo jJeyaH ( si0 ca0 1 pR0 8 ) ( ta0 pr0)| evaM ca kAraNA bhAvAnna pratyakSam iti bodhyam ( mu0 1 pR0 113 ) / navyAstu vAyuH . pratyakSaH ityaGgIcakruH (ta0 pra0) / etanmate tu bahirdravyapratyakSaM For Personal & Private Use Only Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 739 nyaaykoshH| prati mahattvaviziSTavibhuvyAvRttavizeSaguNaH mahattvaviziSTodbhUtarUpodbhUtasparzAnyataradvA kAraNam iti kAryakAraNabhAvo jJeyaH (si0 ca0 pR08 ) / bahirdavyapratyakSaM prati AtmAvRttizabdabhinnavizeSaguNavattvaM prayojakam iti vA kAryakAraNabhAvaH / tena vAyoH pratyakSatvamupapadyate / vAyuM spRzAmi ityanubhavAcca / atredamadhikaM jJeyam yathA prabhAgatamekatvaM gRhyate tathA vAyugatamekatvamapi gRhyata eva / kvacit sajAtIyasaMvalanAbhAve dvitvaparimANAdIni gRhyante / tadgRhazca bhUyovayavAvacchedena tvagindriyasaMnikarSasthale bodhyaH / kacit saMkhyAparimANAdyagrahaH sajAtIyasaMvalanAdirUpadoSAt iti / sajAtIyasaMvalanadazAyAm bhUyovayavAvacchedena tvagindriyasaMnikarSAbhAve ca ityarthaH ( di0 1 vAyuni0 pR0 114 ) / phUtkArAdirUpe vAyau saMkhyAdhupalabhyata ityapyatra bodhyam (vai0 u0 2 / 1 / 9 pR0 83 ) (ta0 va0 3 / 46 ) / mImAMsakA api vAyurbAhyendriyapratyakSa ityaGgIcakruH ( pa0 mA0 ) / tanmate mahadudbhUtasparzavadvyameva tvaco yogyam na tu kevalamudbhUtarUpavadravyam iti kAryakAraNabhAve nivezyamiti bhAvaH (ma0 pra0 10) / etanmate prabhAyA apratyakSatva iSTApattireva zaraNam iti mantavyam / tanna yogyam / iha pakSI neha pakSI iti pratIteH prabhAmaNDalarUpadezaviSayiNyAH sarvAnubhavasiddhAyAH saMbhavAt ( ma0 pra0 1 pR0 11 ) iti / pAzcAtyAstu prANAkhyaM vAyuM jalasya samavAyikAraNamaGgIMcakruH / 2 uttarapazcimaviMdigadhipatirdevatAvizeSaH iti paurANikA AhuH / 3 dehasthadhAtuvizeSaH iti bhiSaja AhuH / 4 paramAtmaiva iti vedAntinaH prAhuH / vAyuttraM ca tvagindriyasamavetatve sati dravyatvasAkSAvyApyajAtiH ( sarva0 saM0 pR0 218 au0 ) / vAraNam-[ka] kriyAdharmikanivRttyanukUlavyApAraH / yathA kUpAdandhaM vArayati viSAdvAlaM nivArayatItyAdau dhAtvartho vAraNam / kriyA ca patanabhojanAdivizeSato grAhyA / atra dhAtvarthaghaTakanivRttau paJcamyA kUpAdiprakArakatvam dvitIyayA cAndhAdi niSThatvaM pratyAyyate / tathA ca andhaniSThAyAH patanadharmikakUpaprakArakanivRtteH bAlaniSThAyAzca bhojanadharmika For Personal & Private Use Only Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| . viSaprakArakanivRtteH anukUlavyApAravAn ityAkArakastatra bodhaH / atra tathAvidhanivRttyanukUlavyApArazca svArthadhIdvArA kUpe mA pata viSaM mA bhuna ityAdyabhilAparUpaH sphuTa eva ( za0 pra0 zlo0 68 TI0 pR0 83 ) / atha vA abhAvAnukUlavyApAro dhAtvarthaH / paJcamyA vRttityamarthaH / tasyAndhenvayaH / dvitIyAyA anuyogitvaM pratiyogitvaM vArthaH / tasya ca dhAtvarthatAvacchedakIbhUtAbhAvenvayaH / abhAvazca kUpAdisamabhivyAhArAt patanAdijanyAdhaHsaMyogAdisaMbandhena / tathA ca kUpavRttyandhapratiyogikAbhAvAnukUlavyApAraviSayakayatnavAn iti vAkyArthaH / evam etasmAdviSAnnAdamuM mitraM vArayati ityAdAvapyUhyaH (kA0 vyA0 pR010)| [kha ] kriyApratiSedhaH / yathA yavebhyo gAM vArayati kUpAdandhaM vArayatItyAdau dhAtvartho vAraNam ( ga0 vyu. kA0 5 pR0 107 ) / atra kriyA ca bhakSaNagamanAdirUpA / tasyAH pratiSedhastu krtRtvaabhaavaanukuulvyaapaarH| kartRtvAbhAvarUpadhAtvarthatAvacchedakaphalazAlitayA gavAndhAdeH karmatA saMpadyate / atra vAraNArthAnAmIsitaH ( pA0 sU0 1 / 4 / 27) ityanenApAdAnatvam / tadarthazca vAraNaM kriyApratiSedhaH / tadarthakadhAtuyoge tattatkriyAjanyaphalabhAgitayA tattakriyAkarturabhipretaH apAdAnam iti / yadvA yavAdipadottarapaJcamyarthaH yavAdigatatvenecchAviSayaphalakatvam / tasya bhakSaNAdAvanvayaH / icchA ca kriyAkartRniSThA / evaM ca yavakUpAdiniSThatvena gavAndhAdIcchAviSayo yo galAdhaHsaMyogottaradezasaMyogAdiH gavAdiniSThatattatphalakavyApAravizeSakartRtvAbhAvAnukUlavyApArAnukUlakRtimAn ityAkArako bodhaH ( ga0 vyu0 kA0 5 pR0 107 ) / maJjUSAyAM caivamuktam / abhAvapratiyogivyApArajanyaphalAzrayotrApAdAnam / vAraNArthAnAm iti sUtrAt / vaarnnaarthdhaatvrthphlaashrytvmnypsittvm| tena bhakSaNasaMyogAdyAzrayatvAdyavAdInAmapAdAnatvam / [ga] zAbdikAzca pravRttivighAto vAraNam / sa ca saMyogAdyanukUlavyApArAbhAvAnukUlo vyaapaarH| yathA yavebhyo gAM vArayati agnermANavakaM vArayati kUpAdandhaM vArayati ityAdau bhakSaNasaMyogAdijanakavyApArAbhAvAnukUlo vyApAro vArayatyarthaH ityAhuH ( la0 ma0 subartha0 pR0 109) / kacit Anayanadharmika For Personal & Private Use Only Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 741 nivRttyanukUlavyApAro vAraNam / yathA parasvebhyaH pANiM nivArayatItyatra nivAraNam / atra dhAtvarthaghaTakanivRttau pANyAderavacchedakatvena parasvAdezca prakAratvenAnvayaH / tAdRzavyApAraH karAkumcanAdireva (za0 pra0 zlo068 pR0 83 ) / kacicca saMyogAbhAvaniSThasya pryojkvyaapaarH| yathA svAGgAdvANaM vArayatItyAdau vArayatyartho vAraNam / atra dhAtvarthaghaTake saMyoge dvitIyAntalabhyasya bANapratiyogikatvasya saMyogAbhAvaniSThe ca paJcamyantalabhyasya svAGgavRttitvasyAnvayaH / kAryAbhAva iva tanniSThedhikaraNavizeSavRttitvepi pratibandhakasya prayojakatvAt / ata eva maNiH kASThe dAhAbhAvasya prayojakaH na tu pAthasi ityAdikaH sArvalaukikavyavahAraH iti / tathA ca bANasaMyogAbhAvaniSThAyAH svAGgavRttitAyAH prayojakabANApasaraNAdirUpavyApArAnukUlakRtimAn ityAkArakastatra bodhaH (za0 pra0 zlo0 68 TI0 pR0 83-84 ) / vAruNam-zatatArakA nakSatram (pu0 ci0 pR0 354 ) / vAruNI-caitra kRSNatrayodazyAM zatatArakA nakSatraM cetsA vAruNItyucyate / mahAvAruNIzabde dRzyam / vArtikam-uktAnuktaduruktAnAM cintA yatra pravartate / taM granthaM vArtikaM prAhu vArtikajJA manISiNaH // iti ( vAcaspatye parAzarapu0 a0 18 ) / vArSikam-varSAkAle bhavaM vArSikam / varSAkAlazca zrAvaNabhAdrapadamAsau ( puru0 ci0 pR0 296 ) / vAsanA-1 ( guNaH ) smRtihetuH saMskAravizeSaH ( jaTA0 ) / 2 zakti viziSTacittotpAdaH ( nyA0 vA0 1 / 1 / 10 pR0 69 ) / 3 mithyAjJAnajanyo gauroham ityAdimAnasajJAnajanako doSavizeSaH / yathA AtmA dehAdyabhinnaH iti (ga0 2 hetvAbhA0 sAmAnya0 ) / 4 ekasaMtAnavartinAmAlayavijJAnAnAM tattatpravRttijananazaktiH iti vijJAnavAdino bauddhA AhuH ( sarva0 pR0 37 bauddh0)| 5 grahaspaSTIkaraNAdyupayogI saMskAravizeSaH iti jyotiHzAstrajJA gaNakA AhuH / 6 jJAnam / 7 pratyAzA For Personal & Private Use Only Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 nyaaykoshH| - iti paurANikA AhuH / 8 surabhIkaraNam ityAlaMkArikA AhuH / - 9 bhgvdicchaa| prakRtirvAsanetyeva tavecchAnanta kathyate / prakRtiH - prakRSTakaraNAdvAsanA vAsayedyataH // ( sarva0 saM0 pR0 141 pUrNa0 ) / vAsavam-dhaniSThAnakSatram ( puru0 ci0 pR0 354 ) / vi--(avyayam ) 1 virodhaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 23 ) / yathA vimarzaH saMzayaH (gau0 1 / 1 / 23 ) ityAdau / yathA vA vaidharmyamityAdau viruddho dharmaH (mu0 1) iti / 2 naanaa| yathA vicitramityAdau / 3 viyogaH / yathA viyuktamityAdau / 4 atishyH| yathA vikIrNa ityAdau / 5 bhRzam / yathA vitaTA nadItyAdau / 6 mohaH / yathA vimanaska ityAdau / 7 IzaH / yathA vibhurityAdau / 8 vAAdham / yathA vivadatItyAdau / 9 paizUnyam / yathA vigAyatItyAdau / 10 asmaraNam / yathA vismRta ityAdau / 11 bhUSA / yathA vibhUSita ityAdau / 12 ISadarthaH / yathA vilopita ityAdau / 13 anAbhimukhyam / yathA vimukha ityaadau| 14 anvsthaa| yathA vibhrAnta ityAdau / 15 Amukhyam / yathA vivRSTa ityAdau / 16 sthairyam / yathA vizrAnta ityAdau / 17 darzanam / yathA vilokayatItyAdI (gnnrtn0)| 18 niyogH| 19 vizeSaH / 20 nishcyH| 21 asahanam / 22 nigrahaH / 23 hetuH / 24 avyAptiH / 25 paribhavaH / 26 Alambanam / 27 jJAnam / 28 Alasyam / 29 pAlanam (zabdaca0 ) ( medi0)| 30 pakSI / 31 paramAtmA ceti (amrH)| atra upasargANAmarthavizeSadyotakatvameva na tu vAcakatva mityavadheyam / vikaraNadharmitvam- ( kriyAzaktiH ) upasaMhRtakaraNasyApi niratizayaizvarya.. saMbandhitvam ( sarva0 saM0 pR0 167 nakulI0 ) / vikaraNalAbha:- kAyanirapekSANAmindriyANAmabhimatadezakAlaviSayApekSavRtti___lAbhaH ( sarva0 saM0 pR0 384-385 pAta0 ) / vikalpaH-1 prakAratA / yathA savikalpakaM jJAnam ityAdau / 2 vaicitryam / taca kacitsattvam kacidasattvam (gau0 vR0 5 / 1 / 4) / yathA sAdhyadRSTAnta For Personal & Private Use Only Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 743 yodharmavikalpAt (gau0 5 / 1 / 4 ) ityaadau| 3 dvaividhyam / yathA vikalpasamA jAtiH ityAdau (gau0 vR0 5 / 1 / 4) / 4 vibhinnaH klpH| 5 vividhaH klpH| 6 pakSAntarabodhakaH zabdaH / yathA vrIhibhirvA yavairvA yajeta ityaadiH| vikalpo dvividhaH vyavasthitaH aicchikazca / sopyAkAGkSAvirahe yuktaH / tathA ca bhaviSye smRtizAstre vikalpastu AkADApUraNe sati iti / icchAvikalpeSTau doSA yathA pramANatvApramANatvaparityAgaH prklpne| pratyujjIvanahAnibhyAM pratyekamaSTadoSatA // iti / vrIhiryajeta yavairyajeta iti zrutiH / tatra vrIhiprayoge pratItayavaprAmANyaparityAgaH aprtiityvaapraamaannypriklpnm| prayogAntare yava upAdIyamAne parityaktayavaprAmANyojjIvanam svIkRtayavAprAmANyahAniriti catvAro doSAH / evaM vIhAvapi catvAraH ityaSTau doSA icchaaviklpe| vyavasthitavikalpastu upoSya dve tithI iti / atra aSTadoSabhiyA necchAvikalpaH / kiM tu vyavasthitavikalpa eva iti vijJeyam (vAca0 ) / 7 yogazAstrajJAstu cittavRttivizeSaH / yathA zabdajJAnAnupAtI vastuzUnyo vikalpaH ( pAta0 sU0 pA0 1 mU0 9) ityAdI ityaahuH| 8 bhraantiH| 9 pakSataH prAptizca / 10 kalpanam ( medi0 ) ( vaac0)| vikalpasamaH---(jAtiH) [ka] sAdhanadharmayukta dRSTAnte dharmAntaravikalpA. sAdhyadharmavikalpaM prasajato vikalpasamaH / yathA AtmA sakriyaH kriyA hetuguNavattvAlloSTavat ityAdau / kriyAhetuguNayuktaM kiMcidguru / yathA loSTaH / kiMcillaghu / yathA vAyuH / evaM kriyAhetuguNayuktaM kiMcikriyAvatsyAdyathA lossttH| kiMcidakriya yathA AtmA / vizeSo vA vAcya iti ( vAtsyA0 5 / 1 / 4 ) / kriyAhetuguNazcAtra kriyAjanakavAyusaMyogAdireva ( nIla0 pR0 43 ) / vizeSo vAcya ityasyAyamarthaH pUrvavikalpo bhavati ayaM tu na bhavati ityatra kiM niyAmakaM syAt ( nIla0 pR0 43 ) iti / atra sUtrabhAgaH sAdhyadRSTAntayodharmavikalpAdubhayasAdhyatvAcca vikalpasamaH ( gau0 5 / 1 / 4 ) iti / tadarthastu pakSe dRSTAnte ca yo dharmastasya vikalpo viruddhaH kalpo vyabhicAritvam / For Personal & Private Use Only Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chagche nyaaykoshH| upalakSaNaM caitat anyavRttidharmasyApi bodhyam / vyabhicAropi hetodharmAntaraM prati dharmAntarasya sAdhyaM prati dharmAntarasya dharmAntaraM prati vA ( gau0 vR0 5 / 1 / 4 ) / [kha] kasyaciddharmasya kvacivyabhicAradarzanena dharmatvAvizeSAtprakRtahetoH prakRtasAdhyaM prati vyabhicArApAdanam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdityatra kRtakatvasya gurutvavyabhicAradarzanAt gurutvasyAnityatvavyabhicAradarzanAt nityatvasya mUrtatvavyabhicAradarzanAt dharmatvAvizeSAtkRtakatvamapyanityatvaM vyabhicarediti (gau0 vR0 5 / 1 / 4 ) / tathA coktam dharmasyaikasya kenApi dharmeNa vyabhicArataH / hetoH sAdhyAbhicAroktau vikalpasamajAtitA // (tA. 20 pari0 2 zlo0 109) iti / [ga] dRSTAntavikalpaM pradaya dArTAntikavikalpakathanam (nIla0 pR0 43 ) / atra ziSTamudAharaNAdikaM tu bhASyatulyameva nIlakaNThyAM pratipAditam iti tannAtra saMgRhItam iti vijJeyam / anaikAntikadezanAbhAsoyam ( gau0 vR0 5 / 1 / 4) / vikAraH-1 [ka] svarUpasya vinAze avinAze vA drvyaantraarmbhktvm| yathA dugdhAderdadhyArambhakatvam bIjAdevRkSAdyArambhakatvaM ca / suvarNAderapi lohAghAtajanyAvayavasaMyoganAzAdavayavino nAze satyeva kuNDalArambhaH / kapAlAdezva svarUpAvinAzena ghaTAdyArambhakatvam (gau0 vR0 2 / 2 / 40) / sAMkhyaizca paJcaviMzatitattvamadhye SoDazapadArthA vikaarshbdenoktaaH| taduktam SoDazakastu vikAra iti / asyArthaH SoDazasaMkhyAvacchinno gaNaH SoDazako vikAraH eveti (sarva0 saM0 pR0 318 sAGkhaya0 ) / [kha] prakRteranyarUpaH pariNAmaH ( vAca0 ) / ayaM vikAradharmo dravyasAmAnye / yadAtmakaM dravyaM mRdvA suvarNaM vA tasyAtmanonvaye pUrvo vyUho nivartate vyUhAntaraM copajAyate taM vikAramAcakSate ( vAtsyA0 2 / 2 / 45 ) / atrAdhikaM ca karmazabdavyAkhyAne dRzyam / [ga] anye tu svarUpaparityAgena rUpAntarApattiH ( gau0 vR0 2 / 2 / 52 ) ityAhuH / 2 varNavikArastu guNAntarApattyupamardahrAsavRddhilezazleSebhyaH0 (gau0 2 / 2 / 56) iti sUtre uktaH / atra kecidAhuH iko yaNaci (pANi0 a0 6 pA01 For Personal & Private Use Only Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| sU0 77 ) ityAdinA ikArAdervikAro yakArAdiH iti / pare tu ikAre prayoktavye yakAraH prayoktavyaH ityAdezamAdizanti (gau0 vR02|2|40)| 3 yAskoktA bhAvavikArA SaT / jAyate asti vipariNamateH vardhate apa kSIyate vinazyati iti SaD bhAvavikArAH bhavantIti vArSyAyaNiH / vikAryam-(vikRtirUpaM karma)[ka] kriyAniSpAdyaM yattat / yathA taNDulA nodanaM pacati kusumAni srajaM karoti kAzAnkaTaM karotItyAdau prakRtibhUtataNDulakusumakAzAdipadasamabhivyAhAre odanasragAdi vikAryarUpaM karma bhavati / atra vikAryapadena ekavyutpattyA prakRtivikRtyubhayAbodhanepi ubhayasAdhAraNarUpAvacchinne pAribhASikameva vikAryapadam / atredaM bodhyam / odanasragAderyadA karmatvam tadA tatprakRtibhUtataNDulakusumAdInAmapi karmatvaM bodhyate / prakRtivikRtibhAvasthale karmAkhyAtena prakRteH karmatvameva pratyAyyate / ataH kASThAni bhasmarAziH kriyante iti prayoga upapadyate / atra bhasmAdinirvaya'karmatAyA lakAreNAnabhidhAnepi tatkarmatAyA dhAtvarthe saMsargatayA bhAnopagamena tAdRzakarmottaraM prathamAyAH sAdhutA / prAtipadikArthavizeSyatayA karmatvAdivivakSAyAmeva dvitIyAdivibhaktisAdhutvAt ( ga0 vyu0 2 pR0 67 ) iti / [kha] yallakSyaM tannAzakamevAvasthAntaramApadyate tt| yathA kASThaM bhasma karoti suvarNaM kuNDalaM karotItyAdau kASThAdi / atra kASThAdipadalakSyasya kASThAvayavAdeH svanAzaka- . bhasmAdirUpAvasthAntaraprAptelakSaNasamanvayaH / odanaM pacatItyAdau odanapadalakSya odanAvayavaH / pacyartho rUpAdiparAvRttyavacchinnastejaHsaMyogaH / tathA ca dhAtvarthajanyaphalazAlitvAt satovasthAntaraprAptezcobhayavidhakarmatvamodanAvayavasyeSTam (kA0 vyA0 pR0 6) / [ga] zAbdikAstu prakRtivivakSAyAM niSpAdyam / kASThaM bhasma karotItyAdI asatyA eva kASTAdirUpaprakRteH pariNAmitvena vivakSAsti ityAhuH / taduktamavikArya tu dvedhA karma vyavasthitam / prakRtyucchedasaMbhUtaM kiMcitkASThAdibhasmavat / kiMcidguNAntarotpattyA suvarNAdivikAravat / tallakSaNaM tu pratIyamAnaprakRtivikRtibhAvakatve sati kriyAnirvAhyaviziSTAsattva utpatti etadanyataraphala94 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ud nyAyakozaH / I vttvm| | ghaTaM karotItyAdi nirvartye kriyAnirvAhyotpattimatyapi prakRtivikRti' bhAvAbhAnAnnAtiprasaGgaH / kiMca prakRtikarmaNaH kASThAdeH tAdRzaviziSTAsattvavattvAt vikRtikarmaNazca bhasmAdeH tAdRzotpattyAzrayatvAllakSaNasaMgatiH / suvarNa kuNDalaM karotItyAdau suvarNasya pUrvarUpaviziSTAsattvaphalavattvAt kuNDalasya cotpattimatvAdubhayorapi vikAryatvam / taduktaM bhartRhariNA yadasajjAyate sadvA janmanA yatprakAzyate / prakRtestu vivakSAyAM vikArya kaizcidanyathA / iti / prakRtikarmatvaM ca dhAtvartha vyApAranirvAhyAbhAvapratiyogitAvacchedakadharmavattvam / kAzAt kaTaM karoti kusumAniM srajaM karoti suvarNaM kuNDalaM karoti mRdaM ghaTaM karoti kASThaM bhasma karoti taNDulAnodanaM pacatItyAdau dhAtvarthavyApAranirvAhyo yaH pUrvabhAvaviziSTakASThakAzAdipratiyogikaH abhAvo viziSTAsattvarUpaH tatpratiyogitAvacchedaka vaiziSTyavattvaM kAzakASThAdeH iti tatprakRtau lakSaNasaMgatiH / atredaM bodhyam / kASThaM bhasmetyatra karoternAza utpattizca phaladvayam tadanukUlavyApArazcArthaH / nAze pratiyogitayA kASThasya utpattau bhasmana AdheyatayAnvayaH / kASThapratiyogikanAzAnukUlo bhasmotpAdako vartamAno vyApAraH iti vaiyAkaraNamate bodhaH / naiyAyikamate taNDulAnodanaM pacatItyAdau prakRtikarmabodhakataNDulapadottaradvitIyAyA nAzakatvamarthaH / vikRtikarmabodhakaudanapadottaradvitIyAyAzvotpAdakatvamarthaH / taNDulAdyanvitaM nAzakatvaM ca pAkenveti / odanAdyanvitotprAdakatvasya nAzakatvaviziSTe pAkenvayaH / tathA ca taNDulanAzaka odanotpAdako yo vyApAraH tadanukUlakRtimAna iti bodhaH / evam kASThaM bhasma karotItyAdAvapyUhyam (vai0 sA0 da0 suba0 kAra0 2 ) / idaM ca bodhyam / bhasma karotItyAdau yadA bhasmaprakRtibhUtakASThAdisamavadhAnaM nAsti tadA bhasmAdirUpaM vikRtikarma nirvartyam ityucyate / yadA ca tatsamavadhAnamasti tadA tadeva vikRtirUpaM karma vikAryam ityucyate iti / vikRtiH - 1 vikAraH / 2 vikAryam / 3 mImAMsakAstu yatra na sarvAGgopadezaH sA vikRtiH / yathA sauryAdiH iSTiH / tatra katipayAGgAnAmatidezena prAptatvAt ityAhuH | atidezenetyasyArthastu prakRtivadvikRtiH kartavyA For Personal & Private Use Only Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 747 iti codakazabditAtidezavAkyena iti ( lau0 bhA0 pR0 23 ) / 4 svaravizeSaH / yathA zrIrAge gAndhAro vikRtisvaraH iti gAyakAH aahuH| vikrayaH-[ka] mUlyagrahaNapUrvakaM dAnam / yathA turagamasmai vikrINIta ityAdau dhAtvarthaH / atra turagazca na mUlyam / paNapurANAdereva zAstre tathAtvopadezAt ( za0 pra0 zlo0 69 TI0 pR0 86 ) / atha krayavikrayavicAre vivAdacintAmaNau kAtyAyanaH paNyaM gRhItvA yo mUlyamadatvaiva dizaM vrajet / RtutrayasyopariSTAt taddhanaM vRddhimApnuyAt // iti / manuH vikrayAdyo dhanaM kiMcidgRhmIyAtkulasaMnidhau / krayeNa sa vizuddhaM hi nyAyato labhate dhanam // ( manu0 a0 8 zlo0 201) / krItvA vikrIya vA kiMcidyosyehAnuzayo bhavet / sontardazAhAttadravyaM dadyAccaivAdadIta ca // ( manu0 a0 8 zlo0 222 ) iti / yAjJavalkyanAradau rAjadaivopaghAtena paNye doSamupAgate / hAnirvikreturevAsau yAcitasyAprayacchataH // ( yAjJa0 a0 2 zlo0 261 ) iti / svaM labhetAnyavikrItaM keturdoSoprakAzite / hInAdraho hInamUlye velAhIne ca tskrH|| (yAjJa0 a0 2 zlo0 173.) / vikrItamapi vikreyaM pUrvakretaryagRhNati / hAnizcetketRdoSeNa ketureva hi sA bhvet|| (yAjJa0 a0 2 zlo0260) iti / [kha] mUlyagrahaNajanyasya parasvatvasyAnukUlatyAgaH / grAmaM vikrINAtItyAdau grAmaniSThasya mUlyagrahaNajanyaparasvatvasyAnukulo yo grAmasya tyAgaH tadvAn iti bodhaH (za0 pra0 zlo0 72 pR0 96) / [ga] parasvatvajanakamUlyagrahaNaM vA / yathA grAma vikrINAtItyatra dhAtvartho vikrayaH / atra pakSe grAma vikrINAtItyAdau grAmaniSThaM yatparasvatvam tadanukUlamUlyagrahaNavAn iti bodhaH / mUlyaM ca paNapurANAdikameva rAjanirdiSTam na tu dravyamAtram / tena tilAdIna datvA mASAdInAM vinimaye viprANAM tilavikrayAdidoSasyAnavakAzaH (za0 pra0 zlo0 72 TI. pR0 97 ) / [gha mUlyagrahaNaprayuktasvasvatvadhvaMsaparasvatvajanakatyAgaH / yathA gAM vikrINAtItyAdau iti prAzca AhuH / atra govRttimUlyagrahaNaprayuktasvasvatvadhvaMsaparasvatvAnukUlatyAgavyApArAnukUla kRtimAn ityevaM bodhaH ( kA0 vyA0 kA0 4 pR0 5) / For Personal & Private Use Only Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 nyaaykoshH| vikrIyAsaMpradAnam-vikrIya paNyaM mUlyena keMturyanna pradIyate / vikrIyA* saMpradAnaM tadvivAdapadamucyate // ( mitAkSarA a0 2 / 254 ) / . viklitti:-tejaHsaMyogAdinA jAyamAnovayavavibhAgavizeSaH / yathA taNDulaM pacatItyAdau phalIbhUto dhAtvarthastaNDulAdyavayavavibhAgaprabhedaH ( za0 pra0 zlo0 71 TI0 pR0 89 ) / zAbdikAstu jalatejaHsaMyogAbhyAM jAyamAnamavayavazathilyam / tacca pUrvArambhakasaMyoganAzAnantarazithila saMyogApattiH ityAhuH ( vAca0 ) / vikSiptam - (cittam ) kSiptAdviziSTaM cittaM vikSiptamiti gIyate ( sarva0 saM0 pR0 354-355 paat0)| vikSepaH-1 ( nigrahasthAnam ) [ka] kAryavyAsaGgAtkathAvicchedo vikSepaH .. (gau0 5 / 2 / 19) / yatra kartavyaM vyAsajya kathAM vyavacchinatti idaM me karaNIyaM vidyate tasminnavasite kathayiSyAmi iti / vikSepo nAma nigrahasthAnam / ekanigrahAvasAnAyAM kathAyAM svayameva kathAntaraM pratipadyate ( vaatsyaa05|2|19) iti / etatsUtraM vivartayAmAsa / kAryavyAsaGgAt kAryavyAsaGgamudbhAvyetyarthaH / lyablope paJcamI / kaaryvyaasnggshvaasNbhvtkaalaantrktvenaaropitH| tena tAdRzakathAvicchedo vikSepaH / tena rAjapuruSAdimirAkAraNe gRhajanAdibhirvA AvazyakakAryArthamAkAraNe svagRhadAhAdikaM pazyato gamane vA zirorogAdinA pratibandhe vA na vikSepaH / kAryavyAsaGgodbhAvanaM cottarAvasarAbhAvAt / vastutastu uttarasphUrtAvapi tadrUSaNasaMbhAvanayA vikSepasaMbhavaH / yathA kSitiH sakartRkA kAryatvAt ityuktam / atrAGkare vyabhicArastAvanmayodbhAvyaH / tatra cedayaM pakSasamatvaM brUyAt tadA me kimuttaram / atotra mahArNavalikhitaM mayA ca vicAritaM kiMcitkAryamudbhAvya gRhe gatvA dRzyate ityevaM vikSepasaMbhavAt (gaoN0 vR0 5 / 2 / 19) / [kha] asaMbhavatkAlAntarakatvenAropitaM kAryavyAsaGgamudbhAvya kathAvicchedaH (gau0 vR0 5 / 2 / 19) (nIla0 pR0 46 ) (di0 1) / [ga] kathAmabhyupagamyaiva tadvicchedAya kasyacit / vyAjasya vacane prAhurvikSepa nigrahagraham // ( tA0 ra0 pari0 3 zlo0 147 ) / tadarthazca kathA For Personal & Private Use Only Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 749 mupakramya pariSadi zrotumekAgramanasi pratiyogini ca dattAvadhAne saMprati me mahatprayojanamasti zvaH parazvo vA kathayiSyAmi iti kasyacidvyAjasya vacane tasya vikSepalakSaNaM nAma nigrahasthAnamAhurAcAryAH ( sA0 saM0 pR0 115 ) / 2 cittasya navavidho bhraMzo vikSepaH iti pAtaJjalayogazAstrajJA AhuH / atra sUtram vyAdhistyAnasaMzayapramAdAlasyAviratibhrAntidarzanAlabdhabhUmikatvAnavasthitatvAni cittavikSepAH tentarAyAH ( pAta0 sU0 pAda0 1 sU0 30) iti / 3 mAyAvAdinastu avidyAzaktivizeSaH / yathA rajvajJAnaM svAvRtarajjau svazaktyA sarpAdikamudbhAvayati ityAdau ityAhuH ( vedA0 sA0 ) / 4 vimaNDale yadgRhasthAnam tasya krAntivRttAdyat tiryagantaram sa vikSepaH iti jyotirvida AhuH (si0shi0)| ayameva zaraH ityucyate / 5 strINAM sattvajolaMkAravizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / taduktam bhUSaNAmardharacanA vRthA vizvagavekSaNam / rahamyAkhyAnamISacca vikSepo dayitAnti ke / / ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 108 pR0 131) iti / ayaM ca strINAM sattvajAnAmaSTAviMzatisaMkhyakAnAmalaMkArANAmanyatamaH svabhAvajo vikSepo nAma vicchittivizeSa puSNAti ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 92 pR0 121) / / vigItatvam- 1 vedaniSiddhatvam (ci0 1) / yathA suraapaanaadervigiittvm| . atra niSedhakazruti: na surAM pibet ityAdiH / sarva madyamapeyam ( Apa0 smR0 ) iti smRtizca / atra vedapadaM smRtyAdhupalakSaNam / na kSuryAnniSphalaM karma ityAdinA niSphalajalatADanAderapi niSiddhatvAt / 2 laukikaviSayakatvam / 3 vedaniSiddhaviSayakatvam / yathA maGgalaM kartavyam alaukikAvigItaziSTAcAraviSayatvAt darzAdivat ityAdau vigItatvam / 4 pApajanakatvam / 5 balavadaniSTAnubandhitvam ( mU0 ma0 1) (di0 1 ) ( ma0 vA0 1) / . vigrahaH-1 nirdeze yathAvacanam (vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) ( nyA0 vA0 1 pR0 11) / yathA pramAgaprameyasaMzayaprayojana ityA disUtre pramANAni ca prameyaM ca saMzayazca prayojanaM ca ityAdivigrahaM varNayanti (gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / For Personal & Private Use Only Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 nyaaykoshH| . atredamadhikaM jJeyam / vigraha eva samAsalabhyArthasya bodhakatvaM tatram na tu samAse vigrahArthasya / vigrahalabhyayorliGgasaMkhyayorvyaJjakavaidhuryeNa prAyazaH samAsAbodhyatvAt ( za0 pra0 zlo0 32 pR0 4. ) iti / kecicchAbdikAH vRttyarthAvabodhakaM vAkyaM vigrahaH iti vadanti ( ma0 pra0 4 pR0 43 ) / anye vaiyAkaraNAstu samAsAdivRttisamAnArthakavAkyavizeSaH ityAhuH / 2 vishessjnyaanm| yathA avigrahAgatAdisthA yathA grAmAdikarmabhiH ( harivaM0 ) ityAdI iti paurANikA aahuH| 3 vistAraH ityamarasiMha aah| 4 yuddham iti nItizAstrajJA aahuH| 5 dehaH iti kAvyajJA vadanti / vighAtaH-dhvaMsaH ( di0 1 ) / yathA vighnavighAtAya maGgalam (mu0 1) * ityAdau / 2 aaghaatH| vinaH-samIhitakriyAsvarUpapratibandhakam / tacca kvacit duritam ( ki0 va0 4 ) / yathA sarve vighnAH zamaM yAnti vinezastavapAThataH ityAdau / lakSaNaM tu vighnatvam / tacca maGgalanAzyatAvacchedakaH adRSTaniSTho jAtivizeSaH / vighnakAraNaM ca maGgalAbhAvetaravinnaprAgabhAvanAzakakAraNakalApaH (mU0 ma0 1) / vicAraH-1 viparItodbhAvakaparavijigISayA nyAyaprayogaH ityasmadgurucaraNAH prAhuH / yathA parArthAnumAnasthale parvato vahnimAn dhUmavattvAt ityAdi / atra ca parvate vahnau sAdhanIye prativAdinA parvato na vahnimAn ityAdiviparItavAkye prayukta madhyasthasya saMzayo janyate / tannivRttidvArA prativAdiparAbhavArthaM vAdinA parvato vahnimAna ityAdipratijJAghaTitavAkyaprayogarUpavicAraH kriyate iti vijJeyam / 2 tattvanirNayaH / 3 saMdigdhe vastuni pramANena tattvaparIkSAyAM tadanuguNo vAkyasamUho vicAraH / vicikitsA-(doSaH) saMzayazabdavadasyArthInusaMdheyaH ( amaraH 1 ) / vicchinnatvam-balavatA klezenAbhibhavaH ( sarva0 saM0 pR0 359 paat0)| vijayaH--ISatsaMdhyAmatikrAntaH kiMcidudbhinnatArakaH / vijayo nAma kAloyaM . sarvakAryArthasAdhakaH // ( pu0 ci0 pR0 148 ) / For Personal & Private Use Only Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vijayA-( saptamI ) zuklapakSasya saptamyAM ravivAro bhavedyadi / saptamI vijayA jJeyA tatra dattaM mahAphalam // (pu0 ci0 pR0 105 ) / vijAtIyam-1 lakSyatAvacchedakasAkSAdvyApakajAtyanavacchinnam / yathA govijAtIyo ghaTaH / tathA hi gorlakSaNasya sAnAdimattvasya vijAtIyavyAvRttiprayojanakatve gotvaM lakSaNalakSyatAvacchedakam / tasya sAkSAdvyApakaM pazutvam / tadanavacchinno ghaTo bhavati iti vijJeyam (pra0 ca0 pR0 3 ) / 2 tadvRttyasAdhAraNavizeSadharmazUnyastadvijAtIyaH iti tu vayaM bruumH| vijJAnam-1 buddhizabdavadasyArthInusaMdheyaH / paurANikAzca caturdazavidyA dhAraNam ityAhuH / taduktam caturdazAnAM vidyAnAM dhAraNaM hi yathArthataH / vijJAnamitaradvidyAdyena dharmo vivardhate // kUrmapu0 a0 14) ( vAca0 ) iti / 3 mAyAvAdinastu avidyAvRttivizeSaH AtmaikyajJAnaM ca vijJAnam itynggiickruH| 4 kAvyajJAstu zilpAdijJAnam ityAhuH / 5 vijJAnavAdino bauddhAstu vijJAnaM dvividham pravRttivijJAnam AlayavijJAnaM ca / tatrAdyam ayaM ghaTaH ityAdyAkArakam / dvitIyaM ca ahaM jAnAmi ityAkArakam / tadeva AtmA ityucyate iti vadanti / 6 niravazeSazAstraviSayaM granthatorthatazca siddhijJAnaM vijJAnam (sarva0 saM0 pR0 166 nkulii0)| vijJAnaskandhaH-AlayavijJAnapravRttivijJAnapravAhaH ( sarva0 saM0 pR0 40 bau0 ) / vijJAnAkalaH-vijJAnayogasaMnyAsoMgena vA karmakSaye sati karmakSayArthasya kalAdibhogabandhasyAbhAvAtkevalamalamAtrayukto vijJAnAkalaH ( sarva0 saM0 pR0 182 zai0 ) / vitaNDA--(kathA) [ka] sa pratipakSasthApanAhIno vitaNDA ( gau0 1 / 2 / 3 ) / sa jalpo vitaNDA bhavati / kiMvizeSaNaH / pratipakSasthApanayA hInaH / yo tau samAnAdhikaraNau viruddhau dhau pakSapratipakSAvityuktau tayorekataraM vaitaNDiko na sthApayatIti parapakSapratiSedhenaiva pravartata For Personal & Private Use Only Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 nyaaykoshH| iti / astu tarhi sa pratipakSahIno vitaNDA / yadvai khalu tatparapratiSedhavAkyaM sa vaitaNDikasya pakSaH / na tvasau sAdhya kaMcidarthaM pratijJAya sthApayatIti / tasmAdyathAnyAsamevAstviti (vAtsyA0 1 / 2 / 3 ) / abhyupetya pakSaM yo na sthApayati sa vaitaNDikaH ityucyate (nyA0 vA01 pR0 16 ) / iyaM vitaNDArUpA kathA ca parapakSakhaNDanena jayamuddizyaiva prvrtte| [kha] pratipakSasthApanAhInA vijigISukathA (gau0 vR0 1 / 2 / 3 ) / [ga] svapakSasthApanAhInA kathA parapakSadUSaNamAtrAvasAnA (vAtsyA0 111 / 1 ) (ta0 bhA0) (ta0 dI0 ) ( sarva0 pR0 239 akss0)| pradevocyate jalpa eva vitaNDA syAt pratipakSatvasAdhanaiH iti ( tA0 20 zlo0 79) / [gha] pratipakSasthApanAhInaM ca vAkyam (nyA0 vA0 1 pR0 16) / vitarkaH-1 prayoktuH saMbhAvanAtmakaM jJAnam / yathA kiminduH kiM paJa kimu mukurabimbaM kimu mukham ityAdI kiMpadArthaH / atra avyayakimarthasya saMbhAvanAtmakajJAnasya vizeSyatAsaMbandhena prathamAntapadopasthApyavizeSye anvayaH / prakAritAsaMbandhena tatra ca vizeSaNasya candrAderanvayaH ( ga0 zakti0 pR0 108) / 2 AlaMkArikAstu arthAlaMkAravizeSaH ityAhuH / vidyA--(buddhiH ) 1 jJAnam / tacca kaNAdanaye yathA vizeSaNavadvizeSya saMnikarSa liGgaparAmarzAdirUpaguNajanyo buddhivizeSaH (ta0 va0 213 ) / yathArthajJAnamiti bhAvaH / vidyAyA vibhAgAdikaM tu buddhizabdavyAkhyAne dRzyam / 2 vijAtIyajJAnahetuH zAstram / yathA AnvIkSikI nyaayvidyaa| seyamAnvIkSikI pramANAdibhiH padArthaivibhajyamAnA pradIpaH sarvavidyAnAmupAyaH sarvakarmaNAm / AzrayaH sarvadharmANAM vidyoddezye prakIrtitA // ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 ) iti / nyAyanaye vidyAzcatasraH AnvIkSikI. trayIvArtAdaNDanItirUpAzcatasro vidyA vidyAprasthAne kathitAH ( gau0 vR0 1 / 1 / 1 ) / tadarthazca AnvIkSikI nyAyavidyA / trayI vedavidyA / vArtA nItizAstram / daNDanItistvarthazAstram iti / manunA coktam / traividyebhyastrayI vidyAM daNDanItiM ca zAzvatIm / AnvIkSikI cAtmavidyAM For Personal & Private Use Only Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 753 vArtArambhAMzca lokataH // ( manu0 a0 7 zlo0 43 ) iti / vArtike coktam catasra imA vidyA bhavanti / tAzca pRthakprasthAnAH agnihotrahavanAdiprasthAnA trayI / halazakaTAdiprasthAnA vaartaa| svAmyamAtyabhedAnuvidhAyinI daNDanItiH / saMzayAdibhedAnuvidhAyinyAnvIkSikI ( nyA0 vA0 pR0 13 ) / 3 paurANikanaye vidyAzcaturdaza aSTAdaza cApi / tA ucyante / vidyAzcaturdaza proktAH krameNa tu yathAsthiti / SaDaGgamizritA vedA dharmazAstraM purANakam / mImAMsA tarkamapi ca etA vidyAzcaturdaza ( nandipu0 ) iti / purANanyAyamImAMsAdharmazAstrAGgamizritAH / vedAH sthAnAni vidyAnAM dharmasya ca caturdaza / / ( yAjJa0 113 ) / iti ca / aSTAdaza cAnyatroktAH / tA ucyante / aGgAni vedAzcatvAro mImAMsA nyaayvistrH| dharmazAstraM purANaM ca vidyA hyetAzcaturdaza // Ayurvedo dhanurvedo gAndharvazceti te trayaH / arthazAstraM caturthaM ca vidyA hyaSTAdazaiva tAH (viSNupu0) (vaac0)| zrutau tu vidyA dvividhoktA parA aparA c| tatra parA yayA brahmAvagamaH sA / yayAkSaramadhigamyate sA parA iti zruteH / RgvedAdilakSaNA aparA / sA cAdhyayanAdhyApanarUpA ( vAca0 ) / vidyAbhedena devatAbhedAH ( hemA0 bra0) viSNudharmottare uktAH tAstatraiva dRzyAH / 4 pazuguNo vidyA ( sarva0 saM0 pR0 167 nakulI0 ) / vidyezvaraH-anantazcaiva sUkSmazca tathaiva ca zivottamaH / ekanetrastathaivaika rudrazcApi trimUrtikaH // zrIkaNThazca zikhaNDI ca proktA vidyezvarA ime ( sarva0 saM0. pR0 183 zai0 ) / vidhavA-mRtabhartRkA strii| vidhavAdharmAzca (zu0 ta0 ) viSNunA uktA yathA mRte bhartari brahmacaryam tadanvArohaNaM vA / tatra brahmacarya maithunavarjanaM tAmbUlAdivarjanaM ca / yathAha pracetAH tAmbUlAbhyaJjanaM caiva kAMsyapAtre ca bhojanam / yatizca brahmacArI ca vidhavA ca vivarjayet / anuyAti na bhartAraM yadi daivAtkadAcana / tathApi zIlaM saMrakSyaM zIlabhaGgAtpatatyadhaH // vidhavAkaMbarIbandho bhartRbandhAya jAyate / ziraso vapanaM tasmAt kArya 95 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 nyaaykoshH| vidhavayA sadA // ekAhAraH sadA kAryo na dvitIyaH kadAcana / trirAtraM paJcarAtraM vA pakSavatamathApi vA // mAsopavAsaM kuryAdvA cAndrAyaNamathApi vaa| nAdhirohedanaDvAhaM prANaiH kaNThagatairapi / kaJcukaM na parIdadhyAdvAso na vikRtaM vaset ( kAzIkha0 a0 4 ) iti ca / manurapyAha kAmaM tu kSapayedehaM puSpamUlaphalaiH zubhaiH / na tu nAmApi gRhNIyAt patyau prete parasya tu // mRte bhartari sAdhvI strI brahmacarye vyavasthitA / svarga gacchatyaputrApi yathA te brahmacAriNaH // na dvitIyazca sAdhvInAM kvacidbhartopadizyate (manu0 a0 5 zlo0 157-162) iti / atra dharmapravRttinibandhaziromaNizAstrapradIpAdau bAbhravya Aha ajJAnAttu. dvijo yastu vidhavAmudvahedyadi / parityajya viditvainAM prAyazcittaM samAcaret // abdamekaM vidhAyAdAvavakIrNivrataM caret / putrazcenjAyate tasyAM raNDagolaka ucyate // iti / kRte saptapade bharturviyogo yadi jAyate / na deyA punaranyasmai kalau kanyA manISibhiH // iti ca / ziSTaM tu niyogazabdavyAkhyAne dRzyam / zUdrAdiviSaye tu na kuryAtkezasaMskAraM gAtrasaMskArameva ca / kezAvalI jaTArUpA na kSaura tIrthakaM vinA // tailAbhyaGgaM na kurvIta na hi pazyati darpaNam (brahmavai0 pu0 ja0 kha0 a0 83 ) ityAdi / anvArohaNaM shgmnm| atroktamaGgirasA hArItena ca sAdhvInAmeva nArINAmagniprapatanAdRte / nAnyo dharmo hi vijJeyo mRte bhartari karhicit // ityAdi / sAdhvIlakSaNaM tu Artei muditA hRSTe proSite malinA kRzA / mRte mriyeta yA patyau sAdhvI jJeyA pativratA // iti / bRhannAradIye tu bAlApatyAzca garbhiNyo hyadRSTaRtavastathA / rajasvalA rAjasute nArohanti citAM zubhe // ( vAca0 ) iti / vidhA-1 tvapratyayavadasyArthInusaMdheyaH / sa ca prakArIbhUto dharmaH / yathA dhUmavAnparvato vahnimAnityanumitau pakSatAvacchedakavidhayA dhUmasya bhAnamiti ityAdau vidhAzabdArthaH ( di0 1 kAla0 pR0 89 ) / atra dhUmasya pakSatAvacchedakatvena bhAnamasti ityartho bodhyaH / 2 prbhedH| yathA dvividhaH trividhaH ityAdau / 3 prakAraH / yathA dharmArtho yatra na syAtAM zuzrUSA vApi For Personal & Private Use Only Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 755 tadvidhA (manu0 2 / 112) ityAdau / 4 kAvyajJAstu sAdRzyam / yathA tathAvidhaH svArthaH ( za0 pra0 zlo0 7 TI0 pR0 8 ) ityAdau / yathA vA kimapyahiMsyastava cenmatohaM yazaHzarIre bhava me dayAluH / ekAntavidhvaMsiSu madvidhAnAM piNDeSvanAsthA khalu bhautikessu||(rghu0 2 / 57) ityAdI ityaahuH| vidhAnam-apravRttapravartanam / tacca puruSaviSayaH zabdavyApAraH (jai0 nyA0 a0 2 pA0 3 adhi0 13 ) / vidhiH-1 (pramANazabdaH) [ka] vidhividhAyakaH (gau0 2 / 1 / 63 ) / ayaM vidhinA'hmaNabhAgaH (vAtsyA0 2 / 1 / 62 ) / atrAbhidhaiva liGarthaH / saiva ca pravRttihetuH iti vijJeyam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 94 ) / atra vidhizabdasya vidhirUpazabde iSTasAdhanatvAdirUpe vidhyarthe ca prayogo dRzyate / tatra vidhAyaka iti AdyArthaH / yadvAkyaM vidhAyakaM codakaM sa vidhiH / vidhintu niyogonujJA vA / yathA agnihotraM juhuyAtsvargakAmaH (zatapatha0 2) ityAdi (vAtsyA0 2 / 1 / 63) / [kha] iSTasAdhanatAbodhakapratyayasamabhivyAhRtavAkyam (gau0 vR0 2 / 1 / 63) / [ga] vidhyabhidhAyakapratyayaH tadbhaTitavAkyaM vA ( nyA0 ma0 4 ) / tadarthazva vidhIyate vidhirUpazabdena pratipAdyatesau vidhirissttsaadhntvaadiH| tasyAbhidhAyako vAcakaH iti / atha vA arthavizeSAbhidhAyakaH pratyayaH / sa ca pratyayo liGloTleTtavyakRtyapratyayarUpaH iti (si0 ca0 ) ( ma0 pra0 4 pR0 58 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 93 ) / taddhaTitavAkyamiti dvitIyaM lakSaNaM tu tAtrikamate yajeta ityAdivAkyameva vidhiH na tu kevalapratyayaH ityabhiprAyeNa / [gha] pravRttiparaM vAkyam / yathA jyotiSTomena svargakAmo yajeta (zatapatha0 ) odanakAmastaNDulaM paceta ityaadi| atra jyotiSTomanAmako yAgaH svargarUpeSTasAdhanam taNDulakarmakaH pAka odanarUpeSTasAdhanam ityubhayavAkyArthaH / yajeta pacetetyAdividhipratyayeneSTasAdhanatyopasthApanAt (ta0 kau0 ) / [3] mImAMsakAstu ajJAtArthajJApako vedabhAgaH ( apUrvavidhiH ) / sa ca tAdRzaprayojanavadarthavidhAnenArthavAn / tAdRzaM cArthaM pramANAntareNAprAptaM vidhatte / yathA For Personal & Private Use Only Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 nyaaykoshH| .. agnihotraM juhuyAt svargakAmaH ityAdi ityAhuH / ayaM vidhirmAnAntareNAprAptaM svargaprayojanavaddhomaM vidhatte / agnihotrahomena svargaM bhAvayet iti vAkyArthabodhaH (lau0 bhA0 pR0 13 ) / yatra karma mAnAntareNa prAptam tatra taduddezena guNamAnaM vidhatte / yathA dadhnA juhoti (tai0 brA0 2 / 115) (zatapa0 ) iti / atra homasya agnihotraM juhuyAt ityanena prAptatvAddhomodezena dadhimAtravidhAnam / dadhnA homaM bhAvayet iti vaakyaarthH| yatra tUbhayamaprAptam tatra viziSTaM vidhatte / yathA somena yajeta ( zatapatha 0 ) ityatra somayAgayoraprAptatvAt somaviziSTayAgavidhAnam / somapade matvarthalakSaNayA somavatA yAgeneSTaM bhAvayet iti vAkyArthabodhaH (lau0 bhA0 pR0 13) / [ca] dharmArthasAdhakavyApAro vidhiH (sarva0 saM0 pR0 169 nkulii0)| [cha ] ajJAtasyAnuSTheyatvakathanaM vidhiH (jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 6) / sAmAnyatoyaM vidhirdvividhaH laukika: vaidikazca / tatra laukikaH odanakAmastaNDulaM pacet ityAdiH / vaidikavidhistu svargakAmo yajeta (zatapatha0 ) ityaadiH| vidhiH prakArAntareNa trividhaH apUrvavidhiH niyamavidhiH parisaMkhyAvidhizca ( nyA0 ma0 4 ) ( si0 ca0 ) / taduktaM bhaTTapAdaiH vidhiratyantamaprAptau niyamaH pAkSike sati / tatra cAnyatra ca prAptau parisaMkhyeti kIrtyate // ( nyA0 ma0 ) iti / tatrApUrvavidhizcaturvidhaH utpattividhiH viniyogavidhiH prayogavidhiH adhikAravidhizceti (lau0 bhA0 pR0 16) / tatra prAthamikapratItiviSayapravRttisAdhaneSTasAdhanatAbodhakaM karmasvarUpajJApakaM vidhivAkyam utpattividhiH / yathA svargakAmozvamedhena yajeta (zatapatha0 ) ityAdivAkyam (vAca0 ) / atra ziSTaM tu utpattividhizabdavyAkhyAne dRzyam / adhikAravidhizca karmaNaH phalasaMbandhabodhako vidhiH| yathA jyotiSTomena yajeta svargakAmaH ityAdiH ( ma0pra0 pR. 63 ) / atha vA karmajanyaphalasvAmyabodhako vidhiH / karmajanyaphalasvAmyaM ca karmajanyaphalabhoktatvam / yathA yajeta svargakAmaH ityAdirUpodhikAravidhiH / atra svargamuddizya yAgaM vidadhatAnena svargakAmasya yAgajanyaphalabhoktatvaM pratipAdyate (lau0 bhA0 pR0 38) / yathA vA yasyAhitAgneragnihAn dahetsognaye kSAmavateSTAkapAlaM nirvapet For Personal & Private Use Only Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 757 ( zatapatha0 ) ( tai0 saM0 2 / 2 ) iti / atra agnidAhAdau nimitte karma vidadhatA anena vAkyena nimittavataH karmajanyapApakSayarUpaphalasvAmyaM pratipAdyate ( lau0 bhA0 pR0 38 ) / evam aharahaH saMdhyAmupAsIta ( baudhAyanasU0 ) ityAdInyadhikAravidherudAharaNAni vijJeyAni / atra zucivihitakAlajIvinaH saMdhyopAsanajanyapratyavAyaparihArarUpaphalasvAmyaM codyate ( lau0 bhA0 pR0 38 ) / kusumAJjaliTIkAyAmitthamuktam / [ja] vidhirnAma vidhiprtyyaarthH| atra vyutpattiH vidhIyate vidhirUpazabdena pratipAdyatesau vidhiriSTasAdhanatvAdiH ( ma0 pra0 4 pR0 58 ) iti / sa ca pravartakajJAnaviSayo dhrmH| ayaM ca dharmo jaranaiyAyikAnAM naye kRtisAdhyatve sati balavadaniSTAjanakatvasahitamiSTasAdhanatvam / atra kRtisAdhye tRptirUpasukhAtmakeSTasAdhane ca madhuviSasaMpRktAnabhojane pravRttivAraNAya balavadaniSTAjanakatvaM vizeSaNamAvazyakam / atra balavadaniSTaM tu maraNam / yadA ca tAdRzabhojanaM balavadaniSTAnanubandhitvena jJAyate tadA sa puruSaH pravartata eva iti vijJeyam (nyA0 ma0 kha0 4 pR0 26-27) / atredaM bodhyam / na kalajhaM bhakSayet ityAdau nabA bodhyamAno viziSTAbhAvaH ( kRtisAdhyatvaviziSTasya balavadaniSTAjanakatvaviziSTasyeSTasAdhanatvasyAbhAvaH ) vizeSyavati vizeSaNAbhAve vizrAmyatIti (mu0 gu0 pR0 228 ) / etanmate zyenasya hiMsArUpatvaM nAsti iti zyenenAbhicaran yajeta ( atharvabrAhma0 ) ityAdI balavadaniSTAnanubandhitvarUpo vidhyarthoM bodhyate iti hRdayam / yathA odanakAmaH paceta svargakAmo yajetetyAdau odanasvargAdirUpaM yat phalam tatsAdhanatvaM pAkayAgAdikriyAyAM pratIyate ( ku0 TI0. 5) ( ta0 pra0 4 pR. 105 ) ( tarkA0 )(ga0 vyu0 la0 pR0 138 ) ( ta0 dI0.) (mu0 gu0 ) ( di0 pR0 226) / navyanaiyAyikamate tu pravartakacikIrSAyAM yatprakArakajJAnasya hetutvaM sa vidhiH / kRtisAdhyatvAdijJAnena cikIrSA tayA ca pravRttirutpadyate iti samuditArthaH ( nyA0 ma0 4 pR0 27 ) / tAdRzaM ca kRtisAdhyatvam iSTasAdhanatvam balavadaniSTAnanubandhitvaM ca pratyekameva / yathA yajeta pacetetyAdau liGarthaH ( ta0 pra0 4 pR0 102 ) / kRtisAdhyatvAdi For Personal & Private Use Only Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 nyaaykoshH| padAnAM prayojanaM kathyate / paGguH samudraM na taret ityAdau nabAdinAM samudrataraNAdeH paGguprabhRtikRtisAdhyaniSedhabodhAnurodhAdavazyaM kRtisAdhyatvaM liGarthaH svIkAryaH / tRptikAmo jalaM na tADayet ityAdI jalatADanAdestRptikAmeSTasAdhanatvasya niSedhAnvayAnupapattyeSTasAdhanatvaM liGarthovazyaM svIkartavyaH / apare tu caityaM na vandeta iti vAkyaprAmANyAnurodheneSTasAdhanatvasya vidhyarthatvamAvazyakam iti vadanti ( ga0 vyu0 l0)| na kalajhaM bhuJjIta ityAdI kalaJjabhakSaNAderbalavadaniSTAjanakatvasya niSedhA. nupapattyA balavadaniSTAnanubandhitvaM liGarthovazyaM svIkartavyaH ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 146) / kalaJjo maaNsvishessH| tathA coktaM mAdhavAcAryaiAyamAlAyAm viSAktazarAgreNa viddhA ye pazupakSyAdayasteSAM yanmAMsaM tadeva kalaJjam iti / raktalazunaM kalaJjam iti haradatta Aha / balavadaniSTAnanubandhitvaM cAtra narakAjanakatvam pApAjanakatvaM vA (za0 pra0 zloka 100 TI0 pR0 151) / eteSAM balavadaniSTAnanubandhitvAdiSu triSu pRthageva liGaH zaktitrayaM vadatAM navyanaiyAyikAnAM mate zyenaH svarUpata eva niSiddhaH iti zyenenAbhicaran yajeta ityAdau vidhipratyayena balavadaniSTAnanubandhitvaM na bodhyate / adhikaM tu abhicArazabdavyAkhyAne draSTavyam / tathA ca na kalazaM bhakSayet ityAdI balavadaniSTAjanakatvaM vidhyarthaH / tadabhAvo namAtra bodhyate iti vijJeyam (mu0) (di0 gu0 pR0 225-229 ) / atra vadanti / dveSaviSayatAvacchedakatvopalakSitanarakatvAdyAzrayasAdhanatAtvAvacchinnapratiyogitAkAbhAvakUTe tAdRzabhAvatvenAnugata ekaiva vidhipratyayasya zaktiH iti (ga0 vyu0 la0 pR0 148 ) / yajetetyAdI yAgAdidharmikAdiSTasAdhanatvAdinizcayAdeva yAgAdidharmikacikIrSotpattyA tatra pravRttiH / evaM ca yAgAdiH kRtisAdhyaH iSTasAdhanam balavadaniSThAnanubandhI ca ityAkArako bodhaH (za 0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 146) / udayanAcAryAstu AptAbhiprAyo vidhyartha ityAhuH ( ku0 5 ) ( nyA0 si0 dI0 pR0 60 ) ( ma0pra0 4 pR0 59 ) / tadarthazca Aptasya paramezvarasya abhiprAya icchA liDAdinA bodhyate / atroktamudayanAcAryaiH yastu vede IzvarapraNItatvam nAbhyupaiti taM prati vidhireva tAvadrbhaH zruti For Personal & Private Use Only Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 759 nyaaykoshH| kumAryAH puMyoge mAnam iti (ki0 va0) (mu0) (ma0 pra0 4) (ta0 ko0)| atha vA vakricchAviSayatvam / yathA ghaTamAnaya ityAdI loDartho vidhiH ( tarkA0 4 pR0 11) ( za0 pra0 zlo0 101 TI0 pR0 146) / atra ghaTakarmakamadicchAviSayAnayanAnukUlakRtimAMstvam ityanvayabodhaH / atredaM bodhyam / yajeta svargakAmaH na kalaGgaM bhakSayet ityAdI yAgaH svargakAmakartavyatvenAptAbhiprAyaviSayaH kalaJjabhakSaNaM kartavyatvenAptAbhiprAyaviSayo na iti vAkyadvayArthabodhaH / yAgAdau cAptAbhiprAyaviSayatveneSTasAdhanatvAdikamanumAya prvRttiH| kalaJjabhakSaNAdau tadviSayatvAbhAvenAniSTasAdhanatvamanumAya nivRttiH iti ( ma0 pra0 4 pR0 59) / bhaTTamImAMsakAstu vidhipreraNApravartanAdizabdAbhidheyaH pravRttyanukUlavyApAra ityAhuH / tanmate vittham / gAmAnaya ityAcAryavAkyazravaNAnantaraM ziSyapravRttidarzanAt zabdapravRttau pravartanAjJAnaM hetuH / sA ca pravartanA paceta ityAdilaukikavAkye puruSaniSThobhiprAyavizeSaH / yajeta svargakAmaH ityAdivaidikavAkye tu puruSAbhAvAcchabdaniSThaiva / na cezvarakartRkatvaM vedasya / IzvarasyaivAnabhyupagamAt / zabdaniSThatvAdeva ca zabdabhAvanA ityucyate / saiva vidhyarthaH / sa ca liGtvenAbhidhIyate / arthabhAvanA tu pravRttyAdivyApArarUpA / sA cAkhyAtatvenopasthApyate iti / tatroktam abhidhAbhAvanAmAhuranyAmeva liGAdayaH / arthAtmabhAvanA tvanyA sarvAkhyAtasya gocaraH // (ma0 pra0 4 pR0 58 ) iti / aymaashyH| svargakAmo yajeta ityAdau liGAdipratyaye aMzadvayamasti liGtvam AkhyAtatvaM ca / tatra litvAMzena pravartanAkhyaH zabdaniSTho vyApAro bodhyate / IzvarAmabhyupagamAt / ayaM zabdabhAvanA ityucyate / tena vyApAreNa ca prAttyAkhyo yAgakartRpuruSaniSTo vyApAra AkhyAtatvAMzena bodhyamAna upasthApyate / ayameva arthabhAvanA ityucyate / evaM ca puruSaniSThAyAH pravRtteranukUlaH pravartanAkhyaH zabdaniSTho vyApAro vidhyarthaH iti ( lau0 bhA0 pR0 5-10) / prAbhAkarAstu vidhyarthaH kAryatvamAtram / tacca kRtisAdhyatvam / tathA hi / yadviSayiNI buddhiH pravRttijananImicchAM prasUte sa vidhipratyayapratipAdyaH / pravRttijanakecchAjanakajJAnaprakAraH ityarthaH / For Personal & Private Use Only Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 nyAyakozaH / pravRttijananI ca kRtisAdhyatvaprakArakecchA / tajjananI ca kRtisAdhyatvaMprakArikA buddhiH iti yAvat ( nyA0 ma0 4 pR0 25 ) | atredamavadheyam / prAbhAkaramata iSTasAdhanatvamapi vidhyartho bhavatyeva / ata eva tairnityA pUrva niSedhApUrvarUpaM paNDApUrvamapi saMdhyAmupAsIta na kala bhakSayet (smRti: ) ityAdividhiniSedhayoH kalpyate ( ta0 pra0 4 pR0 89 ) / atredamadhikaM bodhyam / prAbhAkaramate anyathAkhyAtirnAsti iti / evaM ca tanmate kAryatvameva vidhyarthaH / ayamAzayaH / prAbhAkaramate kAryatvaviziSTApUrvasya vidhyarthatvAdvizeSaNAMzaH kAryatvamapi tadarthaH iti ( ma0pra0 4 pR0 59 ) | atredaM bodhyam / prAbhAkaramate yAgasyAzuvinAzitvena svargotpattikAle tasyAbhAvAttadutpattyarthaM yAgajanyamapUrvaM kalpyate / tathA ca vede kAryatvaviziSTA pUrvasaMbhavena tatra zaktireva / paraM tu loke paceta ityAdAvapUrve tAtparyAsabhavAt kAryatve lakSaNaiva / atha vA laukikaliGaH kAryatve zaktiH / vede tu svargakAmAnvayAnupapattyA kriyAtiriktakArye zaktiH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 119 ) / bhaTTAstu sthAyyapUrvakalpanApekSayA yAgasyaiva sthAyitvaM kalpanIyam ityAhuH / cikIrSAjanyakRtisAdhyatvaM kAryatvam (nyA0 si0 dI0 pR0 65 ) / kAryatvaM ca kRtisAdhyatvam / tajjJAnameva pravartakam / tacca jJAnam kRtisAdhya prakArakamityarthaH / tena jJAnena kRtisAdhyatvaprakArikecchA janyate / tayA ca pravRttirjanyate / sA ca pArka yAgaM vA kuryAm ityAkArikA cikIrSetyarthaH ( nyA0 ma0 ) ( ma0pra0 pR0 59 ) / tatra prAbhAkaramatAntarvartina evamAhuH / kRti - sAdhyatvaprakArakajJAnaM ceSTasAdhanatAliGgaka kRtisAdhyatAnumitiH iSTasAdhanatAjJAnakAlIna kRtisAdhyatAjJAnaM vA kAmyasthale pravartakam / nityasthale ca aharahaH saMdhyAmupAsIta ityAdau ahamidAnIMtana kRtisAdhyasaMdhyAvandanakaH brAhmaNatve sati vihitasaMdhyAkAlInazaucAdimattvAt iti zaucAdimattva - pratisaMdhAnajanyaM kRtisAdhyatAjJAnaM pravartakam iti ( ma0pra0 kha0 4 pR0 59 ) ( si0 ca0 ) / tathA ca aharahaH saMdhyAmupAsIta ityAdau nityatayA niSphale saMdhyopAsanAdAviSTasAdhanatvasyAyogyatvenAnvayAsaMbhavAneSTasAdhanatvamapi liGarthopUrva vidhiH / naiyAyikAstu nityakarmasthalepi artha - tu For Personal & Private Use Only Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 761 vAdAdyupasthApita brahmalokAvApternarakAtyantAbhAvasyaiva vA prAyazcittasaMdhyAvandanAdiphalatvasaMbhavAdiSTasAdhanatvameva liGarthaH iti praahuH| tatra smayate / saMdhyAmupAsate ye tu satataM zaMsitavratAH / vidhUtapApAste yAnti brahmalokaM sanAtanam // ityAdi (ta0 pra0 4 pR0 102) / tathoktaM yAjJavalkyenApi nizAyAM vA divA vApi yadajJAnakRtaM bhavet / traikAlyasaMdhyAkaraNAttatsarvaM vipraNazyati // ( yAjJa0 a0 3 zlo0 308 ) iti / mitAkSarAyAM yamenApyuktam yadahnAtkurute pApaM karmaNA manasA giraa| AsInaH pazcimAM saMdhyAM prANAyAmainihanti tat // iti / zAtAtapenApyuktam anRtaM madyagandhaM ca divA maithunameva ca / punAti vRSalAnnaM ca saMdhyA bahirupAsitA // ( mitAkSa0 a0 3 zlo0 308 TI0 pR0 144 ) iti / 2 prayogaH / 3 nidarzanam / yathA yatra dhUmastatrAgniriti agyabhAve dhUmo na bhavati iti ca ( praza0 pR0 44 ) / 4 daivam / yathA anukUlatAmupagate hi vidhau sakaleSTasAdhanamatho bhavati ityAdau / 5 brahmadevaH / 6 arthAlaMkAravizeSaH / vidhizeSaH-arthavAdavAkyam / etallakSyaprAzastyajJAnaM zAbdabhAvanAyAmiti kartavyatAtvena saMbadhyate / vidheyaH-1 uddezye prakAratayA jJAyamAno vilakSaNaviSayatAvAn padArthaH / yathA parvato vahnimAn dhamAt ityAdau parvate vahnirvidheyaH / yathA vA pacati ityAdau puruSe paakkRtirvidheyaa| sA ca vilakSaNaviSayatA vidheytaaruupaa| vidheyatA ca yathA vahnimanuminomi ityAdyanuvyavasAyaniyAmakaH pakSatAvacchedakavyAvRto viSayatAvizeSaH ( ga0 pakSa0 pR0 19) / kecittu pratyakSAdisAdhAraNI vizeSyatAvacchedakatAbhinnA mukhyavizeSyatAnirUpitaprakArataiva vidheyatA ityAhuH ( ga0 pakSa0 pR0 24 ) ( za0 pr0)| zAbdikAstu tadAdizabdapratipAdyatve satyuddezyasaMbandhitvenApUrvabodhaviSayatvam anuvAdyabhinnaniSThA vilakSaNaviSayatA vA vidheyatA ityaahuH| atroktam anuvAdyamanuktvA ca na vidheyamudIrayet iti / 2 mImAMsakAstu vidhibodhyArthaH / yathA dannA juhoti iti guNavidhau homamanUdya dadhirUpo guNo 96 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 762 vidheyaH / atra vidheyatvaM ca ajJAtasyAnuSTheyatvena pratipAdyamAnatvam ( lau0 bhA0 TI0 pR0 15) / 3 adhIna iti kAvyajJA aahuH| vinyH-dnnddH| vinazyadavasthatvam-svapratiyogitva svAvyavahitapUrvavRttitva etadubhayasaMbandhena ___ nAzaviziSTatvam / yathA bhAvakAryasya vinazyadavasthatvam / vinaSTaH-1 bhUtakAlotpattikanAzapratiyogI / yathA vinaSTo ghaTaH ityAdau / 2 patitaH / yathA vinaSTe vApyazaraNe pitaryuparataspRhe iti nAradasmRtau / __3 svadezAdanyatra gataH iti ca dharmazAstrajJA AhuH ( dAyabhAge ) / vinA-1 abhAvaH / yathA daNDaM vinA na ghaTaH ityAdau / evam Rte antareNa iti nipAtayorapyartha UhyaH / atra pratiyogitvamanuyogitvaM vA dvitIyArthaH / tasya ca vinArtha abhaavenvyH| vinAntArthasyAbhAvasya nabarthe ghaTAdyabhAve pryojytaasNbndhenaivaanvyH| ata eva rAsabhaM vinA na ghaTaH ityAdayo na prayogAH ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 73 ) / 2 varjanam iti kAvyajJA aahuH| ' vinADikA-vinADikA tu SaT prANAH / ahorAtrazabde dRzyam / vinADI-(prANazabde dRzyam ) / . vinAyakaH-caturthI ( pu0 ci0 86 ) / vinAzitvam-dhvaMsapratiyogitvam / yathA ghaTasya vinAzitvam / atredama vadheyam / AzuvinAzitvaM ca tRtIyakSaNavRttidhvaMsapratiyogitvam / yathA yAgasyAzuvinAzitvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 109) / bauddhAstu padArthamAtrasya svotpattidvitIyakSaNa eva nAzAbhyupagamAt dvitIyakSaNavRtti dhvaMsapratiyogitvameva sarvatra vinAzitvam ityAhuH / vinigamanA-anyatarapakSapAtinI yuktiH (si0 ca0 ) (bhavA0 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 47-48 ) / yathA ayameva pakSo prAyaH pakSAntaraM tu na grAhyam atra kA vinigamanA ityatra / yathA vA udite juhoti anudite juhoti ityAdivikalpasthale udita eva havanaM kAryam anudite For Personal & Private Use Only Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 763 nyaaykoshH| tu havanaM na kAryam ityatra vinigamanAyA abhAvaH ityAdau / smRti pratyanubhavasyAnubhavatvena kAraNatvaM jJAnatvena vA iti vipratipattI jJAnatvena kAraNatvAGgIkAre tasya sAmAnyadharmatvenAnyathAsiddhatvaM syAt iti vinigamanayA lAghavena ca jJAnatvenaiva kAraNatvaM navyaiH sAdhitam (mu0 smRtini0 pR0 190 ) ityAdau c| vinimayaH-1 [ka] tulyadravyadAnena dravyAntaragrahaNam ( shbdc0)| yathA kAMsyapAtradvayaM datvA tasmAttAmragrahaNaM vinimayaH / [kha] mUlyAtiriktadravyagrahaNaprayuktasvasvatvadhvaMsaparasvatvAnukUlastyAgaH ityanya AhuH ( kA0 vyA0 kA0 4 pR0 6 ) / 2 bandhakam iti vyavahArazAstrajJA AhuH / tacca RNazodhanAthaM vizvAsahetutayA AdhIkRtaH padArthaH ( gahANa iti pr0)| madhvamatAnuyAyivedAntinaH / 3 kAryam / yathA tejovArimRdA yathA vinimayaH ( bhAga0 1 / 1 / 1.) ityAdI ityAhuH / 4 anyasminna nyAvabhAso vinimayaH iti mAyAvAdivedAntina AhuH / viniyogaH-1 kriyAsu pravartanam / taduktam anenedaM tu kartavyaM vini yogaH prakIrtitaH ( vAca0 ) iti / yathA imaM me varuNa zrudhI havamadyA ca mRDaya / tvAmavasyurAcake ( R0 1 / 2 / 19) iti mantrasya saMskArAGgahome viniyogaH / yathA vA apasarpantu te bhUtA ye bhUtA bhuvi saMsthitAH ityasya samastabhUtoccATane viniyogaH / 2 anuSThAnakramavidhAnam / yathA ArSa chandazca daivatyaM viniyogastathaiva ca ( yogayAjJa0 ) ityAdau / viniyogavidhiH--(vidhiH ) [ka] pradhAne aGgasaMbandhabodhako vidhiH / yathA danA juhoti (zatapatha0 ) iti / atra agnihotrahome dadhisaMbandhonena bodhyate ( ma0 pra0 4 pR0 62) / [kha] aGgAnAM pradhAnaiH saha saMbandhasya bodhako vidhiH / yathA dadhnA juhoti iti / sa hi tRtIyayA pratipannAGgabhAvasya dadhno homasaMbandhaM vidhatte danA homaM bhAvayet iti / guNavidhau ca dhAtvarthasya sAdhyatvenaivAnvayaH / tathA ca dhAtvarthasya sAdhyatvenAnvayavivakSAyAmayaM guNavidhirapi bhavati iti jJeyam / kacidAzrayatvenApi yathA dadhnendriyakAmasya juhuyAt iti / atra homAzrayadadhi For Personal & Private Use Only Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 nyaaykoshH| karaNatvenendriyaM bhAvayet iti vAkyArthaH / tacca dadhikaraNatvam kiMniSTham ityAkAGkSAyAM saMnidhiprAptahoma AzrayatvenAnveti (lau0 bhA0 pR016)| [ga] aGgapradhAnasaMbandhabodhako vidhirviniyogavidhiH ( mI0 nyA0 pR0 12 ) / viniyogavidheH sahakAribhUnAni SaT pramANAni santi zrutiH liGgam vAkyam prakaraNam sthAnam samAkhyA iti ( lau0 bhA0 __pR0 16-29) / etatsahakRtenAnena vidhinA aGgatvaM paroddezapravRttakRti sAdhyatvarUpapArArthyAparaparyAyaM jJApyate / .. vipakSaH---1 [ka] nizcitasAdhyAbhAvavAn / yathA parvate 'vahnisAdhane hRdo vipakSaH ( ta0 saM0 2) / vipakSatvaM ca sAdhyAbhAvaprakArakanezcayavizeSyatvam ( nyA0 bo0 2 ) atha vA vizeSyatAsaMbandhena sAdhyabhAvaprakArakanizcayavattvam ( vAkya0 2) iti jJeyam / [kha] vedAntinastu sAdhyatatsamAnadharmarahito dharmI ityAhuH (pra0 ca0 pR0 24 ) / 2 pratikUlapakSaH iti vyavahArajJA aahuH| 3 zatruH iti kAvyajJA AhuH ( amaraH ) / viparItajJAnam-1 saMzayaH ( nIla0 ) / 2 bhrmH|| viparyayaH-1 (apramA) [ka] mithyAjJAnAparaparyAyaH ayathArthanizcayaH (gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / atra ayathArthajJAnameva nAsti iti prAbhAkarAdaya AhuH ( pra0 pa0 pR0 4 ) / [kha] vedAntinastu viparItanizcayaH (pra0 pa0 pR0 4 ) / atra viparItatvaM ca purovartinyavidyamAnaprakArakatvam (pra0 pa0 TI. vedezatIrthI0 pR0 10) / viparItanizcayazca pratyakSAnumAnAgamAbhAsebhyo jAyate / tatra pratyakSAbhAsajo yathA zuktikAyAM idaM rajatam ityAdi / anumAnAbhAsajo yathA dhUlIpaTale dhUmabhramAdvahnayabhAvavati vahnayanumitiH / AgamAbhAsajo yathA nadItIre paJca phalAni santi iti pratArakavAkyajanyajJAnam ityAhuH (pra0 ca0 pR0 8-9) / atra pratyakSAbhAsaviSaye viprtipttiH| (1) pratItaM rajataM dezAntare sadeva iti vaizeSikAdaya AhuH / (2) jJAnasvarUpameva iti vijJAnavAdina AhuH / (3) tatraiva tAtkAlikamutpannaM sat iti bhAskara aah| For Personal & Private Use Only Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 765 ( 4 ) na sat nAsat na sadasat kiM tu anirvacanIyameva iti mAyAvAdino manyante / (5) zrImadAnandatIrthAcAryAstu asadeva rajataM pratyabhAt ityuttarakAlInAnubhavAt zuktirevAtyantAsadrajatAtmanA draSTurdoSavazAt pratibhAti iti prAhuH (pra0 50 pR0 4 ) / [ga] pAtaJjalAstu pazcavidhavRttyantargato vRttivizeSa ityAhuH (pAta0 sU0 pA0 1 sU0 6, 8) / 2 sNshyH| 3 viparItama / yathA viparyayobhUtsakalaM jalaukasaH ( bhAga0 ska0 8 a0 2 zlo0 29 ) ityAdau / vipAkaH-1 anyathAbhUtasthAnyarUpeNa pariNAmaH ( vAca0 ) / 2 vipAkAH ___ karmaphalAni jAtyAyurbhogAH ( sarva0 saM0 pR0 365 pAta0 ) / vipraH-1 vidvAn brAhmaNaH / atroktam janmanA brAhmaNo jJeyaH saMskArairdvija ucyate / vidyayA yAti vipratvaM tribhiH zrotriya ucyate // (prA0vi0) ( vAca0 ) iti / yathA viprAya vedaviduSe zrotriyAya kuTumbine / narakottAraNArthAya acyutaH prIyatAmiti // ( vAyanamatraH ) ityAdI vipraH / 2 azvatthavRkSaH ( rAjani0 ) / viprakarSaH- [ka] saMyuktasaMyogabhUyastvam ( dUratvam ) ( vai0 u0 7 / 2 / 21) / [kha] bahutarasaMyogAntaritatvam (di0 gu0 pR0 208 ) / yathA mumbApuryAH puNyaprAmamapekSya jhaLakIgrAmasya viprakarSaH / ayaM dikRto viprakarSaH iti vijnyeym| viprakarSo dvividhaH dikRtaH kAlakRtazca / viprakarSajJAnaM paratve nimittakAraNaM bhavati / kAlakRtaviprakarSazca tadapekSayA bahutaratapanaparispandAntaritajanmatvam (vai0 u0 7 / 2 / 21 ) / tadarthazca tajanmakSaNavRttidhvaMsapratiyogispandavRttitve sati janmavattvam iti ( pa0 mA0 ) / yathA gautamarSerudayanAcAryamapekSya gaGgazopAdhyAya gadAdharabhaTTAcAryayorviprakarSaH / ziSTaM ca paratvazabdavyAkhyAne dRzyam / viprakRSTatvam-[ka] viprkrssH| [kha] dUrasthatvam ityekadezina AhuH / vipratipattiH-1 [ka] vyAhatamekArthadarzanaM vipratipattiH / idaM ca saMzaya prayojakam / tathA hi atra vyAghAto virodhosahabhAva iti / asyAtmA ityekaM darzanam / nAsyAtmA ityaparam / na ca sadbhAvAsadbhAvau sahaikatra For Personal & Private Use Only Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 nyaaykoshH| sNbhvtH| na cAnyatarasAdhako heturupalabhyate / tatra tattvAnavadhAraNaM saMzayaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 23 ) iti / [ kha ] vedAntinastu viruddhArthakavAkyadvayajanyapratItidvayam ityAhuH (pra0 pa0 TI0 vedezatIrthI0 pR0 8 ) / [ga] viruddhakoTidvayopasthApakaH zabdaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 23 ) ( di0 gu0 ) / sa ca viruddhArthapratipAdakavAkyadvayAtmakaH parvato vahnimAn na vA iti saMzayApAdakaH / [gha] viruddhArthapratipAdakavAkyadvayam ( nIla0 4 pR0 34 ) / yathA parvato vahnimAn na vA iti vAkyadvayam / tathA hi / vAdinA parvato vahnimAn iti prativAdinA ca parvato vahnayabhAvavAn iti pratijJAte madhyasthasya parvato vahnimAn na vA iti saMzaya utpadyate / atastasya saMzayAdhAyakatvAttathAtvam / 2 [ka] viparItA vA kutsitA vA pratipattiH viprtipttiH| vipratipadyamAnaH parAjayaM prApnoti / nigrahasthAnaM khalu parAjayaprAptiH ( vAtsyA0 1 / 2 / 19) / [kha ] viruddhA pratipattiH ( gau0 vR0 1 / 2 / 19 ) ( di0 gu0 ) / atrodAhriyate parasparaM manuSyANAM svArthe vipratipattiSu (smRtiH ) iti / iyaM tu nigrahasthAnonneyA iti vijJeyam / 3 virodhH| 4 ahaH iti yAjJikA AhuH ( kAtyA0 zrI. ) / vipratiSedhaH-1 tulyabalavirodhaH / yathA pratiSedhavipratiSedhe pratiSedhavadoSaH (gau0 5 / 1 / 41) ityAdau / atra bhaassym| yoyaM pratiSedhepi samAno doSonaikAntikatvamApadyate soyaM pratiSedhasya pratiSedhepi samAnaH / tatra anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakatvAt iti sAdhanavAdinaH sthApanA prathamaH pakSaH / prayatnakAryAnekatvAtkAryasamaH iti dUSaNavAdinaH pratiSedhahetunA dvitIyaH pakSaH / sa ca pratiSedha ityucyate / tasyAsya pratiSedhasya pratiSedhepi samAno doSaH iti tRtIyaH pakSaH vipratiSedha ityucyte| tasmin pratiSedhavipratiSedhepi samAno doSonaikAntikatvam caturthaH pakSaH (vAtsyA0 5 / 1 / 41 ) / atra vRttiH / zabdaH anityaH prayatnAnantarIyakatvAt iti sthApanAvAdinaH prathamaH pakSaH / prayatnakAryAnekatvAtkAryasamaH iti prativAdino dvitIyaH pakSaH / pratiSedhapratiSedhepyanaikAntikatvaM tulyam iti vAdinastRtIyaH pakSo For Personal & Private Use Only Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vipratiSedhaH / tatrApi tathaivAnaikAntikatvam tatsamAnadoSodbhAvanaM vA caturthaH pakSaH (gau0 vR0 5 / 1 / 41) iti / 2 zAbdikAstu dvayoH zAstrayoH kacillabdhAvakAzayorekatra prayoge yugpdsNbhvisvkaarysmrpnnm| yathA vipratiSedhe paraM kAryam (pA0 sU0 1 / 4 / 2 ) ityAdau iti vadanti / tathA hi / vRkSebhya ityatra supi ca (pA0 sU0 7 / 3 / 102 ) ityanena dIrghaH prAptaH / bahuvacane jhalyet ( pA0 sU0 7 / 3 / 103 ) ityanena ca etvamapi prAptam / ubhayaprAptau paratvAdvipratiSedhenaitvameva bhavati ( kAzikA 1 / 4 / 2) iti / vibhaktiH-1 vibhAgaH / atrodAhriyate avibhaktaM sthAvaraM yatsarveSAmeva tadbhavet / vibhaktaM sthAvaraM grAhyaM nAnyodayaH kathaMcana // ( yama0 ) iti / 2 padavRttiH ( gau0 vR0 2 / 2 / 57 ) / yathA te vibhaktyantAH padam ( gau0 2 / 2 / 57 ) ityAdI vibhaktizabdArthaH / 3 ( pratyayaH ) [ka] saMkhyAtvAvAntarajAtyavacchinnazaktimAn yaH pratyayaH sA vibhaktiH / yathA ghaTostItyatra ghaTapadottaravartinI su iti vibhaktiH / ekatvatvAdyavacchinnazaktimAnapi tadAdirna pratyayaH iti pratyayazca tRjAdina saMkhyAzaktaH iti ca tadAdeH tRjAdezca vyudAsaH ( za0 pra0 zlo0 6. TI0 pR0 72 ) / [kha] yaH zabdaH svArthe dharmiNi svaprakRtyarthavidheyakAnvayabodhaM prati samarthaH sa vA vibhaktirityucyate / yathA ghaTam ghaTa ityAdau / iyaM vibhaktirdvividhA sup tiG ceti / atra supA ( amA) karmatvaM ghaTIyam ityAdiriva pacatItyAdau tiGApi kRtiH pAkIyA ityAdiruddezyavidheyabhAvena svArthe prakRtyarthasya dhIrutpAdyate iti lakSaNasamanvayo bodhyaH / ghaTa ityatra prathamApyabhedAdau svArthe prakRtyarthasya vidheyabhAvena dhiyaM janayatyeva iti lakSaNasamanvayo bodhyaH / lakSaNAntaragrahaNe AvazyakatvamAha yadyAkhyAtamAtrasya tadekavacanasya vA na saMkhyAzaktatve pramANam tadedaM lakSaNAntaram ityavadheyam (za, pra0 zlo0 61 TI, pR0 73 ) / vibhaktirdvayI nAmikI AkhyAtikI ca / tatra nAmikI sup / AkhyAtikI tiG / brAhmaNaH pacatItyudAharaNam / upasarganipAtAstarhi na padasaMjJAH / lakSaNAntaraM For Personal & Private Use Only Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 nyaaykoshH| vAcyamiti / ziSyate ca khalu nAmikyA vibhaktaravyayAllopaH tayoH padasaMjJArthamiti ( vAtsyA0 2 / 2 / 57 ) / vibhajanam-[ka] sAmAnyadharmAvAntaradharmapuraskAreNa dharmipratipAdanam (ga0 2 savya0 ) / [kha] sAmAnyadharmasya sAkSAnnyUnavRttiyAvaddharmaprakArakajJAnAnukUlo vyApAraH ( vAkya0 1 pR0 2) / svasamabhivyAhRtapadArthatAvacchedakasAkSAyApyaparasparaviruddhadharmaprakArakajJAnAnukulazabdaprayogaH ityarthaH / yathA dravyaM vibhajate iti pratijJAya kRtaM pRthivyApastejo vAyurAkAzam ityAdivibhajanam / [ga]. sAmAnyadharmayutAnAM bahUnAM parasparaviruddhataThyApyadharmaprakAreNa pratipAdanam ( zrIkRSNaH ) (vaac0)| vibhavaH-1 vibhutvam (vai0 u0 7 / 1 / 22 ) / yathA vibhavAnmahAnAkAza stathA cAtmA (vai0 71 / 22 ) ityAdau / 2. rAmAdyavatAro vibhavaH iti rAmAnujIyA vadanti ( sarva0 pR0 115 rAmA0 ) / 3 saMvatsaravizeSaH iti mauhUrtikA vadanti / 4 mokSaH iti vedAntina AhuH / 5 aizvaryam iti kAvyajJA aahuH| , vibhAgaH-1 ( guNaH ) [ka] saMyoganAzako guNaH / sa ca sarvadravya vRttiH avyApyavRttizca ( nIla0 ) (ta0 saM0 ) / pratiyogitAsaMbandhAnavacchinnanAzaniSThajanyatAnirUpitajanakatAvAna ityarthaH iti kecidAhuH / tena saMyogasyApi svanAzaM prati pratiyogividhayA kAraNatvepi saMyoge nAtivyAptiH iti vijJeyam / pare tu saMyoganAzatvAvacchinnanirUpitasamavAyAvacchinnakAraNatAvAn ityarthaH ityAhuH ( nIla0 1 pR: 14 ) / ayamasmAdvibhajate iti pratyakSasiddhoyaM vibhAgaguNaH / ataH saMyoganAzena nAnyathAsiddhaH iti jJeyam (vai0 vi0 7 / 2 / 10 pR0 332 ) / atrAdhikaM ca etena vibhAgo vyAkhyAtaH (vai0 72.10) iti sUtropaskAre dRshym| [kha ] vibhaktavyavahArAsAdhAraNakAraNam (mu0 gu0 pR0 207 ) / (pra0 pr0)| [ga] vibhaktapratyayanimittam / sa ca prAptipUrvikA aprAptiH (prazasta0 gu0 pR. 32 ) / [gha ] vibhAgatvasAmAnyavAn (ta0 ko0)| sa dvividhaH karmajaH vibhAgajazca (ta0 dI0 ) / tatra For Personal & Private Use Only Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 769 nyaaykoshH| karmajo dvividhaH anyatarakarmajaH dvikrmjshc| tatrAdyaH shyenshailyovibhaagH| dvitIyo meSayovibhAgaH / vibhAgajopi dvidhA kAraNamAtravibhAgajanyaH kAraNAkAraNavibhAgajanyazca / tatrAdimo yathA kapAladvayavibhAgAkapAlapUrvadezavibhAgaH / dvitIyastu yathA hastapustakavibhAgAkAyapustakavibhAgaH ( bhA0 50 gu0 zlo0 120-121) iti / atra dvitIyavibhAge kAyakAraNasya hastasya tadakAraNasya pustakasya ca vibhAgena hastakAryasya kAyasya tadakAryasya pustakasya ca vibhAgaH iti jJeyam ( ta0 va0 ) / atredamAkRtam / yadA haste karmotpannamavayavAntarAdvibhAgamakurvadAkAzAdidezebhyo vibhAgAnArabhya pradezAntare saMyogAnArabhate tadA te kAraNAkAraNavibhAgAH karma yAM dizaM prati kAryArambhAbhimukhaM tAmapekSya kAryAkAryavibhAgAnArabhante / tadanantaraM kAraNAkAraNasaMyogAcca kAryAkAryasaMyogAn Arabhante yadi kAraNavibhAgAnantaraM kAryavibhAgotpattiH kAraNasaMyogAnantaraM kAryasaMyogotpattiH (sarva0 pR0 228 aulU0) (prazasta0 gu0 pR0 33 ) iti / anyatra caivamuktam / yatra hastakriyayA hastataruvibhAgaH tena zarIrataruvibhAgo jAyate / tatra ca zarIrataruvibhAge hastakriyA na kAraNam / vyadhikaraNatvAt / zarIre tu tadA kriyA nAsti / avayavakriyAyA yAvadavayavakriyAniyatatvAt / atastatra kAraNAkAraNavibhAgena kAryAkAryavibhAgo janyate iti / ata eva vibhAgo guNAntaram / anyathA zarIre vibhaktapratyayo na syAt ( vai0 vi0 7 / 2 / 10 ) (mu0 gu0 pR0 208 ) iti / atreda bodhyam / kAryAviSTa ( kAryavyApte ) kAraNe kamotpannaM yadA tasyAvayavAntarAdvibhAgaM karoti na tadA AkAzAdidezAt / yadA tvAkAzAdidezAdvibhAgaM karoti na tadA avayavAntarAt iti sthitiH ( sarva0 pR0 226 aulU0 ) ( ta0 va0 pR0 224 ) (prazasta0 gu0 pR0 32) / tathA ca prathamaM yatraikakapAle karma tataH kapAladvayavibhAgaH tato ghaTArambhakasaMyoganAzaH tato ghaTanAzaH tatastenaiva kapAladvayavibhAgena sakarmaNaH kapAlasyAkAzAdinA vibhAgo jAyate tataH . kapAlAkAzAdisaMyoganAzaH tata uttaradezasaMyogaH tataH karmanAzaH (mu0 gu0 pR0 207 ) (vai0 vi0 72 / 10) iti / atra bhASyam 17 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vibhAgaH zabdasya vibhAgasya ca heturbhavati ( prazasta0 gu0 pR0 32) iti / tatra vibhAgaH zabdasya heturyathA vaMze pATyamAne yaH caTacaTAzabdaH sa vibhAgajanyaH / tatra vaMzadaladvayAkAzavibhAgaH asamavAyikAraNam vaMzadaladvayavibhAgo nimittakAraNam iti vijJeyam ( ta0 kau0 gu0 pR0 19) / vibhAgasya vibhAgahetutvaM tu samanantaramevoktam / atra vinAzastu sarvasya vibhAgasya kSaNikatvAt uttarasaMyogAvadhisadbhAvAt / kvacit AzrayavinAzAdeva vinazyati ( prazasta0 gu0 pR0 34 ) / tathA hi yadA dvitantukakAraNAvayavezau karmotpannamaMzvantarAdvibhAgamArabhate tadaiva tantvantarepi karmotpadyate. vibhAgAcca tantvArambhakasaMyogavinAzaH tantukarmaNA tantvantarAdvibhAgaH kriyate ityekaH kAlaH / tato yasminneva kAle vibhAgAttantusaMyogavinAzaH tasminneva kAle saMyogavinAzAttantuvinAzaH / tasminvinaSTe tadAzritasya tantvantaravibhAgasya vinAzaH (prazasta0 gu0 pR0 19) iti / anyatra caivamuktam / vibhAgazca kSaNatrayAvasthAyI bhavati / sa ca kvacit uttaradezasaMyogAt kacidAzrayanAzAt kacidubhAbhyAM ca nazyati ( ta0 va0 207 ) (ta0 dI0 ) ( si0 ca0) (prazasta0 pR0 18 ) iti / 2 vibhajanam ( vAkya0 pR0 2) / 3 [ka ] vyavahArazAstrajJAstu dravyasamudAyaviSayANAmanekasvAmyAnAM tattadekadeze vyavasthApanam ( mitAkSarA a0 2 zlo0 116 TI0 pR0 61 ) / yathA vibhAgaM cetpitA kuryAdicchayA vibhajetsutAn / jyeSThaM vA zreSThabhAgena sarve vA syuH smaashinH|| ( yAjJa0 a0 2 zlo0 117 ) ityAdau ( vIramitro0 a0 2 pR0 522 ) ityAhuH / zreSThAdivibhAgazca manunoktaH jyeSThasya viMza uddhAraH sarvadravyAcca yadvaram / tato madhyamasya syAtturIyaM tu yviiysH|| ( manu0 a0 9 zlo0 112) (Apasta-sU0 2 / 6 / 14 / 7 ) iti| [kha] anye vyavahArazAstrajJAstu pUrvasvAmisvatvanAzottaraM tatsaMbadhAdhInatvena jAtasvatvasya vyaJjako vyApAravizeSa ityAhuH ( vAca0 ) / 4 kAryakAraNayogavidhiduHkhAntAnAM yathAsaMbhavaM lakSaNataH asaMkareNAbhidhAnaM vibhAgaH ( sarva0 saM0 pR0 171 nkulii0)| For Personal & Private Use Only Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 771 vibhAjakopAdhiH-sAmAnyadharmasAkSAdvyApyo dharmaH ( mU0 m0)| yathA jJAnavibhAjakopAdhirdhamatvaM pramAtvaM ca / yathA vA dravyavibhAjakopAdhiH pRthivItvajalatvatejasvAdiH / atra sAkSAvyApyatvaM ca tadvyApyAvyApyatve sati tadvyApyatvam / vibhu-anavacchinnasadbhAvaM vastu yaddezakAlataH / tannityaM vibhu cecchantI tyAtmano vibhunityatA // ( sarva0 saM0 pR0 181 zai0 ) / vibhutvam-1 [ka] sarvagatatvam ( gau0 vR0 4 / 2 / 20) / [kha] paramamahatparimANavattvam (mu0 1) / [ga] mUrtetaradravyatvam ( ta0 pra0 1) / [gha] sarvamUrtadravyasaMyogitvam / yathA AkAzasya vibhutvam (ta0 dI0 1 pR0 10) ( vAkya0 1 pR0 5 ) ( nyA0 bo0 1 pR0 3 ) / vibhavazcatvAraH AkAzaH kAlaH dik AtmA ceti (bhA0 50 zlo0 26 ) / atredaM bodhyam / vibhukArya svAsamavAyikAraNAvacchinnadeze utpadyate ( vai0 u0 3 / 2 / 1 ) iti / vibhudvayasaMyogazca siddhAnte nAGgIkriyate / anyathA suSuptirna prApnuyAt / 2 IzatvAdiguNa viziSTatvam iti vedAntiprabhRtaya AhuH / vibhuvizeSaguNatvam -akAraNaguNotpannaguNatvam ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 95 ) (50 maa0)| vimatam-1 vAdiprativAdinorvivAdaviSayIbhUtam / yathA vimatam jagat mithyA dRzyatvAjaDatvAtparicchinnatvAdvA zuktirajatavat ityAdau / atra mAyAvAdimatasiddhAnumAne jagataH satyatva mithyAtvAbhyAM vivAdaH (vipratipattiH ) / 2 viruddhamatiyuktam / yathA vimatam ( mAyAvAdimatam ) anArambhaNIyam anyathApratipAdakatvAt bauddhAdizAstravat ityAdau ( mAyAvAdakha0 ) / 3 saMdigdham / / vimarzaH-1 virodhaviSayakaM jJAnam / yathA vimarzaH saMzayaH (gau0 1 / 1 / 23) ityAdau / 2 vicAra iti kAvyajJA vadanti / 3 vitarkaH ( hemaca0 ) / 4 nATakAGgasaMdhivizeSaH iti nATakalakSaNajJA AhuH / taduktam yatra mukhyaphalopAya udbhinno garbhatodhikaH / zApAdyaiH sAntarAyazca sa vimarza For Personal & Private Use Only Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 nyaaykoshH| iti smRtaH // ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 79 ) iti / 5 tasya cidrUpatvamanavacchinnavimarzatvamananyonmukhatvamAnandaikaghanatvaM mAhezcaryamiti paryAyaH / sa eva hyayaM bhAvAtmA vimarzaH ( sarva0 saM0 pR0 196 pratyabhi0 ) / vimala:-catuSpaJcAzadadhikazatatrayam ( atalazabde dRzyam ) / vimalIkaraNam-saMcintya manasA matraM jyotirmatreNa nirdahet / matre mala trayaM mantrI vimalIkaraNaM hi tat // (sarva0 saM0 pR0 370 paat0)| vimokaH-kAmAnabhiSvaGgaH ( sarva0 saM0 pR0 124 rAmAnu0 ) / vimokSaH-1 niHzreyasazabdavadasyArthInusaMdheyaH / yathA nikhilalokavimokSa mukhyopAyam (nyA0 ma0 1 ) ityAdau ( ta pra0 1 ) / 2 mocnm| virahaH-1 atyantAbhAvaH / yathA atha vA hetumanniSThavirahApratiyoginA / sAdhyena hetoraikAdhikaraNyaM vyAptirucyate // ( bhA0 pa0 2 zlo0 70) ityAdau / yathA vA abhAvavirahAtmatvaM vastunaH pratiyogitA (ku0 3 / 1) ityAdau / 2 zRGgArarasasya vipralambhAkhyovasthAvizeSaH iti rasikajanA vadanti / virAmaH-1 [ka] prAgabhAvasAdhAraNakRtyabhAvasyanukulo vyApAraH / yathA dharmAdviramatItyAdau viramaterarthaH / sa ca vyApArotra dharmaviSayopekSAvizeSa eva / [kha ] jIvanakAlAvacchinnaH kRtyasamAnAdhikaraNakRtidhvaMsaH iti kecidAhuH ( la0 ma0 subartha0 kAra0 5 pR0 108 ) / 2 varNAbhAvaH iti zAbdikA AhuH / atra sUtram virAmovasAnam ( pANi0 1 / 4 / 110 ) iti / 3 virtiH| 4 nivRttizca iti kAvyajJA AhuH / viruddhaH-( hetvAbhAsaH) [ka ] siddhAntamabhyupetya tadvirodhI viruddhaH (gau0 1 / 2 / 6 ) / yatra vakSyamANo virodhaH vakSyamANaM viruddhatvaM cAsti sa viruddhaH iti paramArthaH (ta0 bhA0 ) ( vAkya0 ) / tArkikarakSAyAM tu viruddhaH syAdvartamAno hetuH pakSavipakSayoH ( tA0 ra0 zlo0 82 ) ityuktam / atra bhASyam / taM viruNaddhIti tadvirodhI / abhyupetaM siddhAntaM For Personal & Private Use Only Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'yaaykoshH| 773 vyAhantIti / yathA soyaM vikAro vyaktarapaiti nityatvavirodhAdapetopyasti vinAzapratiSedhAnna nityo vikAra upapadyate / ityevaM heturvyakterapetopi vikArostItyanena svasiddhAntena viruddhyate / kathama / vyaktirAtmalAbhaH / apAyaH pracyutiH / yadyAtmalAbhAtpracyuto vikArosti nityatvapratiSedho nopapadyate / vyakterapetasyApi vikArasyAstitvaM tatkhalu nityatvamiti / nityatvapratiSedho nAma vikArasyAtmalAbhAtpracyuterupapattiH / yadAtmalAbhAtpracyavate tadanityaM dRSTam / yadasti na tadAtmalAbhAcyavate / astitvaM cAtmalAbhAtpracyutiriti ca viruddhAvetau na saha saMbhavata iti / soyaM heturyasiddhAntamAzritya pravartate tameva vyAhantIti ( vAtsyA0 1 / 2 / 6) / vRttikAra idaM sUtramitthaM vyavRta / atra ca siddhAntaM sAdhyam / pratijJAya hi pakSasya siddhasyAnte sAdhyamabhidhIyate / tathA ca sAdhyamabhyupetyoddizya prayuktastadvirodhI sAdhyAbhAvavyApta iti phalitArthaH / yathA vahnimAn hradatvAditi / etasya sAdhyAbhAvAnumitisAmagrItvena sAdhyAnumitipratibandho dUSakatAbIjam / na ca tatpratipakSAvizeSaH / yataH tatra hetvantaraM sAdhyAbhAvasAdhakam / iha tu hetureka eva iti vishessH| sAdhyAbhAvasAdhaka eva hetuH sAdhyasAdhakatvena tvayopanyastaH ityazaktivizeSonnAyakatvena vizeSazca ( gau0 vR0 1 / 2 / 6 ) (mu0 2 hetvA0 pR0 160 ) iti / atraaymaashyH| vastugatyA sAdhyAbhAvasAdhake hetAveva tava sAdhyasAdhakatvabhramaH iti sthApanAvAdinaM prati bhramarUpAzaktisUcakatvaM viruddhsy| na tvevaM satpratipakSasya iti viruddhasatpratipakSayorbhedaH ( di0 2 pR0 160 ) iti| [kha] yo hanumeye vidyamAnepi tatsajAtIye sarvasminnAsti tadviparIte cAsti sa viparItasAdhanAviruddhaH / yathA yasmAdviSANI tasmAdazvaH iti (prazasta0 2 pR0 29) / [ga] viparItavyAptikazca viruddhaH ( vai0 u0 3 / 1 / 15) / [gha] sAdhyAbhAvavyApto hetuH / yathA ayaM gaurazvatvAt iti ( ta0 kau0 ) (ta0 saM0 ) / atra ca yatra yatrAzvatvaM tatra tatra gotvAbhAvaH iti sAdhyAbhAvavyApteH sattvAdazvatvaM heturviruddhaH / viruddhatvajJAnaM ca sAkSAdanumitipratibandhakam / gotvAbhAvavyAptAzvatvavattAjJAne sati gotvanizcayAsaMbhavAt (ta0 kau0 2) / tena hetvAbhAsa For Personal & Private Use Only Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 lakSaNaM saMpate / [ Ga ] sAdhyAsamAnAdhikaraNasAdhyAbhAvavyApyaH / sAdhyavadanyonyAbhAvavyApto vA ( ci0 2 hetvAbhA 0 pR0 90 ) ( nyA0 ma0 2 0 20-21 ) / yathA zabdo nityaH kAryatvAdityAdau kAryatvAdirheturviruddha: ( ta0 bhA0 ) ( bhA0 pa0 ) ( mu0 ) (vai0 vi0 3 / 1 / 15 ) ( ta0 saM0 ) ( vAkya 0 ) / yathA vA gaurazvatvAdityAdAvazvatvaM viruddham ( nyA0 ma0 2 0 21 ) / atra sAMdhyAbhAvatvaM sAdhyavirodhitvamAtraM bhAvAbhAvasAdhAraNam / tena abhAve sAdhye abhAvAbhAvasya bhAvatvepi nAvyAptiH ( ci0 2 hetvA0 pR0 90 ) / sAdhyAbhAvavyAptizca sAdhyAbhAvasya pUrvapakSIyAnvayavyAptiH / sA tu sAdhyavadavRttimattvam iti prAJcaH maNikArAdayaH AhuH / idameva sAdhyAsamAnAdhikaraNyarUpaM viruddhatvam / dIdhitikArAdayo navyAstu sAdhyAbhAvasya vyatirekavyAptiH / sA tu prakRtahetuniSThaM sAdhyavyApakAbhAvapratiyogitvaMm iti vadanti / idaM ca prAcInamate asAdhAraNyameva iti jJeyam / tathA ca prAcInamaNikRnmate sAdhyavadavRttitvasya viruddhatvarUpatvepi asAdhAraNyasya nizcita sAdhyavadavRttitvarUpatayA tayonabhedaH / navInadIdhitikAramate tu sAdhyAbhAvanirUpitAyA vyatirekavyApteH ( sAdhyavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvasya ) viruddhatvarUpatvepi sAdhyavadavRttitvasyAsAdhAraNyatayA nAsAdhAraNyaviruddhatvayorabhedaH iti viveko draSTavyaH ( nIla02 pR025 ) / satpratipakSastu sAdhyAbhAvavyApyaM hetvantarameva iti tu sarveSAM naiyAyikAnAM siddhAntaH iti sUkSmatarametat / sa cAyaM viruddhaH vidhisAdhane trividhaH ( 1 ) sAkSAtsAdhyAbhAvavyApyatvAt (2) sAdhyavyApakAbhAvavyApyatvAt (3) sAdhyavyApakaviruddhopalambhAcca / yathA ( 1 ) adhUmavAnayaM yogya - dhUmavattayA anupalabhyamAnatvAt (2) niragnikatvAt (3) jalAzayatvAt iti / niSedhasAdhanepi trividhaH ( 1 ) pratiyogyupalambhAt ( 2 ) sAdhyavyApakAbhAvopalambhAt ( 3 ) sAdhyavyApaka viruddhopalambhAzca / yathA (1) niragnikoyamagnimattvAt (2) dhUmAbhAvazUnyatvAt ( 3 ) dhUmavattvAt ( ci0 2 0 94 ) iti / 774 For Personal & Private Use Only Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 7751 viruddhatrikadvayam - upAdeyatvam vidheyatvam guNatvaM cetyekaM trikam / uddezyatvam anuvAdyAtvam mukhyatvaM cetyaparaM trikam (jai0 nyA0 a01 pA0 4 adhi0 6) / viruddhatvam-1 ( hetudoSaH) vipakSamAtrasparzitvam / sAdhyAbhAvavyApti viruddhatvam iti paramArthaH (ta0 bhA0 ) ( vAkya0 ) / vyAptizcAtra anvayavyAptiH pUrvapakSIyA sAdhyavadavRttitvarUpA ( sAdhyAsAmAnAdhikaraNyam ) iti prAJco maNikArAdaya AhuH / navyA dIdhitikArAdayastu sAdhyAbhAvasya vyAptistu vyatirekavyAptiH sAdhyavyApakAbhAvapratiyogitvarUpA ityAhuH ( nIla0 2 pR0 25 ) ( dIdhi0 2 hetvAbhA0 pR0 197 ) / atha vA sAdhyAsAmAnAdhikaraNyAdi / atrAyamarthaH / sAdhyAsamAnAdhikaraNatvaM ca sAdhyAnadhikaraNe hetorvartamAnatvam na tu sAdhyAdhikaraNe hetoravartamAnatvam / ataH na vahnimAnAkAzAdityatra svarUpAsiddhetivyAptiH ( ma0 pra0 2 pR0 26) iti / idaM viruddhatvaM ca maNikanmatAbhiprAyeNAsti anvayatryAptigrahavirodhi ca bhavati iti vijJeyam (dIdhi0 2 pR0 197 ) (nyA0 ma0 2 pR0 20) / sAdhyavyApakAbhAvapratiyogitvam / vRttimataH sAdhyavadavRttitvam / sAdhyavadvRttitvAnadhikaraNatvam / sAdhyAsamAnAdhikaraNadharmatvam / sAdhyavadvRttitvAnadhikaraNadharmatvaM vA (ci0 pR0 92-93) / yathA gaurazvatvAdityAdau (nyA0 m0)| yathA vA hrado vahnimAJjalAdityatra jalasya viruddhatvam / 2 virodhitva zabdavadasyArthInusaMdheyaH (nyA0 si0 dI0 pR0 56 ) / virodhaH-1 iSTArthabhaGgaH ( nigrahasthAnam ) ( ta0 bhA0 pR0 51 ) / 2 kacit tadvattAgrahapratibandhakajJAnaviSayatvam (ga0 stpr0)| yathA hRde vahnimattAgrahapratibandhakanizcayaviSayasya vahrathabhAvavaddhadasya hrado vahnimAn ityanena saha virodhaH / 3 viruddhatvam ( ta0 bhA0) (vaaky0)| 4 virodhitvam ( dIdhi0 2) (ga0 bAdha0 ) / 5 parasparAbhAvavyApyatvAvizeSitayoH parasparajJAnapratibandhakIbhUtajJAnaviSayatvam / ayaM ca svarUpato virodhaH ityucyate (ga0 savya0 ) / yathA ghaTaghaTAbhAvayo For Personal & Private Use Only Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 nyaaykoshH| virodhH| 6 viparItArthakatvam / yathA virodhe tvanapekSaM syAt asati hyanumAnam ( jai0 1 / 3 / 3 ) ityAdau audumbaryAH sarvaveSTanaM audumbarI spRSTvodgAyet iti zrutyA viruddham ( zAba0 bhA0 ) / 7 arthAlaMkAravizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / 8 saMvatsaravizeSaH iti jyotiSajJA vadanti / 9 vairam iti kAvyajJA AhuH / virodhitvam-[ka] sahAnavasthAyitvam ( dIdhi0 2 ) / yadyena saha na pratIyate tattena saha viruddhaM yat tattvam (nyA0 si0 dI0 pR056)| [kha] ekasamayAvacchedenaikatrAvartamAnatvam (ga0 bAdha0 ) / yathA ghaTaghaTAbhAvayorvirodhitvam / [ga] sahAsaMbhavaH / yathA tattvajJAnamithyAjJAnayorvirodhaH ( nyA0 vA0 1 pR0 27) / [gha ] sahAnavasthAna niyamaH ( ta0 va0 pR0 100 ) / virodhiparAmarzaH-(parAmarzaH) tadviparItavyApyavattAnirNayaH (g0stpr0)| yathA hrado vahnimAndhUmAdityAdau vayabhAvavyApyajalavAn hRdaH iti parAmarzo virodhiparAmarzo bhvti| ' virodhiviSayatA-[ka] pakSe sAdhyavaiziSTyAvagAhitvasAdhyavyApyahetuvaizi TyAvagAhitvobhayAbhAvapratiyogitAvacchedakakoTau yadrUpAvacchinnAMze yadrUpAvacchinnavaiziSTayAvagAhitvaM niviSTam tadrUpAvacchinnaviSayatAnirUpitatadrUpAvacchinnAbhAvatadvyApyAntaraviSayatA / [kha] sAdhyavatpakSaviSayatAbahirbhUtaviSayatA / yathA hRdo vahnimAnityAdau vahnayabhAvavAdaviSayatA bhavati virodhiviSayatA sAdhyavatpakSaviSayatAyA nirAsazca bhavati (ga0 2 hetvAbhAsasAmA0 ni0 pR024)| iyaM viSayatA ca gAdAdharIye atra vadanti ityevamukto yaH kalpastAdRzakalpoktahetvAbhAsalakSaNaghaTikA iti vijnyeym| vilakSaNam-1 [ka] vijAtIyam / [kha] vibhinnam / 2 svacchanda tAyA niSprayojanasthitiH / taduktaM bhAguriNA vilakSaNaM mataM sthAnaM yadbhaveniSprayojanam ( amara0 TI0 3 / 2 / 2 ) iti / 3 dAnArtha kalpitakAzcanapuruSamUrtiyutazayyAvizeSaH ( zu0 ta0 ) ( mtsypu0)| For Personal & Private Use Only Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 777 vivaraNam-1 [ka] tatsamAnArthabodhakapadAntareNa tadarthakathanam / yathA pacati ityasya pAkaM karoti iti vivaraNam (mu0 4) / vivaraNasya zaktigrAhakatve pramANamanumAnam / tacca yathA AkhyAtapadaM yatnatvAvacchinne zaktam yatnatvAvacchinnazaktakarotidhAtupratipAditArthakatvAt yadyaddharmAvacchinnazaktapratipAditArthakaM bhavati tattaddharmAvacchinne zaktaM bhavati pAkatvaviziSTazaktapAkapadapratipAditArthakapacadhAtuvat iti sAmAnyato dRSTAnumAnam (ta0 pra0 kha0 4 pR073)| [kha] pUrvoccaritavAkyasyottaravAkyenArthakathanam ( ta0 pra0 kha* 4 pR0 73 ) / 2 grnthvishessH| yathA nAgezakRtaM kaiyaTopari vivaraNam / vivartaH-1 [ka] atAttvikonyathAbhAvaH / sa ca aparityaktapUrvarUpasya rUpAntaraprakArakapratItiviSayatvam ( vai0 sA0 da0 pR0 2) / yathA mAyAvAdimate parabrahmaNi sarvasya jaMgato vivartaH / [kha] pUrvarUpAparityAgenAsatyanAnAkArapratibhAsaH / yathA zuktikAyAM rajatasya rajvAM vA sarpasya pratItiH ( atharvabhASye sAyaNaH ) / ziSTaM tu vAdazabdavyAkhyAne dRzyam / [ga] svarUpAparityAgena rUpAntarApattirvivartaH ( sarva0 saM0 pR. 420 zaM0 ) / 2 nRtyam iti nartakA AhuH / 3 samudAyaH iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) / vivasanaH-( digambaraH nAstikaH ) arhannAmako jinaH / tanmate sapta padArthAH jIvaH ajIvaH AsravaH saMvaraH nirjaraH bandhaH mokSazca iti / saMkSepatastu jIvAjIvAkhyau dvAveva padArthoM / tayorimamaparaM prpshcmaacksste| pazcAstikAyA nAma jIvAstikAyaH pudgalAstikAyaH dharmAstikAyaH adharmAstikAyaH AkAzAstikAyazceti / sarveSAmapyeteSAmavAntarabhedA bahuvidhAH santi vistarabhayAnoktAH iti / atra astikAyazabdaH saMketitaH padArthavAcI ( zArI0 bhA0 TI0 2 / 2 / 33 ) / astIti kAyate zabdyate ityastikAyaH padArthaH / etanmate jIvaH zarIraparimANaH / mokSastu jIvasyordhvagamanameva (zArIrakabhASye a0 2 pA0 2 sU0 33-34) / saptabhaGgInayastu syAdvAdazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdayiSyate / atra ziSTaM tu nAstika ityAditattacchandavyAkhyAne dRzyam / 18 myA0ko. For Personal & Private Use Only Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 vivAdaH - 1 viruddho vAdaH / 2 kalahaH / atrodAhriyate RNAdidAyaka lahe dvayorbahutarasya vA / vivAdo vyavahArazca iti smRtiH / 3 vipratipattiH / vivAhaH -- 1 bhAryAtvasaMpAdakaM karma / yathA avilutabrahmacaryo lakSaNyAM striyamun / ananyapUrvikA kAntAmasapiNDAM yavIyasIm / arogiNIM bhrAtRmatImasamAnArSagotrajAm / / (yAjJa0 a0 1 zlo0 52-53 ) ityAdau vahadhAtvarthaH / atrAnanya pUrvikAmityanena strI punarvivAho niSiddhaH iti gamyate / tathA ca zrutirapi tasmAnnaikA dvau patI vindate iti / tasmAdekasya bahvayo jAyA bhavanti naikasyai bahavaH saha patayaH iti ca / ziSTaM tu niyogazabdavyAkhyAne vidhavAzabdavyAkhyAne ca saMpAditam tatra dRzyam / caramasaMskAra: vijAtIyasaMskAro vA vivAhaH ityanye vyanaiyAyikA AhuH / atra caramatvaM ca zAstravihita saMskArAntimatvam / saMskAraprAgabhAvAsaha caritatvam iti kecidAhuH / dvitIya vivAhasya saMskAratvAbhAvAt tatprAgabhAvasattvepyAdyavivAhe caramatvAkSatiH (vAca0 ) / saptapadIsamApanameva iti tu vayaM brUmaH aSTau vivAhA: brAhmaH devaH ArSaH prAjApatyaH AsuraH gAndharvaH rAkSasaH paizAcazceti (yAjJa0 a0 1 zlo0 0 58-61 ) / tathA coktaM manunA brAhmo daivastathaivArSaH prAjApatyastathAsuraH / gAndharvo rAkSasazcaiva paizAcazcASTamodhamaH // ( manu0 3 / 21 ) iti / atra vivAhaprAzastyaM tattadvivAhaphalAdikaM ca manuyAjJavalkya - smRtyAdau dRzyam / 2 yena jJAnena mameyaM bhAryA mamAyaM patiH iti vyavahAro bhavati tAdRzaM jJAnam iti vA vivAhazabdArthaH / tAdRzaM jJAnaM tu saMskArAdinotpadyate / tacca saMbandhavizeSeNobhayaniSTham | atredaM vicAryam / bhAryAtvasaMpAdakaM jJAnam / ityatra bhAryAtvasyodalakSaNatayA nivezaH / tena nAnyonyAzrayaH iti / 1 A) 178 vivItaH --- pracuratRNakASTho rakSyamANaH parigato bhUpradeza: ( mitAkSarA vya0 W lo0 0 160 ) / vivRtiH - 1 vivaraNam / 2 vistAraH ( medinI 0 ) / For Personal & Private Use Only Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 7760 vivekaH-1 [ka] pRthaktvena jJAnam / yathA nIrakSIravivekaH / [kha] vizeSarUpeNa jJAnam iti kecidAhuH / [ga] anyonyadharmavyAvartanena yAthArthena vastusvarUpAvadhAraNam / yathA sAMkhyamate prakRtipuruSayorbhadajJAnam / 2 vicAraH / 3 viveko nAmAduSTAdannAtsattvazuddhiH ( sarva0 saM0 pR0 124 rAmAnu0 ) / viziSTadvayAghaTitatvam - yAdRzaviziSTaviSayakanizcayaviziSTayAdRzaviziSTa viSayakanizcayatvaM prakRtAnumitipratibandhakatAnatiriktavRtti bhavati tAdRzaviziSTadvayAghaTitatvam / yathA hrado vahnimAndhUmAdityAdau vahnayabhAvavadAtmakabAdhasya jalAvacchinnavahnayabhAva jalavadbhada etadviziSTadvayAghaTitatvam (ga0 2 hetvA0 sAmA0 pR0 11 ) / viziSTadvayAghaTitatvarUpasya vizeSaNasya prayojanaM ca gAdAdharIyadvitIyahetvAbhAsasAmAnyalakSaNe hrado vahnimAnityAdau vahnayabhAvavajalAdimadvRttijalavaddhadarUpaviziSTa alakSyetivyAptivAraNam iti vijJeyam / yadrUpAvacchinnaviSayakanizcayaviziSTayadrUpAvacchinnAviSayakayadrUpAvacchinnaviSayakanizcayatvaM svavyApakatva svAbhAvavadvRttitva etadubhayasaMbandhena svAvacchinnaviSayatAvyApakapratibandhakatAviziSTAnyajJAnavaiziSTyAvacchinnapratibandhakatAnatiriktavRtti bhavati tattadru'pAvacchinnAviSayakapratItiviSayatvaM phalitorthaH / tena nAtivyAptyavyAptyA dayo doSAH ityasmadgurucaraNAH prAhuH / viziSTam-1 vizeSaNavadvizeSyam (ci0 1) / yathA dravyaM guNavadityAdau dravyaM guNaviziSTam / atrAyaM vishessH| viziSTajJAnaM prati vizeSaNajJAnaM kAraNam, iti kAryakAraNabhAvo naiyAyikasiddhAntasiddho jJAtavyaH / atredamadhikaM jJeyam / viziSTAbhAvastrividhaH vizeSaNAbhAvaprayuktaH vizeSyAbhAvaprayukta: ubhayAbhAvaprayuktazceti / tatrAdyo yathA vAyau rUpaviziSTasparzasyAbhAvaH / dvitIyo yathA vAyau sparzaviziSTarUpasyAbhAvaH / tRtIyo yathA vAyau rUpaviziSTaghaTatvasyAbhAvaH iti / atra vaiziSTyaM ca sAhityaM sAmAnAdhikaraNyaM vA jJeyam / tatrAdye sparza rUpaM vizeSaNam / tasya vAyAvabhAvAt sparzasattvepi rUpaviziSTasparzasyApyabhAvo mantavyaH / For Personal & Private Use Only Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 nyaaykoshH| dvitIye rUpe sparzo vizeSaNam / tathA ca sparzAtmakavizeSaNasya vAyau sattvepi vizeSyabhUtasya rUpasyAbhAvAt sparzaviziSTarUpasyApyabhAvo mantavyaH / tRtIye ghaTatve rUpaM vizeSaNam / tathA ca vizeSaNasya rUpasya vizeSyasya ghaTatvasya ca vAyAvabhAvena rUpaviziSTaghaTatvasyApyabhAvo mantavyaH / 2 vizeSayuktaH / yathA saMjJA karma tvasmadviziSTAnAM liGgam ( vai0 2 / 1 / 18) ityAdAvasmadviziSTA IzvaramaharSayaH / / viziSTavizeSaNakajJAnam-1 vizeSaNavadvizeSyasya dharmiNi vaiziSTaya viSayakaM jJAnam / yathA daNDavAn puruSaH iti jJAnam / tahividham vizeSaNopalakSitapratiyogikavaiziSTyAvagAhi vizeSaNaviziSTapratiyogikavaiziSTyAvagAhi ceti / tatrAdye vizeSaNajJAnAsaMsargAgrahayorevApekSA na tu vizeSaNatAvacchedakaprakArakadhiyopyapekSA (ga0 bAdha0 ) / dvitIye tu vizeSaNatAvacchedakaprakArakadhiyopekSA / 2 kvacit vizeSye yadvizeSaNam tatrApi vizeSaNAnantaram iti rItyA jAyamAnaM jJAnaM bhavati / yathA daNDavAn puruSaH iti jJAnam / atra jJAne puruSAMze daNDaH daNDe ca daNDatvam vizeSaNatayA bhAsate na tu daNDatvaM puruSAMze vizeSaNatAvacchedakatayA bhaaste| atra vizRGkhalopasthitiH prayojikA iti vijJeyam / 3 kacit ekatra dvayam iti rItyA jAyamAnaM jJAnaM bhavati / yathA daNDavAn puruSaH iti jJAnam / atra jJAne ca ekasyAM vyaktau ( puruSe ) puruSatvaM daNDazca etadubhayaM vizeSaNatayaiva bhaaste| na tu vizeSaNavizeSyatAvacchedakabhAvena iti / atra vizeSaNatvenobhayopasthitiH prayojikA iti bodhym| 4 kacit viziSTavaiziSTayAvagAhi jJAnaM bhavati / atra jJAne ca vizeSaNatAvacchedakaprakArakaM jJAnaM kAraNaM bhavati iti dhyeyam / yathA daNDavAn puruSaH iti jJAnam / atra ca daNDatvAtmakavizeSaNAvacchinnapratiyogikavaiziSTyAkhyaH saMbandhaH saMsargatayA puruSAMze bhaaste| idameva jJAnaM viziSTavizeSaNakajJAnaprabhedaH vizeSaNaviziSTapratiyogikavaiziSTyAvagAhi bhavati vizeSaNopalakSitapratiyogikavaiziSTyAvagAhijJAnAdbhidyate ca iti bodhyam / / atredaM bodhyam / viziSTavaiziSTyAvagAhizAbdabodhe tvayaM bhedaH / vyutpatti For Personal & Private Use Only Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 781 vaicitryeNa uddezyatAvacchedakavidheyayordharmipAratacyeNa parasparaM prayojyaprayojakabhAvenAnvayaH / yathA dhanavAn sukhI ityatra dhanaprayojyatvasya sukhenvayaH / surApaH patati ityatra ca surApAnasya patane prayojyatvenAnvayaH ( ga0 savya 0 ) iti / 5 kvacit viziSTajJAnam / vizeSaNavadvizeSyaviSayakaM jJAnam ityarthaH ( ci0 1 pR0 821 ) / yathA ayaM daNDI iti jJAnam / atra jJAne ca idaMpadArthavizeSyAMze daNDAtmakavizeSaNapratiyogikasaMbandhaH saMsargatayA bhAsate vizeSaNajJAnaM kAraNaM ca bhavati iti vijJeyam / viziSTAdvaitam -- sUkSmacidacidAtmakazarIraviziSTasya kAraNasya paramAtmanaH sthUla cidacidAtmakazarIra viziSTasya kAryasya paramAtmanazcaikyam / yathA rAmAnujamate viziSTAdvaitam / atra viziSTayoradvaitam iti SaSThItatpuruSo jJeyaH / dvaitaviziSTamadvaitam ityanya AhuH / atra niyamyaniyAmakabhAvena zarIrazarIribhAvo vijJeyaH / tatra cidacidAtmakaM zarIraM niyamyam / tadantaryAmI paramAtmA tanniyAmaka: / atra zrutiH yaH pRthivyAM tiSThan pRthivyA antaro yaM pRthivI na veda yasya pRthivI zarIraM yaH pRthivImantaro yamayati sa ta AtmAntaryAmyamRtaH ( zatapa0 bRha0 14 / 6 / 7 / 7 ) ityAdiH | atredaM vijJeyam / rAmAnujAcAryasya janma draviDadeze bhUtapurItyaparAyAM premadhulAkhyAyAM (peraMbudUra) puri ekonapaJcAzadadhike sahasre ( zAke 1049 ) varSe samajani / tasya pitA kezavabhaTTaH / mAtA kAnti matI / mAtulo yAdavaprakAzaH / sa eva vidyAguruzca iti / atra zrUyate zApavazAcchUdrajanma prAptena zaThakopanAmnA ( nammAlabAra ) draviDena draviDa - bhASayA vedAntaprabandhA viracitAH / tatastAn prabandhAnanurudhya bodhAyanAkhyadraviDa brAhmaNakRtAM brahmasUtravRtti ca sahakRtya gIrvANabhASayA brahmasUtrasya zrIbhASyamakAri rAmAnujAcAryeNa / rAmAnujamate cit jIvaH 1 acit jaDaH 2 IzvaraH niyantA paramAtmA 3 iti trayaH padArthAH / Izvaro jagata upAdAnaM nimittaM ca / satkAryavAdaH / pariNAmavAdaH / mokSadazAyAmapi jIvabrahmaNorbhedaH pAramArthikaH / tathApi paramabhagavatsAmyarUpamokSadazAyAM jIvabrahmaNorAnandatAratamyaM yathA madhyamatesti tathA nAsti iti / tathApi For Personal & Private Use Only Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 nyaaykoshH| tadA jIvasya jagatkartRtvaM nAsti ityAdi jJeyam / mokSe bhagavatsAmyamityatra niraJjanaH paramaM sAmyamupaiti (mu0 3 / 1 / 3) iti zrutiH pramANam / madhvamate tu akSaNvantaH karNavantaH sakhAyo manojaveSvasamA babhUvuH / AdaghnAsa upakakSAsa utve hradA iva snAtvA utve dadRze (Rga0saMhi0 maNDa0 1071 / 7 ) iti zrutiH pramANam / kecittu prakRtiviziSTasya brahmaNaH advayatvam zarIrazarIriNorbhedaviziSTAbhedo vA viziSTAdvaitazabdArtha iti manyante / viziSTAntarAghaTitatvam-[ka ] anumitipratibandhakatAyAM yAdRzarUpAva cchinnaviSayakatvamavacchedakam ( anatiriktavRtti ) tAdRzaM yat svAvacchinnAviSayakapratItiviSayatAvacchedakam tadavacchinnAviSayakapratItiviSayatAvacchedakaM yat svam tadavacchinnatvama / yathA hrado dhUmavAnvaGgerityAdau vyabhicArasya bAdhAdirUpaviziSTAntarAghaTitatvam / viziSTAntarAghaTitatvarUpavizeSaNaprayojanaM ca gAdAdharIyadvitIya hetvAbhAsasAmAnyalakSaNasya dhUmavAnvahnaH ityAdisthale prameyatvaviziSTavyabhicArAdau (prameyatvaviziSTadhUmAbhAvavadvRttivahnau) ativyAptivAraNarUpaM bodhyam / svAvacchinnetyatra yadrUpAvacchinne lakSaNaM saMgamanIyam tadeva svapadArthaH / hrado dhUmavAnvahe. rityAdau dhUmAbhAvavadvRttivahnitvaM vybhicaarH| bAdhastu dhuumaabhaavvdbhdH| tathA cAtra vyabhicAratvAvacchinnAviSayakatvaM bAdhaviSayakapratItau bAdhatvAvacchinAviSayakatvaM ca vyabhicAraviSayakapratItAvasti iti bAdhatvaM vyabhicaratvAvacchinnAviSayakapratItiviSayAvacchedakama hRdo dhUmavAt ityanumitinirUpitapratibandhakatAyAmanatiriktavRttitvarUpAvacchedakatAvacca bhavati tAdRzabAdhatvAvacchinnAviSayakapratItiviSayatAvacchedakaM svaM ( vyabhicAratvam ) bhavati / vyabhicAratvAvacchinnatvaM tu vyabhicAre vartata iti lakSaNasamanvayo bodhyaH / prameyatvaviziSTavyabhicArAdau tu zuddhavyabhicArarUpaviziSTAntaraghaTitatvena tAdRzalakSaNAbhAvAnnAtivyAptizca ( ga0 2 hetvA0 sAmA0 pR0 13 ) / [kha] kecittu svasamAnAdhikaraNahetvAbhAsavibhAjakarUpa.. samAnAdhikaraNaM yat svAvacchinnAviSayakapratItiviSayatAvacchedakaM tAdRzaM For Personal & Private Use Only Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1783 rUpam tadavacchinnAviSayakapratItiviSayatAvacchedakaM yat svam tadavacchinnatvam ityAhuH (nyA0 ra0 sAmA0 ) / atra tAdRzaM rUpaM ca viparItavyabhicAratvAdikameva iti bodhyam / tathA hi| svaM dhuumaabhaavvdvRttivhnitvtvm| tatsamAnAdhikaraNaM hetvAbhAsavibhajakaM rUpaM tu vyabhicAratvaM bhvti| tatsamAnAdhikaraNaM yadbhUmAbhAvavadvRttivahnitvatvAvacchinnAviSayakapratItiviSayatAvacchedakaM tAdRzaM rUpaM tu vahniniSThadhUmAbhAvavadvRttitvatvameva bhvti| tadavacchinnAviSayakapratItiviSayatAvacchedakaM yatsvaM tu dhUmAbhAvavadvRttitvaviziSTavahnitvatvaM bhavati tadavacchinnatvaM dhamAbhAvavadvRttivahnitvesti iti lakSaNasamanvayo bodhyaH / idaM ca gadAdhayAM svasajAtIyaviziSTAntarAghaTitatvam ityucyate ayogolakaM dhamavadvahnaH ityAdI bAdhaviziSTAvyabhicArAdAvativyAptisaMpAdakaM ca bhavati iti jJeyam (ga0 hetvA0 sAmA0 pR0 15-16 ) / ayaM ca kecittu ityAdinokto yaH kalpastadviSaye evaM zrUyatesmadgurumukhAt / ayaM kalpastu samAsato gadAdhareNa viracitaH vyAsataH pariSkRtavadbhyo gADagILa ityupAhvebhyo vArANasIgrAmanivAsijagannAthazAstribhyaH saMgRhya puNyagrAmavAsibhiH goDabole ityupanAmakameruzAstribhiH samyak viracayya prakaTIkRtaH iti / [ga] viziSTAntaraviSayitvAprayojyasvaviSayitAprayojyatAdRzobhayAbhAvaprayojakAbhAvAdhikaraNatAkatvam / tAdRzobhayAbhAvazca prakRtapakSe prakRtasAdhyavaiziSTyAvagAhitva sAdhyavyApyahetuvaiziSTyAvagAhitva etadubhayAbhAvaH / idaM ca siddhAntasiddham viziSTAntarAghaTitatvama ityucyate / yathA dhUmavyabhicArivaddhimAndhUmavAnvahnarityAdAvapi vyabhicAraghaTitabAdhasya vyabhicArarUpaviziSTAntarAghaTitatvam / tathA hi / viziSTAntara (kevalavyabhicAra) viSayitvAprayojyA sva( vyabhicAraghaTitabAdha)viSayitAprayojyA yA tAdRzobhayAbhAvaprayojikA abhAvAdhikaraNatA (pakSe sAdhyavaiziSTyAvagAhitvAbhAvAdhikaraNatA) tatkatvaM dhUmAbhAvavabhUmavyabhicArivahnimati vyabhicAraghaTite bAdhe vartate iti tatra lakSaNasamanvayo bodhyaH (ga0 hetvA0 sAmA0 pR0 20-25) / " vizuddhiH-1 [ka] uddiSTapadArthasaMbandharAhityam / yathA mAyAvAdinAM .. vallabhAnAM ca mate parabrahmaNo vizuddhirmAyAsaMbandharAhityam / [kha] mithyA For Personal & Private Use Only Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 nyaaykoshH| jJAnAdInAmatyantavyapoho vizuddhiH ( sarva0 saM0 pR0 164 naku0 ) / [ga] dharmajJAstu doSarAhityaM vizuddhirityAhuH / 2 zodhanam (prAyazcittam ) (kullU0 ) / yathA iyaM vizuddhiruditA ( manu0 a0 11 zlo0 89) ityAdI ityAhuH / adhikaM tu zuddhizabde dRshym| vizRGkhalatvam-pArthakyam / yathA ghaTavadbhUtalamityAdau ghaTaH iti bhUtalam iti copasthityoH parasparaM nirUpyanirUpakabhAvAnApannaviSayatAvattvena tattadarthaviSayakatvAdvizRGkhalatvam / vizeSaH-1 ( padArthaH ) [ka] anyonyAbhAvavirodhisAmAnyarahitaH samavetaH padArthavizeSaH ( sarva0 pR0 217 auluu0)| [kha] jAtirahitatve sati nityadravyamAtravRttiH / tathA coktam ajAtirekavRttizca vizeSa iti ziSyate ( tA0 ra0 zlo0 53 ) iti / ekadravyaH svabhAvasan (nyA0 lI0 pR0 5 ) iti nyaayliilaavtiikaaraaH| sa ca antyo nityadravyasamavetaH / ante avasAne vartata ityantyaH / tadapekSayA vizeSo nAstItyarthaH / ekamAtravRttiriti phalitorthaH (mu0 111 pR0 37 ) / kiMca sa vizeSaH atyantavyAvRttihetuH ( bhA0 50 ) ( ta0 saM0 ) / tathA hi / ghaTAdInAM vyaNukaparyantAnAM tattadavayavabhedAtparasparaM bhedaH siddhyati / paramANUnAM parasparaM bhedako vizeSa eva / sa tu svata eva vyAvRttaH / tena tatra vizeSAntarApekSA nAsti iti bhAvaH ( mu. 1 ) / atra prayogaH etadvizeSastadvizeSAdbhidyate tAdAlyenaitadvizeSAt iti / evam svatovyAvartakatvAnumAnaprayogopi vijJeyaH ( si0 ca0 pR0 3) / sUtre coktam anyatrAntyebhyo vizeSebhyaH ( vai0 1 / 2 / 6 ) iti / ante bhavA anyAH / svAzrayavizeSatvAdvizeSAH / vinAzArambharahite nityeSvaNvAkAzakAladigAtmamanaHsu pratidravyamekaikazo vartamAnA atyantavyAvRttabuddhihetavaH / yathAsmadAdInAM gavAdiSvazvAdibhyastulyAkRtiguNakriyAvayavasaMyoganimittA pratyayavyAvRttidRSTA / yathA gauH zuklaH zIghragatiH kakudmAn mahAghaTa iti tathAsmadviziSTAnAM yoginAM nityeSu tulyAkRtiguNakriyeSu paramANuSu muktAtmamanaHsu cAnyaniminAsaMbhavAt yebhyo nimi For Personal & Private Use Only Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 785 ttebhyaH pratyAdhAram ayamasmAdvilakSaNaH iti vyAvRttipratyayaH dezakAlaviziSTe ca paramANau sa evAyam iti pratyabhijJAnaM ca bhavati yataH tenyA vizeSA iti / ete ca vizeSAH nityadravyANAM parasparabhedasAdhakAH (nIla. pR0 94 ) / athAntyavizeSeSviva paramANuSu kasmAnna svataH eva vyAvRttipratyayaH pratyabhijJAnaM vA kalpyate iti cet na / tAdAmyAt / iha tAdAmyakalpanAnimittapratyayo bhavati / yathA zvamAMsAdInAM svata evAzucitvam tadyogAdanyeSAm / tathehApi tAdAtmyAdantyavizeSeSu svata eva vyAvRttipratyayaH / tadyogAt paramANvAdiSviti ( prazasta0 pR0 64-65 ) / atyantavyAvRttiheturityasya ayamasmAdvyAvRttaH iti vyAvRttibuddhimAnaheturityarthaH iti kaumudIkArAH (ta0 ko0)| te khalvatyantavyAvRttihetutvAdvizeSA eva (prazasta0 pR0 2 ) iti bhASyam / atra kandalIkAra Aha / khaluzabdo nishcye| nityadravyavRttayo ye vizeSAste vizeSA eva nishcitaaH| na tu sAmAnyAnyapi bhavantItyarthaH / atyantaM sarvadA vyAvRttereva svAzrayasyetarasmAdvyavacchedasyaiva hetutvAt kAraNatvAt ( nyA0 ka0 pR0 14 ) iti| [ga] vizeSo nAmAnyonyAbhAvavirodhisAmAnyarahitaH samavetaH (sarva0 saM0 pR0 217 au0)| vizeSapadArthasvIkArasyAvazyakatvamidAnIM pradarzyate / ghaTAdInAM sAvayavapadArthAnAM kapAlasamavetatvAdikaM paTAdibhedakamasti / paramANUnAM tu niravayavatvAtparasparabhedakaM na kiMcidasti / atonAyatyA vizeSa AzrayitavyaH / atha vA vizeSAnabhyupagame samAnajAtiguNakarmavatAM paramANUnAM mitho vyAvRttibuddhiH na syAt / tAdRzI buddhistu samAnajAtiguNakarmakAH paramANavaH anyonyavyAvartakadharmasaMbandhinaH vyAvRttajJAnaviSayatvAt dravyatvAdvA gavAdivat ityAnumAnikI jJeyA (nyA0 lI0 pR0 53 ) / vyAvRttibuddhyabhAvasyeSTApattau yoginopi tAdRzaparamANUnAM jJAnasaMkaraH syAt ityatastadvyAvRttibuddhyarthaM vizeSoGgIkartavyaH (ta0 kau0 pR0 28) (pra0 pra0) iti / sa ca vizeSaH zabdasamavAyikAraNatAvacchedakatayApi sidhyati ( si0 ca0 ) / tathA hyanumAnam zabdasamavAyikAraNatA kiMciddharmAvacchinnA kAraNatAtvAt daNDaniSThaghaTakAraNatAvat iti / sa ca dharmo vizeSa eva / vizeSalakSaNaM 99 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 nyAyakozaH / 1 tu sAmAnyazUnyatve sati sAmAnyabhinnatve ca sati samavetatvam / yadvA nityasamavetavRttijanyasamavetAvRttipadArthavibhAjakopAdhimattvam ( ta0 va0 ) / ekamAtrasamavetatve sati sAmAnyazUnyatvaM vA ( pa0 mA0 ) / svato vyAvRttatvaM vA (vAkya0 ) ( ta0 pra0 1 ) | svato vyAvartakatvaM vA / atra vyAvartakatvaM nAma vyAvRttijanakatvam / vyAvRttizcettarabhedaH tajjJAnaM vA ( si0 ca0 1 pR0 3 ) / svato vyAvartakatvaM ca svabhinnaliGgajanyasva vizeSyaka svasamAnajAtIyetara bhedAnumityaviSayatvam ( di0 111 pR0 37 ) / atha vA svena rUpeNa bhedAnumApakatvam / yathA ekaparamANau paramANvantarabhedasAdhane vizeSasya tattadvyattitvenaiva hetutvena svato vyAvartakatvam / atra tu tattadvyaktitvaM ca tAdAtmya saMbandhena saiva vyaktiH ( rAma0 ) / navyanaiyAyikAH bhaTTakumArilaH prAbhAkarAH madhyamatAnuyAyivedAntinazca etAdRzavizeSapadArthaM nAGgIcakruH / yathaiva vizeSANAM svavRttidharmaM vinA vyAvRttatvaM tathaiva nityadravyANAmapi iti ( di0 1 pR0 37 ) ( pra0 pa0 pR0 11 ) ( tA0 ra0 lo0 55 ) / 2 vizeSakazabdasya artha - vadasyArthonusaMdheyaH / yathA puruSatvavyApyakarAdimAn ityAdau puruSatvAdevizeSaH karAdidharmaH / 3 prabhedazabdavadasyArthonusaMdheyaH / 4 vyApyadharmaH (vai0 112 / 5 ) / yathA sattAmapekSya dravyatvam / dravyatvamapekSya ca pRthivItvaM vizeSa: ( vyApyadharmaH) / 5 vahUtidharmaH / yathA padArthavizeSaH ( mU0ma0 1 ) ityAdau / atra padArthavizeSaH ityasya padArthavRttidharmaH ityartho jJeyaH / sa ca padArthatvavyApyaH / 6 nizcAyako sAdhAraNadharmaH / yathA vizeSAdarzanaM koTidvayasmaraNaM ca saMzayamAtra hetuH ityAdau sthANutvanizcAyakaM vakrakoTarAdimattvam puruSatvanizcAyakaM karAdimattvaM ca vizeSaH ( si0 0 ca0 pR0 34 ) / 7 AdheyonirvacanIyazca kazciddharmavizeSaH ( atizaya: ) / yathA aGkarajananayogyabIjAdau vizeSaH iti kecittattva - vyavasthApakA AhuH | atredaM vijJeyam / kusUlasthabIjAdibhirnAGkaro - tpattiH / ataH kRSTakSetrAdAvupravIjAdau salilapavanAdiyogena kazcidvizeSovazyamAdheyaH iti / For Personal & Private Use Only Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 787 vizeSakaH-1 itaravyAvartakadharmaH (gau0 vR0 3 / 2 / 38 ) / yathA gavAdeH sAsnAdimattvaM vizeSakaH / 2 ekavAkyatApannaM zlokatrayaM vizeSakam iti kavaya aahuH| 3 lalATe alaMkArabhUtastilakaH bhUSaNaM ca iti kAvyajJA vadanti (mAgha0 3 / 63 ) / vizeSaguNatvam- [ka] dravyavibhAjakopAdhidvayasamAnAdhikaraNAvRttiguNa vRttijAtimattvam (ta0 dI0 4 pR0 39) / tadarthazca pRthivItvajalatvAdyAtmakaM yadravyavibhAjakopAdhidvayam pratyekaM tatsamAnAdhikaraNAH dvitvadvipRthaktvasaMyogAdayaH tadavRttijAtimadguNatvam iti / tathA ca vizeSaguNeSu lakSaNasamanvayaH kriyate / rUpAdiSu caturpu tAdRzalakSaNaghaTakajAtim rUpatvAdikAmAdAya sAMsiddhikadravatve ca dravatvatvAvAntarajAtim snehAdiSu dazasu snehatvAdikAm bhAvanAyAM saMskAratvAvAntarajAtiM cAdAya lakSaNasamanvayaH / atra pravadantyabhijJA niSkRSTArtham / yadrUpAvacchinnasamAnAdhikaraNaM yatkicidravyavibhAjakopAdhidvayam tadbhinnA sthitisthApakavRttibhinnA ca yA jAtiH tadvattve sati guNatvam iti / tena ekatvAdisaMkhyAyAm parimANAdau ca nAtivyAptiH ( nIla0 gu0 pR0 39 ) iti| vizeSaguNAzca SoDaza rUpam rasaH gandhaH sparzaH sAMsiddhikadravatvam snehaH zabdaH buddhiH sukham duHkham icchA dveSaH prayatnaH dharmaH adharmaH bhAvanA ceti ( bhA0 50 gu0 zlo0 91-92 ) / [kha] bhAvanAnyo yo vAyuvRttivRttisparzAvRttidharmasamavAyI tadanyatve sati gurutvAjaladravatvAnyaguNatvam / atratyapadAnAM prayojanAni kthynte| jAtyAdAvativyAptivAraNAya gurutvAjaletyAdi vizeSyadalam / gurutvanaimittikadravatvayorvAraNAya gurutva ityaadi| sAMsiddhikadravatvasaMgrahAya ajala iti / saMyogAdivAraNAya satyantaM dalam / bhAvanAyAmavyAptivAraNAyAdyam anyAntaM satyantaghaTakasamavAyivizeSaNam / sattAdikamAdAyAsaMbhavavAraNAya sparzasaMgrahAya ca sparzAvRtti iti ( di0 gu0 pR0 193 ) / vizeSaNam-1 vishessnntaavt| vizeSaNatA ca dvividhA / tatra prathamA yathA ghaTAbhAvavadbhUtalamityatra ghaTAbhAve vizeSaNatA / iyaM vizeSaNatA ca svarUpa For Personal & Private Use Only Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 nyaaykoshH| saMbandharUpaH saMnikarSavizeSaH ( nIla0 1 pR0 19 ) (mU0 ma0 1) / iyamabhAvapratyakSe heturbhavati iti dhyeyam / yathA ghaTAbhAvavadbhUtalam iti cAkSuSapratyakSe hetubhUto bhUtalAMze ghaTAbhAvasya vizeSaNatArUpaH sNnikrssH| atra abhAvasya svoparaktabuddhijanakatvaM yatsvarUpam tadeva vizeSaNatvam iti jJeyam ( ta0 bhA0 pR0 20 ) / sA ca vizeSaNatA punaH dvividhA indriyavizeSaNatA indriyasaMnikRSTavizeSaNatA ca / AdyayA zabdAbhAvo gRhyate / antyayA bhUtalAdau ghaTAbhAvo gRhyate ( nyA0 ma0 1) / svarUpasaMbandhAvacchinnAdheyatArUpA veyaM vizeSaNatA (nIla0 1 pR0 18) / yathA naiyAyikamate vizeSaNatayA samavAyasya pratyakSam ityAdau vishessnntaa| vaizeSikamate tu samavAyo na pratyakSa ityanyat / dvitIyA vizeSaNatA yathA nIlo ghaTa ityAdau nIlatve vishessnntaa| iyaM vizeSaNatA tu prakAratAkhyo viSayatAvizeSaH / atha vA tatpadajanyabodhaviSayatvena zaktiviSayatvam ( di0 4 ) / yathA daNDavAn puruSostItyAdau daNDasya vizeSaNatA / atredamadhikaM vijJeyam / vizeSaNatAvacchedrakaM tu vizeSaNe yadvizeSaNam tat (mu0)| yathA daNDavAnpuruSa ityatra daNDatvaM vizeSaNatAvacchedakam iti / atra vyutpattiH viziSyate bhidyate anena (lyuTa ) iti vizeSaNam bhedkm| vyAvartakam prakAro vA vizeSaNaM bhavati / tatra pratyAyyavyAvRttyadhikaraNatAvacchedakaM vyaavrtkm| samudAyArthastu yadvyAvRttyadhikaraNatAvacchedakaM tadeva tatra vizeSaNam iti / vyAvRttiranyonyAbhAvaH (mu0 ma0 1 pR0832)| daNDI puruSaH iti jJAnAnantaraM daNDavatyadaNDavyAvRttiravagamyate iti pratyAyyavyAvRttyadhikaraNatA puruSasya daNDenAvacchidyate iti daNDo vizeSaNam / tadAhurAcAryAH sadasadvA samAnAdhikaraNaM vyavacchedakaM vizeSaNam (ci0 1 pR0 834) iti| atha vA vivakSitAnvayapratiyogitAvacchedakam / yathA daNDinamAnayetyAdau daNDo vizeSaNam / yadanvitatayA jJAta eva vizeSye tAtparyaviSayetarAnvayadhIH tadvyavacchedakam / vizeSyAnvayinA yasyAvazyamanvayaH tadavacchedakam : yaDyAvartakaM vizeSyAnvayinAnvIyate tat / tAtparyaviSayAnvayapratiyogI dharmaH / uddezyAnvayapratiyogI dharmo vA (ci0 1 pR0 834-838 ) / atredaM bodhyam / vidyamAnaM saddhyA For Personal & Private Use Only Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 789 nyaaykoshH| vartakam vizeSaNam / yathA puruSAdau vartamAnakAlAvacchedena vidyamAno daNDAdirvizeSaNam ( ga0 vyu0 kA0 3 pR0 92 ) / yathA vA yadA devadattagRhe kAkavattA tadA kAko vizeSaNam (vai0 u0 7 / 2 / 8 ) / ayaM bhaavH| yatrAzraye yatkAlInA vRttiH pratyAyyA tatkAlInatadadhikaraNavRttirvizeSaNam / anyadupalakSaNam / evaM ca kAkakAlInagRhavyAvRttipare prayoge kAko vizeSaNameva / sAmAnyato gRhavizeSavyAvRttipare prayoge tu upalakSaNameva saH iti niSkarSaH ( 50 ca0 pR0 50 ) / vizeSaNaM trividham vyAvartakam vidheyam hetuga ceti / tatrAdyam nIlo ghaTa ityAdau nIlaH / dvitIyaM yathA parvato vahnimAnasti ityAdau vahnirvidheyaH / yathA vA nyakkAro hyayameva me yadarayaH ( hanumannATa0 ) ityAdau nyakkAro vidheyaH / tRtIyaM ca sa kocakarmArutapUrNarandhaiH kUjadbhirApAditavaMzakRtyam (raghu0 2 / 12) ityAdau mArutapUrNarandhratvaM hetugarbha vizeSaNam / yathA vA surApaH patati ityAdI surApAnaM hetugarbha vizeSaNam / vizeSaNavizeSyabhAvaH-1 ( indriyArthasaMnikarSaH ) svarUpasaMbandhAvacchinnA dhArAdheyabhAvaH ( nIla0 1 pR0 18) / yathA ghaTAbhAvavadbhUtalam ityAdyabhAvapratyakSe kAraNabhUto vizeSaNavizeSyabhAvaH saMnikarSaH / atrAdhikaM tu indriyArthasaMnikarSazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam tatra dRzyam / 2 viSayatAvizeSaH / yathA daNDI puruSaH iti zAbdabodhe daNDapuruSayovizeSaNavizeSyabhAvaH / atra vigrahaH vizeSaNaM ca vizeSyaM ca vizeSaNavizeSye / tayorbhAvaH iti / nirUpyanirUpakabhAvApannaM vizeSaNatvaM vizeSyatvaM cetyrthH| vizeSaNAsiddhaH-(hetvAbhAsaH) yo hetuH svaghaTakavizeSaNaviziSTaH sanpakSe na tiSThati na siddhyati ca saH / yathA zabdo nityaH dravyatve satyasparzatvAt ityatra heturvizeSaNAsiddhaH / atra dravyatvaviziSTAsparzatvaM hetuH / sa ca zabde nAstyeva / asparzatvarUpavizeSyasya zabde sattvepi dravyatvarUpavizeSaNasya bAdhAt iti bodhyam / atra vizeSaNenAsiddhaH iti vigrhH| sa ca vizeSaNAsiddhaH svarUpAsiddhaprabhedaH ( ta0 bhA0 pR0 46 ) / For Personal & Private Use Only Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 nyaaykoshH| vizeSavidhiH-sAmAnyavizeSayormadhye vizeSe vidhAnam / yathA brAhmaNebhyo dadhi dIyatAm kauNDinyAya takram ityatra kauNDinyasya brAhmaNavizeSatvena tadviSaye dadhidAnApavAdena takradAnavidhirvizeSavidhirbhavati / atrocyate alpaH syAdviSayo yasya sa vizeSavidhirgataH ( vyA0 kA0 ) iti / vizeSasamaH--(jAtiH) dharmeNaikena keSAMcidavizeSaprasaJjanam / sAdhana pratibandhAya sa vizeSasamo mtH||(taa0 ra0 pari0 2 zlo0 121) / atrApekSaNIyodAharaNAdikaM tu avizeSasamaH iti zabdavyAkhyAne ( pR0 95 ) yan pradarzitam tadevAtra grAhyam / atra dharmeNaikenetyuktazloke avizeSasamaH ityapi paatthH| vizeSitam-1 viziSTam / yathA yApyate grAmamajA ityAdau svanirvAhya kartRtAnirUpakatvasaMbandhena vyApAravizeSitadhAtvarthaH kartRtvenveti ( ga0 vyu0 kA0 2 pR0 48 ) ityAdau vizeSitazabdasyArtho viziSTaM bhavati / 2 bheditam / 3 vizeSayuktam / vizeSyaH-vizeSyatAvAn / yathA bhUtale ghaTo nAsti iti pratyakSe ghaTA bhAvo vizeSyaH / atra vizeSyatA ca svarUpasaMbandhAvacchinnAdhArAdheyabhAvaH saMnikarSavizeSaH (nIla0 1 pR0 18) / svarUpasaMbandhAvacchinnAdheyatAsaMsargAvacchinnaprakAratAnirUpitavizeSyatA iti tu vayaM brUmaH / yathA vA nIlo ghaTaH ityAkArakazAbdabodhe ghaTo vizeSyaH / atra iyaM vizeSyatA kenacidapi saMbandhenAvacchinnA na bhavati iti vadanti / vizeSyatA cAtra tattajjJAnIyo yatkiMcitprakAratAnirUpitaH saMsargatAbhinno viSayatAvizeSaH iti kecit / bhAsamAnavaiziSTyAnuyogitvamiti saMpradAyaH ( ku0 4 ) / atra vaiziSTyaM ca saMbandhavizeSaH / atredamavadheyam / madhyavartiviSayatayoraikyameva iti jagadIzacakravartinaH pakSaH / madhyavartiviSayatayorbheda eveti gadAdharabhaTTAcAryANAM pakSaH / yathA hi daNDavAn puruSa ityatra puruSe daNDaH prakAraH daNDe ca daNDatvaM prakAraH iti sthitiH / evaM ca daNDatvaniSThAkAratAnirUpitA vizeSyatA puruSaniSThavizeSyatAnirUpitA prakAratA ca etadvayaM daNDe tiSThati / tathA ca madhyavartinostayordvayorviSayatayorakyam For Personal & Private Use Only Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 791 iti jagadIza Aha / gadAdharamate tu tayorbheda ityavacchedyAvacchedakabhAvaH svIkartavyaH / sa cettham / daNDatvaniSThaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchinnA yA puruSaniSThavizeSyatAnirUpitA daNDaniSThA prakAratA tadvAn daNDo bhavatIti / evaM vaiparItyenApi puruSaniSThavizeSyatAnirUpitadaNDaniSThaprakAratvAvacchinnA yA daNDatvaniSThaprakAratAnirUpitA daNDaniSThavizeSyatA tadvAn daNDo bhavatIti / vizeSyatA-vyAvAbhAvavattaiva bhAvikI hi vizeSyatA ( sarva0 saM0 pR0 442 zAM0 ) / vizeSyAsiddhaH- (hetvAbhAsaH) yo hetuH svaghaTakavizeSyaviziSTaH sanpakSe na tiSThati na sidhyati ca sH| yathA zabdo nityaH asparzatve sati dravyatvAdityAdau heturvishessyaasiddhH| atra asparzatvaviziSTaM dravyatvaM hetuH| sa ca zabde nAstyeva / zabde asparzatvarUpavizeSaNasya sattvepi dravyatvAsmakasya vizeSyasyAbhAvAt iti / atra vigrahaH vizeSyeNAsiddhaH iti / sa ca vizeSyAsiddhaH svarUpAsiddhaprabhedaH ( ta0 bhA0 pR0 46 ) / vizokA-(siddhiH ) sarvabhAvAdhiSThAtRtvAdirUpA ( sarva0 saM0 pR0 385 paat0)| vizvAsaH-1 vshvktvaabhaavsNbhaavnaa| yathA na vizvasedavizvastam (pazcata0) - ityAdau / 2 idamittham ityAkArazcittavRttivizeSaH ityeke vadanti / viSayaH-1 viSayatAvAn / yathA ayaM ghaTaH iti jJAne ghaTatvam viSayaH / jagat prameyam iti jJAne prameyatvena jagadviSayaH / viSayatA cAtra viSayaH ityAkArakaMpratItisAkSikaH svarUpasaMbandhavizeSaH (nyA0 ma0 kha0 1 pR0 4 ) / ghaTo jJAnaviSayaH paTo jJAnaviSayaH ityanugatapratItisAkSiko jJAnaviSayasvarUpasaMbandhavizeSaH ityarthaH ( ta0 pr0)| atra jJAnaviSayatvaM ca jJAnasaMbandha eva iti / iyaM viSayatA trividhA vizeSyatA prakAratA saMsargatA ceti / yathA ayaM ghaTaH iti pratyakSe ghaTatve prakAratA idamarthe vizeSyatA samavAyAdau saMbandhe ca saMsargatA (ku0 4) (ta0 pra0) iti / viSayatA ca padArthAntarameva / tathA ca viSayatA viSayitA ca na svarUpa For Personal & Private Use Only Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 nyaaykoshH| * saMbandhavizeSaH kiMtu saptapadArthAtiriktaiva ityekadezina AhuH / bhaTTAstu - jJAto ghaTaH iti pratItisiddhA jJAnajanyA viSayaniSThA prAkaTyAparanAmnI / padArthe jJAtatA saiva ca viSayatA jJAnaviSayayoH saMbandharUpA ityAhuH ( 10 mA0 ) (nyA0 ma0 1 / 4) / viSayatA jJAnAdivat saviSayakA prasiddhaviSayatAtonyA ityatiriktaviSayatAvAdyAha ( dIdhi0 hetvAbhA0 bAdha0 pR0 218 ) / viSayo hi dvividhaH aparokSaH parokSazceti / tatrAdyaH pratyakSasya viSayaH / dvitIyastvanumAnasya viSayaH zabdasya viSayazca (pra0 ca0 pR0 41 ) iti / 2 pratIyamAnabhogasAdhanam / yathA anityapRthivIjalatejovAyubhAgo vyaNukAdirviSayaH / viSayatA cAtra laukikasAkSAtkAraviSayakAryadravyatvam / vastutastu laukikasAkSAtkAraviSayatvameva dravyaguNakarmasAmAnyAbhAvasAdhAraNaM viSayatvam (vai0 u0 4 / 2 / 1 pR0 209) / atha vA sAkSAtparaMparayA vopabhogasAdhanatve sati janyadravyatvam ( vai0 vi0 4 / 2 / 1 ) / atrAyaM niyamaH yacca kArya yadadRSTA dhInam tat tadupabhogaM sAkSAtparaMparayA vA janayatyeveti (mu0 1 ) / - yadvA zarIrendriyabhinnatve sati bhogasAdhanatvam ( vAkya0 1 pR0 3) / jJAyamAnatve sati Atmano bhogasAdhanatvam ( ta0 kau0 ) iti vA / . 3 granthasya pratipAdyooM viSayaH (ma0 pra0 4) / 4 paurANikAstu indriyjnyjnyaanvissyH| yathA zabdasparzarUparasagandhA viSayAH ityaahuH| atrArthe vigrahaH viSaNvanti svAtmakatayA viSayiNaM nirUpayanti saMbadhnanti vA viSayAH iti / atrocyate viSayAzAmahApAzAdyo vimuktaH sudustyjaat| sa eva kalpate muktyai nAnyaH SaTzAstravedyapi // (vivekacUDAmaNau) iti| 5 niyAmakaH iti bhaTTa Aha / atrArthe vyutpatti pradarzayati vizabdo hi vizeSArthaH sinotirbandhanArthakaH / vizeSeNa sinotIti viSayoto niyAmakaH // ( bhaTTakA0 ) iti / 6 AlaMkArikAstu AropAzrayaH / yathA gaurvAhIka ityAdau vAhIko viSayaH ityAhuH ( kAvyapra0 u0 2) / 7 mImAMsakAzca [ka] adhikaraNAvayavavizeSo vicArAIvAkyam / [kha ] ApAtataH pratItaH saMdigdhortho viSayaH ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 1 adhi0 1 ) ityAhuH / atrocyate viSayo vizayazcava For Personal & Private Use Only Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 22 I pUrvapakSastathottaram / nirNayazceti zAstrasmin pacAdhikaraNaM smRtam // ( mImAMsA0 ) iti / nirNayaH siddhAntaH / 8 dezaH iti kAvyajJA AhuH / viSaya - 1 viSayitAvat / yathA viSayI yasya tasyaiva vyApAro jJAnalakSaNaH ( bhA0 pa0 zlo0 66 ) ityAdau jJAnaM viSayi bhavati / atrArthe vyutpattiH viSa yostyasya svaniSThaviSayatAnirUpitaviSayitAvattvasaMbandhena iti viSayi / iyaM viSayitApi jJAnecchAkRtibhAvanAnyatamaniSThA viSayatAvatsvarUpasaMbandhavizeSaH / viSayitA ca niyamena viSayatAnirUpitA bhavati iti vastusthitiH | atredaM bodhyam / viSayitApi trividhA vizeSaNatAnirUpitA prakAritA saMsargatAnirUpitA saMsargitA vizeSyatAnirUpitA vizeSyitA ceti / yathA ghaTavadbhUtalam iti jJAne ghaTaniSThaprakAratAnirUpitA prakAritA saMyoganiSThasaMsargatAnirUpitA saMsargitA bhUtalaniSThavizeSyatAnirUpitA vizeSyitA etAH prakAritAsaMsargitAvizeSyitAH santi iti / sarvatraivavohyam / atredamadhikaM vijJeyam / gadAdharAdInAM mate viSayitAtraividhyAGgIkAreNa viSayitaiva anumityAdipratibandhakatAvacchedikA hetvAbhAsalakSaNAdau bhavati / jagadIzacakravartimate tu trividhaviSayatAnirUpitAyA apyekasyA eva viSayitAyA abhyupagamena viSayataiva nirUpakatA saMbandhena tAdRzapratibandhakatAvacchedikA bhavati iti matabhedo draSTavyaH / yayorviSayatayo-. rnirUpyanirUpakabhAvaH tannirUpitaviSayitayorevAvacchedyAvacchedakabhAvaH iti siddhAntopyaGgIkartavyaH / tena tadvadvizeSyakatatprakArakatvarUpasya tadvadvizeSyakatvAvacchinnatatprakArakatvaparyavasannasya yathArthajJAnalakSaNasya raGgatvena rajatAvagAhiMniM rajatatvena raGgAvagAhini ime raGgarajate ityAkArakasamUhAlambana bhrame yathAzrutasya tadvadvizeSyakatatprakArakatvasya (raGgavizeSyakatvaraGgatvaprakArakatvayoH rajatavizeSyakatvarajatatvaprakArakatvayozca ) sattvepi raGgatva prakAratAyAM raGgavizeSyatAnirUpitatvasya rajatatvaprakAratAyAM ca rajatavizeSyatAnirUpitatvasya cAsattvena raGgavizeSyakatvAvacchinnaraGgatvaprakAraka - tvarajata vizeSyakatvAvacchinnarajatatvaprakArakatvayorabhAvAt tAdRzabhrame nAtivyAptiH ( nIla0 1 pR0 15 ) / 2 indriyam / atrArthe svaviSayaka - 100 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 nyaaykoshH| .. jJAnajanakatvasaMbandhena viSayotyasya iti viSayi ityanusaMdheyam / 3 viSayA- saktaH ityAlaMkArikA AhuH / 4 rAjA viSayI iti kAvyajJA vadanti / viSavegaH-dhAtordhAtvantaraprAptirviSavega iti smRtaH ( yAjJa0 smR0 TI0 - mitA0 2 / 111 ) / viSAdaH-[ka] iSTanAzakRto manobhaGgaH ( raghu0 TI0 malli0 ) / yathA viSAdaluptapratipattivismitam ( raghu0 3 / 40) ityAdau / taduktam viSAdazcetaso bhaGga upAyAbhAvanAzayoH ( raghu0 sa0 3 zlo0 40 TI0 ) iti / [kha] vedAntinastu mohanimittAcchokAdyanmanodaurbalyam - yasmin sati sarvavyApAroparamo bhavati sa viSAda ityAhuH ( gItA0 a0 1 zlo0 28 bhASye raaghvendr0)|| viSTambhaH-1 [ka] pratibandhaH / [kha] kacit uttaradezagatipratibandhaH (gau0 vR0 4 / 2 / 20) / yathA avyUhAviSTambhavibhutvAni cAkAza dharmAH ( gau0 4 / 2 / 20 ) ityAdI vissttmbhH| 2 rogavizeSaH iti . bhiSaja aahuH| viSTutiH-tisRbhyo hiMkaroti sa prathamayA tisRbhyo hiMkaroti sa madhyamayA tisRbhyo hiMkaroti sa uttamayA iti sUktatrayapaThitAnAM navAnAmRcAM gAnaM tribhiH paryAthaiH krtvym| tatra prathame paryAye triSu sUkteSvAdyAstisra RcH| dvitIye paryAye mdhymaaH| tRtIye paryAye cottamAH / seyaM yathoktaprakAro petA gItitrivRtstomasya viSTutiH stutiprakAravizeSaH (jai0 nyA0 a01 ___ pA0 4 adhi0 3) / viSNu:-dvAdazI ( kAmazabde dRzyam ) / viSNuzRGkhalaH-dvAdazI zravaNaspRSTA spRzedekAdazI yadA / sa eva vaiSNavo yogo viSNuzRGkhalasaMjJitaH // ( pu0 ci0 pR0 216 ) / visaMvAdaH-1 samayaviruddhavAdaH / 2 anyathAsthitasya vastunonyathA___ kathanam / 3 pramANAnusaraNAbhAvaH iti kecidAhuH (vAca0 ) / - 4 vipralambhaH ( vazcanam ) iti kAvyajJA vadanti / For Personal & Private Use Only Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 795 visargaH-1 tyAgaH / 2 zAbdikAstu visarjanIyAkhyo varNavizeSa ityAhuH / 3 sUryasyAyanavizeSaH iti jyotirvida AhuH / 4 pralayaH / 5 vizeSa sRSTizceti paurANikA aahuH| vistaraH-pazcAnAM padArthAnAM pramANataH pazcAbhidhAnam ( sarva0 saM0 pR0 171 naku0 ) / vihitatvam-[ka] iSTasAdhanatvena vedabodhitatvam ( vAkya0 gu0 pR0 21) / yathA svargakAmo yajeta ityAdau yajJAdikarmaNo vihitatvam / yathA vA naiyAyikAnAM mate aharahaH saMdhyAmupAsIta ityAdau saMdhyopAsanAyA vihitatvam / etanmate saMdhyopAsanAyA duritanivRttyAdi phalamaGgIkRtam iti vihitatvaM saMgacchate / atra veda ityupalakSaNam / tena vedamUlakasmRtyAdyapi saMgRhyate / [kha] balavadaniSTAnanubandhitvena vedabodhitatvam iti mImAMsakA AhuH (mU0 ma0 1 ) / etanmate nityakarmaNAM phalAbhAveneSTAsaMbhavepi balavadaniSTAjanakatvarUpalakSaNadalasya samanvayo bhavati / ziSTaM tu vidhizabdavyAkhyAne draSTavyam / [ga] dharmApAdakatvam iti kecidaahuH| vItam-1 anumAnavizeSaH / anvayamukhena pravartamAnamanumAnam ityarthaH (sAMkhya0 kau0 kAri0 5 pR0 10) / 2 yuddhAsamathaM sainyam iti nItizAstrajJA AhuH / 3 zAntam / 4 gataM ceti kAvyajJA aahuH|| vIpsA-[ka] sakaladharmipratyAyanecchA / yathA-kalyANAnAM tvamasi mahasAM bhAjanaM vizvamUrte dhuryAM lakSmImatha mayi bhRzaM dhehi deva prasIda / yadyatpA5 pratijahi jagannAtha namrasya tanme bhadraM bhadraM vitara bhagavanbhUyase maGgalAya // ( mAlatImAdha0 113 ) ityAdau yatpade vIpsA ( ga0 2 avaya0 hetu0 pR0 74 ) ( ci0 2 ava0 pR0 81 ) / yathA vAyAM yAM priyaH prekSata kAtarAkSI sA sA hiyA namramukhI babhUva ( mAgha0 sa0 3 zlo0 16) ityAdau ytttpdyopsiaa|[kh] vyApteApakatvasya vA bodhanecchA / yathA yo yo dhUmavAnsa vahnimAn ityatra yatpade vIpsA / atredaM bodhyam / nityavIpsayoH ( pANi0 8 / 1 / 4 ) ityanena For Personal & Private Use Only Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 nyAyakozaH / vihitAyA dvirukternityatayA yatpade dviruktisattvepi tathA tatpade dvirukteH sAdhutvepi ca nyAye prayujyamAnedhikasyAnapekSitatvena tatpade dviruktevazyakatvam (ga0 2 hetu0 pR0 74 ) iti / atra ca vIpsayA mahAnasaM dhUmavadvahnimazca mahAnasAnyadbhUmahnimaJca iti vAkyArthacatuSTayaviSayakabodhaH dhUmavAndhUmavyApakavahnimAn iti viziSTaikArthabodho vA jAyate iti bodhyam (ga0 2 ava0 nyAyalakSa0 pR0 6 ) / atra vIpsAprayojanaM ca kvacidvyabhicAradhIvAraNamiti prA AhuH / uddezyamAnasavyAptijJAnavirodhivyabhicAradhIvAraNam ityarthaH / tathA cAyaM bhAvaH / yAvaddhetvadhikaraNe sAdhyavattvanizvaye tena vyabhicArazaGkAnivartanena sAdhanAdhikaraNe sAdhyAbhAvavattvarUpatryabhicAragrahapratibandho bhavati / [ga] anavayavena dravyANAmabhidhAnameva vIpsArthaH iti mahAbhASyakAraH pataJjalirAha / vIrutU -- chinnA api yA vividhaM prarohanti tA latAH guDUcIprabhRtayaH / vRtti: - 1 [ka] zAbdabodhahetupadArthopasthityanukUlaH padapadArthayoH saMbandhaH ( ci0 4 ) ( mu0 4 pR0 174 ) / sA ca padavRttiH ityucyate iti vijJeyam (ga0 zakti0 pR0 2 ) / atra vRttitvaM ca zaktilakSaNAnyataratvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 34 ) / pare zAbdabodhajanakapadapadArthasaMbandhatvam ityAhuH ( la0 ma0 sphoTa 0 pR0 13 ) | atredaM bodhyam / vRttistAtparyanirvAhikA bhavati / tAtparyaM cAtra trividhama autsargikam ApavAdikam niyataM ceti / tatrAdyam zakti kalpayati / yathA ghaTAdipadaprayoktarutsargato ghaTAdAveva tAtparyamasti iti tasya tatra zaktiH / dvitIyam lakSaNAM kalpayati / yathA gaGgApadasya mukhyArthAnvayabAdhe tIrAdau tAtparyagraho bhavati iti tasya tatra lakSaNA / tRtIyam nirUDhilakSaNAM kalpayati / nirUDhalAkSaNikasyAnupapattijJAnamantarApi lakSye tAtparyagrahaniyamAttatra nirUDhilakSaNA / yathA kaTaM karotItyAdau kaTazabdasya kaTA - vayave / kaTasya siddhatve karaNaM na saMbhavati asiddhe ca karmatvaM na iti anupapattijJAnavirahepi kaTAvayavAn kaTavattayA karoti iti tato bodhAt / atha vA vahnimAndhUmAdityAdI hetupade tajjJAne nirUDhilakSaNA ( ma0pra0 1 For Personal & Private Use Only Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 797 kha0 4 pR0 40-41) / zAbdikamate vRttyA saMskAro janyate / saMskArakalpikA ca vRttismRtiH zAbdabuddhireva vA iti jJeyam ( la0 ma0 sphoTa0 pR0 2) / [kha] zaktilakSaNAnyatarAtmakaH saMbandhaH (mu0 4 ) ( di0 4 pR0 174 ) (nyA0 bo0)| yathA ghaTapadasya kambugrIvAdimatyarthe vRttiH ( zaktiH ) / [ga] zAbdikAstu zAbdabodhaprayojakastattadarthanirUpitaH zabdadharmaH ityAhuH (la. ma0 sphoTa0 pR0 2 ) / nyAyamate vRttirdvividhA saMketaH lakSaNA ceti (ga0 zakti0) ( tarkA0 4 pR0 10 ) / prakArAntareNa vRttirdvividhA mukhyA gauNI ca / tatrAdyA zabdazaktiH / saiva saMketa ityucyate / dvitIyA tu lakSaNA iti / prAcInazAbdikamate yogAdibhedAt SaDvidhA zabdavRttiH / vRttibhedAcca zabdabhedaH / taduktam yaugiko yogarUDhazca zabdaH syAdaupacArikaH / mukhyo lAkSaNiko gauNaH zabdaH SoDhA nigadyate // (ma0 pra0 4 pR0 41-42 ) iti / lakSitalakSaNApi vRttyantaram iti prAJco naiyAyikA AhuH / sA ca lakSitalakSaNA jahallakSaNaiva nAtiriktA vRttiH iti navyA AhuH / vyaJjanAkhyaM tRtIyamapi vRttyantaramaicchannAlaMkArikAH zAbdikAzca / taduktam vAcyorthobhidhayA bodhyo lakSyo lakSaNayA mtH| vyaGgayo vyaJjanayA tAH syustisraH zabdasya vRttyH|| (sA0 da0 pari02 zlo0 11) iti| tatra vyaGgayorthI yathA- gaccha gacchasi cetkAnta panthAnaH santu te zubhAH / mamApi janma tatraiva bhUyAdyatra gato bhavAn // ityAdau vyaJjanayA vRttyA priyAyA maraNam / atra he priya tava gamanottaraM me prANaviyogo bhaviSyati ato na gantavyam ityartho vyjyte| naiyAyikAstu gacchasi ityukteH mA gAH iti tAtparya munnIyate saMbhAvyate vA na tu mA gAH iti nirNIyate iti kRtaM vRttyantareNa ityAhuH (nyA0 ma0 4 pR017)| atra adhikaM tu vyaJjanAzabdavyAkhyAne dRzyam / gauNI vRttyantaramaicchanmImAMsakAH / yathA agnirmANavakaH ityAdau mANavakegnisAdRzyabodhAgauNI vRttyantarameva ( si0 ca0 4 pR0 31 ) / yathA vA yajamAnaH prastaraH ityAdau yajamAnazabdaH svArthaniSThayAgasAdhakatvarUpaguNa For Personal & Private Use Only Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / yogAt prastare prayukto yajamAna kAryakAraNatvenaM prastaramupasthApayati / yathA vA siMho mANavakaH ityAdau siMhazabdaH svArthaniSThacApalyA diguNayogAmANavakaM tena rUpeNopasthApayati / tathA ca tanmate zaktilakSaNAbhyAmatiriktaitra gauNI vRttiH ( ma0pra0 4 pR0 49 ) / zakyasya sAkSAtsaMbandha eva lakSaNA na tu paraMparAsaMbandharUpA / tena gaGgAyAM ghoSaH ityatra tIre zakyasya pravAhasyeva anirmANavakaH ityAdau mANavake zakyasyAH sAkSAtsaMbandho na saMbhavati iti sAdRzyAtmakasya paraMparAsaMbandhasyAtiriktavRttitvamaGgIkartavyam iti mImAMsakAnAmabhiprAyaH / naiyAyikAstu tanna sahante / zakyasya sAkSAtsaMbandhasyeva paraMparAsaMbandhasyApi kSaNarataar kSativirahAddvaiauNyA na vRttyantaratvam / tathA ca agnirmANavakaH ityAdau lakSyamANaguNasaMbandharUpA lakSaNaiva ( vedA0 pa0 ) / tadarthazca lakSyamANo yo guNaH zucitvAdiH tatsaMbandharUpA iti / tathA ca agnirmANavakaH ityAdI zakyasyAgneH svaniSThazucitvavattva saMbandha eva lakSaNA ( nIla0 4 pR0 30 ) / vAkyArthabodhane tAtparyAkhyAM vRttimaGgIcakurabhihitAnvayavAdinaH tArkikAH / teSAmayamAzayaH / abhidhAyA ekaikapadArthabodhena viramAt vAkyArtharUpasya padArthAnvayasya bodhikA tAtparyAkhyA vRttiraGgIkartavyA / taduktam tAtparyAkhyAM vRttimAhuH padArthAnvayabAdhane (sA0 da0 u0 2 zlo0 20 ) iti / 2 saMnikarSa: / 3 jJAnam (vAtsyA0 111 / 3) 4 Adheyatvam / yathA bhUtalavRttirghaTa : ityAdau ghaTe bhUtalAveyatvam / yathA vA siddhAntasiddhavyAptisvarUpe nirUpaNIye hetumati niSThA vRttiryasya sa tathA virahaH abhAvaH ityAdau vRttizabdasyArtha Adheyatvam ( mu0 2 pR0 140 ) / 5 AdheyatAvAn / yathA tatra vRttiryaH abhAvaH ityAdau / yathA vA sapakSastatra vRttitvajJAnAdanumitirbhaveta ( bhA0 pa0 2 zlo. 71 ) ityAdau vRttizabdasyArtha AdheyatAvAn / 6 vaiyAkaraNAstu nigrahavAkyArthIbhidhAnam parArthAbhidhAnaM vA vRttiH ( mahAbhA0 ) / yathA rAjJaH puruSa ityatra rAjapuruSaH iti samAso vRttiH / tAzca vRttayaH kRttaddhitasamAsaikazeSasanAdyantadhAtavaH paJca ityAhuH / parArthAbhidhAnamityasyArthastu parasya zabdasyopasarjanArthakasya yatra zabdAntareNa pradhAnArthaka padenArthAbhidhAnaM I 798 For Personal & Private Use Only Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 799 vizeSaNatvena grahaNam sA vRttiH / atha vA parArthasya pradhAnArthasyApradhAnapadairyatra svArthavizeSyatvena grahaNaM sA vRttiH / rAjapuruSa ityatra puruSapadena vAkyAvasthAyAmanAskanno rAjArtho rAjapadena vA puruSArtha Askandyate / tatsaMvalitaH svArtha upasthApyata iti yAvat (la0 ma0 vRttini0 pR0 8) / atredaM vijJeyam / vRttiviSayaM samarthaH padavidhiH (pANi0 2 / 111) iti sUtram / sAmarthya cAtraikArthIbhAvaH / pRthagAnAmekArthIbhAvaH sAmarthyam / rAjJaH puruSaH iti vAkye pRthagAni padAni rAjapuruSaH iti samAse ekArthAni iti bhASyAt / evaM ca yatkicitpadajanyapRthagupasthitiviSayArthakatvena lokadRSTAnAM viziSTaviSayaikazaktyakopasthitijanakatvamekArthIbhAvaH iti phalitam (la0 ma0 vRttivicA0 pR0 1 ) ( kAzikA 2 / 1 / 1 ) / 7 sAMkhyAstu mahadAdInAmindriyANAM ca vyApAro vRttiH| yathA adhyavasAyo (buddhavRttiH ) buddhiH ( sAM0 sU0 2 / 13 ) ityAdI ityAhuH / tatroktam rUpAdiSu paJcAnAmAlocanamAtramiSyate vRttiH / vacanAdAnaviharaNotsargAnandAzca paJcAnAm // (sAMkhya0 kA0 zlo0 28) ityAdi / atra yogazAstrapravartakaH pataJjaliH sUtrayAmAsa vRttayaH paJcatayyaH kliSTA akliSTAH / pramANaviparyayavikalpanidrAsmRtayaH ( yogsuu01|6-7 ) iti / 8 antaHkaraNapariNAmo vRttiH iti mAyAvAdino vedAntina AhuH / antaHkaraNavRtteH svarUpaprayojanAdikaM ythaa| yathA taDAgodakaM chidrAnnigatya kulyAtmanA kedArAn pravizya tadvadeva catuSkoNAdyAkAraM bhavati tathA taijasamantaHkaraNamapi cakSurAdidvArA ghaTAdiviSayadezaM gatvA ghaTAdiviSayAkAreNa pariNamate / sa evaM pariNAmo vRttiH ityucyate / anumityAdisthale tu nAntaHkaraNasya vahnayAdidezagamanama / vahnayAdezcakSurAdyasaMnikarSAt / indriyajanyavRttizcAvaraNabhaGgArthA saMbandhArthA iti matadvaidhama ( vedA0pa0 pari0 7) / 9 sAhityazAstrajJAstu nATakAdau racanAvizeSo vRttiH|saa ca kaizikI sAtvatI bhAratI ArabhaTI ityevaM caturvidhA ityAhuH / taduktam zRGgAre kaizikI vIre sAttvatyArabhaTI punH| rase raudre ca bIbhatse vRttiH sarvatra bhAratI // catasro vRttayo hyetAH sarvanATyasya mAtRkAH ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 122, 123 ) ( pratAparudre0 praka0 2 For Personal & Private Use Only Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pR0 8-9) iti / 10 vyavahArazAstrajJAstu jIvikA vRttiH ityAhuH / vRttiharaNe nindA dRzyate svadattAM paradattAM vA brahmavRtti harettu yaH / sa kRtaghna iti jJeyaH phalaM tacchRNu bhUmipa // yAvanto reNavaH siktA viprANAM netrabindubhiH / tAvadvarSasahasraM ca ghRtapAke sa tiSThati // (brahmavai0 pra0 a0 49) ityAdi / 11 sthitiH| 12 vivaraNaM ceti kAvyajJA AhuH / 13 pazcamalalaghUkaraNArtha mAnAmAnavirodhinonnArjanopAyA vRttayo bhaikSyotsRSTayathAlabdhAbhidhAH ( sarva0 saM0 pR0 164. naku0 ) iti / vRttiniyAmakasaMbandhaH-(saMbandhaH ) aviziSTavyAvRttaviziSTadhIniyAmakaH saMbandhaH ( ci0 khaNDa0 1 samavAyavAdaH pR0 652 ) / AdhAratvAdheyatvAnyatarAvacchedakaH iti yAvat / yathA ghaTavadbhUtalam ityAdI ghaTabhUtalayoH saMyogo vRttiniyAmakaH / yathA vA guNakriyAjAtiviziSTabuddhau - viSayIbhUtaH samavAyo vRttiniyAmakaH ( ci0 1 pR0 651 ) / vRttiniyAmakasaMbandhAzca saMyogasamavAyasvarUpakAlikadaizikavizeSaNatAdayaH / etadvyatiriktAstu vRttyaniyAmakA bodhyaaH| te ca gaganAdisaMyogAGgulidvayasaMyogakuNDabadarasaMyogaviSayatvaviSayitvAnuyogitvapratiyogitvanirUpakatvanirUpyatvatAdAtmyAdayonantA eva / atredaM bodhyam / prAcInAH vRttyaniyAmakasaMbandhasyApyabhAvapratiyogitAvacchedakatvaM svIkurvanti / tathA hi / dhanena kulamityAdau kule dhanasya hetutvam / viprAya gAM dadAtItyAdau gavi dvijasya saMpradAnatvam / vRkSAtparNa patatItyAdau patane vRkSasyApAdAnatvam / vahnimAn dhUmAdityAdau dhUmena vahnirityAdau vA vahnau dhUmasya jJApakatvam / caitrasya dhanamityAdau dhane caitrasya svAmitvam / bhUtale ghaTa ityAdI ghaTe bhUtalasyAdhikaraNatvam / ityAdipratItyA nirUpakatvasyApi saMbandhasya kacidvRttiniyAmakatvamAvazyakam / na hi kulAdinirUpitaM hetutvAdikameva dhanAdiniSThatvena tAsu bhaaste| dhanAdiniSTahetutvAdeH saMbandhavizeSeNa nirUpakatvAdinA kulAdivRttitAyA apyanubhAvakatvAt ( za0 pra0 zlo0 93 pR0 121 ) / tathA ca sati naisamabhivyAhArasthale na dhanena kulamityAdI pratiyogyabhAvAnvayau tulyayogakSemau iti nyAyena For Personal & Private Use Only Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| nirUpakatvasaMbandhAvacchinnapratiyogitAkadhananiSThahetutvAdyabhAvaH kulAdau prtiiyte| viprAya gAM na dadAti ityAdau nirUpakatvasaMbandhAvacchinnapratiyogitAkadvijaniSThasaMpradAnatvAbhAvo gavi pratIyate iti / evmgrepyuuhym| navyAstu tanna svIkurvanti / pUrvoktasthaleSu janyatvasaMpradeyatvAdikameva tRtIyArthaH / tathA ca svarUpasaMbandhAvacchinnapratiyogiko dhanajanyatvAdya bhAva eva tatra pratIyate (ga0 vyu0 kA0 1 ) iti / vRthAceSTA-svakartavyatAprayojakecchAviSaye svarUpAyogyakarma (mU0 m01)| __ yathA vRthAceSTAM na kurvIta ityAdI svarNoddezena kRtaM caityavandanaM vRthAceSTA / vRddhiH-1 [ka] kAraNavato dravyasyAvayavopacayaH / avardhata gauriti ( vAtsyA0 2 / 2 / 59 ) / [kha] avayavopacayaH ( di0 1) / 2 AkAra aikAra aukAra ete trayo varNA vRddhiH iti zAbdikA vadanti / 3 vyavahArajJAstu uttamarNasya svadattadravyamapekSyAdhamarNAkAritodhikalAbho ( vyAja baDi suda ) vRddhiH ityAhuH / atroktaM nAradena vRddhizcaturvidhA proktA paJcadhAnyaiH prkiirtitaa| SaDvidhAnyaiH samAkhyAtA tattvatastAM nibodhata // kAyikA kAlikA caiva cakravRddhiratoparA / kAritA sazikhA vRddhi galAbhastathaiva ca // (vIramitro0 a0 2 RNAdAna0 pR0 294) iti / vArdhaSike azItibhAgo vRddhiH syAt iti puruSArthacintAmaNiH (pR0 28 ) / 4 jananAzaucam / vRddhirnAma putrajanmAdinimittopa lakSitaH kAlaH (pu0 ci0 pR0 377 ) / 5 bhiSajastu auSadhivizeSaH / - 6 romavizeSazca ityAhuH ( bhAvapra0 ) / vRzcikI-(viSTiH ) asite. sarpiNI jJeyA site viSTistu vRshcikii| sarpiNyAstu ____ mukhaM tyAjyaM vRzcikyAH pucchameva ca / (puru0 pR. 312 ) / vegaH-1 ( guNaH saMskAraH ) [ka] vegatvajAtimAn ( ta0 dI0 gu0 ) ( ta0 ko0)| lakSaNaM ca kriyAjanyatve sati kriyaajnktvm| atra gurutvAdivAraNAya satyantaM dalaM dattam / vibhAgAdivAraNAya vizeSyadalaM dattam iti jJeyam / atha vA mUrtamAtravRttitAvacchedakasaMskAravibhAjakopAdhimattvam (vAkya gu0 pR0 21-22)(bhA0pa0) (ta0 bhaa0)| 101 nyA. kora For Personal & Private Use Only Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / tIkSNagatijanakaguNatvam iti kazcidAha ( la0va0 ) / [kha] dvitIyapatanAsamavAyikAraNam ( si0 ca0 gu0 pR0 35 ) / atra N prathamapatanasyAsamavAyikAraNaM tu gurutvameva iti tadyadAsAya dvitIyapadam / [ga] dvitIyAdikriyA hetu: ( pra0 pra0 ) ( ta0 dI0 ) / [gha] karmajaH saMskAraH / yathA yaSTyagre ca samaM sthito dhvajapaTaH prAnte ca vegAnilAt ( vikramorva0 14 ) ityAdau vegaH / sa ca vego mUrtamAtravRttiH ( pra0 pra0 ) ( bhA0 pa0 ) ( ta0 saM0 ) ( ta0 kau0 ) / atra bhASyam vego mUrtimatsu paJcasu dravyeSu nimittavizeSApekSAtkarmaNo jAyate / niyatadikakriyAprabandhahetuH sparzavadravyasaMyogavirodhI / kacit kAraNaguNapUrvaprakrameNotpadyate ( prazasta0 2 guNa0 pR0 53 ) iti / vego dvividhaH karmajaH vegajazca / tatrAdyaH zarAdau nodanajanitena karmaNA jAyamAno vegaH prasiddhaH / tena ca pUrvakarmanAzaH / tata uttarakarma / evamagrepi / vegaM vinA karmaNaH karmapratibandhakatvAt pUrvakarmanAza uttarakarmotpattizca na syAt ( mu0 gu0 pR0 232 ) iti / vegajo vegastu vegavatkapAlajanyaghaTe prasiddhaH ( bhA0 pa0 zlo0 159 ) ( mu0 ) ( si0 ca0 gu0 pR0 35 ) ( ta0 va0 pR0 230 ) / mImAMsakAstu nirantaro gatisaMtAna eva vega ityAhu: ( pa0 mA0 ) / tanna sahante naiyAyikAH / 1 1 I 1 1 gopi guNAntaram na kriyAsaMtatimAtram / mandagatau vegapratItyabhAvAt / kriyAkSaNAnAmAzUtpAdanimitto vegavyavahAra iti cenna / alAtacakrAdiSu kriyAkSaNAnAM nirantarotpAdavyayavatAM pratyekamantarAgrahaNenAzUtpAdasya pratyakSeNApratIteH / vegapratyayasya ca bhAvAt / vyaktA ca loke kriyaavegyorbhedaavgtiH| vegena gacchati iti pratIte: ( nyA0 ka0 sAdharmya 0 pR0 22 ) ( di0 gu0 pR0 233 ) / 2 zArIrakazAstrajJA bhiSajastu mUtraviSThAdini:sAraNayatnaH ityAhu: / atra prasaGgata udAhriyate svabhAvataH pravRttAnAM malAdInAM jijIviSuH / na vegaM dhArayedvIraH kAmAdInAM ca dhArayet // ( rAjani0 ) iti / 3 samUhaH iti kAvyajJA AhuH / veda: - 1 ( zabdaH ) [ka] laukikavAkyabhinnavAkyam ( ku0TI0 5 ) tacca jJAnasAdhanaM dharmabrahmapratipAdakaM zAstram matra brahmANabhedena dvividhaM ca / 802 For Personal & Private Use Only Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tazca svataH pramANam / atra sUtram traividyavRddhAnAM tu vedAH pramANamiti niSThA ( Apasta0 sU0 2 / 9 / 3 / 9) iti / matrAyurvedaprAmANyavacca tatyAmANyamAptaprAmANyAt ( gau0 2 / 1 / 68 ) iti ca / svataHprAmANyaM ca pramANAntarAnadhInapramitijanakatvam / vedasya svataHprAmANyavyavasthApana tu dharmabrahmamImAMsAdau tatra tatrAcAryaiH kRtam vistarabhayAttannAtra sNgRhiitm| kiM ca tadvedavAkyam anekavidyAdharmasthAnam devatiryaGamanuSyavarNAzramAdipravibhAgahetubhUtaM ca / yathA agnimILe purohitam (Rgve0 ) iSe tvorje tva (yajurve0) agna AyAhi vItaye (sAmave0) zaM no devIrabhiSTaya Apo bhavantu pItaye (atharvave0) ityAdi / vedatvaM ca vijAtIyadharmajanakAdhyayanapratiyogitvam (ku0 TI0 5)|ath vA zabdatadupajIvipramANAtiriktapramANajanyapramityaviSayArthakatve sati zabdajanyavAkyArthajJAnAjanyapramANazabdatvam ( ku0 TI0 5) (ci0 4 ) ( va0 u0 6 / 1 / 1 ) ( vai0 vi0 6 / 1 / 1 ) / atra lakSaNadoSaM vArayati IzvarapramAyA ajanyatvAt vedArthasyAnumAnaviSayatvepyanumAnAdervedopajIvakatayA smRtInAM bhAratAdibhAgasya ca vedasamAnArthakatvepi zabdajanyadhIjanyatvAt vedAdarthaM pratItyaiva tatpraNayanAt (ci0 4) / atha vA RgyajuHsAmAtharvAnyatamatvam (vai0 vi0 6 / 1 / 1) / apUrvArthapratipAdakatve sati nityasarvajJapraNItavAkyatvaM vA vedatvaM ca akhaNDopAdhiH iti prAzca AhuH (ma0pra0 4 pR0 66 ) [kha] apauruSeyaM vAkyaM vedaH iti mImAMsakAH pratipedire (lau0bhA0 pR0 13 ) ( sarva0 pR0 270 jaimi0 ) / vedasya nityatvenApauruSeyatvam / tatra pramANaM tu vAcA virUpanityayA iti zrutiH / yo brahmANaM vidadhAti pUrvam yo vai vedA5zca prahiNoti tasmai ( zve0 6 / 18 ) iti ca zrutiH / nAciketamupAkhyAnaM mRtyuprokta sanAtanam / anAdinidhanA nityA vAgutsRSTA svayaMbhuvA iti smRtiH (pra0 ca0 pari0 1 pR041) ( mAgha0 bhASya0) ( zAba0 bhA0 1 / 1 / 23 ) / apauruSeyatvaM tu pramANAntareNArthamupalabhya viracitaM yat tadbhinnatvam iti cintyam / atra zaGkate jaiminirAcAryaH vedAMzcaike saMnikarSa puruSAkhyAH ( jaimi0 a0 1 pA0 1 sU0 27) iti / tadarthastu puruSeNa hi samAkhyAyante For Personal & Private Use Only Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 vedAH / kAThakaM kAlApakam paippalAdakaM mauhulakam ( zAba0 bhA0 1 / 1 / 27 ) iti / atha vA tattacchAkhAkartRtvena puruSA AkhyAyante kAThakam kauthumam taittirIyam iti / atra samAdhatte uktaM tu zabdapUrvatvam / AkhyA pravacanAt ( jaimi0 1|1|29-30 ) iti tadarthastu vedAnAM prAcInatvam upAdhyAyapravacanarUpasaMpradAya pravartakavena samAkhyA iti / punaH zaGkate anityadarzanAca ( jaimi0 1 / / 28 ) iti / tadarthastu jananamaraNavantazca vedArthAH zrUyante babara: prAvAhaNirakAmayata kusuruvinda auddAlakirakAmayata ityevamAdayaH / uddAlakasyApatyaM gamyata auddAlakiH iti ( zAba0 bhA0 1 / 1 / 28 ) / atra samAdhatte paraM tu zrutisAmAnyamAtram ( jaimi0 1 / 1 / 31 ) iti / tadarthastu babaradhvaniyuktapravahaNasvabhAvo vAyureva / na tu pravahaNanAmakaH puruSaH / asiddhatvAt (zAba0 bhA0 1 / 1 / 31 ) iti / naiyAyikAstu vedasyezvarakartRkatvaM manyante / tatkartRtve pramANamanumAnam / tacca vedaH pauruSeyo vAkyatvAdbhAratAdivat iti ( ci0 4 ) ( sarva0 pR0 270 jaimi0 ) / asminnanumAne zrUyamANakartRkatvaM smaryamANakartRkatvaM copAdhimudbhAvayanti mImAMsakAdayaH / tanna sahante naiyAyikAH / atratyaviSayastarkazAstrAdau draSTavyaH ityalamatiprasaGgena / atra pauruSeyatvaM ca puruSAdhInotpattikatvam ( vedAntapa0 Agamapari0 pR0 54 ) / varNAnAmanityatvAdeva vedasyApyanityatvam (gau0 vR0 2 / 2 / 13 ) / vedasyezvarakartRtve mAnaM ca vidhireva tAvadarbha iva zrutikumAryAH puMyoge mAnam ityAcAryAH prAhuH ( ki0 va0 1 / 1 pR0 39 ) ( mu0 gu0 ) ( ta0 kau0 4 ) / anye tvAhuH / vedavAkyAnAM buddhimatkartRkatve itarabAdhAt IzvarakartRkatvaM setsyati (ta0 va0 ) iti / atra sUtrANi buddhipUrvA vAkya kRtirvede (vai0 6 1 / 1 ) buddhipUrvo dadAti: ( 0 6 / 1 / 3 ) ityAdIni / atrAyaM bhAvaH / vedavAkyaracanA vaktayathArthavAkyArthajJAnapUrvI vAkyaracanAtvAt nadItIre pazca phalAni santi ityasmadAdivAkyaracanAvat ityanumAnam / na ca asmadAdibuddhipUrvakatvenAnyathAsiddhiH / svargakAmo yajeta ityAdAviSTasAdhanatAyAH kAryatAyA 1 804 For Personal & Private Use Only Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 805 nyaaykoshH| vAsmadAdibuddhyagocaratvAt / tena svatatrapuruSapUrvakatvaM vede siddhyati (vai0 u0 6 / 1 / 1 ) ( vAtsyA0 2 / 1 / 68 ) iti / kiM ca vedasyAprAmANyazaGkAnivAraNamapi kRtam na karmakartRsAdhanavaiguNyAt ( gau0 2 / 1 / 58 ) iti / evaM ca paramAptasarvajJezvarapraNItatvena vedasya prAmANyaM siddhyati iti| [ga] kecidvedAntinastu apauruSeyatve sati samayabalena parokSAnubhavasAdhanaM vedaH ityAhuH (mAdha0 bhASya0) / atra pauruSeyatvaM ca sjaatiiyoccaarnnaanpekssoccaarnnvissytvm| tAdRzoccAraNajAtIyatvaM vA / tathA ca sargAdyakAle paramezvaraH prANinAM bhogabhUtaye lIlAvigrahaM parigRhya pUrvasargasiddhavedAnupUrvIsamAnAnupUrvIkaM vedaM viracitavAn na tu tadvijAtIyaM vedam iti na pauruSeyatvaM vedasya / bhAratAdInAM tu sajAtIyoccAraNamanapekSyaivoccAraNam iti teSAM pauruSeyatvam (vedAntapa0 Agamapari0 pR055) (mathurAnA0 ) iti| vedasyezvarakartRkatve pramANam asya mahato bhUtasya niHzvasitametadyadRgvedo yajurvedaH (bR0. 2 / 4 / 10) tasmAdyajJAtsarvahuta RcaH sAmAni jajJire / chandAMsi jajJire tasmAdyajustasmAdajAyata iti ca / idaM sarvamasRjata Rco yajUMSi sAmAni iti tepAnAtrayo vedA ajAyanta iti ca / paraM tu Rgveda evAgnerajAyata yajurvedo vAyoH sAmaveda AdityAt ityAdizruteH IzvarasyAmyAdiprerakatvena nirmAtRtvaM gamyate / atra pratimanvantaraM caiSA zrutiranyAbhidhIyate ityAgamopi draSTavyaH ( ci0 4 ) / atrAnyetyasya tadbhinnA tatsadRzI ityarthaH / tena pUrvamanvantarasthatvaM nissidhyte| pratyekaM matrabrAhmaNavanto. vedAzcatvAraH RgvedaH yajurvedaH sAmavedaH atharvavedazceti / tatra Rgvedasya zAkalAdayo daza bhedAH ( zAkhAH ) bhavanti / yajurvedasya carakAdayaH SaDazItirbhedA bhavanti / tatra vAjasaneyAnAM jAbAlAdayaH saptadaza bhedA bhavanti / taittirIyANAM dvibhedA bhavanti aukSyAH khANDikeyAzceti / tatra khANDikeyAnAM paJca bhedA bhavanti / ApastambI baudhAyanI satyASADhI ( hiraNyakezI ) bhAradvAjI vAdhUlI ceti / sAmavedasya kila sahasraM bhedA Asana rANAyanIyAH kauthumAH ityAdayaH (1000) / atroktam anadhyAyeSvadhIyAnAste zatakratuSatreNA For Personal & Private Use Only Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 nyAyakozaH / I bhihatAH pranaSTAH ( vAca0 ) iti / atharvavedasya paippalAdayo nava bhedA bhavanti iti / vedAGgAni SaT zikSA kalpaH vyAkaraNam niruktam chandaH jyotiSaM ceti ( Apasta0 sU0 2 / 4 / 8 / 11 ) / upAGgAni tu catvAri purANanyAyamImAMsA dharmazAstrANi iti / yUpalakSaNachAgalakSaNAdibhedenASTAdaza pariziSTAni yajuSaH / sarveSAM vedAnAmupavedA bhavanti / tatra RgvedasyAyurveda upavedaH yajurvedasya dhanurvedaH sAmavedasya gAndharvavedaH atharvavedasya zastrazAstrANi bhavanti iti / atharvavedasya sthApatyam (arthazAstram ) upavedaH ityapi pATho granthAntare dRzyate / RgvedasyAtreyaM gotraM vAsudevaM vidurbudhAH / kAzyapaM ca yajurvedaM rudradevaM tu taM viduH / sAmavedopi gotreNa bhAradvAjaH puraMdaram / adhidevaM vijAnIyAt vaitAnaM tu atharvaNaH // iti / ziSTaM tu viSNupurANe ( aMza0 3 a05 - 6 ) draSTavyam | atredaM vijJeyam / vedasya chinnamUlapranthatayA ucchinnatvepi avigItaziSTAcArAdeva tadanumAnam / pralaye pUrvasmRtyAcArayorucchedAt sargAdau nityasarvajJezvarapraNItavedamUlatvaM smRtyAcArayoH ( ci0 4 ) iti / atra punarapi zrutInAM nityatvasvataHprAmANyezvaroJccaritatvAdau pramANayanti sa paryagAcchukrama kAyama - vraNam ( I0 8 ) / yathemAM vAcaM kalyANIm (yajuH ) / yo brahmANaM vidadhAti pUrvam yo vai vedAMzca prahiNoti tasmai / taM ha devamAtmabuddhiprakAzaM mumukSurvai zaraNamahaM prapadye ( ve0 6 / 18 ) / ata eva nityatvam (pra0 sU0 1 / 3 / 29 ) / uktaM tu zabdapUrvatvam ( jai0 sU0 1 / 1 / 29 ) / nijazaktyabhivyakteH : svataH prAmANyam ( sAMkhyasU0 5/51 ) / yugAntentahitAn vedAn setihAsAnmaharSayaH / lebhire tapasA pUrvamanujJAtAH svayaMbhuvA ( smRti: ) / tadvacanAdAnnAyasya prAmANyam (vai0 1 / 1 / 3 ) (10/2/9) ityAdIni / catvAropa vedAH pratyekaM dvidhA mantraH brAhmaNaM ceti / tatra pramANam mantrabrAhmaNayorvedanAmadheyam ( baudhA 0 sU0 ) ( Apastamba 0 ) iti / tatra Rgvedasyaitareya brAhmaNam yajurvedasya taittirIyazatapathabrAhmaNe / sAmavedasya gopathabrAhmaNam / atharvavedasya tANDya brAhmaNam iti / brAhmaNaM tridhA vidhivacanam arthavAdavacanam anuvAdavacanaM ceti * 1 For Personal & Private Use Only Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 ( gau0 ) ( vAtsyA0 2 / 1 / 62 ) ( gau0 vR0 2 / 1 / 62 ) / mImAMsakAstu vidhimantranAmadheyaniSedhArthavAdabhedAtpazrvavidho vedaH ityAhuH ( lau0 bhA0 pR0 12 ) / sAMkhyAstvitthaM vadanti / na nityatvaM vedAnAm / kAryatvazruteH ( sAMkhya0 sU0 5 / 45 ) / sa tapotapyata ( tai0 2|6| 1 ) tasmAttapaste - pAnAtrayo vedA ajAyanta iti zrutezca / vedanityatAvAkyAni ca sajAtIyAnupUrvI pravAhAnucchedaparANi iti ( sAM0 bhA0 5/45 pR0 182 ) / atrAyaM vizeSo jJeyaH / ArSaM chando daivataM ca viniyogastathaiva ca / veditavyaM prayatnena brAhmaNena vizeSataH || aviditvA tu yaH kuryAdyajanAdhyayanaM japam / homamantarjale dAnaM tasya cAlpaphalaM bhavet // ( yAjJava 0 ) ( vAca0 ) ityAdiH / 2 viSNuH ( viSNusaM0 ) / 3 jJAnam / zAstrIyajJAnaM vA / 4 zAstrokaM caritram (medi0) / 5 darbhamuSTikRtaH padArthavizeSaH / yathA vedaM kRtvA vediM kuryAt ( zrutiH ) ityAdau / 6 jJApakam / atrArthe vyAkaraNam vedayati vid Nic aca vedaH iti / 7 jJAtA / yathA vedosi yena tvaM devebhyo vedobhavastena mahyaM vedo bhUyAH ityAdau ( yajuH 0 2 / 21 ) / atra karkabhASyam patnI vedaM prati vedosi iti / he kuzamuSTinirmita padArtha tvaM vedosi RgAdyAtmakosa / yadvA vetIti vedaH / jJAtAsi / devebhyo devAnAM vedobhavo jJApako bhUH iti ( vAca0 ) / vedanAskandhaH - prAguktaskandhadvayasaMbandha janyaH sukhaduHkhAdipratyayapravAhaH ( sarva0 saM0 pR0 40 bau0 ) / vedavAkyam ---- pramANAntarAgocarArthapratipAdakaM vAkyam (sarva0 saM0 pra0 273 - 274 jai0 0 ) / vedAntaH vedazirobhAgo brahmapratipAdaka upaniSadrUpo granthavizeSaH / yathA aitareya brahmavallI nArAyaNa Iza bRhadAraNyaka chAndogya prazna mANDUkya ityAdaya upaniSadaH / vedAnta uttaramImAMsA iti vyavahniyate / karmakANDAnantaravicAryatvAt iti jJeyam / atra vyutpattiH vedAnAM RgAdInAm antazcarama - 807 For Personal & Private Use Only Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 nyaaykoshH| / bhAgaH iti vedAnAmanto nirNayo yatra saH iti vA vedAntaH / atra upaniSadarthanirNAyakatvena brahmasUtrANAmapi vedAntatvamupacaryate iti vijJeyam / atredaM bodhyam / zrIpUrNaprajJAcAryaiH (madhvAcAyaH) viracitAdbhASyAprAk brahmasUtrANAM vyAkhyAtAra ekaviMzatisaMkhyakA Asan / te ca bhAratIvijayaH 1 saMvidAnandaH 2 brahmaghoSaH 3 zatAnandaH 4 uddhataH 5 vijayaH 6 rudrabhaTTaH 7 vAmanaH 8 yAdavaprakAzaH 9 rAmAnujaH 10 bhartRprapaJcaH 11 draviDaH ( zaThakopaH ) 12. brahmadattaH 13 bhAskaraH 14 pizAcaH 15 vRttikAraH ( baudhAyanaH ) 16 vijayabhaTTaH 17 viSNukAntaH 18 vAdIndraH 19 mAdhavadAsaH 20 zaMkarabhAratI 21 (madhvavija0 ) iti / tataH pUrNaprajJAcAryaH 22 rAghavendrasvAmI 23 vallabhAcArya 24 zceti / tatra zaMkarabhAratI rudrasya maNimato vAvatAraH / tasta janma vikramazAke 845 varSe keraladeze kAlapI ( kAlaDI ) prAme mAtApitRbhyAmAryAmbAzivabhaTTAkhyAbhyAmabhUt / tasya daizikAcAryo govindabhaTTaH / paramagurugauDapAdaH / gauDapAdasya tu vakkanAmA bauddho guruH / zaMkarabhAratyA adhyApako brahmadattaH / mataM tu mAyAvAdaH iti / rAmAnujasya ca zeSAvatAratvAbhimatasya janma zAke 1049 varSe coladeze bhUtapuryA premadhulAkhyAyAM (peraMbudUra iti grAme ) mAtApitRbhyAM kAntimatIkezavAkhyAbhyAM samajani / etasyAdhyApakastu mAtulo yAdavaprakAza eva / mataM viziSTAdvaitam / viziSTAdvaitamatapravartakaH kUTasthastu zaThakopAcAryaH iti / vAyoravatArasya madhvAkhyapUrNaprajJAcAryasya ca janma zAke 1100 varSe karNATadeze rajatapIThAkhye ( uDapI ) grAme mAtApitRbhyAM vedavedImadhyagehAkhyAbhyAM samajani / etsyaadhyaapkocyutprekssyaacaaryH| mataM tu dvaitavAdaH iti / vallabhAcAryasya kRSNasvarUpatvAbhimatasya tu janma saMvat 1535 varSe Andhradeze kAGkaravAkhye prAme mAtApitRbhyAM yallammAlakSmaNAbhyAM smbhvt| etasyAdhyApako nArAyaNabhaTTaH / mataM tu zuddhAdvaitam iti / vediH-AhavanIyagArhapatyamadhyavartinI caturaGgulakhAtA bhUmiH ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 3 adhi0 4 ) / For Personal & Private Use Only Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vedhaH-pakSadvayepi tithayastithi pUrvAM tathottarAm / tribhirmuhUrtervidhyanti sAmAnyoyaM vidhiH smRtaH // ( pu0 ci0 pR0 38 ) / vezyA vezyAkhyA kAcijAtiranAdiH vezyAyAmutkRSTajAteH samAnajAte puruSAdutpannA puruSasaMbhogavRttirvezyA ( mitAkSarA a0 2 / 290 ) / vaitaNDikA-vitaNDayA pravartamAnaH puruSaH / vaidyaH-1 pnndditH| yathA nAvidyAnAM tu vaidyena deyaM vidyAdhanAtkacit (dAyabhA0 ) ityAdau / 2 bhissgvishessH| vaidyotpattizca vaidyozvinIkumAreNa jAtazca viprayoSiti / vaidyavIryeNa zUdrAyAM babhUvurbahavo janAH // te ca mAmaguNajJAzca mtraussdhipraaynnaaH| tebhyazca jAtaH zUdrAyAM te vyAla prAhiNo bhuvi / / ( brahmavai0 pu0 a0 10 ) iti / vaidyakam-AyurvedaH / yathA suzrutacarakAdi vaidyakam / tadutpattyAdikaM yathA RgyajuHsAmAtharvAkhyAn dRSTvA vedAn prjaaptiH| vicintya teSAmartha caivAyurvedaM cakAra saH / kRtvA tu paJcamaM vedaM bhAskarAya dadau vibhuH / svatantrAM saMhitAM tasmAdbhAskarazca cakAra saH // bhAskarazca svaziSyebhya Ayurveda svasaMhitAm / pradadau pAThayAmAsa te cakruH saMhitAstataH // teSAM nAmAni viduSAM tatrANi tatkRtAni ca / vyAdhipraNAzabIjAni sAdhvi matto nizAmaya // dhanvantarirdivodAsaH kAzIrAjastathAzvinA / nakulaH sahadevArkI cyavano janako budhH| jAbAlo jAjali: pailaH kavayogasya eva ca / ete vedAGgavedajJAH SoDaza vyAdhinAzakAH // ( brahmavai0 pu0 a0 16 ) ( vAca0 ) iti / vaidham--vidhiMbodhitam / yathA aharahaH saMdhyAmupAsIta ityanena bodhitaM saMdhyopAsanaM vaidhaM bhavati / vaidhaHdRSTAntaH-( dRSTAntaH ) vyatirekavyAptigrahaNasthalam / yathA parvate dhUmena vahnayanumAne mahAhradaH / yatra vahnirnAsti tatra dhUmopi nAsti yathA mahAhradaH iti (pra0 ca0 pari0 1 pR0 28) / vaidharmyanidarzanam-[ka] vyatirekyudAharaNam / [kha] anumeyaviparyaye 102 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| liGgasyAbhAvadarzanam / tadyathA yadadravyam tat kriyAvanna bhavati yathA sattA iti ( prazasta0 2 pR0 30 ) / vaidharmyanidarzanAbhAsaH-liGgAnumeyobhayAvyAvRttAzrayAsiddhAvyAvRttaviparIta vyAvRttAH / tadyathA nityaH zabdaH amUrtatvAn yadamUtaM tannityaM dRSTaM yathA paramANuH yathA karma yathA sthAlI yathA tamombaravat / yadravyaM takriyAvadRSTamiti ca ( prazasta0 2 pR0 48 ) / / vaidharmyam-1 [ka] vyAvRtto dharmaH ( vai0 u0 1 / 1 / 4 pR0 16) viruddho dharmaH iti phalitorthaH (mu0 1) / [kha] avartamAno dhrmH| yathA yaduktaM yasya sAdharmya vaidharmyamitarasya tat (prazasta0 1 / 1 pR0 39) ( bhA0 50 zlo0 29) ityAdau abhAvasya samavAyikAraNatvaM vaidharmyam / yaduktamityasyArthazca jJeyatvAdikaM vihAya yasya padArthasya yatsAdharmyamuktam taditarasya tadvaidharmyam iti / jJeyatvAdikaM tu na kasyApi vaidharmyam / kevalAnvayitvAt iti bhAvaH (mu01)| atra sAdharmyanirUpaNaM tu sAdharmyazabdavyAkhyAnAvasare sNpraadyissyte| [ga] tadvirodhi. dharmavattvam / yathA pAkasthale zyAmaghaTavaidhayaM raktaghaTe ( vai0 u0 7 / 2 / 2 pR0 312 ) / 2 vyatirekaH ( gau0 vR0 1 / 1135) / yathA tathA vaidhAt ( gau0 1 // 1 // 35 ) ityAdau / vaidharmyasamaH- (jAtiH ) [ka] vaidhayeNopasaMhAre taddharmaviparyayopapatte vaidharmyasamaH ( gau0 5 / 1 / 2 ) / tadarthazca upasaMhAre sAdhyasyopasaMharaNe vAdinA kRte taddharmasya sAdhyarUpadharmasya yo viparyayo vyatirekaH tasya vaidharpaNa kevalena vyAptyanapekSeNa yadupapAdanaM tato heto+dharmyasama ucyte| atra vaidhayaMtvamAtraM gamakataupayikam ityabhimAnAt satpratipakSadezanAbhAsoyam / anaikAntikadezanAbhAso vAyam (nyA0 vA0 ) iti vArtike anaikAntikapadaM satpratipakSaparam ( gau0 vR0 5 / 1 / 2) / [kha] vAdinAnvayena vyatirekeNa vA sAdhye sAdhite prativAdino vaidhaya'mAtrapravRttahetunA tdbhaavaapaadnm| yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdbaTavat vyatirekeNAkAzavadvA iti sthApanAyAm anityaghaTavaidhAdamUrtatvAnnityaH syAt vizeSo For Personal & Private Use Only Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 811 nyaaykoshH| vA vaktavyaH (gau0 vR0 5 / 1 / 2 ) iti / yathA vA kriyAhetuguNayukto loSTaH paricchinno dRSTo na ca tathA AtmA tasmAnna loSTavaskriyAvAniti / na cAsti vizeSahetuH kriyAvatsAdhAkriyAvatA bhavitavyam na punaH kriyAvadvaidhAdakriyeNa iti vizeSahetvabhAvAdvaidharmyasamaH ( vaatsyaa05|1|2) (niil0)| [ga] vaidhayeNa sthApanAhetudUSakamuttaram / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAlloSTavat / kriyAhetuguNazcAtra kriyojanakavAyusaMyogAdireveti sthApanAyAm uttaram kriyAvato loSTasya sAdhAdyadi kriyAvAnAtmA tadA vibhutvarUpatadvaidhAniSkriya eva kiM na syAt / na hi tatsAdhAkriyAvatA bhavitavyam tadvaidhAniSkriyeNa na bhavitavyam ityatra kiMcinniyAmakamasti ( nIla0 pR0 43 ) iti / vaidharyodAharaNam--vyatirekyudAharaNam / vaidhopanayaH-vyatirekyupanayaH / / vainAzika:-1kSaNikaH pdaarthH|2 sarvasya kSaNabhaGguratvapratipAdako bauddhAgamaH 3 bauddhaagmaabhijnyH| kecittu mAyAvAdinaH tArkikasyArdhavainAzikatvaM menire| 4 jyotiSazAstu SaNnADIcakrasthaM janmanakSatrAvadhi trayoviMzaM nakSatram ityAhuH / 5 paratantraH / 6 UrNanAbhiH (medi0 ) ( vAca0 ) / vaibhASikaH-1 bauddhavizeSaH / atrAdhikaM ca bauddhaH iti zabdavyAkhyAne dRshym| 2 zAbdikAstu vibhASA nissedhviklpau| tayA pravRtto vaibhaassikH| yathA girati gilati ityAdau latvaM vaibhASikam / yathA vA zuzAva zizvAya zuzuvatuH zizviyatuH ityAdau saMprasAraNaM vaibhASikam ityAhuH (kaashikaa)| atrArthe pramANaM sUtram na veti vibhASA (pA0 sU0 1 / 1 / 44 ) iti / vaiyadhikaraNyam-vyadhikaraNatvam / vaiyarthyam-vyarthatvam / vairam-virodhaH / atrAyaM vizeSaH / vairaM paJcasamutthAnaM munibhiH parikIrtitam / strIkRtaM vAstujaM vAgjaM sasApatnAparAdhajam // iti / tatra strIkRtaM kRSNacedipayoH / vAstujaM kurupANDavayoH / vAgjaM droNadrupadayoH / sApatnaM naisargikamahinakulayoH / aparAdhajaM pUjanIbrahmadattayoH iti (bhAra0 ) (vaac0)| For Personal & Private Use Only Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 nyaaykoshH| vairAgyam-[ka] doSadarzanAdviSayatyAgecchA ( prazasta0 2 pR0 33 ) / / [kha] bhogAnabhiSaGgaH (nyA0 vA0 1 pR0 27) / [ga] yogazAstra.. jJAstu dRSTAnuavikaviSayavitRSNasya vazIkArasaMjJA vairAgyam (pAta0yo0 - sU0 1 / 15) / aihikapAratrikaviSayAdau doSadarzanAnnirabhilASasya mamaite viSayA vazyAH nAhameteSAM vazyaH iti vimarzaH ityAhuH ( sarva0 saM0 pR0 . 366 pAta0 ) / vairAgyaM ca tattvajJAnAdviSayadoSadarzanAdbhavati ( nyA0 - vA0 1 pR0 37) / tacca vairAgyam zamadamAnantaraM jJAnadvArA mokSahetuzca - bhavati ( vivekacUDAmaNau ) / vailakSaNyam-bhedakadharmaH / ziSTaM tu vilakSaNazabde draSTavyam / vaiziSTayam-1 [ka] saMbandhaH / yathA bhUtalaM ghaTaviziSTam ityAdau ghaTa bhUtalayoH saMyoganAmA saMbandho vaiziSTyam / [kha] yasya yatra yaH saMbandhaH sa eva tatra tasya vaiziSTyam / yathA daNDI puruSaH iti jJAne daNDasaMbandhaH puruSevagamyate ( ci0 1 nirvika0 pR0 812 ) / 2 vailakSaNyam / 3 bhedo vaa| 4 AdheyotizayavizeSaH iti kecidvAdinaH svIkurvanti / vaizeSikam -1 kaNAdapraNItaM zAstram / atredaM vijJeyam / kazyapagotrotpannaH .. kaNAdamuniH athAto dharma vyAkhyAsyAmaH ityArabhya tadvacanAdAmnAyasya prAmANyamiti ityetatparyantaM dazAdhyAyAtmakaM sUtropanibaddhaM vaizeSikadarzanAkhyaM tarkazAstraM praNinAya iti / atra kaNAdazabdasya vyutpattiH / tasya kApotI vRttimanutiSThato rathyAnipatitAMstaNDulakaNAnAdAya pratyahaM kRtAhAranimittA kaNAdasaMjJA / ata eva niravakAzaH kaNAnvA bhakSayatu ityupAlambhastatrabhavatAm (nyA0 ka0 pR0 2) / zAstrarUpArthe vaizeSikazabdasya vyutpattiH vizeSaM padArthabhedamadhikRtya kRto granthaH iti| 2 tcchaastraabhijnyH| yathA prazastapAdodyotakarAcAryA divaizeSikaH / atroktam dvitve ca pAkajotpattau vibhAge ca vibhAgaje / yasya na skhalitA buddhistaM vai vaizeSikaM viduH // ( sarva0 saM0 pR0 220 aulU0 ) iti / vizeSasaMjJakaH guNaH / yathA AkAzasya tu vijJeyaH zabdo vaizeSiko guNaH For Personal & Private Use Only Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 813 ( bhA0 pa0 1 zlo0 45 ) ityatra zabdo vaizeSikosti / 4 vyavacchedakaH / yathA bhUtAtmanAM vaizeSikaguNavattvaM sAdharmyam (prazasta0 ) ityAdau / atra vyutpattiH / vizeSo vyavacchedaH / vizeSAya svAzrayasyetarebhyo vyavacchedAya prabhavati iti vaizeSikaH ( nyA0 ka0 pR0 24 ) / vaizvadevaH - ( karmanAmadheyam ) cAturmAsyayAgasya catvAri parvANi vaizvadevaH varuNapraghAsaH sAkamedhaH zunAsIrIyazceti / teSu prathame parvaNya yAgA vihitAH AmeyamaSTAkapAlaM nirvapati saumyaM carum sAvitraM dvAdazakapAlam sArasvataM carum pauSNaM carum mArutaM saptakapAlam vaizvadevImAmikSAm dyAvApRthivImeka kapAlam iti / eteSAmaSTAnAM saMnidhau vaizvadevena yajeta iti paThitatvAtpUrvoktAnAmaSTAnAM yAgAnAM vaizvadeva iti saMjJA bodhyA ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 11 ) / 1 1 vaiSNavaH - 1 [ka] viSNUpAsakatvAdviSNusevakaH sAttvikacetanaH / yathA nimnagAnAM yathA gaGgA devAnAmacyuto yathA / vaiSNavAnAM yathA zaMbhuH purANAnAmidaM tathA / / (bhAga0 ska0 12 a0 13 zlo0 16 ) ityAdau / yathA vA zrImadhvAcAryo vaiSNavaH / vaiSNavamArgapravartakA viSNusvAminimbArka'rAmAnujamadhvAkhyAzcatvAra AcAryAH iti vallabhIyAH manyante / atra vyutpattiH viSNurdevatAsya iti viSNorayamiti vA vaiSNavaH / atra viSNustu parabrahmaiva / tatra pramANAni yamantaH samudre kavayovayanti yadakSare parame prajAH / yataH prasUtA jagataH prasUtI toyena jIvAnvisasarja bhUmyAm / tadeva tadu satyamAhustadeva brahma paramaM kavInAm ( ma0 nA0 111-2 ) / tanno viSNuH pracodayAt / ajasya nAbhAvadhyekamarpitaM yasmin vizvA bhuvanAni tasthuH (madhya0 bhAgyodAhRtazrutayaH ) iti / viSNornu kaM vIryANi pravocaM yaH pArthivAni rajAMsi vimame ityAdinA tasya mahimA / [kha] paramApadamApanno harSe vA samupasthite / naikAdazIM tyajedyastu yasya dIkSAsti vaiSNavI || samAtmA sarvajIveSu nijAcArAdaviplutaH / viSNvAikhilA - cAraH sa hi vaiSNava ucyate / / ( pu0 ci0 pR0 153 ) / 2 zravaNa For Personal & Private Use Only Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 nyaaykoshH| nakSatraM viSNudevatAkatvAt vaiSNavazabdenocyate iti puruSArthacintAmaNiH (pR0 354 ) / vauSaT-devoddezyakahavistyAgaH / atra ziSTaM tu vaSaTzabde dRzyam / vyaktiH-1 pdaarthmaatrm| yathA jAtyAdirapi vyktiH| tallakSaNaM ca vyakti tvam / tacca prameyatvameva (gau0 vR0 2 / 2 / 66 ) / evaM ca siddhAnte sarveSAM padArthAnAM vyaktiH iti saMjJA ityAzayaH / 2 [ kha ] vyaktirguNavizeSAzrayo mUrtiH ( gau0 2 / 2 / 66 ) / idaM lakSaNaM ca jAtyAkRtizaktiviSayavyaktereva iti vijJeyam (gau0 vR0 2 / 2 / 66) / vyajyata iti vyaktirindriyagrAhyeti na sarvadravyaM vyktiH| yo vizeSaguNAnAM sparzAntAnAM gurutvaghanatvadravatvasaMskArANAmavyApinaH pariNAmasyAzrayo yathAsaMbhavaM tadravyam / mUrtiH mUrcchitAvayavatvAditi ( vAtsyA0 2 / 2 / 66.) / [kha ] jAtyAkRtisamAnAdhikaraNaH saMkhyAdibhinno yo guNastadAzrayaH / yathA gavAdi ya'ktiH / pare tu jAtyAzrayo dravyam vyaktiH ityAhuH / anye tu paricchinnaparimANasyAzrayo mUrtiH saiva vyakterlakSaNam ityAhuH ( gau0 vR0 2 / 2 / 66) / saMkhyAdiviziSTA vyaktiH iti maJjaSAkRdrakti / 3 pRthagAsmatArUpa ekaikavizeSa ityamarasiMha Aha / 4 prakAzaH ( prakaTIbhAvaH ) / 5 janaH iti kAvyajJA aahuH| vyaktyabhedaH-[ka] svAzrayavyakteraikyam / idaM cAkAzatvAderjAtitve bAdhakam iti bodhyam (nIla0 1 pR. 6) (di0 1 ) / taduktamudayanAcAryaiH vyakterabhedastulyatvaM saMkarothAnavasthitiH / rUpahAnirasaMbandho jAtibAdhakasaMgrahaH // (ki0 va0 dravyani0 ) iti / [kha ] ekavyaktikatvam (di. 1) / ekAzrayakatvamityarthaH / svAzrayaniSThabhedApratiyogyAzrayakatvam iti phalitorthaH ( rAma0 1 sAmAnyani0 pR0 35 ) / anugamastu svapratiyogivRttitva svasAmAnAdhikaraNya etadubhayasaMbandhena bhedAviziSTAnyatvam iti / yathA AkAzatvasya vyaktyabhedaH iti AkAzatvaM na jaatiH| ayaM bhAvaH bahuvRttyekadharmasya sAmAnyatayA sarvasiddhatvAt ekavyaktau jAtiranabhyupeyA ( di. 1 sAmAnyani0 pR0 34 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vyaGgayaH-1 bodhyH| 2 prakAzyaH / 3 AlaMkArikAstu vyaJjanAkhyayA vRttyA vodhyorthaH / yathA gaGgAyAM ghoSaH ityAdau zaityapAvanatvAdirUportho gaGgApadavyaGgayaH ityAhuH / atra ziSTaM ca vyaJjanazabde dRzyam / vyaJjakam-1 jJAnajanakam / yathA cakSustaijasam parakIyasparzAyavyaJjakatve sati parakIyarUpavyaJjakatvAt pradIpavat ( mu0 1 tejoni0 pR0 79) ityAdau cakSu ruupvynyjkm| 2 nartakAstu prakAzakam / yathA hRdgatabhAvAdeya'JjakaH ( prakAzakaH ) hastaceSTAdirUpobhinayaH ityAhuH / 3 AlaMkArikAzca vyaJjanayA vRttyA arthabodhakaH zabdaH / yathA gaGgAyAM ghoSaH ityAdau gaGgAzabdaH zaityapAvanatvAderarthasya vyaJjakaH ityaahuH| ziSTaM tu vyaJjanazabdavyAkhyAne dRzyam / vyaJjanam-1 jJAnam / yathA cakSuSAM rUpavyaJjanam ityAdau / 2 pAka zAstrajJAstu odanabhojanopakaraNam / yathA sUpazAkAdi vyaJjanam ityAhuH / atrArthe vizeSeNAjyate ( vi aGg lyuTa ) iti vyaJjanazabdasya vyutpttidrssttvyaa| 3 vaiyAkaraNAzca ardhamAtrAkAlenoccAryo hlvrnnH| yathA vyaJjanaM cArdhamAtrakam ( zikSA0 ) ityAdau k kh ityAdi ityAhuH / 4 kAvyajJAstu cihnam / 5 avayavazca ityAhuH / 6 [ka] AlaMkArikAstu itthaM vadanti / zabdasya vRttivizeSo vyaJjanA / taduktam viratAsvabhidhAdyAsu yathArtho bodhyateparaH / sA vRttiya'JjanA nAma zabdasyArthAdikasya ca // ( sA0 da0 pari0 2 zlo0 12 ) iti / yathA bhadrAtmano duradhirohatanovizAlavaMzonnateH kRtazilImukhasaMgrahasya / yasyAnupaplutagateH paravAraNasya dAnAmbusekasubhagaH satataM karobhUt / / (kAvyaprakA0 u0 2 zlo0 12 vRttau ) ityaadau| AlaMkArikANAM mate vyaJjanA ca vyaJjanadhvananadyotanagamanapratyAyanAdizabdairvyapadizyate / AlaMkArikaizca vyaJjanAyA itthaM bhedAH prakalpitAH / vyaJjanA dvedhA zabda niSThA arthaniSThA ca / AdyA tu dvedhA abhidhAmUlA lakSaNAmUlA ca / abhidhAmUlA yathA bhadrAtmanaH ityAdau / lakSaNAmUlA yathA gaGgAyAM ghoSaH ityAdI For Personal & Private Use Only Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (kAvyapra0 u0 2 zlo0 18 vR0)| arthaniSThA vyaJjanA tu gatostamarkaH ityAdau / mAe gharovaaraNam ( kA0 pra0 2 / 6 ) ityAdau ca vijnyeyaa| AlaMkArikairhi abhidhAlakSaNayoriva vyaJjanAyA api vRttyantaramagatyA sviikriyte| tathA hi / gaGgAtIre ghoSaH iti prayoge svAyatte satyapi gaGgAyAM ghoSaH ityananvitAbhidhAnaM zaityapAvanatvAdipratipattyartham ityaGgIkartavyam / na ca sA pratItirlakSaNAyApyupapadyate / kevalatIralakSaNayaivAnupapattiparihAre zaityapAvanatvAdiviziSTalakSaNAyAM mAnAbhAvAt / mukhyArthabAdhAditrayAbhAvAt / tasmAt zaityapAvanatvAdipratipattyarthaM vyaJjanA aavshykii| evam gaccha gacchasi cetkAnta panthAnaH santu te zivAH / mamApi janma tatraiva bhUyAdyatra gato bhavAn // ityatrApi tava gamane mama maraNaM bhavitA ityataH tvaM mA gAH iti vyajyate iti vyaJjanAkhyAtiriktA vRttiravazyamaGgIkartavyA iti (kAvyaprakAza ullA0 2 zlo0 14-20)(ta0 pra0 4 pR0 69) (nIla0 kha0 4 pR030)| naiyAyikAstu tanna shnte| tathA hi / vyaJjanA zaktau lakSaNAyAM cAntarbhavati / atrAyaM bhAvaH / sA vyaJjanA zabdazaktimUlA arthazaktimUlA ceti dvividhA / tatra zabdazaktimUlA yathA nAnArthakasthale dUrasthA bhUdharA ramyA ityAdau bhUdharazabdena parvatAnAmiva rAjJAmapi zaktyaiva pratItiH saMbhavati ityatrayA AlaMkArikamataprasiddhA abhidhAmUlA zAbdI vyaJjanA zaktAvantarbhavati / evam bhadrAtmanaH ityAdAvapi jJeyam / gaGgAyAM ghoSaH ityAdau tu zaityapAvanatvAdiviziSTatIrapratItirapi lakSaNAsAmrAjyAdeva saMbhavati / tatra lakSaNAkalpikAyAstAtparyAnupapattareva sadbhAvAt kimatiriktavyaJjanayA ityatratyA AlaMkArikamataprasiddhA lakSaNAmUlA zAbdI lAkSaNikaparyAyaparivRttyasahatvalakSagA vyaJjanA lakSaNAyAmantarbhavati / arthazaktimUlA lakSaNA yathA gaccha gacchasi ityAdau / atra he priya tava gamanottaraM me prAgaviyogo bhaviSyati atastvayA na gantavyama ityAdyarthonumAnAdinA gamyate ityatratyA AlaMkArikanata prasiddhA ArthI vyaJjanA anumAnentarbhavati ( nIla0 kha0 4 pR0 30 ) iti / tatrAnumAnaprakArastu iyaM madIyagamanottarakAlika For Personal & Private Use Only Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prANaviyogavatI vilakSaNazabdaprayoktRtvAt ityAdirUpaH ( nIla0 4 pR0 30 ) / atredaM bodhyam / tAtparyAnupapattireva lakSaNAbIjam / tathA ca gaccha gacchasi ityatrApi mA gAH ityarthe gamanAbhAvapratItIcchayoccaritatvarUpatAtparyamAtramunnIyate saMbhAvyate vaa| tena lakSaNayA tatra zAbdabodhopapattau vyaJjanAyA vRttyantaratvaM nAstyeva (ta0 pra0 kha0 4 pR0 69) iti| evam vApI snAtumito gatAsi na punastasyAdhamasyAntikam ( kAvyaprakA0 u0 2 zlo0 4 TI0 ) ityAdAvapyUhyam / [kha] vaiyAkaraNAstu mukhyArthabAdhAhanirapekSabodhajanako mukhyArthasaMbaddhAsaMbaddhasAdhAraNaH prasiddhAprasiddhArthaviSayako vakrAdivaiziSTayajJAnapratibhAyudbuddhaH saMskAravizeSaH ityAhuH ( la0 ma0 AkAGkSAdivi0 pR0 17-18) / vyatirekaH-1 abhAvaH / [ka] atyantAbhAvaH (nyA0 bo0 2 pR0 15 ) ( vAkya0 2 pR0 15) / yathA padasya padAntaravyatirekaprayuktAnvayAnanubhAvakatvamAkAGkSA ityAdau / yathA vA anvayena vyatirekeNa ca vyAptimat (ta0 saM0) ityAdau vyatirekaH abhAvaH / yathA vA svavyatirekeNa dhUmavyatirekAnumAnAt ityAdau vyatirekaH abhAvaH (ma0 pra0 2 pR0 30-31 ) ( vai0 5 / 1 / 3 ) / [kha] bhinnatvam / yathA yatastavyatirekeNa nAnyatkicidihApyate ityAdau / 2 sAdhyAbhAvahetvabhAvayoH sAhacaryam / yathA vyatirekavyAptiH ityAdI vyatirekaH ( si0 ca0 2 pR0 26 ) / 3 kvacit vyatirekavyAptiH / yathA anvayavyatireki liGgam ityAdau vyatirekaH ( vAkya0 2 pR0 15) / 4 [ka] kAraNAbhAvakAryAbhAvayoH sAhacaryam / [kha] kAraNAbhAvAdhikaraNe kAryAsattvam ( rAma0 1 pR0 52 ) / yathA yadabhAve yadabhAvaH iti / sa yathA cakracIvarAdighaTitasya daNDasyAsattve ghaTasyAsattvam iti vyatirekaH / ayaM vyatirekaH kAraNatvagrahajanakaH iti jJeyam (ta0 pra0maGgala. pR0 1 ) / 5 atyantAbhAvapratiyogitvam / tadarthastu yasyAtyantAbhAvaH prasiddhyati tattvam iti / yathA vyatirekisAdhyakasthale vahnimAnityAdau vahnaya'tirekaH / 6 kvacit nizcitakoTidvayavavyAvRttatvajJAnam (ga0 satpra0 103 nyA0 ko.. . For Personal & Private Use Only Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 nyaaykoshH| pR0 21 ) / tacca jJAnam prAcInamate asAdhAraNadharmavattAjJAnavidhayA koTidvayopasthApakatayA phalIbhUtasaMzayaM prati prayojakam iti vijJeyam / yathA anaikAntike anvayAvyatirekAdvA koTayupasthApakatayA saMzayaH phalam ( ci0 2 satpra. ) ityAdigranthe dhUmavAnvahnaH ityAdI dhUmadhUmAbhAvavaDhyAvRttavahnimAn iti jJAnaM vyatirekaH / 7 sajAtIyAdhikyam / yathA vaizyebhyaH kSatriyAH zUrAH zUdrebhyo dhanino vizaH ityatra paJcamyartho vyatirekaH / atra vaizyazauryAdadhikazauryavantaH kSatriyAH zUdradhanAdadhikadhanavanto vaizyAH ityartho bodhyate ( za0 pra0 zlo0 93 pR0 128 ) / 8 vinA itysyaarthH| 9 arthAlaMkAravizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / . 10 vizeSaNAtikramaH iti kAvyajJA AhuH / dhyatirekadRSTAntaH--vaidharmya dRssttaantH| vyatirekavyabhicAraH-( kAryakAraNabhAvabhaGgalakSaNo vyabhicAraH) kArya sattve kAraNAbhAvaH ( ga0 ) / tadarthazca kAryAvyavahitapUrvakSaNAvacchedena kAryatAvacchedakAvacchinnayatkicivyaktyadhikaraNayAvadvyaktiSu kAraNAbhAvavattvam ( di0 gu0 ) / atha vA kAryAvyavahitapUrvakSaNAvacchedena kAryapradeze kAraNAbhAvaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 129 ) / yathA tarkadIpikAyAm samAptiM prati maGgalasya kAraNatva ukte kiraNAvalyAdAvAzaGkito vyabhicAro vyatirekavyabhicAro bhavati / tathA hi kiraNAvalyAkhya nAstikagranthavizeSe samAptirUpakAryasattvepi maGgalasyAbhAvaH iti / vyatirekavyAptiH-( vyAptiH ) [ka] sAdhyAbhAvavyApakIbhUtAbhAvaprati yogitvam ( mu0 2) ( nIla0 2 pR0 23 ) (nyA0 bo0 2 pR0 15) / vyatirekaH sAdhyAbhAvahetvabhAvayoH sAhacaryam / tatprayojyA vyAptirvyatirekavyAptiH iti vyatirekavyAptizabdaH saMgamanIyaH ( si0 ca0 2 pR0 26 ) / yadvA vyatirekeNa vyAptiH iti vigrahaH / vyatirekanirUpitA vyAptirityarthaH ( ku0 3 ) / AcAryAstu vyatirekasahacAreNAnvayAvyAptireva gRhyate / na ca vyatirekavyAptijJAnamapi anumitau For Personal & Private Use Only Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 819 nyaaykoshH| kAraNam iti vadanti / madhvAcAryAnuyAyinopyAhuH / vyatirekavyAptiH prakRtasAdhyasiddhAvanupayogAnna svIkartavyA / jIvaccharIraM sAtmakaM prANAdimattvAdityAdau kevalavyatirekitvena prasiddha hetAvapyanvayavyAptireva / yadyapyanvayavyAptidRSTAntAnupalambhAnna yuktA tathApyanumAnena tAM sAdhayituM vyatirekavyAptirupanyasyate / tathA hi / prANAdimattvaM sAtmakatvena vyAptam / tadabhAvavyApakAbhAvapratiyogitvAt / yadyadabhAvavyApakAbhAvapratiyogi tattena vyAptam yathA dhUmavattvamagnimattvena iti (pra0 pa0 pR0 18 ) ( ga0 sAmA0 ) ( ku0 3) / parvato vahnimAn dhUmAdityAdau vahnayabhAvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvarUpA yatra vahnirnAsti tatra dhUmo nAsti yathA mahAhradaH iti dhUme vahnervyatirekavyAptiH / pRthivI itarebhyo jalAdibhyaH bhidyate gandhavattvAdityAdau kevalavyatirekiNi itaratvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvarUpA yaditarabhinnaM na bhavati na tadgandhavat yathA jalAdi iti vyatirekavyAptiH (ta0 saM0 ) / atra jalAditrayodazAnyonyAbhAvAnAM trayodazasu pratyekaM prasiddhAnAM kUTaM pRthivyAM saadhyte| tatra trayodazatvAvacchinnabhedasyakAdhikaraNavRttitvAbhAvAnnAnvayitvAsAdhAraNye / pratyekAdhikaraNaprasiddhyA sAdhyaviziSTAnumitiH vyatirekavyAptinirUpaNaM ca iti sarva sustham (ta0 dI0 kha0 2 pR0 24) / ayaM bhaavH| anumiteH pUrva nizcitasAdhyatAvacchedakAvacchinnavanto dharmiNa evAprasiddhAH na tatra hetoH sattvAsattvanibandhane anvayitvAsAdhAraNye / tathA pratyekaM prasiddhau apekSAbuddhi vizeSaviSayatvarUpasamudAyatvaviziSTajJAnaM 'saMbhavati / tathA ca vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayasya sadbhAvAt sAdhyatAvacchedakaviziSTavaiziSTyAvagAhyanumitiH vyatirekavyAptijJAnaM ca saMbhavati (nIla0 pR. 23-24 ) iti / atra itarabhedAbhAvAtmakasya sAdhyAbhAvasya anyonyAbhAvAbhAvasya svapratiyogibhedapratiyogitAvacchedakasvarUpatvam iti niyamAditaratvasvarUpatvam iti bodhyam / jIvaccharIraM sAtmakam prANAdimattvAt ityAdAvaprasiddhasAdhyakakevalavyatirekiNi hetau sAtmakatvAbhAvavyApakAbhAvapratiyogitva For Personal & Private Use Only Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 nyaaykoshH| rUpA yatra yatra sAtmakatvAbhAvastatra tatra prANAdimattvAbhAvaH yathA ghaTAdau iti vyatirekavyAptirevAsti ( ta0 kau0 2 pR0 12) / [kha] kecittu hetvabhAvasAdhyAbhAvayorvyAptirvyatirekavyAptiH / sA ca sAdhyAbhAvanirUpitA hetvabhAvaniSThA vyApakatvarUpA / vyApakatvavattvaM ca hetoH svAzrayapratiyogitvasaMbandhena / tena vyAptahetuniSThatvamupapadyate / anyatra caivamuktam / nanu anyaniSThavyAptyA kathaM sAdhanAdanumitiH iti cedatrAhuH / sAdhyAbhAvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvena sAdhanasya pakSavRttitvajJAnaM sahakAri (si0 ca0 2 pR0 26) iti / atrArthe vyatirekaH abhAvaH / arthAtsAdhyasya / tathA ca sAdhyAbhAvanirUpitA vyAptirvyatirekavyAptiH iti vyatirekavyAptizabdaH saMgamanIyaH ( vAkya0 2 pR0 15 ) / yathA parvato vahnimAndhUmAdityAdau yo yo vahnayabhAvavAn sa dhUmAbhAvavAn iti ( vAkya0 2 pR0 15) / atroktam / vyApyavyApakabhAvo hi bhAvayoryA dRgiSyate / tayorabhAvayostasmAdviparItaH pratIyate / anvaye sAdhanaM byApyaM sAdhyaM vyApakamiSyate / sAdhyAbhAvonyathA vyApyo vyApakaH sAdhanAtyayaH // ( si0 ca0 2 pR0 26 ) (pra0 pr0)| vyApyasya vacanaM pUrva vyApakasya tataH param / evaM parIkSitA vyAptiH sphuTIbhavati tattvataH // (ta0 kau0 2 ) iti / vyatireki-1 atyantAbhAvapratiyogi / yathA vyatirekisAdhyakasthale vyatirekihetukasthale ca ityukta parvato vahnimAndhamAdityAdau vaDhedhumasya ca vyatirekitvam / 2 pUrvoktena vyatirekeNa viziSTam / 3 vyatirekavyAptiviziSTahetukamanumAnam / yathA pRthivI itarebhyo bhidyate gandhava ttvAt ityAdyanumAnam / atrAdhikaM tu kevalavyatirekizabde dRzyam / vyatirekihetuH-( avayavaH) [ka] tathA vaidhAt (gau01|1|35)| udAharaNavaidhAcca sAdhyasAdhanaM hetuH / kathama anityaH zabda utpattidharmakatvAt anutpattidharmakaM nityam yathA AtmAdi dravyam ( vAtsyA0 1 / 1 / 35 ) / [kha] jJAtavyatirekavyAptikahetubodhako hetvavayavaH / [ga] apratItAnvayavyAptikahetubodhako hetvavayavaH (gau0 vR0 For Personal & Private Use Only Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1 / 1 / 35 ) / yathA pRthivI itarebhyo bhidyate gandhavattvAdityAdau gandha vattvAt iti zabdo vyatirekihetuH / vyatirekyudAharaNam-- ( avayavaH ) [ka] tadviparyayAdvA viparItam (gau0 111 / 37 ) / tadarthazca sAdhyasAdhanavyatirekavyAptipradarzanAt (gau0 vR0 111 / 37 ) iti / vyatirekyudAharaNatvaM ca sAdhyasAdhanAbhAvasaMbandhabodhakatvam ( ci0 ava0 2 pR0 80) / atha vA vyatirekavyAptibodhakatvam ( dIdhi0 2 pR0 177 ) / atra bhASyam / sAdhyavaidhAdataddharmabhAvI dRSTAnta udAharaNamiti / anityaH zabda utpattidharmakatvAt anutpattidharmakaM nityamAtmAdi / soyamAtmAdidRSTAntaH sAdhyavaidhAdanutpattidharmakatvAdataddharmabhAvI / yosau sAdhyasya dharmaH anityatvam sa tasminna bhavatIti / atrAtmAdau dRSTAnte utpattidharmakatvasyAbhAvAdanityatvaM na bhavati ityupalabhamAnaH zabde viparyayamanuminoti utpattidharmakatvasya bhAvAdanityaH zabdaH iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 37 ) / [kha] sAdhyasAdhanavyatirekavyAptyupadarzakodAharaNam / yathA jIvaccharIraM sAtmakaM prANAdimattvAt yannaivaM tannaivaM yathA ghaTaH iti ( gau0 vR0 1 / 1137 ) / yannaivamityasyArthastu yanna sAtmakaM tanna prANAdimat iti / vyatirekyupanayaH-(avayavaH) udAharaNApekSo na tatheti sAdhyasyopa saMhAraH (gau0 1 / 1 / 38 ) / sAdhyavaidharmyayukte udAharaNe AtmAdidravyamanutpattidharmakaM nityaM dRSTam na ca tathA zabdaH ityanutpattidharmakatvasyopasaMhArapratiSedhenotpattidharmakatvamupasaMhriyate / upasaMhriyateneneti copasaMhArI :veditavyaH ( vAtsyA0 1 / 1138 ) iti / sAdhyasya pakSasya udAharaNApekSa udAharaNAnusArI ya upasaMhAra upanyAsaH / prakRtodAharaNopadarzitavyatirekavyAptiviziSTahetuviziSTapakSabodhajanako nyAyAvayavaH iti tAtparyam / vyatirekyupanayatvaM ca sAdhyAbhAvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogimatpakSabodhakAvayavatvam ( ci0 avaya0 2 pR0 81 ) / yathA parvato vahnimAndhUmAdityAdau vahnayabhAvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogidhamavAMzvAyam iti na tathAyam iti vA vAkyamupanayaH (gau0 vR0 1 / 1 / 38) / For Personal & Private Use Only Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 nyaaykoshH| . vyatihAraH-1 [ka] parasparakaraNam (la0 ma0) / [kha] parasparaika jAtIyakriyAkaraNam / yathA kezAkezi daNDAdaNDi ityAdau / atra parasparaM kezeSu kezeSu gRhItvedaM yuddhaM pravartate iti daNDaizca daNDaizca gRhItveda yuddhaM pravartate iti cArtho bodhyate / yathA vA anyonyaM tADayata ityAdau vyatihAraH / 2 parivartanam ( vinimayaH ) ( hemc0)| . vyatIpAtaH-zravaNAzvidhaniSThA nAgadaivatamastakaiH / amA cedravivAreNa vyatIpAtaH sa ucyate // ( pu0 ci0 pR0 317 ) / vyadhikaraNatvam-1 [ka] tadanadhikaraNavRttitvam (ta0 pra02) (mu0 2) (ga0 2 catu0 cakra0 ) / yathA kapisaMyogAbhAvasya svapratiyogikapisaMyogavyadhikaraNatvam / [ kha ] tadadhikaraNAvRttitvam ( mU0 ma0 1) / yathA ghaTatvAbhAvasya svapratiyogighaTatvavyadhikaraNatvam / 2 kacit sAdhyatAvacchedakasaMbandhasAmAnye svapratiyogipratiyogikatva hetvadhikaraNIbhUtayatkicivyaktyanuyogikatvasAmAnya etadubhayAbhAvaH tatkatvam (dIdhi0 2 vyApti0 siddhA0 ) / atra svapadenAbhAvo grAhyaH / idaM vyadhikaraNatvaM tu siddhAntasiddhavyAptighaTakAbhAvaniSTham pratiyogivaiyadhikaraNyazabdena . vyavahriyate iti vijnyeym| vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvavAdI-pratiyogyavRttidharmAvacchinnapratiyogi taakaabhaavvaadii| yathA saundaDopAdhyAyaH (ga0 2 vyApti0 catu0 avtrnne0)| sa ca ghaTatvena paTAbhAvam ghaTatvena vAcyatvAbhAvam ghaTatvapaTatvobhAbhyAM prameyasAmAnyAbhAvaM ca evamAdIna vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvAnaGgIkaroti / gaGgezopAdhyAyAdayastu tAdRzAbhAvAnAGgIcakruH iti vijJeyam / vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvanirAkartuH pratijJAvAkyaM ca pratiyogyavRttizca dharmo na pratiyogitAvacchedako bhavati (ci0 2 vyAptini0 ) iti vijJeyam (ga0 catu0 khaNDa0 pR0 67 ) / byapadezaH-1 zabdaprayogaH ( di. 1 / 3 pR0 108 ) / yathA avyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM pratyakSam (gau0 1 / 1 / 4) For Personal & Private Use Only Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ityAdau vyapadezaH / 2 zAbdikAstu mukhyvyvhaarH| yathA vyapadezivadekasmin ( vyA0 pari0 ) ityAdI iti vadanti / atra vyapadezinA tulyaM vartate (vatiH) iti vigrahaH / samuditArthastu ekasmin asahAyepi vyapadezivat mukhyavat kArya kartavyam iti / yathA asyApatyam i. ityatra ata iJ (pANi0 4 / 1 / 95 ) iti sUtreNa vidhIyamAnodantaprakRtikopi ib kevalAt azabdAdapi bhavati / 3 saMjJA (trikA0 ) 4 kApaTyam ( hemaca0 ) ( vaac0)| 5 vyapadezo viruddhAnuSThAnam (jai0 sU0 vR0 a0 2 pA0 4 sU0 24) / vyapavargaH-samAptiH ( jai0 sU0 vR0 a0 2 pA0 4. sU0 4 ) / vyapekSA-1 apekSA / 2 vaiyAkaraNAstu sAmarthyavizeSaH / sa ca svArthaparyavasAyipadAnAmAkAGkSAdivazAdyaH parasparaM saMbandhaH sA vyapekSA ityaahuH| anye tu avayavArthApekSaNam ityAhuH / atredaM vijJeyam / vyapekSAyAM samAso na bhavati / kiMtu ekArthIbhAva eva samAso bhavati iti / tatprapaJcastu samAsazabdavyAkhyAne dRzyaH / vyabhicaritatvam- vybhicaarH| vyabhicAraH-1 ( anaikAntikatvarUpo hetudoSaH ) ekatrAvyavasthA / yathA nityaH zabdaH asparzatvAt ( vAtsyA0 1 / 2 / 5) iti / yathA vA dhUmavAnvarityAdau vaDhedhumavyabhicAraH / ziSTaM ca savyabhicAratvazabdavyAkhyAne dRzyam / vyabhicAralakSaNaM ca sAdhyasAdhanagrahAvirodhino jJAnasya viSayatayA vyAptigrahapratibandhakatAnatiriktavRttitvam ( dIdhi0 2 pR0 203 ) (ga0 2 hetvAbhA0 sAmA0 ) / atredaM bodhyam / vyabhicAratvasya sAdhAraNatvAsAdhAraNatvAnupasaMhAritvAtmakeSu triSu hetudoSeSu vartamAnatvepi sAdhAraNatva evArthe vyabhicArazabdaM prAyazaH prayuJjata idAnIMtanA naiyAyikAH iti / atredaM prasaGgatodhikaM bodhym| vyabhicArajJAnavirahasahakRtasahacArajJAnaM vyAptigrAhakam / tatra vyabhicArajJAnaM dvividham yathArtham ayathArtha ca / ayathArthamapi dvividham nizcayaH zaGkA ca / vyabhicAra For Personal & Private Use Only Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 nyaaykosh| * zaGkAvirahaH kacit tarkAt kacit svataHsiddha eva iti (si0 ca0 2 : pR0 24 ) ( ta0 dI0 2 pR0 21) / tatra tarkAdityasya tarkAbhAvetara nikhilakAraNasamavadhAnasthale ityrthH| svataHsiddha evetyasya itarakAraNavirahasthale tAdRzakAraNavirahaprayukta evetyarthaH ( nI0 2 pR0 21 ) / 2 kArya- kaarnnbhaavbhnggH| ayaM vyabhicAro dvividhaH anvayavyabhicAraH vyatireka. vyabhicArazca / tatrAdyaH kAraNasattve kAryAbhAvAt / dvitIyaH kAryasattve kAraNAbhAvAt (g0)| 3 dharmajJAstu ninditAcAraH / yathA patnI patyurdhanahAriNI yA syAdavyabhicAriNI ityAdI. jArakarma vyabhicAraH ityAhuH ( mitAkSa0 kAtyAya0 pR0 75 ) / atra vizeSa ucyate hRtAdhikArAM malinAM piNDamAtropajIvinIm / paribhUtAmadhaHzayyAM vAsayevyabhi* cAriNIm / ( yAjJa0 a0 1 zlo0 70 ) iti / vyabhicArI-1 vyabhicAravAn / 2 AlaMkArikAstu rasaprAdurbhAvAGga bhUtanirvedAdiH saMcAribhASaH ityAhuH / taduktam vizeSAdAbhimukhyena caranto vyabhicAriNaH / sthAyinyunmamRnirmagnAstrayastriMzaJca tadbhidAH // ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 140 ) iti / tadarthazca sthiratayA vartamAne hi ratyAdau nirvedAdayaH prAdurbhAvatirobhAvAbhyAmAbhimukhyena caraNAvyabhicAriNaH kathyante iti / te ke ityAha nirvedAvegadainyazramamadajaDatA auyyamohau vibodhaH svapnApasmAragarvA maraNamalasatAmarSanidrAvahitthAH / autsukyonmAdazaGkAH smRtimatisahitA vyAdhisaMtrAsalajjA harSAsUyA viSAdAH sadhRticapalatA glaanicintaavitrkaaH|| ( sA0 da0 pa0 3 .. zlo0 141 ) iti / evam ratyAdayopyupalakSaNatayA grAhyAH ( sA0 - da0 pa0 3 zlo0 172 ) / vyarthatvam-1 svasamAnAdhikaraNAvazyaklaptadharmAntaraghaTitatvam / yathA - prameyatvaviziSTasAsnAdimattvasya gorlakSaNatve vAcye vyrthtvm|atr kevala- sAsnAdimattvenaiva gorlakSaNatvanirvAhe aprayojanakaprameyatvapadArthaghaTitasya prameyatvaviziSTasAsnAdimattvasya vaiyarthyam iti vijJeyam / 2 niSphalatvam .. iti kAvyajJA aahuH| For Personal & Private Use Only Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 825 vyarthavizeSaNatvam-vizeSaNaM vinApi yatra vyAptigrahaH tatra vyarthavizeSaNa tvam / yathA vahnimAn nIladhUmAt kAlo nityaH zarIrAjanyatvAdityAdau vyarthavizeSaNatvam ( ci0 1 nirvi0 pR0 821) / idaM ca vyApyatvA siddhirUpe hetvasiddhau vA hetvAbhAsentarbhavati iti vijJeyam / vyavadhAnam-1 yatkiMcidvastUttaratvaviziSTaM vstvntrpuurvtvm| tacca dvividham daizikam kAlikaM ceti / anye tu 2 dravyAntareNa dravyAntarasyAcchAdanam ityAhuH ( hemc0)| vyavasAyaH-1 jJAnaviSayIbhUtaM jJAnam / pUrvajJAnam iti yAvat / yathA vyavasAyAtmakaM pratyakSam ( gau0 111 / 4 ) ityAdau / atra ghaTacAkSuSapratyakSAnantaraM jAyamAnena ghaTaM sAkSAtkaromi ityanuvyavasAyena gamyo ghaTasAkSAtkAraH savikalpakajJAnarUpaH vyavasAyaH / atra bhASyam / sarvatra pratyakSaviSaye jJAturindriyeNa vyavasAyaH / pazcAt manasA anuvyvsaayH| upahatendriyANAmanuvyavasAyAbhAvAt ( vAtsyA0 1 / 1 / 4 ) iti / evamanumAnAdiviSayepi svymuuhym| 2 kAvyajJAstu udyamaH (raghu0 8 / 65) / yathA kiM dUraM vyavasAyinAm ityAdI ityAhuH / vyavasthA--maryAdA / sA ca kacit zAstravihitasya viSayAntaparihAreNa viSayavizeSe sthApanam / vaiyAkaraNAstu svAbhidheyApekSAvadhiniyama ityAhuH ( si0 ko0)| tadarthazca digdezakAlairavadhiniyamarUpA vyavasthA iti / vyavasthAyAM ca sarvanAmatA bhavati / vyavasthitatvam-[ka] ayogAnyayogAbhyAM paricchedaH / yathA vyavasthitaH pRthivyAM gandhaH ( vai0 2 / 2 / 2 ) ityAdau pRthivyAM gandhasya vyavasthitatvam / bhavati hi pRthivI gandhavatyeva pRthivyeva gandhavatI iti ( vai0 u0 2 / 2 / 2 ) / yathA vA vyavasthitavikalpaH ityAdau / [kha] bAdhakA bhAvAdavadhAraNam (vai0 vi0 2 / 2 / 2 ) / vyavahAraH- 1 [ka ] zabdaprayogaH ( nyA0 bo0 1 pR0 6 ) / yathA vyavaharanti janA ityAdau / [kha] bubodhayiSApUrvakavAkyaprayogaH / 1. nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1816 nyaaykoshH| * yathA sarvavyavahAraheturjJAnaM buddhiH ityAdI vyavahAraH (vAkya0 1 pR09) (ta0 pra0 4 pR0 133 ) / [ga] tadrUpAvacchinnabodhakazabdaH / yathA ayaM gauH iti zabdaH / atrAyaM kAryakAraNabhAvo bodhyaH vyavahAre vyavahartavyajJAnaM hetuH iti (nIla0 1 pR0 5) ( ta0 pr0)| prAbhAkarAstu vyavahAre vyavahartavyatAvacchedakAsaMsargAgraha eva kAraNam na tu vyavahartavyatAvacchedakaprakArakaM jJAnaM kAraNam ityAhuH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 133 ) / tena zuktau idaM rajatam iti vyavahAra upapadyate iti jJeyam / 2 prAJco vyavahArazAstrajJAH anyavirodhena svasaMbandhitayA kathanaM vyavahAraH / vAdiprativAdinorvivAdaH ityarthaH ( vIra0 2 pR0 4) / yathA kazcit idaM kSetrAdi madIyam iti kathayati / anyopi tadvirodhena madIyam iti ityAhuH ( mitAkSa0 a0 2 zlo0 1 ) / navyAstu RNAdAnAdilaukikArthaviSayA kathA vyavahAraH ityAhuH ( vIramitro0 a0 2 pR0 3 ) / ayaM vyavahArazcatuSpAdaH bhASApAdaH uttarapAdaH kriyApAdaH sAdhyasiddhipAdazceti (mitA0 ) / kAtyAyanahArItAbhyAM vyavahArasvarUpamuktam / prayatnasAdhye vicchinne dharmAkhye nyaayvistre| sAdhyamUlastu yo vAdo vyavahAraH sa ucyate // iti / atra niruktiH kAtyAyanena kRtA / vi nAnArthe'va saMdehe haraNaM hAra ucyate / nAnAsaMdehaharaNAbyavahAra iti smRtH|| (vIra0 2 pR0 6) iti / vyavahAralakSaNaM tu parasparaM manuSyANAM svaarthviprtipttissu| vAkyanyAyAbyavasthAnaM vyavahAra udAhRtaH // ( mitAkSarA0 a0 2 zlo0 8 ) / 3 dharmajJAstu shaasnbhojnaadirvyvhaarH| yathA na patitaiH saMvyavahAro vidyate ( Apasta0 dharmasU0 7 / 21 / 5 ) ityAdau ityAhuH / 4 lokayAtrA iti laukikajanA AhuH / vyavahArapadam -vyavahAraviSayaH / yathA vyavahArazAstre RNAdAnAdInyaSTAdaza vyavahArapadAni / tallakSaNamuktaM yAjJavalkyena smRtyAcAravyapetena mArgeNAdharSitaH paraiH / Avedayati cedrAjJe vyavahArapadaM hi tat / / | (yAjJa0 smR0 a0 2 zlo0 5) iti / tathA ca pratijJottarasaMzaya For Personal & Private Use Only Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 827 hetuparAmarza pramANanirNayaprayojanAtmako vyavahAraH tasya padaM viSayaH iti tadarthaH / sa ca dvividhaH zaGkAbhiyogaH tattvAbhiyogazceti ( mitA0 a0 2 zlo0 5 pR0 3 ) / vyavahArapadAni cASTAdaza manunoktAni teSAmAdyamRNAdAnaM ( 1 ) nikSepo ( 2 ) svAmivikrayaH (3) / saMbhUya ca samutthAnaM ( 4 ) dattasyAnapakarma ( 5 ) ca // vetanasyaiva cAdAnaM ( 6 ) saMvidazca vyatikramaH ( 7 ) krayavikrayAnuzayo ( 8 ) vivAdaH svAmipAlayoH (9) // sImAvivAdadharmazca (10) pAruSye daNDavAcike ( 11 ) / steyaM ( 12 ) ca sAhasaM ( 13 ) caiva strIsaMgrahaNa ( 14 ) meva ca // strIpuMdharmo (15) vibhAgazca ( 16 ) dyUta ( 17 ) mAhvaya ( 18 ) eva ca / padAnyaSTAdazaitAni vyavahArasthitAviha || ( manu0 a0 8 zlo0 4-7 ) iti / 1 1 vyasanI vyasanamiSTaviyogo niSTaprAptiH / tajjanitaM duHkhamapi vyasanam / tadvAnvyasanI ( mitAkSarA 0 a0 2 zlo0 32 ) / vyAkaraNam - 1 [ka] pUrva pUrvavyAkaraNataH zabdaguNadoSavidbhirabhiyuktaiH prakRtipratyayAdiparikalpanayA kRtaM zabdasAdhutvAkhyAyakam zAstram ( ci0 4 ) / yathA ak ( pANi0 4 / 2 / 32 ) ityAdi / anena zAstreNa agnirdevatAsya haviSaH ityarthe agnizabdADDhakpratyayakalpanayA Agneyam iti zabdasya sAdhutvamAkhyAyate / atrArthe vyutpattiH vyAkriyante vyutpAdyante arthavattayA pratipAdyante zabdA yena iti vyAkaraNam / karaNe lyuT pratyayaH / [kha] zAbdikAstu niHzreyasamukhyaphalakaM zabdAnuzAsanam / yathA pANinizAkaTAyanAdipraNItaM vyAkaraNam ityAhuH / [ga] AsannaM brahmaNastasya tapasAmuttamaM tapaH / prathamaM chandasAmaGgamAhurvyAkaraNaM budhAH // ( sarva0 saM0 pR0 295 pANi0 ) / vyAkaraNasya mukhyaphalaM ca ekaH zabdaH suSThu prayuktaH samyagjJAtaH svarge loke kAmadhugbhavati iti / atrAvAntaraphalaM tu rakSohAgama ladhvasaMdehAH prayojanam iti mahAbhASyoktaM jJeyam / atroktam atha vyAkaraNaM vakSye kAtyAyana samAsataH / siddhazabdavivekAya bAlavyutpattihetave // ityAdi / 1 For Personal & Private Use Only Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| adhikaM tu gAruDe ( a0 209 ) draSTavyam / 2 mAyAvAdinastu sthUlA sRSTiH ( ratnaprabhA ) / yathA nAmarUpe vyAkaravANi ( zrutiH ) ityAdau vyAkaraNam ityaahuH| vyAkhyAnam-[ka] vivaraNam ( hlaayu.)| [kha] apratipattyAdi nivAraNaprayojanakaM tatsamAnArthakapadAntareNa vistareNa tadarthakathanam / yathA nyAye tattvacintAmaNerdIdhitirmathurAnAthI ca vyAkhyAnam / vedAnte tu brahmasUtrArthapratipAdakAnuvyAkhyAnasya nyAyasuMdhA vyAkhyAnam / [ga] padacchedaH padArthoktirvigraho vAkyayojanA / AkSepeSu samAdhAnaM vyAkhyAnaM paJcalakSaNam / / (parAzarapu0 a0 18) / AkSepotha samAdhAnaM vyAkhyAnaM SaDvidhaM matam ityanyatra pAThAntaram / sarvatra vyAkhyAne bIjaM tu apratipattiH vipratipattiH anyathApratipattizca ityanusaMdheyam / / vyAghAtaH-1 asaMbaddhArthakaM vAkyam / tadyathA yAvajjIvamahaM maunI brahma cArI ca me pitA / mAtA tu mama vandhyAsIdaputrazca pitAmahaH // iti vAkyam / 2 pratibandhaH / yathA vyAghAtAvadhirAzaGkA (kumu0) ityAdau / 3 tarkavizeSaH iti prAJco naiyAyikA AhuH / 4 AlaMkArikAstu arthAlaMkAravizeSaH ityaahuH| 5 mauhUrtikAzca viSkambhAdisaptaviMzatiyogamadhye trayodazo ( 13 ) yogavizeSa ityAhuH / 6 antarAyaH / 7 prahArazca iti kAvyajJA aahuH| vyAdhiH-doSatrayavaiSamyanimitto jvarAdiH ( sarva0 saM0 pR0 355 pAta0 ) / vyAnaH- ( prANavAyuH) [ka] nADImukheSu vitananADhyAnaH (di0 12 ) ( si0 ca0 ) / [kha] sarvazarIravyApakaH prANAntargato vAyuvizeSaH / yathA vyAnaH sarvazarIragaH ityAdau / [ga] viSvaggamanavAn vAyuAna ityabhidhIyate / atroktam vyAno hi vyAnayatyannaM sarvavyAdhiprakopanaH / mahArajatasuprakhyo hAnopAdAnakAraNam / sa cAkSikarNayomadhye kaTyAM vai gulphayorapi / ghrANe gale sphiguddeze tiSThatyatra nirantaram // skandayatyadharaM vakaM gAtranetre prakopanaH ( padArthAdarza ) / (vAca0 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 829 vyApakatvam-1 [ka] tatsamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAnavacchedakadharmavattvam ( nyA0 bo0 ) / atra vyutpattiH vizeSeNApnoti (vi Apa Nvul) iti vyApakaH / tasya bhAvo vyApakatvam / anayA vyutpattyA vyAptikartRtvaM labhyate / tacca vyAptinirUpakatvam / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane vaDhedhUmaniSThavyAptinirUpakatvarUpaM vyApakatvam (pra0 ca0 2 pR0 19) / [kha] tadvanniSThabhedapratiyogitAnavacchedakatvam / tadarthaH yat yatsamAnAdhikaraNAnyonyAbhAvapratiyogitAvacchedakaM na bhavati tat tadvyApakam iti ( nyA0 si0 dI0 pR0 56 ) / yathA vahnadhUmavyApakatvam / tathA hi dhUmasamAnAdhikaraNo yonyonyAbhAvaH na vahnimadbhadaH api tu jalabadbheda eva / tatpratiyogitAnavacchedako vahnirbhavati iti vahnidhUmavyApako bhavati / [ga] tatsamAnAdhikaraNA yAvanto dharmA yatsamAnAdhikaraNAH tattvam ( nyA; ma0 2 pR0 16 ) / yathA manuSyatvasamAnAdhikaraNayAvaddharmANAM prANitvasAmAnAdhikaraNyAtprANitvasya manuSyatvavyApakatvam / [gha ] svapratibaddhabuddhijanakatvaM yatsvarUpam tadeva vyApakatvam iti prAzca AhuH (ta0 bhA0 ) / [3] niruktapratiyogyanadhikaraNahetumanniSThAbhAvapratiyogitAsAmAnye yatsaMbandhAvacchinnatva yaddharmAvacchinnatva etadubhayAbhAvaH tena saMbandhena taddharmAvacchinnasya taddhetuvyApakatvam ( dIdhi0 2 vyAptini0 ) (mu0 2 vyAptini0 ) / niruktapratiyogItyasya pratiyogitAvacchedakasaMbandhAvacchinnapratiyogitAko yAdRzaH abhAvo lakSaNaghaTakatvenAbhimataH tasya pratiyogItyarthaH / idaM ca sAdhyasya hetuvyApakatvam iti bodhyam / yathA parvataH saMyogena vahnimAn dhUmAdityAdau vahna mavyApakatvam / atrAyaM niyamaH vyApyavyApakabhAvo hi bhAvayoryAgiSyate / tayorabhAvayostasmAdviparItaH pratIyate // anvaye sAdhanaM vyApyaM sAdhyaM vyaapkmissyte| sAdhyAbhAvonyathA vyApyo vyApakaH sAdhanAtyayaH // vyApyasya vacanaM pUrva vyApakasya tataH param / evaM parIkSitA vyAptiH sphuTIbhavati tattvataH // ( ta0 bhA0 1 ) ( ta0kau0 2) iti / [ca ] yannirUpitasAdhyatAvacchedakatAghaTakasaMbandhasAmAnye For Personal & Private Use Only Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pratiyogitvAdhikaraNayatkiMcivyaktyanuyogikatvAbhAvaH tadanyatvam (ga0 vyAptini0 kUTa0 ) / atra yatpadaM sAdhyatAvacchedakaparam / idaM vyApakatvaM tu pratiyogitAvyApakatvam iti vyavahriyate / atra ca vahnidhUmobhayavAndhUmAdityAdau yadA paryAptisaMbandhenobhayatvasya sAdhyatAvacchedakatA vivakSitA tadApyanena pariSkAreNa vyApakatvaM nirvahati iti vijJeyam / [cha ] adhikadezavRttitvam / yathA dravyatvasya pRthivItvAdyapekSayA vyApakatvam ( paratvam ) (mu0 1 pR0 37 ) / 2 svarUpataH sarvadezasaMbaddhatvam / yathA sAmAnyasya vyApakatvam ( vai0 u0 / / 3 pR0 53 ) / 3 kacit paramamahatparimANayogaH / yathA AkAzAde rvyApakatvam ( vai0 u0 71 / 22) / 4 Adheyatvam (vRttitvam ) yathA zarIravyApakaM sparzagrAhakaM tvagindriyam ityAdau / 5 tAtrikAstu sarvAGgasaMbandhitvam / yathA aGgulivyApakanyAsau ( tatrasA0 ) ityAdI nyAsavizeSe vyApakatvam ityAhuH ( vAca0 ) / 6 AcchAdakatvam iti kAvyajJA aahuH| vyApAraH-1 yaM janayitvaiva yasya yajanakatvam sa tadvyApAraH ( ta0 pra0 2) / yathA laukikapratyakSe indriyasyendriyArthasaMnikarSaSavaM vyApAraH / tathA hi saMnikarSa janayitvaivendriyasya pratyakSajanakatvam iti pratyakSe saMnikarSa indriyasya vyApAraH / vyApAratvaM ca dravyAnyatve sati bhAvatve sati tajjanyatve ca sati tajjanyajanakatvam ( nyA0 ma0 1 pR0 2 ) ( ta0 dI0 ) ( si0 ca0 ) (ta0 kau0 ) / karaNajanyatve sati karaNajanyaphalajanakatvam ityarthaH ( ma0 pra0 1 pR0 5 ) / zivAdityamizrAstu vyApAratvamakhaNDopAdhiH ityAhuH (nyA0 ma0 1 pR0 2) / saMnikarSaSaTuM ca indriyeNa janyate indriyajanyaM pratyakSaM janayati ca iti vyApAralakSaNAkrAntaM bhavati iti vijJeyam / anumityAdau tu vyAptijJAnasya parAmarzAdiApAraH / yathA vA kuThAreNa dAru chinatti ityAdau chidAkaraNaparazo rusaMyogo vyApAraH (pra0 pr0)| tathA hi parazvAtmakena chidAkaraNena janyaH tenaiva janyAyAH phalIbhUtAyAzchidAtmakakriyAyA janakazca For Personal & Private Use Only Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 831 bhavati iti parazudArusaMyogo vyApAro bhavati iti / evaM yAgAde ApAraH adRSTamityAhyam / ziSTaM tu karaNazabde dRzyam / 2 [ka] pravRttiviSayaH / yathA devadatto grAmaM gacchatItyAdau gamadhAtunottaradezasaMyogAnukUlA yA kriyA bodhyate sa vyApAraH / evaM sarvatra zAbdabodhe dhAtvarthavyApAra uhyaH / [kha] zAbdikAstu padAntarasamabhivyAhArAprayojyasAdhyatvaprakArakAbhidhAnaviSayo vyApAraH iti vadanti / sa ca vyApAraH bhAvayiturutpAdanakriyA / taduktaM bhartRhariNA vyApAro bhAvanA saivotpAdanA saiva ca kriyA ( vAkyapadIye ) iti / 3 AdhunikavaizyAstu arthajanaka udyamo vyApAra ityAhuH / vyApAritvam-vyApAraviziSTatvam / tacca kacit janakatAsaMbandhena vyApAraviziSTatvam / yathA na hi vyApAreNa vyApAriNonyathAsiddhiH ( ta0 pra0 1 ) ityAdau indriyAdyAtmakasya karaNasya vyApAritvam / vyApitvam-vyApakatvam / vyAtatvam-1 vyAptiviziSTatvam / yathA dhUmo vahninA vyAptaH ityAdau / yadA vA sAdhyAbhAvavyApto heturviruddhaH (ta0 saM0 ) samena yadi no vyAptaH ( udayanaH ) ityAdau vyAptatvam / 2 pUrNatvam / 3 samAkrAntatvaM ceti vedAntina AhuH / 4 khyAtatvam / 5 sthApitatvaM ceti kAvyajJA AhuH / vyAptiH-saMbandhavizeSaH / atra kecidAhuH / kevalAnvayini kevalAnvayi dharmasaMbandhaH / vyatirekiNi sAdhyavadanyAvRttitvaM vyAptiH / etayoranumitivizeSajanakatvam / anumitimAtre tu pakSadharmataiva prayojikA / na cAtiprasaGgaH / vizeSasAmagrIsahitAyA eva sAmAnyasAmagryAH kAryajanakatvam iti niyamAt iti (ci0 2 pR0 5) / sa ca sAdhyasAdhanasthale [ka] anaupAdhikaH saMbandhaH / sa cAnumityaupayikaH sAdhananiSThaH sAdhyasya saMbandhaH iti vijJeyam / atra anaupAdhikatvaM tu yAvat svavyabhicArivyabhicArisAdhyasAmAnAdhikaraNyam / atha vA yAvatsvasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogipratiyogikAtyantAbhAvAsamAnAdhikaraNasAdhyasAmAnA For Personal & Private Use Only Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 nyaaykoshH| dhikaraNyam ( vai0 u0 3 / 1 / 14 pR0 152 ) / atra gaGgezopAdhyAyA AhuH etAdRzAtyantAbhAvAsAmAnAdhikaraNyaM yasya tasya tadevAnaupAdhikatvam iti ( ci0 2 pR0 8 ) / [kha] svAbhAvikaH sAdhyahetvoH saMbandhaH ( ta0 bhA0 ) / [ga] upAdhividhuraH saMbandhaH (sarva0 saM0 pR0 7 cArvA0 ) (tA. 20 zlo0 14 ) / [gha] yadviziSTasamAnAdhikaraNA yAvantaH sAdhyasamAnAdhikaraNAstadvattvam (nyA0ma0 2 pR0 16) / yathA idaM vAcyaM jJeyatvAt pRthivI itarebhyo bhidyate gandhavattvAt parvato vahnimAn dhUmAt ityAdiSu kevalAnvayikevalavyatirekyanvayavyatirekiSu triSvapi hetuSu tAdRzAH saMvandhAH santIti vyAptisAmAnyasvarUpANi sNgcchnte| bhavati ca dhUmatvaviziSTasamAnAdhikaraNA yAvanto dharmAH vahnisamAnAdhikaraNA iti dhUme vahnivyAptiH / na tu vahnau dhUmasya / na hi vahnitvaviziSTasamAnAdhikaraNA yAvanto dhUmasamAnAdhikaraNA bhavanti ayaHpiNDatvasya vahnitvaviziSTasamAnAdhikaraNasya dhUmAsamAnAdhikaraNatvAt / asti cedaM kevalAnvayini / abhidheyatvaviziSTasamAnAdhikaraNAnAM yAvatAM jJeyatvasamAnAdhikaraNatvAt (nyA0 ma0 2 pR0 16) / anvayavyatirekavyAptisAdhAraNaM vyAptitvaM tu hetutAvacchedakaniSThaprakAratAbhinnA yAnumitijanakatAvacchedakatAvacchedakIbhUtA prakAratA tadvattvam iti| tathA hi kevalAnvayisthale idaM vAcyaM jJeyattrAdityAdau uktalakSaNaghaTakatAdRzaprakAratA ca hetuvyApakasAdhyasAmAnAdhikaraNyaniSThA nirUpyanirUpakabhAvApannA prakAratA bhavati / anvayavyatirekisthale vahnimAna dhUmAdityAdau tAdRzI prakAratA tu hetuvyApakasAdhyasAmAnAdhikaraNyaniSThaprakAratA sAdhyAbhAvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvaniSThaprakAratA ca bhavati / kevalavyatirekisthale pRthivI itarebhyo bhidyate gandhavattvAdityAdau jIvaccharIraM sAtmakaM prANAdimattvAdityAdau cAprasiddhasAdhyakasthalepi tAdRzI prakAratA ca hetuvyApakasAdhyasAmAnAdhikaraNyaniSThaprakAratA bhavati iti sarvatra vyAptau lakSaNasamanvayo bodhyaH / atra hRdayam / sAdhyAprasiddhAvapi anumiteH pUrva pakSAtirikte yatkicidadhikaraNe sAdhyanizcayAbhAvepi sAtmakatvAdi For Personal & Private Use Only Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| rUpasAdhyasya khapuSpazazazRGgAdivattucchatvAbhAvena hetuvyApakasAdhyasAmAnAdhikaraNyagrahotpattau bAdhakAbhAvaH iti / sA vyAptiH dvividhA anvayavyAptiH vyatirekavyAptizca / tatrAnvayavyAptirapi dvividhA pUrvapakSavyAptiH siddhaantsiddhvyaaptishceti| ubhayavidhAnvayavyAptijJAne vyabhicArajJAnAbhAvaH sahacArajJAnaM ca kAraNam / vyatirekavyAptijJAne tu sAdhyAbhAve hetvabhAvasya sAhacaryajJAnaM vyabhicArajJAnAbhAvazca kAraNam iti vivekaH (bhA0 pa0 zlo0 138 ) / vyAptigrahastu nAnAvyaktisAdhyahetukasthale vahnimAn dhUmAdityAdau sAmAnyalakSaNapratyAsattyA sakalavahnidhUmAdiviSayako janyate ( ci0 2 pR0 17 ) / atraahuH| vyAptigrAhakaM tu upAdhyabhAvagrahaNajanitasaMskArasahakRtena bhUyodarzanajanitasaMskArasahakRtena sAhacaryagrAhiNA pratyakSeNaiva vyAptiravadhAryate ( ta0 bhA0 pR0 10) / atha vA vyabhicArajJAnavirahasahakRtaM hetusAdhyasahacAradarzanaM vyAptigrAhakaM bhavati / vyabhicArajJAnaM ca nizcayaH zaGkA vA / sA ca kacidupAdhisaMdehAt kvacidvizeSAdarzanasahitasAdhAraNadharmadarzanAdutpadyate / tadvirahazca kacidvipakSabAdhakatarkAt kacit svataHsiddha eva ( ci0 2 pR0 13-14 ) ( ta0 kau0 2 ) ( ta0 dI0 2) / yadvA vyabhicArAgrahaH sahacAragrahazca vyAptigrahe kAraNam / vyabhicAragrahasya vyAptigrahe pratibandhakatvAttadabhAvaH kAraNam / evam anvayavyatirekAbhyAM sahacAragrahasyApi hetutA / bhUyodarzanaM tu na kAraNam / vyabhicArAsphUrtI sakRddarzanepi kacidvyAptigrahAt / kvacit vyabhicArazaGkAvidhUnanadvArA bhUyodarzanamupayujyate / yatra tu bhUyodarzanAdapi zaGkA nApaiti tatra vipakSabAdhakatarkopekSitaH / tathA hi vahnivirahiNyapi dhUmaH syAt iti yadyAzaGkA bhavati tadA sA vahnidhUmayoH kAryakAraNabhAvasya pratisaMdhAnAnivartate / yadyayaM vahnimAnna syAttadA dhUmavAnna syAt kAraNaM vinA kAryAnutpatteH (mu0) iti / vedAntinastvatrAhuH / pratyakSaM vyAptigrAhakam / tathA ca sAhacaryagrAhiNaH pratyakSasya bhUyodarzanavyabhicArAdarzanopAdhyabhAvanizcayAH sahakAriNaH / evamanumAnAgamAvapi vyAptigrAhako / tatrAgamena 105 nyA0ko For Personal & Private Use Only Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 nyaaykoshH| vyAptigrahastu brAhmaNo na hantavyaH gaurna padA spaSTavyA iti / atra dRSTAntApekSA nAsti / atredaM bodhyam / kArya kAraNamAtramanumApayati / kAraNaM tu samagrameva kAryam ( pra0 pa0 pR0 14-16) iti / tatra pUrvapakSIyAnvayavyAptizca ( 1 ) sAdhyAbhAvavadavRttitvam / ( 2 ) sAdhyavadbhinnasAdhyAbhAvavadavRttitvam / ( 3 ) sAdhyavatpratiyogikAnyonyAbhAvAsAmAnAdhikaraNyam / ( 4 ) sakalasAdhyAbhAvavanniSThAbhAvapratiyogitvam / (5) sAdhyavadanyAvRttitvaM vA ( ci0 2 pR0 2 ) / yathA parvato vahnimAn dhUmAdityAdau vaGratyantAbhAvavati vahnimadbhinne vA jalAdau dhUmo nAsti iti dhUmAdau vaDheAptiH / atra prathamalakSaNasya sAdhyatAvacchedakasaMbandhAvacchinnasAdhyatAvacchedakAvacchinnapratiyogitAkapratiyogivyadhikaraNasAdhyAbhAvAdhikaraNanirUpitahetutAvacchedakasaMbandhAvacchinnavRttitvatvAvacchinnapratiyogitAkAbhAvaH iti samuditArthaH / atra pratiyogivaiyadhikaraNyaM ca pratiyogitAvacchedakasaMbandhAvacchinnapratiyogitAvacchedakAvacchinnavaiyadhikaraNyaM vijJeyam ( nyA0 bo0 2 pR0 14) / etAni ca paJca avyabhicaritatvapadapratipAdyAni vyApyalakSaNAni vyAptisvarUpANi ca paJcalakSaNI iti naiyaayikairvyvhriynte| dvitIyalakSaNe sAdhyavadbhinne vartamAnaH yaH sAdhyAbhAvaH tadvadavRttitvam iti vigraho jnyeyH| atra lakSaNe karmAdau saMyogAdyabhAvasya bhinnatve mAnAbhAvAt avyaaptiH| ato dvitIyalakSaNe asvArasyamAsthAya tRtIyalakSaNamuktaM sAdhyavat iti / atra tRtIye lakSaNepi hetoH sAdhyavatpakSabhinnadRSTAntavRttitvenAvyAptezcaturthamuktaM sakaleti / sAkalyaM sAdhyAbhAvavati sAdhye ca vizeSaNaM bodhyam / sAdhyAbhAvo vA sAdhyatAvacchedakAvacchinnapratiyogitAko grAhyaH / tena vipakSaikadezaniSThAbhAkpratiyogini vyabhicAriNi nAtivyAptiH / na vA nAnAvyaktisAdhyakasaddhetAvavyAptiH / caturthalakSaNAnAsthAyAM kAraNaM tu yatraikavyaktikaM sAdhyaM vipakSo vA tatra nirdhUmatvAdivyApye tattvena sAdhye nirvahnitvAdau caavyaaptiH| tatra hetvabhAvasya vahnayAdeH pratyekaM yAvadvipakSAvRttitvAt / ataH paJcamamuktaM sAdhyavat iti / (dIdhi0 For Personal & Private Use Only Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 2 pR0 11-12) / sAdhyatAvacchedakasaMbandhAvacchinnaM yatsAdhyavattvaM tadavacchinnapratiyogitAkasyAnyonyAbhAvasya svapratiyogitAvacchedakavattvabuddhivirodhitAghaTakasaMbandhena yadadhikaraNam tannirUpitahetutAvacchedakasaMbandhAvacchinnavRttitAnavacchedakahetutAvacchedakadharmavattvam iti samuditArthaH (vai0 vi0 3 / 1 / 14 ) (mu0 2 ) / (6) sAdhyAsAmAnAdhikaraNyAnadhikaraNatvam / tasya niSkRSTArthastu sAdhyaniSThAdheyatvAnirUpakAdhikaraNatvavyApakAbhAvapratiyogyadhikaraNatAsAmAnyakatvam iti / tena sattAvAn dravyatvAdityAdau na doSaH ( dIdhi0 2 pR0 13 ) / idaM lakSaNaM siMhalakSaNam ityucyate / (7) sAdhyavaiyadhikaraNyAnadhikaraNatvam ( ci0 2 pR0 2) / idaM lakSaNaM vyAghralakSaNam ityucyate / etAvanti sapta lakSaNAnyanvayavyatirekikevalavyatirekiNorhetvorlakSaNAni / na tu kevalAnvayino hetoH / tatra sAdhyAbhAvAdyaprasiddhaH / agrimalakSaNAni tu kevalAnvayisAdhAraNAnyapi iti bodhyam / (8) yatsamAnAdhikaraNAH sAdhyatAvacchedakAvacchinnavyApakatAvacchedakapratiyogitAkA yAvantaH abhAvAH pratiyogisamAnAdhikaraNAH tattvam / sAdhyatAvacchedakAvacchinnavyApakatAvacchedikA yA yA pratiyogitA tattadAzrayasAmAnAdhikaraNyaM yatra kacidyAvadadhikaraNAntarbhAvena tattvam iti samuditArthaH (ga0 ctu0)| atra yAvantaH abhAvAH ityanena kevalAnvayini vAcyatvAdau sAdhye samavAyitayA vAcyatvAbhAvam vahnimAn dhUmAdityAdau tu ghaTatvena vahnayabhAvAdikaM vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvamAdAya lakSaNasamanvayaH kartavyaH iti vijJeyam / idaM lakSaNaM ca dIdhitikRtA svayaM kRtam iti prathamaM svalakSaNam ityucyate / etallakSaNamArabhya caturdazalakSaNAni saundaDopAdhyAyAbhimatavyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvAbhiprAyakANi caturdazalakSaNIsaMjJakAni ca bhavanti iti bodhyam / (9) yatsamAnAdhikaraNAnAM sAdhyatAvacchedakAvacchinnavyApakatAvacchedakarUpAvacchinnapratiyogitAkAnAM yAvadabhAvAnAM pratiyogitAvacchedakAvacchinnasAmAnAdhikaraNyam tattvaM vA / atra kevalAnvayisAdhyakasthale jJeyatvatvAdinA vAcya For Personal & Private Use Only Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / tvAdInAmabhAvaH sulabhaH ( dIdhi0 2 ) / vahnimAn dhUmAdityAdau tu vahnitvena ghaTAbhAvaH sulabhaH iti vijJeyam idamapi ca lakSaNaM dIdhitikRtA svayaM kRtam iti dvitIyaM svalakSaNam ityucyate iti bodhyam / cakravartikRtaM lakSaNatrayaM cettham / (10) vyApyavRtterhetusamAnAdhi - karaNasya sAdhyAbhAvasya pratiyogitAyA anavacchedakaM yat sAdhyatAvacchedakam tadavacchinnasAmAnAdhikaraNyam / yAdRzapratiyogitAsaMbandhAvacchinnaprakAratAvacchedakayatkiMciddharmAvacchinnAnadhikaraNatvaM hetumataH tadanavacchedakAvacchinna sAmAnAdhikaraNyam iti paryavasitorthaH ( ga0 catu0 cakra0 ) / (11) hetusamAnAdhikaraNasya vyApyavRtterabhAvasya pratiyogitAyAH sAmAnAdhikaraNyenAnavacchedakaM yat sAdhyatAvacchedakam tadavacchinna sAmAnAdhikaraNyam / ( 12 ) hetusamAnAdhikaraNasya pratiyogivyadhikaraNasyAbhAvasya pratiyogitAyAH sAmAnAdhikaraNyenAnavacchedakaM yat sAdhyatAvacchedakam tadavacchinnasAmAnAdhikaraNyaM vA / etAni trINi lakSaNAni cakravartilakSaNAni ityucyante ( ga0 catu0 ) | ( 13 ) sAdhyatAvacchedakaviziSTasAdhyasAmAnAdhikaraNyAvacchedakasvasamAnAdhikaraNasAdhyAbhAtratvakatvam / sAdhyatAvacchedakaviziSTasAdhya sAmAnAdhikaraNyAnatiriktavRtti yaddharmaviziSTasamAnAdhikaraNasAdhyAbhAvatvam taddharmavattvam iti samuditorthaH ( ga0 catu0 pR0 30 ) | ( 14 ) yatsamAnAdhi - karaNasAdhyAbhAvapramAyAM sAdhyavattAjJAna pratibandhakatvaM nAsti tattvam / ete ca dve pragalbhalakSaNe ityucyete ( ga0 catu0 ) | ( 15 ) sAdhyAbhAvavati yadvRttau prakRtAnumitivirodhitvaM nAsti tattvam / yanniSTasAdhyAbhAvavadvRttitvatva viziSTanirUpitaviSayitAsAmAnye prakRtAnumitipratibandhakatAvacchedakatvAbhAvaH tattvam iti samuditArtha : ( ga0 catu0 pR0 31 ) / idaM ca vizAradalakSaNam ityucyate / atha mizrakRtaM lakSaNatrayaM pradarzyate / (16) yAvantaH sAdhyAbhAvAH pratyekaM tattatsajAtIyA ye tattadadhikaraNanirUpitavRttitvAbhAvAH tadvattvam / svAzrayaniSTha bhedapratiyogitAvacchedakatAvacchedakasAdhyatAvacchedakAvacchinna vyApaka 836 For Personal & Private Use Only Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 837 tAvacchedakarUpAvacchinnA yAvantyaH pratiyogitAH pratyekaM tattadavacchedakAvacchinnatadAzrayaniSThapratiyogitAvacchedakatAkabhedAdhikaraNavRttitvatvavyApakapratiyogitAkatatpratiyogitAnirUpakAbhAvasajAtIyAbhAvavattvam iti samuditArthaH ( ga0 catu0 pR0 42 ) / atra sAjAtyaM ca samAnAsamAnAdhikaraNadharmAvacchinna pratiyogitAkatvAnyatararUpeNa grAhyam ( dIdhi0 2 pR0 17) / (17) yAvantastAdRzAH sAdhyAbhAvAH pratyekaM teSAM sajAtIyasya vyApakIbhUtasya vyApyavRtterabhAvasya pratiyogitAvacchedakena dharmeNa yadrUpAvacchinnaM prati vyApakatvamavacchidyate tadrUpavattvam / (18) yAvantastAdRzAH sAdhyAbhAvAH pratyekaM tatpratiyogitAvacchedakena dharmeNa yadrUpAvacchinnaM prati vyApakatvamavacchidyate tadrUpavattvaM vA / (19) pare tu vRttimadvRttayo yAvantaH sAdhyAbhAvavadvRttitvAbhAvAH tadvattvam ityAhuH / idaM lakSaNaM ca kUTA ghaTitalakSaNam ityucyate ( ga0 catu0 pR0 47) / ( 20 ) anye tu vRttimadvRttayo yAvantaH sAdhyAbhAvasamudAyAdhikaraNavRttitvAbhAvAH tadvattvam ityAhuH / idaM lakSaNaM tu kUTaghaTitalakSaNam ityucyate ( ga0 catu0 pR0 52) / ( 21 ) sAdhyatAvacchedakAvacchinnavyApakatAvacchedakarUpAvacchinna pratiyogitAkavyApyavRttisvasamAnAdhikaraNayAvadabhAvAdhikaraNavRttitvAbhAvA vRttimadvRttayo yAvantaH tadvatvam ( dIdhi0 2 caturdazala0 pR0 14-21 ) / idaM lakSaNaM tu pucchalakSaNam ityucyate iti vijJeyam / yathA anvayavyatirekiNi parvato vahnimAndhUmAdityAdau kevalAnvayisAdhyakasthale idaM vAcyaM jJeyatvAdityAdau kevalavyatirekiNi pRthivI itarebhyo midyate gandhavattvAdityAdau ca saddhetau dhUmAdihetuniSThA vahnayAdisAdhyanirupitA vyAptiH / parvato vahnimAnityatra ghaTatvAvacchinnapratiyogitAkavahnayabhAvavahnitvAvacchinnapratiyogitAkaghaTAbhAva ghaTatvAdyavacchinnapratiyogitAkavRttitvAbhAvAdyAtmakAn vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvAn yathAyathamAdAya pUrvoktAnAM sarveSAM caturdazalakSaNAnAM samanvayaH kartavyaH / idaM vAcyamityatra ca samavAyitvAvacchinnapratiyogitAkavAcyatvAbhAvajJeyatvatvAvacchinnapratiyogitAkavAcyatvAbhAva ghaTatvAdyavacchinnapratiyogitAkavRttitvAbhAvA 1 For Personal & Private Use Only Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TareTa nyaaykoshH| dyAtmakAn vyadhikaraNadharmAvacchinnAbhAvAn yathAyathamAdAya pUrvoktAnAM sarveSAM caturdazalakSaNAnAM samanvayaH kartavyaH / atrAdhikaM tu gadAdharyAdau caturdazalakSaNyAM dRzyam / vistarabhayAnnAtra darzitam iti viramyate / atha siddhAntavyAptayaH pradarzyante / tatra siddhAntasiddhAnvayavyAptistu - (1) vyApakasya vyApyAdhikaraNa upAdhyabhAvaviziSTaH saMbandhaH / iyaM siddhAntasiddhA vyAptizca hetuniSThA sAdhyanirUpitA ca anvayavyAptiH - ityucyate iti vijJeyam (nyA0 bo0 2 pR0 14) / (2) avyabhi caritasAdhyasAmAnAdhikaraNyam / asti cedaM parvato vahnimAn dhUmavattvAt ityAdisaddhetau / yatra yatra dhUmastatra vahniH iti niyamasya sattvAt / nAsti cedaM parvato dhUmavAn vahnimattvAt ityAdyasaddhetau / yatra yatra vahnistatra tatra * dhUmaH iti niyamasyAsattvAt / taptAyaHpiNDe vahnisattvepi dhUmAsattvAt ( ta0 kau0 2 pR0 11 ) / (3) sAdhanatvAbhimatasamAnAdhikaraNAnyonyAbhAvapratiyogitAnavacchedakasAdhyakatvam ( nyA0 si0 dI0 pR0 55 ) / yathA vahnimAna dhUmAt idaM vAcyaM jJeyatvAdityAdau saddhetau vyAptiH / asya samanvayaH kriyte| vahnimAndhUmAdityAdau sAdhanatvAbhimataH dhUmaH / tasya samAnAdhikaraNaH tasyAdhikaraNe parvate vartamAnaH anyonyAbhAvaH / na hi vahnimadbhado bhavati kiM tu ghaTAdimadbheda eva / tasya pratiyogitAyA avacchedako ghaTAdireva / anavacchedakastu sAdhyAtmako vahniH / tatkatvaM tatsAmAnAdhikaraNyam dhUmesti iti / idaM vAcyaM jJeyatvAt ityAdikevalAnvayisaddhetasthale tu jJeyatvAdhikaraNaM ghaTaH / tatra vartamAnonyonyAbhAvaH / na hi vAcyatvavadbhedaH kiM tu paTatvavadbhedaH / tasya pratiyogitAyA avacchedakaM paTatvam / anavacchedakaM tu sAdhyAtmakaM vaacytvm| tatkatvaM jJeyatvesti iti / ( 4 ) pratiyogyasamAnAdhikaraNayatsamAnAdhi karaNAtyantAbhAvapratiyogitAvacchedakAvacchinnaM yanna bhavati tena samaM - tasya sAmAnAdhikaraNyam / atra bhAvatvaM ca idamiha nAsti idamidaM na - bhavati iti pratItiniyAmako bhAvAbhAvasAdhAraNaH syarUpasaMbandhavizeSaH / .. ataH na abhAvasAdhyakavyabhicAriNyatiprasaGgaH (dIdhi0 2 pR0 41) / For Personal & Private Use Only Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 839 nyaaykoshH| tathA avacchedakatvamiha pAribhASikameva pratiyogitAvacchedakAnatiriktavRttitvarUpaM graahym| tacca tdvcchinnprtiyogitaakaabhaavvdsNbddhsvvishissttsaamaanyktvm| atha vA svaviziSTasaMbandhiniSThAbhAvapratiyogitAnavacchedadakatatkatvam / yadvA svaviziSTasaMbandhiniSThAbhAvapratiyogitAnavacchedakAcchedyatvam ( dIdhi0 2 avacchedakaniru0 pR0 42 ) / atra yanna bhavati ityetatparyantena granthena yatpadArthasya vyApakatvaM bodhyate / tena vyApakasAmAnAdhikaraNyaM vyAptiH iti phalitam / evam uttaratrApi jJeyam / iyameva sarvopasaMhArapravRttavyAptiH ityucyate / tadarthastu sakalahetvadhikaraNAntarbhAvena sAdhyasattvanirvAhyavyAptiH iti ( ga0 baadh0)| (5) pratiyogyasamAnAdhikaraNayadrUpaviziSTasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAnavacchedako yo dharmaH taddharmAvacchinnena yena kenApi samaM sAmAnAdhikaraNyaM tadrUpaviziSTasya taddharmAvacchinnayAvannirUpitA vyaaptiH| svAvacchinnatva sAdhyatAvacchedakasaMbandhAvacchinnatva etadubhayAbhAvavattAdRzapratiyogitAsAmAnyako yo dharmaH tadavacchinnasAmAnAdhikaraNyam iti phalitorthaH (ga0 siddhaa0)| daNDyAdau sAdhye paraMparAsaMbaddhaM daNDatvAdikameva sAdhyatAvacchedakam / ataH tattaddaNDyabhAvamAdAya nAvyAptiH (dIdhi0 2 pR0 32) / (6) vizeSaNatAvizeSAvacchinnayaddharmaviziSTasaMbandhiniSThAbhAvapratiyogitAnavacchedakAvacchedyatvaM tatsaMbandhAvacchinnasAdhanasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAsAmAnye nAsti sAdhane taddharmaviziSTasAmAnAdhikaraNyaM vyAptiH (dIdhi02 pR0 32-43) / (7) yAdRzapratiyogitAvacchedakAvacchinnasAdhyatAvacchedakasaMbandhAvacchinnanirUpakatAkAdhikaraNatAvadanyatvaM hetutAvacchedakasaMbandhAvacchinnahetutAvacchedakAvacchinnanirUpakatAkAdhikaraNatAvataH tannirUpitasAdhyatAvacchedakatAghaTakasaMbandhAvacchinnAvacchedakatAzUnyaM yat sAdhyatAvacchedakam tadavacchinnanirUpakatAkAdhikaraNatAvadvRttivRtti yat hetutAvacchedakaM tadvattvam (vai0 vi0 3 / 1 / 14 pR0 152)(mu02)| (8) yaddharmaviziSTAnadhikaraNatvaM hetvadhikaraNasya taddharmabhinnasAdhyatAvacchedakAvacchinnasAmAnAdhikaraNyam For Personal & Private Use Only Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 840 nyAyakozaH / 1 1 ( di0 2 vyAptini0 ) / ( 9 ) pratiyogivyadhikaraNasvasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyoginA sAmAnAdhikaraNyam / (10) yatsamAnA - dhikaraNAnyonyAbhAvapratiyogi yadvanna bhavati tena samaM tasya sAmAnAdhikaraNyaM vA / anyavRttivahnitadvatoranyavRttidhUmavanniSThAtyantAbhAvAnyonyAbhAvapratiyogitvAdvyadhikaraNavahidhUmayorna vyAptiH / kiM tu tattadbhUmasya samAnAdhikaraNatattadvahninA ( ci0 2 pR0 6-7 ) / ( 11 ) svasamAnAdhikaraNAnyonyAbhAvApratiyogi yadvat tatkatvaM vA / ( 12 ) yAvatsvasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAvacchedakAvacchinnaM yat tatpratiyogikAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNaM yat tena samaM sAmAnAdhikaraNyam / samudAyArthastu sAdhana samAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAvacchedakA yAvanto dharmAddharmAvacchinnasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAvacchedakAH taddharmAvalIDhasAmAnAdhikaraNyam iti / etadeva yAvatsvavyabhicArivyabhicArisAdhyasAmAnAdhikaraNyam anaupAdhikatvam gIyate ( ciM0 2 pR0 8 ) / ( 13 ) yadvA yAvadyatsamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogipratiyogikAtyantAbhAvAsAmAnAdhikaraNyaM yasya tasya tadevAnaupAdhikatvarUpA vyAptiH (ci02 pR0 6-8 ) / samuditArthazca sAdhyavyApakatAvacchedakAvacchinnapratiyogitAkAtyantAbhAvatvavyApakasva sAmAnAdhikaraNyasAmAnyAbhAvakatvam iti ( dIdhi0 2 0 57 ) | ( 14 ) yadvA yatsaMbandhitAvacchedakarUpavattvaM yasya tasya sA vyAptiH ( ci02 pR0 8 ) / yathA vahnisAdhyakadhUmakasthale vahnimAn dhUmAdityAdau yatra dhUmastatrAgniH iti sAhacarya niyamo vyAptiH ( ta0 bhA0 ) ( mU0 ma0 1 ) ( bhA0 pa0 ) ( mu0 2 ) ( ta0 saM0 ) / tathA hi dhUmasya vahnisaMbandhitve dhUmatvamavacchedakam / dhUmamAtrasya vahnisaMbandhitvAt lakSaNasamanvayaH / vahnestu dhUmasaMbandhe na vhnitvmvcchedkm| vahnerdhUmAsaMbandhini taptAyaH piNDe gatatvAt / atastatra nAtivyAptiH ( ci02 pR0 8 ) / atra yadanyUnavRttisAdhyam tattvam svavyApakasAdhyasaMbandhitva paryavasannam iti laghubhUtaH pariSkAro vijJeyaH ( dIdhi 0 2 0 61 ) / atra niyamaH vyApyasya For Personal & Private Use Only Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vacanaM pUrva vyApakasya tataH param / evaM parIkSitA vyAptiH sphuTIbhavati tattvataH // iti / yatra dhUmastatrAgniH iti sAhacaryaniyamo vyAptiH / etadvAkyayojanA tvittham / yatra dhamastatrAgniH itItyatra itipadaM tAdRzavAkyaparam / tattAtparyagrAhakaM yatretyAdi vAkyam / itipadArthasya ca bodhyatAsaMbandhena sAhacaryaniyamenvayaH ( vAkya0 2 pR0 13 ) iti / sAhacaryaniyama ityasyArthazca sAhacarya sAmAnAdhikaraNyam / tasya niymH| hetusamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogisAdhyasAmAnAdhikaraNyam ityarthaH ( ta0 dI0 2 pR0 20 ) / tathA ca hetau niyatasAmAnAdhikaraNyam / tacca sAdhanavyApakasAmAnAdhikaraNyam (dIdhi0 2) (pra0 pr0)| evaM ca hetoApakaM yatsAdhyaM tatsAmAnAdhikaraNyaM hetau vyAptiH iti sugamaH pryvsitorthH| yathA parvato vahnimAn dhamAdityAdau saddhetau dhUmasya vyApako vahniH tatsAmAnAdhikaraNyaM dhUme vartate iti lakSaNasamanvayo bodhyaH / atra dhUmasamAnAdhikaraNo yotyantAbhAvaH ghaTAtyantAbhAvaH na tu vahnayatyantAbhAvaH / tathA ca tadapratiyogI vahniH tatsAmAnAdhikaraNyaM dhame vartate / dhUmavAnvahnarityAdau asaddhetau tu dhUmasAmAnyAbhAvasyApi hetusamAnAdhikaraNatayA tatpratiyogyeva dhUmaH iti nAtivyAptiH (nIla0 2 pR0 20) / atha vA niyatasAhacarya vyAptiH / niyatatvaM vyApakatvam / sAhacarya sAmAnAdhikaraNyam / tathA ca dhamaniyatavahnisAmAnAdhikaraNyam (nyA0 bo0 2 pR0 14 ) iti / yadvA sAhacarya sAdhyaniSThahetusAmAnAdhikaraNyam / tanniyamastanmAtrasattvam / tadvirodhyasattvam iti yAvat / tathA ca sAdhyaniSThahetuvyApakatvaM svAzrayasAmAnAdhikaraNyasaMbandhena hetusaMbaddham / vyApakatAzrayasAmAnAdhikaraNyam iti paryavasitorthaH ( vAkya0 2 pR0 13) / vedAntinastu sAhacarya hetoH sAdhyena saMbandhamAtram / tasya niyamo niyatatvam / avyabhicaritasaMbandha ityarthaH ityAhuH (pra0 ca0 pR0 29) / TIkAkRto vedezatIrthacaraNAstu sAhacarya svadezakAlavizeSagatasya hetoH svadezakAlavizeSagatena sAdhyena saMbandhamAtram / na tu sAmAnAdhikaraNyam / adhodezanadIpUrAdAva106 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Takkara nyaaykoshH| vyApteH / niyamaH avyabhicAraH / tathA ca avyabhicaritasAdhyasaMbandho vyAptiH ityuktaM bhavati ityAhuH (pra0 pa0 TI0 vedeza0 pR0 30 ) / vyApyavyApakayorvaiyadhikaraNyepi kacivyAptiH / sA ca upari savitA bhUmerAlokavattvAdityAdAvanupapattyA svIkriyate (ma0 pra0 4 pR0 69) / atredaM bodhyam / ( 1 ) kayozcit hetusAdhyayoH samAnadezakAlayo rvyAptiH / yathA rasasya rUpeNa / ( 2 ) kayozcitsamAnadezatvepi bhinnakAlayoH / yathA dhUmasyAgninA / ( 3 ) kayozcitsamAnakAlatvepi bhinnadezayoH / yathA kRttikodayasya rohiNyudaya AsatyA / (4) kayozcidbhinnadezakAlayoH / yathA adhodeze nadIpUrasya Urdhvadeze vRSTayA / (5) kasyacitkAdAcitkasya samAnadezatvepi sarvakAlInena / yathA . . patanasya gurutvena / (6) kasyacitsamAnadezatvepi sArvakAlikasya kAdAcitkena / yathA zarIratvasya vinAzitvena / (7) kasyacitpradeza vartino vyApyavartinA / yathA saMyogasya dravyatvena / (8) kasyacidvyApyavartinaH pradezavartinA / yathA rUpasya saMyogena / ( 9) kayozcidekAvartinoApyavartinorapyavayavabhedena / yathA tulonnamanAvanamanayoH ityAdi (pra0 pa0 pR0 13-14 ) / tathA ca vyAptismaraNasahakRtaliGgasya samyagjJAnam samyagjJAtaM vA liGgam vyAptiprakArAnusAreNa samucitadezAdau liGgapramAM janayat anumAnam ityuktaM bhavati / anumAnasya dvividhaM sAmarthyam vyAptiH samucitadezAdau siddhizca / na tu pakSadharmatA.. niyamaH ( pra0 pa0 pR0 14) / vyApyasya pakSadharmatvaM nAma samucita.. dezAdivRttitvam (pra0 ca0 pR0 19) / vyApyatvam-1 [ka] vyAptyAzrayatvam (mu0 2) / atrArthe vigrahaH / byApyate iti vyApyam (vi aapnnyt)| tasya bhAvo vyApyatvam vyAptikarmatvam iti / yathA vahnivyApyo dhUmaH ityAdau dhUmasya vyApyatvam / [kha ] yatsAmAnAdhikaraNyAvacchedakAvacchinnaM yasya svarUpaM tattasya vyApyam / yathA vahnisAmAnAdhikaraNyaM dhUme dhUmatvenAvacchidyate / sopAdhau tUpAdhinA / ata eva sAdhanatAvacchedakabhinnena yena sAdhanatAbhimate For Personal & Private Use Only Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 843 sAdhyasaMbandhovacchidyate sa eva tatra sAdhane vizeSaNamupAdhiH iti vadanti / ata eva ca sAdhanAvyApakatve sati sAdhanAvacchinnasAdhyavyApakatvaM lakSaNaM dhruvam ( ci0 2 pR0 8 ) / atredaM bodhyam / upapattiH yuktiH / liGgam vyApyam vyAptam iti paryAyaH (pra0 pa0 pR0 11 TI0 pR0 29 ) (pra0 ca0 pR0 19) iti / [ga] yatsamAnAdhikaraNAnyonyAbhAvapratiyogitA yenAvacchidyate tat tasya vyApyam ( nyA0 si0 dI0 pR. 56 ) / yathA ayogolakAdyantarbhAvena vahnisamAnAdhikaraNAnyonyAbhAvapratiyogitA dhUmenAvacchidyata iti dhUmo vaDhe ppyaH / [gha] vyabhicAritvAbhAvaH / yathA sopAdhiko vyApyatvAsiddhaH ityAdau vyApyatvazabdasyArthaH ( nyA0 bo0)| 2 [ka] nyUnavRttitvam / yathA dravyatvavyApyA jAtiH ityAdau vyApyatvazabdasyArthaH / [kha ] alpadezavRttitvam / yathA dravyatvasya sattApekSayA vyApyatvam ( aparatvam ) ( mu0 1 pR0 37 ) / vyApyatvAsiddhaH--( hetvAbhAsaH) [ka] yatra vyApti vagamyate saH ( ta0 bhA0 pR0 47 ) / sa cAsiddhaprabhedaH iti bodhyam / lakSaNaM tu vakSyamANA vyApyatvAsiddhireva / vyApteragraho dvidhA saMbhavati / tducyte| satyA eva kvacidvyApteragrahAtkutracitpunaH / vyApterabhAvAdityasya dvaividhyaM tadvido viduH // (ta0 va0 2 / 3 / 44 ) iti / [kha ] sAdhyavyApyatAvacchedakarahito hetuH / yathA parvato vahnimAn kAzcanamayadhUmAdityAdI hetuApyatvAsiddhaH (pra0 pra0 ) ( ta0 kau0 2 pR0 15) / atra ca vyApyatAvacchedakatvenAbhimataM kAJcanamayatvam taddhame nAsti iti dhUmo hetuaapytvaasiddhH| etajjJAnaM ca parAmarzapratibandhakam / dhUme kAJcanamayatvaM nAsti iti jJAne sati vahnivyApyakAJcanamayadhUmavAn parvataH iti parAmarzasaMbhavAt / etasya parAmarzasya dhUme kAJcanamayatvasaMbandhAvagAhitvAt (ta0 kau0 2 pR0 15 ) iti / tathA ca anumitipratibandhakatAghaTitaM hetvAbhAsasAmAnyalakSaNamasiddhahetau saMpadyate iti bhAvaH / atra prasaGgata idaM vijJeyam / svasamAnAdhikaraNavyApyatA For Personal & Private Use Only Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 nyaaykoshH| vacchedakadharmAntarAghaTitadharmasyaiva vyApyatAvacchedakatvam iti niyamaH / ata eva keSAMcinmate vahnimAnnIladhUmAdityAdau dhUmatvasya vyApyatAvacchedakatvasaMbhavena tadghaTitanIladhUmatvaM gurutayA na vyApyatAvacchedakam (mu0 2 pR0 162 ) / atra niyame dharme tadaghaTitatvaM ca tadaviSayakapratItiviSayatvam ( dIdhi0 2 pR0 59 ) / vyApyatvAsiddho dvividhaH ekko vyAptiprAhakapramANAbhAvamAtrAt aparastUpAdhisadbhAvAt / tatra prathamo yathA yatsattatkSaNikaM yathA pradIpAdi / dvitIyo yathA RtvantavartinI hiMsA adharmaH hiMsAtvAtkratubAhyahiMsAvat iti ( ta0 bhA0 ) (pra0 pa0) (pra0 ca0 pR0 19) / atra niSiddhatvamupAdhiH / anyatra coktam / vyApyatvAsiddho dvividhaH sAdhyenAsahacaritaH sopAdhikasAdhyasaMbaddhazca / sopAdhike vyApyatvAsiddhazabdasya samanvayaH kriyte| vyApyatvasyAsiddhiryasmAt iti vyutpattyopAdhireva vyApyatvAsiddhistadvAn iti / sopAdhikasAdhyasaMbaddho hetuzca anaikAntikopi iti matAntaram (pra0 pr0)| prathamo yathA yatsattakSaNikaM yathA ghanaH saMzca vivAdAspadIbhUtaH zabdAdiH iti / atra hi zabdAdiH pkssH| tatra kSaNikatvaM sAdhyam / sattvaM hetuH / na ca asya hetoH kSaNikatvena saha vyAptI pramANamasti iti vijJeyam ( ta0 bhA0 hetvA0 pR0 47 ) / dvitIyo yathA sa zyAmo maitrItanayatvAt paridRzyamAnamaitrItanayastomavat ityatra maitrItanayatvAt iti hetuApyatvAsiddhaH / atra maitrItanayatvena zyAmatvaM sAdhyam / tena maitrItanayatvaM zyAmatve na prayojakam / kiMtu zAkAdyAhArapariNAma eva / prayojakazca upAdhiH ityucyate / ataH maitrItanayatvasya zyAmatvena saMbandhe zAkAdyAhArapariNAma upAdhiH / yathA agnerdhamasaMbandha ArTendhanasaMyogaH / atropAdhisaMbandhAdvyAptirnAsti (ta0 bhA0 hetvA0 pR0 47 ) / yathA vA parvato dhUmavAn vahnimattvAdityatra vahnimattvaM vyApyatvAsiddham ( ta0 saM0 ) ( ta0 bhA0 2 pR0 47 ) / atrATTaindhanasaMyoga upAdhiH / bhavati cATTaindhanaM sAdhyasya dhUmasya vyApakam sAdhanasya vaDheH avyApakaM ca iti (pra0 pra0 ) ( ta0 saM0 ) / For Personal & Private Use Only Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vyabhicAritAsaMbandhena tAdRzopAdhiviziSTaM vahnimattvaM vyApyatvAsiddham iti bhaavH| upAdhitvajJAnena vyabhicArAnumityA vyAptigrahapratibandhaH phalam ( vAkya0 2 pR0 18 ) / atrAnumAnaprakArazca vahnidhUmavyabhicArI dhUmavyApakArTendhanasaMyogavyabhicAritvAddhaTatvAdivat / yo yadvyApakavyabhicArI sopi tavyabhicArI bhavatIti ( nyA0 bo0 2-18 ) / atra ca pakSasyaiva vipakSatvaprAptyA tatra vidyamAno heturanaikAntikopi bhavati iti matAntaram (pra0 ca0 pR0 32 ) (pra0 pr0)| atrAyamarthaH / dhUmavyApakatvamArTendhanasaMyoge gRhItaM cet dhUma ArdrandhanasaMyogavyApyatvaM tulyavittivedyatayA gRhyate / evam vahneravyApakatvamArTendhanasaMyoge gRhItaM cet vahnau tadavyApyatvaM gRhyate / tadeva vyabhicaritatvam / arthAt upAdhivyabhicaritatvaM sAdhane gRhItaM cet upAdhibhUtAi~ndhanasaMyogavyApyadhUmavyabhicaritatvaM gRhyata eva iti / evaM ca prakRtAnumAnahetubhUtapakSe vahnau sAdhyavyabhicArotthApakatayA dUSakatvamupAdheH phalam / tathA ca dhUmAbhAvavadavRttitvAbhAvarUpe dhUmavyabhicAre gRhIte vahnau dhUmAbhAvavadavRttitvarUpavyAptijJAnapratibandhaH phalam / na ca vyApyatvAsiddharvyabhicArAbheda iti vAcyam / dhUmAbhAvavadvRttitvAbhAvAbhAvatvena vyApyatvAsiddhitvam dhUmAbhAvavadvRttitvatvena vyabhicAratvam iti bhedAt (nyA0 bo0 2 pR0 18-19) / ziSTaM tu upAdhizabdavyAkhyAne dRshym| vedAntinastUdAjahuH / vyApyatvAsiddho dvividhaH sAdhyasaMbandharahitaH sopAdhikasaMbandhazca / tatrAdyo yathA sarva kSaNika sattvAt iti / atra sarvasya pakSatvena pakSAtiriktasapakSAbhAvAt sAdhyasaMbandhAbhAvo jnyeyH| dvitIyo yathA vaidhI hiMsA pApasAdhanaM hiMsAtvAbrAhmaNahiMsAvat iti / atra hiMsAtvapApasAdhanatvayoH saMbandhe niSiddhatvamupAdhiH (pra0 ca0 pR0 31) / / vyApyatvAsiddhiH-( hetvAbhAsaH hetudoSaH ) [ka] AzrayAsiddhi svarUpAsiddhi etadubhayabhedadvayaviziSTAsiddhiH (ma0 pra0 2 pR0 27) / yathA vahnisAdhyakadhUlipaTale dhUmaniSThavyAptyabhAvo vyApyatvAsiddhiH (nyA0 ma0 2 pR0 21) / [kha] saviSayavRttiprakRtasAdhyasAdhana For Personal & Private Use Only Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| grahavirodhitAnavacchedakaprakRtapakSaprakRtasAdhanavaiziSTyagrahavirodhitAvacchedakarUpazUnyasya jJAnasya viSayaH asiddhiH ( dIdhi0 2 pR0 217 ) / yathA parvato vahnimAn kAzcanamayadhUmAt ityAdau dhamaniSThaH kAJcanamayatvAbhAvo vyApyatvAsiddhiH / prAcInAstu [ga] vyarthavizeSaNaghaTitaM hetutAvacchedakam (vai0 vi0 3 / 1 / 15 pR0 157 ) / svasamAnAdhikaraNavyApyatAvacchedakadharmAntaraghaTitamityarthaH / ( dIdhi0 2 pR0 59) / idaM ca hetvasiddhiH ityucyate / hevasiddhistu sAdhanAprasiddhireva iti vijJeyam / yathA parvato vahnimAn prameyadhUmAdityAdau prameyadhUmatvAdikaM prameyatvarUpavyarthavizeSaNaghaTitatayA vyApyatvAsiddham / [5] hetutAvacchedake vyApyatAnavacchedakatvamapi bhavati vyApyatvAsiddhiH / tallakSaNaM tu sAdhyasaMbandhitAvacchedakatvaprakArakahetutAvacchedakavizeSyakagrahatvAvacchinnapratibadhyatAnirUpitapratibandhakatAzAliyathArthajJAnaviSayatvam ( la0 va0 ) / yathA parvato vahnimAnIladhamAt ityAdau nIladhumatvasya gurutayA vyApyatAnavacchedakatvaM vyApyatvAsiddhiH iti vadanti / ayamatra prAcAmabhiprAya: / nIladhumatvaM hi samAnAdhikaraNalaghudhamatvaghaTitam iti dhUmatvameva vyApyatAvacchedakam na tu nIladhUmatvam / atastadavacchinnavyAptera siddhiH (ma0 pra0 2 pR0 27-28 ) iti / atha vA nIladhamatvAderna vyApyatAvacchedakatvam samAnAdhikaraNasaMbhavadavacchedakAntaramapekSya gurutvAt ( dIdhi0 2 pR0 218 ) iti / yadvA vyAptirhi saadhysNbndhitaavcchedkruupaa| gurudharmazca sAdhyasaMbandhitAnavacchedakaH / ato nIladhumatvAdeH sAdhyasaMbandhitAnavacchedakatvAnna vyAptisvarUpatvam ( gau0 vR0 1 / 2 / 8 ) iti / atrAyamabhiprAyaH / gurudharmasya hetutAvacchedakatvasthale sarvatra pazumAn sAsnAdimataH ityAdAvapi prAcIna yApyatvAsiddhirnAGgIkriyate / api tu svasamAnAdhikaraNavyApyatAvacchedakadharmAntaraghaTitasthala eva (rAma0 2 pR0 162 ) / iti / atra navyAstvetannAGgIkurvanti / tathA hi vyarthavizeSaNasthale na vyaapytvaasiddhihetvaabhaasH| puruSastvadhikena nigRhyate iti ( dIdhi0) (di0 2 For Personal & Private Use Only Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 847. nyaaykoshH| pR0 162) / vyApyatvAsiddhizca sAdhyAprasiddhi sAdhanAprasiddhi avyabhicaritasAmAnAdhikaraNyAbhAva ityAdibhedenAnekavidhA ( dIdhi0 2 pR0 218) ( gau0 vR0 1 / 2 / 8 ) (mu0 ) ( di0 2 pR0 162) (vai0 vi0 3 / 1 / 15 ) / tathA ca sAdhyAprasiddhihetvaprasiddhisAdhanAprasiddhivyAptiviziSTapakSadharmatAdivirahAdayazca vyApyatvAsiddhiprabhedA eva nAtiriktAH ( dIdhi0 2 pR0 217-218 ) ( nyA0 ma0 2 pR0 21) / vyApyatvAsiddhivyApyopi vyApyatvAsiddhireva na pRthagbhUtaH iti / ziSTaM tu hetvAbhAsazabdavyAkhyAne dRzyam / vyApyavRttitvam-[ka] prAcInamate svasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvA pratiyogitvam ( dIdhi0 ) / yathA ghaTatvadravyatvAdInAM vyApyavRttitvam / [kha] navInamate tu anavacchinnAdhAratAvattvam (ga0 pkss0)| [ga] niravacchinnavRttikatvam (ga0 2 cakra0 ) / yathA rUpasya vyApya vRttitvam / vyAvartakam - 1 AzrayANAM parasparabhedAnumitijanakam / yathA vizeSa stattatparamANUnAM vyAvartakaH / tathA hi| ayaM pRthivIparamANuritaraparamANubhyo bhidyate etadvizeSAt ityanumAne vizeSasya hetutvaM bodhyam ( vAkya0 pR0 22) / yathA vA sAsnAvimattvaM mahiSyAdeAvartakam / itarabhedavidheyakAnumitijanakatAvacchedakaviSayatAvizeSAzrayaH iti tadarthaH ( nIla0 1 pR0 4) / 2 kacit vishessytaavcchedksmaanaadhikrnnaabhaavprtiyogi| etacca vyAvartakaM dvividham vizeSaNam upalakSaNaM ceti| tatrAdyaM yathA puruSAdau vartamAnakAlAvacchedena vidyamAno daNDAdiH / dvitIyaM yathA jaTAbhistApasa ityAdau tApasAdeH kAlAntarINajaTAdikaM vyAvartakam ( ga0 vyu0 kA0 3 pR0 91 ) / ziSTaM tu tRtIyA vizeSaNa upalakSaNa etacchandavyAkhyAneSu dRzyam / / vyAvahArikam - ( sattvam ) vyomAdervyAvahArikam ( sarva0 saM0 pR0 446 zAM0 ) / For Personal & Private Use Only Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vyAvRttatvam-1 avRttitvam / yathA yastUbhayasmAdvyAvRttaH sa tvasAdhAraNo mataH ( bhA0 50 zlo0 74 ) ityAdau sapakSavipakSavyAvRtto heturasAdhAraNaH ityAdau ca vyAvRttatvamavRttitvam / 2 virodhaH / yathA anuvRttatvavyAvRttatvAbhyAM vahnitadabhAvopasthApakasya dhUmasya ( dIdhi0 ) ityAdau vyAvRttatvazabdasyArtho virodhaH (ga0 savya0 pR0 9) / 3 kacit anyonyAbhAvapratiyogitvam / yathA narANAM kSatriyaH zUraH nareSu vA ityatra nirdhAraNavibhaktyartho vyAvRttatvam / idaM ca abhedAnvayi vidheyasamabhivyAhArasthale vijJeyam (ga0 vyu0 kA0 6 pR0 114 ) / atra vizeSastu nirdhAraNazabdavyAkhyAne dRzyaH / 4 atyantAbhAvapratiyogitvam / yathA narANAM kSatriye zauryam nareSu vA ityatra nirdhAraNavibhaktyartho vyAvRttatvam / idaM tu bhedAnvayi vidheyasamabhivyAhArasthale vijJeyam (ga0 vyu0 kA0 6 pR0 114 ) / 5 itarabhedAnumitivizeSyatvam / yathA gauritarebhyo vyAvRttA ityAdau goyA'vRttatvam / yathA vA sa tu vizeSaH svata eva vyAvRttaH (mu0 1 pR0 36-37 ) ityAdau vizeSapadArthasya vyAvRttatvam / 6 kAvyajJAstu nivRttatvam ( kumA0 TI0 ) / yathA vyAvRttagatirudyAne kusumasteyasAdhvasAt ( kumAra0 sa0 2 zlo0 35) ityAdI ityAhuH / 7 kRtavaraNatvam iti yAjJikA AhuH ( amaraH 3 / 1 / 92 ) / vyAvRttiH-1 [ka] tattaddharmAvacchinnetarabhedaH (nIla0 pR0 5) / yathA vyAvartakasyaiva lakSaNatve vyAvRttAvabhidheyatvAMdI cAtivyAptiH (ta0 dI0 ) ityAdau vyAvRttizabdasyArthaH / [kha] itarabhedAnumitiH / yathA vyAvRttirvyavahAro vA lakSaNasya prayojanam ityatra vyAvRttizabdasyArthaH pRthivItarebhyo bhidyate itynumitiH| tathA hi gandhAbhAva itaratvavyApakatvagrahe sati gandhavatI pRthivI iti pakSadharmatAgrahe pRthivItarebhyo bhidyate ityanumitirutpadyate saiva vyAvRttiH ( vAkya0 pR0 2) / 2 atyntaabhaavH| yathA yaDyAvRttyA yasya sAdhanasya sAdhyaM nivartate sa dharmastatra hetAvupAdhiH ( ci0 2 pR0 28) ityAdau vyAvRttizabdasyArthotyantAbhAvaH / For Personal & Private Use Only Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 3 prayojanam / yathA etadvizeSaNadAnasya vyAvRttiH kathyate ityAdau vyAvRttizabdasyArthaH prayojanam / vyAsaH-1 vistAraH ( amaraH 3 / 2 / 22 ) / yathA samAsavyAsayogataH ityAdau (pra0 ca0 pari0 2 pR0 54 ) / 2 vaiyAkaraNAstu [ka] samAsAdisamAnArthakaM vigrahavAkyam / yathA rAjapuruSa ityatra rAjJaH puruSaH iti vyAsavAkyam ityAdau vyaasshbdsyaarthH| [kha] padAnAM samAsAbhAvaH ityapyAhuH / 3 satyavatyAM parAzarAjAtaH zrInArAyaNasya saptadazovatAravizeSaH ( brahmavai0 pu0 a0 4) / yathA vyAso nArAyaNaH sAkSAt ityAdau vyAsazabdasyArthaH / sa ca utsannazAkhaM pranaSTaM ca vedaM saMkalitavAn aSTAdazapurANAnAM brahmasUtrANAM ca kartA iti vijJeyam / taduktam aSTAdazapurANAnAM kartA satyavatIsutaH iti / bhAgavate coktam sataH saptadaze jAtaH satyavatyAM parAzarAt / cakre vedataroH zAkhA dRSTvA pusolpamedhasaH // (bhAga0 1 / 3 / 21) iti / 4 tatonyo munivizeSaH / tatroktam prahlAdanAradaparAzarapuNDarIkavyAsAmbarISazukazaunakabhISmadAbhyAn / rukmAGgadArjunavaziSThabibhISaNAdIn puNyAnimAnparamabhAgavatAna smarAmi // iti / 5 mAnavizeSaH ( parimANam ) ( zabda0 r0)| 6 lIlAvatIkArastu vRttakSetrasya madhyastharekhA / yathA vyAse bhanandAmihate ityAdI ityAha / 7 paurANikAstu purANapAThako vipra ityAhuH / taduktam ya evaM vAcayedvipraH sa brahman vyAsa ucyate iti / vyAsaGga:-[ka] kAryAntaratyAgenaikaparatvam / [kha] manaso viSayAnta raanaasktiH| [ga] indriyANAM svasvaviSayasaMbandhe sati yatkicidindriya janyajJAne satyapIndriyAntarajanyajJAnAbhAva iti kecidvadanti / vyAsajyavRttitvam-1 svasamAnAdhikaraNabhedapratiyogitAvacchedakatvam ( ga0 2 catu0 mizra0 ) / samAnAdhikaraNabhedapratiyogitAvacchedakatva : tAdAtmya etadubhayasaMbandhena yatkicitpadArthaviziSTatvam ityarthaH / yathA ubhayatvasya vyAsajyavRttitvam / 2 apekSAbuddhivizeSaviSayatvam 107 nyA0 ko. Nilili For Personal & Private Use Only Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| apekSAbuddhijanyatvaM vA / yathA dvitvatritvAdInAM vyAsajyavRttitvam (ga0 vyu0 kA0 1) / vyutpattiH-1 vizeSaNotpattiH / 2 zAstrajanyaH zabdArthajJAnAdisaMpAdyaH saMskAravizeSaH / 3 zabdAnAmarthabodhakazaktiH / 4 yAM buddhimAsAdya padArthavizeSabodhaH sA ( ci0 2 pR0 16 ) / 5 zabdazaktiprahaH ( nIla0 4 pR0 29 ) / yathA vyutpitsu lo gopadasya gotvaviziSTe zaktiH azvapadasyAzvatvaviziSTe zaktiH iti vyutpadyate (ta0 dI0 4) ityAdau vyutpttiH| 6 vigrahavAkyam / yathA padasyArthaH padArthaH iti vyutpattiH (ta0 dI0 1) ityAdau vyutpattizabdasyArthaH / 7 vyavahAraH / yathA lokavyutpattirityatra vyutpattizabdasyArthaH ( nIla0 ) / 8 niyamaH / yathA padArthaH padArthenaivAnveti na tu padArthatAvacchedakena iti vyutpattiH ityAdau vyutpattizabdasyArthaH / yathA vA navyamate yatra samabhivyAhRtapadArthatAvacchedakaphalAzrayatvabodhaH tatra dvitIyA iti vyutpattiH ityAdau vyutpattizabdasyArthaH ( ta0 pra0 4 pR0 84 ) / vyutyasAdanam -kapAlebhyaH puroDAzaM pRthakkRtyAntavedyavasthApanam ( jai0 nyA0 a0 10 pA0 1 adhi0 11) / vyUhaH-1 niHzvAsAdiH (gau0 vR0 3 / 1 / 31) / yathA matAntare mAnuSAdi zarIraparIkSaNe gandhakledapAkavyUhAvakAzadAnebhyaH pAJcabhautikam ( gau0 3 / 1 / 31 ) ityatra vyUhazabdasyArthaH / 2 pratihatasya parAvartanam (gau0 pR0 4 / 2 / 20 ) / yathA avyUhAviSTambhavibhutvAnyAkAzadharmAH (gau0 4 / 2 / 20 ) ityatra vyUhazabdasyArthaH / 3 vAsudevasaMkarSaNapradyumnAniruddhasaMjJakazcaturvidho vyUhaH iti rAmAnujIyA vadanti ( sarva0 pR0 117 rAmA0 ) / 4 samUhaH iti kAvyajJA AhuH / 5 nirmANam / 6 samyaka trkH| 7 dehaH / 8 sainyam / 9 nItizAstrajJAstu yuddhArthaM sainyanivezavizeSa ityaahuH| atroktam / vyUhabhedAzca catvAro daNDo bhogastu mnnddlm| asaMhatazca nirNItA nItisArAdisaMmatAH // anyepi prakRtivyUhAH For Personal & Private Use Only Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 851 krauJcacakrAdayaH kvacit / tiryagvRttizca daNDaH syAt bhogonyAvRttireva ca // maNDalaM sarvato vRttiH pRthagvRttirasaMhataH (zabdara0 ) iti / tadbhedAdikaM tu zukranItisArAdau jJeyam / vratam-1 bhkssnnvishessniymH| puNyasAdhanIbhUta upavAsAdiniyamavizeSaH / tathA hi / vrataM ca samyaksaMkalpajanitAnuSTheyakriyAvizeSarUpam / tatra pravRttinivRttyubhayarUpam / tatra dravyavizeSabhojanapUjAdikaM pravRttirUpam / upavAsAdikaM ca nivRttirUpam / tacca nivRttirUpam nityam naimittikam kAmyaM ceti trividham / tatra nityamekAdazyAdi vratam / naimittikaM cAndrAyaNAdi vratam / kAmyaM tattattithyupavAsAdirUpam / atroktaM bhaviSyatpurANe samyaksaMsAdhanaM karma kartavyamadhikAriNA / niSkAmena mahAvIra kAmyaM kAmAnvitena ca // iti / atra vividhapurANoktA vratabhedAstu hemAdrau vratakhaNDe vratArkAdau ca dRzyAH / 2 mAnasavyApAro vratazabdArthaH (jai0 sU0 vR0 a0 6 pA0 2 sU0 22) / 3 caryA / bhasmasnAnazayyopahArajapapradakSiNAni vratam (sarva0 saM0 pR0 169 naku0 ) / zaktam-zaktimat / tacca nirUpakatAsaMbandhena zaktimat / yathA ghaTapaTAdipadaM kambugrIvAdimadarthavizeSe zaktam ( nyA0 bo0 4 pR0 19) / zaktizcAtra vakSyamANA padazaktimA'hyA / samartham iti kAvyajJA AhuH / zaktiH-1 [ka] kAraNaniSThaH kAryotpAdanayogyo dhrmvishessH| sa ca dharmaH pratibandhakAbhAvAdirUpakAraNatvAtmakaH (ta0dI0 4 pR046)| yathA vahnau dAhAnukUlA zaktiH / ayaM bhAvaH / pratibandhakAbhAvasya kAryamAnaM prati kAraNatvena dAhaM prati taduttejakAbhAvaviziSTamaNiH pratibandhakaH tadabhAvaH kAraNam iti kAryakAraNabhAvovazyaM svIkAryaH / tathA ca tAdRzakAraNatvarUpaiva zaktiH iti (ci0 2 pariziSTa0 pR0 34 ) ( nIla0 pR0 46 ) / [kha] kAraNatvA / tacca svasvavyApyetarasakalasaMpattI kAryAbhAvavyApakAbhAvapratiyogitvam (ci0 2) / [ga] mImAMsaka For Personal & Private Use Only Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 vizeSAH prAbhAkarAstu zaktiH padArthAntarameva na tu kAraNatvarUpA ityAhuH ( nIla0 pR0 46 ) ( di0 1 pR0 22 ) / atraivaM zaktiM sAdhayanti prAbhAkarAH / IzvaravatkAryeNaiva zaktirapyanumIyate / tathA cAnumAnam vahnirdAhAnukUlAdviSTAtIndriyadharmasamavAyI dAharUpakAryajanakatvAdAtmavat iti ( pa0mA0 ) / ayaM bhAvaH / yAdRzAdeva karAnalasaMyogAddAho jAyate tAdRzAdeva sati pratibandhake na jAyate / ataH yadabhAvAtkAryAbhAvaH tadvayAdAvabhyupeyam / tena vinA tadabhAvAt / tathA ca vyatirekamukhena zaktisiddhiH iti ( ci0 2 parizi0 pR0 24 ) / atra vadanti / iyaM zaktirna dravyAtmikA / guNAdivRttitvAt / ata eva na guNAtmikA karmAtmikA vA / na ca sAmAnyAdyanyatamarUpA / utpattimattve sati vinAzitvAt iti zaktipakSa : ( di0 1 / 1 pR0 23 ) / atra saMgraha zlokaH na dravyaM guNavRttitvAdguNakarma bahiSkRtA / sAmAnyAdiSu sattvena siddhA bhAvAntaraM hi sA // iti / evam jJAtatA vaiziSTyaM sAdRzyaM ca padArthA - ntaramUhyam (nyA0lI0 pR0 2 ) / naiyAyikAstanna sahante / tathA hi tRNAraNimaNi phUtkArAdivyaktInAmAnantyena prativyakti bhAvahetujAnantazaktisvIkAre gauravam / tAvadanantavyaktijanyAvAntaravahnivyaktiSu vizeSajAti kalpane lAghavam iti tadeva kalpyate ( ci0 2 pariziSTa IzvaravAdaH pR0 33-34 ) ( nI0 la0 pR0 46 ) iti sahajazaktinirAsaH / evam mImAMsakAbhimatA vrIhyAdiSu prokSaNAdisaMskArajanyAdheyazaktirapi nirastA veditavyA / pAdAhato yuvatibhirvikasatyazokaH zokaM jahAti bakulo mukhasIdhusikta: / AliGgitaH kurabako vikasatyajamAlokitastilaka utkaliko vibhAti / ityuktarItyA kAminIcaraNAbhighAtadohadAdibhiH azokapuSpotkarSadarzanAdapi nAdheyazaktiH / samayavizeSAvacchinna caraNadohadAdisaMyogadhvaMsasyaiva kAraNatvAt / atha vA caraNAbhighAtAkRSTabhAgAntajanitavRkSAdeva tadupapattiH / kAlAntare puSpA - dyutkarSAt / duHkhAvayatropacayAvazyaMbhAvena vRkSabhedAvazyakatvAt / nApi tAmra kAMsyAdAvamlabhasmasaMyogAdijanyazuddhirUpA AdheyazaktiH / tatsaMyoga 852 For Personal & Private Use Only Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 853 nyaaykoshH| dhvaMsasya saMyogasamAnakAlInAspRzyasparzAdipratiyogikayAvadanAdisaMsargAbhAvasahitasya zuddhipadArthatvAt / abhimatritapayaHpallavAdAvapi samayavizeSAvacchinnAbhimantraNadhvaMsa eva vyathAdyapanAyakaH / tattanmatradevatA saMnidhireva vA / kalamabIjAdInAmAparamANvantabhane tatra cAvAntarajAtyabhAve. niyatakalamajAtIyAdisiddhirapi paramANupAkaja vizeSAdeva / kAryavRttirUpAdisajAtIyasya pUrvarUpAdivijAtIyasya paramANau pAkajarUpAderubhayasiddhatvAt / yathA hi kalamabIjaM yavAdijAtyA vyAvaya'te tathA tatparamANavopi pAkajaireva ityAcUhanIyamityalaM vistareNa (ci0 2 parizi0 zakti0 pR0 38 ) / 2 paurANikAstu strIdevatA zaktiH / yathA vaiSNavI brAhmI gaurI ca ityAhuH / atroktam icchA kriyA tathA jJAnaM gaurI brAhmI tu vaiSNavI / tridhA zaktiH sthitA yatra tatparaM jyotiromiti // ( gorakSasaM0 ) ( varAhapu0 ) iti / 3 tAtrikAstu pIThAdhiSThAtRdevatAvizeSaH ityAhuH / 4 nItizAstrajJAstu rAjJaH prabhAvotsAhamantrajAtaM sAmarthyarUpaM zaktitrayam ityAhuH / 5 vRttivizeSaH / arthasmRtyanukUlaH padapadArthasaMbandhaH / sa ca padazaktisamayasaMgatisaMketavAcakatvAdibhirvyavahriyate ( pra0 pa0 pR0 39 ) / atra vaiyAkaraNA AlaMkArikAzcAhuH / saiSA zaktiH saMyogAdibhirnAnArthakazabdeSu niyamyate iti / taduktaM hariNA saMyogo viprayogazca sAhacarya virodhitaa| arthaH prakaraNaM liGgaM zabdasyAnyasya saMnidhiH // sAmarthyamaucitI dezaH kAlo vyaktiH svarAdayaH / zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH // iti / tadarthazca ete saMyogAdayaH zabdArthasyAnavacchede saMdehe tadapAkaraNadvAreNa vizeSasmRtihetavo nirNayahetavaH iti / upasthitAnAmanekeSAmekataramAtrArthatAtparyanirNayadvArA tanmAtrArthaviSayakAnvayabodhajanakAH iti bhAvaH (la0 ma0 pR0 12) / naiyAyikAstu prakaraNAdInAmiva saMyogAdInAmapi tAtparyagrAhakatvameva / yathA sazaGkhacakro hariH ityAdau zaGkhacakrAdivizeSaNam ityAhuH / atredaM vijJeyam / zaktigrahaH zAbdabodhe jananIye padajanyapadArthopasthitau (smRtau ) upayujyate / ayaM bhaavH| zaktirhi For Personal & Private Use Only Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 nyaaykoshH| ' ekasaMbandhijJAnamaparasaMbandhismArakam iti rItyA padArthasmArikA / tathA cAyamarthaH / yena rUpeNa copasthitayoH padapadArthayoH saMbandhajJAnam tadrUpAvacchinnajJAnAtsaMbandhAMza udbuddhasaMskArasahakRtAttadrUpAvacchinnasmaraNam / yathA hastihastipakayoH pAlyapAlakabhAvasaMbandhajJAnena hastijJAnAddhastipakasmaraNam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 33 ) / tathA ca zaktigrahaH zAbdabodhajanikAyAM padajanyapadArthopasthitI sahakArI bhavati ( nyA0 ma0 4) iti / padapadArthayoH saMbandhazca [ka] idaM padamamumartha bodhayatu : ityAkAraka IzvarasaMketaH (mu0 4) (nyA0 ma04 pR0 3) ( ta0 saM0 ) / tadarthazca etatpadajanyabodhaviSayoyamarthaH ityAkArakezvarecchA zaktiH ( nIla0 ) iti / etatpadajanyatvaprakAratAnirUpitai. tadarthabodhavizeSyatAzAlIcchA iti vA (ta0 pra0 kha0 4 pR0 14 ) ( ga0 zakti0 ) / atra IzvarasaMketo nAmezvarecchA (nyA0bI0 4 pR0 19) / IzvarasaMketa ityasyAyaM bhAvaH / dvAdazehani pitA nAma kuryAt iti zrutiH / tathA ca dvAdazAhaHkAlInapitrAdyuccAritanAmatvAdinA nAmavAcyaH zizuH ityAkArakecchayezvareNa tAdRzazrutipraNayanAdAdhunika. saMketitacaitrAdizabdeSu IzvarasaMketostyeva (ta0 pra0 4 pR0 15 ) iti / [kha] asmAcchabdAdayamartho boddhavyaH ityanAdisaMketaH ( ta0 ko0)| yathA ghaTAdyarthavizeSyakaghaTAdipadajanyabodhaviSayatvaprakAraka IzvarasaMketaH (nyA0 bo0 4 pR0 19) / [ga] icchAmAtraM zaktiH iti navyA AhuH (mu0 4 ) (vAtsyA0 2 / 1 / 54 ) / tathA ca IzvarasaMketa eva na zaktiH / kiM tvabhiyuktasaMketamAnaM zaktiH iti ( ma0 pra0 4 pR0 - 38 ) / Adhunike tu saMketite na zaktiH iti saMpradAyaH / navyAstu Izvarecchaiva na zaktiH / kiM tu icchaiva / tena AdhunikasaMketitepi sAsti iti vadanti ( mu0 4) / [1] mImAMsakAstu abhidhA nAma padArthAntaraM saMketagrAhyam zaktiH ityAhuH ( nyA0 ma0 3 ) ( ta0 dI0 ) (ga0 zakti0 ) / saMketagrahajanyagrahaviSayaH ityarthaH / mImAMsakamate iyaM zabdasahakArigraha viSayaH iti jJeyam (ta0 pra0 4 pR0 14) / For Personal & Private Use Only Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - nyaaykoshH| [3] padapadArthayorvAcyavAcakabhAvaniyAmakaM saMbandhAntaraM zaktiH iti zAbdikA vadanti (vai0 sA0 da0) ( la0 m0)| [ca] avinAbhAva eva zaktiH iti prAzcaH aGgIcakruH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 37 ) / nyAyamate zaktistrividhA yogaH rUDhiH yogarUDhizceti / tatrAdyA pAcakAdipadeSu / dvitIyA ghaTAdipadeSu / tRtIyA paGkajAdipadeSu (ta0 dI0 ) / atra yaugikarUDhisturIyApi zaktirasti iti kecidvadanti / mAdhvavedAntinastu mahAyogAkhyAmapi vRttimaGgIcakruH (pra0 ca0 pR0 39) / prAbhAkarAstvevaM padazaktiM vibhjnte| padazaktirdvividhA AnubhAvikA smArikA ca / AnubhAvikA zAbdAnubhavajaniketyarthaH / smArikA padArthasmRtijaniketyarthaH (ta0 pra0 4 pR0 28 ) / tatrAdyA kAryAnvite / padAtkAryAnvitasyaivAnubhavAt / dvitIyA tu jAtI (nyA0 ma0 4 pR0 7-8) (di. 4) (pra0 ca0 39) / padAjjAtyupasthiterevAnubhUyamAnatvAt iti bhAvaH ( ma0pra0 4 pR040)| atha tattanmate tattadartheSu padAnAM zakterdigidAnI pradarzyate / gavAdipadAnAM jAtyAkRtiviziSTavyaktau zaktiH iti saMpradAyavido naiyAyikAH prAhuH / jAtau vyaktI vaiziSTye ca ekA zaktiH ityarthaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 25 ) / AkAzapade tu niravacchinnaiva zaktiH / vyaktInAmAnantyAbhAvenAnugamakadharmAnapekSaNAt ( ta0 pra0.4 pR0 32 ) iti / vyaktAveva zaktiH na tu gotvAdijAtAvapi iti navyA aahuH| jAtiviziSTavyaktau zaktiH ityapare aGgIcakruH / atra jAtizabdaH zabdapravRttinimittaparaH / tathA ca AkAzAdayaH sarvepi zabdAH pravRttinimittaviziSTavastuvAcino bhavanti ityAzayaH / ghaTazabdo ghaTaghaTatvayoH zaktaH / zuklaMzabdo guNaguNinoH zaktaH / gatazabdaH kriyAtadAzrayayoH zaktaH / daNDizabdo daNDadevadattayoH zaktaH ityanye AhuH / vedAntinastu gavAdipadAnAM vizeSyatayA vyaktaya eva vaacyaaH| AnayanAdikaM tu vizeSaNavAdinA vAcyam ityAhuH / eke tu gavAdizabdeSu jAtiH devadattAdisaMjJAzabdeSu vyaktiH sAnAdimacchabdeSu AkRtiH ityevaM tritayamapi For Personal & Private Use Only Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 nyaaykoshH| " vAcyam ityAhuH (pra0 ca0 4 pR. 38) / jAtyAkRtivyaktiH tisRSu zaktitrayam iti zAbdikA manyante / AkRtAveva zaktiH iti pataJjaliprabhRtaya AhuH / jAtAdeva zaktirvyaktilAbhastvAkSepAt iti tautAtitA ( tutAtabhaTTAnuyAyinaH ) prAbhAkarAH kumArilabhaTTAdayazvAhuH / ayaM bhAvaH / gotvaM hi svAzrayaM vinA anupapannam iti svAzrayam AkSipati iti / atra arthApattirAkSepaH iti bhaTTamatam / samAnavittivedyatvamAkSepaH iti prAbhAkaramatam iti vijJeyam (.nyA0 ma0 4 pR0 6 ) / atra vyakteH / prAdhAnyAnubhavAllakSaNA vyaktau / AkSepe tUpasarjanatA syAt iti bhaTTaikadezina AhuH / atroktaM bhaTTapAdaiH AnantyavyabhicArAbhyAM shktynektvdosstH| na vyaktAvAkRtau tu syAtsarvametatsamaJjasam / / anvayavyatirekAbhyAmekarUpapratItitaH / AkRteH prathamaM jJAne tasyA evAbhidheyatA // vyaktyAkRtyorabhedAcca vyavahAropayogitA / liGgasaMkhyAdi. saMbandhaH sAmAnAdhikaraNyadhIH / / sarvopapannA ca yatastasmAttatraiva kalpayet ( jai0 sU0 vR0 a0 1 pA0 3 sU0 35) iti / padAnAmanvayaviziSTe zaktiH ityapyAhuH / ayaM bhAvaH / jAtau anvite ( anvayaviziSTe vAkyArthe ) cAbhidhArUpA zaktiH iti / tatra prAbhAkarAstu siddhArthasyAnubhAvakatvaM nAsti iti kAryatvAnvitavyaktau ( itarAnvite ) zaktiH ityAhuH (ta0 dI0 pR0 32 ) / atropahasitaM zrIharSamitraiH gurudhiyamabhAvasya sthAne sthAnebhiSiktavAn / prasiddha eva lokesmin buddhabandhuH prabhAkaraH // iti / nyAyasiddhAntamaJjarIkAraH svayamapyupajahAsa pratArako varNavyatyAsalipisAdRzyAbhyAM prabhAkaraH iti gRhIto lokaiH iti yuktamutpazyAmaH iti (nyA0 ma0 4 pR0 9) / atrAyamarthaH pratArakaH ityatra rephakakArayorvyatyAsaH / takAralipyAM bhakArasAdRzyam / tena prabhAkaraH iti loke prasiddhaH ( ma0pra0 4 pR0 40 ) iti / arthavAdavAkyAnAM kAryatAvAcakaliGAdyaghaTitatvena kAryatvAdyabodhakatvAcchAbdAnubhavajanakatvAbhAvenAprAmANyameva iti tanmatam (nyA0 ma0 4 ) (ta0 pra0 4 pR0 29) (ci0 4) / vidhyekavAkyatayA arthavattvAt For Personal & Private Use Only Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prAmANyam iti mImAMsakasiddhAntaH / jAtau vyaktau cobhayatra zaktiH / kiM tu jAtyaMze jJAtA vyaktyaMze svarUpasatI pratyAyikA ityanye mImAMsakA AhuH / atrAhuH gurumatatattvavedinaH / viziSTagocarA ekaiva zaktiH / kiM tu jAtiniSTatayA sA zaktiH jJAtopayujyate / byaktau sA svruupstii| samAnavittivedyatayA ca vyakterapi bhAnam iti (nyA0 si0 dI0 pR0 12) / atra vyakteranvayaprakAratayA bhAnam iti gurumataikadezina AhuH / samAsasya viziSTArthe zaktiH iti zAbdikA AhuH / tanna / tatrAvayavalakSaNayaivopapattau samudAyazaktau mAnAbhAvaH iti naiyAyikAH prAhuH / mImAMsakAstu samudAye ( vAkye ) lakSaNA / svabodhyasaMbandhasyaiva lakSaNApadArthatvAdityAhuH (nyA0 ma0 kha0 4 pR0 11-12 ) / gopadasya gotve zaktiH vyaktau lakSaNA iti maNDanamizrAH svIcakruH / dhAtozca phalAvacchinnavyApAre zaktiH iti navyanaiyAyikAH prAhuH / phale vyApAre ca pRthak zaktiH iti zAbdikA AhuH / taduktam vyApAro bhAvanA saivotpAdanA saiva ca kriyA / kRyokarmakatApattena hi yatnortha issyte|| (vai0 sA0 kAri0 5 pR0 25 ) iti / phala eva zaktiH iti mImAMsakavizeSAH maNDanAdayaH AhuH / vyApAre zaktiH iti ratnakozakRtaH prAcInatArkikAH aahuH| tathA ca kriyAmAtraM ( na tu phalAvacchinnam ) dhAtvarthaH iti prAJcAM naiyAyikAnAmAzayaH ( ga0 vyu0 kA0 2) / AkhyAtasya tu kRtau zaktiH iti naiyAyikAH prAhuH / laH karmaNi ca (pANi0 sU0 3 / 4 / 69) iti sUtrAt kartari karmaNi bhAve ca zaktiH iti zAbdikA aahuH| vyApAramAtre zaktiriti mImAMsakA AhuH / utpAdakatAyAM zaktiriti ratnakozakRta AhuH / AlaMkArikAstu jAtiguNakriyAsaMjJArtheSu caturvidhA zaktirityAhuH / AlaMkArikamataM darzitaM yathA jAtidravyaguNaspandaidhamaiH saMketavattayA / jAtizabdAdibhedena cAtuvidhyaM pare jaguH // ( za0 pra0 zlo0 18 ) iti / tadarthazca gogavayAdInAM gotvAdijAtyA pazvATyAdInAM lAladhanAdidravyeNa dhanyapizunAdInAM puNyadveSAdiguNena calacapalAdInAM ca zabdAnAM karmaNA avacchinna108 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| zaktimattvAcAturvidhyameva rUDhAnAm iti / yaduktaM deNDyAcAthaiH / zabdaireva pratIyante jAtidravyaguNakriyAH / cAturvidhyAdamISAM tu zabda uktazcaturvidhaH // iti / tadetacchabdazaktiprakAze khaNDitam tadetat jaDamUkamUrkhAdInAmanyazUnyAdInAM ca zabdAnAmaparigrahApattyA parityaktamasmAbhiH (za0 pra0 zlo0 18 TI0 pR0 17 ) iti / apohArthe zaktiriti bauddhA manyante / atredaM bodhyam / prathamataH zaktigraho vyavahArAt ghaTAnayanAdirUpAt bhavati / tathA hi ghaTamAnaya iti kenacit prayojakavRddhena niyuktaH kazcana prayojyavRddhaH tadvAkyatothaM pratItya ghaTamAnayati / taccopalabhamAno bAlastayA kriyayA tasya prayojyasya prytnmnuminoti| tena ca ghaTAnayanagocaraprayatnena tasya jJAnaM ghaTAnayanagocaram anuminoti / svaprayatne tena tathA nizcayAt / tatastaddhatvAkAGkSAyAm upasthitatvAcchabdameva kalpayati / tadanantaram ghaTAdipadAnAM pratyekamAvApodvApAbhyAM ghaTapadaM ghaTadhIjanakam iti kalpayati / klapte ca tasmin atiprasaGgabhaGgAya tajananAnukUlasaMketarUpaM saMbandhaM kalpayati / atrAtiprasaGgastu ghaTapadaM ghaTadhIjanakamiva paTadhIjanakamapi syAt iti agRhItazaktikAnAmapi ghaTabodhaH syAt iti vA bodhyaH / tata AdyazaktiprahAnantaram upamAnAdibhiH zaktigraho bhavati (nyA0 ma0 pR0 5) / atroktamabhiyuktaiH / zaktiprahaM vyAkaraNopamAnakozAptavAkyAvyavahAratazca / vAkyasya zeSAdvivRtervadanti sAMnidhyataH siddhapadasya vRddhAH // (mu0 4 ) ( ta0 pra0 4 pR0 73 ) iti / tatra ( 1) vyAkagaNAcchaktigraho yathA karmaNi dvitIyA kartari parasmaipadam ityanuzAsanAtkarmatvAdo dvitIyAdeH zaktigrahaH / dhAtuprakRtipratyayAdInAM zaktigraho vyAkaraNAdbhavati iti / (2) upamAnAcchaktigraho yathA gavAdipadazakti dhIsAcivyena gosAdRzyAtidezavAkyAdgavayapadavAcyatvabodhottaraM gavayatvajAtyavacchinne gosAdRzyagrahAt gavayo gavayapadavAcyaH ityAkAraH / gosadRzo gavayapadavAcyaH iti sAdRzyajJAnAdvayapadasya - gavaye zaktigraho bhavati iti vaa| kacittu (3) kozAdapi zakti For Personal & Private Use Only Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 859 1 1 graho yathA svaravyayaM svarganAkatridivatridazAlayAH ityAdinA nAkAdipadasya svarge zaktigrahaH / guNe zuklAdayaH puMsi guNiliGgAstu tadvati suSImaH ziziro jaDaH cUrNe kSodaH ityAditazva kozAcchaktigrahaH iti / (4) AptavAkyAdapi zaktigraho yathA kokilaH pikapadavAcyaH ityAdyAptavAkyAt pikAdipadAnAM kokile zaktigrahaH iti / ( 5 ) vyavahArAdapi zaktipraho yathA ghaTaM naya gAmAnaya ityAdyAvApodvApAbhyAM pArzvasthabAlasya ghaTAdipadasya ghaTamAtrai zaktiprado bhavati iti / ( 6 ) vAkyazeSAdapi zaktigraho yathA yavamayazcarurbhavati ityatra yavapadasya dIrghazUkavizeSe kaGgau vA zaktiH iti saMdehe vAkya zeSAddIrghazUkavizeSe zaktirnirNIyate / vAkyazeSastu yatrAnyA oSadhayo mlAyante athaite modamAnA ivottiSThanti iti 1 vasante sarvasasyAnAM jAyate patrazAtanam / modamAnAzca tiSThanti yavAH kaNizazAlinaH / / (mu0 4 pR0 177 ) iti ca / yathA vA svArAjyakAmogniSTomena yajeta ityAdividhizeSIbhUtebhyaH yanna duHkhena saMbhinnaM na ca prastamanantaram / abhilASopanItaM ca tatsukhaM svaH padAspadam // ityAdivAkyebhyaH svarAdipadasya svargasukhAdau zaktigrahaH ( za0 pra0 TI0 pR0 24) / (7) kvacit vivaraNAdapi zaktimaho yathA ghaTosti ityasya kalazosti ityanena vivaraNAdghaTapadasya kalaze zaktigrahaH / yathA vA pacati ityasya pAkaM karoti ityanena vivaraNAdAkhyAtasya yatnArthakatvaM kalpyata iti / kalpanaM tu AkhyAtaM yatnatvaviziSTe zaktam yatnatvaviziSTazaktakarotipratipAditArthapratipAdakatvAt iti ( di0 4 pR0 177) / (8) prasiddhapadasya sAMnidhyAdapi zaktigraho yathA iha sahakAratarau madhuraM piko rauti ityAdI pikapadasya madhurAdiprasiddhapadasAMnidhyAtkokile zaktigrahaH / yathA vA nIrUpaH sparzavAn vAyuH niHsparza mUrtimanmanaH ityAdau rUpazUnyasparzavadAdiSu vAyvAdipadasya zaktimahaH / yathA vA satkRtyAlaMkRtAM kanyAM dadAnaH kakudaH smRtaH ityAdAvuktarItyA kanyAdAtrAdiSu kakudAdipadasya zaktigrahaH ( mu0 pR0 177 ) ( za0 pra0 lo0 20 TI0 pR0 23-24 ) iti (10) vedAntinastu aGgulI 1 / For Personal & Private Use Only Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - prasAraNAdipUrvakaM nirdezena zaktigraho bhavati / yathA bAlaM taveyaM mAtA " tavAyaM pitA ayaM te bhrAtA kandalIphalamabhyavaharati iti nirdezena : bAlasya mAtrAdau zaktigrahaH ityAhuH (pra0 ca0 pari0 1 pR0 38) / -- ziSTaM ca samayazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdanIyamityatraiva viramyate / zakyatvam-1 viSayatAsaMbandhena zaktyAzrayatvam (nyA0 bo0 4 6. pR0 19) / yathA gavAderarthasya gopadazakyatvam / 2 samarthanIyatvam 1 iti kAvyajJA AhuH / zakyaprAptiH--padavAkyapramANAnAM jJAnajananaprayojakatvam / iyaM zakya- prAptizca atiprAcInanaiyAyikAnAM mate dazAnAM nyAyAvayavAnAmantargatA / (vAtsyA0 1 / 1 / 32 ) (gau0 vR0 1 / 1 / 32) (ma0 pra0 2 pR0 33 ) / zatakRSNalam-suvarNazakalazatam (jai0 sU0 vR0 a0 8 pA0 2 sU0 25 ) / zata-(pratyayaH ) prakRtadhAtvarthakartA (tarkA0 4 pR0 12) / yathA ___ pacana ityAdau zatRpratyayArthaH / zapathaH-[ka] svAbhiprAyabodhAnukUlazapathakaraNam / yathA gopI kRSNAya zapate ityAdau zaperarthaH / atra kRSNasaMpradAnakabodhAnukUlaM zapathakaraNama .. iti bodhaH ( la0 m0)| [kha] satyatAkaraNAya divyavizeSakaraNam / .. yathA etadyadi mithyA syAttadA ma etadaniSTaM syAt ityAdi / zabdaH--(guNaH) [ka] zrotragrahaNo yorthaH sa zabdaH / zabdalakSaNaM ca . zrotragrAhyaguNavibhAjakadharmavattvam ( vAkya0 4) / atha vA zravaNe. ndriyajanyalaukikapratyakSaviSayavRttiguNatvavyApyajAtimattvam / tAdRzI .. jAtizca shbdtvruupaa| guNatvavyApyajAtighaTitalakSaNakaraNena azruta- zabde nAvyAptiH / na vA sattvaguNatvAdikamAdAya guNAntareSvativyAptizca - (vai0 vi0 2 / 2 / 21) / zabdastvAkAzamAtravRttiH bAyaikendriyagrAhyaH ... dvikSaNAvasthAyI tRtIyakSaNe nazyati ca / ata evAnityaH iti naiyAyika For Personal & Private Use Only Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| rAddhAntaH / pRthivyAdiSu paJcasu zabdastiSThati iti sAMkhyA vedAntinazvAhuH / svatantrAstu bheA~ zabdaH mRdaGge zabdaH iti vyavahArAtpRthivyAmeva zabdamicchanti ( si0 ca0 1 pR0 18 ) / zabdo na sparzavadvizeSaguNaH / pratyakSatve sati akAraNaguNapUrvakatvAt / ayAvadravyabhAvitvAt / AzrayAdanyatra zrotradeze upalabdhezca / zabdo guNo bhUtvAkAzasyAdhigame liGgam ( prazasta0 pR0 7 ) (mu0 kha0 1) iti / zabdombaraguNaH zrotragrAhyaH kSaNikaH kAryakAraNobhayavirodhI saMyogavibhAgazabdajaH pradezavRttiH samAnAsamAnajAtIyakAraNakaH ( prazasta0 guNani0 pR0 55) iti / kAryakAraNavirodhItyasyArthazca kAryamuttarazabdaH / kAraNaM saMyogavibhAgazabdAH / etadubhayenApyayaM viruddhyate iti / [kha ] zrotragrAhyo . guNaH / [ga] yenoccAritena sAsnAlAlakakudakhuraviSANinAM saMpratyayo bhavati sa zabdaH / sa ca zabdo dvividhaH buddhihetukaH abuddhihetukazca / tatra abuddhihetuko meghAdizabdaH / buddhihetukazca dvividhaH svAbhAvikaH kAlpanikazca / ubhayatrApi dhvnerupkaarktvaaddhnyaatmktaa| tatra svAbhAviko varNavizeSAnabhivyaJjako hasitaruditAdirUpaH prANimAtrasAdhAraNaH / kAlpanikopi trividhaH vAdyAdizabdaH gItirUpaH varNAtmakazca / tatra bherIzabdAdirvAdyAdizabdaH / mAdhavAdirAgAbhivyaJjakaniSAdAdisvarazabdo ...gItirUpaH / dhvanivizeSasahakRtakaNThatAlvAdyabhighAtajanyazca varNAtmakaH ( zabdArtharatne0 ) ( vaac0)| anyatra cetthaM vibhAga uktaH / zabdo / dvividhaH dhvanyAtmakaH varNAtmakazca / tatrAdyo bherImRdaGgAdau prasiddhaH / dvitIyaH saMskRtabhASAdirUpaH zabdaH / atra bhASyam sa ca dvividhaH varNalakSaNaH avarNalakSaNazca / tatra akArAdirvarNalakSaNaH / dhvanilakSaNazcAvarNalakSaNaH / atra pAThAntaram saMkhyAnimittaH avarNalakSaNaH iti (prazasta0 guNa0 pR0 55 ) / tatra varNalakSaNasyotpattiH / AtmamanasoH saMyogAtsmRtyapekSAdvarNoccAraNecchA / tadanantaram prayatnaH / tamapekSamANAdAtmavAyusaMyogAdvAyau karma jAyate / sa ca vAyurUz2a gacchan kaNThAdInabhihanti / tataH sthAnavAyusaMyogApekSAtsthAnAkAza For Personal & Private Use Only Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMyogAdvarNotpattiH / atha dhvanilakSaNopi ( 1 ) bheriidnnddsNyogaadvegaapekssaadbhryaakaashsNyogaadutpdyte| (2) veNuparva vibhAgApekSAdveNvAkAzavibhAgAcca / ( 3 ) zabdAcca shbdnisspttiH| zabdAtsaMyogavibhAganiSpanAdvIcIsaMtAnavacchabdasaMtAnaH ityevaM saMtAnena zrotrapradezamAgatasyAntyazabdasya grahaNam / zrotrazabdayorgamanAgamanAbhAvAt ( saMyogagamanAbhAvAt) aprAptasya cAnupalabdheH parizeSAtsaMtAnasiddhiH (prazasta0 guNani0 pR0 55-56) (vai0 2 / 2 / 31 ) / atra zAbdikA AhuH / varNAtmakazca zabdo vastuta ekopi tattadvarNasaMskAraiH pratibimbitatattadrUponantapadarUpatAbhivApanna iti sarvapadarUpaH sarvArthAbhidhAnazaktiH / sA zaktiyoMgipratyakSagamyA naasmjjnyaangmyaa| yatraivaM vyavahArAdinA tajjJAnaM tasyaivAsmAkaM bodhaH iti maryAdA (la0 ma0 AkA0 pR0 49 ) / atreyaM vyutpattiH / zabdyatenenArtha ityabhidhIyate jJApyate iti (vAtsyA0 1 / 1 / 3 ) / atra vaiyAkaraNA AhuH / para! pazyantI madhyamA vaikharI iti catvAri vAcaH padAni / ekaiva nAdAtmikA vADyUlAdhArAduditA satI parA ityucyate / saiva hRdayAbhigAminI pazyantI ityucyate / saiva buddhiM gatA vivakSAM prAptA madhyamA ityucyate / atha yadA saiva vakre sthitA tAlvoSThAdivyApAreNa bahirnigacchati tadA vaikharI ityucyate / atra zrutiH guhA trINi nihitA neGgayanti turIyaM vAco manuSyA vadanti ( R0 1 / 164 / 45 ) iti / dhvanyAtmakavarNAtmakau dvividhAvapi pratyekaM trividhau saMyogajau vibhAgajI zabdajau ceti / tatrAdyau bheryAmabhihanyamAnAyAM bherIdaNDasaMyogAddhanyAtmakaH / vAyukaNThatAlvAdisaMyogAdvarNAtmakazca / dvitIyau vaMze pATyamAne daladvayavibhAgAt caTacaTAtmako dhvanyAtmakaH oSThadvayavibhAgAdvarNAtmakazca / tRtIyau ca dvitIyazabdAdicaramazabdAntau ( vai0 2 / 2 / 31) / tatra saMyogaje dhvanyAtmake bheryAkAza sNyogosmvaayikaarnnm| bherIdaNDasaMyogo nimittakAra..m / samavAyikAraNaM tu sarvatraivAkAzam iti jJeyam / vibhAgaje dhvanyAtmake tu vaMzadaladvayAkAzavibhAgosamavAyikAraNam / vaMzadaladvaya For Personal & Private Use Only Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vibhAgo nimittakAraNam (ta0 ko0) (vai0 u0 2 / 2 / 31) / zabdajazabdaviSaye tu vIcItaraGganyAyena kadambamukulanyAyena vA ye dvitIyAdayaH zabdAH te zabdajAH / tatrottarottarazabde pUrvapUrvazabdosamavAyikAraNam / anukUlavAtAdikaM nimittakAraNam (ta0 kau0 ) iti / varNAtmakaH zabdo dravyam iti madhvamatAnuyAyina AhuH (pra0 pra0 pR0 11) / varNAtmakaH punardvividhaH sArthakaH nirarthakazca / tatra sArthakaH zabdastrividhaH prakRtiH pratyayaH nipAtazceti (za0 pra0 zlo0 6 ) / nirarthakastu kacaTatapa ityAdiH / punarapi varNAtmako dvividhaH pramANazabdaH apramANazabdazca / pramANazabda ityasyArthazca zAbdapramitikaraNajJAnaviSayaH zabda iti (ta. pra. pa0 4 pR0 6) ( ta0 kau0 ) (pra0 pr0)| ayamarthazca zAbdabodhaM prati padajJAnasya karaNatAmate sNgcchte| maNikRtastu prayogahetubhUtArthatattvajJAnajanyaH zabda ityAhuH ( ta0 pra0 pa0 4 pR0 5) / yathAzrutArthasya zAbdapramitikaraNarUpasyAGgIkAre sa cArthaH zAbdabodhaM prati jJAyamAnaM padaM karaNam iti mane saMgacchate iti vijJeyam / pramANazabdatvaM ca zAbdapramitikaraNatvam ( nyA0 ma0 4) / idaM lakSaNaM ca jJAyamAnaM padaM karaNam iti matAbhiprAyeNAsti (ma0 pra0 4) / atha vA prakRtavAkyArthaviSayakayathArthazAbdabodhaviSayakatAtparyajanyavAkyam / ( vAkya0 4 ) / pare tu pramopadhAyakazabdatvam iti vadanti ( mU0 ma0 1 ) / tatra pramANazabda AptopadezaH / tadarthazca AptaH yathAdRSTasyArthasya cikhyApayiSayA prayukta upadeSTA / tasya zabdaH ( vAtsyA0 1 / 117 ) / atha vA prayogahetubhUtArthatattvajJAnajanyaH zabdaH (ci0 4) / sopi dvividhaH laukika: vaidikazca / tatrAdyo laukika: vidhiniSedhArthavAdabhedena trividhaH / tatra vidhiyathA pAkaM kuryAt ityAdiH / niSedhazca idamaniSTaM na kuryAt ityAdiH / arthavAdastu ayaM brAhmaNaH svamahimnA sarva jagatpavitraM karoti ityAdiH svayamUhyaH / nadyAstIre paJca phalAni santi ityAdirUpo vA (pra0 pr0)| dvitIyastu vaidikaH paJcavidhaH vidhiH matraH nAmadheyam niSedhaH arthavAdazceti / tatra For Personal & Private Use Only Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| laukikaH zabda Aptokta eva pramANabhUtaH / vaidikastu sarva eva pramANabhUtaH / paramAptena bhagavatA praNItatvAt / prakArAntareNApi pramANazabdo dvividhaH dRSTArthaH adRSTArthazca / tatrAdyo ghaTosti ityAdirUpaH / dvitIyaH svarganarakApUrvAdizabdaH iti / apramANazabdastu vahninA siJcet gaurazvaH puruSo hastI ityAdirUpaH iti / atra zabdo na pramANam / zAbdajJAnaM tu laiGgikameva / tathA ca zabdonumAna evAntarbhavati iti vaizeSikamatam ( vai0 9 / 2 / 3 ) / vaizeSikAdInAmAzayastu prmaann| zabdavyAkhyAnAvasare ( pR0 554 ) prakaTIkRtaH / naiyAyikAstu pRthageva zabdo mAnam / tatra pramANaM sUtram aaptopdeshsaamrthyaacchbdaadrth| saMpratyayaH (gau0 2 / 1152) iti / na tvanumAnavidhayA mAnam / zabda syArthAvyApyatvAt / na hi yatra zabdastatra ghaTAnayanAdirUporthaH iti . vyAptiH / zabdasyAkAzavRttitvAt / ghaTAdezca tadavRttitvAt / (nyA0ma0 4 ) / tathA ca zabdo hyatiriktaM pramANam / tacca zabdAtpratyemi ityanuvyavasAyagamyajJAnasya pratyakSAnumityAdipratItito vilakSaNatvena tAdRza jJAnakaraNatvena siddhyati ityAhuH (ta0 dI0 ) / atra zabdasya sAdhutvaM . ca zaktatvameva / apabhraMzAditaH ( gAvyagagaryAdizabdataH ) shkti| bhramAcchAbdabodhaH iti naiyAyikamImAMsakAdaya AhuH / vaiyAkaraNAstu '. yaH zabdo yatrArthe vyAkaraNe vyutpAditaH sa tatra sAdhuH / apabhraMzA* nAmapi zaktatvamastyeva ityAhuH ( vai0 sA0 zaktivicA0 pR0 151) / atra zabdasyArthavizeSAnvayabodhane sAdhutvaM ca vyAkaraNaikavyaJjikA puNya- janakatAvacchedakajAtiH ( vai0 sA0 da0 pR0 103 ) / zabdo ....dravyam iti bhaTTamImAMsakA AhuH / atrAnumAnaM pramANaM zabdo dravyam sAkSAdindriyasaMbandhavedyatvAt ghaTavat iti / zrotraM dravyagrAhakam niravayavendriyatvAt manovat iti ca / guNavattvAcca zabdo dravyam / saMkhyAdayopi hi zabdadharmA anubhUyante ( nyA0 lI0 gu0 pR0 49 ) / zAbdikAstu zabdamubhayasvarUpamicchanti / tAratvAdayo guNAH 1. - zabdaniSTAstadAzrayatvAcchabdasya dravyatvam AkAzarUpadravyAzrayatvAdguNatvaM For Personal & Private Use Only Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 865 ca iti (la0 m0)| tanna sahante vaizeSikAH / ekadravyatvAnna dravyam (vai0 2 / 2 / 23) iti / tadarthastu zabdo na dravyam / ekadravyatvAdekamAtrAzritatvAt / na hyekamAtrAzritaM kimapi dravyaM prasiddham iti (vai0 vi0 2 / 2 / 23 ) / zabdo nityaH iti prAbhAkarA bhaTTAzcAhuH / etanmate zabdasya nityatve pramANamanumAnam / tacca zabdo nityo vyomamAtraguNatvAvyomaparimANavat iti / atha vA zabdo nityaH / adravyadravyatvAt / pratyabhijJAnAcca iti ca (nyA0 ma0 4 pR. 31) (ta0 pra0 4 pR0 124 ) (nyA0 lI0 gu0 pR0 49 ) / atha vA zabdo nityaH niHsparzadravyatvAdAtmavaditi / atrAyamAzayaH / soyaM gakAraH iti pratyabhijJAbalAt zabdasya nityatvam / asyAM pratyabhijJAyAm etatkAlInagakAre pUrvakAlInagakArAbhedo bhAsate / ato nitya iti bhAvaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 124 ) / gakAra utpannaH vinaSTazca iti pratyayastu zabdavyaJjakavAyUtpattiviSayaka eva iti ( nyA0 ma0 4 pR0 31 ) ( vai0 2 / 2 / 34-35 ) / atra zabdavyaJjakavAyurevotpadyate na tu zabda utpadyate iti bhAvaH (ta. pra0 kha0 4 pR0 124 ) / prayatnena zabdamuccArayataH puMso vAyurnAmerutthitaH urasi vistIrNaH kaNThe vivartito mUrdhAnamAhatya parAvRtto vicarannAnAvidhAJchabdAnabhivyanakti iti mImAMsakasiddhAntaH / nAnAvidhAJchabdAn niSpAdayati iti tArkikapAThaH (ma0 pra0 4 pR0 64) / naiyAyikAstu zabdaH anityaH ityAhuH (vai0 2 / 2 / 28) / ayamAzayaH / soyaM gakAraH iti pratyabhijJAyAM pUrvakAlInagakArasAdRzyamevaitadgakAre bhAsate / yadi prAbhAkaramatAnurodhyabhedo bhAseta tadA soyaM ghaTaH iti pratyabhijJAyAmapyabhedasyaiva tulyanyAyena bhAsanasyAvazyakatayA ghaTasyApi nityatvApattiH / ataH zabdasyAnityatvameva / zabdasyAnityatve pramANamanumAnam / tacca zabdaH anityaH sAmAnyavattve sati bahirindriyajanyalaukikapratyakSaviSayatvAllaukikapratyakSavizeSyatvAdvA ghaTavat iti ( gau0 vR0 2 / 2 / 13) / tathA ca sUtram AdimattvAdaindriyakatvAtkRtakavadupacArAcca ( gau0 2 / 2 / 13 ) iti / zabdotpattirdvividhA keSAMci109 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 . nyaaykoshH| / naiyAyikAnAM mate vIcItaraGganyAyena tadutpattiH / keSAMcinmate tu kadambakorakanyAyena tadutpattiH ( bhA0 50 zlo0 167 ) / tatrAdyA tadutpattiryathA AdyayA vIcyAnyo mahAnekastaraGgo jnyte| tena taraGgeNa ca _mahattaraM taraGgAntaram / tadvat Adyazabdena bahirdazadigavacchinnonyazabda.. stenaiva zabdena janyate tena cAparastadvyApakaH zabdaH ityevaM krameNa zrotrotpannaH zabdo gRhyte| bheriidnnddaadybhighaataattddeshaavcchedenaadyshbdsyotpttiH| anantaram tadvahirdazadigavacchedena prathamazabdAttadvyApako dvitIyaH zabdaH / tatastadvahirdazadigavacchinnastRtIyaH zabdo dvitIyazabdAdbhavati ityevaM krameNa caturthAdizabdAnAmapyutpattirbodhyA / dvitIyA tadutpattiryathA kadambapuSpasya sarvAvayaveSu yugapatkorakANAmutpattiH tadvat AdyazabdAddazasu dikSu daza zabdA utpadyante taizcAnye daza zabdA utpadyante ityevaM sarvAsu dikSaparyupari zabdAnAmutpattiH (mu0 gu0 pR0 236 ) iti / dvitIyAdizabdo naikaH na vA dazadigavacchinnaH / kiM tu dazasu dinu dvitIyAdyAH zabdA daza utpadyante ityetanmate vizeSaH ( vai0 vi0 .. 2 / 2 / 37) / vAyugateH samAnatve prathamaH pakSaH / asamAnatvaM dvitIya iti bodhyam / vaiyAkaraNAstu varNaH akArAdiH nityaH ityAhuH ( nyA0 ma0 4 pR0 31 ) ( ci0 4 ) ( ta0 saM0 ) (si0 ca0 ) ( ta0 dI0) . (nIla0 ) / tanmate varNAnAM nityatve pramANamanumAnam / tacca varNo nityo dhvanyanyazabdatvAt sphoTavat ( nyA0 ma0 4 pR0 31 ) iti / tatra arthabodhakazabdaM sphoTAtmakamicchanti vaiyAkaraNAH / tathA ca paJcAzadvarNAH aSTAkSaro mantraH vyakSaro matraH aSTAkSarAnuSTup ityAdisaMkhyApyupapadyate iti / tanna sahante vaizeSikAH / paJcAzadAdisaMkhyAyAH sadbhAvaH katvagatvAdijAtita evopapadyate iti na varNAnAM nityatvam iti (vai0 2 / 2 / 37) / zabdo na pramANam iti saugatA AhuH ( pra0 pra0 4 ) / mImAMsakAstu vaidikazabdaH pramANam laukikastvanuvAdakaH ityAhuH ( ma0 pra. 4 ) / atra madhvamatAnuyAyivedAntinastu vedAntopayogitvenaivaM zabda * vibhajante / zabdo dvividhaH pramANazabdaH apramANazabdazca / tatra pramANa, For Personal & Private Use Only Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 86 zabdo nirdoSazabdatvAt AgamaH ityucyate / Agamo dvividhaH apauruSeyaH pauruSeyazceti / tatrApauruSeya RgAdiH sadAgamaH / pauruSeyo mahAbhAratAdiH sadAgamaH iti / taduktam Agamo dvividho jJeyo nityo nityastathaiva ca / RgAdyA bhArataM caiva paJcarAtramathAkhilam // mUlarAmAyaNaM caiva purANaM caitadAtmakam / ye cAnuyAyinasteSAM sarve te ca sadAgamAH || durAgamAstadanye ye tairna jJeyo janArdanaH ( pra0 ca0 pari0 10 41 ) iti / atra apauruSeyatvAdivicAraNaM tu vedazabdavyAkhyAnAvasare kRtam iti tattatra dRzyam / apramANazabdastu doSavattvAt AgamAbhAsaH ityucyate / zabdadoSAstu abodhakatvam viparItabodhakatvam jJAtajJApakatvam aprayojanavattvam anabhimata prayojanavattvam azakyasAdhanapratipAdanam laghUpAye sati gurUpAyopadezanam ityAdyAH / tatra abodhakatvaM dvedhA nirabhidheyatvena anvayAbhAvena ceti / tatrAdyasyodAharaNam kacaTatapAnAM jabagaDadatvAt iti / dvitIyasyodAharaNam gauravaH puruSo hastI kuNDamajAjinaM daza dADimAni SaDapUpAH, ityAdi / viparItabodhakatvasyodAharaNam vimataM mithyA zUdrANAM vedavidyAdhikArosti brAhmaNAnAM nAsti ityAdi / jJAtajJApakatvasyodAharaNam purastAdAditya udeti pazcAdastameti madhuro guDaH tiktaM nimbaphalam ityAdi / aprayojanavattvasyodAharaNam kAkasya kati vA dantA meSasyANDaM kiyatpalam / kambale kati romANi kA vArtA colamaNDale / / ityAdi / anabhimataprayojanavattvasyodAharaNam viraktaM prati vANijyopadezaH ityAdi / azakya sAdhanapratipAdanasyodAharaNam mRtamuddizya mRtiharahima mahIdharottarasAnusiddhamRta saMjIvanI kathanAdi / laghUpAye sati gurUpAyopadezanasyodAharaNam nakhena jAyamAnaM kAryaM kuThAreNa kuru iti tRSitaM prati gIrvANataraGgiNItIre kUpakhananopadezaH ityAdi ( pra0 ca0 pari0 1 pR0 36 ) / zabdapunaruktam -- ( punaruktam nigrahasthAnam ) [ka] zabdArthayoH punarvacanaM punaruktamanyatrAnuvAdAt (gau 0 5 | 2 | 14 ) / [ kha ] samAnArthakasamAnAnupUrvIkazabdaprayogaH yathA ghaTo ghaTaH ( gau0 vR0 5 | 2 | 14 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868 nyaaykoshH| yathA vA nityaH zabdo nityaH zabdaH iti ( vAtsyA0 5 / 2 / 14 ) / anye tu zabdapunaruktaM dvividham tasyaiva zabdasya punarabhidhAnam tasyaiva zabdasya paryAyeNAbhidhAnaM ca ityAhuH ( gau0 vR0 5 / 2 / 15 ) / zabdAdhyAhAraH-(adhyAhAraH ) AkAzitazabdAnusaMdhAnam ( nIla0 4 pR0 31 ) / yathA pidhehi ityukte dvAram iti dvitiiyaantpdaadhyaahaarH| atrApyarthAdhyAhAra eva na tu padAdhyAhAraH kartavyaH iti prAbhAkarA AhuH / naiyAyikAstanna shnte| ghaTamAnaya iti vAphyAdiva ghaTaH karmatvaM Anayanam kRtiH iti vAkyAdapi ghaTaniSThakarmatAnirUpakAnayanAnukUlakRtimAn iti viziSTArthaviSayakazAbdabodhotpattyApattivAraNAya vRttyA padavizeSajanyAyA eva padArthopasthiteH zAbdabodhaM prati hetutvasya kalpanIyatayA zabdA dhyAhAra evAvazyakaH nArthAdhyAhAraH (ta0 dI04 pR0 31 ) iti / zabdAnuzAsanam-vyAkaraNam / anena hi vaidikAH zabdAH zaM no devIrabhiSTaya ityAdayaH tadupakAriNo laukikAH zabdA gaurazvaH puruSo hastI zakunirityAdayazcAnuziSyante vyutpAdya saMskriyante prakRtipratyayavibhAgavattayA bodhyante ( sarva0 saM0 pR0 288-289 pANi0 ) / zabdArthaH-arthazabdavyAkhyAnAvasare asya prapaJcaH saMpAditaH (ci0) (ga0 zakti0 pR. 3 ) / zabdopajIvi-(pramANam ) zabdasahakRtena yena pramitirjanyate tat (ku05)| - yathA smRtipurANAdi / tattu vedopajIvi pramANaM bhavati iti bodhyam / zamyA-1 musalAkArakASTham (jai0 nyA0 a0 3 pA0 1 adhi0 6) / 2 rUkSA ityathopi ( a0 4 pA0 1 adhi0 12 ) / zarIram-[ka] ceSTendriyArthAzrayaH zarIram (gau0 1 / 1 / 11 ) ( ta. bhA0 prameya0 pR0 25 ) atra vyutpattiH zIryate iti ( zaIran ) / pratikSaNaM kSIyamANaM dehaM zarIram / zarIratvaM tu na jaatiH| pRthivItvAdinA saMkarAt (vai0 vi0 4 / 2 / 1 ) (mu0 1 pari0 2) / zarIratvaM ca prayatnavadAtmasaMyogAsamavAyikAraNavatkriyAvadantyAvayavitvam For Personal & Private Use Only Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 (vai0 40 4 / 2 / 1 ) / atha vA antyAvayavimAtravRtticeSTAvadvRttijAtimattvam (vai0 vi0 4 / 2 / 1 ) ( pa0 mA0 ) / atratyapadaprayojanamucyate / hastatvapRthivItvadravyatvasattvAdivAraNAya antyAvayavimAtravRtti iti padaM dattam / ghaTatvAdivAraNAya ceSTAvadvRtti iti padam / ghaTazarIrasaMyogAdivAraNAya jAti iti padam / evaM ca manuSyatvacaitratvAdijAtimAdAya mAnuSAdizarIre lakSaNasamanvayaH / kalpabhedena nRsiMhazarIrasya nAnAtvAnnRsiMhatvajAtimAdAya tatra lakSaNasamanvayaH / atha vA avacchedakatAsaMbandhena bhogAzrayatyam ( vAkya0 ) / yadvA ceSTAvadantyAvayavItarAvRttijAtimattvam / bhogAyatanavRttyantyAvayavimAtravRttijAtimattvaM vA ( pa0 mA0 ) / jIvazarIramAtralakSaNaM tu AtmavizeSaguNajanaka manaH saMyogAvacchedakatvam ( ta0 bhA0 ) / atha ceSTendriyArthAzraya ityasyArtha ucyate / atra Azrayapadasya pratyekamanvayAcceSTAzrayatvAdi lakSaNatrayam / indriyAzrayatvaM cAvacchedakatAkhyasvarUpasaMbandhavizeSeNa / cakSuSmAn devadattoyam ityAdipratIteH / arthAzrayatvam ityatrArthazabdaH sukhaduHkhAnyataraparaH ( gau0 vR0 1 / 1 / 11 ) / yadvA zarIrAnuvidhAnamindriyAzrayatvam / zarIrasyopaghAtAnuvidhAnamityarthaH ( nyA0 vA0 1|1|11 pR0 71 ) / [kha] Atmano bhogAyatanam ( vAtsyA0 1|1|9 ) ( ta0 bhA0 pR0 25 ) ( vAkya 0 ) / yadavacchinnAtmani bhogo jAyate tadbhogAyatanamityarthaH ( ta0 dI 0 ) / hastAdyavayavAnAM zarIratvAnaGgIkAre tvantyAvayavitvaM deyam / tathA coktaM bhogAyatanamantyAvayavi zarIram ( ta0 kau0 ) iti / zarIramantyAvayavi ceSTAbhogendriyAzrayaH ( tA0 ra0 pari0 10 28 ) iti ca / yathA asmadAdInAM pArthivazarIram ( ta0 saM0 ) / tacca zarIraM na pAcabhautikam ( jalAdiparamANudvaya saMyogAsamavAyikAraNakam ) / pRthivItva jalatvAdijAtInAM parasparasAMkaryaprasaGgAt / kiM tu pArthivameva / svAbhAvikagandhavattvAt / atra sUtram pArthivaM guNAntaropalabdheH ( gau0 3 / 1 / 28 ) iti / zrutirapi sUryaM te cakSurgacchatAt ityatra mantre pRthivIM 1 1 For Personal & Private Use Only 869 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 nyaaykoshH| te zarIram iti zrUyate ( vAtsyA0 3 / 1 / 32 ) / mAnuSAdizarIreSu kledapAkAdInAM jalAdivikArANAmupalabdhistu pazcAnAM bhUtAnAM parasparamupaSTambhakasaMyogAdeva (vai0 4 / 2 / 2-4) ( gau0 3 / 1 / 31 ) iti / evaM jalIyataijasavAyavIyazarIreSvapi vijJeyam / zarIraM dvividham yonijam ayonijaM ca ( vai0 4 / 2 / 5 ) / zukrazoNitasaMnipAtajanyaM yonijam (prazasta0 pR0 4) / ayonijaM ca zukrazoNitasaMnipAtAnapekSam (vai0 u0 4 / 2 / 5) (prazasta0 pR0 4.) / yonijamayonijaM ca pArthivazarIram / taduktaM yogArNave dehazcaturvidho jantorjeya utpattibhedataH / udbhijaH svedajoNDotthazcaturthazca jarAyujaH // udbhidya bhUmiM nirgacchabudbhijjaH sthAvarazca yH| udbhijjAH sthAvarA jJeyAstRNagulmAdirUpiNaH // (vAca0 ) iti / ApyaM taijasaM vAyavIyaM cAyonijameva varuNAdityavAyulokeSu prasiddhaM ca (vai0 u0 4 / 2 / 11) / tatra pramANamanumAnam / tacca jalatvAdyapi sAmAnyaM zarIrasamavAyigam / dravyArambhakanityasthajAtitvAtpRthivItvavat // (ta0 va0 pramANapari0 pR0 116) iti| tatra yoni pArthivazarIram dvividham jarAyujam aNDajaM ca / jarAyujaM mAnuSapazumRgANAm / aNDajaM pakSisarIsRpANAm (prazasta0 pR0 4 ) / kITamatsyAdayopi sarIsRpavadeva (vai0 u0 4 / 2 / 5 ) / ayonijaM pArthivazarIraM ca trividham svedajam udbhijam adRSTavizeSajanyaM ca / atredaM bodhyam / ayonijapArthivazarIrANAmutpattirdharmavizeSasahitebhyoNubhya eva svIkriyate ( di. 1) ( ta0 kau0 ) / ahaMkArebhyaH samabhavadaGgirAH ityanvarthasaMjJAyA Agamepi darzanAt (ta0 va0 pR0 117 ) iti / tatra svedajaM zarIraM yUkAlikSAdInAm / udbhijaM vRkSatRNagulmAdInAm / adRSTavizeSajanyaM manvAdInAM devarSinAradAdInAM ca (ta0 ko0)| yadyapi vRkSAdInAM zarIratvamastyeva / tathApi ceSTAvattvamindriyavattvaM ca nodbhidAM sphuTataram / ato na zarIravyavahAraH (vai0 u0 4 / 2 / 5) / ataH kecit vRkSAdInAM zarIratvaM necchanti (ta0 va0 pR0 116 ) / atha vRkSAdInAM zarIratve pramANamanumAnaM pradarzyate / vRkSAdAvapi ceSTAstyeva / AdhyAtmika For Personal & Private Use Only Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 871 vAyusaMbandhAt / anyathA tAdRzavAyusaMbandhAnaGgIkAre bhanakSatasaMrohaNAdikaM na syAt / kiM ca vRkSAdayopi zarIrabhedA eva / bhogAdhiSThAnatvAt / na khalu bhogAdhiSThAnatvamantareNa jIvanasmaraNasvapnajAgaraNabheSajaprayogabIjasajAtIyAnubandhAnukUlopagamapratikUlApagamAdayaH saMbhavanti / bhogopapAdakaH praannvaayuH| tadupapAdakaM tu vRddhikSatabhagnasaMrohaNAdikam iti / Agamopyasti pramANam narmadAtIrasaMbhUtAH saralArjunapAdapAH / narmadAtoyasaMsparzAtte yAnti paramA gatim // guruM huMkRtya tuMkRtya vipraM nirjitya vAdataH / zmazAne jAyate vRkSaH kaGkagRdhropasevitaH // (vai0 u0 4 / 2 / 5) (di0 112 ) ityAdi / tathA zarIrajaiH karmadoSairyAti sthAvaratAM naraH ( yAjJa0 ) ( ta0 va0 pR0 116) ityAdi / manvAdiviSaye tu zrUyate brahmaNo mAnasA manvAdayaH putrAH iti / brAhmaNamapi prajApatiH prajA anekA asRjat / sa tpotpyt| prajAH sRjeyamiti / sa mukhato brAhmaNamasRjat / bAhubhyAM rAjanyam / arubhyAM vaizyam / padbhyAM zudram ( vai0 u0 4 / 2 / 11 ) iti / durvAsaHprabhRtayo mAnasAH ahaMkArebhyaH samabhavadaGgirAH iti samAkhyA ( vai0 4 / 2 / 8 ) (50 mA0 ) / kecittu devAdInAM zarIraM taijasamAhuH (ta0 va0 ) / atredaM bodhyam / kSudrajantUnAmUSmajAnAM mazakAdInAM tu yAtanAzarIramapyayonijameva (vai0 u0 4 / 2 / 5) (mu0 1) (si0 ca0 ) iti / etaccharIraM tvadharmavizeSasahitebhyoNubhya eva jAyate iti jJeyam (vai0 4 / 2 / 7) (pa0 mA0 ) / suzrute vizeSa uktaH / dravyANi punaroSadhayaH / tA dvividhAH sthAvarAH jaGgamAzca / tAsAM sthAvarAzcaturvidhAH vanaspatayaH vRkSAH vIrudhaH oSadhayazca iti / jaGgamA api caturvidhAH jarAyujANDajasvedajodbhijAH / tatra pazumanuSyavyAlAdayo jarAyujAH / khagasarpasarIsRpaprabhRtayoNDajAH / krimikITapipIlikAprabhRtayaH svedjaaH| indragopamaNDUkaprabhRtaya udbhijjAH iti / zarIrI-jIvAtmA / yathA athAkAzazarIriNAm (bhA0 50 zlo0 27) ityAdau zarIrizabdasyArthaH / tatsvarUpaM bhAvaprakAze suzrutAdau coktaM For Personal & Private Use Only Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 nyaaykoshH| - yathA garbhAzayagataM zukramArtavaM jIvasaMjJakaH / prakRtiH savikArA ce - tatsarvaM garbhasaMjJakam // kAlena vardhito garbho ydynggopaanggsNyutH| bhavettadA .. sa munimiH zarIrIti nigadyate // iti / tallakSaNAdikaM tu jIvazabda___ vyAkhyAne dRzyam / zarkarAH-mRttikAmizrAH kSudrapASANAH zarkarAH (jai0 nyA0 a0 1 ___pA0 4 adhi0 19) / zastram-apragItamantrasAdhyA stutiH ( jai0 nyA0 a0 2 pA0 1 - adhi0 5) / zAMkaram-ArdrA ( pu0 ci0 pR0 353 ) / zAMbhavI-( kalyANIzabde dRzyam ) / zAkyaH-buddhaH / zAkyazabdaniruktiranyathoktA / yathA zAkavRkSapraticchannaM vAsaM yasmAtpracakrire / tasmAdikSvAkuvaMzyAste bhuvi zAkyA iti shrutaaH| iti bharatadhRtavacanam / iymtraakhyaayikaa| pitRzaptAH kecidikSvAkuvaMzyA gotamavaMzajakapilamunerAzrame yogAbhyAsAya zAkavRkSe kRtavAsAH zAkya iti khyAtimApannAH iti (vaac0)| ziSTaM tu buddhazabde dRzyam / zAkyAyanam- ( yAgaH ) SaTtriMzatsu saMvatsareSvanuSTheyaM zAkyAyanam - (jai0 nyA0 a0 3 pA0 8 adhi0 23 ) / zAThIsamaH- ( jAtiH ) tvatpakSe kiMcidUSaNaM bhaviSyati iti zaGkA (gau0 vR0 5 / 1 / 37 ) / ayaM zAThIsamazca sUtrAnuktopi kAryasamaprabhedaH iti vRttikRtA pratipAdyate iti vijJeyam / zAna-(pratyayaH ) 1 prakRtadhAtvarthakartA kartRzAnacorthaH ( tarkA0 4 pR0 12 ) / yathA pacamAnaH ityAdau / 2 dhAtvarthajanyaphalavAn karmazAnacorthaH / yathA pacyamAna ityAdau / evaM kRtAmapyarthA UhyAH / bhAvakRtAM lyuTghajAdInAM tu prayogasAdhutvamAtraM prayojanam iti vijJeyam / zAntiH- 1 upadravanivAraNam / yathA zAntA pRthivI zAntaM pApama ityAdau / 2 vedAntinastu kAmakrodhAdijayaH viSayebhyo manaso nivAraNaM For Personal & Private Use Only Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 873 ca ityAhuH / 3 durgAdevI iti zAktA AhuH / 4 daivajJAstu pUjAhomajapadAnAdidvArA gocaravilagnAdisthagrahadaurathyaduHsvapnAdisUcitaihikAniSTahetupApanivRttiH / taduktam yathA zastraprahArANAM kavacaM vinivArakam / tathA daivopaghAtAnAM zAntirbhavati vAraNam // ( malamAsadhRtavAkyam ) / yathA udakazAntiH vAstuzAntiH bhuvanezvarIzAntiH ityaahuH| AlaMkArikAstu zamasthAyibhAvakanirvedavyabhicAribhAvakazAntAkhyarasavizeSaniSTho dharmavizeSaH ityaahuH| taduktam zAntaH zamasthAyibhAva uttamaprakRtirmataH / kundendusundaracchAyaH zrInArAyaNadevataH // ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 245 pR0 184 ) ityAdi / zAbdajJAnam --shaabdbodhshbdvdsyaarthiinusNdheyH| zAbdabodha: ( anubhavaH) padajJAnakaraNakaM jJAnam (mu0 1 ) / taca vAkyArthajJAnam (ta0 saM0 4) / atra vyutpattiH zabdAjAyamAno bodhaH zAbdabodhaH iti / tatra bodhe zAbdatvaM ca zabdAtpratyemi ityanubhavasiddho jAtivizeSaH / atha vA janyapadhIjanyatvavyabhicAryanubhavatvAvyApakajAtizUnyatve sati padaviSayakatvAvyabhicArijAtizUnyadhItvam / vigrahazca janyapadadhIjanyatvavyabhicAriNI anubhavatvAvyApikA ca yA jAtiH pratyakSatvAdiH tacchUnyatve ati padaviSayakatvAvyabhicAriNI yA jAtiH upamititvam tacchUnyadhItvam (ta0 pra0 pari0 4 pR0 3) iti / atra padaprayojanam satyantaM pratyakSAnumitismRtInAM vAraNAya / upamitAvativyAptivAraNAya zUnyAntam ( nyA0 ma0 pari0 41 pR0 1-2) / zAbdabodhalakSaNaM tu zaktilakSaNAnyatarasaMbandhena padajanyapadArthasmRtitvAvacchinnakAraNatAnirUpitakAryatvam ( vAkya0 4 ) / zAbdabodhe ca padajJAnaM karaNam / pdaarthopsthitiaapaarH| zAbdabodhaH phalam / padajJAnasya ca zaktijJAnam AkAGkSAyogyatAsaMnidhInAM jJAnaM ca sahakAri iti navyanaiyAyikAnAM matam / atra vijJeyam / tasyAM padArthopasthitau vRttitvena vRttijJAnaM sahakAri na tu zaktitvena lakSaNAtvena vA prAtisvikarUpeNa jJAnaM sahakAri iti / prAzcAM mataM tu tatra zAbdabodhe jJAyamAnaM padameva 110 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 nyaaykoshH| - karaNam / na tu padajJAnaM karaNam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 1 ) (mu0 4 pR0 174) (bhA0 pa0) (ta. kau0 ) iti / atra navyA aahuH| .. jJAyamAnapadasya karaNatvAGgIkAre padAbhAvepi maunizlokAdinA hastaceSTA- dinA ca zAbdabodha utpadyate sa na syAt / atastatra zAbdabodhopapattaye ... padajJAnameva karaNam na tu jJAyamAnaM padaM karaNam ityavazyamaGgIkartavyam . (mu0 4 pR0 174 ) iti / vAkyArthajJAnamityasya ekapadArthe: parapadArthasaMsargaviSayakaM jJAnam ityarthaH ( vAkya. 4) / yathA gAmAnaya iti vAkyajanyaH gokarmakAnayanAnukUlakRtimAMstvam iti zAbdabodhaH / atreyaM zAbdabodhaprakriyA / prathamaM gavAdipadAnAM gavAdI gavAdirgavAdipadazakyo lakSyo vA iti saMbandhajJAnam / tata: kAlAntare * kenacit gAmAnaya tvam ityukte gavAdipadebhyo gavAdInAnsmarati / AkAGkSAdIkSAnatastadanantaraM gokarmakAnayanAnukUlakRtimAMstvam iti zAbdabuddhirjAyate ( vAkya0 4 ) iti / atra padasya padArthasmArakatvaM ca ekasaMbandhijJAnamaparasaMbandhismArakam iti nyAyena bodhyam ( ta0 pra0 4 pR0 92 ) / yathA vA caitrastaNDulaM pacati devadatto prAmaM gacchati * ityAditazca zAbdabodhaH / naiyAyikamate kAkhyAtasthale caitraH pacatI* tyAdau pAkAnukUlakRtimAMzcaitraH iti zAbdabodhaH / karmAkhyAtasthale tu - caitreNa pacyate taNDula ityAdau tRtIyAyA AdheyatvamarthaH / phalAvacchinna- vyApAro dhAtvarthaH / AkhyAtabalAcca kRterlAbhaH / tathA ca caitraniSTha kRtijanyapAkajanyaphalazAlI taNDulaH ityanvayabodhaH ( ta0 pra0 kha0 4 - pR0 85 ) / devadatto grAmaM gacchatItyatra dvitIyAyA arthaH karmatvam / - dhAtorartho gamanam / janakatvaM saMsargamaryAdayA labhyam / laTo vartamAna- tvamarthaH / AkhyAtasya kRtirarthaH / tatsaMbandhaH saMsargamaryAdAlabhyaH / eka- vacanAdyupasthApitamekatvAdi sarvatra prathamAntapadopasthApitenveti / evaM ca - prAmakarmakagamanajanakavartamAnakRtimAn ekatvaviziSTo devadattaH ityanvaya- bodhaH / yatra kartari kRterbAdhastatrAkhyAtasya vyApArAdau lkssnnaa| yathA / ratho gacchatItyatra gamanajanakavartamAnavyApAravAn ityrthH| devadattena For Personal & Private Use Only Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 875 gamyate grAmaH ityasya devadattavRttikRtijanyagamanajanyaphalazAlI grAmaH ityarthaH / tathA hi vRttitvaM saMsargamaryAdayA labhyam / tRtIyAzca kRtirarthaH / janyatvaM saMsargaH / gamanaM dhAtvarthaH / janyatvaM saMsargaH / phalaM karmAtmanepadArthaH / zAlitvaM saMsargaH iti / bhAvapratyaye tu devadattena supyate ityasya devadattavRttikRtijanyaH svApaH ityarthaH / bhAvapratyayasthale phalAbhAvAdAtmanepadArtho na bhAsate ( tarkA 0 4 pR0 19 ) / zAbdabodho dvividhaH yathArtha: ayathArthazca / tatrAdyaH zAbdapramA / sA ca yathA nadyAstIre paca phalAni santi ityAdivAkyArthagocarayathArthajJAnam / atra phalavatpravRtti - jananayogyatvaM yathArthatvam iti vijJeyam ( ta0 kau0 1 pR0 7 ) / dvitIyaH agninA siti ityAdyayogyavAkyajanyaH zAbdabodhaH dvividhopa zAbdabodhaH pratyekaM dvividhaH bhedAnvayaviSayakaH abhedAnvayaviSayakazca / tatrAdyo rAjJaH puruSaH ityAdivAkyajanyaH / dvitIyo nIlo ghaTaH ityAdivAkyajanyaH / atra abhedAnvayabodhaM prati samAnavibhaktiliGgavacanakatvaM prayojakam iti sAmAnyaniyamo vijJeyaH / tatra samAna - vibhaktikatvaM ca svaprakRtikavibhaktisajAtIyavibhaktikatvam viruddhavibhaktirAhityaM vA (ga0 vyu0 1) / ziSTaM tu samAnavibhaktikatvazabde dRzyam / atra vipratipattiH / sAmAnyataH zAbdabodhazca dhAtvartha mukhya vizeSyakaH prathamAntArtha mukhyavizeSyako vA iti / tatra dhAtvarthamukhyavizeSyaka eva bhavati iti vaiyAkaraNA AhuH / tatra pramANaM tu bhAvapradhAnamAkhyAtam iti yAskamunivacanam / naiyAyikAstu zAbdabodhaH prathamAntArtha - mukhyavizeSyaka eva jyAyAn iti prAhuH / naiyAyikAnAM mate tu bhAvapradhAnamAkhyAtam iti niruktasya bhAvaH dhAtvarthaH pradhAnaM vizeSyaH yasya AkhyAtArthasya iti zAbdikAdisaMmataM bahuvrIhimanAdRtya bhAvasya pradhAnam iti SaSThItatpuruSa Azrayate / lAghavAt / tatra dhAtvartha mukhya vizeSyakazAbdabodhAGgIkartRbaiyAkaraNamate tAdRzabodhopapAdakamukhyodAharaNAni ca caitreNa supyate pazya mRgo dhAvati pacati bhavati zRNu megho garjati ityAdIni / atra caitreNa supyate ityAdau caitrakartRkaH svApaH iti kriyAmukhya For Personal & Private Use Only Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 nyaaykoshH| - vizeSyakaH sarvatantrasiddho bodhaH / pazya mRgo dhAvati ityAdau mRgAbhinna* kartRkaM dhAvanaM pazya iti kriyAmukhyavizeSyako bodhaH / atra vaiyAkaraNA naamymaashyH| dhAvanakriyAyA eva dRzikriyAyAM karmatayAnvayo vivkssitH| tasyAzca prAtipadikArthatvAbhAvAnna dhAvatipadottaraM dvitIyA / naiyAyikamate tu mRgapadArthasya dRzikriyAyAmanvayena tasya prAtipadikArthatvena ca mRgapadottaraM dvitIyApattiH iti / pacati bhavati ityAdau pAkAbhinnakartRkaM bhavanam iti kriyAmukhyavizeSyako bodhaH / zRNu megho garjati ityAdau tu meghAbhinnakartRkaM garjanaM zRNu iti garjanarUpadhAtvarthamukhyavizeSyakaH zAbdabodho vaiyAkaraNAnAM saMmataH / atrAyaM bhAvaH / zrudhAtvarthazravaNakriyAyAM zabdarUpasya garjanasyaiva yogytyaanvyH| na tu naiyAyikamata iva garjanakartRmeghasya karmatAsaMbandhenAnvayaH / ayogyatvAt / iti prathamAntArthamukhyavizeSyakazAbdabodhAGgIkartRnaiyAyikamate tAdRzabodhopapAdakamukhyodAharaNAni tu ghaTo na bhavati paTaH trayaH kAlAH pazya lakSmaNa pampAyAM bakaH paramadhArmikaH / azvo gacchatyAnaya ityAdIni draSTavyAni / ghaTo na bhavati paTaH iti vAkyAt ghaTabhedavAn paTaH iti prathamAntArthamukhyavizeSyako bodhH| trayaH kAlAH ityatra tritvaviziSTAH kAlAH iti kAlamukhyavizeSyaka eva bodhaH / atra naiyAyikAnAmayamAzayaH / traya kAlAH ityatra kriyAsamabhivyAhArAbhAvAnna kriyAmukhyavizeSyako bodhaH / kAlatrayasya jIvena jJAtumazakyatvena jIvena jJAyante ityadhyAhArAsaMbhavaH / IzvareNa jJAyante ityadhyAhAre kriyamANe tu mAnAbhAvaH / astirbhavantIparaH prathamapuruSoprayujyamAnopyasti iti mahAbhASyokta (2 / 3 / 2) niyamAnusAreNa santi ityasya tu nAdhyAhAraH saMbhavati / idAnIM trayANAM kAlAnAmavidya- mAnatvAt iti / paramadhArmiko bakaH pazya ityAdau paramadhArmikatvaviziSTa bakaM pazya iti bodhaH / atrAyaM bhAvaH / paramadhArmikatvaviziSTabakasya vAkyArthatvena padArthatvAbhAvAtprAtipadikArthatvameva nAsti iti na baka.. padottaraM dvitIyApattiH / evameva pazya mRgo dhAvati ityAdAvapyupapatti. draSTavyA / pacati bhavati ityAdau tu tathA bhASyaprayogAdevaM kriyAmukhya For Personal & Private Use Only Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 877 vizeSyakabodhaH svIkriyate / na tu AdhunikaprayogAttathAbodhosmAbhiH svIkriyate / azvo gacchatyAnaya ityAdau ca gamanakarbazvamAnaya iti prathamAntArthamukhyavizeSyaka eva zAbdabodho naiyAyikAnAmabhimataH / atrAyaM bhAvaH / zRNu megho garjati ityAdau vaiyAkaraNamate meghakartRkagarjanasya zravaNakriyAyAmanvayopapattAvapi azvo gacchatyAnaya ityAdau tanmate azvakartRkagamanasyAnayanakriyAyAmanvayAyogyatayA baadhaadnvyaanuppttiH| ataH gamanakarbazvasyaivAnayanakriyAyAmanvayaH svIkAryaH iti labdhoyaM prathamAntArthamukhyavizeSyakazAbdabodho naiyAyikAnAm / kiM ca zRNu megho garjati naTo gAyati zRNu ghaTo nazyati pazya ityAdau zravaNAdikriyAyAM meghAdyanvayAsaMbhavepi savizeSaNe hi vidhiniSedhau sati vizeSye bAdhe vizeSaNamanubhavataH iti nyAyena vizeSaNeSu garjanagAnanAzeSu zravaNadarzanAnvayasaMbhavaH / ata eva zaGkhAH zrayante bheryaH zrUyante iti mahAbhASyam azrUyata pAzcajanyaH iti mAghaprayogazca ( sa0 3 zlo0 21) saMgacchate iti / vaiyAkaraNAstvevamatropapatti cakruH azrUyata pAzcajanyaH vINA zrUyate puSpANyAghrAyante ityAdau dharmadharmiNorabhedopacArAcchravaNAdyanvaya upapadyate ( mAgha0 TI0 3 / 21 ) ityalaM vistareNa / mImAMsakAstu sarvatrAkhyAtArthavyApAramukhyavizeSyaka eva zAbdabodho bhavati ityaGgIcakruH / zAbdikaH-vyAkaraNazAstrAbhijJaH / yathA pANiniH zAbdikaH / atra vyutpattiH zabdasAdhutAjJApakaM zAstraM vettyadhIte vA (Thak) iti / aSTau zAbdikAH indracandraH kAzakRtsnApizalI zAkaTAyanaH / pANinyamarajainendrA jayantyaSTAdizAbdikAH // ( kavikalpadrume ) iti / zAbdI bhAvanA-puruSapravRttyanukUlabhAvakavyApAravizeSaH ( mI0 nyA0 - pR0 1) / zAradaH-aparAhnaH ( pu0 ci0 pR0 353 ) / zAlagrAmaH-1 parvatavizeSaH / 2 tatratyo viSNumUrtivizeSaH / 3 gaNDakyA For Personal & Private Use Only Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 nyaaykoshH| nadyA ekadezasthalavizeSajAto viSNvAdidevacakrayutazilAvizeSaH / yathA brAhmaNagRhe nityaM pUjanIyAH zrIvAsudevahayagrIvazrIlakSmInRsiMhasItArAmAkhyAH shaalgraamaaH| zAlagrAmotpattikArastu kITayoni prapadyethAH iti gaNDakyAH surAn prati zApe tena karmavipAkena jaDA kRSNA nadI bhava iti devAnAM gaNDakI prati zApe ca jAte viSNunA tatsamAdhAnAyoktaM yathA zRNu brahman mahAdeva zRNu deva gajAnana / madgaNau brAhmaNau grAhamAtaGgau zApatotra vai // bhaviSyatastayormokSaM vadiSyAmi kalevaram / zINaM bhaviSyati yadA tanmedomanjasaMbhavAH // pASANAntargatAH kITAH vajrAkhyAH prabhaviSyatha ( brahmavai0 a0 19) ityAdi / vAsudevAdinAmaphalabhedAstu varAhapurANe jJeyAH / atra prazaMsA zAlagrAmazilAsparza ye kurvanti dine dine / vAJchanti karasaMsparza teSAM devAH savAsavAH // iti| zAsanam-1 [ka] prvrtkvyaapaarH| sa ca dharma kuru ityAdividhighaTitopadezarUpaH / yathA mANavakaM dharma zAsti ityAdau zAsterarthaH (la. m0)| [kha] nikRSTasya hitasAdhanaM pravartanam / 2 rAjadattabhUmiH / 3 rAjalekhyavizeSaH / 4 zikSA ( daNDaH ) iti vyavahArajJA AhuH / zAstram-[ka] pramANAdivAcakasamUhaH' vyUha viziSTaH / yathA pazcAdhyAyI nyAyadarzanam zAstram (nyA0 vA0 pR0 1-2) / atra vyutpattiH ziSyatenena (zAsa-STran) iti zAstram / [kha] jJAnavizeSAdhAyakagranthaH / yathA vaizeSikadarzanam / [ga] RgyajuHsAmAtharvA ca bhArataM paJcarAtrakam / mUlarAmAyaNaM caiva zAstramityabhidhIyate // ( sarva0 saM0 pR0 157 puurnnpr0)| [gha ] zAsti ca trAyate ceti zAstram / yacchAsti vaH klezaripUnazeSAn saMtrAyate durgatito bhavAcca / tacchAsanAtrANaguNAJca zAstrametadvayaM cAnyamateSu nAsti // ( nAgArjunakRtakArikA 5 bauddhadarzane ) / zAstraM dvividham sacchAstram asacchAstraM c| tatra sacchAstraM hitAnuzAsanagranthaH / yathA RgAdizAstram / taduktaM skAnde RgyajuHsAmAtharvA ca bhArataM. paJcarAtrakam / mUlarAmAyaNaM caiva For Personal & Private Use Only Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 879 zAstramityabhidhIyate // yathAnukUlametasya tacca zAstraM prakIrtitam / atonyo pranthavistAro naiva zAstraM kuvartma tat // ( mdhvbhaassy01|1|3 pR015) iti / asacchAstraM tu bauddhacArvAkAdipraNItazAstram / sAMkhyayogAdikaM pAzupatAdizAstraM ca svabuddhiracitatvenAsadeveti vibhAvanIyam / tadyathoktam ato vedaviruddhArthazAstroktaM karma saMtyajet / svabuddhiracitaiH zAH pratAu~ha ca bAlizAn // vighnanti zreyaso mArga lokanAzAya kevalam / nindanti devatA vedAstapo nindanti sahijAn // tena te nirayaM yAnti hyasacchAstraniSevaNAt / zrutismRtisadAcAravihitaM karma zAzvatam // straM vaM dharma prayatnena zreyorthIha samAcaret / svabuddhiracitaiH zAstrairmohayitvA janaM narAH // tena te nirayaM yAnti yugAnAM saptaviMzatim ( padmapu0 a0 17 ) ( vAca0 ) iti / tAmasazAstrANi ca padmapurANe pArvatI pratIzvareNoktAni yathA zRNu devi pravakSyAmi tAmasAni yathAkramam / yeSAM zravaNamAtreNa pAtityaM jJAninAmapi // prathamaM hi . mayaivoktaM zaivaM pAzupatAbhidham / macchaktyAvezitaivipraiH saMproktAni tataH param // kaNAdena tu saMproktaM zAstraM vaizeSikaM mahat / gautamena tathA nyAyaM sAMkhyaM tu kapilena vai // dvijanmanA jaimininA pUrva vedamapArthataH / nirIzvareNa vAdena kRtaM zAstraM mahattaram // dhiSaNena ca saMproktaM cArvAkamatigarhitam / daityAnAM nAzanArthAya viSNunA buddharUpiNA // bauddhazAstramasatproktaM nagmanIlapaTAdikam / mAyAvAdamasacchAstraM pracchannaM bauddhameva ca // mayaiva kathitaM devi kalau brAhmaNarUpiNA / apArtha zrutivAkyAnAM darzayallokagarhitam // karmasvarUpatyAjyatvamatra ca pratipAdyate / sarvakarmaparibhraMzAnnaiSkamyaM tatra cocyate // parAtmajIvayoraikyaM mayAtra prtipaadyte| brahmaNosya paraM rUpaM nirguNaM darzitaM mayA // sarvasya jagatopyasya nAzanArtha kalau yuge| vedArthavanmahAzAkhaM mAyAvAdamavaidikam // mayaiva kathitaM devi jagatAM nAzakAraNAt ( sAMkhpravacanabhASyaprastAvanAyAM dhRtAni padmapurANa vacanAni pR0 6-7 ) ( vAca0 ) / zikSA-1 [ka] kartavyatvena jJAnam ( rAma0 ) / yathA granthArambhe For Personal & Private Use Only Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ziSyA api maGgalaM kuryuH iti ziSyazikSAyai nibandhaM kurvan (di0 1 pR0 1) ityAdau zikSAzabdasyArthaH / [kha] prvRttipryojkessttsaadhntaajnyaanm| yathA ziSyazikSArthaM maGgalaM nibadhnAti ityAdau zikSAzabdasyArthaH / 2 [ka] svasya vidyAprAptyanukUlavyApAraH ( vidyopAdAnam ) / yathA azikSatAstraM pitureva matravat ( raghu0 3 / 31) ityaadau| [kha] adhyApanam / yathA zikSaka ityaadau| 3 vaidikAstu varNasvarAjuccAraNaprakAro yatropadizyate sA zikSA ( vedAGgam ) / chAndasatvAdikArasya dIrghopi bhavati / yathA zIkSAM vyaakhyaasyaamH| varNaH svaraH / mAtrA blm| sAma sNtaanH| ityuktaH zIkSAdhyAyaH ( taitti0 upa0 ) iti / asyAH zikSAyAzca pANinizikSAnAradazikSAvyAsazikSAdayo granthAH santi / zithilaH--(guNaH ) adRDhaH saMyogavizeSaH / sa ca tUlakAdau parimANaM janayati (bhA0 pa0 gu0 zlo0 113 ) / atra ziSTaM tu pracayazabda vyAkhyAne dRzyam / zirA-sthUlanADI ( saMgItaratnAkare ) / ' zivaH-zivazabdena zivatvayoginAM mantramantrezvaramahezvaramuktAtmazivAnAM savAcakAnAM zivatvaprAptisAdhanena dIkSAdinopAyakalApena saha patipadArthe saMgrahaH ( sarva0 saM0 pR0 180 zai0 ) / zivatvaM ca pAzajAlApohane nityaniratizayakkriyArUpacaitanyAtmakatvam (sarva0saM0pR0 182 shai0)| ziSTaH-1 [ka] phalasAdhanatvAMze bhrAntirahitaH ( di0 1 pR0 5) / atra ziSTatvaM ca kSINadoSapuruSatvam / yathA manvAdInAM ziSTatvam iti prAzca AhuH ( nyA0 si0 dI0 pR0 2) / [kha ] iSTasAdhanatvAMze abhrAntaH ( mU0 ma0 1) / yathA manvAdiH ziSTaH (ma0 vA0 1) / [ga] dharmajJAstu svIkRtavedapramANabhAvaH / sarve vedAH svasvatAtparyaviSayArthe pramANam ityAkArakAnAhAryanizcayavAn ityarthaH / atra bAlakapatitAntyajAdyatiriktaH iti vizeSaNamasti (mU0 ma0 1 pR0 106-108) / [] vedaprAmANyAbhyupagantRtve sati yo yadA For Personal & Private Use Only Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 841 vedaniSiddhAkartA sa ityAhuH ( ci0 maGga0 1 / 106-108 ) / yathA zukohAlakAdiH ziSTaH / atrAbhidhIyate / na pANipAdacapalo na netracapalo muniH / na ca vAgaGgacapala iti ziSTasya lakSaNam // ( bhAra0 Azva0 ) iti / dharmo nAtigato yaistu vedaH spribRNhitH| te ziSTA brAhmaNAH proktA nityamAtmaguNAnvitAH // ( kUrma0 upa0 1 a0 4 ) iti / vizeSazabdaniSThastu zeSaH ziSTaH prakIrtyate / manvantareSu ye ziSTA iha tiSThanti dhaarmikaaH||mnuH saptarSayazcaiva lokasaMtAnakAraNAt / tiSThantIha ca dharmArthaM tAnziSTAn paricakSate // taiH ziSTaiH sthApito dharmaH sthApyate vai yuge yuge // ( matsyapu0 a0 120 ) iti / [2] karmajJAzca vedoktatattvajJAnena vedavihitakarmakArI ( nIla0 pR0 2 ) (si0 c0)| yathA janakazvetaketvAdiH ziSTa ityAhuH / 2 kRta zAsanaH / 3 avaziSTaH pdaarthH|| ziSTAcAraH-sadvyavahAraH / yathA maGgalaM vedabodhitakartavyatAkam alaukikA vigItaziSTAcAraviSayatvAt * darzAdivat (ta0 dI0 1) ityAdau ziSTAcArazabdasyArthaH / atrAhuH / ziSTAcAratvaM ca ziSTena paralokAnukUlatayA kriyamANatvam / pratibandhakaduritavAraNamuddizya kriyamANatvaM vA / azvamedhakArIryAdau vyAptiH suprasiddhA iti / atha vA yatkArya prati yasya kAraNatvamanvayavyatirekopajIvanena na gRhyate tatkAryamuddizya ziSTena tasya kriyamANatvam (nyA0 si0 dI0 pR0 2) iti / atredaM bodhyam / AcArazcaiva sAdhUnAm (2 / 6) iti manunA AcArasya dharme prAmANyamuktam / sa ca vedAviruddha eva pramANam / zrutismRtyobhinnaviSayatve sadAcAreNa tatra dharmo nirNeyaH / zrutivirodhe smRteraprAmANyavat smRtivirodhe sadAcArasya na dharmanirNAyakatvam / tena dAkSiNAtyAnAM mAtulakanyApariNayasya ziSTairAcaryamANatvepi na prAmANyam / tadetat virodhe tvanapekSaM syAt asati hyanumAnam (jaimini0 a0 1 pA0 3 sU0 3) ityanena nirNItam / vasiSThenApi tadabhAve ziSTAcAraH pramANam ityuktam / tatazca ziSTAcAreNa mUlasmRtiranumIyate / yathA holikAdyAcArAt / tataH smRtyA 111 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 mUlazrutiranumAtavyA (adhikaraNamAlA 1 / 3 adhi0 4 ) iti / atrAbhidhIyate / tataH smArtaH smRto dharmo varNAzramavibhAgazaH / evaM vai vividho dharmaH ziSTAcAraH sa ucyate // trayI vArtA daNDanItiH prajAvarNAzramejyayA / ziSTairAcaryate yasmAcchiSTAcAraH sa zAzvataH / dAnaM satyaM tapolobho vidyejyA pUjanaM damaH / aSTau tAni caritrANi ziSTAcArasya lakSaNam // ziSTamasmAccarantyenaM manuH saptarSayazca ye / manvantareSu sarveSu ziSTAcAra - stataH smRtaH // zrutismRtibhyAM vihito dharmo varNAzramAtmakaH / ziSTAcAravivRddhastu sa dharmaH sAdhusaMmataH || ( matsyapu0 a0 125 ) iti / tapolobha ityatra tapaH alobhaH iti padacchedaH / 1 882 1 ziSyaH - zikSaNIyaH ( upadezyazchAtraH ) / yathA zrIsatyavatIsutabAdarAyaNavyAsasya ziSyaH zrIpUrNa prajJAcArya: ( madhvAcAryaH) / ziSyalakSaNaM ca zAnto vinItaH zuddhAtmA zraddhAvAn dhAraNe kSamaH / samarthazca kulInazca prAjJaH saccarito dhanI // evamAdiguNairyuktaH ziSyo bhavati nAnyathA ( tantrasA0 ) iti / atrocyate gurutA ziSyatA vApi tayorvatsaravAsataH iti / tathA coktaM sArasaMgrahe sadguruH svAzritaM ziSyaM varSamAtraM pratIkSayet / varSaikena bhavedyogyo vipro guNasamanvitaH / ityAdi / AcAraM zAsayedyastu sa AcArya udAhRtaH / sa AcAryaparAdhInastadvAkyaM dhAryate hRdi || zAsane sthiravRttizca ziSyaH sadbhirudAhRtaH ( padmapu0 u0 a0 25 ) / zIta: - 1 ( guNaH ) sparzavizeSaH / yathA zItasparzavatya ApaH ( ta0 saM0 ) ityAdau / atra zItatvaM ca sparzaniSTho jAtivizeSaH pratyakSasiddhaH iti jJeyam / 2 zItasparzayuktaH padArthaH / yathA zItaM zilAtalam ( mu0 1 ) ityAdau zItazabdasyArthaH / 3 vRkSavizeSaH / zukram -- 1 majjAtazcaramadhAtuH / atroktam rasAdraktaM tato mAMsaM mAMsAnmedaH prajAyate / medasosthi tato majjA majjAcchukrasya saMbhavaH || ( bhAvapra0 ) iti / tataH sthUlo bhAgo raso mAsena puMsAM zukram strINAM cArtavaM zukraM ca bhavati / uktaM ca suzrute evaM mAsena rasaH zukro bhavati strINAM ceti 1 evaM ca rasa eva kedArakulyAnyAyena sarvAn dhAtUn pUrayana mAsena nava 1 I For Personal & Private Use Only Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 883 daNDottareNa zukramArtavaM ca bhavati iti siddhAntaH vAca0 ) / atha zukrasya sthAnamAha / yathA payasi sarpistu gUDhazcakSau raso yathA / evaM hi sakale kAye zukraM tiSThati dehinAm // iti / kaNDarANAM prarohaH syAt sthAnaM tadvIryamUtrayoH / sa eva garbhasyAdhAnaM kuryAdrarbhAzraye striyAH // vRSaNau bhavataH sArAt kaphAsRgbhyAM ca medasAm / vIryavAhisirAdhArau tau matau pauruSAvau // ( bhAvapra0 ) / atha zukrasya kSaraNamArgamAha / vyaGgule dakSiNe pArzve bastidvArasya cApyadhaH / mUtrasrotaH pathe zukraM puruSasya pravartate // ( bhAvapra 0 ) ( vRddhavAgbhaTa 0 ) iti / 2 daityaguruH / asya zukra iti nAmni kAraNamAha nandinApahRte zukre gilite ca viSAdinA ityupakramya tena zabdena mahatA zukraH zaMbhUdare sthitaH ityabhidhAya . zAmbhavenAtha yogena zukrarUpeNa bhArgavaH / caskanda ca sa nAmApi tato devena bhASitaH / / ( kAzIkhaNDa 0 ) ityAdyuktam / ayaM prahavizeSaH / 3 agniH / 4 jyeSThamAsaH / 5 viSkambhAdiSu (27) yogeSu caturviMzo yogavizeSaH / 1 zuklapakSaH --- candrakalAvRddhyadhikaraNakAlaH ( pu0 ci0 pR0 31 ) / zuciH - 1 zukravarNaH / 2 snAnAdijanyapuNyavizeSavAn / atra zucitatkAlajIvI karma kuryAt ityanayA zrutyA zaucasya karmAGgatvamuktam / 3 zaucAparaparyAyazuddhimAn / atrocyate / rUpagandharasasparau: zAstroktairyuktamuttamam / prokSitAbhyukSitaM dravyaM zucyanyadazuci smRtam // svataH zucyapi vAgduSTaM bhAvaduSTamathApi vA / azuci syAt ( ta0 va0 pR0 232 ) iti / atrAdhikaM ca zuddhizabdavyAkhyAne dRzyam / 4 sUryaH / 5 abhiH 6 arkavRkSaH / 7 ASADhamAsaH / zuddhatvam - 1 taditaradharmAnAkrAntatvam / yathA zuddhaparvatatvAvacchinnoddezyatAnirUpita zuddha saMyoga saMbandhAvacchinnazuddhavahnitvAvacchinna vidheyatA kAnumiti prati (ga0 2 saMza0 pakSa0 ) ityAdau parvatatvAdeH zuddhatvam / ayamAzayaH / parvato vahnimAn dhUmAt ityAdau sAmAnAdhikaraNyasaMbandhena saundarya viziSTaM parvatatvamapekSya kevalaparvatatvasya zuddhatvam / saundarya viziSTaparvatatvaM I 1 For Personal & Private Use Only Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 nyAyakozaH / tu na zuddham / tasya parvatatvAtiriktasaundarya rUpadharmAkrAntatvAt iti / 2 zuddhiyutam / zuddhA - ( lakSaNA ) [ ka ] svazakyena sAkSAtsaMbandhaH / yathA AyurdhRtam ityAdau / atrAyaM bhAvaH / AyurdhRtayoH sAmAnAdhikaraNyAnupapattyA Ayu:padamAyuH sAdhanaM lakSayati / tatra AyuH pade zakyajIvanakAlasAdhanatvarUpasAkSAtsaMbandhasya sattvAt ( ma0pra0 4 pR0 41 ) iti / iyaM lakSaNA jahallakSaNAyAmajahallakSaNAyAM cAntarbhavati iti nAtiriktA iti jJeyam ( nyA0 ma0 4 pR0 10 ) / [ kha ] sAdRzyAdbhinnaH zakyasaMbandhaH / yathA AyurdhRtam ityAdau AyuHpade lakSaNA / atra sAdRzyAdanyaH zakyasaMbandhazca janyajanakabhAvaH / tathA cAtra AyuH padasyAyurjanake lakSaNA / tatra AyuH padazakyasaMbandho janakatvarUpo bodhyaH / tena AyurjanakAbhinnaM ghRtam ityanvayabodhaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 36 ) / yathA vA gaGgAyAM ghoSaH ityAdau gaGgApade lakSaNA / atra sAdRzyAdanyaH zakyasaMbandhastu saMyoga eva / sa ca pravAhapratiyogikastIrAnuyogikaH iti vijJeyam / sA ca zuddhA lakSaNA dvividhA jahallakSaNA ajahallakSaNA ceti ( nyA0 ma0 4 pR0 10 ) / ete eva lakSaNe lakSaNalakSaNA upAdAnalakSaNA cetyAlaMkArikairvyavahniyete ( kAvyapra0 u0 2 zlo0 10 ) / * zuddhAdvaitam -- vedAntamata vizeSaH / yathA vallabhAcAryamataM zuddhAdvaitam / atra vyutpattiH zuddhayoH kAryakAraNayorjIvabrahmaNoH advaitam aikyam yatra tat iti / atra zuddhatvaM ca mAyAsaMbandharAhityam / tacca itarasaMbandhAnavacchinna kAryakAraNAdirUpadvitvaprakArakajJAnapratiyogi kAbhAvavattvam iti / kecittu zuddhaM ca tat advaitaM ca iti karmadhAraya samAsamaGgIcakuH / etanmate bhaktimArgaH jIvabrahmaNoraMzAMzibhAvaH satkAryavAdaH ahikuNDalavatpariNAmavAdaH jagataH satyatvam AvirbhAvatirobhAvau ca etAni svIkriyante iti jJeyam / atra sa yathorNanAbhistantunoccaredyathAgneH kSudrA visphuliGgA vyuccarantyevamevAsmAdAtmanaH sarve prANAH sarve lokAH sarve devAH sarvANi For Personal & Private Use Only Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhUtAni vyuccaranti (bRha0 upa0 2 / 1 / 20 ) iti zrutiraMzAMzibhAve pramANam / tathA prapaJcaH saMsArazceti dvividhA sRSTiH / tatra prapazcasya bhagavatkAryatvena satyatvaM nityatvaM ca / saMsArasya tu mAyAkAryatvena mithyAtvameva iti / etanmate abhAvamAtraM na svIkriyate iti hRdayam / atra saMgrahaH zuddhAdvaitapracAreNa mAyAvAdanivartakAn / zrImadAcAryacaraNAn praNamAmi punaH punaH // iti / vallabhAcAryaiH SoDaza granthAH kRtAH iti jJeyam / zuddhiH-1 mArjanam nairmalyasaMpAdanaM vA / tacca [ka] bhasmAdisaMyogasamAnakAlInAspRzyasparzapratiyogikayAvadabhAvasahitabhasmAdisaMyogadhvaMsaH / yathA bhasmanA kAMsyAdipAtrAdizuddhiH ( ta0 dI0 ) / atra kAlInAntaM yAvattvaM cAbhAvavizeSaNam / tAdRzAbhAvasAhityaM ca dhvaMsavizeSaNam iti bodhyam / yAvadabhAvasahitetyatra sAhityaM ca saMbandhavizeSaniyatritaM sAmAnAdhikaraNyam ( nIla0 pR0 46-47 ) / atrAnye AhuH / bhojanAdirUpakAryAhatArUpA kAMsyAdAvAdheyazaktiH padArthAntarameva shuddhiH| yadvA zuddhijanakatvAbhimatenAmlAdiyogena tAmrAdau tattadravye devatAsaMnidhireva zuddhiH / evam pratimAdau pratiSThAdinA devatAsaMnidhireva zuddhiH / tathA ghaTAdAvapi zuddhapratijJAdikamapekSya pratiSThAvidhinA jayaprayojakIbhUto dharmo janyate / azuddhapratijJAmapekSya bhaGgaprayojakaH adharmo janyate ityAgRhyam iti / evam paramANugatapAkajavizeSaguNAtpArthivakAryavizeSo draSTavyaH / jalAdAvadRSTAdinimittabhedAtkAryavaijAtyamUhanIyam ( ci0)| evam zuddhyantaramapi svayamUhyam / [kha] tattatsamayAvacchedena bhsmaadisNyogprtiyogikaanaadisNsrgaabhaavH| sa ca tattatsamAnakAlInacANDAlAdisparzAdipratiyogikayAvadanAdisaMsargAbhAvasamAnAdhikaraNaH ( nyA0 si0 dI0 pR0 20 ) / 2 dharmajJAstu vaidikakarmayogyatvasaMpAdakasaMskAravizeSa ityAhuH / atra kecidAhuH sa ca saMskAro bhasmAdiprayoktRniSTha eva iti / tadarthastu bhasmAdisaMyogajanitaH kAMsyAdyupabhoktaniSThaH saMskAraH iti / atredamadhikaM bodhyam / zuddhyazuddhI zAstrajJApye saMskArarUpe / For Personal & Private Use Only Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 yathoktam / zuddhyazuddhyoH saMskArarUpatvenaikapuruSasyaikadobhayasthitirghaTate / zuddherbhAvarUpatve azuddhestadabhAvarUpatve naitat ghaTate / virodhAt / ata eva zaGkhaH tataH zrAddhamazuddhau tu kuryAdekAdaze tathA / kartustAtkAlikI "zuddhirazuddhaH punareva saH // iti / azuddhau caturthAda ityarthaH / tAtkAlikI zrAddhavidhAnAkSepAt tanmAtraniSThA zuddhiH kalpyate ityarthaH / karmAntare tvazuddha eva saH / evam zuddherbhAvarUpatve azaucasya tadabhAvarUpatve virodhaH / tathAtve azaucasaMkaropi na syAt / ekasmiJchuddhyabhAvarUpe azauce satyaparasya tadrUpasya tadAnIM tatpuruSIyazuddhirUpapratiyogyantarAbhAvAdanupapatteH / tasmAcchuddhyazuddhyorbhAvarUpatvam (zrA0vi0 ) ( zuddhitatva 0 ) ( vAca0 ) / atrAdhikaM tu padmapurANe ( utta0 kha0 a0 19 ) dRzyam / 3 durgA devI iti zAktA AhuH ( devIpu0 ) / 4 vizuddhizabdavadasyArthonusaMdheyaH / 286 1 zUnyam-1 atyantAbhAvavat / yathA jJAnazUnyaH puruSaH ityAdauM / 2 nirjanasthAnam / 3 AkAzaH ( zabdaca 0 ) / 4 bindumAtram ( hemaca 0 ) / 5 asaMpUrNam / 6 Unam / 7 tucchaM ca ( tri0 amara: ) / zRGgAraH - 1 rasavizeSaH / sa ca strIpuMsayoranyonyasaMyogaM pratIcchAvizeSaH / atra vyutpattiH zRGgamRcchati iti zRGgAraH / atrArthe zRGgaM hi manmatho - dbhedastadAgamanahetukaH / uttamaprakRtiprAyo rasaH zRGgAra iSyate // (sA0 da0 pari0 3 zlo0 183 ) iti / ayaM zRGgAro dvividhaH vipralambhaH saMbhogazceti (sA0 da0 pari0 3 zlo0 186 ) / atro - tam puMsaH striyAM striyaH puMsi saMyogaM prati yA spRhA / sA zRGgAra iti khyAtA ratikrIDAdikAraNam // iti / 2 bhUSaNam / 3 lavaGgam / 4 sindUram / ( vA0 ) / 1 -zRGgAraNam- rUpayauvanasaMpannAM kAminImavalokyAtmAnaM kAmukamiva yairvilAsaiH pradarzayati tacchRGgAraNam ( sarva0 saM0 pR0 170 naku0 ) / zeSaH- -1 avazeSaH / sa ca kvacit kAryam vyatireko vA / yathA pUrvavaccheSavatsAmAnyato dRSTaM ca ( gau0 11115 ) ityAdau zeSazabdArthaH / For Personal & Private Use Only Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 2 parizeSaH / yathA sadanityamityevamAdinA dravyaguNakarmaNAmavizeSeNa sAmAnyavizeSasamavAyebhyo nirbhaktasya zabdasya tasmindravya karmaguNasaMzaye na dravyamekadravyatvAt na karma zabdAntarahetutvAt yastu ziSyate soyam iti zabdasya guNatvapratipatti: ( vAtsyA0 1|1|5 ) / 3 zAbdikAstu uktAdanyaH zeSaH / tadarthazca uktAt karmatvakaraNatvasaMpradAnatvApAdAnatvAdhikaraNatvAdibhyaH anyaH saMbandhAdiH zeSaH iti / kArakANAmavivakSeti bhAvaH / yatra na kArakaM kArakArtho vA vivakSyate sa zeSaH / tadyathA brAhmaNasya kamaNDaluH ( nyA0 vA0 1 pR0 11 ) iti / yathA vA pramANAdInAM tattvam rAjJaH puruSaH ityAdau / atra SaSThI zeSe ( pANi0 2 / 3 / 50 ) iti sUtreNa zaiSikI SaSThI / tadarthazca karmAdikArakebhyonyaH prAtipadikArthavyatiriktaH svasvAmisaMbandhAdiH zeSaH tatra SaSThI syAt / yathA rAjJaH puruSaH pazormukham pituH putraH ( kAzikA 0 ) / yathA vA caitrasya vAsaH ityAdau SaSThI ( ga0 vyu0 kA 0 6 ) / 4 dharmazAstrajJAstu kvacit upayuktetarapadArtha: avaziSTaH ( ajapAlaH ) / yathA zrAddhazeSaH bhuktazeSaH ityAdI ityAhuH / atra prasaGgataH zeSarakSaNaniSedhaH saMgRhyate / RNazeSaM cAgnizeSaM zatruzeSaM tathaiva ca / punaH punaH pravardhante tasmAccheSaM na kArayet // ( garuDapu0 ) iti / 5 vyavahAra - zAstrajJAstu taditaraH ( manu0 TI0 sarvajJanArA0 9 | 105 ) / yathA jyeSTha eva tu gRhNIyAtpitryaM dhanamazeSataH / zeSAstamupajIveyuryathaiva pitaraM tathA // ( manu0 a0 9 zlo0 105 ) ityAdI ityAhuH / 6 mImAMsakAstu [ka] paroddezena pravartamAno guNIbhUtaH padArthaH zeSaH (aGgam ) / yathA bAdarimate dravyaguNasaMskArAH zeSabhUtAH / jaiminimate tu karmANyapi zeSabhUtAnItyAhuH ( zAbarabhA0 3 / 1 / 4 ) / atra zeSatvaM ca taduddezyakecchAviSayatvam / zeSitvaM taddezyatvameva iti bodhyam (vai0 sA0 kArake 0 4 pR0 195 ) / atra sUtram zeSaH parArthatvAt (jaimi0 3 / 1 / 2 ) iti / tatra bhASyam yaH parasyopakAre vartate sa zeSaH ( zAvarabhA0 3 | 1| 2 ) iti / tathA dravyaguNa saMskAreSu bAdariH ( jai0 3|1|3 ) iti karmANyapi jaiminiH phalArthatvAt 1 For Personal & Private Use Only 887 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (jaimi0 3 / 1 / 4 ) iti ca / [kha] yaH parArthaH sa zeSaH (jai0 sU0 vR0 3 / 1 / 2 ) / pArAyaM ca paroddezapravRttakRtivyApyatvam / 7 paurANikAstu bhagavato mUrtivizeSa ityAhuH / taduktam ekA bhagavato mUrtinirUpA zivA'malA / vAsudevAbhidhAnA sA guNAtItA suniSkalA // dvitIyA kAlasaMjJA ca tAmasI shesssNjnyitaa| nihanti sakalAMzcAnte vaiSNavI paramA tanuH // ( kUrmapu0 a0 48) iti / 8 tAtrikAstu prasAdAnnijanirmAlyadAne zeSeti kIrtitA ityAhuH / . 9 kAvyajJAstu sarparAja ityaahuH|| zeSavat-( anumAnam ) 1 yatra kAryeNa kAraNamanumIyate tt| yathA pUrvodakaviparItamudakam nadyAH pUrNatvaM zIghratvaM ca dRSTvA srotasonumIyate .. bhUtA vRSTiH iti (vAtsyA0 1 / 1 / 5) / atra vRttikAra itthaM vyavRta / zeSaH kAryam talliGgaka zeSavat / yathA nadIvRddhyA vRSTyanumAnam / atha vA zeSo vyatirekaH / tadvatkevalavyatirekItyarthaH / yathA pRthivItarebhyo bhidyate gandhavattvAn ityAdi (gau0 vR0 111 / 5) / 2 zeSavannAma parizeSaH / sa ca prasaktapratiSedhenyatrAprasaGgAcchiSyamANe saMpratyayaH / yathA sadanityamityevamAdinA dravyaguNakarmaNAmavizeSeNa sAmAnyavizeSasamavAyebhyo nirbhaktasya zabdasya tasmindravyakarmaguNasaMzaye na dravyam ekadravyatvAt na ___ karma zabdAntarahetutvAt yastu ziSyate soyam iti zabdasya guNatva___ pratipattiH ( vAtsyA0 111 / 5) / zokaH-(doSaH ) [ka ] iSTaviyoge tallAbhAnarhatAjJAnam (gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / yathA azocyAnanvazocastvam ( gItA0 2 / 45 ) ityAdau / , yathA vA nivasati taruNI te koka zokaM vimuzca ( muku0 bhANa0 ) ityAdau ca shokshbdsyaarthH| [kha] kecittu iSTaviyogajAto duHkhAnuguNazcittavRttivizeSa ityAhuH ( vAca0 ) / [ga] iSTaviSayaviyoge sati tatprAptyazakyaprArthanA zokaH ( nyA0 vaa0)| zoSaNam-1 vAtAdinA rasAdyapahAreNa kAThinyApAdanam / yathA pRthivIM ... zoSayati ityAdau / 2 coSaNena rasAkarSaNam ( hemc0)| 3 kAmasya For Personal & Private Use Only Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bANavizeSa ityAlaMkArikA aahuH| taduktam unmAdanaH zoSaNazca tApanaH stambhanastathA / mAraNazceti vijJeyAH paJca kAmasya saaykaaH|| (jaTA0) (vAca0 ) iti / 4 zoNAkavRkSaH ( bhAvapra0) / 5 zuNThI iti bhiSaja aahuH| zaucam-1 zuddhizabdavadasyArthInusaMdheyaH / zaucaM mAnuSaM dvividhamuktaM vyAghra pAdena / zaucaM tu dvividhaM proktaM bAhyamAbhyantaraM tthaa| mRjalAbhyAM smRtaM bAhya bhAvazuddhistathAntaram // ( vAca0 ) iti / pazcavidhaM coktaM bRhaspatinA / malazaucaM manaHzaucaM shaucmindriynigrhH| sarvabhUtadayA zaucaM jalazaucaM tu pazcamam // iti / anyacca adbhirgAtrANi zuddhyanti manaH satyena zuddhyati / vidyAtapobhyAM bhUtAtmA buddhirjJAnena shuddhyti|| (manu0 a0 5 zlo0 109) iti / tatra vidhimAhaturmanudakSau / ekA liGge gude tisrastathaikatra kare ( vAme ) dazaH / ubhayoH ( karayoH ) sapta dAtavyA mRdaH zuddhimabhIpsatA / / ( manu0 a0 5 zlo0 136 ) ( viSNupu0) ( yama0 ) (paiThInasi0) - ( hArIta0 ) (zaMkhasmR0 ) iti / 2 dharmavizeSaH / tatroktam abhakSyaparihArazca saMsargazcApyaninditaiH / svadharme ca vyavasthAnaM zaucamityabhidhIyate ( vAca0 ) iti| . zauryam-balavatopi parasya parAjayAya prtyutsaahH| sa ca prayatnavizeSa eva na tu guNAntaram (nyA0 kanda0 pR0 10) / . . zraddhA-1 [ka] phalAvazyaMbhAvanizcayaH (ta0 pra0 2 pR0 6) (si0 ca0 ) / yathA kezavaH zraddhayA gamyo dhyeyaH pUjyazca sarvadA ( agnipu0 ) ityAdau zraddhAzabdasyArthaH / [kha] vizvAsyatvena jJAnam ( ma0pra0 pR0 16 ) / yathA kaH zraddhAsyati bhUtArthaM sarvo mAM tulayiSyati ityAdau zraddhAzabdasyArthaH / [ga] vedAdibodhitaphalAvazyaMbhAvanizcayaH ( ki0 va0 pR0 4 ) / atroktam / pratyayo dharmakRtyeSu tathA zraddhetyudAhRtA / nAsti hyazraddadhAnasya dharmakRtye prayojanam // (smRtiH) (vAca0) iti / satkRtizcAnasUyA ca sadA zraddheti kIrtitA ( devalasmR0 ) iti ca / zraddhAphalamAha yAjJavalkyaH / zraddhAvidhisamA. 1.12 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 nyaaykoshH| * yuktaM karma yat kriyate nRbhiH / suvizuddhena bhAvena tadAnanyAya kalpate // - iti / azraddhAprayojanaM ca bhagavadgItAyAm azraddhayA hutaM dattaM tapastaptaM - kRtaM ca yat / asadityucyate pArtha na ca tat pretya no iha // (gItA0 a0 17 zlo0 28) iti / ajJazcAzraddadhAnazca saMzayAtmA vinazyati ( gItA 4 / 40 ) iti ca / iyaM zraddhA trividhA / trividhA bhavati zraddhA dehinAM sA svbhaavjaa| sAttvikI rAjasI caiva tAmasI ceti tAM zRNu // (gItA a0 17 zlo0 2) iti| [1] AstikyabuddhiH zraddhA iti paurANikA vadanti / 2 AdaraH / 3 shuddhiH| 4 spRhA / 5 cittprsaadH| zrapaNam-rUpAdiparAvRtyupalakSitAdhaHsaMtApanam / yathA kRSNalaM apayet - ityAdau zrapayatyarthaH / kRSNalo yavatrayamitaM suvarNam ( ma0 pra0 4 pR0 56) / zravaNam-1 zrotrendriyajanyaM zabdaviSayakaM jJAnam / yathA zrUyate supuruSa caritaM kiM tadyanna haranti kAvyAlApAH ityAdau / 2 zrutivAkyotthaM ... jJAnam / yathA AtmA vAre draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH (bR0 2 / 4 / 5 ) ityAdau ( ma0 pra0 1) / yathA vA zrotavyaH .. zrutivAkyebhyo mantavyazvopapattibhiH ityAdau / atra zravaNaM ca zrutipada pakSikA saMsargajJAnAnumitiH (pa0 ca0 pa0 20 ) / 3 azeSazabdaviSayaM siddhijJAnaM zravaNam ( sarva0 saM0 pR0 166 nku0)| 4 zabdagrAhakamindriyam zrotram / 5 mauhUrtikAstu azvinyAdiSu dvAviMzo . (22) nakSatravizeSa ityAhuH / 6 muNDarikAvRkSaH ( vAca0 ) / zrAddhapakSaH-arke nabhasyakanyAsthe zrAddhapakSaH prakIrtitaH ( devalaH) (pu0 - ci0 pR0 21 ) / zrAddham-- [ka] adanIyasya tatsthAnIyasya vA dravyasya pretoddezena zraddhayA tyAgaH / atra vyutpattiH zraddhayA dIyate yasmAcchrAddhaM tena nigadyate iti / : zrAddhaM dvividham pArvaNam ekoddiSTaM ceti / tatra tripuruSodezena yatkriyate - tatpArvaNam / ekapuruSoddezena kriyamANamekoddiSTam / punazca zrAddhaM For Personal & Private Use Only Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 trividham nityam naimittikam kAmyaM ceti / tatra nityam niyatanimittopAdhau coditam / yathA aharaharamAvAsyASTakAdiSu vihitaM zrAddham / aniyatanimittopAdhau coditaM naimittikam / yathA putrajanmAdiSu vihitaM zrAddham / phalakAmanopAdhau vihitaM kAmyam / yathA svargAdikAmanAyAM kRttikA dinakSatreSu vihitaM zrAddham / punazca paJcavidham aharahaH zrAddham pArvaNam vRddhizrAddham ekoddiSTam sapiNDIkaraNaM ceti ( mitA0 a0 1 lo0 216) / [kha] pitrAdyuddezyako yAgaH (kA0 vyA0 pR0 5 ) / saMbodhanapadopanItAn pitrAdIn caturthyantapadenoddizya putrAdibhirmantradvArA zraddhayAnnAdedanaM zrAddham ityarthaH / atra vibhaktiniyamazca saMkalpAsanayoH SaSThI dvitIyAvAhane tathA / annadAne caturthI syAccheSAH saMbodhane smRtAH // iti / zrAddhasya yAgatvaM vijJAya zrAddhakAle brAhmaNA imAM smRtiM paThanti caturbhizca caturbhizca dvAbhyAM paJcabhireva ca / hUyate ca punardvAbhyAM sa me viSNuH prasIdatu // iti / tadarthastu caturbhiH ( AzrAvaya ityadhvaryuprayojyaizcaturakSaraiH ) caturbhiH ( astu zrauSaT ityAgnIdhaprayojyaicaturakSaraiH ) dvAbhyAm (yaja ityadhvaryuprayojyAbhyAM dvAbhyAmakSarAbhyAm ) paJcabhiH (ye yajAmahe iti hotRprayojyaiH paJcabhirakSaraiH ) dvAbhyAm ( vauSaT iti hotRprayojyAbhyAM dvAbhyAmakSarAbhyAm) ebhi: saptadazabhirakSaraiyo hUyate havanakarmIkriyate sa viSNuH me mama prasIdatu prasanno bhavatu iti / atra yajuH zrutiH pramANam AzrAvayeti caturakSaramastu zrauSaDiti caturakSaraM yajeti vyakSaraM ye yajAmaha iti paJcAkSaraM dvyakSaro vaSaTkAra. eSa vai saptadazaH prajApatiryajJamanvAyatto ya evaM veda prati yajJena tiSThati ( taittirIyasaMhi0 kANDa0 1 a0 6 anu0 11 ) iti / zrAddhe brAhmaNasaMkhyAniyamo yAjJavalkyenoktaH / yathA dvau daive prAk pitrye udgekaikameva vA / mAtAmahAnAmapyevaM tatraM vA vaizvadezikam // ( yAjJa0 a0 1 zlo0 228 ) ityAdi / zrAddhadevAzca dazavidhA gaNadevatAbhedAH / yathoktam vasutyau RtudakSau kAlakAmau dhuriH kuruH / purUravA mArdavAzca vizvedevAH prakIrtitAH // ( vAca0 pR04925 ) iti / anyaca kraturdakSo vasuH satyaH kAmaH kAlastathA dhuriH / rocano mAdravA - 1 trayaH For Personal & Private Use Only Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 nyAyakozaH / zcaiva tathA cAnyaH purUravAH || vizvedevA bhavantyete daza zrAddheSu pUjitAH iti / [ga] zraddhA hetukadAnarUpakarmavizeSaH / tadAhApastambaH athaitanmanuH zrAddhazabdaM karma provAca ( Apasta0 dharmasU0 2 / 7 / 16 / 1 pR0 76 ) / tadarthazca zrAddham iti zabdo vAcako yasya tatkarma ( zrAddhavivekaH ) iti / pulastyopyAha saMskRtaM vyaJjanAdyaM ca pyoddhighRtaanvitm| zraddhayA dIyate yasmAt tena zrAddhaM nigadyate / ( zrAddha tattva0 ) iti / asmiMzca karmaNi yAgAdAvindrAdInAmiva pitrAderdevatAtvam / taduddezena mantradvArA dravyatyAgAt / tathA ca yAgAdau mantrAhUtA indrAdayaH zaktimAtreNa tatsthale AvirbhUtA yajamAnatyaktadravyadarzanena tRpyantasteSA - mabhISTaphalaM yathA sAdhayanyi tathA zrAddhepi matrAhUtAH pitrAdayaH samAgatAH putrAdityaktadravyabhogena tRpyanto viziSTaphalapradAH bhavanti ityevaM kalpanIyam iti / atredaM bodhyam / devadattAdizabdasya yathA na kevalaM 'dehamAtram na vA jIvamAtramarthaH / kiMtu tattaddehAbhimAnI jIva evArthaH / tathA pitrAdizabdasya utpAdakadehAbhimpanI kevalaM jIvopi nArthaH / kiM tu surudrAdityadevAdhiSThitatAdRzajIva evArthaH / tathA coktam vasavaH pitaro jJeyA rudrA jJeyAH pitAmahAH / prapitAmahAzcAdityAH zrutireSA sanAtanI // pretAnuddizya yatkarma kriyate mAnuSairiha / tRpyanti devatAstena na pretAH pitaraH smRtAH // ( zrAddhakalpe devala0 ) iti / tathA ca yathA kAcigarbhiNI suhRdA dattaM dohadaM bhuJjAnA svayaM tRpyantI svAzrayaM garbhaM ca tarpayantI dohadadAtAramapyupakaroti tathA vasvAdayopi zrAddhAnnadarzanamAtratRptAH svAdhiSThitapitrAdIn tarpayantaH zrAddhakarturapISTadAtAro bhavanti iti jJeyam ( vAca0 ) / atra chAndogyazrutiH tadyatprathamamamRtaM tadvasava upajIvantyagninA mukhena na vai devA aznanti na pibantyetadevAmRtaM dRSTvA tRpyanti ( chA0 u0 3 | 6 | 1 ) iti / brAhmaNAdisaMpradAnakakriyAyA iva zrAddhakarmaNa eva svajanyapuNyadvArA viziSTaphalajanakatA / tatra kAlAntarabhAvitattatphaladAnAya tatkarmasAkSiNaH paramezvarasyaiva tatsAdhanatvam / tathA ca yo yo yAM yAM tanuM bhaktaH zraddhayArcitumicchati / tasya tasyAcalAM zraddhAM tAmeva vidadhAmyaham // ( gItA0 a0 7 For Personal & Private Use Only Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 893 zlo0 21 ) iti gItAyAmuktam / zrAddhabhedAzca vizvAmitrAyuktAH nityAdayovagantavyAH / yathA nityaM naimittikaM kAmyaM vRddhizrAddhaM sapiNDanam ( ekoddiSTam ) / pArvaNaM ceti vijJeyaM goSThayAM zuddhyarthamaSTamam / karmAGga navamaM proktaM daivikaM dazamaM smRtam / yAtrAsvekAdazaM (ghRtazrAddhaM ) proktaM puSTayarthaM dvAdazaM ( auSacArikam ) smRtam // iti / bRhaspatinA tu nityaM naimittikaM kAmyaM vRddhizrAddhaM tathaiva ca / pArvaNaM ceti manunA zrAddhaM paJcavidhaM smRtam // iti uktam / evaM kUrmapurANepi / mansyapurANe ca nityaM naimittikaM kAmyaM trividhaM zrAddhamucyate iti / atra dvAdazavidhAnAM paJcavidhAnAM ca zrAddhAnAM triSvevAntarbhAvaH ityabhiprAyaH / zrAddhadezA yathA-zuciM dezaM viviktaM ca gomayenopalepayet / dakSiNApravaNaM caiva prayatnenopapAdayet // avakAzeSu cokSeSu nadItIreSu caiva hi / vivikteSu ca tuSyanti dattena pitaraH sadA // ( mnu03|206-207) iti / cokSAH svabhAvazucayoraNyAdipradezAH / zrAddhaninditadezAnAha viSNuH / na mlecchaviSaye zrAddhaM kuryAdgacchecca tatra n| cAturvarNyavyavasthAnaM yasmindeze na vidyate // taM mlecchadezaM jAnIyAdAryAvartamataH param iti / vAyupurANe ca trizaGkorvarjayeddezaM sarvaM dvAdazayojanam / uttareNa mahAnadyA dakSiNena tu kIkaTAt // dezastraizaGkavo nAma zrAddhakarmaNi garhitaH / pAraskarAH kaliGgAzca sindhoruttarameva ca // pranaSTAzramadharmAzca dezA vAH prayatnataH ityAdi / evaM brahmapurANepi vizeSo jJeyaH / pAraskarA dezavizeSAH / kIkaTo magadhaH / sindhurnadIvizeSaH ( vaac0)| zrAvaNam-1 zrotrendriyajanyaM pratyakSam / yathA zabdasya pratyakSam / - 2 mAsavizeSaH / 3 bArhaspatyo varSavizeSaH / 4 vRkSavizeSaH / zrIH-1 lkssmiiH| 2 lavaGgam / 3 shobhaa| 4 vaannii| 5 veSaracanA / 6 saralavRkSaH / 7 dharmArthakAmAH / 8 saMpattiH / 9 prakAraH / 10 upakaraNam / 11 buddhiH| 12 vibhuutiH| 13 adhikAraH / 14 prbhaa| 15 kIrtiH / 16 vRddhiH / 17 siddhiH| 18 kamalam / 19 bilvavRkSaH / 20 auSadhivizeSaH / 21 devAdInAM nAmoccAraNAya For Personal & Private Use Only Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| upAdhivizeSaH / tatroktam devaM guruM gurusthAnaM kSetraM kSetrAdhidevatAm / siddhaM siddhAdhikArAMzca zrIpUrva samudIrayet // iti / 22 rAgavizeSaH iti gAyakA AhuH / atrocyate zrIrAgazca sundarapuruSAkRtiH hemanteparAhe geyaH / tasya paJca rAgiNyaH mAnazrIH bhAravI dhanazrIH vasantarAgiNI AzAcarI ceti ( saMgItadA0 ) ( vAca0 ) / rAgazabdavyAkhyAne yAH saMgRhItAstadanyA etA rAgiNyaH iti vijnyaayte| / zrutam- jJAnAvaraNakSayopazame sati matijanitaM spaSTaM jJAnam ( sarva0 saM0 pR0 63 Ahe 0 ) / zrutiH-1 zrotrazabdavadasyArthInusaMdheyaH / 2 zrotrendriyajanyaM jJAnam / 3 mImAMsakAstu nirapekSo ravaH zrutiH / sA ca trividhA vidhAtrI . abhidhAtrI viniyokI ceti / tatra vidhAtrI liGAdyAtmikA / abhidhAtrI biidyaadishrutiH| yasya ca zabdasya zravaNAdeva saMbandhaH pratIyate * sA viniyokrI ityAhuH / sa ca saMbandhaH viniyojyaviniyojakabhAvaH zeSazeSiNoH saMbandho vA ( lau0 bhA0 TI0 pR0 17 ) / viniyokI zrutirapi punaH trividhA vibhaktirUpA ekAbhidhAnarUpA ekapadarUpA ceti / tatra vibhaktizrutyA aGgatvaM jJApyate / yathA vrIhibhiryajeta iti tRtIyAzrutyA vrIhINAM yAgAGgatvaM jJApyate / samAnAbhiMdhAnA yathA pazunA yajeta iti / atra ekatvapuMstvayoH samAnAbhidhAnazrutyA kArakAGgatvaM jJApyate / yajeta ityAkhyAtAbhihitasaMkhyAyA ArthIbhAvanAGgatvaM samAnAbhidhAnazruteH / ekapadazrutyA ca yAgAGgatvaM jJApyate ( lau0 bhA0 pR0 16-18 ) iti / atreda bodhyam / zrutistu vedo vijJeyo dharmazAkhaM tu vai smRtiH| te sarvArtheSvamImAMsye tAbhyAM dharmo hi nirbabhau // ( manu0a0 2 zlo0 10 ) iti / vedastu. vidhimatranAmadheyaniSedhArthavAdabhedAtpazcavidhaH / ziSTaM tu vedazabdavyAkhyAne dRzyam / 4 kramaparavacanaM shrutiH| tacca dvividham kevalakramaparaM kramaviziSTapadArthaparaM ceti / tatra vedaM kRtvA vediM karotIti kevalakramaparam / vaSartuH prathamabhakSa iti tu kramaviziSTapadArthaparam ( mI0 nyA0 pR0 37 ) / 5 gaNakAstu aGka For Personal & Private Use Only Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 895 zAstroktastribhujakSetrAdiH bhujakoTyoH saMyujyamAno rekhAvizeSa ityAhuH ( lIlA0 6 mauhUrtikAstu zravaNanakSatram ityAhu: / 7 saMgIta - zAstrajJA gAyakAstu SaDurAgAdyArambhakAvayavazabdavizeSaH zrutiH ityAhuH / tatroktam prathamazravaNAcchabdaH zrUyate hrasvamAtrakaH / sA zrutiH saMparijJeyA svarAvayavalakSaNA || ( mallinA0 ) iti / saMgItadAmodare zrutisaMkhyAniyamazca darzito yathA catuzcatuzcatuzcaiva SaDumadhyamapazcamAH / dve dve niSAdagAndhArau tritriRSabhadhaivatau // iti / zrutibhedAstu (22) nAndI cAlanakA rasA ca sumukhI citrA vicitrA ghanA mAtaGgI sarasAmRtA madhukarI maitrI zivA mAdhavI / bAlA zArGgaravI kalA kalaravA mAlA vizAlA jayA mAtreti zrutayaH purANakavibhirdvAviMzatiH kIrtitAH // iti / saMgItaratnAkare tu tIvrA kumudvatI mandA chandovatyastu par3agAH dayAvatI raJjanI ca ratikA RSabha sthitA // raudrau krodhA ca gAndhAre vajrikA ca prasAriNI / prItizca mArjanItyetAH zrutayo madhyamAzritAH // kSitiraktA ca sAMdIpanyAlApI caiva paJcame / madantI rohiNI ramyetyetA dhaivatasaMzrayAH / ugrA ca kSobhiNIti dve niSAde vasataH zrutI iti / zreNiH - nAnAjAtInAmekajAtInAmapyekajAtIyakarmopajIvinAM 1 1 saMghAtaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 30 ) / 1 zrotram - (indriyam ) [ka] zabdopalabdhi sAdhanamindriyam (ta0 bhA0 pR0 26 ) ( nyA0 ma0 pR0 14 ) / taca viziSTAdRSTopa gRhIta karNazaSkulyavacchinno nabhodeza: / (vai0 u0 8|2|6 ) ( ta0 bhA0 prame 0 pR0 26 ) (ta0 saM0 ) / atrAvacchinnatvaM ca saMyogavizeSa: ( pa0 mA0 ) / atredaM bodhyam / zrotraM zabdavat zabdagrAhakatvAt / yadindriyaM rUpAdiSu paJcasu madhye yaM guNaM gRhNAti tadindriyaM tadguNavat / yathA gandhagrAhakaM ghrANaM gandhavat iti vyAptiratra draSTavyA ( pra0 pra0 ) ( ta0 bhA0 prame 0 pR0 26 ) / atha vA zrotrasya zabdavattvaM ca bahirindriyANAM grAhyajAtIya vizeSaguNavattvam iti niyamAtsiddhyati (vai0 u0 8|2| 6 ) | zabdazca nabhovRttireva / na ca vAyoreva kAraNaguNapUrvakazabdavattvamaGgIkAryam iti vAcyam / zabdasyA | ( 0 ) For Personal & Private Use Only Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yAvadravyabhAvitvena vAyuvizeSaguNatvAbhAvAt (mu0 1 AkAzani0 pR0 88 ) iti / [kha] vane siMhanAdaH iti zabdapratyakSAsAdhAraNakAraNam / tacca karNazaSkulyavacchinnaM nabhaH (pra0 pra0) (nyA0 ma0 1 pR0 14 ) ( ta0 kau0 ) / atra bhASyam / zrotraM punaH zravaNavivarasaMjJako nabhodezaH / zabdanimittopabhogaprApakadharmAdharmopanibaddhaH / tasya ca nityatve satyupanibandhakavaikalyAdbAdhiryam ( prazasta0 pR0 7) iti / navyAstu Izvara eva zrotrendriyam nezvarAdatiriktam ityAhuH ( rAma0 1 pR0 118 ) / sAMkhyA vedAntinazca sAttvikAMzasUkSmAMzaH zrotram ityAhuH / tanmate zabdasya paJcabhUtaguNatayA zabdAdhAravAyunA jhaTiti karNadeze yathAvegaM dhAvamAnena karNaprApaNasaMbhavaH / tena zabdopalambhaH iti / tanmate zravaNendriyasya prApyakAritvam ityuktirapyetatparA iti bodhyam ( vAca0 ) / kAvyajJAstu zrotrendriyAdhAro golakaM karNaH zrotram ityAhuH / zlAghanam-bodhaviSayA stutiH / yathA gopI smarAtkRSNAya zlAghate ityAdau zlAghaterarthaH / atra dhAtvarthaghaTakabodhAzrayasya zlAghahasthAzapAM jJIpsyamAnaH ( pANi0 1 / 4 / 34 ) iti sUtreNa saMpradAnatvam / jJIpsyamAnapadena pradhAnabhUtaNyarthakarmaNo grahaNam / atra zlAghadhAtvarthaikadezasya bodhasya phalatAvacchedakaH saMbandho vRttitaa| stutistu guNavattvapratipAdakazabdaprayogAdiH / smarAt iti hetau paJcamI / evaM ca gopIkartRkA smarahetukRSNasaMpradAnikA arthAt kRSNavRttibodhaviSayA stutiH iti bodhaH ( la0 ma0 kAraka0 4 pR0 102 ) / zvAsaH-1 vAyuvyApAravizeSaH / yathA manuSyasya pRthagekaikasmindina ekaviMzati sahasrANi SaT zatAni ca ( 21600 ) zvAsA bhavanti iti / zvAso nAma bAhyasya vAyorantarAnayanam (sarva0 saM0 pR0 376 pAta0 ) / 2 rogavizeSaH iti bhiSaja AhuH / zvAsaheturuktaH yastu yajJaM samAsAdya pazuzvAsaM niruddhya ca / hanti khAdati vA taM sa mahAzvAsena gRhyate // iti / paurANikakathAmadhye yastu vAcAnyathA vadet / sa Urdhva For Personal & Private Use Only Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 897 zvAsamAsAdya dunotyaharaharnizam / / (bhRgu bhAra0 ) ( vAca0 ) iti ca / 3 zAbdikAstu zikSokto varNozvAraNArtho bAhyaprayatnavizeSa ityAhuH / Sa SaDahaH -- ahorAtrasAdhya ekaH somayAgo vede ahaH zabdenocyate / tAdRzAnAM SaNNAmaharvizeSANAM gaNaH SaDahaH / paJcabhiH SaDahaimaso bhavati / tatra catvAraH SaDahA abhiplavasaMjJAH / paJcamaH pRSThayasaMjJaH ( puru0 pR0 10 ) / SaSThI - 1 ( vibhaktiH ) [ ka ] yatkiciddhAtvarthe svArthAnvayAbodhikA sup / yathA caitrasyedam ityAdau SaSThI / atra saMbandhavivakSAyAM kArakavibhaktyaprasakteH SaSThI zeSe ( pANi0 2 / 3 / 50 ) ityanena sUtreNa caitrasyedam ityAdau SaSThI / caitrasya dravyam ityAdau satvasya caitrasya svam ghaTasya kAraNam caitrasya hastaH ityAdau nirUpitatvAvayavatvAdInAM saMbandhatvenaiva SaSThyarthatA na tu viziSya nirUpitatvatvAvayavatvatvAdinA / zaktyAnantya - prasaGgAt / saMyogAdisaMbandhasattvepi caitrasya nedaM vAsaH ityAdau svatvAdisaMbandhavizeSabodhatAtparyeNa yatra nam prayujyate tatra vizeSarUpeNa SaSThyAH lakSaNaiva / itthameva ca saMbandhatvena karmatvAdivivakSayA mAtuH smRtam ityAdau adhIgarthadayezAM karmaNi ( pANi0 2 / 3 / 52 ) ityanuzAsanasya niyamaparatayA sArthakyopapAdanaM vRttikRtAmupapadyate / evameva nAgnistRpyati kASTAnAM na puMsAM vAmalocanAH ityAdau karaNatvAdeH saMbandhatvena vivakSAyAM SaSThayupapattiH / ata eva ca AmaM zUdrasya pakAnnaM pakamucchiSTamucyate ityatra pakkam ityatrAnuSajyamAnAyAH SaSThyAH saMbandhatvena kartRtvamarthaH na tu svatvam / zUdrakartRkavRSotsarge caruhomAnupapatteH iti navIna smArtAnAM matamapyupapadyate ( ga0 vyu0 kA0 6 pR0 112 ) / [kha] zAbdikAdayastu saMbandhamAsAnye svatvAdau vA zaktA sup / yathA rAjJaH puruSaH caitrasya dhanam ityAdau SaSThI iti vadanti / grAmaM gacchati paTaM dadAti ityAdau ca dhAtvarthatAvacchedakIbhUte saMyogasvatvAdau dvitIyayAdheyatvameva bodhyate na tu saMbandhasAmAnyaM bodhyate iti na tatrAtiprasaGgaH ( za0 pra0 113 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 nyaaykoshH| zlo0 66 pR0 76 ) iti / atredaM zAbdikamataM vijJeyam / SaSThyarthaH saMbandhatvena tattadrUpeNa ca svasvAmibhAvAdiH saMbandhaH saMbandhatvena kriyAkArakabhAvazca / ata evAnekasaMbandhasattvepi svatvAdisaMbandhavizeSatAtparyeNa caitrasya nedaM vAsaH iti prayujyate / ata eva ekazataM SaSThayarthAH iti SaSThI sthAneyogA ( pANi0 1 / 1 / 49 ) iti sUtrasthaM bhASyaM saMgacchate / dvitIyAditazca kriyAkArakabhAvasya tattadrUpeNaiva bodhH| tathaivAnubhavAt / mAtuH smarati ityAdau ca tattadrUpeNa bodhe dvitIyAdInAM bAdhikAnAM sattvAtsaMbandhatvenaiva bodhaH mAtRsaMbandhi smaraNam iti navyA AhuH / prAzvastu atrApi kriyAkArakabhAvamUlaka vizeSaNatvarUpaM viSayatvameva nimittatvameva vA tattvena saMbandhatvena vA vivakSitam / kriyAkArakabhAvasaMbandhaH kAraNam / zeSasaMbandhastu phalabhUtaH / yathA rAjJaH puruSa ityatra rAjapuruSo kartRsaMpradAnarUpAvabhUtAm rAjA puruSAya dadAti iti / tanmUlakasvasvAmibhAvapratItau kAdivizeSarUpatAnavagamaH ityAhuH ( la0. ma0 kAra0 6 pR0 113) / atrAyaM vivekaH / SaSThI dvividhA kArakaSaSThI zeSaSaSTI ceti / zabdazaktiprakAzikAkRnmate yayA dhAtvarthe prakAratayA kartRtvakarmatvAdi bodhyate sA kaarksssstthii| yayA tu dhAtvarthAtirikta svArthazeSaH saMbandhaH bodhyate sA shesssssstthii| gadAdharAdInAM maMte tu yayA dhAtvarthe svArthakartRtvakarmatvAdi saMbandhatvenaiva bodhyate na tu prakAratayA sA kArakaSaSThI / yayA tu dhAtvarthAtirikte svArthaH saMbandhatvenaiva bodhyate sA zeSaSaSThI iti cintanIyaH / atredamavadheyam / kriyAprakArIbhUtorthaH kArakam / tatrArthe SaSThI kArakaSaSThI ityucyate / yathA sA lakSmIrupakurute yayA pareSAm / padmasyAnukarotyeSa kumArImukhamaNDalaH / guruvipratapasvidurgatAnAM pratikurvIta bhiSak svabheSajaiH ityAdAvapi mAtuH smarati caurasya hinasti jalasyopaskurute ityAdAviva kriyAvizeSayoge kArakAthaiva SaSThI / taNDulasya pAcakaH maitrasya bhoktavyam ityAdAvapi SaSThI kArakaSaSThayeva ( za0 pra0 pR0 78 ) / sA lakSmIrityatra prayogadRSTyA pratyanUpebhyaH karoteH karmaNyapi vaikalpikaH SaSThIvidhirvaktavyaH iti For Personal & Private Use Only Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vijJeyam ( za0 pra0 zlo0 67 TI0 pR0 78 ) / guruvipratapasvidurgatAnAmityatra zAbdikAstu vipattau iti adhyAhRtanAmArthe SaSThayarthAnvayaH iti neyaM kArakaSaSThI ityAhuH (kA0 vyA0 ) / taNDulasya pAcaka ityatra dhAtvarthe pacanAdau kRdyoge kartRkarmaNoH SaSTyanuziSTeH karmatvakartRtvAdikaM kArakameva iti kArakAthaiva SaSThI iti jJeyam (za0 pra0 pR0 78 ) / yadvA atra karmaNi dvitIyA ( pANi0 2 / 3 / 2 ) kartRkaraNayostRtIyA (pANi0 2 / 3 / 18) ityAbhyAM sUtrAbhyAM vihitAbhyAM dvitIyAtRtIyAbhyAM zaktyA bodhite kartRtvakarmatve kartRkarmaNoH kRti ( pANi0 2 / 3 / 65 ) iti sUtreNa vihitA SaSThI lakSaNayA bodhayati iti jJeyam / lakSaNAbIjaM tu tAdRzayoH kartRtvakarmatvayoH saMbandhatvena bodhane tAtparyAnupapattireva / prakAratayA bodhana eva tAtparyAditi hRdayam / atrAyaM vishessonusNdheyH| kArakavibhaktibhinnavibhaktyarthasya kriyAyAmananvayaH iti niyamo nAsti / tathA hi maNikAramate tasmAjjAnAti ityAdau jJAnAdirUpadhAtvarthe hetuvibhaktyarthasyAnvayaH / tasmAtsthIyate ityAdau ca sarvamata eva dhAtvarthasthityAdau hetuvibhaktyarthasyAnvayaH / guruvipratapasvidurgatAnAM pratikurvIta bhiSak svabheSajaiH ityAdau tu SaSThayarthasaMbandhamyApi dhAtvarthenvayo dRSTaH iti tAdRzaniyamo nAsti ( ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 56 ) iti / guruvipretyatra zAbdikAnuyAyinastu roge iti nAmAdhyAhRtya tadarthe SaSThayarthasya saMbandhasyAnvayaH kartavyaH / tathA ca saMbandhasya kArakatvAbhAvena kriyAyogAbhAvAnneyaM kArakaSaSThI ityAhuH ( kA0 vyA0 pR0 1) / zeSaSaSTItyasyAyamarthaH / zeSaH kArakAdavaziSTaH svasvAmibhAvAvayavAvayavibhAvAdiH saMbandhaH kArakAdanyo vA / tatrArthe SaSThI zeSaSaSThI ityucyte| yathA rAjJaH puruSaH rajakasya vastraM dadAti ityAdau sssstthii| rAjJa ityatra SaSThayA svatvarUpaH saMbandho bodhyate / sa ca na kArakam / na vA tadarthikA SaSThayAdiH kArakavibhaktiH iti jJeyam / rajakasyetyatra ca pariSkAryatvAdilakSaNaH saMbandho vastrAdAveva SaSThayAnubhAvyate iti zeSaSaSThI iti vijJeyam (za0 pra0 zlo0 67 TI0 pR0 77 ) / 2 mauhurtikAstu candramasaH SaSThakalAyA hrAsavRddhirUpakriyAtmakasthitivizeSaH ityAhuH / For Personal & Private Use Only Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 3 paurANikAstu brahmakanyA devasenAkhyaH skandabhAryAtmako mAtRkAvizeSaH ityAhuH / taduktam mAtRkAsu pUjyatamA sA ca SaSThI prakIrtitA / zizUnAM prativizveSu pratipAlanakAriNI // ( brahma0 vai0 pra0 a0 1) ( skandapu0 ) ( vAca0) ityAdi / tAzca SoDaza mAtRkAH gaurI padmA zacI medhA sAvitrI vijayA jayA / devasenA svadhA svAhA mAtaro lokamAtaraH // zAntiH puSTidhRtistuSTiH kuladevAtmadevatAH iti / anyA api sapta brAhmI mAhezvarI caiva kaumArI vaiSNavI tathA / vArAhI ca tathendrANI cAmuNDA sapta mAtaraH // iti.| pATapauruSam-(zrAddham ) mahAlaye gayAzrAddhe vRddhau cAnvaSTakAsu ca / navadaivatamatreSTaM zeSaM SATapauruSaM viduH // (pu0 ci0 pR0 384 ) / sa-1 viSNuH / 2 sarpaH / 3 iishvrH| 4 vihagaH / 5 samAse pUrvapadasthaH sahArthaH / yathA sapitRkaH ityAdau / 6 samAnArthaH / yathA sarUpaH ityaadau| 7 chandaHzAstrajJAstu antaguruka Adilaghudvayako yo varNagaNaH tasya sa iti nAma ityAhuH / taduktam AdimadhyAvasAneSu yaratA yAnti lAghavam / bhajasA gauravaM yAnti manau tu gurulAghavam // (zrutabo0 ) iti / saMkaraH-1 [ka] parasparAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNayodharmayorekatra samAvezaH (di. 1) (vai0 vi0 1 / 2 / 3 ) / etatsaMkaralakSaNaM ca parasparAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNapadArthadvayasAmAnAdhikaraNyatvam iti ( la0 v0)| svasAmAnAdhikaraNya svAbhAvasAmAnAdhikaraNya svasamAnAdhikaraNAbhAvapratiyogitva etatritayasaMbandhena yatkiMcijAtiviziSTatvaM samuditArthaH iti gurucaraNAH ( bhikuzAstrI goDabole ) prAhuH / ayaM saMkarazca jAtitve bAdhakaH iti vijJeyam (niil0)| zrIharSakRtakhaNDane tvevaM pratipAditam na sAMkaryasya sarvathA jAtyabhAvakalpakatvam / mAnAbhAvAt / evaM ca bhUtatvamUrtatve pRthivItvazarIratve ca jAtirUpe eva / kriyAsamavAyikAraNa. tAvacchedakatayA mUrtatvAderiva bhUtAdipadazakyatAvacchedakatayA bhUtatvAderapi For Personal & Private Use Only Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| jAtitvAt ( la0 ma0) iti| [kha] parasparAtyantAbhAvasAmAnAdhikaraNye sati jAtyantareNa sAmAnAdhikaraNyam / yathA bhUtatvasya mUrtatvAdinA saMkaraH (di. 1) (vai0 u0 1 / 2 / 3 ) / tathA hi manontarbhAvenAkAzAntarbhAvena ca parasparaM svasvAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNayobhUtatvamUrtatvayoH pRthivyAdicatuSTaye samAvezaH iti bhUtatvaM na jAtiH iti vijJeyam / bhUtatvAbhAvavati manasi mUrtatvaM tiSThati / yathA mUrtatvAbhAvavati cAkAze bhUtatvaM tiSThati / pRthivyAdibhUtacatuSTaye tu bhUtatvaM mUrtatvaM cobhe tiSThataH iti saMkaro jnyeyH| 2 dharmAntarasya samAvezaH / vibhinnadharmavatopi dhyekyN vA / yathA upadheyasaMkarepyupAdherasaMkaraH ityAdyabhiyuktoktau ( ci0 1) (ga0 sAmA0 ) ( bhavA0 ) kAJcanamayahRdo vahnimAn dhUmAt ityAdau dhUmarUpaikahetau bAdhAtiriktasyAzrayAsiddhyAderapi samAvezaH sNkrH| 3 abhedaH (mU0 ma0 prAmANya0 pR0 420) / yathA atiriktaviSayatApakSe prakArabhedenaikatra viSayatAbheda iti lakSaNadvayasamAvezAtpramAbhramasaMkaraH (ci0 1 prAmA0 pR0 418 ) ityAdigranthe saMkarazabdasyArthaH abhedaH / 4 smRtizAstrakRtastu ekavarNapuruSAdvivAhitavarNAntaratriyAM jAto jaativishessH| yathA mUrdhAvasiktasUtAdiH ityAhuH / atredaM vijJeyam anulomajAnAmupanayanAdisaMskArAhatvam pratilomajAnAM tu tadanahatvam iti / varNasaMkarajAtizca anulomajA pratilomajApi nAnAvidhA / yathA viprAnmUrdhAvasikto hi kSatriyAyAM vizaH striyAm / jAtombaSThastu zUdrAyAM niSAdaH pArSadopi ca // ( garuDapu0 a0 96 ) ityAdi / brAhmaNAdvaizyakanyAyAmambaSTho nAma jaayte| niSAdaH zUdrakanyAyAM yaH pArazava ucyate // ( manu0 a0 10 zlo0 8-41) ( yAjJa0 a0 1 zlo0 91-92) ityAdi / atredamadhikaM jJeyam / vyabhicAreNa varNAnAmavedyAvedanena ca / svakarmaNAM ca tyAgena jAyante varNasaMkarAH // ( manu0 a0 10 zlo0 24 ) iti / strISu duSTAsu vArSNeya jAyate varNasaMkaraH ( gItA0 a0 1 zlo0 41 ) iti ca / 5 AlaMkArikAstu alaMkAravizeSa ityaahuH| taduktam aGgAGgitvelaMkRtInAM tadvadekAzrayasthitA / saMdigdhatve ca bhavati saMkaratrividhaH punaH // For Personal & Private Use Only Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 nyAyakozaH / I (sA0 da0 pari0 10 zlo0 99 ) iti / 6 dharmajJAstu aspRzyasparzAdirUpaH saMsargaH / yathA cANDAlAdisaMkara ityAhu: / atha cANDAlasaMkaraprAyazcittam / tatra cyavanaH cANDAlasaMkareSu bhavanadahanaM pUraNaM sarvabhANDabhedanaM dAravANAM takSaNaM zaGkhazuktirajata celAnAmadbhiH prakSAlanaM kAMsyatAmrANAmAkarazuddhiH sauvIrapayodadhitatrANAM parityAgaH zeSara sayavasadravyarakSaNaM gomUtrayAvakAhAro mAsaM kSapayet bAlavRddhastrINAmadha prAyazcittam iti / tathA Apastambopi antyajAtiravijJAto nivasedyasya vezmani / sa vai jJAtvA tu kAle tu kuryAttatra vizodhanam // cAndrAyaNaM parAkaM vA dvijAtInAM vizodhanam / prAjApatyaM tu zUdrANAM tathA saMsargadUSaNe // ityAdi / svalpakAlaviSaye sumantuH agamyAgamanastrIvadhacANDAlasaMparkeSu kRcchratrayam iti / paraMparAsaMsarge tu vRddhazAtAtapaH azuci saMspRzedyastu eka eva sa duSyati / tatspRSTonyo na duSyeta sarvadravyeSvayaM vidhiH // iti / devalopi saMspRzyAzucisaMspRSTaM tRtIyaM vApi mAnavaH / hastau pAdau ca prakSAlya toyenAcamya zuddhyati // ityAdi / 7 saMmArjanyAdibhiH kSiptaM raja iti kAvyajJA AhuH / saMkalpaH -- 1 anAsannakriyecchA / yathA anAgateSu sarpavyAghrAdiSu saMkalparja duHkham ( prazasta0 2 pR0 51 ) ityAdau / 2 dharmajJAstu karmasAdhanAyAbhilApavAkyam / yathA manasA saMkalpayati vAcAbhilapati karmaNA copapAdayati ( ti0 ta0 raghu0 ) ( vAca0 ) ityAdI ityAhuH / atroktam saMkalpamUlaH kAmo vai yajJA: saMkalpa saMbhavAH / vratAni yamadharmAzca sarve saMkalpajAH smRtAH // ( ekA 0 ta0 ) / saMkalpena vinA rAjan yatkiMcitkurute naraH / phalaM syAdalpakaM tasya dharmasyArdhakSayo bhavet // ( brahmapu0 ) iti / 3 karmajJAzca abhISTasiddhaye idamitthameva kAryam ityevaMrUpo mAnaso vyApAravizeSa ityAhuH / tatroktam AzAsya ca zubhaM kAryamuddizya ca manogatam iti / saMkalpazca dvividhaH bhAvaviSayaH abhAvaviSayazca / tatrAdyaH mayaitatkartavyam ityevaMrUpaH / yathA pUjAdi saMkalpaH / dvitIyastu mayaitanna kartavyam ityevaMrUpaH / yathA upavAsAdisaMkalpaH iti / 1 For Personal & Private Use Only Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1903 saMkIrNatvam -- 1 saMkaravattvam / yathA saMkIrNajAtiH ityAdI / 2 ekatra vijAtIyamelanam / yathA asaMkIrNabAdhaH ityAdau / 3 azuddhatva prayojako dharmaH iti dharmajJA vadanti / saMketa: - 1 ( padavRttiH ) [ka] idaM padamamumarthaM bodhayatu iti asmApadAdayamarthe boddhavyaH iti vecchA ( ci0 4 ) ( ga0 zakti0 pR0 3 ) ( ta0 pra0 4 ) ( nyA0 bo0 4 ) / yathA ghaTapadasya kambugrIvAdimatyarthe saMketaH / idaM padamityAderarthazca idaM padametadarthaviSayakabodhajanakaM bhavatu iti / asmAdityAderarthastu ayamartha etatpadajanyabodhaviSayatAvAn bhavatu (ga0 zakti0 TI0 pR0 3 ) iti / saMketagrahastu vyAkaraNa vRddhavyavahArAdito bhavati ( mu0 kha0 4 ) ( za0 pra0 lo0 20 pR0 22 ) (vai0 vi0 7 / 2 / 20 ) / tatprapaJcastu zaktizabdavyAkhyAne dRzyaH / [ kha ] pataJjalistu padapadArthayoritaretarAdhyA sarUpaH (smRtyAtmakaH ) / yathA yoyaM zabdaH sorthaH yorthaH sa zabdaH iti saMketa: ityAha / saMketasya ca loke darzanena tAdRzezvara saMketasyApyanumAnam / ata eva nyAyavAcaspatye uktam sargAdibhuvAM maharSidevatAnAmIzvareNa sAkSAdeva kRtaH saMketastavyavahArAccAsmadAdInAmapi sugrahastatsaMketa: iti ( la0 ma0 ) / [ga] anye zAbdikAstu arthabodhajanakaH zabdavyApAra ityAhuH / atra matabhedAH saMketazca jAtyAdicatuSke iti vaiyAkaraNA AlaMkArikAcAhuH / taduktam saMketo gRhyate jAtau guNadravyakriyAsu ca ( bhartRhariH ) iti / zabdaireva pratIyante jAtidravyaguNakriyAH / cAturvidhyAdamISAM tu zabda uktazcaturvidhaH // ( kAvyAdarze ) iti / jAtidravyaguNaspandai dharmaiH saMketavattayA / jAtizabdAdibhedena cAturvidhyaM pare (zAbdikAH ) jaguH // ( za0 pra0 zlo0 18 pR0 17 ) iti / jAtyAkRtiviziSTavyaktau iti naiyAyikA AhuH / atrAdhikaM ca zaktizabdavyAkhyAne dRzyam / saMketo dvividhaH AdhunikasaMketa: IzvarasaMketazca / tatrAdyaH paribhASA ityucyate / dvitIyaH zaktiH ityucyate ( ga0 zakti0 pR0 3 ) (vai0 vi0 7 / 2 / 20 ) / taduktaM bhartahariNA AjAnikazcAdhunikaH saMketo dvividho mataH / nitya For Personal & Private Use Only Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 nyaaykoshH| AjAnikastatra yA zaktiriti gIyate // kAdAcitkastvAdhunikaH zAstra kArAdibhiH kRtaH ( za0 pra0 zlo0 23 TI0 vR0 26 ) / idaM 6 prAcInamatAbhiprAyeNa / navyamate ca paribhASApi zaktiH ityucyata iti bodhyam / 2 nartakAstu manogatabhAvavyaJjanAya kRto hastAdiceSTAvizeSa ityaahuH| 3 sAhityazAstrajJAzca priyasaMgamArtha vyavasthApita guptasthAnam ityaahuH| saMkocaH-1 avayavAkarSaNam / yathA matavizeSe manasaH saMkocavikAza zAlitvAt ( bhA0 pa0 zlo0 85 muktA0 ) ityAdau saMkocazabdasyArthaH Akuzcanam / 2 zAbdikAstu bahuviSayakavAkyasyAlpaviSayakatayA vyavasthApanam ityAhuH / 3 mImAMsakAzca sAmAnyazabdasya vizeSaparatvaM saMkocaH / yathA na hiMsyAt ityasya kAmyahiMsAtiriktahiMsAparatvam itynggiickruH| kAvyajJAstu 4 jaDIbhAvaH / 5 bodhH| 6 bandhaH / 7 matsyavizeSaH / 8 kuGkumam ityAhuH ( vAca0 ) / saMkSepaH-1 ekasminnanekeSAM zabdAnAmarthAnAM vA saMgrahaH / saMkSepo dvividhaH zabdasaMkSepaH arthasaMkSepazceti ( rAma0 ) / tatra zabdasaMkSepazca bhUyasorthasyAlpavAkyAdinA prakAzanam / arthasaMkSepazcAnugamaH / sa ca anugama zabdasyArthavadanusaMdheyaH / 2 laghutvam / / saMkhyA-1 (guNaH ) [ka] ekatvAdivyavahAraheturguNavizeSaH (prazasta0 pR0 13 ) (ta0 sN0)| tathA coktam guNatve sati hetutvaM tattaddhIvyavahArayoH (tA0 ra0 ) iti / sA ca saMkhyA ekatvAdiparArdhaparyantA navadravyavRttiH cakSurindriyeNa tvagindriyeNa ca gRhyte| saMkhyAprapaJcastu upaskAre (vai0 u0 7 / 2 / 8 ) draSTavyaH / mImAMsakAstu saMkhyA guNAdAvapi pratIteH padArthAntarameva, ityAhuH / atredamanusaMdheyam saMkhyA tu vyaJjakAbhAvAdavyaktA prAtarAdivat / yatra tu vyaJjakaM kiMcittatra saMkhyA prakAzate // iti / [kha] sNkhyaatvsaamaanyvtii| [ga] gnnnaavyvhaaraasaadhaarnnkaarnnm| sA caiktvdvitvbhutvbhedaatrividhaa| ekatvAdiparArdhaparyantA ca (ta0 saM0) (pra0 pra0) (ta0 ko0)| atredaM For Personal & Private Use Only Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH 905 bodhyam / yatrAniyataikatvajJAnaM tatra tritvAdibhinnA bahutvasaMkhyotpadyate / yathA senAvanAdau iti kandalIkAra Aha / AcAryAstu tritvAdikameva bahutvaM manyante / tathA ca tritvatvAdivyApikA bahutvatvajAti tiricyte| senAdau cotpannapi tritvAdau tritvatvAdyagraho doSAt (mu0 gu0 ) iti / ziSTaM ca bahutvazabdavyAkhyAne saMpAditam / tattatra dRzyam / brahmANDapurANe cetthamuktam ekaM daza zataM caiva sahasramayutaM tathA / lakSaM ca niyutaM caiva koTirarbudameva ca // vRndaH kho nikharvazca zaGkhapadmau ca sAgaraH / antyaM madhyaM parAdhaM ca dazavRddhyA yathottaram // (si0 ca0 ) iti / tatra ekAdisaMkhyAvAcakasya saMkhyAsaMkhyeyobhayaparatA / tena ghaTAnAM paJca ghaTAH paJceti prayogadvayaM sAdhu / tatra dazAntasaMkhyAyAH prAyaH saMkhyeye prayogo dRzyate / kiM tu saMkhyAtvajAtiviziSTAyAmeva zaktiH / saMkhyAyukte nirUDhalakSaNA iti vivekaH / teSAM vizeSasaMjJA lIlAvatyAmapi darzitA yathA ekadazazatasahasrAyutalakSaprayutakoTayaH kramazaH / arbudamabjaH ( zaGkhaH ) kharvanikharvamahApadmazaGkavastasmAt // jaladhizvAntyaM madhyaM parArdhamiti dazaguNottarAH saMjJAH / saMkhyAvyavahArArtha kRtAH pUrvaiH ( vAca0) iti / tatraikAdidazAntAH shbdaastrilinggaaH| viMzatyAdyAstu niyatastrIliGgAdikAH / tatrApi viMzatyAdizabdAnAM bahutvasaMkhyAvAcakatvepi ekavacanAntataiva / ekazeSeNa tu bahuvacanAntA api paJca viMzatayaH SaT zatAni ityAdayaH prayogAH sAdhavaH / sA ca saMkhyA prakArAntareNa dvividhA ekavRttiH anekavRttizca / tatraikatvamekavRtti / tacca nityagataM nityam / anityagatamanityameva / dvitvAdikaM parArdhAntamanekavRtti / taccApekSAbuddhijanyaM tannAzanAzyaM c| paramANubyaNukAdAvatIndriye tu dvitvAdikaM bhagavadapekSAbuddhijanyam adRSTanAzanAzyaM ca (prazasta0 pR0 13 ) ( ta0 kau0 1 ) (mu0)| atra bhASyam sA saMkhyA punarekadravyA anekadravyA ca / tatraikadravyAyAH salilAdiparamANurUpAdInAmiva nityaanitytvnisspttyH| anekadravyA tu dvitvAdikA parArdhAntA / atredaM vijJeyam dvitvAdiAsajyavRttisaMkhyA ca paryAptisaMbandhenAnekAzritA samavAyena tu pratyekAzritA ( bhA0 50 zlo0109) 114 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / ( mu0 gu0 ) iti / dvitvAdisaMkhyAyAH khalvekatvebhyoneka viSaya buddhisahitebhyo niSpattiH / apekSAbuddhivinAzAdvinAzaH iti / kaciccAzrayavinAzAdditvavinAzaH ( prazasta0 pR0 25-26 ) iti / [gha] / zAbdikAstu niyataviSayaparicchedahetuH saMkhyA iti vadanti / 2 jJAnavizeSaH ( samyagbuddhiH ) / yathA sAMkhyaH ityAdau saMkhyA zabdArthaH / 3 vicAraH ( rAjani 0 ) / saMgatiH - 1 [ka] ekavAkyatApannatve sati anantarAbhidhAnaprayojakajijJAsAjanakajJAnaviSayorthaH / yathA pratyakSa nirUpaNakAryatvamanumAnanirUpaNe saMgati: ( dIdhi0 2 pR0 2 ) ( ma0pra0 pR0 15 ) ( rAma0 2 pR0 134 ) / yathA vA saddhetunirUpaNAnantaraMmasaddhetunirUpaNe vyAptipakSadharmatvaviraharUpaprasaGgasaMgati: ( ga0 2 hetvA0 sAmA0 pR0 1 ) / saMgatizca kasyacidvastuno nirUpaNe hyupayujyate / atra vyAptiranusaMdheyA yadyadanantaraM nirUpyaM bhavati tattatsaMgataM bhavati ( rAma 0 2 pR0 134 ) iti / asaMgatatvajJAnena hi pranthAderunmatta - pralapitatvazaGkA utpadyate / saMgatatvajJAnena tu tannivRttiH / tata ekavAkyatApratipattiH / tadeva saMgateH prayojanam ( bhavA0 ) / ata eva pramANamapi nAsaMgataM prayuJjIta ityabhiyuktoktiH ( rAma0 2 pR0 134 ) / pUrvAparapranyaikavAkyatApratipatti: ekaprayojanavattAjJAnaphalikA prayojanam ( dIdhi0 2 0 1 ) (vai0 sA0 da0) / saMmatilakSaNaM tuprasaGgAdyantamatvam ( bhavA0 ) / jAyate ca kArye kAraNe vA jJAte kAraNatvasya kAryatvasya vA jJAnAt kimasya kAraNaM kAryaM vA iti jijJAsA / atastayordvayorapi saMgatitvam ( dIdhi0 2 pR0 1-2 ) / tathA hi / pratyakSAbhidhAnAnantaramanumAnAbhidhAnaM nirUpaNAtmakam / tatprayojaka jijJAsA pratyakSakAryajJAnaM bhavatu ityAkArA / tajjanakajJAnaM pratyakSakAryajJAnamiSTasAdhanam ityAkArakam / tadviSaya: pratyakSakAryatvam / iti kAryatve lakSaNasamanvayaH / evaM kAraNatvAdAvapi saMgatitvamUhyam ( nyA0 ma0 2 ( pR0 15 ) / jijJAsAyAH prayojakatvaM cettham / prathamaM jJAneSTasAdhanatA 1 I For Personal & Private Use Only Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 207 nyaaykoshH| jJAnAjijJAsA / tato jJAnasAdhanIbhUtavAkyecchA / tato vAkyasAdhanIbhUtakaNThAdyabhighAtecchA / tatastatra pravRttiH / tataH kaNThAdyabhighAtaH / tatonantarAbhidhAnaM nirUpaNIyasya ( ma0pra0 2 pR0 15) iti / [kha] anantarAbhidhAnaprayojakajijJAsAjanakaM yatsaMgatinirUpakajJAnaprayojyaM jJAnaM tadviSayasmaraNAnukUlasaMbandhaH / saMgatiH SaDvidhA prasaGgaH 1 upoddhAtaH 2 hetutvam 3 avasaraH 4 nirvAhakaikyam nirvAhakatvaM vA 5 kaayekym ekakAryatvaM vA 6 iti / taduktam saprasaGga upodghAto hetutaavsrstthaa| nirvAhakaikyakAryakye SoDhA saMgatiriSyate // ( rAma0 2 pR0 134 ) (vai0 sA0 da0 ) iti / vedAntinastu zAstredhyAye tathA pAde nyAyasaMgatayastridhA iti / avAntarasaMgatayastu AkSepasaMgatiH dRSTAntasaMgatiH prAsaGgikasaMgatiH mImAMsAsaMgatiH evamAdibhedenAnekavidhA ityAhuH ( vAca0 ) / 2 saMgamaH / 3 saMmelanam iti kAvyajJA AhuH / saMgItam-1 darzanArthaM nATyagItavAdyatrikam (hemc0)| yathA saMgItarasamAdhuryam ityAdau saMgItazabdasyArthaH / atra prazaMsA pazurvetti zizurvetti vetti gAnarasaM phnnii| saMgItarasamAdhuryaM zaMkaro vetti vA na vA // iti / atra dhUrtabakAH pralapanti vAnavA ityekaM padam / tathA ca vAnavA viduraH proktaH iti kalpitapramANAt zaMkaro vetti viduropi vetti iti vAkyArtho bhavati iti / 2 tAdRzatrikapratipAdako grnthH| saMgItazAstrANi ca nAnAvidhAni / tatra mUlapanthakarizvatvAraH bharataH hanumAna somezvaraH kalAnAthazceti / tatra hanumaganthasyaiva lokedhunA bhulprcaarH| tadvanthasya ca saptAdhyAyAH svarAdhyAyaH rAgAdhyAyaH tAlAdhyAyaH nRtyAdhyAyaH bhAvAdhyAyaH kokAdhyAyaH hastAdhyAyazceti / atratyaH saMgIta sArAdau vistAro dRshyH| saMgrahaH-1 [ka] snehadravatvakAritaH saMyogavizeSaH piNDIbhAvarUpaH / yathA saktukAdisaMyogavizeSaH / sa ca jalenApi saktusikatAdau dRzyamAnaH snehaM jale draDhayati ( vai0 u0 2 / 1 / 2 pR0 72) / dravatvasahitaH snehastu saMgrahe nimittaM kAraNam (bhA0 50 gu0 zlo0 157) For Personal & Private Use Only Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / ityanyatroktam / [ kha ] dravatvasahita snehakAritaH saMyogavizeSaH (vai0 vi0 0 2 / 12 pR0 72-73 ) ( pa0 mA0 ) / tathA hi / sahi saMgrahaH na dravatvamAtrakAritaH / kAcakAJcanadravatvena saMgrahAnupapatteH / nApi snehamAtrakAritaH / syAnairghatAdibhiH saMgrahAnupapatteH / tasmAt anvayavyatirekAbhyAM snehadravatvakAritaH (vai0 u0 2 / 1 / 2 pR0 72 ) / tena drutasuvarNAdInAM na saMgraha: ( bhASApa0 zlo0 156 mu0 ) iti / 2 saMkSepeNa svarUpakathanam / lakSaNasvarUpavibhAgaprakArakajJAnAnukUlaH saMkSipto vyApAra ityarthaH ( vAkya 0 ) / yathA tarkasaMgrahaH ityAdau saMgrahazabdasyArthaH ( ta0 dI0 ) / 3 anekeSAmekatra sthApanaM saMgraha iti kAvyajJA vadanti / bahvarthaka vAkyAnAmekatra saMkalanam / atroktam vistareNopadiSTAnAmarthAnAM sUtrabhASyayoH / nibandho yaH samAsena saMgrahaM taM vidurbudhAH // iti / 5 grahaNam / 6 saMkSepaH / 7 mahodyogaH / 8 vyADipraNIto vyAkaraNagranthavizeSaH / 1 908 1 saMgrahaNam - [ ka] sahAsanaM vivikteSu parasparamupAzrayaH / kezAkezigrahaM caiva samyak saMgrahaNaM smRtam // strIpuMsayormithunIbhAvaH saMgrahaNam ( mitAkSarA a0 2 / 282 ) / [ kha ] sAhasazabdavAcyAnAM rahasi kriyamANAnAM saMgrahaNazabdavAcyatvam ( mitAkSarA a0 2 zlo072 ) / saMghaH - 1 pravrajitavizeSopagraheNa vartamAnapariSat ( nyA0 vA0 1|1|14 pR0 79 ) / 2 sajAtIyaprANisamUhaH / yathA saMghe zaktiH kalau nRNAm ityAdau saMghazabdasyArthaH / 3 jantuvizeSaH / saMghAtaH -- padArthasamudAya saMyogaH / yathA divyena tejasA saMyuktAnAmApyAnAM paramANUnAM parasparasaMyogo dravyArambhakaH saMghAtAkhyaH / sa ca himakarakAdiparamANudravatvapratibandhakaH ( prazasta 0 dravatvani0 pR0 52 ) / evamanyeSAmapi saMghAta UhyaH / saMjJaH - 1 saMhatajAnukaH / 2 gandhadravyavizeSaH / saMjJA - 1 buddhiH / 2 AkhyA / 3 cetanA / 4 hastairartha sUcanam / 5 gAyatrI / 6 sUryapatnI / 7 saMketavatprAtipadikam ( viziSTanAma ) For Personal & Private Use Only Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 909 nyaaykoshH| (pa0 maa0)| yathA saMjJA karma tvasmaviziSTAnAM liGgam (vai02|1|18) ityAdau yava varAha vetasa svarga vAyu ityAdizabdaH (vai0 u0 2 / 1 / 18 ) (vai0 vi0 2 / 1 / 18 pR0 93 ) / yathA saMjJAsaMjJisaMbandhajJAnamupamitiH ityAdau gavayAdizabdaH saMjJA ( nIla0 3 ) / evam ghaTAdizabdopi / rUDhaM saMketavannAma saiva saMjJeti kIrtyate ( zlo0 17) iti zabdazaktiprakAzikAyAmuktam / saMjJA trividhA naimittikI pAribhASikI aupAdhikI ceti / keciddaNDyAcAryaprabhRtayastu rUDhanAmno jAtidravyaguNakriyAtmakArthacatuSTayabhedena cAturvidhyamaGgIcakruH / tathA hi / gogavayAdInAM zabdAnAM gotvAdijAtyA pazvAnyAdInAM zabdAnAM lAGguladhanAdidravyeNa dhanyapizunAdInAM zabdAnAM puNyadveSAdiguNena calacapalAdInAM ca zabdAnAM karmaNA avacchinne zaktimattvAccAturvidhyameva zabdAnAm iti / tacca zabdazaktiprakAzikAkRdbhiH parityaktam / tatra kAraNaM tu jaDamUkamUrkhAdInAM zabdAnAm anyazUnyAdInAM zabdAnAM cAsaMgrahaH (za0 pra0 zlo0 18 TI0 pR0 17 ) iti / anye tu pUrva vibhaktAyAstrividhasaMjJAyA anyathodAjahvaH / saMjJA trividhA pAribhASikI naimittikI aupAdhikI ceti / tatra AdhunikasaMketazAlinI anugatapravRttinimittazUnyA ca saMjJA paaribhaassikii| yathA caitramaitrAdiH AkAzAdizca / tattaccharIraniSThacaitratvAderAkAzatvAdezvAnanugatasyaivAtra pravRttinimittatvAt iti bhAvaH (ma0 pra0 4 pR0 46) / anAdisaMketazAlinI anugatapravRttinimittikA ca saMjJA naimittikI / yathA pRthivIjalAdiH pazubhUtAdizca / pazutvAderupAdhitvepi romavallAGgulavattvaM pazutvam bahirindriyagrAhyavizeSaguNavattvaM bhUtatvam ityAdyanugatatvAt iti bhAvaH / yaugikI saMjJA aupaadhikii| yathA pAcakapAThakAdiH (ma0 pra0 pR0 4 / 46) iti / paGkajAdiyogarUDhAnAM tu naimittikatvepyaupAdhikatvamaviruddham / rUDhyA padmatvAdimato yogena ca paGkajanikarturupasthitau padmaM paGkajanikartR ityeva zAbdabodhAt iti / atrAyaM vizeSaH / karaNAdhikaraNazabdAzca saMketitA eva / pAcakapAThakAdayastu saMketazUnyatvAnna saMjJAH / teSAmapi saMjJAtve tu anugatapravRttinimittazUnyasaMketavatI pAribhASikI saMketazUnyatve sati yaugikI aupA For Personal & Private Use Only Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 nyaaykoshH| ghikI anugatapravRttinimittasaMketavatI naimittikI iti nirvAcyAH iti / anyatra caivamuktam / saMjJA trividhA pAribhASikI aupAdhikI naimittikI ceti / tatrAdyA AdhunikasaMketazAlinI / yathA caitraadiH| dvitIyA upAdhipravRttinimittikA / yathA pazubhUtAkAzAdiH / tRtIyA jAtipravRttinimittikA / yathA pRthivIjalAdiH / bhASyakRtastu AkAzAdisaMjJAH " pAribhASikya eva ityAhuH (pa0 mA0 ) / ziSTaM tu rUDhazabdavyAkhyAne saMpAditameva iti nAtra kathitam / .. saMjJAskandhaH-gaurityAdizabdollekhisaMvitpravAhaH ( sarva0 saM0 pR0 40 bau0 ) / saMjJI-saMjJAzabdapratipAdyorthaH / yathA saMjJAsaMjJisaMbandhajJAnamupamitiH ityAdau gavayAdirUporthaH saMjJI ( nIla0 ) / saMtatiH-1 avicchinnadhArA / iyaM saMtatirdvividhA daizikI kAlikI ceti / tatra daizikI mUrtAnAmeva / yathA tailAdInAm / kAlikI saMtatistu jJAnatvasukhatvAdInAm / atra daizikasaMtatitvaM ca svAdhikaraNadezIyanAnAvacchedakavRttidharmatvam / tathA kAlikasaMtatitvaM ca nAnAkAlInakAryamAtravRttidharmatvam (ci0 2 parizi0 muktivAdaH pR045)| kAvyajJAstu 2 gotram / 3 putraH duhitA ca / 4 vistAraH / 5 patizca ityaahuH| saMtardanam-parasparaM saMyogaH (jai0 sU0 vR0 a0 3 pA0 3 sU0 24 ) / saMtAnaH-1 ekadharmAvacchinnatvena jJAnam (gau0 vR0 2 / 2 / 17 ) / yathA bauddhamate AlayavijJAnasaMtAnaH / 2 vaMzaH iti kAvyajJA vadanti / saMdaMzaH--ekAGgAnuvAdena vidhIyamAnayoraGgayorantarAle vihitatvam / yathA bhikramaNam ( mI0 nyA0 pR0 29) / saMdarbha:-1 kathanam / atroktam gUDhArthasya prakAzazca sAroktiH zreSThayA girA / nAnArthavattvaM vedyatvaM saMdarbhaH kathyate budhaiH // iti| 2 vaktatAtparyavizeSaH / 3 racanA / 4 prathanam / 5 prabandhaH / For Personal & Private Use Only Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / saMdigdhaH - 1 ( hetvAbhAsaH ) [ka] anaikAntikazabda vadasyArthonusaMdheyaH (vai0 2 / 2 / 36, 3|1|15 ) ( ta0 va0 2 / 3 / 48 ) / taduktam viruddhAsiddhasaMdigdhamaMliGgaM kAzyapobravIt (vai0 u0 2 / 2 / 36 ) ( prazasta0 guNani0 ) iti / [ kha ] yastu sannanumeye tatsamAnAsamAnajAtIyayoH sAdhAraNaH sa sanneva saMdehajanakatvAtsaMdigdhaH / yathA yasmAdviSANI tasmAdgauH iti / [ga] ekasmiMzca dvayorhetvoryathoktalakSaNayorvirudvayoH saMnipAte saMzayadarzanAdayamanyaH saMdigdhaH iti kecidAhuH / yathA mUrtatvAmUrtatvaM prati manasaH kriyAvattvAsparzatvayoH ( prazasta 0 2 pR0 47 ) ( 0 3 / 1 / 15 ) iti / 2 saMdeha viSayaH / yathA saMdigdhAsiddha: ( nyA0 bindu0 TI0 ) ityAdau saMdigdhazabdArthaH / 4 saMliptaH iti kAvyajJA AhuH / saMdigdhAnaikAntikatvam -- 1 ( hetvAbhAsaH ) sAdhyatadabhAvasaMzayakatvam / 2 pakSAMze sAdhyAbhAvasaMzayAtmakaM pakSavRttitvAvagAhi vyabhicArajJAnam / atha vA hetau vyabhicArasaMzayaH (ga0 bAdhaM 0 ) / yathA dhUmo vahnayabhAvavadvRttirna vA ityAdisaMzayaH / yathA vA bauddhamate sarvajJaH kazcidvaktRtvAt ( nyA0 bindu 0 TI0 ) ityAdau / saMdigdhaikAdazI -- udadyAtprAtrighaTikAvyApinyekAdazI yadA / saMdigdhaikAdazI nAma varjayeddharmavRddhaye ( pu0 ci0 pR0 152 ) / saMdehaH - saMzayazabdavadasyArthonusaMdheyaH / 2 AlaMkArikAca arthAlaMkAravizeSa ityAhuH / taduktaM kAvyaprakAze sasaMdehastu bhedoktau tadanuktau ca saMzayaH (kA0 pra0 u0 10 zlo0 6 ) iti / saMdhiH - 1 saMyogaH ( amara : 3 / 2 / 19 ) / 2 nRpANAM SaGguNAntargato . maitrI karaNarUpavyApAra iti nItizAstrajJA AhuH / atroktam saMdhivigrahayAnAni saMsthApyAsanameva ca / dvaidhamAzrayaNaM caiva SaDguNA nItivarNane // iti / saMdhirnA vigraho yAnamAsanaM dvaidhamAzrayaH ( amara : 2|8|18 ) iti ca / atrAdhikaM tu zukranItiyuktikalpataruhitopadezAdau draSTavyam / 3 vaiyAkaraNAstu varNadvayajAto varNavikAraH / yathA acUsaMdhi: halsaMdhi: For Personal & Private Use Only 911 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 nyaaykoshH| . ityAhuH / zrI Iza iti sthite zrIza ityacsaMdhiH / tat laya iti sthite tallaya iti hlsNdhiH| 4 nATakAGgavizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / aMtroktam antaraikArthasaMbandhaH saMdhirekAnvaye sati ( sA0 da0 pari0 6 zlo0 75 ) iti / 5 asthidvayasaMyogasthAnam iti zArIrajJA AhuH / 6 dharmazAstrajJAstu yasmin kAla Adityasya khaNDamaNDalasyopalabdhiH sH| yathA ahorAtrayoH saMdhiH ityAdAvityAhuH ( mitA0 1 ) / 7 caurAdikRtasuruGgA / yathA saMdhiM kRtvA tu me cauryam (smRtiH ) ityAdau / 8 bhagaH / 9 saMghaTTanam / 10 satyAdiyugAdInAmAdyantau kAlau iti paurANikA AhuH / atroktam sasaMdhayaste manavaH kalpe jJeyAzcaturdaza / kRtapramANaH kalpAdau saMdhiH paJcadazaH smRtaH // iti / tatra satyayugasya catvAri varSazatAni saMdhyA saMdhyAMzazca / tretAyAstrINi varSazatAni saMdhyA saMdhyAMzazca / dvAparasya dve varSazate saMdhyA saMdhyAMzazca / kalerekavarSazataM saMdhyA saMdhyAMzazca ( manu0 a0 1 zlo0 69-70 ) / saMdhyA-1 ekarUpakAlottarabhAvipararUpakAlayoravakAzavizeSaH / yathA divArAtrasya madhyavartikAlaH saMdhyA bhavati / sa ca kAlaH divAzeSadaNDasahitarAtriprathamadaNDAtmakaH kaalH| tayozcaturdaNDAtmakakAlazca / tathA ca triyAmAM rajanI prAhustyaktvAdyantacatuSTaye / nADInAM tadubhe saMdhye divasAdyantasaMjJite // iti / yugasya tu pUrvA saMdhyA uttarazca saMdhyAMzaH ( nanu0 TI0 kullU0 1 / 69) / taM cAnyarItyApyAhuH pUrvadivasIyarAtrizeSadaNDAdiparadinasUryodayaparyantaH sUryAstAtpUrvottaradaNDAtmakaH kAlaH iti / saMdhyAdvayakAlastu ahorAtrasaMbandhimuhUrtAtmakaH / tathA ca dakSa Aha ahorAtrasya yaH saMdhiH sUryanakSatravarjitaH / sA ca saMdhyA samAkhyAtA munibhistattvavAdibhiH // ( puru0 ci0 pR0 458 ) iti / tathA nakSatradarzanAtsaMdhyA sAyaM tatparataH sthitam / tatparA rajanI jJeyA tatra dharmAnvivarjayet ||(puru0 ci0 pR0 46 ) ityuktam / 2 saayaahnH| 3 saMdhyAkAlaH upAsyadevatAvizeSaH / atrArthe pramANam saMdhyAmupAsate ye tu niyataM zaMsitavratAH iti smRtiH / 4 saMdhyopAsanA / yathA anarhaH For Personal & Private Use Only Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| karmaNAM vipraH saMdhyAhIno yataH smRtaH ( smRtiH ) ityAdau saMdhyAzabdasyArthaH / atra vyAsa Aha upAste saMdhivelAyAM nizAyA divasasya ca / tAmeva saMdhyAM tasmAttu pravadanti manISiNaH // iti / saMdhyAtrayasAdhAraNalakSaNamAha yogiyAjJavalkyaH trayANAM caiva devAnAM brahmAdInAM samAgamaH / saMdhiH sarvasurANAM ca tena saMdhyA prakIrtitA // iti / etatsaMdhyAtrayaM proktaM brAhmaNyaM yadadhiSThitam / yasya nAstyAdarastatra na sa brAhmaNa ucyate // (chandogapa0 ) ( vAca0 ) iti / saMdhyAphalaM pApavyapohaH (manu0 2 / 102) / 5 vedAntinastu prabodhagADhanidrAvasthayoH saMdhibhavaH svapnaH / yathA saMdhye sRSTirAha hi ( brahmasU0 3 / 2 / 1 ) ityAdau saMdhyazabdasyArtha ityAhuH / atrArthe vyutpattiH jAgratsuSuptisaMdhau bhavati iti saMdhyaH svapnaH ( tattvaprakAzikA 3 / 2 / 1 ) / saMnikarSaH-1 pratyakSajanakaH saMbandhaH / yathA cAkSuSapratyakSe cakSurviSayayoH sNsrgH| saMnikarSo dvividhaH laukikaH alaukikazceti / vArtikakAraizvetthamuktam / yoyaM saMnikarSazabdaH saMyogasamavAyavizeSaNavizeSyabhAvavyApakatvAdupAtta iti soyaM saMnikarSaH pratyakSasya kAraNaM bhavati ( nyA0 vA0 1 pR0 33 ) / vizeSaNavizeSyAbhAvotra na viSayatArUpaH / api tu svarUpasaMbandhAvacchinnAdhArAdheyabhAvaH ( nIla0 1 pR0 18) / madhvamatAnuyAyibhirayaM SaDvidhasaMnikarSo naanggiikriyte| kiM tu sarvendriyANAM khasvaviSaye sAkSAdeva razmidvArA saMnikarSaH (pra0 50 pR0 11 ) / ziSTaM tu indriyArthasanikarSazabdavyAkhyAne dRzyam (prazasta0 gu0 pR0 42-43 ) / 2 saMnikRSTatvazabdavadasyArthInusaMdheyaH (vai0 u0 2 / 21) / saMnikRSTatvam-sAMnidhyam / atrAyaM kAryakAraNabhAvaH saMnikRSTatvabuddhira paratve nimittakAraNam iti (vai0 u0 7 / 2 / 21 pR0 342 ) / etena vaizeSikamate saMnikRSTatvaviprakRSTatve ( dUratvasamIpatve ) paratvAparatvAbhyAmatirikte eva / navyamate tu te tAbhyAmanatirikta eva ityuktam iti vijJeyam / sAMnidhyaM ca 1 saMyuktasaMyogAlpatvam / tacca dikRtaM 115 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 914 nyaaykoshH| saMnikRSTatvam iti vijJeyam / atha vA alpasaMyogAntaritatvam (vai0 u0 7 / 2 / 21 pR0 342 ) ( di0 gu0 pR0 208 ) / yathA paJcavaTyAkhyambakezvaramapekSya jnsthaansNnikRsstttvm| yathA vA sadvRttasaMnikarje hi kSaNArdhamapi zasyate (purANam ) ityAdau saMnikarSazabdasyArthaH / 2 tadapekSayAlpataratapanaparispandAntaritajanmatvam (vai0 u0 7 / 2 / 21 pR0 343 ) / tadarthastu tadadhikaraNakAladhvaMsAdhikaraNakSaNavRttijanmavattvam (pa0 mA0 ) iti / etacca kAlakRtaM saMnikRSTatvam iti vijJeyam / yathA yudhiSThiramapekSyArjunasya bhImasaMnikRSTatvam / ziSTaM ca aparatvazabdavyAkhyAnAvasare saMpAditam ityatra viramyate / 3 nikttsNbndhH| saMnidhiH / -1 avyavadhAnam (mu0 4 ) / yathA saMnidhAnaM tu padasyAsattirucyate (bhA0 50 4 zlo0 84 ) ityAdau sNnidhaanshbdaarthH| 2 sAmIpyam (saMnikRSTatvam ) / 3 avinAbhAvavRttiH saMnidhiH (vAtsyA0 2 / 2 / 58 ) / yathA tadarthe vyaktayAkRtijAtisaMnidhAvupacArAtsaMzayaH (gau0 2 / 2 / 58) ityAdau sNnidhishbdsyaarthH| atra vRttikArastu sAmIpyam melanam saMnidhiH ityAha ( gau0 vR0 2 / 2 / 58 ) / 4 indriyaviSayatA iti kecidAhuH ( medi0)| saMnipatyopakArakam-karmAGgadravyAAddezena vidhIyamAnaM krm| yathAvaghAta prokSaNAdi ( mI0 nyA0 pR0 34 ) / saMnipAtaH-1 patanam / yathA dRSTisaMnipAta ityatra / 2 zAbdikAzca . saMzleSaH (sNbndhH)| yathA saMnipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasya (vyAka0 paribhA0 ) ityAdau saMnipAtazabdasyArtha ityAhuH / 3 bhiSajastu kaphAdidhAtutrayasya vaiSamyarUpatridoSajanito jvaravizeSa ityAhuH / saMnipAtajvarAvasthaM prakRtyAha tadavasthaM tu taM dRSTvA mUDho vyAharate janaH / dharSito rAkSasainamavelAyAM caranti ye // ambayA bruvate kecidyakSiNyA brahmarAkSasaH / pizAcairguhyakaizcaiva tathAnyairmastake hatam / / kuladevArcanAhInaM dharSitaM kuladaivataiH / nakSatrapIDAmapare garakarmeti cApare // saMni For Personal & Private Use Only Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pAtamimaM prAhurbhiSajaH kUTapAlakam iti / kAraNapUrvikAM saMnipAtajvarasaMprAptimAha tridoSajanakairvAtapittazleSmNAmagehagAH / bahirnirasya koSThAnaM rasagA jvarakAriNaH // ( bhAvapra0) iti / 4 gAyakAstu tAlavizeSa ityAhuH / atroktam eka eva guruyaMtra saMnipAtaH sa ceSyate ( saMgItadA0 ) iti / saMnivApaH-sarveSAmagnInAM melanam (jai0 sU0 vR0 a0 6 pA0 6 sU0 32 ) / saMnihitatvam-1 saMnikRSTatvam / 2 saMnidhiH / 3 samyakprasthApanam / saMnyAsaH-1 [ka] kAmyakarmatyAgaH ( ki0 va0 pR0 13 ) / taduktaM gItAyAm kAmyAnAM karmaNAM nyAsaM (tyAgam ) saMnyAsaM kavayo viduH (gItA0 a0 18 zlo0 2 ) iti.| [kha] vedAntinastu sarvasamarpaNam vihitakarmaNAM vidhAnena phalAnicchayA kAmyakarmatyAgo vA saMnyAsa ityAhuH / 2 kaamykrmtyaagopyogicturthaashrmH| caturthAzramiNAM dharmabhedena nAmabhedA daza yA tIrthAzramavanAraNyagiriparvatasAgarAH / sarasvatI bhAratI ca purIti daza kIrtitAH // ( bRhacchaMkaravijaye vidyAraNyadhRtaM vAkyam ) iti / 3 paurANikAzca caitre mAsi kSatriyAdikartavyaH zivavratavizeSa ityAhuH / 4 jaTAmAMsI ( dambhavartanam ) . ( shbdc0.)| saMpattiH-1 jJAnam / mAyAvAdinastu bhramAtmakaM jJAnam / yathA saMpadAtmA ityAdI ityaahuH| 2 prAptiH / 3 aizvaryaM ca iti kAvyajJA vadanti / atra saMpattistu anurUpAtmabhAve yasya yadrUpatocitA tasya tathAbhavanam ( si0 c0)| .. saMpUrNA-(tithiH) AdityodayavelAyA Arabhya SaSTinADikA / yA tithiH sA __ tu saMpUrNA kathitA puurvsuuribhiH|| (pu0 ci0 he0 vA0 pR0 148) / saMprajJAtasamAdhiH-ekAgracetasi pramANAdivRttInAM bAhyaviSayANAM nirodhaH .. ( sarva0 saM0 pR0 356 paat0)| . For Personal & Private Use Only Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMpratipattiH-1 nizcayaH ( gau0 vR0 21113 ) / yathA vipratipattau ca saMpratipatteH (gau0 2 / 1 / 3 ) ityAdau saMpratipattizabdasyArtho nizcayaH / 2 pratyabhijJA (vai0 u0 2 / 2 / 35 ) / yathA saMpratipattibhAvAca (vai0 2 / 2 / 35) ityAdau saMpratipattizabdasyArthaH pratyabhijJA / 3 utpattiH (gau0 vR0 3 / 1 / 19) / yathA pUrvAbhyastasmRtyanubandhAjAtasya harSabhayazokasaMpratipatteH ( gau0 3 / 1 / 19) ityAdau saMpratipattizabdasyArtha utpattiH / 4 tadanubhavaH saMpratipattiH (nyA0 vA0 ) / .5 vyavahArajJAstu vAdyuktArthaviSayasvIkAraH satyottararUpa uttaravizeSa ityaahuH| taduktam zrutvAbhiyoga pratyarthI yadi taM pratipadyate / sA tu saMpratipattiH syAt iti smRtiH / tathA mithyA saMpratipattizca pratyavaskandanaM tthaa| prAGnyAyazcottarAH proktAzcatvAraH zAstravedibhiH // iti ca kAtyAyanasmRtiH (mitAkSarA a0 2 zlo0 7) / saMpradAnatvam--(kArakam )[ka] gatyAdibhinne yaddhAtUpasthApye yAdRzArthe vigrahasthacaturthyA yaH svArtho bodhayituM zakyate sa taddhAtUpasthApyatAdRzakriyAyAM saMpradAnatvamucyate / yathA brAhmaNAya dAnaM dhanasya ityAdau brAhmaNasya saMpradAnatvam / grAmAya gataH ityAdau vigrahasthacaturthyA dhAtvarthe bodhyamapi karmatvaM na gatyAdibhinne caturthyA bodhayituM zakyate / vRkSAya secakaH ityAdau gatyAdibhinne caturthyA bodhanIyopi saMvardhayituM ityAditumartho na vigrahasthayA iti na tatra prasaGgaH / saMpradAnazabdastu. svAzrayagocaratyAgajanyasvatvasya pratiyoginyeva zaktaH iti svatvapratiyogitvaM saMpradAnatvam ityAdiko na prayogaH / brAhmaNAya dAnamityatra dadAteH svatvajanakastyAgorthaH / tanniviSTe ca svatve brAhmaNAdeH pratiyogitvaM nirUpitatvaM vA caturthyA bodhyate iti tadeva tatra saMpradAnatvam / brAhmaNapratiyogika brAhmaNanirUpitaM vA yaddhanavRtti svatvam tajanakaratyAgaH ityevaM tatra pratyayAt |dhaatvrthtaavcchedkiibhuutsvtvaakhyphlvttyaa dhanAderdAnakarmatvAt ( za0 pra0 zlo0 70 TI0 pR0 84-85) / [kha] dhAtvarthatAvacchedakaphalabhAgitvenoddezyatvam / yathA viprAya gAM dadAti ityAdI For Personal & Private Use Only Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| viprasya saMpradAnatvam / atra saMbandhitvena parecchAviSayatvaM cturthyrthH| sa ca dhAtvarthatAvacchedakaphalenveti / vRttitvaM dvitiiyaarthH| tathA ca viprasaMbandhiparecchAviSayagovRttisvasvatvadhvaMsaparasvatvAnukUlatyAgAnukUlakRtimAn / ityanvayadhIH / atra caitrAya yacchati ityAdiprayogavAraNAya para iti padaM dattam ( kA0 vyA0 kAra0 4 pR0 8 ) / karmaNA yamabhipraiti sa saMpradAnam ( pANi0 1 / 4 / 32 ) iti sUtreNa viprasya saMpradAnasaMjJA / tadarthazca tatkriyAkaraNIbhUtena tatkriyAkarmaNA yamabhipraiti saMbandhumicchati saH phalabhAgitvenoddezyaH saMpradAnasaMjJakaH iti / atra gauNamukhyasAdhAraNe saMpradAne caturthI bhavati ( vAca0 ) / pitRsvarNoddezena kRtagodAnAdisthale dAnajanyasvargAtmakaphalabhAgitvena piturudezyatvepi pitRsvargAdikasya dhAtvarthatAvacchedakatvAbhAvena na pitrAdeH saMpradAnatvam iti pitre gAM dadAti iti na prayogaH ( kA0 vyA0 kAra0 4 pR0 8) / [ga] kriyAjanyaphalabhAgitayA karturicchAviSayatvam (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 43) / brAhmaNAya gAM dadAti ityAdau kriyA ca dAnam / tajjanyaM phalaM tu svatvam / tathA ca dAnasya svatvahetutve pramANam sapta vittAgamA dhA dAyo lAbhaH krayo jyH| prayogaH karmayogazca satpratigraha eva ca // ( manu0 a0 10 zlo0 115). ityAdi / pradAnaM svAmyakaraNam iti ca / atrAyamAzayaH / brAhmaNAya tyaktAyAM gavi gauriyaM brAhmaNasya na tu mama ityAdiH sArvajanInapratItireva tatra pramANam ( za0 pra0 zlo0 70 TI0 pR0 85) iti / [gha] dhAtvarthatAvacchedakaphalAzrayatvabhinnaphalasaMbandhaviziSTatayeSThatvam / yathA brAhmaNAya gAM dadAti ityAdI brAhmaNasya saMpradAnatvam / tathA cAtra nirUpitatvena karturicchAviSayatvaM caturthyarthaH / khatvajanakatyAgo dadAtyarthaH / niruktacaturthyarthasya dvitIyAntArthagovRttitvasya ca dhAtvarthatAvacchedakasvatvenvayaH / evaM brAhmaNanirUpitatvenecchAviSayagoniSThasvatvajanakatyAgakartA iti bodhH| dhAtvarthatAvacchedaketyatra saMbandhastAdRzAzrayatvabhinnovazyaM grAhyaH / tena viprAya gAM dadAti ityAdI svasvatvadhvaMsaviziSTAyAH parasvatvajanakecchAyA dAdhAtvarthatve gordhAtvarthatAvacchedakIbhUtaparasvatvAtmakaphalAzrayatveneSTatvepi naativyaaptiH| For Personal & Private Use Only Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 tAzrayatvabhinno yo dhAtvarthatAvacchedakaphalasaMbandhaH sa nirUpakatvam / tAdRzasaMbandhavattveneSTatvaM ca brAhmaNasyaiva na tu goH iti ( ga0 vyu0 kA 0 4 ) / [ Ga ] zAbdikAstu prakRtadhAtvarthe yatkarma tatsaMbandhitvenecchoddezyatvam iti vadanti / saMpradAnaM trividham prerakam anumantR anirAkartR ( udAsInaM ) ceti / taduktaM vAkyapadIye anirAkaraNAtkartu - styAgAGgaM karmaNepsitam / preraNAnumatibhyAM ca labhate saMpradAnatAm // iti / atra prerakatvaM ca prakRtadhAtvarthakriyAjanyaphalabhAgitayecchAviSayatve sati kartRsaMbandhityAgAdiviSayakeSTasAdhanatAbodhaupayikavyApAravattvam / anumantRtvaM ca jAteSTasAdhanatAbodhe aprAmANyazaGkayA zithilasya kartu - stAdRzazaGkA vidhUnanakSama pramANopanyAsena pravartanam / karmaniSThasvatvAdiphalAbhyupagamamAtrAnukUlavyApAravattvaM vA / anirAkartRtvaM ca prakRtadhAtvarthakriyAjanyabhAgitayecchAviSayatve sati kartRpravRttinivRttyanyatarAnukUlavyApArAbhAvavattvam (vai0 sA0 da0) / tatrAdyam viprAya ( yAca kAya ) gAM dadAti ityAdau vipraH / dvitIyam upAdhyAyAya gAM dadAti ityAdAvupAdhyAyaH / tRtIyaM ca devatA / yathA sUryAyAyaM dadAti ityAdau sUrya: ( la0 ma0 kA 0 4 pR0 101 ) / nAtra sUryaH prArthayate nAnumanyate na nirAkaroti iti sUryasyodAsInatA vijJeyA (vai0 sA0 da0 pR0 200 ) / kvacit viSayitvam caturthyarthaH / yathA caitrAya kupyati krudhyati ityAdau caturthyarthaH saMpradAnatvam / evam paTAya yatate ityAdI uddezyatvarUpaM saMpradAnatvaM caturthyartho dhAtvarthakRtau bodhyate / atredaM bodhyam mitraM druhyati ziSya mIrSyati putramasUyati ityapi prayogAt drohAdikarmaNaH saMpradAnatvaM vaikalpikamunnIyate iti / kopapUrvakasya drohAdeH hAdidhAtuvAcyatve tatkarmaNaH saMpradAnatvam / drohAdimAtrasya tathAtve tu karmatvameva iti punaH kaumArA AhuH | atredaM bodhyam / sopasargayoH krudhadruhoH karmaNaH karmataiva na tu saMpradAnatA / ata eva ziSyasyAbhikoddhA mitrasyAbhidroDhA ityAdau kRdyoge karmaNi SaSThayeva pramANam ( za0 pra0 zlo0 70 TI0 pR0 87 ) / 1 1 918 For Personal & Private Use Only Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMpradAyaH-guruparaMparAgataH sadupadezaH / yathA vaiSNavasaMpradAyAntargato madhva sNprdaayH| Izvara eva sarvasaMpradAyapradyotakaH / tathA hi Izvaro bhUtAvezanyAyena nirmANakAyamadhiSThAya sarvasaMpradAyapradyotakaH (ku0 ) iti pAtaJjalA AhuH / nanvazarIrAtkathaM vedaghaTAdizabdavyavahArasaMpradAyaH / ucyate / sargAdAvadRSTopagRhItabhUtabhedAnmInazarIrotpattAvadRSTavadAtmasaMyogAdadRSTasahakRtaprayatnavadIzvarasaMyogAdvA sklvedaarthgocrjnyaanaadvivkssaashitaanmiinklevrknntthtaalvaadikriyaajnysNyogaadvedotpttiH| evam kulAlAdizarIrAvacchedenAdRSTasahakRtaprayatnavadIzvarasaMyogAt tadbuddhIcchAsahitaceSTotpattau sakalaghaTAnukUlavyApArAddhaTotpattiH / evam prayojyaprayojakajJAnAya vyApArAbhimatazarIrAvacchedenApi adRSTasahakRtezvarajJAnecchAprayatnAdeva vAgvyavahAraH / tatastatsuzIlo bAlo vyutpadyate soyaM bhUtAvezanyAyaH (ci0 2 pariziSTe IzvaravAdaH pR0 23) iti / saMpradAyapravartakabhedAstu padmapurANe zrImannArAyaNo brahmA nArado vyAsa eva c| zrIlamadhvaH padmanAbho nRhrirmaadhvstthaa||.akssobho jayatIrthazca jnyaansiNdhurmhaanidhiH| vidyAnidhizca rAjendro jayadharmamunistathA // puruSottamo brahmaNyo vyAsatIrthamunistathA / zrImallakSmIpatiH zrImAnmAdhavendrapurI tathA // saMpradAyavihInA ye matrAste niSphalA matAH // ataH kalau bhaviSyanti catvAraH saMpradAyinaH // zrImadhvarudrasanakA vaiSNavAH kSitipAvanAH ( padmapu0 ) ( vAca0 ) iti / tatroktA vaiSNavAdisaMpradAyA yathA zrIziva uvAca / vaikhAnasaH sAmavedI zrIrAdhAvallabhI tthaa| gokulezo mahezAni tathA vRndAvanI bhavet // paJcarAtraH paJcamaH syAt SaSThaH zrIvIravaiSNavaH / rAmAnandI haviSyAzI nimbArkazca mahezvari // tato bhAgavato devi daza bhedAH prakIrtitAH / zikhI muNDI jaTI caiva dvitridaNDI krameNa ca / ekadaNDI mahezAni vIrazaivastathaiva c| sapta pAzupatAH proktA dazadhA vaiSNavA matAH // ( zaktisaMga0 ta0 ) ( vAca0 ) ityAdi / saMpradhAraNA-1 sNprshnH| 2 samarthanam (vai0 sA0 da0 la0 pR0 131) (amara0 2 / 8 / 25) / 3 spardhA / For Personal & Private Use Only Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 nyaaykoshH| saMpraznaH-(liGarthaH) saMpradhAraNam (pANi0 sU0 3 / 3 / 161 kAzikA ) / - tacca upasthitakriyayormadhya ekatarakriyAdharmikeSTasAdhanatvanirNayecchA / yathA - kiM bho vedamadhIyIya uta tarkam ityAdau liGarthaH / atra khoddezyakatva saMbandhena saMbodhyaviziSTA maniSThA ca vedAdhyayanatarkAdhyayanAnyatarabhAvanA iSTasAdhanatvaprakArakanirNayecchAviSayaH iti bodhaH (vai0 sA0 da0 lakA0 pR0 131) / saMprasAdaH-1 samyak prasannatA / 2 yogazAstrajJAstu cittasya nairmalya saMpAdako yatnavizeSa ityaahuH| 3 vedAntinastu suSuptisthAnam prANaH ( zArI0 bhaa0)| 4 pUrNasukham ( madhvabhA0 ) / atrAyaM vivekaH / OM bhUmA saMprasAdAdadhyupadezAt OM ( brahmasU0 1 // 3 // 8) ityadhikaraNe sa vA eSa etasmin saMprasAde ratvA caritvA dRSTvaiva puNyaM ca pApaM ca punaH pratinyAyaM pratiyonyAdravati iti bRhadAraNyake ( 4 / 3 / 15-17) svapnajAgaritasthAnAbhyAM saha prayogAt saMprasAdaH suSuptisthAnamucyate iti zaMkarabhAratImatam ( zArI0 bhA0 TI0, ratnapra0 113 / 8) / madhvAcAryamate tu tatra yo bhUmA tatsukham nAlpe sukhamasti bhUmaiva sukham iti chAndogyazrutau (7 / 23) bhUmnaH pUrNasukharUpatvAbhidhAnAt saMprasAdaH pUrNasukham ( madhvabhA0 TI0 tattvapra0 1138 ) iti / 5 jIvaH / yathA ya eSa saMprasAdosmAccharIrAtsamutthAya paraM jyotirupasaMpadya svena rUpeNAminiSpadyata eSa Atmeti hovAca ( chAndo0 upa0 8 / 3 / 4 ) ityAdau ityAhuH ( brahmasU0 bhA0 1 / 3 / 18 ) / saMbandhaH-1 [ka] saMbandhibhinnatve sati sNbndhyaashritH| [kha] vabhinnasaMbandhyAzritaH svabhinnapratiyogikaH padArthaH (si0 ca0 1 pR0 3) / yathA ghaTabhUtalayoH sNyogH| yathA vA pratyakSasthala indriyArthasaMnikarSaH / [ga] saMbaddhavyavahArahetuH ( si0 ca0 ) / yathA ghaTavadbhUtalam iti zAbdabodhasthale saMyogaH / saMbandhatvaM ca yatkicitpadArthAnuyogikatvavizeSaH (ga0 2 vyApti0 siddhA0 ) / atha vA sAMsargikaviSayatAzrayatvam ( rAma0 1 pR0 40) / saMbandho dvividhaH For Personal & Private Use Only Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / vRttiniyAmakaH vRttyaniyAmakazceti / tatra vRttiniyAmakazca saMyogasamavAyakharUpakAlikAdibhedenAnekavidhaH / vRttyaniyAmakastu viSayaviSayibhAvapratiyogyanuyogibhAvAdhArAdheyabhAvasvasvAmibhAvatAdAtmyAdibhedenAnekavidhaH / tatra saMyogasamavAyAveva mukhyau / tadbhinnA gauNAH / vRttiniyAmakastu kadAcidvirodhitAniyAmako bhavati / tathA hi / sAdhyatAvacchedakasaMbandhena sAdhyavattAbuddhiM prati yena saMbandhena sAdhyAbhAvaprakArakanizcayaH pratibandhakaH sH| yathA parvate saMyogena vahnisAdhane daizikavizeSaNatA saMbandhaH / ayaM sAdhyavattAgraha virodhitAniyAmakasaMbandhaH iti jegIyate / atha vA svIyayAdRzapratiyogitAvacchedakAvacchinna prakAratAzAlijJAnaM prati yena saMbandhena svaprakArakaM jJAnaM virodhi saH / yathA saMyogena ghaTavattAbuddhivirodhitAniyAmako daizikavizeSaNatA saMbandhaH ityAdirUhyaH / svaprakArakamityatra svazabdenAbhAvo grAhyaH / ayaM ca svapratiyogimattAgraha virodhitAniyAmakasaMbandhaH ityucyate / 2 dharmazAstrajJAstu gotrajatvAdiH / yathA yonisaMbandhaH ityAdI saMbandhazabdasyArtha ityAhuH / 3 nItizAstrajJAstu nRNAM saMsargaH / sa ca trividhaH vidyAjanyaH yonijanyaH prItijanyazca ityAhu: / atroktam saMbandhastrividhaH puMsAM viprendra jagatItale / vidyAjo yonijazcaiva prItijazca prakIrtitaH // maitraM tu prItijaM proktaM sa saMbandhaH sudurlabhaH (brahmavai0 brahmakha0 a0 10 ) ( vAca0 ) iti / 4 samRddhiH / 5 hitam ityajaya Aha / 6 samyagbandhaH saMbandhaH iti kAvyajJA AhuH / saMbandhiH--saMbandhasya pratiyogyanuyogi ca / yathA ghaTavadbhUtalam ityAdau saMyogasya ghaTaH pratiyogI bhUtalaM tvanuyogi bhavati ( rAma0 1 pR0 39 ) / atra saMbandhitA ca AdhArAnAdhArasaMbandhimAtrasAdhAraNaH svarUpasaMbandhavizeSa iti vijJeyam ( mU0 ma0 1 ) / saMbodhanam - [ka] vakturavyavahitazabdajanyabodhAzrayatvenecchA / yathA caitra tvayA bhujyatAm ityAdau caitrapadottaravartiprathamAvibhakterarthaH / atra saMbodhane ca ( pANi0 2 / 3 / 47 ) ityanena sUtreNa prathamA saMbodhanamevAha / tathA ca prathamArthatAdRzecchAyAH prakRtyarthavizeSyatayA bhAnam / atredaM 116 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only 921 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 nyaaykoshH| jJeyam saMvodhanavibhaktyantaprakRtyarthonyatra vizeSaNatayA nAnveti (ga0 . vyu0 saMbu0 pR0 117-118 ) iti / zAbdikAstu [kha] kriyA viniyogaphalakAbhimukhIkaraNam ( la0 ma0 ) / [ga] anabhimukhasyAbhimukhIkaraNaM saMbodhanam ( kAzikA0 ) ityAhuH / saMbodhanapadArthasya kriyAyAmevAnvaya ukto hariNA saMbodhanapadaM yacca takriyAyA vizeSaNam ( vAkyapa0 ) iti / sthitasyAbhimukhIbhAvamAtraM saMbodhanaM viduH / prAptAbhimukhyaH puruSaH kriyAsu viniyujyate // (vAkyapa0 ) iti ca / [5] anyatrAsaktasyAbhimukhIkaraNalakSaNo'bhISTakriyAsu viniyogAya jJApanAdi. rUpavyApAravizeSaH ( vAca0 ) iti / saMbodhyatvam-1 [ka] kriyAkaraNAya vaRbhipretatvam / vaktRniSThavilakSaNa bodhavizeSyatvaM vaa| yathA caitra vraja ityAdau prathamArthaH / atroktaM hariNA ... prAptAbhimukhyaH saMbodhyaH kriyAsu viniyujyate ( vAkyapa0 ) iti / atra tAdRzasaMbodhyatvavAMzcaitronumatavrajanavAn ityAkArako bodhaH / [kha] zAbdikAstu saMbodhanaviSayatvam ityAhuH (la0 m0)| 2 prazaMsyatvam / yathA sumitrAmAta naitatte vicitraM citrayodhinaH ityAdau saMbuddhisubarthaH / atra mAtRzabdasya RkArAderakArAdezaH / saMbhavaH-1 ( anumAnam ) [ka] avinAbhAvavRttyA ca saMbaddhayoH samudAyasamudAyinoH samudAyenetarasya grahaNam / tadapyanumAnameva ( gau0 vA0 2 / 2 / 2) / atra saMbhavaH pramANAntaram iti paurANikA AhuH / saMbhavopyanumAnameva na tu pramANAntaram iti vaizeSikA naiyAyikAzca prAhuH (ta0 va0 pR0 100) (nIla0 pR0 34 ) / atra bhASyam saMbhavopyavinAbhAvitvAt ( vyAptimUlakatvAt ) anumAnameva ( prazasta0 2 pR0 28 ) iti / [kha] bhUyaHsahacArArdhAnajJAnam / yathA saMbhavati brAhmaNe vidyA saMbhavati sahasre zatam ( gau0 vR0 2 / 2 / 1 ) ( ta0 dI0 ) ( ta0 va0 pR0 99 ) iti |[g] avinAbhAvinorthasya sattAgrahaNAdanyasya sattAgrahaNam / yathA droNasya sattAgrahaNAdADhakasya sattAgrahaNam / ADhakasya sattAgrahaNAt prasthasya (vaatsyaa02|2|1) iti / For Personal & Private Use Only Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 923 khAryAM droNADhakaprasthAdyavagamaH / sa cAnumAnameva / khArItvaM hi droNAdyavinAbhUtaM pratItaM khAyAM droNAdisattvamavagamayati ityanumAnAntargatatayA pramANAntaratvaM dUSitam / tathA hi khArItvaM khArIparimANam / mahAparimANe svaavaantrprimaannsmaaveshonubhvsiddhH| tathA ca khArIparimANaM droNAdiparimANavyApakam iti vyApakasthityA vyApyasthiterAvazyakatvAdanumAnenaiva gatArthatA ( tattvakaumudI0 ) ( vAca0 ) iti / [gha] vedAntinastu alpapramAsAdhanaM bahulajJAnam / yathA zatamasyAsti iti jJAne paJcAzajjJAnam ityAhuH (pra. ca0 pari0 1 pR0 44 ) / saMbhavo dvidhA saMbhAvanAtmakaH nirNayAtmakazceti / tatrAdimo na pramANam / anizvAyakatvAt / yathA brAhmaNeSu caturdazavidyAbhijJatvaM saMbhavati iti / dvitIyastu zate paJcAzat iti ( si0 c0)| atra zatavAn ityukte pazcAzadvAn iti jJAnaM saMbhavati / tasyAnumAnenaiva nirvAhAt / zatasya pazcAzadvyApyatvAt iti bhAvaH (nIla0 pR0 34) / atrAyaM prayogaH zataM pazcAzadvat tadghaTitatvAt ( ta0 va0 pR0 100) iti / devadattaH paJcAzadvAn zatavattvAt yathAham iti ca / 2 utpttiH|3 AdheyasyAdhAre samAvezanayogyatvarUpo vyApAraH / 4 utkaTakoTikasaMdehaH ( gadA0 ) / 5 saMketaH / 6 apAyaH ityajaya Aha / 7 hetuH ( vaac0)| saMbhAvanA-1 [ka] utkaTaikatarakoTikasaMzayaH (ta0 pra0 4 pR0 69) (nIla0 4 pR0 31) (ta0 v0)| yathA gaccha gacchasi cetkAnta panthAnaH santu te shivaaH| mamApi janma tatraiva bhUyAdyatra gato bhavAn // ityAdau maraNasaMbhAvanA ( nIla0 4 pR0 30 ) / atra autkaTyaM ca viSayatAvizeSaH ( nIla0 4 pR0 31 ) (ga0 stpr0)| [kha] vaiyAkaraNAstu kriyAsu yogyatAdhyavasAyaH ( liGarthavizeSaH ) / yathA sarpiSopi syAt ityAdau liGAdyartha ityaahuH| [ga] mAdhvavedAntinopyAhuH bAhyAlIpradezeSu puruSeNAnena bhavitavyam ityUhApasnAmakasaMbhAvanAjJAnam anyatarakoTiprApakaprAcuryanimittonyatarakoTipradhAnakaH saMzaya eva (pra0 pa0 pR0 5 ) iti / 2 AlaMkArikAzca arthAlaMkAravizeSaH ityaahuH| For Personal & Private Use Only Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMmukhI--(tithiH ) saMmukhI nAma sAyAhavyApinI dRzyate ydaa| pratipa- saMmukhI kAryA yA bhavedAparAhnikI // ( pu0 ci0 pR0 54.) / saMmUrchanam-mohaH / tatsvarUpaM ca prAk (pR0 656 paM0 13 ) pradarzitam / saMyamaH-ekavastuviSayakaM dhAraNAdhyAnasamAdhirUpaM trayam / yathA asmAn sAdhu vicintya saMyamadhanAn ( zAkunta0 4 / 16) ityAdau saMyamazabdasyArthaH / atra sUtram trayamekatra saMyamaH ( pAta0 pAda0 3 sU0 4 ) iti / tatra bhASyam ekaviSayANi trINi sAdhanAni saMyamaH ityucyate iti / saMyogaH-1 ( guNaH ) [ka] saMyuktapratyayanimittam ( prazasta0 guNa0 - pR0 30) / vibhAgajanakakarmajaguNavRttiguNatvavyApyajAtimattvaM saMyoga lakSaNam ( la0 va0 ) / saMyogaM prati yutasiddhiH prayojikA (vai0 72 / 13 ) ( vai0 u0 7 / 2 / 9 ) / saMyogaH avyApyavRttiranityaH sarvadravyavRttizca ( vAkya0 ) / vibhunonityatvAttatsaMyogaH svIkriyate cetsa nityaH syaat| paraM tvakiMcitkaraH sa ityato na vibhudvayasaMyogaH / ataH sarvaH saMyogaH anityaH iti bhAvaH / vibhunostu na saMyogaH / karmayutasiddhyAdirUpakAraNAbhAvAt (vai0 u0 7 / 2 / 9) iti / saMyogo dravyaguNakarmahetuH / tatra dravyArambhe nirapekSaH guNakarmArambhe tu saapekssH| saMyuktasamavAyAdagnervaizeSikam (vai0 10 / 2 / 27) / agnervaizeSikaM vizeSaguNa auSNyaM saMyuktasamavAyAtpAkajeSu nimittakAraNam (vai0 u0 7 / 2 / 9) (prazasta0 pR0 30 ) / saMyogasya gunnhetutvmucyte| buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnadharmAdharmabhAvanAzabdatUlaparimANottarasaMyoganaimittikadravatvaparatvAparatvapAkajAzca ete saMyogAsamavAyikAraNakaguNAH / tatra bhAvanAnteSu guNeSu Atmamanoyogo hetuH / zabdavibhAgAjanye zabde bheryAkAzasaMyogaH asamavAyikAraNaM bhavati / sa ca abhighAtaH ityucyate (vai0 vi0 72 / 9) / tathA tUlaparimANe pracayaH uttarasaMyoge saMyogajasaMyoge avayavasaMyogaH naimittikadravatve tejaHsaMyogaH paratvAparatvayordikkAlasaMyogaH pAkaje rUpAdau tejaHsaMyogaH asamavAyikAraNaM bhavati ( 50 maa0)| karmaNi hetubhUtaH saMyogastu nodanAdiH (vai0 For Personal & Private Use Only Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 925 u0 5 / 2 / 1 ) (prazasta0 gu0 pR0 31 ) / saMyogaprapaJcazvAnyatra (vai0 u0 7 / 2 / 9) draSTavyaH / atredaM bodhyam / saMyogastu virodhI syAdguNatve sati karmaNaH ( tA0 ra0 zlo0 43) iti / [kha ] saMyuktavyavahArahetuH ( ta0 saM0 ) / yathA ghaTabhUtalasaMyogaH / saMyuktavyavahArAsAdhAraNakAraNam ityarthaH (ta0 ko0)| asAdhAraNatvavizeSaNena sAdhAraNakAraNakAlAdivyAvRttiH (ta0 dI0 ) / [ga] aprAptayoH prAptiH (bhA0 pa0 gu0) (prazasta0 gu0 pR0 31 ) / [gha ] aprAptipUrvikA prAptiH (vai0 u0 72 / 9 ) / saMyogo dvividhaH karmajaH saMyogajazceti / tatra karmajopi dvividhaH anyatarakarmajaH ubhayakarmajazca / tatrAdyaH anyatarakarmajaH zyenazailAdisaMyogaH / dvitIya ubhayakarmajaH meSayormallayorvA meghayorvA saMnipAtaH / atrAdyaH kriyAvatA niSkriyasya / yathA sthANoH zyenena vibhUnAM ca mUtaiH saha saMyogaH / dvitIyastu viruddhadikriyayoH saMnipAtaH (prazasta0 pR031 ) / saMyogajastu avayavasaMyogajanyaH / sa ca utpannamAtrasyaiva cirotpannasya vA niSkriyasya kAraNasaMyogibhirakAraNaiH kAraNAkAraNasaMyogapUrvakaH kAryAkAryagataH saMyogaH / sa ca ekasmAt dvAbhyAm bahubhyazca bhavati / ekasmAttAvat tantuvIraNasaMyogAhitantukavIraNasaMyogaH / dvAbhyAM tantvAkAzasaMyogAbhyAM dvitantukAkAzasaMyogaH / bahubhyazca tantuturIsaMyogebhya ekaH pttturiisNyogH| atredaM bodhyam / utpannamAtrasya niSkriyasya dvitantukasya paTasya kAraNasaMyoginA ( kAraNasya tantoH saMyoginA) akAraNena vIraNena tRNavizeSeNa yaH saMyogaH sa ekasmAt kAraNasya tantorakAraNena vIraNena saMyogAt kArye dvitantukapaTe akArye vIraNe jAyate / evamagrepi / cirotpannasya yathA aGgulItarusaMyogAtkAyatarusaMyogAdiH / kapAlatarusaMyogAttarukumbhayoH saMyogaH / idaM ca bodhyam / na,styajaH saMyogaH / paramANubhirAkAzAdInAM pradezavRttiranyatarakarmaja eva saMyogaH / vibhUnAM tu parasparaM saMyogo nAsti / yutasiddhyabhAvAt / vinAzastu sarvasya saMyogasyaikArthasamavetAdvibhAgAt / kacicca AzrayavinAzAdapi / tathA hi / tantvoH saMyoge sati anyataratantvA For Personal & Private Use Only Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 rambhakeMzau ( tantvavayave ) karmotpadyate / tenAMzvantarAdvibhAgaH kriyate / vibhAgAcca tatvArambhakasaMyogavinAzaH / saMyogavinAzAttantuvinAze tadAzritasya tantvantarasaMyogasya vinAzaH ( prazasta0 pR0 32 ) iti / saMyogajazca caturvidhaH / kvacit ekasaMyogajanya ekasaMyogaH saMyogadvayajanyaH ekasaMyogaH bahusaMyogajanya ekasaMyogaH ekasaMyogajanyaM saMyogadvayaM ceti / tatrAdyaH tantuvIraNasaMyogAtpaTavIraNasaMyogaH / dvitIyaH dvAbhyAM tantubhyAmAkAzasya yau dvau saMyogau tAbhyAM jAyamAno dvitantukapaTAkAzasaMyogaH / tRtIyaH dazabhistantubhirAkAzasya ye daza saMyogAstairjAyamAno dazatantukapaTasyaika AkAzasaMyogaH / caturthastu dravyAnArambhako yaH pArthivajalaparamANvoH saMyogastena jAyamAno vyaNukArambhakau dvau saMyogAviti / ayamAzayaH / yatra dravyAnArambhakaH pArthivajalaparamANvoH saMyogatato vyArambhakau dvau saMyogau / tato yugapadvyaNukadvayaM ( pArthivajaladvyaNukadvayam ) utpadyate / tatra pArthivadvyaNukasya jalaparamANunaikaH saMyogaH jalavyaNukasya pArthivaparamANunA aparaH saMyogacaitadubhayaM pUrvoktAnArambhakasaMyoge naikenaivotpadyate / kAraNAkAraNasaMyogena kAryAkAryasaMyogajananAvazyaMbhAvAditi ( prazasta0 gu0 pR0 31 ) ( ta0 va0 2011 pR0 200 ) / saMyogastu vibhAgAdAzrayanAzAdvA nazyati (vai0 7229 ) ( bhA0 pa0 gu0 zlo0 116 - 120 ) ( nyA0 ma0 1 ) ( ta0 dI 0 ) / AzrayanAzAtsaMyoganAzastu yatra tantudvayaM cirasaMyuktamanutpannakriyaM ca vartate tatra tAvat saMyuktatantudvayasyaikatantvavayave karma / tato vibhAgaH / tata ArambhakasaMyoganAzaH / tatastantunAzaH / tataH saMyoganAzaH iti bodhyam ( ta0 va0 pari0 11 pR0 201 ) / 2 dharmazAstrajJAstu udadyAtprAgdazamyAH zeSaH saMyoga ityAhuH / taduktam udadyAtprAgdazamyAstu zeSaH saMyoga ucyate / upariSTAtpravezastu tasmAttaM parivarjayet // ( ti0 ta0 ) ( vA0 ) iti / saMvatsaraH - dvAdazamAsAtmakaH kAlavizeSaH / dvAdaza mAsAH saMvatsara iti zrutervasanti mAsAdayosminniti vyutpattyA ca / sa ca trividhaH cAndra pari0 926 For Personal & Private Use Only Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 24 sAvana saurAkhyabhedAt / tatra cAndraH caitrazukkupratipadAdiphAlgunadarzAntaH / sAvanaH SaSTayuttarazatatrayAhorAtrAtmakaH / saurastu meSAdimInAnta: ( pu0 ci0 0 pR0 9 ) / saMvaraH - AsravanirodhaH / yenAtmani pravizatkarma pratiSidhyate sa guptisamityAdiH ( sarva0 saM0 pR0 78 AI0 ) / saMvAda :- samayavAdaH ( vAtsyA0 4 / 2 / 45 ) | yathA jJAnagrahaNAbhyAsastadvidyaiH saha saMvAdaH ( gau0 4 / 2 / 45 ) ityAdau saMvAdazabdasyArthaH / 2 saMmatiH / 3 aviruddhArthajJAnam / saMvAdakaH -- pUrvoktasaMvAdakartA / pUrvamupadarzitamarthaM prApayansaMvAdaka ucyate iti bauddhA AhuH ( nyA0 bi0 TI0 pR0 3 ) / - saMvAhaH - prAkAraparikhAyuktaH zreNIdharmAnvito dezaH ( kaiyaTaH 7 / 3 / 14 ) / saMvit -- atrocyate dvayI saMvidvastuno bhUtazAlinaH / ekA sA spaSTaviSayA tanmAtraviSayA parA // tanmAtraviSayA vApi dvayI sAtha nigadyate / pratiyogini dRzye ca ghaTAdipratiyoginaH // ( sarva 0 saM0 pR0 430 zAM0) / saMvRtiH asatprakAzanazaktiravidyA saMvRtiriti paryAyAH ( sarva0 [saM0 pR0 439 zAM0 ) / 1 saMzayaH - 1 [ka] ekasmindharmiNi viruddhanAnAkoTikaM jJAnam (ta0 saM0 ) / idaM tu bodhyam / saMzayazca pratyakSarUpaH saMnikarSajanyatvAt iti / ata evoktam parokSajJAnamanAhAryaM nizcayazceti siddhAntAt iti / saMzayo nyAyasyAGgaM bhavati / yasmAnnAnupalabdhe na nirNIte nyAyaH pravartate api tu saMdigdhe ( nyA0 vA0 1 pR0 14 ) / atra vizeSAdarzanam koTidvayasmaraNam dharmijJAnaM ca saMzayamAtre hetuH iti vijJeyam ( si0 ca0 ) ( ta0 pra0 4 pR0 131 ) / saMzayalakSaNaM tu svIyaikakoTiprakAratAvacchinnapratibadhyatAnirUpita pratibandhakatAvacchedakI bhUtAparakoTiprakAratAzAlijJAnatvam ( di0 gu0 ) / atra saMzayIya viSayatAyAH pratibandhakatAvacchedakatvakathanaM ca saMzaye vizeSyatAdvayam iti pakSAbhiprAyeNeti vijJeyam / saMzaye ca ubhaya For Personal & Private Use Only Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / prakAratAvirUpitA vizeSyatA ekaiva / samucaye tu vizeSyatAdvayam iti saMzayasamuccayayorbheda iti ca vijJeyam / yadvA avacchedyAvacchedakabhAvApannaviSayatAvattvam (ga0 satpra0 ) / saMzayIyavizeSyatayoravacchedyAvacchedakabhAvastu samuccayajJAnavyAvartanAyAvazyaM svIkartavya iti sUkSmadarzibhirvijJeyam / atra saMzayalakSaNaM ca sUtrakArairuktam samAnAnekadharmopapattervipratipatterupalabdhyanupalabdhyavyavasthAtazca vizeSApekSo vimarzaH saMzayaH ( gau0 1 / 1 / 23 ) ( tA0 ra0 zlo0 56 ) / tatra ( 1 ) samAnadharmopapattevizeSApekSo vimarzaH saMzayaH iti / sthANupuruSayoH samAnaM dharmamArohapariNAhau pazyan pUrvadRSTaM ca tayorvizeSaM bubhutsamAnaH kiMsvit ityanyatarannAvadhArayati / tadanavadhAraNaM jJAnaM ( vimarza: ) saMzayaH / vastusvarUpAnavadhAraNAtmakaH pratyaya ityarthaH ( nyA0 vA0 1 pR0 13 ) / samAnamanayordharmamupalabhe vizeSamanyatarasya nopalabhe ityeSA buddhirapekSA saMzayasya pravartikA vartate / tena vizeSApekSo vimarzaH saMzayaH / ( 2 ) anekadharmopapatteriti / samAnajAtIyamasamAnajAtIyaM cAnekam / tasyAnekasya dharmopapattervizeSasyobhayathA dRSTatvAt / | samAnajAtIyebhyosamAnajAtIyebhyazcArthA viziSyate / gandhavattvAtpRthivyavAdibhyo viziSyate guNakarmabhyazca / asti ca zabde vibhAgajatvaM vizeSaH / tasmin dravyaM guNaH karma vA iti saMdehaH / vizeSasyobhayathA dRSTatvAt kiM dravyasya sato guNakarmabhyo vizeSaH AhosvidguNasya sata iti atha karmaNaH sata iti vizeSApekSA anyatamasya vyavasthApakaM dharmaM nopalabhe iti buddhiriti / (3) vipratipatteriti / vyAhatamekArthadarzanaM vipratipattiH / vyAghAto virodho sahabhAva iti / astyAtmetyekaM darzanam / nAstyAtmetyaparam / na ca sadbhAvAsadbhAvau sahaikatra saMbhavataH / na cAnyatarasAdhako heturupalabhyate / tatra tattvAnavadhAraNaM saMzaya iti / ( 4 ) upalabdhyavyavasthAtaH khalvapi saccodakamupalabhyate taDAgAdiSu / marIciSu cAvidyamAnamudakamiti / tataH kacidupalabhyamAne tattvavyavasthApakasya pramANasyAnupalabdheH kiM sadupalabhyate athAsat iti saMzayo bhavati / (5) anupalabdhyavyavasthAtaH sacca nopalabhyate mUlakIlakodakAdi / asaccAnutpannaM niruddhaM vA / tataH 1 1 928 For Personal & Private Use Only Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 929 kvacidanupalabhyamAne saMzayaH / kiM sannopalabhyata utAsat iti saMzayo bhavati / vizeSApekSA pUrvavat / pUrvaH samAnonekazca dharmo jJeyasthaH / upalabdhyanupalabdhI punarjJAtasthe / etAvatA vizeSeNa punarvacanam / samAnadharmAdhigamAt samAnadharmopapattevizeSasmRtyapekSo vimarza iti / sthAnavatAM lakSaNavacanamiti samAnam (vAtsyA0 111 / 23 ) / vArtikakRtastu samAno hi dharmaH yo vivakSitatajjAtIyavRttitve sati anyajAtIyavRttiH saH / ayaM sAdhAraNo dharma upalabhyamAnaH saMzayahetuH ( nyA0 vA0 1 / 23 pR0 93 ) ityAhuH / atrAyaM vizeSaH / samAnadharmavattayA dharmijJAnasyAnvayavyatirekAbhyAM saMzayahetutvamavadhAryate (nyA0 ma0 4 pR0 34 ) / tadarthazca tatkoTisAdhAraNadharmavattayA dharmijJAnasya tatkoTisaMzayahetutvamavadhAryate / anvayavyatireketi turagAdau vegena gacchatonekavRkSendriyasaMnikarSepi yasyaiva dharmiNo jJAnaM tatraiva panasatvAdisaMzayaH nAnyatra iti dharminiyamArtham / dharmijJAnasyotkaTakoTikasaMzayahetutvamiti bhAvaH / (ta0 pra0 kha0 4 pR0 130-131) / anekapratyayahetudharmonekadharmaH / yata eva pratyayo bhavati idamekamanekam iti / tatraikapratyayaheturabhedaH / anekapratyayahetudharmo vizeSaH / yathA zabdasya vibhAgajatvam / sAmAnyavizeSasamavAyebhyaH zabdasya sadAdinA vizeSeNa nirbhaktasya tasmiMstu dravyaM guNaH karma vA iti vibhAgajatvAtsaMzaya ityAhuH (nyA0 vA0 1 / 23 pR0 95) / vipratipattijanyasaMzayasyodAharaNAnantaraM yathA eko brUte zabdo nityaH iti| aparaH anityaH iti / tayorvipratipattyA madhyasthasya puMso vizeSamapazyato bhavati saMzayaH kimayaM zabdaH anitya uta. nityaH iti ( ta0 bhA0 pR0 42) / saMzayasya nirNAyakAbhAvasahakRtAH sAdhAraNadharmAsAdhAraNadharmavipratipattyupalabdhyanupalabdhayaH paJca kAraNAni iti nyAyabhASyakRto vAtsyAyanAH pakSilasvAminaH AhuH ( ta0 va0 pari0 10) / tadyathA ( 1 ) sthANupuruSayoH sAdhAraNadharmamUrdhvatAdilakSaNaM purovartinyupalabhya sthANupuruSau smRtvA vizeSajijJAsAyAM sthANutvanizcAyakaM vakrakoTarAdikaM puruSatvanizcAyakaM ziraHpANyAdikaM cAnupalabhamAnasya dolAyamAnaM saMzayajJAnamutpadyate kimayaM sthANurvA puruSo vA iti / (2) zabde 117 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 nyaaykoshH| cAkAzavizeSaguNatvamasAdhAraNadharmamupalabhamAnasya . nirNAyakamajAnataH saMzayo bhavati kiM zabdo nityo na vA iti| (3) indriyeSu vaizeSikasAMkhyayobhautikatvAbhautikatvarUpAM vipratipattiM pazyato nizcAyakaM cApazyataH saMzayo bhavati kimindriyANi bhautikAni utAbhautikAni iti / (4) kUpakhananAnantaraM jalopalabdhau satyAM nirNAyakAbhAve saMzayo bhavati kiM prAk sadevodakaM kUpakhananenAbhivyaktamupalabhyate utAsadevotpannam iti / (5) asmin vaTe pizAcosti iti vArtA zrutavato vaTasamIpaM gatasya puruSasya pizAcAnupalabdhau nirNAyakAbhAve saMzayo bhavati kiM vidyamAna eva pizAcontardhAnazaktyA nopalabhyate utAvidyamAna eva iti / atra upalabdhyanupalabdhyoH sAdhAraNadharma evAntarbhAvaH / tathA ca trINyeva kAraNAni iti nyAyavArtikakRta aahuH| asAdhAraNavipratipattyorapi sAdhAraNadharma evAntarbhAvaH / ataH sAdhAraNadharmeNaiva sarvatra saMzaya iti vaizeSikA AhuH (pra0pa0 pR0 3-4 ) (ta0 va0 pari0 12 pR0 214-215) / [kha] dharmitAvacchedakAvacchedenAnyatarakoTyavagAhi jJAnam (ta0 pr0)| [ga] viruddhobhayAropasAmagrIdvayasamAjAdubhayAropa eka eva bhavati saH (ci0 1) / dharmijJAnasahitaviruddhobhayaviziSTabuddhisAmagrIsamAjAdevobhayaviSayakAropa eko bhavati sa eva saMzayaH iti samuditArthaH ( mU0 ma0 1) / [gha] ekadharmikaviruddhabhAvAbhAvaprakArakajJAnam (gau0 vR0 111 / 23 ) (mu0 gu0)| [6] ekasmindharmiNi viruddhanAnAdharmavaiziSTyajJAnam / yathA parvato vahnimAn na vA iti jJAnaM sNshyH| samuditArthazca ekadharmAvacchinnavizeSyakabhAvAbhAvaprakArakajJAnam (nyA0 vA0 ) / atha vA yatkiciddharminiSThavizeSyatAnirUpitaviruddhanAnAdharmaniSThaprakAratAnirUpitaprakAritAzAlijJAnam ( vAkya0 ) ( la0 va0 ) iti / [ca prasiddhAnekavizeSayoH ( sthANupuruSayoH) sAdRzyamAtradarzanAt ubhayavizeSAnusmaraNAn adharmAcca kiMsvit ityubhayAvalambI vimarzaH saMzayaH ( prazasta0 guNani0 pR0 39) / yathA dUravartini uccastare ayaM sthANurvA puruSo vA iti jJAnam (ta0 saM0 ) (vai0 u0 2 / 2 / 17 ) ( ta0 ko0)| ayaM saMzayA For Personal & Private Use Only Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| kArastu viruddhabhAvadvayakoTikasaMzayAGgIkAreNopapadyate / pare tu sthANutvatadabhAvapuruSatvatadabhAvakoTika iti tadvAkyArtha ityAhuH ( nIla0 ) / [cha ] anavadhAraNAtmakaM jJAnaM saMzayaH ( sarva0 saM0 pR0 237 akSapA0 ) / [ja] viruddhakoTidvayAvagAhijJAnaM saMzayaH ( sarva0 saM0 pR0 355 pAta0 ) / nyAyavArtikakRnnaye saMzayastrividhaH asati vizeSadarzane sAdhAraNadharmajJAnajanyaH vizeSAdarzane sati asAdhAraNadharmajJAnajanyaH vizeSAdarzane sati vipratipattijanyazceti / Ayo yathA uccastaratvaM sthANutvasAdhAraNaM jJAtvA ayaM sthANurna vA iti saMdigdhe / sthANuH puruSo vA iti vA jJAnam / dvitIyo yathA zabdatvaM nityAnityavyAvRttaM zabde gRhItvA zabdo nityo na vA iti sNdigdhe| yathA vA nityAdanityAJca vyAvRttena bhUmAtrAsAdhAraNena gandhavattvena vizeSamapazyato bhavati bhuvi nityatvAnityatvasaMzayaH / atra vaizeSikA aahuH| asAdhAraNadharmaH saMzAyako bhavan vyAvRttyaiva bhavati / yathA zabdatvavyAvRttinitye anitye cAstIti zabdo nityo na vA, iti saMzayaH / vyAvRttizca sAdhAraNadharma eva iti nAdhikyam / tathA ca siddhAntaH sAdhAraNadharmAdekasmAdeva sarvatra saMzayaH iti ( ta0 va0 pari0 12 pR0 214-215 ) / tRtIyo yathA yatra zabdena koTidvayopasthitidvArA prAmANyaM svato prAcaM parato grAhya vA iti mAnasaH saMzaya utpadyate ( nyA0 vA0 ) ( ta0 bhA0 pR0 41-42) ( ta0 pra0) (gau0 bR0 1 / 1 / 23 ) (mu0 ) (si. c0)| kaNAdanaye dvividhaH saMzayaH bahirviSayakaH antarviSayakazca / etanmate dvividhopi saMzayaH sAdhAraNadharmavattAjJAnAdeva bhavati nAnyasmAt iti vijJeyam / tatra bahirviSayakopi dvividhaH dRzyamAnadharmikaH adRzyamAnadharmikazca / tatra dRzyamAnadharmiko yathA UrdhvatvaviziSTasya dharmiNo darzanAt ayaM sthANuH puruSo vA iti / atra bhASyam pratyakSaviSayepi sthANupuruSayorUlatAmAtradarzanAt vakrakoTarAdivizeSAnupalabdhitaH sthANutvAdisAmAnyavizeSAnabhivyaktAvubhayavizeSAnusmaraNAdubhayata AkRSyamANasyAtmanaH pratyaye dolAyate kiM nu khalvayaM sthANuH syAtU puruSo vA (prazasta0 gu0 pR024 ) iti / adRzyamAnadharmiko For Personal & Private Use Only Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yathA araNye jhATAdyantarite gogavayAdipiNDe viSANamAtradarzanAt ayaM gaurgavayo vA iti (vai0 u0 2 / 2 / 18 ) / atra bhASyam 'apratyakSaviSaye tAvat sAdhAraNaliGgadarzanAt ubhayavizeSAnusmaraNAt adharmAcca saMzayo bhavati / yathA aTavyAM viSANamAtradarzanAt gaurgavayo vA (prazasta0 guNani0 pR0 49) iti / vastutaH tatrApi viSANadharmika eva saMdehaH viSANamidaM gosaMbandhi gavayasaMbandhi vA iti / vivakSAmAtrAttu dvaividhyAbhidhAnam (vai0 u0 2 / 2 / 18 ) / AntarasaMzayo hi vidyAvidyAbhyAM bhavati / yathA mauhUrtikaH samyagAdizati candroparAgAdi asamyagapi / tatra svajJAne samyagAdiSTamparAgAdi asamyagvA iti saMzayo jAyate ( vai0 2 / 2 / 20) (ta0 va0 pari0 12 pR0 216 ) / atra bhASyam antastAvat Adezikasya samyak mithyA cAdizya punarAdizatastriSu kAleSu saMzayo bhavati kiM nu samyak mithyA vA (prazasta0 guNani0 pR0 39) iti / 2 (pakSatA ) [ka] bAdhapratibadhyatAvacchedakIbhUtasvaniSThaviSayitAghaTritadharmAvacchinnapratibandhakatAnirUpitA yA sAdhyavattAnizcayatvavyApakapratibandhakatAnirUpitapratibadhyatAvacchedakAvacchinnA pratibadhyatA tacchAlijJAnam / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane parvato vahnimAna vA iti saMzayaH pakSatA / bAdhapratibadhyatetyAdeH sugamArthastu bAdhasya pratibadhyA yA saMzayIyaikA koTi: tasyAH pratibadhyA yA sAdhyasya pratibadhyA ca saMzayIyA aparakoTi: tadviSayakaM jJAnam iti / vahnimAna dhamAdityAdau bAdhasya vahnayabhAvasya pratibadhyA koTiH vahniH tasya pratibadhyA sAdhyasya vahnaH pratibadhyA cAparakoTiH vahnayabhAvaH tadviSayakaM parvato vahnimAnna vA iti jJAnam iti lakSaNasamanvayaH / atredaM bodhyam / svaniSThaviSayitAyAM ca bAdhapratibadhyatAvacchedakatvamAvazyakam / tena vahnivyApyasAdhyakasthale parvato vahnivyApyavAn ityAdau vahnimAn na vA pakSaH ityetAdRzasaMzayavyudAsaH / tatra vahnivyApyAbhAvAbhAvatvena vahnivyApyasya pRthagbhAnepi saMzayatvaghaTakIbhUtaskhaniSThavahnimatpakSaviSayitAyAM vahnivyApyAbhAvanizcayapratibadhyatAvacchedakatvavirahAt iti / viSayitAyAM 1 avidyAti pdcchedH| For Personal & Private Use Only Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 933 svaniSThatvanivezanena avacchedakAvacchedenAnumitau pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyamAtreNa koTidvayAvagAhinizcayasya avacchedakAvacchedena sAdhyAdimattAnizcayapratibadhyatvepi pakSatAtvavAraNam iti / zuddhavahnitvAvacchinnasAdhyakasthale parvato vahnimAn ityAdau vahnayabhAvavAn parvataH ityetAdRzabAdhapratibadhyasya mahAnasIyavahnimAnna vA pakSaH ityetAhazasya saMzayasya pakSatAtvavAraNAya sAdhyavattAnizcayapratibadhyatAvacchedakAvacchinnatvaM pratibadhyatAyAM nivezanIyam (ga0 pakSa0 pR0 4 ) / pakSatA ceyaM pUrvapakSIyA AcAryamatasiddhA ca iti bodhyam (vaac0)| [kha] atha vA svaghaTitadharmAvacchinnapratibandhakatAnirUpitapratibadhyatAvacchedakIbhUtA yA svanirUpakatAvacchedakadharmAvacchinnanirUpitavirodhaviSayatAnirUpitaviSayatAnirUpitA prakAritA sAmAnAdhikaraNyasaMbandhena tadviziSTaprakAritAvajJAnam / etallakSaNasyAvataraNikA cetthmuktaa| vyApyavRttitvaviziSTakoTidvayAvagAhijJAnaM saMzayaH iti mate saMzaye samuccayavyAvRttaviSayitAM pradarya ekadharmikanAnAviruddhakoTyavagAhijJAnaM saMzayaH iti mate saMzayatvaM nirvakti atha vA ityAdinA granthena iti / atra svapadena saMzayaviSayaikakoTinirUpitA prakAritA grAhyA / [ga] kecittu sAdhyanizcayasAdhyAbhAvanizcayapratibadhyatAvacchedakavizeSyatAzAlijJAnaM saMzayaH ityAhuH / ayaM bhAvaH / saMzaye ca dharmiNi ubhayaprakAratAnirUpikavilakSaNaviSayaMtA samuccayavailakSaNyAyopagamyate iti tAdRzaviSayatAyA vibhinnarUpeNobhayanizcayapratibadhyatAvacchedakatayA nAsaMbhavaH (ga0 pakSa0 pR0 4) iti / etaccintyam / cintAbIjaM tu vahnitvavahnayabhAvatvobhayapuraskAreNa vahnayabhAvAvagAhini parvato vahnayAtmakavahnayabhAvavAn iti samuccayetivyAptiH iti / ziSTaM tu pakSatAzabdavyAkhyAne dRzyam / saMzayasamaH-(jAtiH) [ka] sAmAnyadRSTAntayoraindriyakatve samAne nityAnityasAdhAsaMzayasamaH ( gau0 5 / 1 / 14 ) / anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakatvAdbhaTavadityukte hetau saMzayena pratyavatiSThate sati prayatnAnantarIyakatvestyevAsya nityena sAmAnyena sAdharmyamaindriyakatvam asti ca For Personal & Private Use Only Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 nyAyakozaH / ghaTenA nityena / ato nityAnityasAdharmyAdanivRttaH saMzayaH ( vAtsyA 0 5 / 1 / 14 ) iti / atra nityAnityasAdharmyAt iti padaM saMzayakAraNopalakSaNam / hetujJAne aprAmANyazaGkAdhAnadvArA sAdhyasaMzayAt satpratipakSa dezanAbhAsoyam ( gau0 vR0 5|1|14 ) / [ kha ] yatra samAno dharmaH saMzayakAraNaM hetutvenopAdIyate sa saMzayasamaH savyabhicAra eva (vAtsyA0 2 / 2 / 7) / [ga] samAnadharmadarzanAdiyatkicitsaMzayakAraNa balAtsaMzayena pratyavasthAnam / yathA zabdaH anityaH kAryatvAdghaTavadityukte sAmAnye gotvAdau dRSTAnte ghaTe caindriyakatvaM tulyam / yathA kAryatvAnnirNAyakAdanityatvaM nirNIyate tathaindriyakatvAtsaMzayakAraNAdanityatvaM saMdihyatAm ( gau0 vR0 5 / 1 / 14 ) / tathA coktam saMdehahetusadbhAvAtsati nirNayakAraNe / saMzayasya prasaGgo yaH sa saMzayasamo mataH / / ( tA0 ra0 pa0 2 zlo0 116 ) iti / [gha] sAdhAraNadharmaM pradartha saMzayodbhAvanam / yathA zabdaH anityaH kAryatvAdityAdau zabdasyAnityena ghaTena saha kAryatvarUpaM sAdharmyaM yathA asti tathA nityena zabdatvena saha zrAvaNapratyakSaviSayatvaM sAdharmyamasti ityubhayasAdharmyadarzanAtsaMzayaH syAt / ekaparizeSe niyAmakAbhAvAt ( nIla0 pR0 44 ) iti / saMsargaH - 1 [ka] saMbandhaH / yathA pakSe sAdhyasaMsRSTatvajJAnamanumitikAraNam (mu0 2 ) ityAdau / [kha] saMsargatAkhyaviSayatAvAn / yathA zAbdabodhe caikapadArthe aparapadArthasya saMsargaH saMsargamaryAdayA bhAsate (ga0 vyu0 1) ityAdau ghaTavadbhUtalam iti zAbdabodhIyaH saMyogAkhyaH saMsargaH / 2 vyava - hArazAstrajJAstu vibhAgAnantaraM yattava mama ca dhanaM tadAvayoH iti kRtasamayenaikatrAvasthAnarUpo dhanasaMbandha: ( saMsRSTiH ) saMsargaH ityAhuH / 3 dharmajJAstu pAtakisaMbandhaH ityAhuH / pAta kisaMsargasya pApahetutvamAha manuH brahmahatyA surApAnaM steyaM gurvaGganAgamaH / mahAnti pAtakAnyAhuH saMsargazcApi taiH manu0 a0 11 zlo0 54 ) yo yena patitenaiSAM saMsarga yAti mAnavaH / na tasyaiva vrataM kuryAttatsaMsargavizuddhaye // ( manu0 a0 11 zlo0 181 ) / prAyazcittIyatAM prApya daivAtpUrvakRtena vA / saha For Personal & Private Use Only Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 935 na saMsarga vrajetsadbhiH prAyazcitte'kRte dvijaH // ( manu0 a0 11 zlo0 47 ) iti / viSNuH yazca yena pApAtmanA saha saMsRjyeta sa tasyaiva prAyazcittaM kuryAt iti / evaM gautamopi / ke te saMsargaprakArA ityAhaturmanubRhaspatI ekazayyAsanaM patirbhANDapakkAnnamizraNam / yAjanAdhyApanaM yonistathA ca sahabhojanam // navadhA saMkaraH prokto na kartavyodhamaiH saha ( manu0 a0 11 zlo0 180 ) iti kUrmapurANe vyAsaH mahApAtakinastvete yazca taiH saha saMvaset / saMvatsaraM tu patitaiH saMsarga kurute tu yaH // yAnazayyAsanainityaM jAnanvai patito bhavet iti / atredaM bodhyam / mahApAtakisaMsargasyaiva kalau pApahetutvam nAnyapApisaMsargasya / yathoktaM parAzareNa kRte saMbhASaNAtpApaM tretAyAM caiva sparzanAt / dvApare cAnnamAdAya kalau patati karmaNA // iti / atra sarvasmRtizAstrAkalanAdvayaM brUmaH / kalAvapi mahApAtakisaMsargasyevAnyapApisaMsargasyApi pApahetutvamastyeva / paraMtu tatpApaM svlpmev| tannirNejanAya tadanuguNaM prAyazcittaM kAryameva iti| saMsargamaryAdA-[ka] samabhivyAhArajJAnakAryatAvacchedakakoTipraviSTasaMba gdhatA ( kRSNaM0 ) / yathA zAbdabodhe caikapadArtha aparapadArthasya saMsargaH saMsargamaryAdayA bhAsate ( ga0 vyu0 kA0 1 ) ityAdau saMsargamaryAdAzabdasyArthaH / [kha] AkAGkSAdisahakArisahakRtA padazaktiH iti vaiyAkaraNAdayaH AhuH ( kAvyapra0 kamalA0 ullA0 2 ) / saMsargAbhAvA-( abhAvaH )[ka] tAdAtmyAtiriktasaMsargAropajanyapratItiviSayAbhAvaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 56) / atrArthe saMsargAbhAvapadasya vyutpattiH saMsargeNa tAdAtmyAtiriktena saMbandhena avacchinnapratiyogitAkaH abhAvaH iti / madhyamapadalopI samAsaH zAkapArthivavajjJAtavyaH / ayaM bhAvaH / dhvaMsaprAgabhAvayorapi kiMcitsaMbandhAvacchinnapratiyogitAkatvamasti ityabhiprAyeNeyaM vyutpattiH / saMsargAbhAvasya lakSaNaM ca tAdAtmyasaMbandhAnavacchinnapratiyogitAkAbhAvatvam (ga0 2 siddhAnta0 ) / atha vA anyonyAbhAvabhinnAbhAvatvam (mu0 1 pR0 42) / anye tu For Personal & Private Use Only Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMsargAbhAvatvaM ca saMsargAropajanyapratItiviSayAbhAvatvameva akhaNDopAdhi vetyAhuH (ta0 pra0 4 pR0 57 ) / saMsargAbhAvagrahe. pratiyogiyogyataiva tatram / yattu saMsargAbhAvagrahe pratiyogyadhikaraNobhayayogyatvaM tatram iti kaizviduktam / tanna samIcInam / AkAze rUpAtyantAbhAvapratyakSasya nivRttaH kolAhalaH iti dhvaMsapratyakSasya cAnupapattyA sagRhe adhikaraNayogyatApekSA nAsti ( sarva0 pR0 231 aulU0 ) (vai0 u0 9 / 1 / 8 ) ( vai0 vi0 9 / 118 pR0 381 ) / ata eva tvaksaMyuktakAlavizeSaNatayA vAyusparzanAzapratyakSaM pakSadharamiraiH svIkRtam / [kha] anyonyAbhAvabhinnaH abhAvaH (ta0 pra0) (mu0 1 pR042)| yathA nAsti ghaTo gehe iti sato ghaTasya gehasaMsargapratiSedhaH (vai0 9 / 1 / 10) iti sUtre pratipAdyaH abhAvaH / dhvaMsaprAgabhAvayoH kiMcitsaMbandhAvacchinnapratiyogitAkatvAnaGgIkAre tu idaM lakSaNAntaram iti vijJeyam / lakSaNasyAyamarthaH / gehe ghaTasya yaH saMsargaH saMyogastasya pratiSedhaH / sa ca yadi kadAcidapi na ghaTastadAtyantAbhAva eva bhaviSyataH prAgabhAvaH bhUtasya pradhvaMsAbhAvaH iti vaizeSikA AhuH ( vai0 u0 9 / 1 / 10 ) / atha vA sataH pUrvaM tatra vartamAnasya ghaTasyaiva gehasaMsargapratiSedhaH gehe saMsargAbhAvaH / tadvizeSotyantAbhAvaH nAsti gehe ghaTaH iti pratyakSaviSayaH iti samuditasUtrArthaH iti naiyAyikA AhuH ( vai0 vi0 9 / 1 / 10 pR0 384 ) / atredaM bodhyam / saMsargAbhAvazca nabAdinipAtena dhAtunA ca bodhyate / tatra nipAtena prAtipAdikArthAbhAvasya bodhane anuyogini saptamyapekSA / yathA gehe ghaTo nAsti ityAdau / vibhaktyarthasaMsargAbhAvasya dhAtvarthAdau bodhane tu nAyaM niymH| yathA gaganaM na pazyati na kalazaM bhakSayet ityAdau / tatra darzane gaganakarmatvasya kalaJjabhakSaNe ca balavadaniSTAsAdhanatvasya navA saMsargAbhAvasya bodhanAt na tatra saptamyapekSA iti| prAtipadikArthasyAtyantAbhAvabodhasthalenuyogini saptamyapekSA / kacit nagarthasya subarthAbhAvasya asti kriyAvizeSyatAvacchedakatayA bhAnam / yathA nAsti gehe ghaTaH ityAdau ghaTasya gRhavRttitvAbhAvo bodhyate ityAhuH (vai0 vi0 9 / 1 / 10 For Personal & Private Use Only Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / pR0 385 ) / [ga] adhikaraNe pratiyogyAropa hetukaniSedhadhIviSayaH abhAvaH / saMsargAbhAvastrividhaH prAgabhAvaH dhvaMsaH atyantAbhAvazceti ( bhA0 pa0 zlo0 12-13 ) / kecittu utpAdavinAzazAlI sAmayika - nAmA caturthIyamabhAva ityAhu: ( mu0 1 pR0 43 ) (vai0 vi0 9 / 1 / 5 ) / ayaM bhAvaH / yatra bhUtale pUrvamapasAritaM ghaTAdikaM punarAnItaM ca tatrAyamabhAvaH iti / naiyAyikAstu tatra ghaTakAlasyAbhAvasaMbandhAghaTakatvAt ghaTasattvakAle na ghaTAtyantAbhAvabuddhiH / tathA ca tatrAtyantAbhAva eva pratIyate / kAlavizeSaviziSTasvarUpasya ( ghaTAnadhikaraNakAlInasvarUpasya ) saMsargatvApagamAdeva ghaTavati ghaTo nAsti iti pratItyabhAvopapattau caturthasaMsargAbhAve mAnAbhAvaH ( di0 pR0 43 ) iti vadanti / saMsarpaH - aMhaspatizabde dRzyam / saMsAraH - 1 [ka] duHkhAdInAM kAryakAraNabhAvaH / sa cAnAdiH / pUrvAparakAlAniyamAt / duHkhAdayo mithyAjJAnaparyavasAnA avicchedena vartamAnAH saMsAraH (nyA0 vA0 1 pR0 26 ) iti / mithyAjJAnAdayo duHkhAntA avicchedena vartamAnAH saMsArazabdArthaH ( sarva0 pR0 246 akSa0 ) / ayaM bhAvaH / dhAtA yathApUrvamakalpayat iti vede khaNDapralayasya prasiddhatvena saMsArasya pravAhAnAditvaM prakalpanIyam (ta0 pra0 4 pR0 18 ) iti / [ kha ] janmamaraNaprabandhaH pretyabhAvApara - nAmA (vai0 u0 6 / 2 / 15 ) / yathA saMsArasAgaranimagnamanantadInamuddhartumarhasi hare puruSottamosi ityAdI saMsArazabdasyArthaH / janmamaraNapravAhaH pretyabhAvaH / sa eva puMsAM bandhalakSaNaH / tasya ca ajaraMjarI - bhAvaH iti nAmAntaramAgame (vai0 vi0 6 / 2 / 15 ) | saMsAritvaM ca krameNa duHkhotpAdaH ( nyA0 lI0 gu0 mokSani0 pR0 42 ) / yathA zarIrAbhimAnino jIvasya saMsAritvam / sAMsArikaM sukhaM tu dharmAkhdhaI dehAvacchedyaM sukham ( pa0 ca0 ) / [ga] vallabhIyA mAyAvAdino vedAntinazca mithyAjJAnajanyasaMskArarUpavAsanA dehArambhakAdRSTavizeSo vA svAdRSTopanibaddhadeha parigraho vA saMsAra ityAhuH / atra saMsAragatiprakArastu 118 nyA0 koo For Personal & Private Use Only 937 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 938 nyAyakozaH / OM tadantarapratipattau raMhati saMpariSvaktaH praznanirUpaNAbhyAm OM ( brahmasU0 3 / 1 / 1 ) ityAdinokto draSTavyaH / [gha] madhvAcAryAstu bhUtabandhaH saMsAra ityAhuH / taduktaM vArAhe bhUtabandhastu saMsAro muktistebhyo vimocanam (madhvabhA0 3 / 1 / 1 ) iti / [ Ga ] sAMkhyAstu sUkSma (liGga ) zarIraM pUrva pUrva sthUlazarIratyAgapUrvakamabhinavasthUlazarIraM yadupAdatte sa saMsAra ityAhuH / taduktam saMsarati nirupabhogaM bhAvairadhivAsitaM liGgam ( sAMkhyakA0 40 ) iti / [ ca ] AtmAnaM dehenaikIkRtya svarganarakamArgayoH sarati yena puruSaH sa saMsAra : ( sarva0 saM0 pR0 402 zAM0 ) / samityekIkaraNe / [ cha ] saMsAro nAmAjJAnam / 2 vizvam / 3 saMgati: ( vAca0 ) / saMsArI - [ka] bhavAdbhavAntaraprAptimantaH saMsAriNaH ( sarva0 saM0 pR0 70 AI0 ) / [kha] eSa pramAtA mAyAndhaH saMsArI karmabandhana: ( sarva 0 saM0 pR0 199 pratya0 ) O 1 saMsRSTi: - 1 saMsargaH (saMbandha: ) ( rAma0 2 pR0 164 ) / yathA pakSe sAdhya saMsRSTatvajJAnam ( muktA0 2 pR0 16 ) ityAdau saMsRSTizabdasyArthaH / 2 alaMkAra vizeSaH / ekArthasamavAyasvabhAvA saMsRSTiH ityAlaMkArikA AhuH / taduktaM kAvyaprakAze seSTA saMsRSTireteSAM bhedena yadi sthitiH ( kAvyapra 0 10 / 139 ) iti / 3 vyavahArazAstrajJAstu vibhAgAnantaraM maitryAt punaH svasvadhaneSu bhrAtrAdInAM kRtaH saMsargaH / vibhaktadhanasya mizrIkaraNamiti yAvat / yathA saMsRSTinastu saMsRSTI sodarasya tu sodaraH ( yAjJava0 2 / 143 ) ityAdau saMsRSTizabdasyArtha ityAhuH / atroktaM bRhaspatinA vibhakto yaH punaH pitrA bhrAtrA vaikatra saMsthitaH pitRvyeNAtha vai prItyA sa tu saMsRSTa ucyate // ( yAjJa0 2 / 143 mitAkSarA ) iti / 4 vamanAdinA saMzuddhiH iti bhiSaja AhuH (vAca0 1 ) / saMskAra:- 1 ( guNaH ) [ka] saMskAratvajAtimAn ( ta0 dI 0 ) ( pra0 pra0 ) ( ta0 kau0 ) saMskAra: anityaH ( vAkya0 gu0 pR0 22 ) / sa ca trividhaH vegaH bhAvanA sthitisthApakazceti / [ kha ] For Personal & Private Use Only Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 939 sAmAnyaguNAtmavizeSaguNobhayavRttiguNatvavyApyajAtimAn (si0 ca0 pR0 35 ) / tasyAyamarthaH / sAmAnyaguNo vegaH sthitisthApako vaa| AtmavizeSaguNastu bhAvanA / etadubhayavRttiH guNatvavyApyA ca yA jAtiH tadvAn saMskAra iti / sA ca jAtiH saMskAratvAtmikA bhavati iti vijJeyam ( ta0 dI0 pR0 38 ) / saMskAratvaM na jAtiH iti vyavasthApane prAyatanta caSakAdo ( vAca0) / [ga] yajAtIyAtsamutpAdyastajAtIyasya kAraNam / svayaM yastadvijAtIyaH saMskAraH sa guNo bhavet // ( tA0 ra0 zlo0 48) / anubandho bhAvanA smRtihetuH saMskAra iti nyAyavArtike uktam / trividhasaMskAramadhye bhAvanA vizeSaguNaH / vegaH sthitisthApakazca sAmAnyaguNa iti vijJeyam / 2 dharmajJAstu sato guNAntarAdhAnAtmakaH pratiyatnaH / yathA alaMkArAderuddIpanam annAdernizAtanam vastrAdermArjanam darpaNAdernirmalIkaraNam vrIhyAdezva yajJAGgatAsaMpAdanAya vaidikamArgeNa prokSaNAdiH saMskAra ityAhuH / atra matabhedAH / prokSaNAbhyukSaNAdiSu saMskAraH puruSasyaiva dharma iti naiyAyikA AhuH ( ku0 ) / prokSitA eva vrIhayaH puroDAzAya kalpante nAprokSitAH iti prokSaNAdijanyasaMskAro yajJAGgabrIhiSu iti sa dravyadharma eva iti mImAMsakA manyante / evam snAnAcamanAdijanyAH saMskArA deha utpadyamAnA api tadabhimAnijIve kalpyante iti vedAntina AhuH (vaac0)| 3 kAvyaprakAzakRnmammaTabhaTTastu zAstrAbhyAsajanyavyutpattiH ityAha / 4 vaiyAkaraNAstu vyAkaraNoktadizA zabdAnAM sAdhanaprakAra ityAhuH / 5 karmajJAstu' viprAdInAM vaidikakarmAhatvaprayojako garbhAdhAnAdikriyAkalApaH saMskAra ityAhuH / te cedAnIMtanAnAM saMskArA dazavidhA eva vishissynte| garbhAdhAnam puMsavanam sImantonnayanam jAtakarma nAmakaraNam niSkramaNam annaprAzanam cUDAkarma upanayanam vivAhazca iti / ante tvau dehikasaMskAropyekAdazo vijnyeyH| evam viprAdInAM dehasaMskArAzvASTAcatvAriMzadranthAntareSu jnyeyaaH| evam mantrANAM siddhidAnAya dazavidhAH saMskArAstatrAdau draSTavyAH ( sarva0 saM0 pR0 369 paat0)| For Personal & Private Use Only Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 940 nyaaykoshH| saMskArazeSa:-sarvavRttipratyastamaye paraM vairAgyamAzritasya jAtyAdibIjAnAM klezAnAM nirodhasamartho nirbIjaH samAdhirasaMprajJAtapadavedanIyaH sNskaarshesstaavypdeshyshcittsyaavsthaavishessH| taduktam virAmapratyayAbhyAsapUrvaH saMskAra zeSonyaH (pAta0 sU0 1118) (sarva0 saM0 pR0 386 pAta0 ) iti / saMskAraskandhaH-vedanAskandhanibandhanA rAgadveSAdayaH klezA upaklezAzca madamAnAdayo dharmAdharmau ca saMskAraskandhaH (sarva0 saM0 pR0 40 bii0)| saMstyAyaH-nivAsaH ( kaiya0 7 / 3 / 14) / .. saMsthAnam-1 [ka] avayavasamuccayaH / yathA sahajasaMsthAnazUnyacaraNavAn khaJjaH ityAdau saMsthAnazabdasyArthaH ( za0 pra0 zlo0 94 TI0 pR0 118) / [kha] kecittu avayavArambhakasaMyogavizeSa ityAhuH / [ga] avayavaracanAvizeSaH / [gha] pracayAkhyaH saMyogaH (nyA0. vA0 1114 pR0 81 ) / 2 samyak sthitiH| 3 AkAraH / 4 cihnam ityajaya Aha / 5 mRtyuH / 6 catuSpathazca iti kAvyajJA AhuH / saMhatam-1 militam / sAMkhyAstu ArambhakasaMyogayuktam ityAhuH ( sAMkhyabhA0 1166 ) / 2 sNghaatH| saMhAraH-1 [ka] pralayaH ( hemaca0 ) / yathA caturNAM mahAbhUtAnAM sRSTisaMhAravidhirucyate ( prazasta0 ) ityAdau saMhArazabdasyArthaH / [kha] dhvNsshbdvdsyaarthiinusNdheyH| 2 sNkssepH| 3 nrkvishessH| 4 visrjnm| 5 kAlikAbhairavavizeSaH iti tAtrikA AhuH / te cASTau asitAGgo ruruzcaNDaH krodha unmatta eva ca / kapAlI bhISaNazcaiva sNhaarshcaassttbhairvaaH|| ( tabasA0 ) ( vAca0 ) iti / . saMhitA-1 manvAdipraNItaM dharmazAstram purANam itihAsAdi ca / 2 veda bhAgaH / yathA RksaMhitA yajuHsaMhitA sAmasaMhitA ceti / sa ca kacinmatrarUpaH kacicca karmapratipAdakaH kacittu gAnarUpaH iti vijJeyam / 3 zAbdikAstu svArasikAdhamAtrAkAlavyavAyenaivoccAraNam / yathA suddhayupAsyaH dadhyatra iti saMhitA ityAhuH / tathA ca sUtram paraH saMnikarSaH saMhitA (pANi0 1 / 4 / 109) iti / atra vyAkaraNaniyamaH saMhitaika For Personal & Private Use Only Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 941 pade nityA nityA dhAtUpasargayoH / nityA samAse vAkye tu sA vivakSA mapekSate // iti / sakarmakaH- (dhAtuH ) [ka] AzrayAnavacchinnaphalAvacchinnavyApArabodhakaH / yathA caitro grAmaM gacchatItyAdI saMyogAnukUlavyApArabodhako gamadhAtuH sakarmakaH (ga0 vyu0 kA0 2) (vai0 sA0 pR0 60-61 ) / atra agnau juhoti ityAdau agnyAdiniSThaphalaM gRhItvA dhAtoH sakarmakatvavAraNAya AzrayAnavacchinna iti phalavizeSaNam / pare tu dhAtoH phalaM vyApArazca dvayamartha iti dhAtoH svArthaphalAvacchinnasvArthakriyAnvayabodhakatvaM sakarmakatvam / jAnAti ityAdau sakarmakatvavyavahAro bhAktaH ityAhuH / jAnAtyAdInAM dhAtUnAM tu nAmAnvitoddezyatvAtiriktaviSayatvarUpavibhaktyarthAnvayyarthakatvAtmakaM gauNaM sakarmakatvam iti jJeyam ( kA0 vyA0 pR0 3 ) / prAzcastu sarvatra kriyAmAtraM dhaatvrthH| dvitIyAsAkARtumantadhAtutvaprayukta eva ca dhAtUnAM sakarmakatvavyapadezaH / na tu phalAvacchinnakriyAvAcitvaprayuktaH / jJAprabhRtAvavyAptatvAt ityAhuH (za0 pra0 zlo0 73 pR0 93 ) ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 83 ) / atrAyaM vizeSaH / vRkSAtparNa patatItyAdAvapi adhaHsaMyogAvacchinnaspandasya patadhAtvarthatvena dhAtvarthatAvacchedakasaMyogAtmakaphalazAlino bhUtalAderapi karmatvavivakSAyAM vRkSAtparNa bhUmitalaM patati iti prayoga iSTa eva / ata eva dvitIyA zritAtItapatita0 (pANi0 2 / 1 / 14) ityAdisUtre patitazabdaprayoge dvitIyAsamAsavidhAnam tadudAharaNaM ca narakaM patitaH narakapatitaH iti sAdhu saMgacchate / pare tu yadi ca tatra sakarmakatvavyavahAro neSTaH tadA kartRbhinnAnvayiphalAvacchinnavyApArabodhakasyaiva dhAtoH sakarmakatvam / yathA gamyAdeH / na tu pteH| adhaHsaMyogarUpaphalasya parNe kartari evAnvitatvAt / adhaH ityasya saMbandhisAkAGkatayA saMbandhitvena parNasyaivAnvayAt ityAhuH ( kA0 vyA0 pR0 4) (ga0 vyu0 kA0 2.) / [kha] phalAnvitavyApArabodhakaH iti prAJco naiyAyikA AhuH / [ga] zAbdikAstu vyApArAnadhikaraNavRttiphalabodhako dhAtuH For Personal & Private Use Only Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 942 nyaaykoshH| sakarmakaH / atha vA svArthaphalavyadhikaraNavyApAravAcI svArthavyApAravyadhikaraNaphalavAcI vA dhAtuH sakarmakaH ityAhuH ( vai0 sA0 ) / svArthaphaletyatra svazabdena dhAturgrAhyaH / vyadhikaraNatvaM ca kartRbhinnatadadhikaraNAvRttitvam / tathA ca grAmaM gacchati ityAdI saMyogarUpaM phalaM prAme tadanukUlavyApArastu kartari caitre tiSThati iti phalavyApArayorvaiyadhikaraNyaM saMgacchate iti / atroktam phalavyApArayorekaniSThatAyAmakarmakaH / dhAtustayordharmibhede sakarmaka udAhRtaH // iti / svArthavyApAretyatra vyadhikaraNatvaM ca tadadhikaraNAvRttitvam (vai0 sA0 d0)| vyApArAdhikaraNamAtrAvRttiphalavAcakatvam iti paramArthaH / tathA hi pacyAdeApArAdhikaraNAvRttiviklittirUpaphalasya bodhakatayA sakarmakatvam / kartRkarmobhayaniSThaphalabodhakasyApi gamyAApArAdhikaraNamAtrAvRttiphalabodhakatayA sakarmakatvam / bhUprabhRtInAM tu vyApArAdhikaraNamAtravRttiphalabodhakatayA na sakarmakatvam / phalasya sattAyAH tatsaMbandharUpavyApArasya caikasminneva dharmiNi ghaTostItyatra ghaTAdau sattvAt ( vAca0 ) / atroktaM bhartRhariNA AtmAnamAtmanA bibhradastIti vypdishyte| antarbhAvAJca tenAsau karmaNA na sakarmakaH // iti vAkyapadIye / AtmAnaM jAnAti icchatItyAdau cetthaM sakarmakatvavyavasthA / dvAvAtmAnau zarIrAtmA antarAtmA ceti / tatrAntarAtmA tatkarma karoti yena zarIrAtmA sukhaduHkhe anubhavatIti karmavatkarmaNA tulyakriyaH (pANi0 3 / 1187 ) iti sUtrIyabhASyoktarItyA bhinnAdhikaraNaniSThatAmAdAya sakarmakatvamavadheyam (vai0 sA0 pR0 43 ) / atrAdhikaM tu dhAtuzabdavyAkhyAnAvasare saMpAditaM tattatra dRzyam / [gha] prAJco vaiyAkaraNAstu vyAkaraNazAstrIyakarmasaMjJakAryAnvayyarthako dhAtuH sakarmakaH ityAhuH / tena adhyAsitA bhUmayaH ityAdiprayogaH siddhyati iti vijJeyam ( la0 ma0 dhA0 pR0 5) / [Ga] mImAMsakAstu pratyayArthavyApAravyadhikaraNaphalavAcako dhAtuH sakarmakaH ityAhuH / sakala:-malamAyAkarmAtmakabandhatrayasahitaH sakalaH ( sarva0 saM0 pR0 183 zai0 ) / For Personal & Private Use Only Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 943 sakalam-1 sarvazabdavadasyArthInusaMdheyaH / 2 kalAsahitaH sakalaH iti zabdavyutpattijJA aahuH| sakalA-yAM tithiM samanuprApya udayaM yAti bhAskaraH / sA tithiH sakalA jJeyA nAnadAnajapAdiSu // yAM tithiM samanuprApya astaM yAti divAkaraH / sA tithiH sakalA jJeyA dAnAdhyayanakarmasu (pu0 ci0 pR0 41 ) / sakhaNDopAMdhiH- ( upAdhiH sAmAnyam ) bahupadArthaghaTito dhrmH| yathA ziSTatvendriyatvaviSayatvAdirUpaH prameyatvakuNDalitvAdirUpazca dharmaH sakhaNDopAdhiH ( si0 ca0 1 pR0 3) (la0 va0) (ta0 kau0 pR0 20) / etaccopalakSaNam bhaavtvaabhaavtvshriirtvkaarnntvaakaashtvkaaltvdiktvaadeH| sakhaNDopAdhizcAyaM kluptapadArthentarbhavati / na tvakhaNDopAdhivat saptapadArthAtiriktaH padArtha iti vijJeyam (si0 ca0 1 pR0 3) / saGga:-1 kartRtvAbhimAnaH / yathA saGgaM tyaktvA phalAni ca ityAdI saGga zabdasyArthaH ( la0 ma0) / 2 anuraagH| 3 saMbandhaH / 4 paraspara prAptimAtraM saGgaH ( sarva0 saM0.pR0 81 Ahe . ) / sajAtIyam-1 tadvRttiyatkiMciddharmavat / yathA ghaTatvena vRttitvAbhAvo ghaTatvAvacchinnavahnayabhAvasajAtIyaH (ga0 catu0 mizra0 ) / atra ca vyadhikaraNadharmAvacchinnapratiyogitAkatvena sAjAtyaM bodhyam ( dIdhi02 vyaaptiniruu0)| vistarazca sAdRzyazabdavyAkhyAnAvasare vyktiibhvissyti| 2 kacit lakSyatAvacchedakasAkSAbyApakajAtyavacchinnam / yathA gosajAtIyozvaH / atra sAkSAbyApakatvaM ca tadvyApakAvyApakatve sati tadvyApakatvam (pra0 ca0 ) / tathA hi gorlakSaNasya sAnAdimattvasya sajAtIyavyAvRttiprayojanakatve gotvaM lakSaNalakSyatAvacchedakam / tasya sAkSAdhyApakaM pazutvam / tadavacchinnovo bhavati (pra0 ca0 pR0 3 ) iti| sat-1 satyaM vastu / yathA naiyAyikamate ghaTapaTAdi sarvaM jagatsat / atra sattAviziSTaM sat ityartho bodhyaH / nyAyamate ghaTAdInAmutpattinAzavattvepi mithyAtvAbhAvena kAlasaMbandhitvarUpaM satyatvaM saMgacchate iti vijJeyam / mAyAvAdimate tu paraM brahmaiva sat / tanmate tatra satyatvaM ca trikAlA For Personal & Private Use Only Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bAdhyatvameva / 2 sAdhu / 3 prazastam / yathA satsvabhAva ityAdau 4 vidyamAnam / yathA saccidAnandaH ityAdau iti mAdhvA AhuH 5 utpAdavyayadhrauvyayuktaM sat ( sarva0 saM0 pR0 51 AI0 ) / satkAryavAdaH-(vAdaH) kAryasya sattvanirNAyakaH kathAvizeSaH tatprapaJcastu vAdazabde dRshyH| sattA-1 (sAmAnyam ) dravyaguNakarmasamavetA (sarva0 220 aulU0 ) / iyaM ca vaizeSikamate parasattA parasAmAnyaM vA ityucyate dravyaguNakarmavRttizceti bodhyam ( bhA0 pa0 ) / tatra pramANam bhAvonuvRttereva hetutvAtsAmAnyameva (vai0 1 / 2 / 4 ) iti / iyaM sattA dravyaM sat guNaH san ityAdyanugatapratItyaiva siddhyati / atra sUtram saditi yato dravyaguNakarmasu sA sattA (vai0 1 / 27) iti / tathA cAnumAnam sattA na dravyAdyAtmikA vilakSaNabuddhivedyatvAt ( vai0 u0 7 / 2 / 27 ) (vai0 vi0 7 / 2 / 27 ) ( vai0 1 / 2 / 8-17 ) iti / iyaM sattA vaizeSikamata eva prasiddhA / navyAstu imAM sattAM na svIcakruH / aymaashyH| san iti pratItAviSayo bhAvatvameva / ata eva sAmAnyAdiSvapi sat iti vyavahAraH / na tvatiriktA dravyAditrikavartinI sattAkhyA jAtiH iti / tena paramaparaM sAmAnyam paraM sattA iti vaizeSikavibhAgo niyuktikatvAdanAdeyaH ( di0 1 pR0 36 ) iti / 2 vidyamAnatvam / tacca kAlasaMbandhaH / yathA ghaTo bhavati ityAdau bhUdhAtvarthaH / yathA vA bhUtale ghaTasattAdazAyAm ityAdau sattAzabdasyArthaH / mAyAvAdimate sattA trividhA pAramArthikI vyAvahArikI prAtItikI (prAtibhAsikI ) ceti ( vedA0 sA0 ) / tatra pAramArthikI brahmaNaH sattA / trikAlAbAdhyatvAt / vyAvahArikI ca ghaTAdInAM sattA / vyavahArakAle abAdhyatvAt / sA tu tattvajJAnanAzyA / prAtibhAsikI tu zuktau rjtaadeH| adhiSThAnajJAnabAdhyatvAt / pratibhAsakAlamAtrasattvAcca iti / sA cAdhiSThAnasAkSAtkAranAzyA / brahmasattayaiva sarveSAM sattAvyavahAraH / sadutpannatvAt ( vedA0 50) iti / 3 AtmadhAraNAnukUlavyApAraH sattA iti zAbdikA For Personal & Private Use Only Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vadanti / atroktaM bhartRhariNA AtmAnamAtmanA bibhradastIti vypdishyte| antarbhAvAca tenAsau karmaNA na sakarmakaH // ( vAkyapa0 ) iti / 4 arthakriyAkAritvam / yathA yatsat tatkSaNikam ityAdau iti bauddhA AhuH / 5 prAmANikatvam ityanya aahuH| sattyakAraH-sattyasya kAraH ( visAra iti pra0 ) ( mitAkSarA a0 2 zlo0 61) / sattyatvam-yatra draSTA ca dRzyaM ca darzanaM cAvikalpitam / tasyaivArthasya sattyatvamAhusnayyantavedinaH // (sarva0 saM0 pR0 309 pANi0 ) / sattyam-1 pramitiviSayaH / yathA ghaTapaTAdi sarva jagat satyam / yathA vA vedAntimate bhUtapaJcakam / atrArthe vyutpattiH santi pRthivyaptejAMsi sa tyau vAyvAkAzau ca iti / tathA ca zrutiH sacca tyacca bhUtapaJcakam taM ca sattyamityAcakSate ( bRha0 u0 2 / 3 / 1-3 ) ( taitti0 u0 2 / 6 / 1 ) iti / 2 yathArthakathanam / yathA sattyaM brUyAtpriyaM brUyAnna brUyAtsattyamapriyam ( manu0 4 / 138 ) ityAdau sattyazabdasyArthaH / taduktaM brahmapurANe yathArthakathanaM yacca sarvalokasukhapradam / tatsattyamiti vijJeyamasattyaM tadviparyayaH // iti| 3 nAndImukhazrAddhIyo devatAvizeSaH / atroktam iSTizrAddhe RturdakSaH sattyo nAndImukhe vasuH ( zrAddhata0 ) iti / 4 kRtayugam / atredamadhikaM jJeyam saMdhisaMdhyaMzAbhyAM sahita sattyayugamAnaM tu daivamAnena 4800 varSAH manuSyamAnena 1728000 varSAH iti / 5 zapathaH / zapatharUpasattyasyApAlane doSo yathA kRtvA zapatharUpaM. yaH sattyaM hanti na pAlayan / sa kRtaghnaH kAlasUtre vasedeva caturyugam // ( brahmavai0 pu0 pra0 a0 38 ) iti / 6 yathArthajJAnam / yathA sattyarajate idaM rajatam iti jJAnam / atra yAthArthyaM ca tadabhAvavati tatprakArakatvAbhAvaH / tadeva jJAne sattyatvam iti jJeyam / 7 trikAlAbAdhyam / yathA sattyaM jJAnamanantaM brahma (tai0 upa0 2 / 1) ityAdau paramAtmA sattyaH iti vedAntina aahuH| 8 tapolokAdUrdhvastho lokavizeSaH iti paurANikA AhuH / atrocyate SaDguNena tapolokAtsattya119 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| loko viraajte| apunarmArakA yatra brahmalokAbhidhaH smRtaH // (viSNupu0 aMza0 2 a0 7) iti / 9 svIkAraH / atrArthe sattyamityavyayam iti vijJeyam / sattvam-1 sattAzabdavadasyArthInusaMdheyaH / 2 sAMkhyAstu prakAzAdisAdhanaM prakRtyavayavaH (prakRteH sattvaguNaH) padArthaH / yathA sattvAtsaMjAyate jJAnam ityAdau sattvazabdasyArtha ityAhuH / taduktam sattvaM laghu prakAzakamiSTamupaSTambhakaM calaM ca rajaH / guru varaNakameva tamaH pradIpavaJcArthato vRttiH|| (sAMkhyakA0 13) iti / atra laghutvaM prakAzakatvaM ca sattvasya lakSaNam ( sAMkhyacandri0 13 ) iti / 3 vaiyAkaraNAzca dravyam / yathA sattve nivizatepaiti pRthagjAtiSu dRzyate / AdheyazcAkriyAjazca sosattvaprakRtirguNaH / / ( vyA0 kA0 ) sattvapradhAnAni nAmAni ( nirukta0 ) ityAdau sattvazabdasyArtha ityAhuH / sattve nivizata ityasyArthazca voto guNavacanAt ( pANi0 sU0 4 / 1 / 44 ) iti sUtre tattvabodhinyAM strIpratyayaprakaraNe draSTavyaH / 4 yogazAstrajJAstu cittam / yathA sattve tapyamAne tatsaMkrAntaH puruSopi tapyate ( pAta0 bhA0 ) ityAdau sattvazabdasyArtha ityAhuH / 5 prANAH ityaupaniSadA AhuH / 6 pizAcAdiH iti mAtrikA AhuH / 7 AyuH iti bhiSaja AhuH / 8 vyavasAyaH / 9 balaM ceti kAvyajJA AhuH / 10 svabhAvaH / 11 aatmaa| 12 jantuzca ityanye vadanti (shbdc0)| 13 jagatkAraNe yeyaM sukhAtmakatA tatsattvam (sarva0 saM0 pR0 326 saaN0)| 14 arthakriyAkAritvaM sattvam (sarva0 saM0 pR0 50 aaii0)| 15 trividhaM sattvam paramArthasattvaM brahmaNaH / arthakriyAsAmarthya sattvaM mAyopAdhikamAkAzAdeH / avidyopAdhikaM sattvaM rajatAdeH ( sarva0 saM0 pR0 446 zAM0 ) / satpratipakSaH-1 (hetvAbhAsaH duSTahetuH ) ayaM ca prakaraNasamaH ityucyate ( ma0 pra0 2 pR0 27 ) ( ta0 bhA0 pR0 49 ) / atra tulyabalayoreva satpratipakSatvam nAtulyabalayoH iti niyamaH / tena ekataratra tarkAdibalasattve tasyaivetarabAdhakatA iti bodhyam / [ka ] bAdhopa For Personal & Private Use Only Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 947 sthitisamarthaparAmarzakAlInasAdhyasiddhisamarthaparAmarzaviSayaH (diidhi02)| yathA parvato vahnimAndhamAnmahAnasavat parvato vahnayabhAvavAn pASANamayatvAt kuDyavat ( ta0 kau0 2 pR0 14 ) iti / ayaM ca prAcInamatAnusArI vyAvahArikaH satpratipakSa ityucyate / ata eva san vidyamAnaH pratipakSo virodhivyAptyAdimattayA parAmRzyamAno hetuH virodhiparAmarzo vA yasya parAmRzyamAnasya hetorasau satpratipakSaH iti vigrahamapi varNayanti / atastadanusAreNaiva vyavahAraupayikaM lakSaNamAha maNikAraH ( dIdhi0 2 pR0 208 ) / ata eva ityasyArthastu prakRtaparAmarzasya virodhiparAmarzasyAsattvadazAyAM satpratipakSavyavahAravirahAdeva iti / satpratipakSatvaM ca sAdhyavirodhyupasthApanasamarthasamAnabalopasthityA pratiruddha kAryakaliGgatvam / balaM ca vyaaptipkssdhrmte| atha vA virodhibodhakAnyagamakataupayikarUpasaMpattimattayA jJAyamAnena pratiruddhakAryakatvam (ci0 2 pR0 94-95) / atra upasthitau samAnabalatvaM cAnAptoktatvenAnizcitatvam prakRtasAdhyAnumApakabalazAlitve sati prakRtasAdhyAbhAvAnumApakabalazAlihetvantarakatvaM vA iti vijJeyam / sAdhyavirodhItyAderarthastu sAdhyasya sAdhyasiddhaH virodhinyAH pakSo na sAdhyavAn ityAdyupasthiteH yadvA sAdhyavirodhI sAdhyavattAjJAnapratibandhakajJAnaviSayaH bAdhaH sAdhyAbhAvAdimatpakSAdiH tadupasthitervA jananayogyayA samAnayA balopasthityA tathAvidhavyAptyAdibuddhyA pratiruddha kArya yasya tAdRzaliGgatvam iti / atra samAnabalatvaM cAgRhItAprAmANyakasAdhyasiddhyaupayikaparAmarzakAlInatvam ( dIdhi0 2 hetvA0 pR0 208-209) / niSkRSTArthastu prakRtAnumitivirodhyanumitiyogyaparAmarzaprayuktAgrimakSaNAvacchinnAnutpAdapratiyogiprakRtAnumitijanakatAvacchedakIbhUtaparAmarzIyaviSayatAvizeSaviziSTatvam (ga0 vyAvahAri0 satpra0 nira0 pR0 7 ) iti| atredamavadheyam / parvato vahnimAna dhUmAt ityAdisaddhetusthalepi vahnivyApyadhUmavAn vahnayabhAvavyApyapASANamayatvavAMzca parvataH iti parAmarzadvayasaMvalanadazAyAM prakRtoyaM dhUmo hetuH satpratipakSitaH iti vyavahriyata ityanubhavamanuruddhyedamuktam / etasya dUSakatAbIjaM ca samAnabalavirodhisAmagrIpratibandhena nirNayAjanakatvam / ekatra vyAptibhaGgajJAnadvArA vAsya For Personal & Private Use Only Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 nyaaykoshH| dUSakatvam ( ci0 2 pR0 95 ) / etajjJAnaM ca sAkSAdanumitipratibandhakam / vahnivyApyadhamavAn vahnayabhAvavyApyapASANamayatvavAMzca parvataH iti dvividhaparAmarza sati ekasmAdapyanumiterasaMbhavAt parasparaM pratibandhAt (ta0 kau0 2 pR0 14 ) iti / atra ca parasparAnumitipratibandha eva phalam tadeva dUSakatAbIjam iti bodhyam ( ma0 pra0 2 pR0 27) / parasparAbhAvavyApyavattAjJAnAtparasparAnumitipratibandhaH phalam ( mu0 2 pR0 160 ) / atra ca dvayorapi hetvoH parasparasAdhyAbhAvasAdhakatvAt mithaH satpratipakSatvam / ratnakoSakArAstu satpratipakSAbhyAM virodhiparAmarzadvayena pratyekaM svasAdhyAnumitiH saMzayarUpA janyate / viruddhobhayajJAnasAmagryAH saMzayajanakatvAt / saMzayadvArAsya dUSakatvam ityAhuH ( ci0 2 pR0 96 ) / etanmate tadvattAbuddhau tadabhAvavyApyavattAjJAnasya pratibandhatvaM nAstItyavadheyam / [kha] agRhItAprAmANyakasAdhyavyApyavattvenopasthitikAlInAgRhItAprAmANyakatadabhAvavyApyavattvenopasthitiviSayaH (mu0.2 pR0 160) / atrtypdpryojnmucyte| nityatvavyApyazabdatvavattAjJAnazUnyakAlInAnityatvavyApyakRtakatvaparAmarzasattvepi satpratipakSavyavahArAbhAvAt kAlInAntaM tadupasthitivizeSaNam / gRhItAprAmANyakanityatvavyApyavattAjJAnakAlInAnityatvavyApyakRtakatvaparAmarzasattvepi tadvyavahArAbhAvAt agRhItAprAmANyaka iti prathamopasthitivizeSaNam / tAdRzakAlInAnityatvavyApyavattAparAmarzasattvepi tatrAprAmANyagrahakAle tathA vyavahArAbhAvAt agRhItAprAmANyaka iti dvitIyopasthitivizeSaNam (di0 2 hetvA0 pR0 160) / [ga] yasya sAdhyAbhAvasAdhakaM hetvantaram sa stprtipkssH| yathA zabdo nityaH zrAvaNatvAcchabdatvavat zabdaH anityaH kAryatvAtpaTavat (ta0 saM0 ) iti / atrAnumAnadvaye zrAvaNatvaM hetuH satpratipakSa iti vijJeyam / etallakSaNArthaM prAzca aahuH| yatsaMbandhi yatsAdhyaM tadabhAvavyApyahetvantarasya jJAnaM pakSesti sa satpratipakSaH iti / prAcAmayamAzayaH / prakRtasAdhyavyApyatvena jJAyamAno yaH prakRtahetuH tatonyasminhetau sAdhyAbhAvavyApyatvajJAnadazAyAmeva tasya satpratipakSatA iti / etatsUcanAya hetvantara iti / For Personal & Private Use Only Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| navInAH punarevaM varNayanti / yatsaMbandhisAdhyAbhAvavyApyahetvantarasya sattvaM pakSe sa satpratipakSa ityarthaH ( nIla0 2 pR0 26 ) iti / satpratipakSazabdasya vyutpattyAdikaM pradarzayanti sAdhyAbhAvasAdhakahetvantaraM pratipakSaH tadvAn satpratipakSaH ( ta0 kau0 ) iti| 2 (hetudoSaH ) [ka] pakSe sAdhyadhIpratibandhakaparAmarzaH / yathA jalamuSNaM sparzatvAdityAdau nedamuSNamatejastvAdityAdiH ( nyA0 ma0 2 pR0 21 ) ( bhA0 50 zlo0 78 ) / [kha] sAdhyAbhAvavyApyavatpakSaH sAdhyavadanyatvavyApyavatpakSaH pakSaniSThaH sAdhyAbhAvavyApyaH pakSaniSThaH sAdhyavardravyApyaH ( dIdhi0 ) (di0 2 pR0 160 ) / sAdhyavadavRttivyApyavatpakSaH pakSaniSThaH sAdhyavavRttivyApyaH pakSavRttyabhAvapratiyogitvavyApyavatsAdhyam sAdhyaniSThaH pakSavRttyabhAvapratiyogitvavyApyazca / yathA hrado vahnimAn dhUmAt ityAdau vahnayabhAvavyApyavadbhadAdiH satpratipakSaH (ga0 2) / eteSAmaSTAnAM satpratipakSasvarUpANAmanyatamatvAdinAnugamakaraNAnna satpratipakSavibhAgavyAghAtaH ( di0 2 hetvA0 pR0 160 ) iti / satyam-sattyazabdo draSTavyaH / / sadAcAraH-[ka] manvAdyuktadezapracalitAcAraH / atra vyutpattivigraho sAdhavaH kSINadoSAzca sacchabdaH sAdhuvAcakaH / teSAmAcaraNaM yattu sadAcAra sa ucyate // iti / manunA cetthamuktam sarasvatIdRSadvatyordevanadyoryadantaram / taM devanirmitaM dezaM brahmAvarta pracakSate // tasmin deze ya AcAraH pAraMparyakramAgataH / varNAnAM sAntarAlAnAM sa sadAcAra ucyate // ( manu0 a0 2 zlo0 17-18) iti / yathA vedaH smRtiH sadAcAraH svasya ca priyamAtmanaH / etaccaturvidhaM prAhuH sAkSAddharmasya lakSaNam // ( manu0 2 / 12) ityAdau sadAcArazabdasyArthaH / svadharmatyAge hAniruktA tasmAtsvadharma na hi saMtyajecca na hApayeccApi tathAtmavaMzam / yaH saMtyajeccApi nijaM hi dharma tasmai prakupyeta divaakrshc|| (vAmanapu0 a0 14 ) iti / [kha] ziSTAcAraH / yathA AdhunikaziSTAnAmAcAraH / tathA ca tattvacintAmaNau smRtiH yasmindeze ya AcAraH pAraMparyakramAgataH / zrutismRtyavirodhena sadAcAraH sa ucyate // (ci0 1 maGgalavA0 pR0 112) iti / For Personal & Private Use Only Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saddhetuH-(hetuH) [ka] paJcarUpopapanno hetuH / paJca rUpANi tu pakSasattvam sapakSasattvam vipakSAsattvam abAdhitaviSayatvam asatpratipakSatvaM ceti / atredaM bodhyam pazcarUpopapanna eva hetuH svasAdhyaM sAdhayituM kSamate na tvekenApi rUpeNa hInaH (ta0 bhA0 pramANani0 pR0 13 ) iti| [kha] vyAptyAdiviziSTahetuH (nIla0 2 pR0 24 ) / [ga] pramitavyAptipakSadharmatAko hetuH / svasAdhyAnumityaupayikapramAtmakaparAmarzavAn iti yAvat (ga0 stpr0)| yathA parvato vahnimAn dhUmAt ityAdau dhUmaH saddhetuH / atraaymrthH| parvatatvasAmAnAdhikaraNyena vahnaH sAdhyatvavivakSAyAmeva dhUmaH saddheturbhavati na tu parvatatvAvacchedena vahnaH sAdhyatvavivakSAyAM dhUmaH saddhetuH / tatra parvatatvAvacchedena vaDherabhAvAt iti / ayaM bhAvaH / avacchedakAvacchedena vahneH sAdhyatve sAmAnAdhikaraNyena vahnayabhAvasya prasiddhatvena tasya ca bAdharUpatvAttatratyo heturhetvAbhAsa eva bhavati / ataH sAmAnAdhikaraNyenaiva vahnaH sAdhyatvaM vivakSaNIyam / tathA ca sati tatra sAmAnAdhikaraNyena vahnayabhAvasya sattvepi tadviSayakanizcayasya tatratyasAdhyavattAbuddhiM pratyapratibandhakatvena hetvAbhAsalakSaNAnAkrAntatvAnna tasya bAdhatvam / avacchedakAvacchedena vahnayabhAvaviSayakanizcayasya pratibandhakatvepi tAdRzavahnayabhAvasya cAprasiddhatvena tatra na kopi hetvAbhAsadoSaH iti sAmAnAdhikaraNyena vahnisAdhyakasthalIyadhUmaH saddheturbhavati iti sUkSmadarzibhiH sudhIbhirvibhAvanIyam ( ga0 2 hetvA0 sAmAnyani0 ) / atredaM bodhyam / uktAni paJcarUpANi dhUmavattvAdAvanvayavyatirekiNyeva hetau vidyante / tathA hi ( 1 ) dhUmavattvaM pakSasya parvatasya dharmaH / tasya parvate vidyamAnatvAt / (2) evaM sapakSe sattvam / sapakSe mahAnase vidymaantvaat| (3) evam vipakSAt mahAdAt vyAvRttiH / tatra dhUmo nAsti iti / ( 4 ) evam abAdhitaviSayaM dhUmavattvam / tathA hi dhUmavattvasya hetorviSayaH sAdhyo dharmaH / taccAgnimattvam / tatkenApi pramANena na bAdhitam na khaNDitam ityarthaH / ( 5 ) evam asan pratipakSo yasya ityasatpratipakSaM dhUmavattvam / tathA hi sAdhyaviparIta For Personal & Private Use Only Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * nyaaykoshH| sAdhakaM hetvantaraM pratipakSaH ityucyate / sa ca dhUmavattve hetau nAstyeva / anupalambhAt ( ta0 bhA0 pramANani0 pR0 14 ) iti / sadyaH-(avyayam ) 1 takSaNam / yathA sadyaH zaucaM vidhIyate ityAdau / 2 kacit ekaM dinam / san (dhAtvaMzaH pratyayaH) ayaM dhAtuprakRtikaH pratyayaH / [ka ] kartu ricchA ( tarkA0 4 pR0 11) / svasAmAnAdhikaraNyasvaniSThaviSayatAnirUpitaviSayitvobhayasaMbandhena prakRtadhAtvarthapradhAnIbhUtavyApAraviziSTecchA ityarthaH / yathA ghaTaM cikIrSati ityAdau snprtyyaarthH| yathA vA pipaThiSati ityAdau sanpratyayArthaH ( la0 ma0 ) / atredaM bodhyam / sannuttarAkhyAtasyAzrayatve lkssnnaa| saviSayakArthakaprakRtikAkhyAtasya Azrayatve lakSaNAyA ghaTaM jAnAti ityAdau klaptatvAt (tarkA0 4 pR0 11 ) iti / atra sannarthecchAyAM dhAtvarthasya karmatva samAnakartRkatva etadubhayasaMbandhena vizeSaNatA bodhyA (la0 m0)|[kh] icchA / yathA pAkaM cikIrSati odanaM bubhukSate ityAdau snprtyyaarthH| atra sanpratyayArthecchAyAM dvitIyAntena labhyasya pAkAdivizeSyatAkatvasya svarUpasaMbandhena dhAtvarthasya tu kRtyAMdeH svasAdhyatvAdiprakAriniSThasvasamAnakartRkatvasaMbandhena anvayAt pAkadharmikA niruktasaMbandhena kRtimatI yA icchA tadvAn ityAdirarthaH / atra samAnakartRkatvasya nivezAt anyadIyakRtiviSayapAkAdAvicchAvati ayaM cikIrSati pipakSati ityAdiko na prayogaH iti cintAmaNikRta AhuH / saundaDastu prAha / pAkaM cikIrSatItyAdau dvitIyArthasya viSayatvasya mUladhAtvartha evAnvayaH / tadarthasya tu samAnakartRkatvaviSayatvAbhyAM sannathecchAyAm / tathA ca pAkaviSayatAkakRtisamAnakartRkatadgocarecchAvAn ityAdirevArthaH / kArakavibhakteH kriyAyAmeva svArthabodhakatvAt / ata eva gRhaM tiSThAsati ityAdiko na pryogH| sthitegRhakarmakatvabAdhAt / anyathA gRhadharmikAM sthitiprakArakecchAM bodhayannayameva pramANaM syAt / na tu gRhe tiSThAsati ityAdiH (za0 pra0 zlo0 109 TI0 pR0 170-171 ) iti| [ga] dhAtvarthavizeSyakecchA / yathA pAkaM For Personal & Private Use Only Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / cikIrSati ityAdau kRtivizeSyakecchA cikIrSApadArthaH / sA ca pAkakRtirbhavatu itIcchaiva ( ga0 vyu0 kA0 2 pR0 59 ) / sapakSaH - 1 [ka] nizcitasAdhyadharmA dharmI ( ta0 bhA0 pramANani0 pR0 15 ) ( ci0 2 pakSa0 ) / [kha] nizcitasAdhyavAn / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane mahAnasaH sapakSaH ( ta0 saM0 ) ( ta0 bhA0 pR0 15 ) / tallakSaNaM ca sAdhyaprakArakanizcayavizeSyatvam ( nyA0 bo0 2 pR0 17 ) / atha vA vizeSyatAsaMbandhena sAdhya prakArakanizcayavattvam ( vAkya0 2 pR0 16 ) / [ga] vedAntinastu sAdhyasamAnadharmavAn dharmI sapakSa ityAhuH ( pra0 ca0 pR0 23 ) | kAvyajJAstu 2 samAnapakSaH / 3 pakSasahitazcetyAhuH / 0 I 'sapiNDatA -- [ka] dAyAzaucAdigrahaNaprayojako jJAtidharmavizeSaH / atra vyutpattiH / samAna ekaH piNDaH piNDadAnakriyA mUlapuruSazarIraM vA yasya sa sapiNDaH / tasya bhAvaH sapiNDatA ( dharmasi0 pari0 3 pUrvA pR0 50 ) iti / tathA hi putrasya pitRzarIrAvayavAnvayena pitrA saha sApiNDyam / evam pitAmahAdibhirapi pitRdvAreNa taccharIrAnvayAtsApiNDyam / evam mAtRzarIrAvayavAnvayena mAtrA / tathA mAtAmahAdi - bhirapi mAtRdvAreNa / tathA mAtRSvasRmAtulAdibhirapi / ekazarIrAvayavAnvayAt / tathA pitRvyapitRSvasrAdibhirapi / tathA patyA saha patnyA ekazarIrArambhakatayA / evam bhrAtRbhAryANAmapi parasparame kazarIrArabdhaiH sahaikazarIrArambhakatvena ( mitAkSa0 a0 1 zlo0 52 ) iti / [kha] sAkSAtparaMparayA vaikadehArabhyadehatva zrAddhadeyaikapiNDAnvayayogyatva etadnyataravattvam / yathA putrAdInAM mAtulAdInAM ca sapiNDatA / tathA ca sApiNDyaM dvividham / tatraikam ekazarIrAvayavAnvayena sApiNDyam / idaM ca putrAdimAtRsaMtAna bhrAtRpitRvyAdiputrAnteSu saMbhavati / nirvApyapiNDAnvayena sApiNDyaM ca dvitIyam / nirvApyapiNDAnvayaH zrAddhIyAnnapiNDasaMbandhaH ityarthaH / idaM tu putrAdibhrAtRbhAryAparyanteSveva saMbhavati / na tu mAtRsaMtAnabhrAtRpitRvyAdiputrAdiSu ( mitA0 1152 / tatroktam 952 * For Personal & Private Use Only Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| lepabhAjazcaturthAdyAH pitrAdyAH piNDabhAginaH / piNDadaH saptamastveSAM sApiNDyaM sAptapauruSam // ( matsyapu0 ) iti / tatra zarIrAvayavAnvayasApiNDyam Azauca vivAha dAyagrahaNa eteSu triSvapyupayujyate iti hemAdrimAdhavavijJAnezvarasmRticandrikAkAramitramizrakamalAkarAdInAM matam / atroktam vadhvA varasya vA tAtaH kUTasthAdyadi saptamaH / paJcamI cettayormAtA tatsApiNDyaM nivartate // iti dharmasindhau dhRtaM vAkyam / paJcamAtsaptamAdUvaM mAtRtaH pitRtastathA ( yAjJava0 1153 ) iti / tathA ca pitrAdayaH SaT sapiNDAH putrAdayazca SaT AtmA ca saptamaH ( mitA0 1153) iti / kAmadhenuhAralatAkalpatarupArijAtakArAdInAM tanmatAnusArijImUtavAhanasya ca mataM tu sapiNDatA hi viSayabhedena trividhA AzaucopayoginI vivAhopayoginI dAyagrahaNopayoginI ca / tathA ca zarIrAnvayasApiNDyamAzauce vivAhe copayujyate / nirvApyapiNDAnvayasApiNDyaM tu dAyagrahaNe upayujyate iti / yathodAhRtaM (zu0 ta0 ) raghunandanena lepabhAjazcaturthAdyAH pitrAdyAH piNDabhAginaH / piNDadaH saptamastveSAM sApiNDyaM sAptapauruSam // (matsyapu0 ) iti / hAralatAyAM kUrmapurANaM ca sapiNDatA tu puruSe saptame vinivartate / samAnodakabhAvastu janmanAnoravedane // pitA pitAmahazcaiva tathaiva prapitAmahaH / lepabhAjazcaturthAdyAH sApiNDyaM sAptapauruSam // iti / bhrAtrAdInAmapi sApiNDyamuktaM baudhAyanena prapitAmahaH pitAmahaH pitA svayam sodaryabhrAtaraH savarNAyAH putraH pautraH prapautro vA etAnavibhaktadAyAdAn sapiNDAnAcakSate / vibhaktadAyAdAn sakulyAnAcakSate asatsvaGgajeSu tadgAmI hyartho bhavati iti / kiMca strINAmapi bhartRsApiNDyena sApiNDyam / anUDhAyAH kanyAyAstu tripauruSaM saapinnddym| tathA ca gotraikye sati piNDalepayordAtRtvabhoktatvAnyataravattvamAzaucasApiNDyam / sAkSAtparaMparayA vA saptamaparyantadehasaMbandhavattvaM vivAhasApiNDyam / tripuruSaparyantaM deyapiNDadAtRtvamoktatvAnyataravattvaM dAyagrahaNe sApiNDyam iti vaGgadezIyAnAM jImUtavAhanAdInAM mataM bodhyam ( vaac0)| adhikaM tu tattaddharmazAstragrantheSvanveSaNIyam ityalaM vistareNa / 12. nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saptadazastomaH-ekasminsUkte vidyamAnAnAM tisRNAmRcAM brAhmaNoktavidhAnena saptadazadhAbhyAsaH ( jai0 nyA0 a0 7 pA0 3 adhi0 3) / saptabhaGginayaH-syAdasti syAnnAsti syAdasti ca nAsti ca syAdavaktavyaH syAdasti cAvaktavyaH syAnnAsti cAvaktavyaH syAdasti ca nAsti cAvaktavyaH iti nyAyaH ( sarva0 saM0 pR0 82 AI0 ) / saptamI-(vibhaktiH ) adhikaraNatAyAmAdheyatve vA zaktA sup ( za0 pra0 zlo0 66 TI0 pR0 76 ) / yathA gehe pacati ityAdau gehapadottaravartinI saptamI / atra AdheyatvaM saptamyarthaH / tasya ca kriyAyAmanvayaH / bhuvi gacchati ityAdau tu kartRghaTitaparaMparAsaMbandhAvacchinnAdhAratvameva saptamyarthaH (ga0 vyu. kA0 7 pR0 116 ) / gehe pacatItyatra saptamItvaM ca pacadhAtvarthatAvacchedakarUpAvacchinnadharmikasvArthAdheyatvabodhAnukUlasupsajAtIyatvam / caitradharmikasvArthAdhikaraNatvAnvayabodhakasupsamAnAnupUrvIkatvaM vA ityapi vadanti / grAmamadhyAste ityAdI adhikaraNatvaM bodhayantyapi dvitIyAdiH na tatra aktA / grAmAya gacchati ityAdau karmatvAdiSveva caturthyAdiH zaktA iti dvitIyAcaturthyAdInAM nirAsaH ( za0 pra0 zlo0 66 TI0 pR0 76 ) / atha saptamyarthaH ucyate / 1 nyAyamate AdhAratvam AdheyatvaM vA saptamyarthaH / taccAkhaNDopAdhiH iti prAzca AhuH (vai0 sA0 da0 pR0 86) / navyAstu svarUpasaMbandhavizeSa eva tat ityAhuH / atra vipratipattiH sapramyartha AdhAratvaM vA AdheyatvaM vA iti / tatra adhikaraNatvamAnaM saptamyarthaH / tathA ca bhUtalaniSThAdhikaraNatAnirUpako ghaTaH ityAkArako bodhaH / tatra niSThatvam nirUpakatvaM ca saMsargamaryAdayA bhAsate iti prAJco naiyAyikA AhuH / navyanaiyAyikAstu prAgbhiruktaM yuktaM n| tathAGgIkAre tu nirUpakatva- / saMbandhasya vRttyaniyAmakatvena pratiyogitAnavacchedakatvAt bhUtale na ghaTaH ityAdau nabarthAnvayAsaMbhavaH / ataH tatrAdheyatvamAnaM saptamyarthaH / tathA ca bhUtalanirUpitAdheyatvAzrayo ghaTaH ityanvayabodhaH svIkAryaH / tatra nirUpitatvama AzrayatvaM ca saMsargaH / itthaM ca bhUtale na ghaTaH ityAdau AzrayatA For Personal & Private Use Only Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMbandhAvacchinnAdheyatApratiyogikaH abhAvaH nayA bodhyate iti sarva sustham iti prAhuH ( kA0 vyA0 pR0 11) / AdhAratvaM ca kartRkarmadvArA bodhyam / tatra kArakatvanirvAhArthaM parasparAsaMbandhasyApi kriyAnvayitvarUpakArakatvaghaTakatAvazyakI / yathA bhUtale ghaTosti ityAdau bhUtalapadottarasaptamyarthaH / atra bhUtalavRttighaTo vartamAnasattAzrayaH iti bodhaH / naJsamamivyAhAre tu tAdRzasaptamyarthAbhAvo ghaTAMze bhAsate iti naiyAyikAnAM matam (vai0 sA0 da0 subartha0 pR0 87 ) / vaiyAkaraNamate tu AzrayaH (adhikaraNam ) saptamyarthaH / kartRkarmadvArA dhAtvarthAzrayaH ityarthaH / yathA bhUtale ghaTosti gehe taNDulaM pacati ityAdau bhuutlaadipdottrsptmyrthH| atra saptamyadhikaraNe ca ( pANi0 2 / 3 / 36 ) iti sUtram / tadarthazca zAbdikamate kartRkarmAnyataradvArA kriyAzrayodhikaraNam tatra saptamI iti / gehe caitra odanaM pacati sthAlyAmodanaM pacati ityAdau gehasya kartRdvArA sthAlyAzca karmadvArA kriyAzrayatvAdadhikaraNatvam / tathA ca kriyArahitaM vAkyamapramANam iti paraMparayA kriyAzrayAtmakAdhikaraNasyaiva sptmyrthtvm| itthaM ca yatra na kriyAzravaNam gehe ghaTa ityAdau tatra kArakatvanirvAhAya kriyAdhyAhAra AvazyakaH / evaM ca gehe ghaTaH ityAdau kriyApadAvyAhAregaivAdhikaraNatvabodhaH iti / tArkikamate tu yatrAdhikaraNatvamAdheyatvAdi vA saptamyA bodhyate tadvAcakapadAtsaptamI iti sUtrArthaH / tathA ca adhikaraNatvamAtram AdheyatvamAnaM vA saptamyarthaH / sa ca yatra kriyAyAmanveti tatra kArakatvavyavahAraH / bhUtale ghaTaH ityakriyavAkyAdapi zAbdabodhasyAnubhavasiddhatvAt / tadvadeva gehe ghaTaH ityAdAvapi kriyApadaM vinApi gehAdheyatvavAn ghaTaH iti bodho nAnupapanna iti atratyA saptamI na kArakavibhaktiH api tu kArakArthAnyaiva ( kA0 vyA0 pR0 11) iti / atra pramANam saptamyadhikaraNe ca (pANi0 2 / 3 / 36) ityatra cakAreNAkArakAdhAravAcinopi saptamI vidhIyata iti / ata eva sAdhyavadbhinne yaH sAdhyAbhAvaH ( dIdhi0 vyAptini0) iti saptamItatpuruSeNa vyAkhyAnaM saMgacchate (ga0 vyu0 kA0 7 pR0 116 ) / adhikaraNaM ca trividham aupazleSikam vaiSayikam abhivyApakaM ceti / tatrAdyasyodAharaNaM For Personal & Private Use Only Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 956 nyaaykoshH| kaTe zete gurau vasati ityaadi| dvitIsyodAhAraNaM mokSe icchAstIti / tRtIyasyodAharaNaM tu tileSu tailam iti / atrAcaM sAmIpyasaMbandhanibandhanam / AdheyavyApyatAvacchedakayatkiMcidavayavakam iti yAvat / dvitIyaM vissytaasNbndhniruupkm| tRtIyamAdheyavyApyatAvacchedakayAvadavayavakam / kaTe zete ityatra paramparayA kaTAbhinnAzrayakaH zayanAnukUlo vyApAraH iti bodhH| evamanyatrApyUhyam (vai0 sA0 da0 subartha0 pR0 86 ) / 2 kacit nirUpakatvam nirUpyatvaM vA sptmyrthH| yathA bhUtale vartate ghaTaH ityAdau bhUtalapadottaravartisaptamyA arthaH / yathA vA iti hetustadudbhave (kAvyapra0 1) ityAdau hetutAyAm udbhavapadArthotpattinirUpitatvaM saptamyA bodhyate / 3 kvacit avacchedyatAvizeSaH / yathA vINAyAM zabdaH karNe zabdaH vRkSAgre kapisaMyogaH ityAdau saptamyarthaH (ga0 vyu0 kA0 7 pR0 116 ) / 4 nimittatvam / yathA carmaNi dvIpinaM hanti mazakanivRttau dhUma karoti ityAdau saptamyarthaH ( kA0 vyA0 pR0 11) / atra carmoddezyakadvIpikarmakahananakartA iti bodhaH / adhikaM tu nimittatvazabdavyAkhyAne dRzyam / 5 utpattiH / yathA zaradi puSpyanti saptacchadAH ityAdau saptamyarthaH / atra zaradutpattikapuSpAzrayAH saptacchadAH iti vAkyArthaH ( kA0 vyA0 pR0 12 ) / 6 samAnAdhikaraNatvam / tacca dvividham kacit kAlikam kacittu daizikam / tatrAcaM samAnakAlInatvAdikam / yathA goSu duhyamAnAsu gataH ityAdau ( kA0 vyA0 pR0 12) / yathA vA ghane varSati caura AgataH ityAdau saptamyarthaH ( ma0 pra0 pR0 6-7) / atra vRSTisamAnakAlInAgamanAzrayazcauraH iti bodhaH ( ma0 pra0 pR0 7) / atrArthe yasya ca bhAvena bhAvalakSaNam ( pANi0 2 // 3 // 37 ) ityanena sUtreNa saptamyanuziSyate / sUtrArthastu yasya dharmeNa dharmAntaraM niruktasvasAmAnAdhikaraNyena pratipAdyate tatra saptamI iti (kA0 vyA0 pR0 12) / yadvizeSaNakRdantArthavizeSaNatApannakriyayA kriyAntarasya lakSaNaM vyAvartanaM tadvAcakapadAtsaptamI iti vaa| atredamadhikaM vijnyeym| vartamAnArthakakRtsamabhivyAhArasthale goSu duhyamAnAsu gata ityAdau samAnakAlInatvam / goSu dogdhavyAsu gata ityAdibhaviSyadarthakakRtsthale For Personal & Private Use Only Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prAkkAlInatvam / goSu dugdhAsu gata ityAdAvatItArthakakRtsthala uttarakAlInatvaM saMbandhatayA bhAsata iti / evam pAthasi pIte tRSA zAmyati ityAdAvatItArthakakRtsamabhivyAhArAtkAryakAraNabhAvopi saMbandhatayA bhAsata ityAdikamUhanIyam / atra saptamyarthe samAnakAlInatve govizeSaNakarmatAvizeSaNasya godohanasyAnvayaH / itthaM ca tAdRzagodohanasamAnakAlInAtItagamanAnukUlakRtimAn ityarthaH ( kA0 vyA0 pR0 12 ) / atha vA samabhivyAhRtadohanAdikriyaiva saptamyarthaH / tasyAzca samAnakAlInatvAdikaM kriyAntare saMbandhaH iti (ga0 vyu0 kA0 7 pR0 117 ) / dvitIyaM tu daizikasAmAnAdhikaraNyam / yathA idaM dravyaM guNakarmAnyatve sati sattvAt (ga0 avayave ) ityAdau satisaptamyarthaH / atra sati ityanantaraM sataH ityadhyAhAryam / anyathA lakSaNIyakriyAyA abhAvenoktasUtrAviSayatayA sptmynuppttH| tathA ca tatra asdhAtoratha AdhAratA / guNAnyatvAdyAdhAratAyAzca sattAdhAratAyAM tadvanniSThatvaM saMbandhatayA bhAsata iti cintAmaNikAroktasAmAnAdhikaraNyalAbhanirvAhaH (ga0 vyu0 kA0 7 pR0 117 ) / tathA cAtra guNakarmAnyatvasamAnAdhikaraNasattvAt iti zAbdabodhaH / evaM dravyakarmAnyatve sati sAmAnyavAn guNaH ityAdAvapi bodhyam ( ma0pra0 pR0 6-7) / sam-(avyayam ) 1 samyagarthaH / 2 prkrssH| 3 sNgtiH| 4 zobhanam (zabdaca0 ) / 5 samuccayaH ( hemaca0 ) / samaniyatatvam-vyApyatve sati vyApakatvam (ga0 ava0 ) / yathA lakSyatAvacchedakasamaniyato dharmaH asAdhAraNadharmaH ityAdau gorlakSaNasya sAnAdimattvasya lkssytaavcchedkiibhuutgotvsmniyttvm| yathA vA abhidheyatvasya padArthatvasamaniyatatvam ( ta0 dI0 1 ) / samabhivyAhAraH-1 [ka] sahoccAraNam ( ma0 pra0 4 pR0 56 ) / yathA yatpadaM yatpadena saha yAdRzAnubhavajanakaM tatpadasya tatpadasamabhivyAhArastAdRzAnvayabodha AkAGkSA ityAdau samabhivyAhArazabdasyArthaH (nyA0 ma0 4 pR0 21) / [kha] padAnAM pUrvAparIbhAvaH / yathA For Personal & Private Use Only Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 958 nyaaykoshH| ghaTamAnaya ityAdau kriyApadasya dvitiiyaantghttpdsmbhivyaahaarH| [ga] sAkSAtparaMparayA vA tatpadaprayojyaviSayatAnirUpitaviSayatAprayojakatvamiti kecidAhuH / 2 zeSazeSivAcakapadayoH sahoccAraNam iti mImAMsakA AhuH / 3 sAhityam iti kAvyajJA AhuH / samabhivyAhRtatvam- 1 ekavAkyatApannatvam / yathA padAnAM samabhivyAhRtatvamAkAGkSA ityAdau smbhivyaahRttvshbdsyaarthH| 2 sAhityam / 3 sahoccaritatvam / 4 avyavahitatvaM ca ityanye aahuH| .. samabhihAraH-1 paunaHpunyam / yathA kriyAsamabhihAreNa virAdhyantaM kSameta kaH ( mAgha0 2 / 43 ) ityAdau samabhihArazabdasyArthaH / 2 sAtatyam iti zAbdikA AhuH / 3 bhRzam iti kAvyajJA AhuH / samam-(avyayam ) 1 sAhityam / yathA samaM rAmeNa lakSmaNaH ityAdau / 2 ekadA ( yugapat ) ityarthaH / yathA samameva samAkrAntaM dvayaM dvirada gAminA ( raghu0 4 / 4 ) ityaadau| samayaH-1 [ka] asya zabdasyedamarthajAtamabhidheyam ityabhidhAnAbhidheyaniyamaniyogaH ( zaktiH ) / tasminnupayukte zabdAdarthasaMpratyayo bhavati ( vAtsyA0 2 / 1 / 55 ) / [kha] IzvarasaMketaH / asmAcchabdAdayamoM boddhavyaH ityaakaarH| yathA sAmayikaH zabdAdarthapratyayaH (vai07|2|20) ityAdau samayazabdasyArthaH / yaH zabdo yasminnarthe bhagavatA saMketitaH sa tamarthaM pratipAdayati / tathA ca zabdArthayorIzvarecchaiva saMbandhaH / sa eva samayaH / tadadhInaH zabdAdarthapratyayaH ( vai0 u0 7 / 2 / 20 ) / mammaTabhaTTastu nAbhidhA samayAbhAvAt ( kAvyapra0 2 / 22) ityAdigranthenAbhidhAsamayayorbhedamurarIcakAra / atra naiyAyikaiH sAdhyasamo doSa udbhAvyate / mImAMsakamate tu nAyaM doSaH / abhidhAsamayayostairbhedAGgIkArAt iti vijnyeym| samayazca jaatimaatre| vyakterAkSepata evopasthiteH / ititautAtikA aahuH| jAtau vyaktau cobhayatra shktiH| kiM tu jAtyaMze jJAtA vyaktyaMze svarUpasatI prayojikA iti prAbhAkarA aahuH| samayaH zaktireva / vyaktyAkRtijAtayaH padArthAH iti vRddhA AhuH ( vai0 u0 7 / 2 / 20 For Personal & Private Use Only Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 959 pR0 341 ) (vai0 vi0 ) (bhvaa0)| anyatsarvaM zakti saMketa ityetacchandavyAkhyAne draSTavyam / 2 niyamabandhaH / 3 zAstram / 4 kAlaH / 5 siddhAntaH / 6 zapathaH / 7 aacaarH| 8 anggiikaarH| 9 kriyAkArakaH / 10 nirdezaH / 11 bhASA ( medi0)| 12 saMpat / 13 kAlavijJAnam ( shbdc0)| samarthaH-1 yatkiMcidarthakArI / yatkicitkAryaprayojakaH iti yAvat / 2 zAbdikAstu saMgatArthaH / sa ca anvayAnvayibhAvApannorthaH ityAhuH / 3 zaktaH / 4 hitazca iti kAvyajJA AhuH ( amaraH 3 / 3 / 86) / samarthatvaM ca sAmarthyam / tacca sAmarthyazabde dRzyam / 1-1 ( loDarthaH ) parAzakyadharmikasvazakyatvAdhyavasAyaH / yathA parvatamapyutpATayAni samudramapi zoSayANi ityAdI loDarthaH / tathA ca svetarAzakyaM yat parvatotpATanam taddharmikasvazakyatvAdhyavasAyavAn ityevaM tatrAnvayabodhaH / atha vA parvatamapyutpATayAni samudramapi zoSayANi ityAdau nipAtasyaivAperdhAtvAnvitaM praashkytvmrthH| tiGastu svazakyatAdhyavasAyamAtram / adhyavasAyovadhAraNam ( za0 pra0 zlo0 100 TI0 pR0 145 -146 ) / 2 idamitthameva iti nizcayahetUpanyAsena nizcAyakavyApAravizeSaH iti kecidaahuH| 3 yuktAyuktatvena parIkSaNam ( amaraH 2 kSatriyava0 zlo0 25 ttii0.)| samavahitatvam-ekakAlInatvam (mU0 ma0 1) / yathA ghaTasamavahitaH paTaH ityAdau smvhittvshbdaarthH| 2 sahavRttitvam / yathA maNyAdisamavahitena vahninA dAhoM na janyate ( ta0 dI0) ityAdau samavahitatvazabdasyArthaH / 3 samyagavadhAnayuktatvam iti sAhityazAstrajJA AhuH / samavAyaH-1 ( padArthaH ) ihedamiti yataH kAryakAraNayoH sa samavAyaH ( vai0 7 / 2 / 26) / tadarthazca kAryakAraNayoravayavAvayavinoryataH saMbandhAt ihedam iti pratyayaH sa samavAyaH / (vai0 vi0 4 / 2 / 26 ) / ayutasiddhAnAmAdhAryAdhArabhUtAnAM yaH saMbandhaH ihapratyayahetuH sa samavAyaH For Personal & Private Use Only Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| (prazasta0 1 pR0 25) iti / sa ca ayutasiddhayoH saMbandhaH ( ta0 bhA0 1) / sa ca yathA avayavAvayavinoH guNaguNinoH kriyAkriyAvatoH jAtivyaktyoH vizeSanityadravyayozca saMbandhaH ( ta0 saM0 ) ( pa0 mA0 pR0 38 ) / yathA ghaTakapAlayoH saMbandhaH samavAyaH / evamanyatrApyUhyam / taduktam ghaTAdInAM kapAlAdau dravyeSu guNakarmaNoH / teSu jAtezca saMbandhaH samavAyaH prakIrtitaH // ( bhA0 50 zlo0 11) iti / atra bhASyam / ayutasiddhAnAmAdhAryAdhArabhUtAnAM yaH saMbandhaH ihapratyayahetuH sa smvaayH| dravyaguNakarmasAmAnyavizeSANAM kAryakAraNabhUtAnAm akAryakAraNabhUtAnAM vA ayutasiddhAnAmAdhAryAdhArabhAvenAvasthitAnAm ihedam iti buddhiryato bhavati yatazcAsarvagatAnAmadhigatAnyatvAnAmaviSvagbhAvenAvasthitAnAm sa samavAyAkhyaH saMbandhaH / katham / yathA iha kuNDe dadhi iti pratyayaH saMbandhe sati dRSTaH / tathA iha tantuSu paTaH iha vIraNeSu kaTaH iha dravye ca dravyaguNakarmANi iha dravyaguNakarmasu sattA iha dravye dravyatvam iha guNe guNatvam iha karmaNi karmatvam iha nityadravyeSvantyA vizeSAH iti ihapratyayadarzanAt astyeSAM saMbandhaH iti vijnyaayte| na cAsau sNyogH| saMbandhinAmayutasiddhatvAt / anyatarakarmAdinimittasyAbhAvAt / vibhAgAntatvAdarzanAt / adhikaraNAdhikartavyayoreva ca bhAvAditi / bhAvavallakSaNabhedAt bhAvavatsarvatraikaH samavAyaH / sa ca dravyAdibhyaH padArthAntaram / sa ca pramANataH kAraNAnupalabdhernityaH / tasmAtsvAtmavRttiH / ata eva cAtIndriyaH / sattAdInAmiva pratyakSeSu vRttyabhAvAt / svAtmagatasaMvedanAbhAvAcca / tasmAt ihabuddhyanumeyaH samavAyaH ( praza0 pR0 67 ) / samavAyasattve pramANaM tu anumAnam / tacca jAtyAdigocaro viziSTavyavahAraH saMbandhaniyataH / bhAvamAtraviSayAbAdhitaviziSTavyavahAratvAt / saghaTaM bhUtalam iti vyavahAravat ( nyA0 lI0 pR0 54 ) iti / ghaTe ghaTatvaM rUpaM ca samavetam tantuSu paTaH samavetaH iha karma samavetam ityanugatasamavAyAkArapratItyA tatsiddhiH (nyA0 ma0 1 pR0 9) / vastutastu svAzrayasamavetatvasaMbandhenAvayavanIlAderavayavinIlAdau hetutvAtkAraNatAvacchedakasaMbandhaghaTakatayA samavAya For Personal & Private Use Only Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / siddhiH / anyathA svAzrayavRttitvasaMbandhena hetutve nIlakapAlasaMyuktazuklakapAlAdAvapi nIlotpattyApatteH ( ma0pra0 1 pR0 12 ) / atra samavAyasaMbandhena paTatvAvacchinnaM prati tAdAtmyasaMbandhena tantutvena hetutvAtkAryatAvacchedakasaMbandhavidhayA samavAyasiddhi: ( di0 1 pR0 39 ) / yutasiddhayoH saMyoga ivAyutasiddhayoH samavAya AvazyakaH ityapi bodhyam ( ta0 kau0 ) / samavAyatvaM ca nityasaMbandhatvam ( ta0 saM0) ( mu0 ) / atra saMyogAdivAraNAya nityatvam / gaganAdivAraNAya saMbandhaH iti saMbandhatvaM cAtra svarUpatvAnavacchinna sAMsargikaviSayatAzrayatvam / tena gaganAdInAM svarUpatvena saMbandhatvepi na kSatiH / saMyogasamavAyAnyataratvaM vA saMbandhatvam (pa0 mA0 pR0 38 ) / atha vA samavAyatvaM saMbandhapratiyogyanuyogibhinnatve sati saMbandhatvam / tena pratiyogyanuyogitvAtmakasvarUpasaMbandhe nAtivyAptiH (rAma 0 1 pR0 39 ) ( tA0 20 lo0 54 ) / iha gavi gotvam ityAdipratyayaviSayasaMbandhattram samavAyatvam (pa0 mA0 pR0 38 ) / samavAyastu samavAyarahitaH saMbandha: ( sarva 0 saM0 pR0 217 au0 ) / sarvatra samavAyastveka eva nityazca iti nyAyavaizeSikasiddhAntaH / atra ekatvaM ca svAzrayAnyonyAbhAvAsamAnAdhikaraNapadArthavibhAjakopAdhimattvam (pra0 ca0 ) / atraikatvasAdhane pramANabhUtaM sUtraM ca tattvaM bhAvena (vai0 7 / 2 / 28 ) iti / nityatve ityamanumAnam / sa cAyaM samavAyaH nityaH / akAraNakatvAt / bhAvAnAM hi samavAyikAraNAdutpattiniyamaH / tadanuruddhe ca nimittAsamavAyinI iti / tathA ca samavAyasya samavAyikAraNakalpane anavasthAdidoSaprasaGgaH iti samavAyasya nityatvam (vai0 u0 7 / 2 / 26 pR0 350 ) / atredaM bodhyam / naiyAyikAnAM mate samavAyatvaM na jAti: / tadbAdhakasyAsaMbandhasya sattvAt / yadyapi samavAyatvajAtibAdhako vyaktyabheda eva tathApi prAbhAkarAdimate utpAdavinAzazIlA bahavaH samavAyAH / tanmate asaMbandha eva jAtibAdhakaH iti jJeyam (vai0 u0 1|1| 3 ) | samavAyo nAnA anityazva iti prAbhAkarA navyA cAhuH / pratyakSaH samavAyaH iti naiyAyikA AhuH / samavAyasya pratyakSatvasAdhakAnumAnaM ca samavAyo laukikapratyakSaviSayaH 121 nyA0 ko 0 1 For Personal & Private Use Only 961 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 962 nyaaykoshH| yogyapratiyogikatve sati vizeSaNatayA yogyavRttitvAt bhUtalAdivRttighaTAtyantAbhAvAdivat ityAdi (vai0 vi0 7 / 2 / 28) / etanmate ca samavAyapratyakSaM prati indriyasaMbaddhavizeSaNatAsaMnikoM hetuH iti kAryakAraNabhAvo jJeyaH (mu0 ) (vai0 vi0 7 / 2 / 28) / iha kapAle ghaTasamavAyaH iti pratyakSaM vizeSaNatAsaMnikarSeNaiva bhavati (pra0 pra0) (ta0 kau0 ) iti / samavAyotIndriyaH anumeya eva iti vaizeSikA AhuH / vaizeSikamate samavAyasyAtIndriyatve pramANamanumAnam / tacca samavAyotIndriyaH / cetanAnyatve sati asamavetabhAvatvAnmanovat AkAzAdivadvA (vai0 vi0 7 / 2 / 28 ) (vai0 u0 7 / 2 / 28 ) iti / samavAyo na prtykssH| saMbandhapratyakSe yAvadAzrayapratyakSasya hetutvAt / kathamanyathA ghaTAkAzasaMyogo na pratyakSaH / na ca samavAyasya sarve AzrayAH pratyakSAH / paramANvAderayogyatvAt (nyA0 ma0 1 pR0 7) iti / anumAnaM tu guNakriyAdiviziSTabuddhirvizeSyavizeSaNasaMbandhaviSayA . viziSTabuddhitvAt daNDI puruSaH iti viziSTabuddhivat (mu0 1 pR0 39) iti / idamanumAnaM samavAyasadbhAve pramANaM bhavati (vai0 vi0 72 / 26) (mu0 1 pR0 39) / sarvatra svarUpasyaiva saMbandhatvopapattau samavAyo na - padArthAntaram iti bhaTTA vedAntinaH sAMkhyAzca manyante (tA. 20 zlo0 54 ) (vai0 u0 7 / 2 / 28 ) ( vai0 vi0 4 / 2 / 11) (di. 1) (si0 ca0) ( rAma0 1 pR0 122 ) / tatra mAdhvAnAmayamAzayaH / guNAdInAM guNyAdibhiH dravyAdibhiH abhedena samavAyAbhAvAt / AtmanastaddharmANAM ca sAkSiviSayatvena manoviSayatvAbhAvAt / varNAtmakazabdasyAdravyatvenAkAzavizeSaguNatvAbhAvAt (pra0pa0 pR011) iti / guNakarmasAmAnyAdibhirdravyasya bhedAbhedau / tatra yAvadravyabhAvinA guNakarmasAmAnyAdinA dravyasyAtyantAbheda ev| ayAvadravyabhAvinA tu bhedaH (pra0 ca0 pari0 2 pR0 52 ) iti / 2 samavAyo nAma samUhaH / 3 melanaM ca / yathA senAyAM samavetAH ( amaraH 2 / 8 / 61) ityAdau iti kAvyajJA aahuH| For Personal & Private Use Only Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 963. samavAyikAraNam - ( kAraNam ) [ka] yatsamavetaM kAryamutpadyate tat / yathA tantavaH paTasya paTazca svagatarUpAdeH samavAyikAraNam (ta0 saM0 ) / yatsamavetamityasyArthazca yasminsamavAyena saMbaddhaM sat kAryamutpadyate tat ( nyA0 bo0 ) / yadvA yaddharmAvacchinnaM yaddharmAvacchinne samavAyenotpadyate taddharmAvacchinnaM prati taddharmAvacchinnaM samavAyikAraNam ( nIla0 1 pR0 17) iti / tathA hi tantuSu samavAyena saMbaddhaM sat paTAtmakaM kAryamutpadyate / ataH tantuH paTasya samavAyikAraNaM bhavati ( nyA0 bo0 1 pR0 9 ) iti / samavAyikAraNatvaM ca samavAyasaMbandhena kAryAdhikaraNatvam ( la0va0 ) ( vAkya 0 1 pR0 10 ) / atha vA samavAyasaMbandhAvacchinnakAryatAnirUpitatAdAtmyasaMbandhAvacchinna kAraNatvam / tathA hi / samavAyasaMbandhena ghaTAdhikaraNe kapAlAdau kapAlAdestAdAtmya saMbandhenaiva sattvAt samavAyena ghaTaM prati tAdAtmyena kapAlaM kAraNam iti kAryakAraNabhAvaH iti / samavAyasaMbandhAvacchinnaghaTatvAvacchinna kAryatAnirUpitatAdAtmyasaMbandhAvacchinnakAraNatAyA: kapAlAdau sattvAllakSaNasamanvayaH ( nyA0 bo0 1 pR0 9 ) / atra niyamaH samavAyikAraNatvaM dravyamAtravRtti iti ( bhA0 pa0 zlo0 23 ) (vai0 10 / 211 ) / atrAhurapare dravyasya samavAyikAraNatvepi nimittakAraNatvamapyasti / tathA hi paTaM prati tantUnAM samavAyikAraNatvepi turItantusaMyogadvArA nimittakAraNatvamapi teSAM vidyate turIvat ( ta0 vaM0 2 / 33 ) (vai0 u0 10/22 ) iti / [ ] svasamaveta kAryotpAdakam / tacca dravyameva bhavati / [ga] upAdAnakAraNam iti sAMkhyamAyAvAdivedAntiprabhRtaya AhuH / asminmate upAdAnatvaM ca pariNAmitvam iti jJeyam / upAdAnaM nimittaM ca iti dvividhameva kAraNam iti ca jJeyam ( pra0 ca0 pR0 13 ) / samavAyitvam - 1 samavAyAnuyogitvam / yathA kapAle I 1 - ghaTasamavAyitvam * guNakriyayozca samavAyitvaM dravye / 2 vidyamAnatvam iti kAvyajJA vadanti / samavetam - 1 kasmiMzcit dravyaguNakarmAtmake vastuni samavAyasaMbandhena vidyamAnam / yathA mRdA samavAyenotpAdyaM ghaTAtmakaM kAryaM kapAle samavetaM For Personal & Private Use Only Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 964 nyaaykoshH| bhavati / 2 militam / 3 samUhAnvitaM saMgataM ca / yathA senAyA samavetAH sainikAH (amaraH 2 / 8 / 61) ityAdau iti kAvyajJA AhuH / smvyaapttvm-smniyttvm| samaSTiH-1 samyagvyAptiH / 2 vedAntinastu saMghIbhUtaH samastaH padArthaH / yathA mAyAvAdimate hiraNyagarbhaH (vedAntasA0 ) / atrodAhriyate samaSTirIzaH sarveSAM svAtmatAdAtmyavedanAt / tadabhAvAttadanye tu jJAyante vyaSTisaMjJayA // ( pazcada0 1125 ) / yathA vA anyeSAM vedAntinAM mate garuDAnantaviSvaksenAdayaH samaSTijIvAH ityAhuH ( tattvasaMkhyA0 ) / 3 samastatvam iti kAvyajJA AhuH / samAkhyA-1 anvarthA saMjJA / yathA ayonijeSu zarIreSu manumarIcidurvAsaH saMjJA (vai0 u0 4 / 2 / 8 ) (vai0 vi0 4 / 2 / 8 ) / 2 mImAMsakAstu yaugikaH zabdaH / atroktam sthAnaM kramo yogabalaM samAkhyA (zAstradIpikA ) iti / sA ca samAkhyA dvividhA vaidikI laukikI ceti / tatrAdyA yathA hotRcamasaH hAriyojanaH ityAdiH / atra hotRcamasa ityanayA vaidikasamAkhyayA hotuzcamasabhakSaNAGgatvaM bodhyate ( lau0 bhA0 vidhini0 pR0 28 ) / atra camasasthasomabhakSaNe zrutiH havirdhAne carmannadhi prAvabhirabhiSutyAhavanIye hutvA pratyaJcaH paretya sadasi bhakSayanti (taittirIyasaMhitA 6 / 2 / 11) iti / hAriyojanazabdArthastu harirasi hAriyojanaH ityanena mantreNa gRhyamANo graho hAriyojanaH ( lau0 bhA0 vidhini0 TI0 pR0 28) / laukikI samAkhyA tu yAjJikaiH parikalpitA ( lau0 bhA0 TI0 pR0 28 ) / sA yathA Adhvaryavam ityaadiH| AdhvaryavaM kANDam ityarthaH / anayA laukikasamAkhyayA purodhvaryurvirAjati ityAdinA yajurvedena vihitAnAM padArthAnAmaGgatvamadhvayorbodhyate ( lau0 bhA0 TI0 pR0 28 ) ityAhuH / 3 kIrtiH iti kAvyajJA AhuH / samAdhAnam-1 [ka] udbhAvitadUSaNanivartakavAkyaprayogaH / yathA cakSurmAtragrAhyatvaviziSTaguNatvAtmake rUpalakSaNe paramANurUpaprabhAbhitti For Personal & Private Use Only Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / - 1 saMyogAdyavyAptyativyAptyudbhAvanena pareNa dUSite tvagagrAhyacakSurbrAhmaguNavibhAjakadharmavattvam iti nIlakaNThyAM samAdhAnam / [ kha ] kecittu vivAdabhaJjanam / pUrvapakSasya samyaguttarAnuguNasiddhAntAnukUlatarkAdinA samyagarthAvadhAraNam ityAhuH / 2 dhyeyavastuni cittasya nirantarasthApanam iti yogazAstrajJA AhuH / samAdhiH - 1 samAdhAnam / 2 yogazAstrajJAstu cittasyAbhimataviSayaniSThattram ( gau0 vR0 4 / 2 36 ) / ekAgratayA manasaH sthApanarUpo dhyeyamAtrasphuraNarUpaH dhyAnavijJeSa: ityAhuH / atra sUtram tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpazUnyamiva samAdhiH ( pAta0 pA0 3 sU0 3 ) iti / tasyaiva kalpanAhInaM svarUpagrahaNaM hi yat / manasA dhyAnaniSpAdyaM samAdhiH sobhidhIyate / (vAca0 ) iti purANamapi / samAdhirnAma bhAvanA | sA ca bhAvyasya viSayAntaraparihAreNa cetasi punaH punarnivezanam ( sarva0 saM0 pR0 356 pAta0 ) / samAdhiH samatAvasthA jIvAtmaparamAtmanoH / brahmaNyeva sthitiryA sA samAdhiH pratyagAtmanaH // ( sarva0 saM0 pR0 347 pAta0 ) / AlaMkArikAstu 3 arthAlaMkAravizeSaH / tatroktam samAdhiH sukare kArye daivAdvastvantarAgamAt ( sA0 da0 pari0 10 zlo0 0 86 ) iti / 4 kAvyaguNavizeSaH samAdhiH / tatroktam zleSaH prasAdaH samatA mAdhuryaM sukumAratA / arthavyaktirudAratvamojaH kAntisamAdhayaH / / iti vaidarbhamArgasya prANA daza guNAH smRtAH ( kAvyAda0 ) iti / tasyaujasyantarbhAvo yathA zleSaH samAdhiraudAryaM prasAda iti vai punaH / guNAzciraMtanairuktA ojasyantarbhavanti te // ( sA0 da0 pari08 zlo0 9 ) iti / atredaM jJeyam / samAdhirArohAvaroha kramarUpaH / Aroha I utkarSaH / avarohopakarSaH / tayoH kramo vairasyAnAvaho vinyAsaH / yathA cadbhujaH ( veNIsaM0 ) ityAdi / atra pAdatraye krameNa bandhasya gADhatA / caturthapAde tvapakarSaH / tasyApi ca tIvraprayatnoccArya tayaujasvitA (sA0 da0 pari0 8 zlo0 9 - 10 TI0 ) iti / 5 samAdhiH mAnasI vyathA iti kAvyajJA AhuH / 1 1 1 For Personal & Private Use Only 965 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samAnaH-1 (vAyuH ) [ka] AhAreSu pAkAthaM vahnaH samAnayanAtsamAnaH (di0 122) / [kha] muktapariNAmAya jaTharAnalasya samunnayanAtsamAnaH / - sa ca prANAntargato vAyuH ( si0 c0)| 2 ekaH / yathA samAnatatra siddhaH paratatrAsiddhaH pratitantrasiddhAntaH (gau0 111 / 29) ityAdau / yathA vA yatsamAnAdhikaraNa (ci0 2 vyApti0 ) ityAdau samAnazabdasyArthaH / 3 tulyaH / yathA siMhasamAnaguNayogAnmANavakaH siMhaH ityAdI samAnazabdastulyArthakaH / 4 sAdhuH ityanye vadanti / samAnadharmaH-[ka] viruddhakoTidvayasAdhAraNadharmaH (gau0 vR0 1 / 123) / yathA sthANupuruSayoH samAno dharma ArohapariNAhau (vAtsyA0 1 / 1 / 23) / tAdRzadharmajJAnaM ca sthANurvA puruSo vA ityAkArakasaMzaye prayojakam iti vijJeyam / [kha] koTidvayasahacaritadharmaH ( di0 gu0 ) / yathA raGgaM rajataM na vA iti saMzaye hetubhUtaH raGgarajatayoH sAmAnyadharmazvAkacikya. zubhratvAdiH / [ga] sAdharmyam (mu0 1 ) / smaanpdtvm-ekpdtvm| samAnaprakArakatvam-1 svasmin ( yatkicijjJAnAdau ) yaddharmAvacchinna vizeSyatAnirUpitayaddharmAvacchinnaprakAratAkatvam tatonyatra ( jJAnAdau ) tAdRzavizeSyatAnirUpitatAdRzaMprakAratAkatvam / yathA saMzayanizcayayoH / 2 pratibadhyapratibandhakabhAvasthale pratibadhyajJAne yaddharmAvacchinnavizeSyatAnirUpitayaddharmAvacchinnaprakAratAkatvam pratibandhakajJAne ca taddharmAvacchinnavizeSyatAnirUpitataddharmAtiriktadharmAnavacchinnapratiyogitAkAbhAvatvAvacchinnaprakAratAnirUpakatvam / yathA navyamate parvato vahnayabhAvavAn iti nizcayasyApi parvato mahAnasIyavahnimAn iti buddhisamAnaprakArakatvam / atredamavadheyam / tadabhAvavattAnizcayaniSThAyAM tadvattAbuddhipratibandhakatAyAM samAnaprakArakatvaM tatram iti navyAnAM siddhAntaH / prAcAM siddhAntastu tatra samAnaviSayakatvameva tantram iti / atredaM tattvam / vizeSatadvattAbuddhiM prati sAmAnyatadabhAvavattAnizcayasyApi pratibandhakatvam iti sarvAnubhava- . manurudhyedamuktam iti / For Personal & Private Use Only Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 967 - nyAyakozaH / samAnavittivedyatvam-tulyavittivedyatvam (ta0 pra0 kha0 4 pR0 21 ) / samAnavibhaktikatvam -- [ka] svaprakRtikavibhaktisajAtIyavibhaktikatvam / yathA nIlo ghaTaH ityAdau nIlapadaghaTapadayoH samAnavibhaktikatvam / idaM ca abhedAnvayaviSayakazAbdabodhe prayojakaM bhavati / atredamadhikaM bodhyam / samAnavibhaktikatvavat samAnavacanakatvamapyabhedAnvayabodhe tantram iti niyamaH / tatra vyavasthA / yatra vizeSyavAcakapadottaravibhaktitAtparyaviSayasaMkhyAviruddhasaMkhyAyA avivakSitatvam tatra vizeSyavizeSaNapadayoH samAnaliGgavacanakatvaniyamaH iti / tena purUravomArdravasau vizvedevAH trayaH samuditA hetuH pitaro devatAH jAtyAkRtivyaktayaH padArthAH pratyakSAnumAnopamAnazabdAH pramANAni ityAdiSu vibhinnaliGgavacanakasthaleSvabhedAnvayabodha upapadyate ( vyu0 kA0 1 pR0 1 - 3 ) iti / atra vibhaktau tAdRzavibhaktisAjAtyaM ca vibhaktivibhAjakaprathamAtvAdinAvagantavyam / tena vedAH pramANam zataM brAhmaNAH ityAdau samAnavibhaktikatvaM saMpadyate ( ga0 vyu0 kA 0 1 pR0 1 ) / [kha] kecittu viruddhavibhaktyanavaruddhatvam / yathA nIlamutpalam nIlotpalam ityAdau samAnavibhaktikatvam ( ma0pra0 4 pR0 48 ) 1[ga] viruddhavibhaktirAhityam / tacca stokaM pacati ityAdau vibhaktizUnyabhAgepyasti iti jJeyam ( ta0 pra0 4 pR0 46-47) / [gha] vizeSaNapadasya vizeSyapadAprakRtikavibhaktyaprakRtitvam / yathA nIlaghaTamAnaya nIlaM ghaTamAnaya ityAdau samAnavibhaktikatvam ityAhu: ( ga0 vyu0 1 pR0 3 ) / idaM ca viruddhavibhaktirAhityarUpA samAsavyAsasAdhAraNAkAGkSA ityucyate / tattu vaiyAkaraNakha sUcimAnaya ityAdau na prApnoti iti cintyam / samAnaviSayakatvam -- tulyarUpavizeSyAvizeSaNatAzAlitvam tadviSayaviSayakatvaM vA / yathA parvato vahnimAn parvato mahAnasIyavahnimAMzva iti nizcayayoH samAnaviSayakatvam / kvacit abhAvapratiyogitAvacchedakatayA prAhmavRttidharmAvagAhitvam (ga0 bAdha0 ) / yathA parvato mhaansiiyvhth| bhAvavAn iti nizcayasyApiparvato vahnimAn iti buddhisamAnaviSayakatvam / For Personal & Private Use Only - " Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 968 / atredamavadheyam / tadabhAvavattAnizcayasya tadvattAbuddhipratibandhakatAyA samAnaviSayakatvaM tantram iti prAcInAnAM siddhAntaH iti / idaM ca bodhym| sAmAnyatadvattAbuddhiM prati vizeSatadabhAvavattAnizcayasyApi samAnaviSayakatvena pratibandhakatvaM prAcInAnAmabhimatam / ataH parvato mahAnasIyavahnayabhAvavAn iti nizcayasya parvato vahnimAn iti buddhiM prati pratibandhakatvaM saMgacchate iti / . samAnAkArakatvam-[ka] svasminyAdRzI tadvadvizeSyakatvAvacchinnatatprakA ritA tAdRzatadvadvizeSyakatvAvacchinnatatprakAritAzAlitvam ( ku0 3) / yathA parvato vahnimAn iti nizcayasya parvato vahnimAn na vA iti saMzayasamAnAkArakatvam (ga0 hetvA0 la0 2 pR0 11) / idaM ca saMzaye viSayatAdvayam iti pakSAbhiprAyakam iti tu sUkSmataraM vibhAvanIyaM vidvdbhiH| [kha ] svasminyAdRzanirUpyanirUpakabhAvApannaviSayatAkatvam tAdRzanirUpyanirUpakabhAvApannaviSayatAkatvam ityasmadgurucaraNAH prAhuH / samAnAdhikaraNatvam-1 ekaadhikrnnvRttiktvm| yathA hetusamAnAdhikaraNA tyantAbhAvApratiyogisAdhyasAmAnAdhikaraNyaM vyAptiH iti vyAptisvarUpaniruktau parvato vahnimAn dhUmAt ityAdI lakSaNaghaTakIbhUtadhUmaghaTAtyantAbhAvayoH samAnAdhikaraNatvam / atra samAnam ekam adhikaraNam AzrayaH yayoH tayorbhAvaH iti vyutpttirdrssttvyaa| 2 koTidvayasahacaritatvam / yathA dhUmadhUmAbhAvasamAnAdhikaraNo vahniH (ga0 savyabhi0 ) ityAdau smaanaadhikrnntvshbdaarthH| 3 zAbdikAstu vibhinna vibhaktirAhitye sati abhedenaikArthabodhajanakatvam ( vRtti0 ) / yathA nIlo ghaTaH paramarAjyam mahAnavamI ityAdau nIlapadAdighaTapadAdhorekarmibodhakapadatvarUpaM samAnAdhikaraNatvam ityAhuH / atrodAharanti laTaH zatRzAnacAvaprathamAsamAnAdhikaraNe (pANi0 3 / 2 / 124) ityatra pacantaM devadattaM pazya pacamAnaM devadattaM pazya iti / tatpuruSaH samAnAdhikaraNaH karmadhArayaH ( pANi 1 / 2 / 42 ) ityatra paramarAjyam mahAnavamI iti ca ( kAzikA0 ) / ziSTaM tu sAmAnAdhikaraNyazabdavyAkhyAne dRzyam / For Personal & Private Use Only Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samAptapunarAttatvam-[ka] kriyAnvayena zAntAkAGkSasya vizeSyavAcakapadasya vizeSaNAntarAnvayArtha punaranusaMdhAnam / niyatAkAGkArahitAnvayabodhottaraM vizeSyavAcakapadasya punaranusaMdhAnam iti samuditArthaH (rAma0 1 pR0 2) / atra vyutpattiH samApte vAkyasamAptau punarAttatA grahaNam iti / tacca samAptapunarAttatvam vizeSyavAcakapadaniSThaH kAvyadoSaH utthApyAkAGkSAsthala eva pravartate na tUtthitAkAGkSasthala iti bodhyam ( di0 maGgala0 ) / yathA udayati candraH kumudabandhuH ityAdau samAptapunarAttatvaM doSaH / tadudAhRtaM candrAloke samAptapunarAttaM syAdeSa pIyUSabhAjanam / netrAnandI tuSArAMzurudetyambudhibAndhavaH // iti| [kha] kecittu nirAkAGkSabodhajanakavAkyottaratvaviziSTatadvAkyaghaTakIbhUtapadArthAnvitavizeSaNabodhakapadavattvam iti vadanti / samAptiH-1 avasAnam / tacca tattadvastukAlacaramasaMbandhaH / yathA samApta yajJakarmaNi ityAdau / samAptistu yasminnanuSThite saMpUrNamidaM karma iti prmaa| sA ca granthAdau caramavAkyalikhane yAgAdau caramAhutau paTAdAvanyatantusaMyoge grAmagamanAdau grAmacaraNacaramasaMyoge prmaa| evaM tatra tatrohanIyA (vai0 u0 1 / 1 / 1 pR0 5) / 2 caramavarNaH (ta0 pra0 1) / yatra grnthsmaaptiH| 3 caramavarNajanyaM tadvitIyakSaNotpannaM tatsajAtIyaM varNAntaram / kecittu 4 ArabdhakarmajanyazvaramavarNaparyantavarNasamUharUpagranthAdiH ityAhuH / 5 caramavarNadhvaMsaH ( ta0 pra0 1 ) ( mU0 ma0 1 pR0 23 ) / crmkRtidhvNsH| yathA granthasamAptiH svotpattikSaNadhvaMsaH svasya samAptiH (ma0 pr0)| AdyA pravRttirArambhaH iti jaiminIyArambha- . lakSaNAnusArAdidaM lakSaNam / tasya caramakRtidhvaMsasya ca svapratiyogiviSayatvena granthaniSThatvaM bodhyam (m0pr0)| 6 caramavarNajanyam ArabdhakarmacaramavAMze laukikapratyakSAtmakam AnupUrvIvizeSaviziSTatAvadvarNaviSayakasamUhAlambanAnusaMdhAnaM samAptiH ityanya AhuH ( mU0 ma0 1 pR0 24 ) / 7 jJAnavizeSa eva samAptiH ityapara AhuH ( ma0 vA0 pR0 5) / 8 paricchedaH / 9 vadhaH / 10 samAdhAnam ( vizvaH ) / 11 samarthanam (medi0)| 12 prAptiH (zabdaca0 ) ( vaac0)| 122 nyA0 ko.. For Personal & Private Use Only Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samAsaH-1 saMkSepaH / yathA viSNunAsya samastasya samAsavyAsayogataH ( tattvasaM0 8 / 5) ityAdau samAsazabdasyArthaH saMkSepaH (pra0 ca0 pR0 54 ) / 2 samarthanam ( medi0)| 3 smaahaarH| 4 samAso nAma dharmimAtrAbhidhAnam ( sarva0 saM0 pR0 171 nku0)| 5 [ka] anekeSAM padAnAmekapadIbhavanam / samAsapadaM dvividham yogarUDham yaugikaM ceti / tatrAdyam paGkajakRSNasAdharmAdipadam / dvitIyaM tu karmadhArayAdiH saptavidhaH samAsaH / atra samAsatvaM cAkhaNDopAdhiH saMketavizeSeNa samAsapadavattvaM vA (ma0 pra0 4 pR0 43) / [kha] yAdRzamahAvAkyottaraH tvatalAdiH svArthasya yAzArthAvacchinnaviSayatAzAlibodhe hetuH tAdRzaM tadvAkyaM tathAvidhArthe samAsaH / idaM ca yaugikasamAsasya lakSaNam na tu yogarUDhasamAsasya iti vijJeyam / atra vAkyasya mahattvaM ca prakRtyarthamAtrAvacchinnapratyayArthasyAnvayabodhaM pratyayogyatvaM vAcyam / tena upakumbhAdau nAvyAptiH / na vA nIlaghaTatvatvam ityAdau nIlaghaTatvAdibhAgetiprasaGgaH (za0 pra0 zlo0 31 TI0 pR0 38) / sa cAyaM samAsaH saptavidhaH karmadhArayaH dviguH tatpuruSaH avyayIbhAvaH bahuvrIhiH dvandvaH upapadasaMjJakazceti ( za0 pra0 zlo0 32 TI0 pR0 39 ) / kevalasamAsaH ityapi kecidaahuH| samAsazcaturvidhaH avyayIbhAvaH tatpuruSaH dvandvaH bahuvrIhizca iti kecicchAbdikA AhuH / tatra pUrvapadArthapradhAnovyayIbhAvaH uttarapadArthapradhAnastatpuruSaH ubhayapadArthapradhAno dvandvaH anyapadArthapradhAno bahuvrIhiH ityAdilakSaNamapi prAyikam / unmattagaGgam sUpaprati ityAdyavyayIbhAve ardhapippalI pUrvakAyaH ityAditatpuruSe dvitrAH ityAdibahuvrIhau kuzapalAzam ityAdidvandve ca parasparavyabhicArAt parasparamavyAptyativyAptyoH sattvAt ityalam / prAcInavaiyAkaraNoktavibhAgasya praayiktvmaah| samAsastu caturdhati praayovaadstthaaprH| yoyaM pUrvapadArthAdiprAdhAnyaviSayaH sa ca // bhautapUAt sopi rekhAgavayAdivadAsthitaH iti / atrocyate kavinA sopahAsam dvandvo dvigurapi cAhaM madhe satatamavyayIbhAvaH / tatpuruSa karma dhAraya yena sadA syAM bahuvrIhiH // (udbhaTaH) iti / atra prAcInA vAgbhaTAdayaH paJcavidhAn bhedAnAdAya yeSAM For Personal & Private Use Only Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samAnAnAM paJcavidhatvaM vadanti te ca samAsA api pUrvoktasaptavidhAntargatA eva bhavanti / tathA hi / (1) kazcitsamAsaH pUrvapadArthadharmikAnvayabodhajanakatayA pUrvapadapradhAna ucyate / yathA prAptajAyA ardhapippalI pUrvakAyaH ityAdikastatpuruSaH / yathA vA udakumbhAdyavyayIbhAvaH puruSasiMhAdikarmadhArayazca / (2) kazcinmadhyamapadArthadharmikadhIjanakatayaiva madhyamapadapradhAnaH / yathA paTAnadhikaraNa-pratiyogitAnavacchedaka-ityAdikastatpuruSaH / paTasya nAdhikaraNam ityAdivigrahe madhyamapadArthasyaiva vizeSyatvAt / (3) kazcidantyapadArthadharmikadhIhetutvAdantyapadapradhAnaH / yathA rAjapuruSAdikastatpuruSaH / nIlotpalAdikaH karmadhArayaH dvigAAdyavyayIbhAvazca / (4) kazcitsarvapadArthadharmikabuddhihetutvAt sarvapadapradhAnaH / yathA itaretaradvandvaH dvandvamAnaM vaa| (5) kazcitsvAghaTakAnyapadArthadharmikajJAnajanakatvAdanyapadArthapradhAnaH / yathA bahuvrIhiH khaleyavAdyavyayIbhAvazca iti / nityAnityabhedenApi samAsasya dvaividhyaM jayAdityAdibhiruktam (za0 pra0 zlo0 33 TI0 pR0 39-40) / tatrAvigrahaH asvapadavigraho vA nityasamAsaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 42 ) / [ga] vaiyAkaraNAstu vyAdipadAnAmekapadatAsaMpAdakaH padasAdhutArthakaH saMskAravizeSaH / yathA rAjapuruSa ityAdau / atra sUtram samarthaH padavidhiH (pANi0 2 / 1 / 1 ) iti / atra sAmarthyaM dvividham vyapekSAvattvam ekaarthiibhaavshc| tatra (1) svArthaparyavasAyipadAnAmAkAkSAdivazAdyaH parasparaM saMbandhaH sA vypekssaa| parasparanirUpyanirUpakabhAvApannaviSayatAprayojakatve sati ekArthopasthityajanakatvam / rAjJaH puruSaH ityAdI vAkye satyAmAkAkAyAm yo yo yasmin saMnihito yogyazca sa tena tena saMbadhyate / yathA rAjJaH puruSozvazca rAjJo devadattasya ca puruSaH Rddhasya rAjJozvo dhanaM ca ityAdi / vRttau tu naivam / vRttInAmekArthIbhAvAt / ( 2 ) ekArthIbhAvastu vizeSyavizeSaNabhAvAvagA kopasthitijanakatvam / tathA ca rAjAdizabdena viziSTaikArthabodhakatayA na tadekadeze RddhAderanvayaH / puruSAMze vizeSaNatayopasthitasya nAzvAdisaMbandhitA rAjAdInAm / janitAnvayAJca nirAkAGkatayA na devadattAdeH svAmitayA puruSAdAvanvayaH For Personal & Private Use Only Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 nyAyakozaH / 1 1 iti draSTavyam / devadattasya gurukulam ityAdau devadattAdestu pradhAnIbhUtakulAdinaivAnvayaH / saMbandhastUpasthitagurudvAraka eva SaSThayarthaH / atha vA saMbandhizabdArthasya padArthaikadezatvepi bhavatyeva tatra saMbandhapratiyoginonvayaH / taduktaM bhartRhariNA saMbandhizabdaH sApekSo nityaM sarvaH samasyate / vAkyavatsA vyapekSApi vRttAvapi na hIyate // ( vAkyapa 0 ) iti / vArtikakAramatamapi bhartRharimatatulyameva / prAcInAnAM tu viruddhA gAthA sApekSe pratyayo na syAtsamAso vA kathaMcana / sApekSaM tadvijAnIyAdasamastavizeSaNam // iti / sa ca samAsaH SaDvidhaH supAM supA tiGA nAmnA dhAtunAtha tiGAM tiGA / subanteneti ca jJeyaH samAsaH SAdho budhaiH // (vai0 sA0 samA0 kAri0 28 ) iti / tatra supAM supA samAso yathA rAjapuruSaH ityAdiH / supAM tiGA yathA paryabhUSat ityAdiH / ayaM samAsaH saha supA ( pANi0 2 / 1 / 4 ) ityatra yogavibhAgena bhASye vyutpAditaH spaSTaH zabdakaustubhAdau / supAM nAmnA yathA kumbhakAraH ityAdiH / supAM dhAtunA yathA kaTaprUH AyatastUH ityAdiH / tiGAM tiGA yathA pibatakhAdatA pacatabhRjjatA ityAdiH / tiGAM subantena yathA jahistambaH ityAdiH ityAhuH / samAhAraH - 1 sAhityam / tacca [ka] tulyavadekakriyAnvayitvarUpam (nyA0 ma0 ) / yathA mArdaGgikavaiNavikaM vAdaya ityAdau samAhAraH / tulyavat samabhAvenetyarthaH / idaM ca patnIyajamAnayorekayAgAnvayinorativyAptivAraNAya ! tathA ca patnyA anumatidvArA yajamAnasya ca sAkSAdeva yAgAnvayatvam na tulyavat iti nAtivyAptiH ( ma0pra0 4 pR0 46 ) / tathA ca kriyAyAH vidheyabhUtAyAH ekarUpastulyaH saMbandhaH samAhAraH iti samuditArthaH / yathA keSAMcinmate pANipAdaM vAdaya ityatra vAdanakriyAyAM tulyavadeva pANipAdayoranvayaH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 50 ) / [kha] apekSAbuddhivizeSaviSayatvam ( nyA0 ma0 4 pR0 13 ) / [ga] buddhivizeSavizeSyatvam / yathA pANipAdam ityAdau samAhAradvandve samAhAraH ( za0 pra0 zlo0 48 TI0 pR0 61 ) / 2 samuccayaH / anudbhUtAvayavavizeSaH samUhaH iti vaiyAkaraNA AhuH ( vAca0 ) I For Personal & Private Use Only Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / samAhAradvandvaH- dvandvasamAsaH ) [ka] ekavacanAnyasubAkAGkSAvihInaH samAsaH / yathA pANipAdam hastyazvam iti samAhAradvandvaH / atra eke prAca naiyAyikAH AhuH / pANipadaM pANipratiyogikamityarthaM pAdapadaM ca pAdasamAhAraM lakSayati / na pANipAdasamAhAre zaktiH iti / zAbdikAstu samAhAre zaktiH ityAhuH / tathA ca samAhAre dvandve dvitvatritvAdinaiva samUhasya bodhAtsamUhatvameva pravRttinimittam iti vijJeyam / anye prA naiyAyikAstu uttarapade pANipAdasAhitye lakSaNA / pANi iti padAntaraM tu tAdRzalakSaNAyA nirUDhatvasaMpAdakam / tathAvidhasAhityasya ca svAzrayaniSThatvAdisaMbandhenaiva dvitIyAdyarthakarmatvAdau sAkAGkSatvAt pANipAdaM vAdaya ityAdernA yogyatvam ityAhuH ( za0 pra0 zlo0 48 TI0 pR0 61 ) ( nyA0 ma0 4 pR0 13 ) | navyAstu cUDAmaNibhaTTAcAryAdayaH pANipAdaM vAdaya ityatra pANipAdamAtrapratIte ( samAhArApratIteH ) na samAhAre lakSaNA na vA zaktiH / itaretarasamAhArasaMjJA ca nadI vRddhi ityAdivatpAribhASikaina / tathA ca samAhAra ekavadbhAvena na dvivacanApattiH iti prAhuH ( nyA0 ma0 4 pR0 13 ) ( ma0pra0 4 pR0 46 ) / pANipAdam hastyazvam ityAdito hi karacaraNAdInAM bahUnAmapyavagatAvekavacanameva pramANam (za0 pra0 zlo0 49 TI0 pR0 66 ) / dvandvazca prANitUryasenAGgAnAm ( pANi0 2 / 4 / 2 ) iti sUtraM pramANamatra draSTavyam / [kha] samUhArthako dvandvasaMjJakaH samAsaH iti zAbdikA AhuH / samAhAradvigu: - ( dvigusamAsaH ) [ka] stropasthApyArthasya samAhAralakSako yadIyAntyazabdaH sa dviguH samAhAradviguH / yathA paJcapUlI ityAdiH / atra hi yogalabhyAnAM paJcAbhinnapUlAnAM samAhAraH parasthapUlazabdena labhyate / na tu tatra dvigoH zaktiH / anyalabhye zaktyayogAt / ata eva na lakSaNApi / zakyasaMbandhasyaiva lakSaNAtvena vAkye tadasaMbhavAt ( za0 pra0 zlo0 38 TI0 pR0 47 ) iti / [ kha ] taddhitArtho - ttarapadadvigubhyAM bhinno dviguH / yathA paJcapUlIM chinatti / paJcapAcakI ityAdirapi / evaM ca dvigoH karmadhArayAntargatatvepi na kSatiH iti tu vibhAvanIyam ( za0 pra0 zlo0 38 TI0 pR0 47 ) / 1 For Personal & Private Use Only 973 - Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 nyaaykoshH| samAhvayaH-prANibhiH kriyamANastu sa vijJeyaH samAhvayaH ( mitAkSarA a0.2|119)| samitiH-prANipIDAparihAreNa samyagayanam ( sarva0 saM0 pR0 78-79 AI0 ) / samIpatvam-saMnikRSTatvam / samuccayaH-1 [ka] virodhAnavagAhI koTidvayasAmAnAdhikaraNyAvagAhI ca nizcayaH / yathA parvato vahnimAn vahnayabhAvavAMzca iti jJAnam / avyApya- vRttitvajJAnakAle koTidvayopasthitau satyAmidaM jJAnamutpadyata iti vijnyeym| gAdAdharIyabAdhagranthaphakkikAyA ayamevAbhiprAyaH iti pratibhAti / [kha] dharmitAvacchedakasAmAnAdhikaraNyenobhayakoTyavagAhijJAnama (ta0 pr02)| yathA vRkSaH kapisaMyogatadabhAvavAn iti jJAnam / 2 nirpekssaannaamektraanvyH| sa ca yatra asaMbaddhe ekaikazaH kriyaanvyH| yathA dhavaM chindhi khadiraM ca chindhi iti samuccaye tulyavadasaMbaddhayoH kriyAnvayadhIH / atrAyaM vizeSaH prAdhAnyena yatra kriyAnvaye tAtparyam sa samuccaya iti (ta0 pra0 kha0 4 pR0 52) / zAbdikAstu yatra parasparanirapekSANAmanekeSAmekasminkriyAdAvanvayaH saH / yathA devadatto yajJadattazca gacchatItyatra devadattayajJadattayoH parasparasApekSatvAbhAvepi ekasmin gamanenvaya iti / tadvAcakazca prAyeNa cakAraH / kacit tathA ityAdizabdopi vAcako bhavati ityAhuH / anvayazca vizeSyatayA vizeSaNatayA vA / tatrAdyam caitro gacchati pacati ca ityAdau kriyAsamuccaye / dvitIyam IzvaraM guruM ca bhajasva ityAdau dravyasamuccaye ( vAca0 ) / ziSTaM tu cazabde dvandvazabde ca dRzyam / samutthAnam-vraNaropaNam ( mitAkSarA a0 2 / 222 ) / samudayaH-rAgAdInAM gaNoyaM syAtsamudeti nRNAM hRdi / AtmAtmIya svabhAvAkhyaH sa syAtsamudayaH punaH // (sarva0 saM0 pR0 46 bau0)| samudAyaH-duHkha kAraNam / tadvividham / pratyayopanibandhano hetUpanibandhanazca ( sarva0 saM0 pR0 40 bo0)| For Personal & Private Use Only Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| samudAyatvam-[ka] anekaparyApto dharmaH (ga0 avaya0 ) / yathA jalAditrayodazabhedasamudAyaH pRthivyAM sAdhyate ityAdau samudAyatvazabdArthaH ( ta0 dI0 2 pR0 23 ) / [kha] apekSAbuddhivizeSaviSayatvam / yathA ghaTapaTastambhakumbhaitatsamudAyatvam / tritvAdiparyAptasaMkhyAvizeSa ityeka AhuH / evam samUhatvazabdopi vyAkhyeyaH / atra smaryate samudAyaH pratyekAnatiriktaH iti naiyAyikAnAM siddhAnta iti|| samUhaH-1 samUhAlambanazabdavadasyArthInusaMdheyaH (vai0 sA0 d0)| . 2 samudAya iti kAvyajJA AhuH / samUhAlambanam- [ka] nAnAprakAratAnirUpitaM nAnAmukhyavizeSyatAzAli jJAnam ( ga0 vyu0 1 ) / yathA ayaM ghaTaH ayaM paTaH ayaM stambhaH ayaM kumbhazca ityekaM jJAnam / atra jJAne vizeSaNadvayadAnena dhavakhadirau dvau iti khaDgI caitraH kuNDalI iti ca vAkyajanyabodhayoH samUhAlambanAsmakatvaM nirAkRtam iti bodhyam ( ga0 vyu0 1 ) / saMzaye tu nAnAprakAratAnirUpitAyA ekavizeSyatAyAH sattvAnna samUhAlambanatvam / [kha] yatra vizeSyatAbhedena prakAratAbhedaH tajjJAnam / nAnAvizeSyatAnirUpitanAnAprakAratAzAli jJAnam ityarthaH ( kRSNaM0 ) / samyakcAritryam-saMsaraNakarmocchittAvudyatasya zraddadhAnasya jJAnavataH pApagamanakAraNakriyAnivRttiH ( sarva0 saM0 pR0 65 Ahe. ) / samyagjJAnam-[ka] yathArthajJAnam / yathA satyarajate idaM rajatam iti jJAnam / [kha] avisaMvAdakaM jJAnam / [ga] yatazcArthasiddhistat iti bauddhA AhuH (nyA0 bi0 TI0 pR0 3-6 ) / etanmate samyagjJAnaM dvividham pratyakSam laiGgikaM ceti / [gha] yena svabhAvena jIvAdayaH padArthA vyavasthitAstena svabhAvena mohasaMzayarahitatvenAvagamaH ityArhatA AhuH / tanmate samyagjJAnaM paJcavidham matiH zrutam avadhiH manaHparyAyaH kevalaM ca ( sarva0 saM0 pR0 63 AI0 ) / samyagdarzanam yena rUpeNa jIvAdyartho vyavasthitastena rUpeNArhatA prati pAdite tattvArthe viparItAbhinivezarahitatvAdyaparaparyAyaM zraddhAnam ( sarva0 . saM0. pR0 62 Ahe 0.) / . For Personal & Private Use Only Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 976 nyaaykoshH| sargaH-1 sRssttiH| 2 kAvyAdeH paricchedaH / yathA raghuvaMzasya prathamaH sargaH ityAdayaH (19) srgaaH| yathA vA sargoyamAdirgataH (naiSadha0 ) ityAdau sargazabdasyArthaH / 3 abhimatiH (hemaca0 ) / yathA yadi sarga eSa te ( raghu0 3 / 51 ) ityAdau sargazabdasyArthobhimatirUpo nizcayaH (mllinaathH)| 4 svabhAvaH / 5 utsAhaH / 6 nirmokSaH / 7 nirmohaH ( medi0)| sarpiNI-(viSTiH ) vRzcikIzabde dRzyam (pR0 801) / sarvagatatvam-1 vibhutvam / 2 sarvatra vartamAnatvam iti paurANikA vdnti| sarvajJatvam- [ka] uktAnuktAzeSArtheSu samAsavistaravibhAgavizeSatazca tattvavyAptasadoditasiddhijJAnaM sarvajJatvam ( sarva0 saM0 pR0 166 naku0 ) / [kha ] sarveSAM vyavasAyAvyavasAyAtmakAnAM guNapariNAmarUpANAM bhAvAnAM svAmivadAkramaNaM sarvabhAvAdhiSThAtRtvam / teSAmeva zAntoditAvyapadezyadharmitvena sthitAnAM vivekajJAnaM sarvajJatvam ( sarva0 saM0 pR0 385-386 paat0)| ' sarvatantrasiddhAntaH- ( siddhAntaH ) [ka] sarvatazrAviruddhastaredhikRtorthaH sarvatatrasiddhAntaH ( gau0 111 / 28 ) / tadarthastu sarvatatrAviruddhorthaH khatavedhikRtazca yaH / sa sarvatatrasiddhAnto yathA mAnena meyadhIH ||(taa0 ra0 zlo0 59 ) iti / tatre adhikRta iti vizeSaNaM ca manasa indriyatvasya sarvatatrasiddhAntatvavAraNAya iti jJeyam ( gau0 vR0 1 / 1 / 28 ) / yathA ghANAdInIndriyANi gandhAdaya indriyArthAH pRthivyAdIni bhUtAni pramANairarthasya grahaNam ( vAtsyA0 1 / 1 / 28 ) iti / yathA vA jAtyAderasaduttaratvamapi sarvatantrasiddhAntaH (gau0 vR0 111 / 28 ) / [kha] navyAstu vAdiprativAdyubhayAbhyupagataH kathAnukUlorthopi sarvatatrasiddhAntaH iti vadanti ( gau0 vR0 111 / 28) / sarvanAma-[ka] stroccAraNAnukUlabuddhiprakAraviziSTam / atra svaM tadAdi padam / atra tyadAdisarvanAmnaH zaktistu svoccAraNAnukUlabuddhiprakArAvacchinnaviSayakatva-svajanyatva-etadubhayasaMbandhena tadAdisarvanAmaprakAraka For Personal & Private Use Only Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| - 977 bodhaviSayakaH saMketaH (ga0 zakti0 pR0 73 ) / tyad tad yad etad idam adas ityAdayaH tyadAdayaH / atra ca sarvanAmapadena sarvanAmasaMjJAyutAH tyattadAdayaH zabdA gRhynte| ato na kApyanupapattiH / sarvanAmasaMjJAvidhAyakasUtraM ca sarvAdIni sarvanAmAni ( pANi0 1 / 1 / 27) iti / [kha] vaktabuddhiviSayatAvacchedakatvopalakSitadharmAvacchinnam (ga0 zakti0 pR0 65) / yathA soyaM vo vidadhAtu vAJchitaphalaM trailokyanAtho hariH ( hanu0 nATa0 zlo0 1 ) ityAdau tacchabdArthaH / sarvapApaharA--ekAdazI dvAdazI ca rAtrizeSe trayodazI / tribhirmizrA tithiH proktA sarvapApaharA smRtA // (pu0 ci0 pR0 182 ) / sarvapRSThaH-SaTsu ahaHsu krameNa rathaMtaram bRhadvairUpam ityAdibhiH SabhiH sAmabhiH pRSThastotraM niSpAditam / tAni sarvANi pRSThasAmAni yasminvizva jiti soyaM sarvapRSThaH ( jai0 nyA0 a0 10 pA0 6 adhi0 5 ) / sarvamAvAdhiSThAtRtvam-sarveSAM vyavasAyAvyavasAyAtmakAnAM guNapariNAma rUpANAM bhAvAnAM svAmivadAkramaNam ( sarva0 saM0 pR0 345 pAta0 ) / sarvam-1 [ka] svArthAnvayitAvacchedakadharmavyApakatAdRzadharmAvacchinnAnvayittAvacchedakAvacchinnavyApyaparyAptikadharmAvacchinnam / yathA sarve ghaTA rUpavantaH ityAdau sarvapadArthaH (ga0 zakti0 pR0 96) / sarvapadapravRttinimittaM ca uddezyatAvacchedakavyApakavidheyavyApyaparyAptiko dhrmH| tathAvidhazca dharmaH sarve ghaTA rUpavantaH ityAdau ghaTaniSThayAvattvameva / tasya vyAsajyavRttitayA tatparyApterghaTatvavyApakatvAt rUpAdivyApyatvAt / zabdAbhrUTatvAdivyApaka rUpAdivyApyatvalAbhe tayorapi vyApyavyApakabhAvorthAllabhyata iti / kacit aMzeSatvAdi kacit yAvattvavadanekatvaM ca pravRttinimittam (ga0 zakti0 pR0 93 ) / atra ca sarvazabdaH svasamabhivyAhRtapadArthatAvacchedakavyApakatvaM tAdRzapadArthAntare bodhayati iti niyamaH / evaM ca sarve ghaTA rUpavantaH iti vAkyAt ghaTatvavyApakaM rUpavattvam iti zAbdabodho janyata iti bodhyam ( di0 4 pR0 179) / atra anvayitvaM coddezyavidheyabhAvavizeSyavizeSaNabhAvasAdhAraNam (ga0 123 nyA0 ko. For Personal & Private Use Only Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 nyaaykoshH| vyu0 pR0 96 ) / [kha] prAzcastu vyApakatvAvacchinnamityAhuH (di. 1 pR0 179 ) / atredamavadheyam / yogasiddhyadhikaraNe hi yaH putrakAmo yaH pazukAmaH ( zrutiH ) ityAdinA yajJakratUnupakramya ekasmai vA kAmAyAnye yajJakratava Ahriyante sarvebhyo darzapUrNamAsau ityAnAtam / tatra sarvebhyo darzapUrNamAsau ( kartavyau ) ityAdau sarvAntargataghaToddezena darzapUrNamAsAdyasaMbhavena sarvazabdasya saMkocaH prakRtanirapekSaputrAditattatphalaparatvarUpaH kAryaH iti / [ga] buddhiviSayo yAvattvAvacchinnaH samUhaH sarvapadArthaH iti zAbdikA vadanti / [gha ] saMpUrNam sakalaM ca iti kAvyajJA aahuH| 2 vedAntinastu viSNuH ityAhuH / tatroktam asatazca satazcaiva sarvasya prabhavApyayau / sarvasya sarvadA jJAnA tsarvametaM pracakSate // ( viSNupu0 ) iti / savikalpakam--(pratyakSam ) [ka] viziSTagrahaNam / [kha] vaiziSTyA vagAhi saprakArakaM vA jJAnam ( nyA0 ma0 pR0 4 ) (ta0 saM0 ) / yathA Ditthoyam brAhmaNoyam zyAmoyam pAcakoyam iti pratyakSajJAnam (ta0 sN0)| atra vaiziSTyAvagAhi ityasya nAmajAtyAdivizeSaNavizeSyasaMbandhAvagAhi jJAnamityarthaH (ta0 dI0 1 pR0 18 ) (ta0 ko0)| saprakArakamityasya kiMcinniSThaprakAratAzAli jJAnam ityarthaH ( ta0 pra0 1) / savikalpakamityatra vikalpaH prakAratA / tathA ca tallakSaNaM prakAratAnirUpakajJAnatvam iti / ayaM bhAvaH / viSayatAyA jJAnanirUpitatvAjjJAnasya ca viSayatAnirUpakatvena prakAratAnirUpakajJAnatvaM tallakSaNam / evam vizeSyatAnirUpakajJAnatvam saMsargatAnirUpakajJAnatvam ityapi lakSaNAni saMbhavanti / nirvikalpake tu atiriktA turIyA viSayatA svIkriyate / trividhaviSayatAmadhya ekApi tatra nAsti (nyA0 bo0 1 pR0 11 ) ( vAkya0 1 pR0 12 ) (nIla0 1 pR0 18 ) / [ga] mAdhvavedAntinastu viziSTAkAragocaraM pratyakSam / tadaSTavidham tatra ( 1 ) dravyavikalpako yathA daNDI iti / ( 1 ) guNavikalpako yathA zuklaH iti / ( 3 ) kriyAvikalpako yathA gacchati For Personal & Private Use Only Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / iti / ( 4 ) jAtivikalpako yathA gauH iti / ( 5 ) vizeSavikalpako yathA viziSTaH paramANuH iti / ( 6 ) samavAyavikalpako yathA paTasamavAyinastantavaH iti / ( 7 ) nAmavikalpako yathA devadattaH iti / (8) abhAvavikalpako yathA ghaTAbhAvavadbhUtalam iti ityAhu: ( pra0 pa0 pR0 11 ) [ gha ] mAyAvAdivedAntinastu jJAtRjJeyabhedAdisahitaM jJAnaM sabikalpam ityAhuH / [Ga ] yogazAstrajJAstu saMprajJAtAkhyaH samAdhivizeSa ityAhu: / atra saugatAH kIrtidiGAgAdayo nAstikAstu savikalpakaM na pratyakSam na ca pramANam / tasya ghaTatvAdirUpAlI koparaktatvAdvandhyAputrajJAnavat / nirvikalpakaM tu svalakSaNavastU para ktatvAtsyAdeva pratyakSam pramANaM ca ityAhuH (vai0 u0 8|1|2 ) ( si0 ca0 1 pR0 22 ) / teSAM saugatAnAmayamAzayaH / savikalpakaM hi na pramANam / tathA hi / abhilApasaMsargayogya pratibhAsaM hi tat / na hyabhilApena nAmnA saMbhavatyarthasya saMbandhaH / yena ghaTaH iti paTaH iti vA nAmAnuraJjitaH pratyayaH syAt / na ca jAtyAdi paramArthasat / yena tadvaiziSTyaM viSayeSu indriyeNa gRhyeta / na ca sataH svalakSaNasyAsatA saMbandhaH saMbhavati / na cAsadindriyagocaraH / tasmAt indriyeNAlocanaM janyate / AlocanamahinA ca savikalpakamutpadyamAnaM tatrArthe pravartayat pratyakSam iti pramANam iti cocyate (vai0 u0 8 / 1 / 2 pR0 583 ) iti / savicAra : - ( samAdhiH ) yadA tanmAtrAntaHkaraNalakSaNaM sUkSmaM viSayamAlambya dezAdyavacchedena bhAvanA pravartate tadA savicAraH ( sarva0 saM0 pR0 357 pAta 0 ) / 1 savitarkaH - ( samAdhiH ) yadA pRthivyAdIni sthUlAni viSayatvenAdAya pUrvAparAnusaMdhAnena zabdArthollekhyasaMbhedena ca bhAvanA pravartate sa samAdhiH savitarkaH ( sarva0 saM0 pR0 356 pAta0 ) / savyabhicAraH---( hetvAbhAsaH duSTahetuH ) anaikAntikaH savyabhicAraH ( gau0 1/2/5 ) / atra vyutpattiH vyabhicAreNa sahitaH savyabhicAraH iti / sAdhAraNasthale vyabhicArazca hetuniSThasAdhyAbhAvavadvRttitvAdirUpaH For Personal & Private Use Only 979 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 ( vAkya0 2 pR0 16) / sAdhyatAvacchedakaniSTha hetusamAnAdhikaraNAbhAvapratiyogitAvacchedakatvAdirUpo vA (ga0 2 hetvA0 sA0 ) / asAdhAraNasthale sAdhyavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvam / anupasaMhAristhale tu atyantAbhAvApratiyogisAdhyakatvAdi vyabhicAraH iti / savyabhicAratvaM ca sAdhAraNa asAdhAraNa anupasaMhAri etadanyatamatvam ( mu0 2 pR0 159 ) ( nIla0 2 pR0 25 ) ( nyA0 bo0 2 pR0 17 ) / vyabhicAra ekatrAvyavasthA / saha vyabhicAreNa vartata iti savyabhicAraH / nidarzanam nityaH zabdaH asparzatvAt / sparzavAn kumbhaH anityo dRSTaH na ca tathA sparzavAn zabdaH / tasmAdasparzatvAnnityaH zabda iti / dRSTAnte sparzavattvamanityatvaM ca dharmoM na sAdhyasAdhanabhUtau dRzyete / sparzavAMcANurnityazceti / AtmAdau ca dRSTAnte udAharaNasAdharmyAtsAdhyasAdhanaM hetuH iti / asparzatvAditi heturnityatvaM vyabhicarati asparzA buddhiranityA ceti / evaM dvividhepi dRSTAnte vyabhicArAt sAdhyasAdhanabhAvo nAstIti lakSaNAbhAvAdaheturiti (gau0 vAtsyA 0 1/2/5 ) / savyabhicArapadaM sAdhAraNamAtre prayuJjatIdAnIMtanAH ( dIdhi 0 savya 0 ) / ziSTaM vibhAgAdikaM tu anaikA - ntikazabda vyAkhyAnAvasare saMpAditam iti viramyate / savyabhicAratvaM ca hetudoSaH / tacca sAdhyasaMdehajanako bhayako TyupasthApakatAvacchedakarUpavattvam / atrAyamarthaH / ubhayakoTI sAdhyatadabhAvau / tadupasthApakatAvacchedakaM ca rUpaM sAdhAraNatvAditritayam / tajjJAne sati pakSaH sAdhyavAnna vA iti saMzaya udeti iti / atha vA yathAkathaMcit koTidvayopasthitiH ( sAdhyatadbhAva etadvayopasthitiH) smRtyanubhavasAdhAraNI saMdehajananI / niyAmakaM tu sAdhAraNyAdiviziSTadharmavattAjJAnam / ata eva dhArAvAhI saMdehaH iti mate dharmitAvacchedakaviziSTe dharmiNi yadrUpaviziSTa (dharmavattA) jJAnaM sAdhyasaMdehajanakam tadrUpavattvam / paryavasitArthastu taddharmaparyAptadharmitAvacchedakatAkayatkiMcitsaMzayanirUpitAyAM janakatAyAmavacchedakIbhUtA yA taddharmaniSThadharmitAvacchedakatA nirUpakaprakAratA tannirUpitAvacchedakatAparyAtyadhikaraNadharmavattvam (ga0 savya 0 ) iti / idaM ca sAdhyatadabhAvasAhacaryAvacchinnakAraNatAmatamaGgIkRtyoktam iti vijJeyam / yadvA yadrUpa 980 For Personal & Private Use Only Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| viziSTatvena gRhItasya dharmasya dharmivRttitAjJAnaM sAdhyasaMdehajanakam tadvattvam iti / paryavasitArthastu yatkicitsaMzayajanakatAvacchedakavaiziSTyaghaTakavizeSyatAnirUpitaprakAratAparyAtyadhikaraNadharmavattvam (ga0 savya0 ) iti / idaM ca koTidvayasahacaritatvAdinA jJAtasyordhvatvAderUlatvatvAdinA dharmiNi jJAnameva saMdehajanakam na tu tadAnIM sAhacaryAdijJAnamapekSyate iti matamabhipretyoktam iti vijJeyam ( dIdhi0 2 savya0 pR0 190 ) / tacca savyabhicAritvaM sAdhAraNatvAditritayam ( ma0 pra0 2 pR0 25) (ci0 2 savya0 pR0 85) / atra tritayaM tu sAdhAraNatvam asAdhAraNatvam anupasaMhAritvaM ceti jJeyam / atha vA viruddhAnyapakSavRttitve satyanumitivirodhisaMbandhAvyAvRttiH savyabhicAratvam ( ci0 2 savya0 pR0 85 ) / yathA zabdo nityaH zabdatvAt ityAdau sAdhyavyApakIbhUtAbhAvapratiyogitvarUpAsAdhAraNyAdi / viruddhAnyetyAdidaladvayasya niSkRSTArthastu yaddharmivRttitvaM hetoJjayate tatraivAnumitivirodhi yadrUpaM tadvattvam iti ( dIdhi0 2 savya0 pR0 192 ) / yadvA sAdhyavanmAtravRttyanyatve sati sAdhyAbhAvavanmAtravRttyanyatvam ( ci0 2 savya0 pR0 86 ) / kecittu sAdhyasaMdehajanakakoTidvayopasthApakapakSadharmatAjJAnaviSayatve sati hetvabhimatatvaM savyabhicAratvam ityAzazaGkire / tadarthastu sAdhyasaMdeha'janakakoTidvayopasthitijanakapakSadharmatAjJAnaviSayatvam / dharmiNi yadrUpAvacchinnavattAjJAnaM sAdhyasaMdehajanakam tadrUpAvacchinnatvam / tacca rUpaM sAdhAraNatvAdi ( dIdhi0 2 savya0 pR0 185 ) iti / sAdhAraNaH anvayena asAdhAraNaH vyatirekeNa anupasaMhArI pakSa evobhayasAhacaryeNa koTidvayopasthApakaH ( ci0 savya0 pR0 84 ) / dIdhitikRtastu viziSTasAdhyasAdhanagrahAvirodhino jJAnasya viSayatayA vyAptigrahavirodhitAvacchedakaM rUpam / tacca rUpaM sAdhAraNatvam asAdhAraNatvam anupasaMhAritvaM ca iti prAhuH / vyAptizcAnvayato vyatirekatazca nAnArUpA / prAtisvikarUpeNopAdAya tAvadaragAhI graho vAcyaH / sAdhyasAdhanayoraprasiddharasiddhibhedasya vAraNAya avirodhinaH ityantam / vyAptigrahapratibandhalakSaNaikaprayojanakatvena sAdhAraNAdInAmekahetvAbhAsatvam / sAdhAraNena For Personal & Private Use Only Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vyApakatvasyAvyabhicAritatvasya vA asAdhAraNena sAmAnAdhikaraNyasya anupasaMhAriNA ca vyatirekavyAptephehasya pratibandhAt sAdhAraNAdau lakSaNasamanvayaH ( dIdhi0 2 pR0 203 ) / savyam-1 vAmabhAgaH ( amaraH ) / yathA yatsavyaM pANiM pAdau prokSati ____ zirazcakSuSI zrotre hRdayamAlambya ( zrutiH ) ityAdau vAmazabdasyArthaH / - 2 pratikUlam / 3 viSNuH ( zabdamA0 ) / sazUkaH-AstikaH ( mitAkSarA a0 2 zlo0 112 ) / saha--(avyayam ) 1 [ka] sAhityam / tacca svAnvayitattatkartRtvAdi kArakAvacchinnAyAH samAnakartRkAyAH samabhivyAhRtakriyAyAH samAnakAlInatvam / yathA putreNa sahAgataH sUpena sArdhaM bhuktaH cakreNa sAkaM daNDena janitaH putreNa samaM mitrAya dAnam ityAdau sahAdyavyayArthaH sAhityam / putreNetyatra sahAthaikadeze kartRtvAdikArake svaprakRtyarthasyAdheyatvaM tRtIyayA bodhyate / tena putravRttikartRtAkagatikAlInagatikartRtAvAn ityAkAro bodhH| sUpenetyatra sUpaniSThakarmatAkabhojanakAlInabhojanakarmatAvAn odanaH iti bodhaH / cakreNetyatra cakraniSThakaraNatAkotpattikAlInadaNDaniSThakaraNatAkotpattimAn ghaTaH iti bodhaH / putreNa samamityatra putrasaMpradAnatAkadAnakAlInaM mitrasaMpradAnatAkaM dAnam ityAkAro bodhaH / atredaM vijJeyam / paTaH paTatvena saha bhAsate ityAdI paTatvaniSThaviSayatAyAH samAnakAlInatvamiva samAnapratiyogikatvamapi sahazabdArthoGgIkartavyaH / vibhinnajJAnIyaviSayatAyAM tAdRzAprayogAt (za0 pra0 zlo0 94 TI0 pR0 120 ) iti / idaM ca bodhym| tulyavadekakriyAnvayitvaM sAhityam iti pravAdasyApi ekakArakAnvayitvena tulyayorekajAtIyakriyayoranvayitvaM samAnakAlInatvam ityatra tAtparyam ( za0 pra0 zlo0 94 TI0 pR0 119) / bhAramanudvahantaM putramanUdvahantyAmapi gardabhyAM ekenApi suputreNa siMhI svapiti nirbhayam / sahaiva dazabhiH putrairbhAra vahati gardabhI // ityAdau saha vartamAnA ityadhyAhArAt vartamAnatvakriyAmAdAyaiva sAhityabodhaH iti vadanti (ga0 vyu0 kA0 3 For Personal & Private Use Only Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 983 pR0 91 ) ( la0 ma0 ) / atha vA sAhityaM sahabhAvaH / sa ca sAmAnAdhikaraNyam / yathA patnyA sahAgnimAdadhyAt ghaTena saha paTavagRham ityAdau sahazabdArthaH / atra patnIkartRkasyAnyAdhAnasyAlaukikatvena tatsamAnakAlInatvasya prApayitumazakyatvAt sAmAnAdhikaraNyarUpasahabhAvamAtraM sahazabdArthaH svIkRtaH ( za0 pra0 zlo0 94 TI0 pR0 121 ) / [kha] samabhivyAhRtapadopasthApyakriyAkAlaH / tasya kriyAnvayana nAmArtha evAnvayaH / tAdRzakAlaviziSTa nAmArthe kriyAnvaye ca kriyAyAmapi tAdRzakAlAvacchinnatvaM bhAsate / uddezyatAvacchedakAvacchedena vidheyAnvayasya vyutpattisiddhatvAt / ataH kriyAdvayasamAnakAlInatvalAbhaH ( ga0 vyu0 kAra0 3 pR0 90 ) iti / evam AlApAdgAtrasaMsparzAnnizvAsAtsahabhojanAt (smRtiH) ityatra ekapatiH sahazabdArthaH / kacicca yAjanaM yonisaMbandhaM svAdhyAyasahabhojanam / sadyaH patati kurvANaH patitena na saMzayaH // (smRtiH) ityAdau ekadaikapAtrabhojanAdyapi sahArtho jJeyaH / atreyaM vyavasthA / sahazabdArthasta kriyAkAlaH / sa ca kvacit tatkriyAnvayiprathamAntapadArthenveti / kvacicca samabhivyAhRtakriyAyAm / yathA saputra Agacchati ityasya putreNa sahAgacchati yaH iti vigrahAt prathamAntAnyapadArtha eva putrAgamanakAlAnvayaH na tu kriyAyAm / putreNa saha nAgacchati ityAdau ca kriyAyAmeva tAdRzasahArthAnvayaH iti putrAgamana - kAlInAgamanakartRtvAdyabhAvaH prathamAntArthe pratIyata iti / bhAramanudvahantaM putramanUdvahantyAmapi gardabhyAM sahaiva dazabhiH putrairbhAraM vahati gardabhI ityAdI saha vartamAnA ityadhyAhArAdvartamAnatvakriyAmAdAyaiva sAhityabodha iti vadanti ( ga0 vyu0 kAra0 3 pR0 91 ) / [ga] kacicca kriyAsamAnakAlInakriyA / yathA putraiH sahAgataH pitA ityAdau sahazabdArthaH / atra kriyAyAH kartRtvAdisaMbandhena puruSAdAnvayaH / tAdRzasaMbandhena tadviziSTe ca AgataH Agacchati ityAdipadopasthApyAgamanakartRtvAdInAmantraye na vyutpattivirodhaH / vidheyasyoddezyatAvacchedakaprakArAbhedavirahAt iti / atra gauNakriyAnvayini tRtIyA sahArthayoge sahayuktepradhAne ( pANi0 2 / 3 / 19 ) ityanena / sAhitya pratiyogivAcakapadAt tRtIyA For Personal & Private Use Only Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 nyAyakozaH / 1 iti phalitArthaH ( ga0 vyu0 kA0 3 pR0 89 ) / ayamarthaH / putreNa sahAgataH pitA ityAdau pituH kriyAsaMbandhaH sAkSAcchabdenocyate putrasya tu pratIyamAnaH iti putrasyAprAdhAnyam iti vaiyAkaraNA Ahu: ( kAzikA 2 / 3 / 19 ) / [ ] tatkriyAkAlInatvam / yathA ziSyeNa sahAgato guruH ityAdau / atra kartRtvaM tRtIyArthaH / tasya sahazabdArthaikadezakriyAyAmanvayaH / sahazabdArthasya tAdRzakAlInatvasya ca dhAtvarthenvayaH / itthaM ca ziSyakartRkAgamanakAlInAgamanakartA guruH iti bodha: ( ma0pra0 06) / [ ] samabhivyAhRtapadopasthApyo yatkiMciddharmaH / yathA ziSyeNa saha gururbrAhmaNaH putreNa saha pitA sundaraH ityAdau sahazabdasyArthaH / atra sahazabdArtho brAhmaNyasaundaryAdi / tasya samAnakAlInatva - saMbandhena brAhmaNasundarAdipadArthaikadezenvayaH / pare tu sahArthaH sAhityam ekadharmAnvayitvarUpam / tRtIyArtho vRttitvam saMkhyAmAtraM vA / tathA ca ziSyasAhityavAn gururbrAhmaNaH ityAdibodhaH ityAhu: (kAvyA0 pR0 8) / 2 zAbdikAstu saha vidyamAnatvam / yathA sahaiva dazabhiH putrairbhAraM vahati gardabhI ityAdau sahazabdArtha ityAhuH ( la0 ma0 ) / 3 sAkalyam / 4 sAdRzyam / 5 yaugapadyam / 6 samRddhi: / 7 saMbandha: ( medi 0 ) / 8 sAmarthyam (zabdamA0 ) / sahakAra :- 1 sahakarmakaraNam ( sahakAritvam ) / 2 sugandhirAtraH iti kAvyajJA AhuH ( amara : 2 | 4 | 3 3 ) / sahakAritvam--svabhinnatve sati svakAryakAritvam / yathA daNDasya mRttikA - kAryaghaTakAritvam / sahacaritatvam - 1 sAmAnAdhikaraNyam / 2 kvacit vyAptimattvam / yathA sAdhyenAsahacarito vyApyatvAsiddhaH ityAdau sahacaritatvazabdArtho vyAptiH / sahacAraH - sAmAnAdhikaraNyam ( dIdhi0 2 ) / sahAyatA -- anyakartRkakriyAyAma prAdhAnyenAnvayitvam / yathA devadatto yajJadattena saha taNDulaM pacati ityAdau yajJadattasya pacanakriyAyAM sahAyatA / For Personal & Private Use Only Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhyaaykoshH| sahAvasthAyitvam-ekadezaikakSaNAvacchinnasAmAnAdhikaraNyam / yathA ghaTa paTayoAnecchayozca sahAvasthAyitvam / sahitatvam- sAhityam / sahRdayaH-1 prshstcittH| yathA vyAsagautamakaNAdAdayaH sahRdayAH / 2 AlaMkArikAstu kaavyaarthbhaavnaadhiinpripkkbuddhiH| yathA kAvyaM yathAyogaM kaveH sahRdayasya ca yaza AnandAdi karoti (kAvyapra0 112) ityAdau pariSkurvantyarthAn sahRdayadhurINAH katipaye ( rasagaGgAdharaH ) ityAdau ca sahRdayazabdasyArtha ityAhuH / sAMkaryam-1 ( doSaH ) saMkaraH / 2 ekatra melanam iti padArthavijJAnavanta aahuH| sAMkhyam-1 samyagdarzanam / yathA eSA tebhihitA sAMkhye buddhioMge tvimAM zRNu ( gItA0 2 / 39) ityAdau sAMkhyazabdasyArthaH / taduktam zuddhAtmatattvavijJAnaM sAMkhyamityabhidhIyate (vyAsasmRtiH ) (gItA madhvabhA0 a0 2 zlo0 39 ) iti / 2 [ka] samyagdarzanapratipAdakaM zAstram / yathA devahUtI prati bhagavatopadiSTaM sAMkhyadarzanam ( bhaktiyogaH ) (bhAga0 ska0 3 a0 26-27 ) / atrArthe vyutpattiH saMkhyAyate iti saMkhyA samyagjJAnam / tatsaMbandhi sAMkhyam (aNa) iti / etatsAMkhyasya pravartako devahUtIputraH zrIbhagavadavatAraH kapilaH zrImadbhAgavatAdau prsiddhH| taduktam kapilastattvasaMkhyAtA bhagavAnAtmamAyayA / jAtaH svayamajaH sAkSAdAtmaprajJaptaye nRNAm // ( bhAga0 ska0 3 a0 25 zlo0 1) iti / atroktam paJcamaH kapilo nAma siddhezaH kAlaviplutam / provAcAsuraye sAMkhyatattvagrAmavinirNayam // (bhAga0 ska0 1 a0 3 ) iti / anyacca sAMkhyaM saMkhyAtmakatvAcca kapilAdibhirucyate (mAtsyapu0 a0 3) iti / [kha] sAMkhyokto yogaH / bhagavadukto yogastu yoga AdhyAtmikaH puMsAmato niHzreyasAya me / atyantoparatiyaMtra duHkhasya ca sukhasya vai // (bhAga0 3 / 25 / 13 ) ityAdinA granthenokta iti vijJeyam / evam pataJjalipraNItasya yogazAstrasyaikAdhyAyAtmakapAdacatuSTayasyApi sAMkhya124 nyA. ko.. . For Personal & Private Use Only Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pravacanasaMjJA jJeyA ( sAMkhya0 bhA0 111 prastA0 pR0 7) / [ga] nAstikakapilapraNIto darzanavizeSaH / atredaM bodhym| nAstikakapilena svayaM pUrvapraNItasya sAMkhyapravacanasaMjJakasya tattvasamAsAkhyasya dvAviMzati(22) saMkhyakasya saMkSiptasUtrasya vistararUpeNa SaDadhyAyAtmakaH atha trividhaduHkhAtyantanivRttiratyantapuruSArthaH ityArabhya yadvA tadvA taducchittiH puruSArthastaducchittiH puruSArthaH ityetatparyantaH sUtropanibaddho grantho viracitaH iti / nAstikakapilapraNItasAMkhyasya pataJjalipraNItayogazAstrasya cAnupAdeyatvamuktaM bhArate mokSadharmeSu sAMkhyaM yogaH pAzupataM vedAraNyakameva c| jJAnAnyetAni bhinnAni nAtra kAryA vicAraNA // ( gItA0 madhvabhA0 a0 2 zlo0 39 ) iti / sAMkhyamatapravartakazca AstikanAstikabhedena dvividhaH / tatrAstikau dvau devahUtIputraH kapilaH sezvarasAMkhyo yogazAstrapravartakaH pataJjalinAmA brAhmaNazca / nAstikastu nirIzvarasAMkhyo devahUtIputrAdanyaH kapilanAmA kazcidrAhmaNaH / devahUtIputrastu sAMkhyapravartakaH zrIvAsudevAvatAra Astika eva / RSi prasUtaM kapilaM yastamagre jJAnairbibharti jAyamAnaM ca pazyet ( zve0 5 / 2 ) iti zruteH / siddhAnAM kapilo muniH iti smRtezca / sa ca rAjayogAkhyamekAdhyAyaM pAdacatuSTayAtmakaM atha yogAnuzAsanam ityArabhya puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyaM svarUpapratiSThA vA cicchaktiriti ityetatparyantaM sUtropanibaddhaM yogazAstraM praNinAya iti / atha kapilamataM saMkSepeNocyate / sattvarajastamasAM sAmyAvasthA prkRtiH| sA caikeva / puruSAstu paraM bhidyante / te ca kUTasthA nityA apariNAmino nitycaitnysvbhaavaaH| te ca pnggvH| apariNAmitvAt / prkRtistvndhaa| jaDatvAt / yadA viSayabhogecchA prakRtipuruSabhedadidRkSA ca prakRterbhavati tadA sA puruSoparAgavazAt pariNamate / tasyAzcAdyaH pariNAmo buddhirntHkrnnvishessH| buddhireva mahattattvam / sA ca buddhirdarpaNavannirmalA / tasyAzca bahirindriyapraNADikayA viSayAkAro yaH pariNatibhedo ghaTaH iti paTaH iti tat jJAnam vRttiH iti cAkhyAyate / svacchAyAM buddhau - vartamAnena jJAnena caitanyasya puruSasya bhedAgrahAt ahaM jAnAmi iti For Personal & Private Use Only Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 987 yobhimAnavizeSaH saivopalabdhiH / srakcandanAdiviSayasaMnikarSAdindriyapraNADikayaiva sukhaduHkhAdyAkAro buddhareva yaH pariNAmavizeSaH sa pratyayaH / ata eva jJAnasukhaduHkhecchAdveSaprayatnasaMskAradharmAdharmAH sarva eva buddheH pariNAmavizeSAH sUkSmamAtrayA prakRtAveva vartamAnA avasthAbhedAdAvirbhavanti tirobhavanti ca / puruSastu puSkarapalAzavannirlepaH pratibimbate paraM buddhau ( vai0 u0 8 / 1 / 1 pR0 356 ) iti / tanmate tattvAni paJcaviMzatiH mUlaprakRtiH 1 mahattattvam 2 ahaMkAraH 3 paJcatanmAtrANi zabdasparzarUparasagandhAH 4-8 paJca bhUtAni pRthivyaptejovAyvAkAzAH 9-13 paJca jJAnendriyANi cakSustvagrasanaghrANazrotrANi 14-18 paJca karmendriyANi pAyUpasthapANipAdavAcaH 19-23 manaH 24 puruSa-25 zceti (sAMkhyasU0 a0 1 sU0 61 ) / tatra caturdhA vibhAgaH kevalA prakRtiH kevalA vikRtiH prakRtivikRtyubhayam anubhayaM ceti / tadyathoktam mUlaprakRtiravikRtirmahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapta / SoDazakastu vikAro na prakRtina vikRtiH puruSaH / / (sAMkhyakArikA 3 ) iti / etanmate prinnaamvaadH| nirIzvarasAMkhyamate paramAtmA na svIkriyate / atra ziSTaM tu matkRte SaDdarzanasAraniruktinAmake prAkRtabhASAbaddhe copanyAse dRzyam / 3 sAMkhyazabdena jJAnavAnapyucyate / atrArthe saMkhyA jJAnam tadvAn saMkhyaH (ac ) sa eva sAMkhyaH iti vyutpattijJeyA / taduktaM mahAbhArate saMkhyA prakurvate caiva prakRtiM ca pracakSate / caturviMzatitattvAni tena sAMkhyAH prakIrtitAH // ( sAMkhyabhA0 pR0 8 ) iti| / sAMvAdikaH-saMvAdadAtA / sa ca naiyAyikaH ( jaTA0 ) ( vaac0)| sAMsiddhikama-(dravatvam ) svabhAvanivRttam / nimittAntarAjanyamityarthaH / yathA. jalaniSThaM dravatvaM sAMsiddhikam / himAdInAM ghanIbhAvaH kAraNavizeSeNa / dravIbhAvastu sAMsiddhikaH / ghRtAdInAM tu ghanIbhAvaH sAMsiddhikaH / dravIbhAvastu naimittikaH iti tyovishessH| ziSTaM tu dravatva zabdavyAkhyAnAdau dRzyam / sAkAGkatvam-1 anyonyaviSayAkAGkSAjanakatvam (ta0 bhA0 4 pR0 18) / yathA gAmAnaya ityAdI gavAnayanayoH sAkAGkatvam / niyata For Personal & Private Use Only Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 988 nyaaykoshH| sAkAGkodAharaNaM tu caitrasya gurukulam maitrasya dAsabhAryA ( mahAbhASye 2 / 1 / 1) ityAdi / idaM ca zAbdapramitau prayojakam / ata eva gaurazvaH puruSo hastI iti ghaTo ghaTaH iti ca nirAkAGkSavAkyAnna zAbdapramitiH iti vijJeyam / atra padAni sAkAGkSANi arthAH sAkAGkSA vA iti prazne uttaramAha / arthAstAvat svapadazrotari anyonyaviSayAkAsAjanakatvena sAkAGkSAH ityucyante / tadvAreNa tatpratipAdakAni padAnyapi sAkAGkSANi ityucyante / yadvA padAnyeva svArtha pratipAdyArthAntaraviSayAkAzAjanakAni ityupacArAt sAkAGkSANi ( ta0 bhA0 pR0 18 ) iti / 2 sAbhilASatvaM sAkADDatvam iti kAvyajJA aahuH| . sAkAratvam-1 dharmAzrayatvam / ( mU0 ma0 1) / yathA ayaM ghaTaH iti jJAnasya ghaTatvAzrayatvam / svaniSThaprakAratAnirUpitaprakAritAsaMbandhena yatkiMciddharmaviziSTatvam ityarthaH / 2 mAdhvAH paurANikAzca mUrtiviziSTatvam / yathA paramAtmanaH sAkAratvam ityAhuH / ayaM bhAvaH / madhvamate paramAtmanoprAkRtajJAnAnandAdiguNarUpazarIrasvIkAreNa sAkAratvaM saMgacchate / paurANikamate tu apAzcabhautikecchAsvIkRtalIlAvigrahavattvena tasya sAkAratvamupapadyate iti / sAkSAt-1 pratyakSam / yathA sAkSAdRSTo mayA hariH ityAdau / kecittu laukikapratyakSam ityAhuH / 2 [ka] mAyAvAdivedAntinastu avyavahitam ( bRha0 upa0 zAMkarabhA0 3 / 4 / 1 ) / tacca sadrUpaM caitanyaM ityAhuH / yathA yatsAkSAdaparokSAdbrahma (bRha0 upa0 3 / 4 / 1 ) iti zrutau sAkSAt ityasyArthaH / [kha] paraMparAsaMbandharAhityam / yathA dravyatvasAkSAbyApyA jAtiH pRthivItvam ityAdI sAkSAtzabdArthaH / atra sAkSAdvyApyatvaM ca tadvyApyAvyApyatve sati tadvyApyatvaM bodhyam / yathA ca sAkSAnmAtA sAkSAdbhaginI ityAdau saakssaatshbdaarthH| 3 tulyam / yathA sAkSAlakSmIriyaM vadhUH ityAdau sAkSAtzabdArthaH iti kAvyajJA AhuH ( amara0 3 / 3 / 242) / sAkSAtkAraH-[ka] pratyakSAtmakaM jJAnam ( nyA0 ma0 1 pR0 3) / For Personal & Private Use Only Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yathA sAkSAtkAre sukhAdInAM karaNaM mana ucyate (bhA0 pa0 zlo0 86) ityAdau sAkSAtkArazabdasyArthaH / atra sAkSAtkAratvaM ca sAkSAtkaromi ityanugatapratItisAkSiko jAtivizeSaH (nyA0 ma0 1)|[kh] laukikasaMnikarSajanyaM pratyakSaM sAkSAtkAra iti kecidAhuH / sAkSAtkAri--pratyakSAtmakaM jJAnam / yathA sAkSAtkAripramAkaraNaM pratyakSam / sAkSAtkAriNI pramA saivocyate yendriyajA (ta0 bhA0 pR0 5 ) ityAdau sAkSAtkArizabdasyArthaH / sAkSAtsaMbandhaH-pArampayarahitaH saMbandhaH / yathA bhaTTamate zabdo dravyam sAkSAtsaMbandhenendriyagrAhyatvAt ghaTavat (nyA0 ma0 4 pR0 31) ityatra sAkSAtsaMbandhazabdasyArthaH / atra sAkSAttvaM ca itarapadArthApratiyogikatve satyuddiSTapadArthapratiyogikatvam iti / sAkSAtsaMbandhazca saMyoga samavAya etadanyataraH ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 126 ) / evamanyopi cintyH| sAkSI-1 boddhRtve sati akartA / yathA kalahe pravRtte kazcanAnyaH puruSaH sAkSI / mAyAvAdivedAntimate upAdhyupahitaM kevalaM caitanyaM sAkSi / yathA sAkSI cetAH kevalo nirguNazca (zrutiH) ityAdau jIvezvarau sAkSiNau iti / tanmate jIvasAkSIzvarasAkSidvaividhyena pratyakSajJAnadvaividhyam / tatra jIvasAkSi cAntaHkaraNopahitaM caitanyam / tacca jIvabhedena nAnA / IzvarasAkSi tu mAyopahitaM caitanyam / taccaikam / tadupAdhibhUtamAyAyA ekatvAt iti / jIvezvarayorantaHkaraNamAyArUpatadupAdhyojaDatvepi tattadupAdhivRtticaitanyasyaiva avabhAsakatvAtsAkSitvamupapadyate ( vedA0 pari0 1 pR0 18 ) / mAdhvamate tu svarUpendriyaM sAkSi na tu manaH / atra sAkSilakSaNaM tu AtmasvarUpajJAnAdivyaJjakatvameva iti spaSTam / atroktam pratyakSaM saptavidham sAkSiSaDindriyabhedAt / tatra svarUpendriyaM sAkSItyucyate / tasya viSayA AtmasvarUpataddharmajJAnasukhAdayaH bhAvarUpAvidyA manastamazca jJAnasukhAdyAH kAlo vyAkRtAkAzazvetyAdyAH / sa ca svarUpajJAnAdikaM vyanakti (pra0 ca0 pR0 15) For Personal & Private Use Only Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 990 nyAyakozaH / iti / sAMkhyamate tu buddheH sAkSI puruSaH / atra sUtram sAkSAtsaMbandhAta sAkSitvam ( sAMkhya0 a0 1 sU0 161 ) / atrArthe pANinisUtram sAkSAdraSTuri saMjJAyAm ( pANi0 5 / 2 / 91 ) iti / atrAyaM vivekaH / suSuptyAdyabasthAtrayasAkSitvaM tu sAMkhyamate buddhiniSTha suSuptyAditrayadraSTRtvamAtraM puruSe ( sAMkhya0 a0 1 sU0 148 ) ( sAMkhya0 bhA0 1 / 161 ) / mAyAvAdimate tu tAdRzabuddhivRttInAM prakAzanam ( vedA0 pa0 ) iti / taduktam jAgrat svapnaH suSuptaM ca guNato buddhivRttayaH / tAsAM vilakSaNo jIvaH sAkSitvena vyavasthitaH // ( sAMkhya0 bhA0 a0 1 sU0 148 ) / madhvamatAnuyAyinastu svaprakAzAtmasvarUponubhavaH sAkSI ityAhuH ( vAdAvalI pR0 22 ) / vyavahArazAstrajJAstu vivAdaviSayapramAtA sAkSI / tatsvarUpamuktaM manunA samakSadarzanAtsAkSyaM zravaNAzcaiva siddhyati ( manu0 a0 8 zlo0 74 ) iti / sAkSiprayojanamuktaM nAradena saMdigdheSu tu kAryeSu dvayorvivadamAnayoH / dRSTazrutAnubhUtatvAtsAkSibhyo vyaktidarzanam // ( vIramitro0 a0 2 pR0 142 ) / gautamenApyuktam vipratipattau sAkSinimittA vyavasthA iti / sa ca sAkSI dvividhaH kRtaH akRtazca / tatrAdyaH sAkSitvenArthipratyarthibhyAM nirUpitaH / dvitIyastu tAbhyAmanirUpitaH / punazca kRtasya likhitasmAritayadRcchAbhijJagaDhottarasAkSibhedena paJcavidhatvam / akRtasya ca grAmAdibhedena SaDvidhatvam / evaM caikAdazavidhAH sAkSiNaH ityAhuH / tathA coktaM nAradena grAmazca prADvivAkazca rAjA ca vyavahAriNAm / kAryeSvadhikRto yaH syAdarthinA prahitazca yaH // kulyAH kulavivAdeSu vijJeyAstepi sAkSiNa: ( vIramitro0 a0 2 pR0 144 ) iti / atrAdhikaM tu nAradoktaM vIramitrodayAdau draSTavyam / sAdRzyam - [ka] asAdhAraNAnyatadgatabahudharmavattvam ( ci0 3 pR0 3-4 ) / yathA candravanmukham ghaTasadRzaH paTaH ityAdau mukhAdAvAhlAdakatvAdinA candrAdisAdRzyam (mu0 1 ) ( ci0 3 pR0 4 ) / taduktam sAmAnyAnyeva bhUyAMsi guNA - ( tulyA) vayavakarmaNAm / bhinnapradhAnasAmAnya For Personal & Private Use Only Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| vyaktaM sAdRzyamiSyate // (ci0 kha0 3 pR0 2) iti / atra vipratipattiH sAdRzyaM ca saptapadArthAtiriktaM vA na vA iti / tatra sAdRzyaM saptapadArthAtiriktam iti mImAMsakAdaya AhuH / tat tadatiriktaH padArtho na bhavati iti naiyAyikAH prAhuH (ci0 kha0 3 ) / tatra mImAMsakamate sAdRzyasyAtiriktatve pramANaM ca sAdRzyaM na SaDbhAveSvantarbhavati / vyatirekitve sati sAmAnyetaravRttitve ca sati sAmAnyavRttitvAt abhAvavat iti / sAdRzyamabhAvepi nAntarbhavati bhAvatvena pratIyamAnatvAt ityanumAnam / tena sAdRzyaM klRptasaptapadAtiriktaM siddhyati iti / atra padaprayojanam / sAmAnyatve vyabhicAravAraNAya sAmAnyetaravRttitva iti pdm| prameyatve vyabhicAravAraNAya vyatirekitva iti padam / bhAvatve ca dravyAdiSakAnyatamatvarUpe hetumati sAdhyasya sattvAnna vyabhicAraH iti / sAdRzyasya sAmAnyavRttitve pramANaM tu yathA gotvaM nityam tathAzvatvamapi nityam iti sAdRzyapratItiH / tathA ca sAdRzyasya dravyAdyantarbhUtatve bAdhakamapi yadi sAdRzyaM dravyAdAvantarbhUtaM tadA dravyAdeH sAmAnyAvRttitvena yathA gotvaM nityam tathAzvatvam ityabAdhitapratItirna syAt ( di0 1 pR0 24 ) iti / navyA api sAdRzyamatiriktameva / na ca atiriktatve padArthavibhAgavyAghAtaH iti vAcyam / tasya padArthavibhAgasya sAkSAtparaMparayA vA tttvjnyaanopyogipdaarthmaatrniruupnnprtvaat| evam adhikaraNatvam viSayatvam pratiyogitvam ityAdikamapyatiriktaH padArthaH ityAhuH (di. 1 pR0 24-28) / [kha] tadbhinnatve sati tadgatabhUyodharmavattvam / tacca svarUpasaMbandhavizeSaH (ta0 va0 ) / tathA ca sAdRzyaM nAtiriktamiti bhAvaH / tadbhinnatve satItyasyArthastu tadgatabhUyodharmasadRzadharmavattvam / tena candravanmukham ityAdau AhlAdajanakatvarUpasAdRzyaghaTakajanakatAyA janakabhedena bhinnatayA candragatAhlAdajanakatvasya candramAtravRttitayA mukhe tadabhAvepi na kSatiH / atra candravanmukham ityAdau dharme dharmasAdRzyaM ca janakatAvAdinA vijJeyam / sa ca dharmonugata eva iti / avaziSTaM tu tulyatvazabdArthe saMpAditaM tatra draSTavyam / atha vA tatra sAdhAraNyena vidyamAnA ye bhUyAMso dharmAH tadvattvam iti / atra sAdRzyanirUpaketivyApti For Personal & Private Use Only Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 992 nyaaykoshH| vAraNAya tadbhinnatve sati iti vizeSaNaM dattam / anuyogitAsaMbandhavivakSaNe tadvizeSaNaM na deyameva (di. 1 pR0 27 ) iti / atrAyaM bhAvaH / anuyogitAsaMbandhena tadgatabhUyodharmavattvam ityeva tatsAdRzyam / tadgatadharmarUpasaMbandhe tadanuyogikatvAnabhyupagamenaiva sAdRzyapratiyoginyativyAptivAraNasaMbhavAt tadbhinnatve sati iti vizeSaNamanarthakameva (rAma01 pR0 27 ) iti / atredaM bodhyam / sAdRzyavAcakAstu ivAdinipAtAH sadRzAdinAmAni ca santi / tatra ivAdibhirnipAtaiH sAdRzyasyAbhidhAne pratiyogyanuyogivAcakapadayoH samAnavibhaktikatvamapekSitam / yathA gauriva gavayaH candramiva mukhaM pazyati ityAdi / tulyasAdRzyAkhyasaMbandhe caikasya pratiyogitA anysyaanuyogitaa| tatra pratiyogina upamAnatvam anuyogina upameyatvam iti / upamAnopameyabhAvasya dvayoH saMbhavepi prsiddhsyaivopmaantaa| tannirNayAdikaM tu kavikalpalatAyAM dRzyam / sadRzAdinAmnA tulopanAtiriktena sAdRzyasyAbhidhAne tu pratiyogipade tRtIyA SaSThI ca syAt / yathA pitrA piturvA sadRzaH putraH iti / tulopamAbhyAM yoge tu SaSThI zeSe iti sUtreNa SaSThyeva syAt / yathA tulA devadattasya nAsti upamA kRSNasya nAsti iti / pitrA piturvetyatra SaSThIvikalpavidhAyakaM sUtraM tu tulyArthairatulopamAbhyAM tRtIyAnyatarasyAm ( pANi0 2 / 3 / 72 ) iti / sAdhAraNAsAdhAraNaviruddhadharmabhedena sAdRzyaM trividham (la0 m0)| sAdhakam-1 ( hetuH ) sAdhyajJApakam / yathA parvato vahnimAn dhUmAt ityAdau parvate vahnaH sAdhako dhUmaH / 2 saadhnkrtaa| yathA sAdhakatama karaNam (pANi0 1 / 4 / 42 ) ityAdau kaarkvishessH| 3 siddhikArakaH / yathA mantrAdisiddhikArakaH ziSTaH ( tatre ) / 4 jyotiHzAstrajJAstu janmatArAvadhikAni SaSThapaJcadazacaturviMzanakSatrANi ityAhuH / atroktam janmasaMpadvipakSemaM pratyariH sAdhako vadhaH / mitraM paramamitraM ca janmadNiyetridhA // ( jyo0 ta0 ) iti / sAdhakamAnam-1 siddhiH sAdhyavattAnizcayaH ( dIdhi0 2 pakSa0 pR0 133 ) / yathA nApi sAdhakabAdhakamAnAbhAvaH pakSatvam ( ci0 pakSa0 pR0 32 ) ityAdau sAdhakamAnazabdasyArthaH / 2 sAdhakaM pramANam / For Personal & Private Use Only Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 993 sAdhanam - 1 ( hetuH ) siddhijanakam ( di0 gu0 ) / atra janakatvaM ca janakajJAnaviSayatvam iti vaktavyam / tena dhUmajJAnasyaiva siddhijanakatvena dhUme siddhijanakatvAbhAvepi na kSatiH / yathA parvato vahnimAn dhUmAt ityAdau dhUmaH sAdhanam / 2 [ka] kAraNam ( mathurA 0 ) / yathA ghaTasya sAdhanaM daNDaH paTasya sAdhanaM tantuH ityAdau sAdhanazabdArthaH / atra sAdhanatvaM dvividham sAkSAtsAdhanatvaM paraMparAsAdhanatvaM ceti / tatra sAkSAtsAdhanatvaM ca avyavahitapUrvatva saMbandhena kAryAdhikaraNI bhUtakSaNaniSThAtyantAbhAvapratiyogitAnavacchedakAnyathAsiddhyanirUpakadharmavattvam / yathA svargetpatti pratyapUrvasya sAdhanatvam / paraMparAsAdhanatvaM ca avyavahitapUrvatva saMbandhena kAryAdhikaraNI bhUtakSaNaniSThAtyantAbhAvapratiyogitAnavacchedakAnyathAsiddhyanirUpakadharmAvacchinnajanakatve sati kAryaniyatapUrvavartitAvacchedakAnyathAsiddhyanirUpakadharmavattvam (mathurA0 ) / yathA smRti pratyanubhavasya sAdhanatvam / [kha] itara kAraNakalApe yadatizayitaM kAraNam tatsAdhanam iti mRdhvamatAnuyAyina AhuH (pra0 ca0 pR0 14 ) / [ga] kArakatvenAnvayi sAdhanam iti zAbdikA vadanti / 3 siddhi: anumiti: / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane ityAdau sAdhanapadArthaH / yathA vA dravyatvAderapi dhUmena sAdhanAt ( gau0 vR05|1|27 ) ityAdau sAdhanazabdasyArthaH / sAdhanavaikalyam - dRSTAnte sAdhanasyAvartamAnatvam / atredaM bodhyam / sAdhanavaikalyAyo nigrahasthAnentarbhavanti ( di0 1 ) iti / sAdhanAprasiddhi: - ( hetudoSaH asiddhiH ) hetau hetutAvacchedakasyAbhAvaH / yathA parvato vahnimAn kAJcanamayadhUmAt ityAdau dhUmaniSThaH kAJcanamayatvAbhAvaH sAdhanAprasiddhiH ( ma0pra02 pR0 27 ) / iyaM ca sAdhanAprasiddhiH vyApyatvAsiddhiprabheda iti vijJeyam ( nIla0 2 pR0 26 ) ( mu0 2 pR0 161 ) / tallakSaNaM ca sAdhane sAdhanatAvacchedakavaiziSTyA vagAhi graha virodhigraha viSayatvam ( la0 va0 ) / atra kAcanamayadhUmAdihetukasthale hetutAvacchedakaviziSTahetorjJAnAbhAvAt / taddhetukavyApti125 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| jJAnAderabhAvaH phalam (mu0 2 pR0 162) / atha vA sAdhanAprasiddhigrahadazAyAm hetutAvacchedakaviziSTe sAdhyavyAptigrahapratibandhaH phalam (nIla0 2 pR0 26 ) / ziSTaM tu vyApyatvAsiddhizabdavyAkhyAnAvasare saMpAditaM tattatra dRzyam / saadhnaasiddhiH-saadhnaaprsiddhiH| - sAdharmyadRSTAntaH-anvayavyAptigrahaNasthalam / yathA dhUmena vahnayanumAne mahAnasaH / yatra yatra dhUmastatrAgniryathA mahAnasaH iti (pra0 ca0 pR0 28) / atrAdhikaM tu dRSTAntazabde anvayadRSTAntazabde ca dRzyam / sAdharmyanidarzanam-[ka] anvayadRSTAntaH / [kha] anumeyena sAmAnyena liGgasAmAnyasyAnuvidhAnadarzanam / tadyathA yat kriyAvat tadravyaM dRSTaM yathA zaraH iti ( prazasta0 2 pR0 48) / [ga] anvayyudA hrnnm| sAdharmyanidarzanAbhAsaH-(nidarzanAbhAsaH ) liGgAnumeyobhayAzrayAsiddhya nanugataviparItAnugataH / yathA yadanityaM tanmUtaM dRSTaM yathA paramANuH yathA karma yathAkAzam yathA tamo ghaTavat yanniSkriyaM tadadravyaM dRSTam iti ca (prazasta0 2 pR0 48) / evamanvayadRSTAntAbhAsazabdopi vyaakhyeyH| sAdharmyam-[ka] samAnadharmaH / yathA kamalamiva sundaraM mukham ityAdau saundarya mukhakamalayoH sAdharmyam / yathA vA SaNNAM padArthAnAM sAdharmyavaidharmyatattvajJAnaM niHzreyasahetuH ( prazasta0) ityAdau sAdharmyazabdArthaH ( nyA0 kanda0 pR0 6) / [kha] anugato dharmaH ( vai0 u0 11114 ) / samAno dharmaH iti phalitorthaH (mu0 1 pR0 45 / yathA astitvam jJeyatvam prameyatvam abhidheyatvaM ca dravyAdInAM saptAnAM padA rthAnAM sAdhayaM bhavati / atra jJeyatvAbhidheyatvAdizabdAnAmIzvarIyajJAnaviSayatvAbhidhAviSayatvAdirUporthaH kevalAnvayitvopapattyartha svIkartavyaH / bhavati ca tadeva saptapadArthAnAM lakSaNama (mu0 1 pR0 45) / vastutaH viSayatvameva saptapadArthAnAM lakSaNam / tena IzvarAnaGgIkartRmatepi jIvajJAnaviSayatAdikamAdAya lakSaNasamanvayaH ityavadheyam / yathA vA kAraNatvaM For Personal & Private Use Only Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| pArimANDalyabhinnAnAM padArthAnAM sAdhayaM bhavati / kAryatvAnityatve kAraNavatAmeva sAdharmyaM bhavataH / AzritatvaM nityadravyabhinnAnAM padArthAnAM sAdhayaM bhavati / atra AzritatvaM ca sarvAdhAratAniyAmakasaMbandhAnyasaMbandhena vRttimattvam / tena kAle nAtivyAptiH (la0 v0)| nirguNatvaM kriyAzUnyatvaM ca guNAdiSaTkasya / nirguNatvamityasya guNavadavRttidharmavattvam ityarthaH / atredamadhikaM bodhyam / guNAdiSaTkasya saMkhyAM vinApi dhIvizeSaviSayatvamAdAyakatvAdipratItestadvyavahArasya copapattiH kartavyA iti ( ta0 va0 ) / guNAdhikaraNAvRttiguNAvRttidharmavattvaM karmaprabhRtInAM pshcaanaam| sAmAnyazUnyatvaM sAmAnyAdInAM caturNAm / tadarthazca samavAyasaMbandhAvacchinnapratiyogitAkajAtisAmAnyAbhAvavattvam / sattvAzrayAvRttijAtyavRttidharmavattvaM vizeSAditrayANAm / pratiyogittrAnuyogitvAnyatarasaMbandhAvacchinnasamavAyaniSThAvacchedakatAkabhedavattvaM samavAyAbhAvayoH / bhAvatvaM dravyAdiSaTkasya / atra bhAvatvaM ca samavAya sAmAnAdhikaraNya etadanyatarasaMbandhena sattAvattvam (di. 111 abhAvani0 pR0 41) ( la0 va0 ) / anekatve sati bhAvatvam samavAyitvaM ca dravyAdipaJcakasya / anekatve satItyasya anekabhAvavRttipadArthavibhAjakopAdhimattvam iti phalitorthaH ( mu0 1 pR0 46) / samavAyitvamityasyArthazca samavAyasaMbandhena saMbandhitvam / tena sAmAnyAdau nAvyAptiH (mu0 1 pR0 46 ) / atha vA samavetavRttipadArthavibhAjakopAdhimattvam (la. va0 pR0 3) / samavetasamavetatvaM dravyAdicatuSTayasya / tacca samavetasamavetavRttipadArthavibhAjakopAdhimattvam ( la0 va0 ) ( di0 gu0 1 pR0 46) / samavAyena sattAvattvam kAraNatvaM ca dravyAditrayasya / atra bhASyam / dravyAdInAM trayANAmapi sattAsaMbandhaH sAmAnyavizeSavattvam svasamavAyaH arthazabdAbhidheyatvam dharmAdharmakartRtvaM ca ( prazasta0 pR03) iti| nityAnityobhayavRttisattAbhinnajAtimattvam karmAvRttijAtimattvaM vA dravyaguNayoH / asamavAyikAraNatvaM guNakarmaNoH / samavAyikAraNatvaM dravyasya / tatra dravyatvam guNavattvaM ca pRthivyAdInAM navAnAM For Personal & Private Use Only Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 996 nyaaykoshH| dravyANAm / guNAzrayavRttisattAbhinnajAtimattvam ityarthaH (la0 va0 ) ( ta0 dI0 1 pR0 5) / guNasamAnAdhikaraNamanovRttidharmavattvaM kSityAdyaSTadravyANam / AtmamanaHsaMyogAzrayAvRttidravyavibhAjakadharmavattvaM kSityAdisaptAnAm / jagadAdhAratvabhUtatvAnyataravattvaM kSityAdInAM SaNNAm / pRthivyAdInAM paJcAnAM bhUtatvam indriyaprakRtitvaM ca / pRthivyAdicaturNA dravyArambhakatvam sparzavattvaM ca / dravyArambhakatvaM ca dravyasamavAyikAraNavRttidravyatvavyApyajAtimattvam / tena na dravyAnArambhakaghaTAdAvavyAptiH (mu0 1 pR0 59 ) / rUpavattvam dravatvavattvam pratyakSaviSayatvaM ca pRthivyAditrayasya / gurutvavattvam rasavattvaM ca pRthivIjalayoH / naimittikadravatvavattvaM pRthivItejasoH / gandhAzrayAvRttidravyavibhAjakadharmavattvaM jalAdyaSTadravyANAm / rasAsamAnAdhikaraNadravyavibhAjakadharmavattvaM tejaHprabhRtisaptadravyANAm / rUpAsamAnAdhikaraNadravyavibhAjakadharmavattvaM vAyavAdInAM SaNNAm / sparzavadavRttidravyavibhAjakadharmavattvamAkAzAdInAM paJcAnAm / bhUtAvRttidravyavibhAjakadharmavattvaM kAlAdInAM cturnnaam| kAlopAdhyasamAnAdhikaraNazabdavadavRttidravyavibhAjakopAdhimattvaM digAtmamanasAm / svasamavAyikAraNatvasvakaraNendriyatvAnyatarasaMbandhena sukhprtykssvttvmaatmmnsoH| pRthivyudakajvalanapavanajIvAtmamanasAmanekatvAparajAtimattve / AkAzakAladigAtmanAM sarvagatatvam ( vibhutvam ) paramamahattvam sarvasaMyogisamAnadezatvaM ca / pRthivyudakajIvAtmanAM caturdazaguNavattvam / dikkAlayoH paJcaguNavattvam / sarvotpattimatAM nimittakAraNatvam / vizeSaguNavattvaM bhUtAnAm AtmanAM ca / paratvam aparatvam mUrtatvam karmavattvam vegavattvaM ca pRthivyAdicatuSTayasya manasazca / avyApyavRttivizeSaguNavattvam kSaNikavizeSaguNavattvaM ca AkAzajIvaparamAtmanAm sAdhayaM bhavati (prazasta0 111 pR0 2) (bhA0 pa0 ) (mu0 1) ( si0 ca0 ) iti / kSaNikavizeSaguNavattvaM ca catuHkSaNavRttijanyAvRttijAtimadvizeSaguNavattvam (mu0 1 pR0 61 ) / tathA hi / catuHkSaNavRttIni yAni janyAni ghaTA1 avRttIti pdcchedH| For Personal & Private Use Only Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 997 nyaaykoshH| dIni tadavRttiryA jAtiH jJAnatvAdiH tadvAn vizeSaguNaH jJAnAdiH tadvattvasyAtmAdI sattvAllakSaNasamanvayaH (di. 11 pR0 61 ) / atredaM bodhyam / yadyAkAzajIvAtmanoreva sAdharmyamucyate tadAsminpariSkAre janya iti padaM na deyam / dveSatvAdikaM dharmamAdAya tatra lakSaNasamanvayaH kartavyaH (mu0 1 / 1 pR0 61 ) / evamanyeSAmapi tattatsAdharmya svayamUhyam / ( kira0 111 pR0 39) / tathA hi / rUpAdInAM guNAnAM sarveSAM guNatvAbhisaMbandhaH guNAdInAM dravyAzritatvam samavAyikAraNatvAnAzrayatvaM ca sAdharmyam ityAdi ( prazasta0 pR0 11) / sAdharmyasamaH--(jAtiH) [ka] sAdharmyaNopasaMhAre taddharmaviparyayopapattaH sAdharmyasamaH ( gau0 5 / 1 / 2) / tadarthazca upasaMhAre sAdhyasyopasaMharaNe vAdinA kRte taddharmasya sAdhyarUpadharmasya yo viparyayo vyatirekaH tasya sAdhamryeNa kevalena vyAptyanapekSeNa yadupapAdanam tato hetoH sAdharmyasama ucyate ( gau0 vR0 5 / 1 / 2 ) iti / sAdharmyamAtraM gamakataupayikam ityabhimAnAt satpratipakSadezanAbhAsoyam / vArtikakRtastu ayamanaikAntikadezanAbhAsaH ityaGgIcakruH ( gau0 vR0 5 / 1 / 2 ) / atra bhaassym| sAdhayeNopasaMhAre sAdhyadharmaviparyayopapatteH sAdhayeNaiva pratyavasthAnamaviziSyamANaM sthApanAhetutaH sAdharmyasamaH pratiSedhaH / nidarzanam kriyaavaanaatmaa| dravyasya kriyAhetuguNayogAt / dravyaM loSTaH kriyAhetuguNayuktaH kriyAvAn / tathA caatmaa| tasmAkriyAvAn iti / evamupasaMhRte paraH sAdhayeNaiva pratyavatiSThate / niSkriya aatmaa| vibhuno dravyasya nisskriytvaat| vibhu cAkAzaM niSkriyaM ca / tathA cAtmA / tasmAniSkriyaH iti / na cAsti vizeSahetuH kriyAvatsAdhAt kriyAvatA bhavitavyam na punarakriyasAdhAnniSkriyeNa iti / vizeSahetvabhAvAt sAdharmyasamaH pratiSedho bhavati ( vAtsyA0 5 / 1 / 2 )|[kh] vAdinAnvayena vyatirekeNa vA sAdhye sAdhite prativAdinaH sAdharmyamAtrapravRttahetunA tadabhAvApAdanam / yathA zabdaH anityaH kRtakatvAdbaTavat vyatirekeNa vA vyomavat ityupasaMhRte naitadevam yadyanityaghaTasAdhAnnityAkAzavaidhAdvA anityaH syAt For Personal & Private Use Only Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| nityAkAzasAdhAdamUrtatvAnnityaH syAt / vizeSo vA vaktavyaH ( gau0 vR0 5 / 1 / 2 ) iti / [ga] sAdharmyaNa sthApanAhetudUSakamuttaram / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAlloSTavat iti sthApanAyAmuttaram / yadi sakriyasAdhAtsakriyastadA vibhutvarUpAniSkriyasAdharmyAniSkriya eva kiM na syAt / na cAtra kiMcidvinigamakamasti iti / kriyAhetuguNazcAtra kriyAjanakavAyusayogAdireva iti bodhyam ( nIla0 1 pR0 43 ) / saadhodaahrnnm-anvyyudaahrnnm| .. . saadhopnyH-anvyyupnyH| sAdhAraNaH-1 ( hetvAbhAsaH duSTahetuH ) / [ka] sapakSavipakSavRttirhetuH ( bhA0 pa0 2 zlo0 74 ) / yathA parvato vahnimAnprameyatvAt ityAdau prameyatvaM hetuH sAdhAraNaH / atra prameyatvaM heturhi sapakSe mahAnase vipakSe mahAhradAdau ca vartate / ataH sAdhAraNaH (ta0 saM0 ) / evaM parvato dhUmavAn vahnaH ityAdAvapi / vahnirhi sapakSe mahAnase vipakSe taptAyaHpiNDAdau ca vartate / ataH sAdhAraNaH ( ta0 kau0 2 pR0 13 ) / idaM lakSaNaM ca prAcInamatamanurudhyoktam / atra prAcInamate sAdhAraNahetujJAnena sAdhyasaMdehAvyAptigraho na bhavati ityAzayaH ( gau0 vR0 1 / 2 / 5 ) / ayaM cAnaikAntikaprabhedaH / tallakSaNaM ca vakSyamANaM sAdhAraNatvameva iti bodhyam / arvAJco naiyAyikAstu sAdhAraNameva hetuM savyabhicArapadena vyavaharanti iti dIdhitikRdAha ( dIdhi0 2 savya0 pR0 183 ) / [kha] sAdhyAtyantAbhAvavati sAdhyavadanyasminvA vartamAno hetuH| yathA zabdo nityo niHsparzatvAt ityAdau niHsparzatvaM sAdhAraNaH (gau0 vR0 1 / 2 / 5) (mu0 2 pR0 159 ) ( ta0 saM0 ) (vaaky0)| atra niHsparzatvaM heturhi anitye rUpAdau vartata iti sAdhAraNo bhavati iti jJeyam / 2 ( jAtiH ) nitysmvishessH| sa ca svavyAghAtakamuttaraM bhavati ( sarva0 pR0 153 pUrNa0 ) / 3 vyavahArazAstrajJAstu anekasvatvakamekaM dhanaM sAdhAraNam / yathA alaMkAropi yo yena dhRtaH sa tasyaiva / adhRtaH sAdhAraNo vibhAjya eva ( yAjJa0 a0 2 zlo0 122 For Personal & Private Use Only Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| mitA0 pR0 167 ) ityAdau sAdhAraNazabdasyArtha ityAhuH ( amara; 3 / 1182) / anyadapyudAhriyate sAdhAraNaM samAzritya yatkiMcidvAhanAdikam ( smRtiH ) iti / 4 sadRzam iti sAhityazAstrajJA AhuH ( amaraH 2 / 10 / 37 ) / 5 vezyAdinAyikA sAdhAraNI ityAlaMkArikA AhuH / 6 kuJcikA iti kAvyajJA AhuH / sAdhAraNakAraNatvam- ( kAraNatvam ) [ka] kAryatvAvacchinnakAryatA nirUpitakAraNatvam / yathA IzvaratajjJAnAdeH kAryamAtre ) kAryatvAvacchinnaM pratyeva ) kAraNatvAt sAdhAraNakAraNatvam (vAkya0 1 pR0 10) (nyA0 bo0 1 pR0 8) / atra IzvarajJAnasya ca jJAnatvena kAryatvena kAryakAraNabhAvAt sAmAnyadharmAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatAzrayatvena ghaTaM pratyapi sAdhAraNakAraNatvam ( ma0 pra0 1 pR0 5) / [kha] sAmAnyadharmAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatvam (ma0 pra0 1 pR0 5) / atrAyamAzayaH / kAryamAnaM pratIzvarajJAnAdikaM kAraNam iti kAryakAraNabhAvaH / na tu ghaTaM prati, daNDaH padaM prati tantuH kAraNam iti viziSya kAryakAraNabhAvavat ghaTAdikaM pratIzvarAdikaM kAraNam iti kAryakAraNabhAvaH iti / atredaM jJeyam / aSTau sAdhAraNakAraNAni IzvaraH tajjJAnecchAkRlayaH prAgabhAvaH kAlaH dik adRSTam (dharmAdharmoM ) ca ( vAkya0 1 pR0 10 ) iti / kecittu pratibandhakasAmAnyAbhAvopi navamaM sAdhAraNakAraNamaGgIcakruH (mu0 1 / 1 ) / sAdhAraNatvam- ( hetvAbhAsaH hetudoSaH ) [ka] pakSAditrayavRttitvam / atra pakSAditrayaM ca pakSaH sapakSaH vipakSazca / teSu vartamAnatvam iti viziSTasyArthaH / yathA parvato vahnimAn prameyatvAt ityAdau prameyatvasya saadhaarnntvm| atra prameyatvAtmakahetoH pakSe parvate sapakSe mahAnase vipakSe mahAhadAdau ca vartamAnatvAtsAdhAraNatvam iti bodhyam / [kha] vipakSavRttitvam (ci0 2 savya0 pR0 87 ) / atra vipakSaH sAdhyAbhAvavAn iti navyamatam / vipakSaH nizcitasAdhyAbhAvavAn iti prAcInamatam iti vijJeyam (dIdhi0 2 savya0 pR0 193 ) / [ga] sAdhyAtyantAbhAva For Personal & Private Use Only Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 vadgAmitvam ( ci0 bAdha0 ) ( nyA0 bo0 ) / [ gha ] sAdhyavadanyavRttitvam ityAdi / yathA dhUmavAnvahneH ityatra dhUmavadanyasmin taptAya: piNDe vahneH sattvAdvahneH sAdhAraNatvam ( nyA0 ma0 2 pR0 20 ) / etallakSaNadvayena pradarzitaM sAdhAraNatvaM pUrvapakSIyam / tacca vyabhicAra iti vyavahriyate ( dIdhi0 2 bAdha0 pR0 224 ) / [ Ga ] sAdhyAsamAnAdhikaraNasvasamAnAdhikaraNatvam / yathA dhUmavAnvahneH ityatra vahneH sAdhAraNatvam / bhavati hi dhUmAsamAnAdhikaraNaM yat dhUmavadanyatvam tatsamAnAdhi - karaNo vahniH (nyA0 ma0 2 0 20 ) iti / sAdhyatAvacchedake hetusamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAvacchedakatvam (ga0 sAmA0 ) ( nIla0 ) iti tattAtparyam / yathA parvato vahnimAnprameyatvAt ityAdau prameyatvasya sAdhAraNatvam / idaM ca siddhAntasiddhaM sAdhAraNatvam iti bodhym| abhidheyatvaM prameyatvasya vyabhicAri ityAkArakabhramAtmakavyaMbhicAragrahasya vyApakasAmAnAdhikaraNyagraha virodhitayA tadvirodhitvAnyathAnupapattyedaM lakSataM svIkAryam / tena tatra prameyatvAbhAvAprasiddhyA pUrvapakSIyavyabhicAragrahAsaMbhavepi na kSatiH (ga0 2 sAmA0 la0 1 pR0 5 - 6 ) / sAdhAraNadharma :- 1 [ka] taditaravRttitve sati tadvRttirdharmaH / yathA prameyatvaM 1 goH sAdhAraNadharmaH / yathA vA mukhaM padmamiva sundaram ityAdau saundaryAdiH / [ kha ] samAnadharmaH / 2 svAbhAvikadharmaH / yathA prajAsarjanAdirUpo jantumAtradharmaH / taduktam prajanArthaM striyaH sRSTAH saMtAnArthaM ca mAnavAH / tasmAtsAdhAraNo dharmaH zrutau palyA sahoditaH // ( manu0 a0 9 zlo0 96 ) iti / atra abhyAdhAnAdirapi strIpuMsayoH sAdhAraNo dharma: ( manu0 TI0 kullUka0 a0 9 0 96 ) / 3 dharmajJAstu brAhmaNAdicAturvarNyavihito dharmaH / yathA ahiMsAdiH ityAhuH / na hiMsyAtsarvA bhUtAni (zrutiH ) ityAcANDAlaM sAdhAraNo dharmaH - ( mitA0 1 / 1 pR0 1 ) / taduktam ahiMsA satyamasteyaM zaucamindriyanigrahaH / dAnaM damo dayA kSAntiH sarveSAM dharmasAdhanam || ( yAjJa0 a0 1 zlo0 121 ) ( manu0 a0 10 lo0 63 ) iti / 1000 For Personal & Private Use Only . Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1001 sAdhAraNyam-sAdhAraNavRttidharmaH / sa ca sAdhAraNatvAdiH / sAdhuH-1 priyakArI / yathA mAtaraM prati sAdhuH ityAdau sAdhuzabdasyArthaH (ga0 vyu0 kA0 2 kha0 2 pR0 76 ) / 2 yaH zabdo yatrezvareNa saMketitaH sa tatra sAdhuH ( saMjJAviziSTaH ) / yathA yA kAcidoSadhinakuladaMSTrAgraspRSTA sA sarvApi sarpaviSa hanti ityetAdRzI saMjJA ( IzvarasaMketaH ) ( vai0 u0 2 / 1 / 19 pR0 94 ) iti / 3 zAbdikAstu yaH zabdo yasminnarthe vyAkaraNena vyutpAditaH sa tatra sAdhuH prayogArhaH (ci0 4 ) / sa ca vyAkaraNavyaGgayasAdhutAjAtyAzrayaH zabdaH / yathA karmaNi dvitIyA ( pANi0 2 / 3 / 2 ) ityAdau dvitIyA karmArthe sAdhuH ityAhuH / atra sAdhutvaM ca arthavizeSe vyAkaraNAnuziSTajAtIyatvam / atra jAtIyatvopAdAnAnnAdhunikacaitrAdizabdeSvavyAptiH ( ma0 pra0 4 ) / atroktam anapabhraMzatAnAdiryadvAbhyudayayogyatA / vyAkriyAvyaJjanIyA vA jAtiH kApIha sAdhutA // ( bhartR0 ) iti / tadarthastu anapabhraMzatvam anAditvam abhyudayasAdhanaprayogaviSayatvam vyAkaraNavyaGgayA jAtirvA sAdhutA iti ( vAca0 ) / 4 paurANikAstu sAdhulakSaNayukto jana ityAhuH / tallakSaNaM tu na prahRSyati saMmAne nApamAne ca kupyati / na kruddhaH paruSaM brUyAdetadvai sAdhulakSaNam // (garuDapu0 ) iti / yathAlabdhepi saMtuSTaH samacitto jitendriyaH / haripAdAzrayo loke vipraH sAdhuranindakaH // nirvairaH sadayaH zAnto dambhAhaMkAravarjitaH / nirapekSo munitirAgaH sAdhurihocyate // ( padmotta. kha0 a 99 ) iti ca / sAdhvIlakSaNaM tu patiM yA nAbhicarati manovAkAyasaMyatA / yA bhartRlokAnApnoti sadbhiH sAdhvIti cocyate // ( manu0 a0 9 zlo0 29) iti / 5 kAvyajJAzca uttamakulajAtaH / 6 sundaraH / 7 ucitaH / 8 muniH ityAhuH / 9 jinaH iti jainA AhuH ( hemaca0 ) / sAdhyatA-1 vissytaavishessH| tacca [ka] paJcAvayavasAdhanIyatvam (gau0 vR0 5 / 1 / 4 ) / sa ca sAdhayAmi sAdhyavizeSaM vahnayAdikam 126 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1002 nyAyakozaH / iti pratItyA gamyata iti vijJeyam / [kha] anumitividheyatvam / yathA parvato vahnimAn dhUmAt ityAdau vahneH sAdhyatvam / [ga] siddhikarmatvam ( ta0 pra0 ) ( di0 gu0 ) / yathA parvato vahnimAn iti nizcayaviSayatvaM vahneH / siddhikarmatvamityatra karmatvaM ca viSayatvam ( di0 gu0 ) / [gha] vedAntinastu yatpratItirliGgena janayitavyA sa sAdhyadharma ityAhuH ( pra0 ca0 pR0 23 ) / 2 icchAviSayatAvizeSaH / yathA ghaTo jAyatAm ityatra ghaTIyA sAdhyatAkhyA viSayatA / yathA vA pAktaH sAdhyatAm itIcchAviSayatvam / 3 anantarabhaviSyatvam (ta0 pra0 4 pR0 102 ) / yathA yAgasya kRtisAdhyatvam / yathA vA ghaTAderdaNDacakrAdighaTitasAmagrIsAdhyatvam / atredaM bodhyam / sAdhyatvaM cAsiddhadharmaH / bhAvikAlavRttidharma ityarthaH / sAdhanatvaM tu siddho dharmaH / pUrvakAlavRttidharmaH ityarthaH ( tao pra0 kha0 4 pR0 102 ) / sAdhyatAghaTakasaMbandhaH ---- yena saMbandhena sAdhyatA vivakSyate sa saMbandhaH / 'yathA parvatAdau saMyogena vahnayAdisAdhane saMyogasaMbandhaH sAdhyatAghaTakasaMbandhaH / yathA vA tamaH samavAyena gaganavat ityAdau samavAya saMbandhaH ( dIdhi 0 ) ( ga0 saMza0 pakSa0 pR0 5 ) / evam pratiyogitAvacchedakasaMbandhAnuyogitAvacchedakasaMbandhAdayaH svayamUhyAH / sAdhyatAvacchedakam - yena dharmeNa saMbandhena vA sAdhyatAvacchidyate saH / yathA parvate saMyogasaMbandhena vahneH sAdhane parvataH saMyogena vahnimAn ityAdau vahnitvaM saMyogazca sAdhyatAvacchedakaH / atra vahniH sAdhyaH / tanniSThAM sAdhyatAM vahnitvaM saMyogazcAvacchinatti iti jJeyam / evam kAraNatAvacchedakakAryatAvacchedake lakSyatAvacchedakalakSaNatAvacchedake uddezyatAvacchedakavidheyatAvacchedake pratiyogitAvacchedakAnuyogitAvacchedake ityAdayaH zabdA yathAyogyaM vyAkhyeyAH iti / atra vyutpattiH sAdhyatAmavacchinatti vizeSayati ( Nvul ) iti / atra sAdhyatAvacchedakatvaM ca svarUpasaMbandhavizeSaH viSayatAvizeSo vA / sAdhyatAvacchedaka saMbandhaH - sAdhyatA ghaTakasaMvandhaH / 1 For Personal & Private Use Only Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1003 saadhytvm-saadhytaa| sAdhyaprasiddhiH-[ka] siddhiH / [kha] sAdhyasya jJAnam / sAdhyam-1 sAdhanIyam / tacca sAdhyatvavat / yathA parvato vahnimAn dhUmAt ityAdau vahniH sAdhyam ( mu0 2 ) / sAdhyaM ca dvividham dharmiviziSTo vA dharmaH / yathA zabdasyAnityatvam iti / dharmaviziSTo vA dharmI / yathA anityaH zabdaH iti ( vAtsyA0 1 / 1 / 36) / 2 [ka] vyavahArazAstrajJAstu aSTAdazavivAdeSu pramANAdinodbhAvyaH padArthaH / sAkSilekhyAnumAnarUpakriyAdinA sAdhanIyaM yat tat ( rakama iti pr0)| yathA RNAdiSu vivAdeSu sthiraprAyeSu nizcitam / Une vAbhyadhike vArthe prokte sAdhyaM na sidhyati // ( kAtyA0 vIramitro0 pR0 124 ) ityAdau saadhyshbdsyaarthH| [kha] sAdhyAhaH pratijJeyaH pakSaH / taduktaM bRhaspatinA pratijJAdoSanirmuktaM sAdhyaM satkAraNAnvitam / nizcitaM lokasiddhaM ca pakSaM pakSavido viduH // iti / atra sAdhyaM sAdhyAham / pratyarthidharmaviziSTaM dharmivacanam iti yAvat ( vIramitro0 lekhya0 pR0 69 ) / 3 pakSaH (gau0 vR0 1 / 1 / 38) / yathA udAharaNApekSastathetyupasaMhAro na tatheti vA sAdhyasyopanayaH (gau0 1 / 1 / 38 ) ityAdau sAdhyazabdasyArthaH pakSaH / 4 zAbdikAstu liGgasaMkhyAnanvayinI kriyA / yathA pacati karoti ityAdikriyA ityAhuH / atroktaM hariNA sAdhyarUpA kriyA tatra dhAturUpanibandhanA (vAkyapa0 ) iti / ziSTaM tu kriyAzabdavyAkhyAne dRshym| atra sAdhyatvaM ca kriyAntarAkAGkAnutthApakatAvacchedakarUpavattvam iti bodhym| 5 paurANikAstu dvAdazasaMkhyako gaNadevatAvizeSa ityAhuH / taduktam manomantA tathA prANo bharopAnazca vIryavAn / nirbhayo narakazcaiva daMzo nArAyaNo vRSaH // prabhuzceti samAkhyAtAH sAdhyA dvAdaza devatAH iti| . 6 mauhUrtikAzca svazAstrIyayatkicitsaMketaviSayaH / yathA viSkambhAdiSu ( 27 ) yogeSu dvAviMzo yogavizeSaH ityAhuH / 7 mAtrikAdayastu svAnukUlatAgrAhakaH padArthaH mantravizeSAdiH ityaGgIcakruH / atroktam siddhaH sAdhyaH susiddhoriH kramAjjJeyA manISibhiH ( vAca0 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1004 nyaaykoshH| sAdhyasaMsRSTatvajJAnam-1 siddhiH / ayamartho gadAdhayAM pakSatAyAM siddhi pranthe tatratyazabdArthasaMkalanavelAyAmupayujyate / 2 sAdhyasaMbandhaviSayakaM jJAnam (mu0 2 pR0 164 ) / sAdhyasamaH-1 ( hetvAbhAsaH asiddhaH ) sAdhyAviziSTaH sAdhyatvAtsAdhya samaH (gau0 1 / 2 / 8 ) / tadarthazca sAdhyena vahnayAdinA aviziSTaH / kuta ityata Aha sAdhyatvAditi / sAdhanIyatvAdityarthaH / yathA hi sAdhyaM sAdhanIyam tathA heturapi cet sAdhyasamaH . ityucyate / ata eva ca asiddhaH iti vyavahriyate ( gau0 vR0 1 / 2 / 8 ) / atrocyate asiddhaH sAdhyatulyatvAddhetuH sAdhyasamo bhavet ( tA0 ra0 zlo0 84 ) iti / atra vyAptasya pakSadharmatApratItiH siddhizabdArthaH / dravyaM chAyeti sAdhyam / gatimattvAditi hetuH| sAdhyenAviziSTaH saadhniiytvaatsaadhysmH| kthm| ayamapyasiddhatvAt saadhyvtprjnyaapyitvyH| sAdhyaM tAvadetat kiM puruSavacchAyApi gacchati AhosvidAvarakadravye saMsarpatyAvaraNasaMtA-(saMnidhA) nAdasaMnidhisaMtAnoyaM tejaso gRhyata iti / sarpatA khalu dravyeNa yo yastejobhAga Aviyate tasya tasyAsaMnidhirevAvacchinno gRhyata iti / AvaraNaM tu prAptipratiSedhaH ( vAtsyA0 112 / 8 ) / 2 ( jAtiH) [ka] sAdhyadRSTAntayodharmavikalpAdubhayasAdhyatvAtsAdhyasamaH ( gau0 5 / 1 / 4 ) / sUtrArthastu ubhayasAdhyatvAt ubhayaM pakSadRSTAntau / taddharmo hetvAdiH / tatsAdhyatvaM tadadhInAnumitiviSayatvam / sAdhyasyeva pakSAderapIti tulyatApAdanamiti / liGgopahitabhAnamate liGgasyAnumitiviSayatvAt sAdhyasamatvam / hetozca sAdhyatve hetumAndRSTAntopi sAdhyaH ityAzayaH / AzrayAsiddhyAdidezanAbhAsoyam iti jJeyam (gau0 vR0 5 / 1 / 4 ) / hetvAdyavayavasAmarthyayogI dharmaH saadhyH| taM dRSTAnte prasajataH sAdhyasamaH / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNayogAt ityAdau yadi yathA loSTastathAtmA prAptastarhi yathAtmA tathA loSTa iti / sAdhyazcAyamAtmA kriyAvAniti kAmaM loSTopi sAdhyaH / atha naivam / na tarhi yathA loSTastathAtmA ( vAtsyA0 5 / 1 / 4 ) / [kha] pakSadRSTAntAdeH prakRtasAdhya For Personal & Private Use Only Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tulyatApAdanam (gau0 vR0 5 / 114 ) / [ga] dRSTAntasya pakSatulyatAkathanaM sAdhyasamaH / sAdhyazabdotra pakSavAcI (nIla0 pR0 43 ) / tathA coktam dRSTAntahetupakSANAM siddhAnAmapi sAdhyavat / sAdhyatvApAdanaM tasmAlliGgAtsAdhyasamo bhavet // ( tA0 ra0 2 zlo0 110 ) iti / yathA vA nAbhidhA samayAbhAvAt ( kAvyapra0 2 / 22 ) ityatra naiyAyikamate sAdhyasamaH / mImAMsakamate nAyaM doSaH / abhidhAsamayayobhedAt / yathA AtmA sakriyaH kriyAhetuguNavattvAt ityAdau yadi yathA loSTastathAtmeti tvayocyate tadA yathAtmA tathA loSTa ityapyAyAtam / tathA ca yadyAtmani kriyAvattvaM sAdhyate tarhi loSTepi tatsAdhanIyam / neti cettarhi yathA loSTastathAtmeti na vAcyam / loSTasadRza AtmA nAtma sadRzo loSTaH ityatra niyAmakAbhAvAditi ( nIla0 1 pR0 43 ) / sAdhyAprasiddhiH-( hetudoSaH asiddhiH ) sAdhye sAdhyatAvacchedakasyA bhAvaH / yathA parvataH kAJcanamayavahnimAn dhUmAt ityAdau vahniniSThaH kAJcanamayatvAbhAvaH sAdhyAprasiddhiH / ayaM ca vyApyatvAsiddhiprabhedaH ( gau0 vR0 1 / 2 / 8 ) (mu0 2 pR0 161 ) ( nIla0 ) ( nyA0 ma0 2 pR0 21) (ma0 pra0 2 pR0 27 ) (vai0 vi0 3 / 1 / 15) / tallakSaNaM ca sAdhye sAdhyatAvacchedakavaiziSTyAvagAhigrahavirodhigrahaviSayatvam / etajjJAne jAte sAdhyatAvacchedakaviziSTasAdhyaparAmarzapratibandhaH phalam / tathA ca pratibandhakatAghaTitahetvAbhAsasAmAnya lakSaNAkrAntatvaM sAdhyAprasiddhaH saMgacchate iti / sAnandaH-(samAdhiH) yadA rajastamolezAnuviddhaM cittaM bhAvyate tadA sukha prakAzamayasya sattvasyodrekAtsAnandaH ( sarva0 saM0 pR0 357 paat0)| saapinnddym-spinnddtaa| sApekSatvam-1 asaamrthym| 2 abhilASaviziSTatvam iti kAvyajJA AhuH / sAma- 1 vedavizeSaH / gItirUpA mantrAH sAmAni ( jai0 nyA0 a0 2 pA0 1 adhi0 12) / yathA agna AyAhi vItaye ityAdiH / 2 sAmavedoktAmRcamadhikRtya geyo gAnavizeSaH / yathA agna AyAhi For Personal & Private Use Only Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1006 nyAyakozaH / i tsA 2 i vA 234 vItaye guNAno havyadAtaye / ni hotA satsi gAnaM ca onAi AyAhI 3 vIitoyA 2 havyadAto 2 i toyA 2 i nA ihotAsA 23 auhovA hI 234 SI iti ( chanda ArcikaH 1 | 1|1|1 ) / atra pramANam RcyadhyUDhaH sAma gIyate ( chAndo0 u0 1 / 6 / 1 ) / tasmAttisRbhiH stuvanti tisRbhirudrAyanti tisRbhirhi sAma saMmitam ( aitare0 brA0 3 / 23 ) / ityAdi / 3 nItizAstrajJAstu rAjJa upAyavizeSa ityAhuH / idaM sAma dvividham tathyam atathyaM ca / tatra tathyena sAnAM sAdhujanaH sAdhyaH / atathyaM tu sAmAsAdhuSu prayoktavyam ( matsyapu0 a0 221 ) iti / adhikaM tu zukranItipariziSTAdau vijJeyam / 4 zatruvazIkaraNo- pAyaH iti mAtrikA AhuH / 5 pazubandhanarajjuH / 6 priyavAkyAdinA sAntvanaM ca iti kAvyajJA AhuH ( vAca0 ) I sAmagrI - kAryA yogavyavacchinnaH kAraNasamudAya: / yathA pratyakSasya sAmagrI indriyasaMnikarSAdiH / anumiteH sAmagrI vyAptijJAnaparAmarzAdiH / yathA vA ghaTAdikAryasya sAmagrI kulAladaNDacakrAdiH / paTAdikAryasya ca kuvindatantu turIyasaMyogAdiH | atredaM vijJeyam / samAne viSaye pratyakSAnumiti - sAmagryormadhye pratyakSasAmagrI prabalA / bhinnaviSaye tu anumitisAmagrI prabalA / samAnaviSaye pratyakSa zAbdasAmagryormadhye pratyakSa sAmagrI prabalA / bhinnaviSaye tu zAbdasAmagrI prabalA / samAnaviSaye anumitizAbdasAmagryormadhye zAbdasAmagrI prabalA / bhinnaviSaye tu anumitisAmagrI prabalA / mAnasalaukikapratyakSasAmagryormadhye laukikapratyakSa sAmagrI prabalA | mAnasa sAmagrI tu sarvApekSayA durbalA / paraM tu yadA phalaviSayiNI - cchAsti tadA tatratyA durbalApi sAmagrI prabalA bhavati iti vijJeyam ( ta0 pra0 4 ) / samAne viSaye pratyakSAnumitisAmagryormadhye pratyakSasamagrI prabalA yathA yatra parvatAdau vahnayAdipratyakSa nikAyAzcakSuH saMnikarSodighaTita sAmagryAH tatraiva vahnayanumitijanikAyAH parAmarzAdighaTita - sAmagryAzca yugapatsattve prabalena durbalasya bAdhaH iti nyAyena pUrvoktapratyakSa For Personal & Private Use Only barhiSi ityasyA Rco toyA 2 i gRNAno Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| sAmagryA parvatAdau vahnipratyakSamevotpadyate na tvanumitiH ityanubhavasiddhaH siddhAntaH / bhinne viSaye tu pratyakSAnumitisAmagryormadhyenumitisAmagrI prabalA yathA bhUtalAdau ghaTAdipratyakSajanikAyAH ghaTacakSuHsaMyogAdirUpAyAH parvatAdau tu vahnayAdyanumitijanikAyA vyAptijJAnAdighaTitAyAzca sAmagryA yugapatsattvenumitisAmagryAH prAbalyena tayA parvatAdau vahnayAdyanumitirevotpadyate na tu ghaTavadbhUtalAdipratyakSam iti / evamagrepyUhyam / sAmayikaH-samayaH kAlaH niyamo vA / tatra bhavaH ucito vA (ThaJ ) sAmayikaH / tathA ca nijadharmAvirodhena yastu sAmayiko bhavet iti smRtyA niyamabaddhaH ityarthaH / sAmayikAbhAvaH -atyantAbhAvaH ( ta0 dI0 4 ) / tadarthazca sAmayikaH samayavizeSe pratiyogivirahasamaye pratIyamAnaH abhAvotyantAbhAvaH sAmayikAbhAvaH (nIla0 pR0 41) iti / kecittu utpAdavinAzazAlI atyantAbhAvAdatiriktoyamabhAvaH ityAhuH (vai0 vi0 9 / 115) / atredamAkUtam / yatra bhUtale pUrva ghaTAdikaM sthitamathApasAritaM tatrAyaM caturthaH saMsargAbhAvaH pratIyate nAtyantAbhAvaH (vai0 vi0 9 / 1 / 5) iti / ayamabhiprAyaH / sAmayikAbhAvasyAtyantAbhAvasvarUpatvAGgIkAretyantAbhAvasya nityatvena bhUtalAdau ghaTasattvepi tadapasAraNadazAyAmiva tadatyantAbhAvabuddhyApattiH / tathAvidhAtyantAbhAvasyApratIyamAnatvAttu tdtiriktoymbhaavonggiikaaryH| bhUtalAdau. ghaTasattvadazAyAM na tadabhAvavattAbuddhiH / anyadA tu jAyate / ataH sAmayikAbhAvotirikta evAGgIkartavyaH ( nIla0 pR0 41 ) iti / tanna sahante naiyAyikAH / tathA hi / yatra tu bhUtalAdau ghaTAdikamapasAritaM punarAnItaM ca tatra ghaTAnayanAnantaramapi atyantAbhAvasya nityatvepi ca ghaTakAlasya saMbandhAghaTakatvAt saMbandhAbhAvAt ghaTakAle na ghaTAtyantAbhAvabuddhiH ( di. 1 pR0 43 ) / tathA ca kAlavizeSaviziSTa svarUpasya saMsargatvopagamAdeva ghaTavati ghaTo nAsti iti pratItyabhAvopapattau caturthasaMsargAbhAve mAnAbhAvaH ( di0 1 pR0 43 ) iti / ghaTAdyanadhikaraNakAlAvacchinna For Personal & Private Use Only Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| bhUtalAdereva ghaTAbhAvAdeH saMsargatayA ghaTakAle ca tacchUnyakAlaviziSTabhUtalAdirUpasaMsargasyAbhAvena tadA na tadatyantAbhAvabuddhiH ( nIla0 ) iti / ghaTAbhAvavati ghaTAnayanetyantAbhAvasyAnyatra gamanAbhAvepyapratIte: ghaTApasaraNe sati tu pratItezca bhUtale ghaTasaMyogaprAgabhAvadhvaMsayoghaMTAbhAvapratIterniyAmakatvaM kalpyate / ghaTavati tatsaMyogaprAgabhAvadhvaMsayorasattvAdatyantAbhAvasyApratItiH ghaTApasaraNe ca saMyogadhvaMsasattvAt pratItiH ( ta0 dI0 pR0 41) iti / ... sAmarthyam-1 yatkiMcitkAryajananayogyatvam ( dIdhi0 2 pR0 209 ) / tacca yathA sAdhyavirodhyupasthApanasamarthasamAnabalopasthityA pratiruddhakAryakaliGgatvam ( ci0 2 pR0 94 ) ityAdau granthe samarthazabdArthaghaTakam virodhiparAmarzasya virodhyanumitijananayogyatvarUpaM sAmarthyam / 2 kacit AkAGkSAyogyatAdimattvam ( gau0 vR0 2 / 1 / 52 ) / yathA AptopadezasAmarthyAt0 ( vAtsyA0 2 / 1 / 52 ) iti / 3 samAsAghaTakapadanirAkAGkatve sati parasparasamAsaghaTakapadasAkAGkatvam ( kRSNaM0 ) / yathA rAjapuruSaH ityAdau rAjapadapuruSapadayoH sAmarthyam / etacca sAmarthya dvividham vyapekSArUpam ekArthIbhAvazceti / ayaM ca zAbdikavibhAgaH iti bodhyam / tatra vyapekSA ca svArthaparyavasAyinAM padAnAmAkAGkSAdivazAtparasparaM saMbandhavattve satyekopasthityajanakatvam iti / ekArthIbhAvazca vizeSaNavizeSyabhAvAvagATakopasthitijanakatvam iti / ziSTaM tu samAsazabdavyAkhyAne dRzyam / sAmAnAdhikaraNyam-1 [ka] tadadhikaraNavRttitvam / yathA vahnidhUmayoH sAmAnAdhikaraNyam / idaM sAmAnAdhikaraNyaM dvividham daizikam kAlikaM ceti / tatra daizikaM sAmAnAdhikaraNyaM yathA vahnidhUmayoH sAmAnAdhikaraNyam / kAlikaM sAmAnAdhikaraNyaM yathA ekakAlAvacchedena vartamAnayoH vibhinnadezAdhikaraNakayorapi ghaTapaTayoH sAmAnAdhikaraNyam iti vijJeyam / atredaM prasaGgato vijJeyam / anumiteH sAmAnAdhikaraNyamAtrAvagAhitvaM ca pakSatAvacchedakAvacchinnoddezyatAnirUpitazuddhasAdhya For Personal & Private Use Only Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1009 tAvacchedakasaMbandhAvacchinnasAdhyatAvacchedakAvacchinnavidheyatAkatvam |ythaa parvato vahnimAna ityAkArakAnumiteH vahniparvatatvayoH sAmAnAdhikaraNyamAtravivakSAyAm tayoravacchedyAvacchedakabhAvAvivakSAyAm saamaanaadhikrnnymaatraavgaahitvm| prAJcastu pakSatAvacchedakAkrAntayatkicivyaktiviSayakatvaM sAmAnAdhikaraNyamAtrAvagAhitvam ityAhuH (ga0 2 pakSa0 pR0 20 ) / [kha] tadvadanuyogikapratiyogitvam / pratiyogitAsaMbandhena tadvadanuyogikavattvam ityarthaH ( ga0 2 vyApti0 siddhA0 ) / yathA dravyatvapRthivItvayoH sAmAnAdhikaraNyam / tathA hi dravyatvavAn ghttH| tadanuyogikaH ghaTe pRthivItvasya samavAyAkhyaH saMbandhaH / tatpratiyogitvaM pRthivItvesti iti / [ga] svAvacchedakIbhUto yaH kAlastadavacchinnA yA svaviziSTanirUpitA yatkicivyaktiniSThAdheyatA saa| yathA yadA siSAdhayiSA nAsIt siddhizcAsIttadA siddhisiSAdhayiSAvirahayoH sAmAnAdhikaraNyam / idaM ca ekakSaNAvacchinnasAmAnAdhikaraNyam ityucyte| 2 [ka] abhedAnvayabodhakatvam / yathA nIlo ghaTaH ityAdau nIlapadaghaTapadayoH sAmAnAdhikaraNyam / [kha] zAbdikAstu padayorekArthAbhidhAyitvam [ga] samAnavibhaktikatvaM vA / yathA nIlo ghaTaH ityAdau nIlaphghaTapadayoH sAmAnAdhikaraNyam ityAhuH ( vai0 sA0 d0)| [gha] prakAradvayaviziSTaikavastubodhakatvam / prakAradvayaviziSTaikavastu paratvAtsAmAnAdhikaraNyasya (sarva0 saM0 pR0 101 rAmAnu0 ) / sAmAnyam-1 ( padArthaH.) [ka] yA samAnAM buddhiM prasUte bhinneSvadhi karaNeSu yayA bahUnItaretarato na vyAvartante yorthonekatra pratyayAnuvRttinimittam tatsAmAnyam ( vAtsyA0 2 / 2 / 68 ) (prazasta0 1 pR0 2) (ta0 bhaa0)| atra vyutpattiH samAnAnAM bhAvonAgantuko nityo dharmaH sAmAnyam (pa0 mA0 ) iti / tacca dravyaguNakarmavRtti nityaM ceti bodhyam / [kha] nityatve sati svAzrayAnyonyAbhAvasamAnAdhikaraNam / [ga] nityatve satyanekasamavetam / [ gha] sAmAnyaM nityamekaM syAdanekasamavAyi ca (tA0 ra0 zlo0 53 ) iti / [] anugato dhrmH| 127 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1010 nyaaykoshH| [ca] sAmAnyaM tu pradhvaMsapratiyogitvarahitamanekasamavetam ( sarva0 saM0 pR0 216 au0 ) / sAmAnyaM dvividham param aparaM ceti / atra sUtram sAmAnyaM vizeSa iti buddhyapekSam (vai0 1 / 2 / 3) iti / tadarthazca sAmAnyaM parasAmAnyam vizeSoparasAmAnyam iti dvayaM buddhyapekSam / buddhirapekSA lakSaNaM yasya tat / tathA ca sAmAnyaM dvividham param aparaM ca / tatra parasAmAnyaM sttaa| dravyatvAdikamaparasAmAnyam / tatra sAmAnyavizeSayoH parAparayorlakSaNaM buddhireva / anuvRttatvabuddhiH sAmAnyasya vyAvRttatvabuddhirvizeSasya lakSaNam / anuvRttatvamadhikadezavRttitvam / vyAvRttatvamalpadezavRttitvam (vai0 vi0 1 / 2 / 3 pR0 51-52 ) / tathA ca bhASyam dvividhaM sAmAnyaM param aparaM c| svaviSayasarvagatam abhedAtmakam anekavRtti ekadvibahuSvAtmasvarUpAnuvRttipratyayakAraNam / svarUpAbhedenAdhAreSu prabandhena vartamAnam anuvRttibuddhikAraNamityarthaH / katham / pratipiNDaM sAmAnyApekSaprabandhajJAnotpattAvabhyAsapratyayajanitAtsaMskArAdatItajJAnaprabandhapratyayAvekSaNAdyatsamanugatamasti tatsAmAnyama iti| tatra sattA paraM sAmAnyamanuvRttipratyayakAraNameva / yathA parasparaviziSTeSu carmavastrakambalAdiSvekasmAnIlIdravyAbhisaMbandhAt nIlam nIlam iti pratyayAnuvRttiH tathA parasparaviziSTeSu dravyaguNakarmasvaviziSTA sat sat iti pratyayAnuvRttiH / sA cArthAntarAdbhavitumarhatIti yattadarthAntaraM sA sattA iti siddhA sttaa| sattAsaMbandhAt sat iti pratyayAnuvRttiH / tasmAtsattA sAmAnyameva / aparaM dravyatvaguNatvakarmatvAdi / taccAnuvRttivyAvRttipratyayahetutvAt sAmAnyaM vizeSazca bhavati / tatra dravyatvaM parasparaviziSTeSu pRthivyAdiSvanuvRttipratyayahetutvAt sAmAnyam guNakarmabhyo vyAvRttipratyayahetutvAdvizeSaH / tathA guNatvaM parasparaviziSTeSu rUpAdiSvanuvRttipratyayahetutvAt sAmAnyam dravyakarmabhyo vyAvRttipratyayahetutvAdvizeSaH / tathA karmavaM parasparaviziSTeSUtkSepaNAdiSvanuvRttiyayahetutvAt sAmAnyam dravyaguNebhyo vyAvRttihetutvAdvizeSaH / evam pRthivItvarUpatvotkSepaNatva gotvapaTatvAdInAM prANyaprANigatAnAmanuvRttivyAvRttipratyayahetutvAt sAmA, nyavizeSabhAvaH siddhaH / tAni dravyatvAdIni prabhUtaviSayatvAt prAdhAnyena For Personal & Private Use Only Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1011 sAmAnyAni svAzrayavizeSakatvAdbhaktyA vizeSAkhyAni iti lakSaNabhedAdeSAM dravyaguNakarmabhyaH padArthAntaratvaM ca siddham (prazasta0 sAmAnyani0 pR0 63-64 ) / tatra paraM sattA / mahAviSayatvAt / aparaM dravyatvaguNatvakarmatvAdi / alpaviSayatvAt / tacca vyAvRtterapi hetutvAt sAmAnya sat vizeSAkhyAmapi labhate (mu0 1) (ta0 saM0 ) iti bodhyam / paratvaM cAtra vyApakatvam / tacca adhikadezavRttitvam / tacca svasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogitvam (la0 va0 pR0 38 ) / atha vA svarUpataH sarvadezasaMbaddhatvam (vai0 u0 1 / 2 / 3 ) / atredaM bodhyam / sattAyA dravyAditritayavRttitvenetarasAmAnyApekSayAdhikadezavRttitvAt paratvaM jJeyam (ta0 ko0)| sA cAnuvRttareva hetutvAtsAmAnyameva (prazasta0 pR0 2 ) / atredamadhikaM vijJeyam sattAguNatve ca sarvendriyagrAhye samavAyobhAvazca ( nyA0 vA0 1 / 1 / 13 pR0 76 ) iti / navyAH punarimAM sattAM nAGgIkurvanti / aparatvaM cAtra nyUnadezavRttitvam / tacca svasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitvam (la0 v0)| dravyatvAdInAM sattApekSayAlpadezavRttitvAdaparatvaM bodhyam / atra sUtram dravyatvaM guNatvaM karmatvaM ca sAmAnyAni vizeSAzca ( vai0 1 / 2 / 5 ) iti / tathA ca dravyatvAdInAM sattApekSayAlpadezavRttitvAdaparatvam pRthivItvAdyapekSayAdhikadezavRttitvAtparatvam / evaM ca paratvamaparatvaM ca teSAM vijJeyam (mu0 111) / 2 yatkiciMdadhikaraNavRttipadArthamAtram / yathA sAmAnyalakSaNaH saMnikarSaH ityAdau sAmAnyazabdArthaH / atrArthe vyutpattiH samAnAnAM bhAvaH sAmAnyam (mu0 1 pR0 129 ) iti / idaM sAmAnyaM dvividham akhaNDam sakhaNDaM ceti / tatra akhaNDam sAkSAtsaMbaddhaM sAmAnyam jAtiH ityucyate / yathA sattAdravyatvakarmatvAdi / sakhaNDaM tu paraMparayA saMbaddhaM sAmAnyam upAdhiH ityucyate / yathA prameyatvajJeyatvAdi daNDitvakuNDalitvAdi ca / ayaM ca upAdhiH padArthamAtravRttiH (pra0 pra0 ) (dIdhi0 2 pR0 81) / idamatrAkUtam / pramAtvameva hi paraMparAsaMbandhena ( svAzrayaviSayatvasaMbandhena) ghaTAdiniSThaM prameyatvarUpam iti pramAtvAnnAtiriktaM prameyatvam / evam daNDatvameva paraMparAsaMbandhena (svAzrayadaNDasaMyogasaMbandhena) For Personal & Private Use Only Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1012 nyaaykoshH| puruSAdiniSThaM daNDitvarUpam iti daNDitvAdi daNDatvAnnAtiriktam ( ta0 kau0 pR0 20 ) iti / idaM sAmAnyaM kacinnityaM dhUmatvAdi kaciccAnityaM ghaTAdi (mu0 1 pR0 129 ) iti / 3 sAdhAraNo vyApako vA dhrmH| yathA dravyasAmAnyalakSaNam hetvAbhAsasAmAnyaniruktiH ityAdau saamaanyshbdaarthH| 4 sarvazabdavadasyArthInusaMdheyaH / yathA pratiyogitAsAmAnye yatsaMbandhAvacchinnatva yaddharmAvacchinnatva etadubhayAbhAvaH (dIdhi0) (mu0 2 vyAptini0 ) ityAdau sAmAnyazabdasyArthaH / tathA ca pratiyogitAsAmAnye ityasya sarvAsu pratiyogitAsu ityarthaH / 5 sAhityazAstrajJAstu sAdRzyaprayojako dhrmH| yathA mukhaM padmamiva sundaram ityAdau saundaryAdiH sAdhAraNadharmaH sAmAnyam ityaahuH| 6 mImAMsakAzca adhikaviSayakam / yathA brAhmaNAya dadhi dIyatAm kauNDinyAya takram ityAdau dadhidAnamadhikabrAhmaNaviSayakatvena sAmAnyam ityAhuH / atredamadhikaM vijJeyam / sAmAnyazAstraM ca vizeSazAstreNa baadhyte| yathA mA hiMsyAtsarvA bhUtAni iti hiMsAniSedhaH sarvaviSayaH / vAyavya zvatamAlabhet ityAdi hiMsAzAstra vishessH| tena sAmAnyazAstraM vaidhetaraviSaya eva prasarati iti / atra bAdhyabAdhakabhAvastu samAna eva viSaye na tu bhinne viSaye pravartate iti niyamo drssttvyH| 7 AlaMkArikAstu alaMkAravizeSa ityAhuH / taduktam sAmAnyaM prakRtasyAnyatAdAmyaM sadRzairguNaiH ( sA0 da0 pari0 10 zlo0 90 ) iti / sAmAnyaguNatvam-[ka] rUpasparzAnyatve sati dravyavibhAjakopAdhivyApyatAvacchedakasaMyogavibhAgavegadravatvAvRttijAtizUnyaguNatvam (di0 gu0 pR0 193 ) ( la0 va0) / yathA saMkhyAdInAM guNAnAM sAmAnyaguNatvam / dravyavibhAjakatAvacchedakaM pRthivItvAdi / tadvyApyatAvacchedakaM ca gandhatvAdi / tacchnyatvasya saMkhyAdau sattvAllakSaNasamanvayaH / atratyapadaprayojanaM kathyate / jalIyazuklarUpe vAyoranuSNAzItasparze ca pRthivyAdizuklarUpasparzavyAvRttajAtivizeSa mAnAbhAvAt zuklarUpAnuSNAzItasparzayorativyAptivAraNAya satyantaM dalaM dattam / zabda For Personal & Private Use Only Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1013 vizeSajanakatAvacchedakajAtyavacchinnakaThinAvayavadvayavibhAge tejovegAtizayetyantAgnisaMyoganAzyatAvacchedakavaijAtyAvacchinnaghRtAdivRttidravatve cAvyAptivAraNAya avRtti ityantaM jAtivizeSaNam / karmAdAvativyAptivAraNAya vizeSyadalaM dattam / pRthivItvAdivyApyatAvacchedakatattatsaMkhyAtvAdizUnyatvasya tattatsaMkhyAyAmabhAvAdavyAptiH / tadvAraNAya jAtipadaM dattam ( di0 gu0 pR0 193 ) iti| [kha] yadrUpAvacchinnasamAnAdhikaraNaM yatkicidravyavibhAjakopAdhidvayaM bhavati tadbhinnA sthitisthApakavRttibhinnA ca yA jAtistAdRzajAtimadbhinnaguNatvam (nIla0 gu0 pR0 39) / tathA hi / yadrUpam saMkhyAtvasaMyogatvavibhAgatvAdi / tadavacchinnaH saMkhyAsaMyogavibhAgAdiH / tatsamAnAdhikaraNaM yatkiMcid dravyavibhAjakopAdhidvayam pRthivItvajalatvAdi bhavati tadbhinnA ( saMkhyAtvasaMyogatvAdibhinnA ) yA jAtiH rUpatvAdiH jJAnatvAdizca tadvadbhinnaguNatvaM saMkhyAdau vartate iti lakSaNasamanvayo bodhyH| sAmAnyaguNAzcaikAdaza saMkhyA parimANam pRthaktvam saMyogaH vibhAgaH paratvam aparatvam gurutvam naimittikadravatvam vegaH sthitisthApakazceti (mu0 gu0 pR0 192-193 ) / atra keSAMcinmate sthitisthApakasya pRthivyAdidravyacatuSTayavRttitvAGgIkArAt . tanmatAbhiprAyeNa sthitisthApakasya sAmAnyaguNeSvantarbhAvaH kRtaH / tasya pRthivImAtravRttitvAGgIkAre vizeSaguNatvameva iti vijJeyam / . sAmAnyacchalam-(chalam) [ka] saMbhavatorthasyAtisAmAnyayogAdasaMbhUtArtha kalpanA sAmAnyacchalam ( gau0 sU0 1 / 2 / 13 ) / atra vyutpattiH sAmAnyanimittaM chalaM sAmAnyacchalam iti| yadvivakSitamarthamApnoti cAtyeti ca tadatisAmAnyam / yathA brAhmaNatvaM vidyAcaraNasaMpadaM kvacidApnoti kcidtyeti| aho khalvasau brAhmaNo vidyAcaraNasaMpannaH ityukta kazcidAha / saMbhavati hi brAhmaNe vidyAcaraNasaMpat iti / asya vacanasya vighAtorthavikalpopapattyA asaMbhUtArthakalpanayA kriyate yadi brAhmaNe vidyAcaraNasaMpatsaMbhavati vrAtyepi saMbhavet vrAtyopi brAhmaNaH sopyastu vidyAcaraNasaMpannaH (vAtsyA0 1 / 2 / 13) iti / [kha] sAmAnyaviziSTasaMbhavadarthAbhiprAye For Personal & Private Use Only Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| NoktasyAtisAmAnyayogAdasaMbhavadarthakatvakalpanayA dUSaNAbhidhAnam / yathA brAhmaNoyaM vidyAcaraNasaMpannaH ityukte brAhmaNatvena vidyAcaraNasaMpadaM sAdhayati iti kalpayitvA paro vadati kuto brAhmaNatvena vidyAcaraNasaMpat bAlye vyabhicArAt (gau0 vR0 1 / 2 / 13 ) iti / taduktam sAmAnyacchalametatsyAdatisAmAnyayogataH / tAtparyavaiparItyena kalpitArthasya bAdhanam // ( tA0 ra0 1 zlo0 96) iti / atra sAmAnyaviziSTaH saMbhavadarthazca etadbrAhmaNaH / atisAmAnyaM tu brAhmaNatvasAmAnyam iti jJeyam / sAmAnyato dRSTam (anumAnam ) [ka] vrajyApUrvakam anyatra dRSTasya anyatra darzanam iti / yathA cAdityasya / tasmAdastyapratyakSApyAdityasya vrajyeti / yatrApratyakSa liGgaliGginoH saMbandhe kenacidarthena liGgasya sAmAnyAdapratyakSo liGgI gamyate / yathA icchaadibhiraatmaa| icchAdayo guNAH / guNAzca dravyasaMsthAnAH / tadyadeSAM sthAnaM sa Atmeti (vAtsyA0 1 / 1 / 5) / [kha] kAryakAraNabhinnaliGgakamanumAnam / yathA pRthivItvena dravyatvAnumAnam / [ga] anvayavyatirekyanumAnam / yathA vahnimAn dhUmAt ityAdi (gau0 vR0 111 / 5 ) / sAmAnyapratyAsattiH-sAmAnyalakSaNazabdavadasyArthInusaMdheyaH / sAmAnyalakSaNaH-( alaukikaH saMnikarSaH ) alaukikapratyakSavizeSe kAraNaM saMnikarSavizeSaH / sa ca 1 [ka] indriyasaMbaddhavizeSyakajJAnaprakArIbhUtaM sAmAnyam / yathA ghaTatvadhUmatvAdi / atrArthe sAmAnya lakSaNaM svarUpaM yasya iti vyutpattyA sAmAnyameva pratyAsattiH ( dIdhi0 2 pR0 80) (mu0 1 pR0 127 ) / atredaM vijJeyam / sAmAnya jJAyamAnameva svAzrayANAM saMnikarSaH / jJAyamAnaghaTatvasaMnikarSaNa ghaTAH ityAkArakaM sakalaghaTAnAM pratyakSaM janyate (ta0 kau0 ) iti / tathA yatrendriyasaMyukto dhUmAdiH tadvizeSyakaM dhUmaH iti jJAnaM jAtam / tatra jJAne dhUmatvaM prakAraH / tatra dhUmatvena saMnikarSeNa dhUmAH ityevaMrUpaM sakaladhUmaviSayakaM jJAnaM jAyate (mu0 1 pR0 127 ) ( dIdhi0 2 For Personal & Private Use Only Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 2015 pR0 81 ) iti / ayaM saMnikarSazca atItAnAgatAnAmindriyAsaMnikRSTAnAM sAmAnyAzrayANAM sarveSAM vyaktInAmalaukikaM pratyakSaM janayati iti bodhym| sAmAnyalakSaNAyAH pratyAsattyAH sAmAnyaprakArakajJAnajanakatvaniyamAt (dIdhi0 2) / mImAMsakA mAyAvAdivedAntinazca sAmAnyalakSaNaM saMnikarSa nAGgIcakruH (ma0 pra0 4 pR0 39 ) / tatra sahante naiyAyikAH / yadi sAmAnyalakSaNA pratyAsattirnAsti tadA anukUlatarkAdikaM vinA dhUmAdau vyabhicArasaMzayo na syAt / prasiddhadhUme vahnisaMbandhAvagamAt kAlAntarIyadezAntarIyadhUmasya mAnAbhAvenAjJAnAt / sAmAnyena tu sakaladhUmopasthitau dhUmAntare vizeSAdarzanena saMzayo yujyate (ci0 2 pR0 18-19 ) / ataH sAmAnyalakSaNAvazyako iti / atra sAmAnya ca sakhaNDAkhaNDabhedena dvadhA / sakhaNDe cAkhaNDameva paraMparayA saMbaddhaM pratyAsattiH / yena saMbandhena cendriyasaMbaddhe sAmAnya jJAyate tena saMbandhenAdhikaraNAnAM pratyAsattiH (dIdhi0 2 pR0 81 ) / atra indriyasaMbaddha ityuktyA indriyasaMbandhasya saMyogAderindriyapratiyogikatvAt taddhaTitasyendriyasaMyuktavizeSyakajJAnaprakArIbhUtadhUmatvAdeH pratyAsattitvaM janyatvaghaTitavyApAratvaM ca nirvahati iti vijJeyam ( di0 1 pR0127 ) / * atra bahirindriyasya saMbandhazca laukiko grAhyaH / tena etAdRzasaMbandhaghaTitaM sAmAnyaM bahirindriyapratyakSasthale jhupayujyate ( mu01 pR0 129) ( si0 ca0 ) / jJAnasya tadindriyajanyatvaM ca niyAmakam / evaM ca aNutvena yatkiMcidaNUpasthitAvapi sakalANugocaro mAnaso bodhaH iti vadanti / . dIdhitikRtA tu svamate sAmAnyalakSaNAyAH pratyAsattitvaM nirAkRtam iti vijJeyam / [kha] jJAnaprakArIbhUtaM sAmAnyam / yathA ghaTatvaparamANutvAdi / atra aNutvena yatkiMcidaNUpasthitAvapi sakalANugocaro mAnaso bodho bhavati iti bhAvaH / idaM mAnasapratyakSasthale hyupayujyate (mu0 ) (si0 ca0 ) / 2 sAmAnyaviSayakaM jJAnam / yathA ghaTatvajJAnam (mu0 1 pR0 130 ) ( si0 ca0 ) / tathA hi ayaM ghaTaH iti ghaTatvaviSayalaukikapratyakSeNa sarve ghaTAH iti sakalaghaTaviSayakAlaukikapratyakSaM jAyate ( si0 ca0 ) iti / sAmAnyaviSayakaM For Personal & Private Use Only Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1016 nyaaykoshH| jJAnamityasyArthazca indriyasaMbaddhavizeSyakaM sAmAnyaprakArakaM jJAnam iti / : atrArthe vyutpattiH sAmAnya lakSaNaM nirUpakaM viSayaH yasya tat ( mu0 1 pR0 130 ) ( dIdhi0 2 pR0 80 ) iti / idAnIM sAmAnyalakSaNajJAnalakSaNayoH saMnikarSayorbheda ucyte| tatra sAmAnyalakSaNasaMnikarSaH sAmAnyAzrayasakalavyaktiviSayakaM jJAnaM janayati / jJAnalakSaNasaMnikarSastu yasya sAmAnyasya jJAnaM saMnikarSaH asti tasyaiva jJAnaM janayati ( bhA0 50 ) ( mu0 ) iti / atha kAraNatAvacchedakabhedena kAryatAvacchedakabhedena ca tayorbheda ucyate / tatra sAmAnyalakSaNAyAH kArya. kAraNabhAvazca tattatsaMbandhAvacchinnaghaTatvAdiprakAritAzAlijJAnatvena svarUpatastatsaMbandhAvacchinnaghaTatvAdiprakAritAkatattatsaMbandhAvacchinnaghaTatvAdyAzrayatAzAlimukhyavizeSyakapratyakSatvena iti / jJAnalakSaNAyAH kAraNatAvacchedakaM tu sAmAnyataH saMsargAvacchinnaghaTatvAdiviSayatAzAlijJAna. tvm| ghaTatvAdiprakArakajJAnAdiva ghaTatvAdiviSayaka (ghaTatvAdivizeSyaka)jJAnAdapi ghaTatvAdiprakArakopanItabhAnodayAt / kecittu jJAnalakSaNAyAH saprakArakaghaTatvAdijJAnatvaM kAraNatAvacchedakam ityAhuH / bhASAparicchedakArAdayastu saMsargAvacchinnatadviSayatAzAlijJAnatvena kAraNatA yogajadharmAjanyasAmAnyalakSaNApratyAsattyajanyatadviSayakapratyakSatvena kAryatA ityAhuH / atra tadviSayitA cAlaukikI graahyaa| tena tallaukikapratyakSe na vyabhicAraH ( ma0 ma0 2 pR0 271) / sAmAnyalakSaNA-(pratyAsattiH ) sAmAnyalakSaNazabdavadasyArthosaMdheyaH / sAmAnyavidhiH-(vidhiH) 1 vizeSApavAdyo vidhiH / yathA kauNDinyAya takram iti vizeSApavAdyaH sarvebhyo dadhi dIyatAm iti sAmAnyavidhiH / yathA vA matavizeSe agnISomIyaM pazumAlabheta iti vizeSApavAdyo na hiMsyAtsarvA bhUtAni iti hiMsAsAmAnyaniSedhavidhiH sAmAnyavidhiH / ziSTaM sAmAnyazabde dRzyam / 2 mImAMsakAstu anArabhya vidhiH / yathA sAmidhenyUcA sAptadazyasyAnArabhyAdhItatvena sAmAnyavidhiH / yathA vA yasya parNamayI juhUrbhavati na sa pApa5 zloka zRNoti ( taitti0 For Personal & Private Use Only Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhyaaykoshH| saM0 3 / 5 / 7 ) ityAdau parNatAyA anArabhyAdhItAyA darzapUrNamAsarUpaprakRtiyAgenvaya ityAhuH / tathA hi sAmAnyavidheraspaSTatvAttasya vizeSeNopasaMhAro bhavati / tathA coktam sAmAnyavidhiraspaSTaH saMhriyeta vizeSataH ( lau0 bhA0 TI0 pR0 23 ) iti / sAmAsikam- ( yogarUDhaM nAma ) samAsAtmakaM nAma / yathA kRssnnsrpaadi| kRdantasya paGkaja ityAdiyogarUDhasya sAmAsika evAntarbhAvaH (za0pra0 zlo0 29 pR0 37) / sAyam-saMdhyAzabde dRzyam / sArthakaH-1 (zabdaH ) yAdRzaH zabdaH zabdAntaraM sahakRtyaiva svasya sva ghaTakasya vA vRttyupasthApyayAdRzArthAvagAhibodhaM pratyanukUlaH sa tathAvidherthe sArthakaH / yathA paTapAcakAdyAH prakRtayaH suptiGAdyAH pratyayAH cAdayo nipAtAzca svopasthApyArthasya bodhaM niyamataH zabdAntaraM sahakRtya jnynti| sArthakaH zabdastrividhaH prakRtiH pratyayaH nipAtazceti / zazaviSANAdikaH zabdopi zazIyatvAdinA viSANAderanvayabodhamAdhAnastAdRzaviSayatAka. bodhane sArthaka eva / paraM tvayogyaH / vAkyAni punaH zabdAntaramasahakRtyApi svopasthApyArthasya bodhaM janayanti iti na tatrAtivyAptiH ( za0 'pra0 zlo0 6 pR0.7 ) / 2 samUhaH sArthaH iti kAvyajJA AhuH / sAsmitaH-(samAdhiH ) yadA rajastamolezAnabhibhUtaM zuddhaM sattvamAlambanI kRtya yA pravartate bhAvanA tadA tasyAM sattvasya nyagbhAvAJcitizaktarudrekAcca sattvamAtrAvazeSatvena sAsmitaH samAdhiH (sarva0 saM0 pR0 357 paat0)| sAhacaryam-1 sAhityam / 2 sAmAnAdhikaraNyam (ta0 dI0 ) (nyA0 bo0)| 3. smbhivyaahaarH| sAhasam-sahasA kriyate karma ytkicidvldrpitaiH| tatsAhasamiti proktaM saho balamihocyate // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 230 ) yathA viSa zastrAdinimittaM prANavyApAdanAdi ( mitAkSarA a0 2 zlo0 12) / . taduktam manuSyamAraNaM caurya paradArAbhimarzanam / pAruSyamubhayaM ceti sAhasaM syAzcaturvidham // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 72) / 128 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2018 sAhAyyam --- sahAyatA / sAhityam - 1 tattatkriyA kAlavRttitvam sahavartamAnatvaM vA / yathA ekenApi : suputreNa siMhI svapiti nirbhayam / sahaiva dazabhiH putrairbhAraM vahati gardabhI / / nyAyakozaH / ityAdau sahazabdasyArthaH / atra vartamAna ityadhyAhArAt vartamAnatvakriyAmAyaiva sAhityabodhaH iti vadanti ( ga0 vyu0 kA0 3 pR0 91 ) / atha vA vidyamAna ityadhyAhArAt vidyamAnatvamapi sahazabdArthaH / ata eva vidyamAnasahArthe tRtIyeyam iti zAbdikamatamapi varIvarti / atra putreSu bhAravahanakartRtvAbhAvepi sahazabdaprayogAdadhyAhAra AvazyakaH iti jJeyam (kA0 vyA0 pR0 8 ) / 2 [ka] tulyavadekakriyAnvayitvam (nyA0 ma0 4 ) ( di0 4 ) / tadarthaca ekakArakAnvayitvena tulyayorekajAtIyakriyayoranvayitvam ( samAnakAlInatvam ) ( za0 pra0 lo0 94 TI0 pR0 119 ) iti / [ kha ] anye tu parasparasApekSANAM tulyarUpANAmekakriyAnvayitvam ityAhu: ( zrAddha0 ) ( vAca0 ) / zAbdikAstu samabhivyAhRtatvaM sahitatvam ityAhuH ( si0 kau0 ) / 3 buddhivizeSaviSayatvam / 5 kAvyajJAstu padyAtmakaM kAvyaM sAhityam ityAhuH / ziSTaM tu sahazabda vyAkhyAne dRzyam / siMhAsanam -- vijayo jayado nAma ripughnotipriyaMkaraH / duHsaho dharmadaH zAntaH sarvAriSTavinAzanaH / eteSTau saMnidhau proktAstava siMhA mahAbalAH / tena siMhAsaneti tvaM viprairvedeSu gIyase || ( pu0 ci0 pR072 ) / siddham -- 1 idamitthaMbhUtaM ca ityabhyanujJAyamAnamarthajAtam / yathA siddhAnta ityAdau siddhazabdasyArthaH ( vAtsyA0 1|1|26 ) / 2 siddhiviSayaH / 3 nizcitam / 4 pariniSThitam / yathA parabrahma siddham ityAdau siddhazabdArtha iti mAyAvAdivedAntino vadanti / 5 devayonivizeSaH iti paurANika AhuH | 6 mauhUrtikAstu viSkambhAdiSu madhye ( 21 ) ekaviMzo yoga: ityAhuH / 7 kRSNadhattUram iti bhiSaja AhuH / 8 mantravizeSaH siddhiyuktamazca iti mAtrikA AhuH / 9 zAbdikAstu kriyAvizeSaH ityAhuH | 10 niSpannam iti kAvyajJA AhuH / For Personal & Private Use Only Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1019 siddhasAdhanam - ( doSa: ) 1 pramANAntareNAvagatArthasAdhanam anumAnam / yathA parvate vahninizcayAnantaramapi punastatsAdhanAya vihitaM parvato vahnimAn dhUmAt ityanumAnam / atra na hi kariNi dRSTe cItkAreNa tamanumimatenumAtAraH ityanubhavo draSTavyaH ( tattvacintAmaNau vAcaspatimizraH ) / atra siSAdhayiSAyA asattve iti grantha Adau pUraNIyaH / siSAdhayiSAyAH sattve tu anumiterudayena tadA siddhasAdhanasya na doSatvam ( pakSatAvighaTakatvam ) ityavadheyam / atra pratyakSakalitamapyarthamanumAnena bubhutsante tarkarasikAH ityanubhavo draSTavyaH ( cintAmaNau vAcaspatimizraH ) / 2 sAdhyapakSatAvacchedakayoraikye siddhasAdhanam / yathA parvataH parvatatvavAn dhUmAt ityAdau siddhasAdhanam / atra pUrvaM pakSatAvacchedakaparvatatvaviziSTapakSajJAnenaiva sAdhyasiddhayupapattau punastatsAdhanaM siddhasAdhanam iti bhAvaH / kecittu pakSatAvacchedakabhede na siddhasAdhanaM doSaH / yathA nitye vAGmanase ityatra / yathA vA ghaTatvAvacchedenetarabhedasya siddhatvepi dravyatvAvacchedenetarabhedasAdhane na siddhasAdhanam ityAhuH / siddhasAdhanaM ca hetvAbhAso nigrahasthAnaM veti matabheda: / tatra siddhasAdhanaM pakSatAvighaTakatvenAzrayAsiddhentarbhavati iti prAcaH jarannaiyAyikAH AhuH / tanmate pakSatAyAH sAdhyasaMzayarUpatayA tadvighaTakatvaM sAdhyanizcayasyAkSatam / tathA ca saMdigdhasAdhyavataH pakSasyAbhAvAdAzrayAsiddhiH iti bhAva: ( nIla0 2 ) ( pra0 ca0 pR0 31 ) | navyAstu siSAdhayiSitapakSavighaTanadvArA siddhasAdhanaM dUSaNam na svataH / satyapi siddhasAdhane ( sAdhyanizcaye ) siSAdhaviSayAnumityudayAnna siddhasAdhanaM hetvAbhAsAntaram / kiMtu nigrahasthAnAntaram ityAhu: ( ci.0 2 ) ( nyA0 ma0 2 pR0 21 ) ( ma0pra0 2 pR0 28 ) ( ta0 dI0 2 pR0 27 ) ( si0 ca0 ) | navyAnAmayamAzayaH / siSAdhayiSAvirahaviziSTasiddhyabhAvasyaiva siddhAnta siddhapakSatAtvasvIkArAt satyAmapi siddhau ( sAdhya nizcaye ) siSAdhayiSAdazAyAM cAnumityudayena siddheranumiti pratibandhakatvAbhAvAnna vyApakatva ghaTita hetvAbhAsalakSaNAkrAntatvaM siddhiviSayasya sAdhyavatpakSasya iti na siddhasAdhanasya hetvAbhAsatvaM (duSTahetutvam ) saMbhavati ( nIla0 2 0 27 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1020 nyaaykoshH| siddhAntaH-1 [ka] tatrAdhikaraNAbhyupagamasaMsthitiH siddhAntaH (gau0 1 / 1 / 26 ) / samuditArthazca tatrArthasaMsthitistatrasaMsthitiH / adhikaraNA. nuktArthasaMsthitiradhikaraNasaMsthitiH / abhyupagamasaMsthitiranavadhAritArtha parigrahaH / tadvizeSaparIkSaNAyAbhyupagamasiddhAntaH ( vAtsyA0 1 / 1 / 26) / atha vA tatraM zAstraM tadevAdhikaraNaM jJApakatayA yasya tAdRzasya yobhyupagamastasya samIcInatayA asaMzayarUpatayA sthitiH iti / atra abhyupagamyamAnorthaH siddhAntaH iti bhASyam / abhyupagamavyavasthA siddhAntaH / abhyupagamaH idamitthaMbhUtaM vA iti nyAyavArtikaTIkA ( gau0 0 1 / 1 / 26) (nyA0 vA0 1 pR0 17 ) / atreyaM vyutpattiH siddhasya saMsthitiH siddhAntaH iti / saMsthitiritthaMbhAvavyavasthA dharmaniyamaH ( vAtsyA0 .. 1 / 1 / 26 avatara0 pR0 47 ) / [kha] zAstritArthanizcayaH (gau0 vR0 1 / 1 / 26) / zAstrapratipAditArthanizcaya ityarthaH / [ga] prAmANika. tvenAbhyupagatorthaH (ta0 dI0 pR0 43 ) ( ta0 bhA0 pR0 42 ) ( sarva0 pR0 238 akSa0) / tathA coktaM tArkikarakSAyAm abhyupetaH pramANaiH syAdAbhimAnikasiddhibhiH / siddhAntaH sarvatatrAdibhedAtsa ca caturvidhaH // (tA0ra0 zlo0 58 ) iti / [gha ] tattacchAstrasiddhArthaH (di. 1 ) / tatrabhedAttu khalu sa caturvidhaH sarvatatrasaMsthitiH pratitatrasaMsthitiH adhikaraNasaMsthiti: abhyupagamasaMsthitizca iti ( gau0 1 / 1 / 27 ) ( ta0 bhA0 pR0 42) / 2 abAdhitArthaH ( ma0pra0 pR0 3) / yathA nyAyasiddhAntamaJjarI ityAdI siddhAntazabdasyArthaH (nyA0 ma0 pR0 1) / 3 mImAMsakAstu pazcAvayavayuktAdhikaraNasya caramoGgavizeSaH siddhAnta ityaahuH| 4 jyotiSajJAstu jyotiHzAstragranthavizeSaH / yathA sUryasiddhAntasomasiddhAntAdiH ityaahuH| tallakSaNamuktam truTyAdipralayAntakAlakalanAmAnaprabhedaH kramAJcArazca dyusadAM dvidhA ca gaNitaM praznAstathA sottraaH| bhUdhiSNyagrahasaMsthitezca kathanaM yatrAdi yatrocyate siddhAntaH sa udAhRtotra gaNitaskandhaprabandhe budhaiH // ( si0 zi0 ) iti / 5 vAdijanAstu pramANAdhupanyAsena pUrvapakSanirAsakaH siddhapakSasya sthApanarUpo vAkyastoma ityAhuH / For Personal & Private Use Only Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| siddhiH-1 nizcayaH / sa ca sAdhyavattAnizcayaH ( dIdhi0 2) (ga0 stpr0)| pakSatAvacchedakaviziSTe sAdhyatAvacchedakaviziSTasAdhyavaiziSTyAvagAhinizcayaH ityarthaH ( nIla0 2) / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane parvato vahnimAn iti nishcyH| iyaM siddhirdvividhA pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyamAtrAvagAhinI pakSatAvacchedakavyApakatvAvagAhinI ceti| iyaM siddhirasatyAmanumitsAyAM kAminIjijJAsA kAryamAtrasyeva anumiteH pRthak pratibandhikA bhavati / anumitsA tu tatrottejikA bhavati iti jJeyam (ga0 pakSa0 ) / anumitsA siSAdhayiSA / atrAnubhavamanurudhya pratibadhyapratibandhakabhAvaH klpyte| pakSatAvacchedakAvacchedenAnumiti prati pakSatAvacchedakAvacchedenaiva siddhivirodhinI na tu pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyenApi siddhirvirodhinI / pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyamAtreNAnumitiM prati tUbhayavidhApi siddhirvirodhinI ( mu0 2 pakSa0 ) ( dIdhi0 2) iti / 2 vyAptasya pakSadharmatApratItiH siddhirucyate / yathA asiddho hetvAbhAsaH ityAdau siddhizabdasyArthaH (tA0 ra0 zlo084 ) / 3 sAMkhyAstu AdhyAtmikAdiduHkhatrayavighAtAtrayo mukhyasiddhaya ityaahuH| atra sUtram uhAdibhiH siddhiH ( sAMkhya0 sU0 a0 3 sU0 44 ) / iti / tadarthazca UhAdibhedaiH siddhiraSTadhA bhavati iti / idaM sUtraM kArikayApi vyAkhyAtam / yathA UhaH zabdodhyayanaM duHkhavighAtAstrayaH suhRtprAptiH / dAnaM ca siddhayoSTau siddheH pUrvoGkazavividhaH // ( sAMkhya0 bhA0 3 / 44 ) iti / 4 yogazAstrajJAstu aizvaryam / atra sUtrANi te samAdhAvupasargA vyutthAne siddhayaH ( pAta0 pA0 3 sU0 37 ) janmauSadhimatratapaHsamAdhijAH siddhayaH ( pAta0 pA0 4 sU0 1) ityAdIni / tadarthazca te pratibhAdayaH siddhayaH samAhitacittasyotpadyamAnA upasargAH vighnaaH| tattvadarzanapratyanIkatvAn / vyutthitacittasyotpadyamAnAH siddhayaH priyAH (bhASya0 ) iti / tatra janmanA siddhiryathA yakSagandharvAdInAmAkAzagamanAdisiddhiH / devahUtIputrakapilAdInAM tu svAbhAvikI siddhiH| oSadhibhiH asurabhavane mANDavyAdimunInAM rasAyanena ityevamAdiH / matrairaNimAdilAbhaH keSAMcit / tapasA vizvAmitrA For Personal & Private Use Only Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dInAM siddhiH / saMkalpasiddhiH kAmarUpI yatra tatra kAmagaH ityevmaadiH| samAdhijAH siddhayastu paramANvAdimUlaprakRtyantavastUnAM sAkSAtkAraH RtaMbharAkhyAdhyAtmaprasAdazca ityAdayaH ( pAta0 147-48 ) / aSTau siddhayastu aNimA mahimA laghimA garimA prAptiH prAkAmyam / vazitvam IzitvaM ceti / tatra bhUtajayenANimAdyaSTasiddhayaH prApnuvanti / tatra aNimA paramANuvatsUkSmasvarUpeNAvasthAnam / mahimA vibhutvaprAptiH / laghimA kArpAsavallaghutvabhavanam / garimA meruparvatavadgurutvabhavanam / prAptiH agulyA candramaNDalasparzanam / prAkAmyaM satyasaMkalpatvam / vazitvaM sarvaprANiniyantRtvam / IzitvaM ca sarvabhUtotpAdanazaktimattvam ( pAta0 3 / 45 ) iti / 5 tAtrikAstu mantrasiddhirityAhuH / iyaM siddhiruttamamadhyamAdhamabhedena trividhA / tatrottamA manorathAnAmaklezaparakAyapravezAdiH / madhyamA khyAtivAhanabhUSAdilAbhaH / adhamA tu dhanitva putradArAdilAbhaH ( tantrasA0 ) iti / sinIvAlI-dRSTacandrAmamAvAsyAM sinIvAlI pracakSate ( pu0 ci0 pR0 318 ) / sipAdhayiSA-[ka] tatsAdhyaviziSTatatpakSaviSayakatvAkArikAnumitiviSayiNIcchA ( dIdhi0 2 pakSa0 pR0 124) / [kha] anumititvaprakArakecchA ( ga0 sArva0 pakSa0 ) / yathA parvate vahnayanumitirme jAyatAm ityAkArikecchA / atredaM cintyam / siddhau satyAmapi siSAdhayiSAsattvenumitidarzanAtsiSAdhayiSAyA anumitAvuttejakatvamuktam / taccottejakatvam tatsAdhya viziSTatatpakSaviSayakatvAnumititvapratyakSAtiriktatvaitarakSaNAnantarakSaNAnumititvaitanniSThAvacchedakatAbhinnAvacchedakatvAnirUpakaviSayitAkatvarUpeNAnugatena vAcyam (ga0 pakSa0 ) iti / pare tu parvate vahnimanuminuyAm ityAdyanugatecchAnAmanugatarUpeNaivottejakatvam / pratyakSAtiriktaM jJAnaM jAyatAm ityAdyananugatecchAnAM tu tattadvyaktitvenaivottejakatvaM vAcyam ityAhuH ( di0 2 pakSatA0 pR0 149 ) / sImA-1 maryAdA (ga0 vyu0 kAra0 2 kha0 2 pR0 75 ) / For Personal & Private Use Only Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1023 su - ( avyayam ) 1 prazaMsA / yathA 2 avadhiH / 3 sthitiH| 4 aNDakoza: ( medi 0 ) / yathA sIni puSkalako hataH ityAdau sImanazabdasyArthaH (si0 kau0 suba0 ) / surUpa ityAdau suzabdasyArthaH / 2 anumatiH / yathA sukRtam ityAdau suzabdArthaH / 3 pUjA / yathA susAdhuH ityAdau susaMstutam ityAdau ca suzabdArthaH / 4 bhRzam ( atizaya: ) / yathA sutaptaH ityAdau suzabdasyArthaH / 5 kRcchram / yathA suduSkaram ityAdau suzabdArthaH / 6 zubham / yathA sugandhaH ityAdau suzabdasyArthaH ( gaNa0 ) / 7 anAyAsa: ( medi 0 ) / yathA sulabha ityAdau suzabdArthaH / 8 samRddhiH / yathA subhikSam ityAdau suzabdArthaH / 1 sukham - 1 ( guNaH ) [ka] dharmamAtrAsAdhAraNakAraNakaguNaH ( si0 ca0 gaNani0 0 pR0 35 ) ( ta0 kau0 ) / sukhaM tu jagatAmeva kAmyaM dharmeNa janyate / tathA ca dharmatvena sukhatvena kAryakAraNabhAva: ( bhA0 pa0 gu0 lo0 146 ) / ayaM ca dharmasukhayoH sAmAnya kAryakAraNabhAvaH prAcAM matenoktaH / navInamate tu nityaM vijJAnamAnandaM brahma iti zrutyA bhagavati nityasukhasiddhau dharmasya kAryatAvacchedakaM janyasukhatvam sukhatvAvAntarajAti iti bodhyam ( di0 gu0 pR0 220 ) / sukhasya lakSaNaM. tu sukhyaham ityAdyanuvyavasAyagamyasukhatvaM jAtivizeSaH ( ta0 dI0 ) / yadvA kAmyabhAvatvam / atha vA itarecchAnadhInecchAviSayatve sati bhAvatvam ( nyA0 bo0 ) / duHkhAbhAvasya kAmyatvepi svataH puruSArthatvepi ca tasya bhAvatvAbhAvAnnAtivyAptiH / kha ] itarecchAnadhInecchAviSayIbhUto guNaH / sukhecchA sukhatvaprakArakajJAnenaiva janyate / neSTasAdhanatvajJAnenApi / tathA ca upAyecchAyA iSTasAdhanatvAviSayakajJAnenApi janyatvena tAdRzajJAnajanyopAyecchAviSayatvepi itarecchAnadhInecchAviSayatvAbhAvena nopAyetivyAptiH / ata eva sukhAnantaramiSTAntarasyAbhAvAt sukhasya svataH puruSArthatvamupapadyate ( mu0 gu0 pR0 221 ) iti / atra matabhedaH / sukhaM cAtmadharmaH iti naiyAyikA AhuH / tacca citta For Personal & Private Use Only Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1024 nyaaykoshH| dharmaH iti sAMkhyA AhuH / atra sAMkhyAnAM mAyAvAdinAM cAyamAzayaH sukhaM cittadharmopyadhyastatayA pratibimbarUpeNa vAtmani vartata iti / atredaM vijJeyam / kaNAdamaharSizca kaNThataH sukhaduHkhayoH iSTAniSTakAraNavizeSAdvirodhAcca mithaH sukhaduHkhayorarthAntarabhAvaH (vai0 10 / 1 / 1 ) ityanena kAraNabhedAt bhinnapadArthatvamuktavAn / tathA cAyamarthaH / duHkhAbhinnaM sukhaM na bhavati / tathA ca sukhaM duHkhamizritatvena duHkhAbhinnamasti iti pratyayastu bhrama eva iti / kAryabhedenApi sukhasya duHkhAdbhedamAhuH / anugrahAbhiSvaGganayanaprasAdAdi sukhasya kAryam iti prazastapAdAcAryAdayaH (vai0 u0 10 / 1 / 1 pR0 417 ) / atra bhASyam / anugrahalakSaNaM sukham / svargAdyabhipretaviSayasAMnidhye sati iSTopalabdhIndriyArthasaMnikarSAddharmAdyapekSAdAtmamanasoH saMyogAdyadyadanugrahAbhiSvaGganayanAdiprasAdajanakamutpadyate tatsukham / tadidamatIteSu viSayeSu srakcandanAdiSu smRtijam / anAgateSu saMkalpajam / yattu viduSAmasatsu viSayAnusmaraNecchAsaMkalpeSvAvirbhavati tat vidyAzamasaMtoSadharmavizeSanimittam ( prazasta0 2 pR0.32 ) iti / [ga] anityecchAnadhInecchAviSayaH (pra0 pr0)| [gha] sukhatvasAmAnyavat / idaM ca jIvezvarasukhasAdhAraNalakSaNam iti vijJeyam / [Ga ] nirupAdhyanukUlavedyam / atra anukUlamicchAviSayaH upAdhiH prayojakaH ityarthaH ( pa0 ca0 pR0 30) / [ca ] sarvAtmanAmanukUlavedanIyam ( ta0 bhA0 ) (ta0 saM0 ) / atrAnukUlatvaM ceSTatvam ( si0 ca0 ) / tathA ca / yadanubhavAya cittamanukUlaM bhavati tat ityarthaH iti kazcidAha / tanna / icchAviSayatvena jJAnaviSayaH iti tu vayaM brUmaH / 2 kvacit duHkhAbhAvaH / yathA bhAravAhakasya bhArApagame duHkhAbhAvaH / ayamAzayaH / bhAravAhakasya bhArApagame sukhI saMvRttoham iti pratyayasya duHkhAbhAvaviSayakatvenopagamAt duHkhAbhAve sukhatvamupacaryate iti| dRSTazca duHkhAbhAvepi sukhazabdaprayogo bahudhA loke| yathA jvarAdyapagame laukikA vyAcakSANA bhavanti sukhinaH saMvRttAH smaH iti ( nyA0 vA0 1 / 1 / 22 pR0 90 ) (mu0 1 Atmani0 pR0 103 ) / adhikaM ziSTaM tu duHkhazabda For Personal & Private Use Only Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1025 vyAkhyAnAvasare saMpAditameva iti / 3 buddhisattvasya pariNAmavizeSaH iti sAMkhyA AhuH / 4 nidrA iti kecidAhuH / 5 svargaH iti mImAMsakA AhuH / 6 sukhakaram / 7 sukhI ca iti kAvyajJA AhuH / 8 vRddhinAmauSadhivizeSaH iti bhiSaja AhuH / 9 varuNapurI iti paurANikA aahuH| nyAyamate sukhaM caturvidham vaiSayikam AbhimAnikam mAnorathikam AbhyAsikaM ceti / tatra AdyaM viSayasAkSAtkArajanyam / dvitIyaM rAjyAdhipatyapANDityagarvAdijanyam / tRtIyaM vissydhyaanjnym| turIyaM ca sUryanamaskArAyAsAdijanyaM lAghavarUpam ( si0 ca0 ) iti / mImAMsakamate ca sukhaM dvividham sAMsArikam pAramArthikaM ca / tatrAdyam prayatnotpAdyaM sAdhanAdhInaM sukham / dvitIyaM tu svargaH iti / vedAntimate ca sukhaM dvividham nityam janyaM ca / tatra viSayasaMparkAdvaiSayikaM sukhaM janyam / brahmasvarUpaM sukhaM tu nityam iti / tadetadvedAntimAyAvAdimatam muktivAde maNikRtA nirAkRtam / tatra na ca nityasukhAbhivyaktirmuktiH ityupakramyoktam svaprakAzasukhAtmakabrahmaNo nityatve 'muktasaMsAriNoravizeSaprasaGgaH / puruSaprayatnaM vinA tasya sattvAt / apuruSArthatvAcca / avidyAnivRttiH prayatnasAdhyA iti cet / avidyA yadi mithyAjJAnam arthAntaraM vA ubhayathApi sukhaduHkhAbhAvasAdhanetaratvena tannivRtterapuruSArthatvam (ci0 2 pariziSTa0 mukti0 pR0 46-47 ) iti / duHkhadhvaMsasyaiva paramaprayojanatvam sa eva mokSaH ( ci0 2 parizi0 mukti0 pR0 40 ) iti ca / pAtaJjalAstu vaiSayikasukhAnAM pariNAmaduHkhAdibhiH duHkhatvameva vairAgyAtha manyante / atra sUtram. pariNAmatApasaMskAraduHkhairguNavRttivirodhAca duHkha meva sarva vivekinaH ( pAta0 pA0 2 sU0 15) iti / sugataH-1 buddhaH / 2 suSTha gatiyuktaH ( amaraH 3 / 4 / 2) / sutarAm-(avyayam ) avadhAritArthasyAtizayaucityam / yathA dhenvA tada. dhyAsitakAtarAkSyA nirIkSyamANaH sutarAM dayAluH ( raghu0 sa0 2 zlo0 52 ) ityAdau sutarAm ityasyArthaH / atra kAtarAkSyA dhenvA dRzyamAnatvena dayAlutvasyAtizayaucityam iti vijJeyam / atra vyAkaraNam 129 nyA* ko. For Personal & Private Use Only Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1026 nyaaykoshH| su atizayethe dvivacanavibhajyopapade tarabIyasunau ( pANi0 5 / 3 / 57 ) ityAdinA tarapa Am iti / sup- (vibhaktiH)[ka] prakRtyarthadharmikasvArthasaMkhyAnvayabodhikA vibhaktayaH supa ucyante / yathA ghaTosti ityAdau ghaTapadottaraM suvibhaktiH / tiGastu svArthabhAvanAdyanvayinyeva svArthasaMkhyAmavabodhayanti na tu svaprakRtyarthe iti tAsAM vyudAsaH ( za0 pra0 zlo0 63 TI0 pR0 73 ) / tAH supaH prathamAdvitIyAdibhedena saptavidhAH / supa prakArAntareNa dvidhA kArakArthA kArakArthAnyA ceti / kArakArthA kArakavibhaktiH / tatra vRttyA kArakasya bodhikA kArakArthA / tadanyasya bodhikA kArakArthAnyA ( za0 pra0 zlo0 67 TI0 pR0 77 ) / [kha] vaiyAkaraNAstu vyAkaraNaparibhASitAH suprabhRtisupaparyantAH supapratyAhArAntargatAH ekaviMzatisaMkhyAkAH pratyayavizeSAH / yathA rAmaH ityAdau rAmapadottaraM suvibhaktiH ityAhuH / te ca pratyayAH su au jas am auTa zas TA bhyAM mis ke bhyAm bhyas Gasi bhyAm bhyas Gas os Am Gi os sup ( pANi0 4 / 1 / 2 ) iti / ziSTaM tu vibhaktizabdavyAkhyAne dRzyam / suptaH-nidritaH / yathA nirvikalpakAsattve suptotthitam ayaM ghaTaH iti viziSTajJAnaM na syAt ( ta0 kau0 1 pR0 8 ) ityAdau granthe suptazabdArthaH / atrocyate prasaGgato vyavahAropayogi / kSudhitastRSitaH kAmI vidyArthI kRSikArakaH / bhANDArI ca pravAsI ca sapta suptAna prbodhyet|| iti / anyacca makSikA bhramaraH sarpo rAjA vai bAlakastathA / parazcApi ca mUrkhazca sapta suptAna bodhayet // ( nItisAre ) iti / subhadrA--(kalyANIzabde dRzyam ) / surA-paiSTyAkhyo madyavizeSaH / yathA na surAM pibet ( manu0 a0 11 zlo0 93 ) ityAdau surAzabdasyArthaH / atredaM bodhyam / yadyapi surAzabdavAcyAH gauDI mAdhvI paiSTI iti tisraH tathApi surAzabdo paiSTImAtre mukhyaH / gaur3ImAdhvyorgauNaH / tathoktaM bhaviSyapurANe surA ca paiSTrI For Personal & Private Use Only Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1027 1 mukhyoktA na tasyAstvitare same ( manu0 TI0 kullU0 a0 11 lo0 90 ) iti / paiSTI taNDulapiSTasAdhyA annavikAra : ( mitA0 ) / tadanyanmadyam / atra traivarNikAnAmutpattiprabhRti paiTIpratiSedhaH / brAhmaNasya tu madyamAtra niSedhopyutpattiprabhRtyeva / rAjanyavaizyayostu na kadAcidapi gauDyAdimadyapratiSedhaH / zUdrasya tu surApratiSedhaH / nApi madyamAtrapratiSedhaH ( mitAkSa a0 3 zlo0 253 pR0 81 ) ( manu0. a0 11 zlo0 93 kuhUka0 ) / kAmataH sakRtsurApAnepi prAyazcittaM tu surAM pItvA dvijo mohAt ( rAgamUDhatayA ) agnivarNAM surAM pibet / tayA sa kAye nirdagdhe mucyate kilbiSAttataH // ( manu0 a0 11 zlo0 90 ) iti / akAmataH jalAdibuddhyA surApAne tu dvAdazavArSikaM brahmahatyAvratAcaraNam / chardanAnantaraM tu traivarSikaM piNyAkAdibhakSaNaM prAyazcittam / kevalatAlumAtrasurAsaMyoge tu varSaparyantaM sakRtpiNyA kAdibhakSaNaM prAyazcittaM bodhyam iti / matyA madyapAne gauDImAdhyorajJAnataH pAne ca kRcchrAtikRcchrasahinaH punaH saMskAraH / akAmato mukhyasurApAne tu varSaparyantaM pratirAtraM sakRt piNyAkAdibhakSaNam taptakRcchrapUrvakaM punarupanayanAdi ca jJeyam ( yAjJa0 a0 3 zlo0 253-255 ) ( manu0 a0 11 zlo0 92 ) / 1 suvarNam - 1 ( AkarajaM tejaH ) pArthivabhAgasaMyukto dravadravyavizeSaH / yathA suvarNAGgulIyakam ityAdau suvarNazabdArthaH / suvarNasya taijasatvaM yathA pItimagurutvAzrayasyAtyantAgnisaMyogepi pUrvarUpAparAvRttidarzanAt pUrvarUpaparAvRttipratibandhakaM vijAtIyaM dravadravyaM kalpyate / tathA hyanumAnam asaMyogipItimagurutvAzrayaH vijAtIyarUpapratibandhakadravadravyasaMyuktaH atyantAgnisaMyoge satyapi pUrvarUpavijAtIyarUpAnadhikaraNapArthivatvAt jalamadhyasthapItapaTavat ( mu0 1 tejo0 pR0 81 ) iti / atroktam pItimA ca gurutvaM ca dAhe yasya ca raktatA / tasya lokaprasiddhasya svarNatvaM kena vAryate / anucchinnadravatvaM tu vastu yatviha bhAsate / suvarNa vyavahAroyaM zAstra pravartate / vastubhede prasiddhepi zabdasAmyaM pravartate / rasaH For Personal & Private Use Only Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1028 nyaaykoshH| - svabhAvamadhuro dhvanizca madhuro yathA // bhUsaMsargavazAJcAsya rUpaM naiva prtiiyte| sphaTikasya japAyogAdyathA rUpaM na bhAsate // ( nyA0 lI0 . tejoni0 pR0 9) iti / atha suvarNasya taijasatve prakArAntareNAnumAnamucyate / suvarNaM taijasam asati pratibandhaketyantAnalasaMyogepi anucchidyamAnadravatvAt yannaivaM tannaivaM yathA pRthivI (mu0 tejoni0 pR0 81 ) iti / agnau suvarNamakSINam ( yAjJa0 2 / 178 ) iti smRteragnisaMyogepi tasya nocchedaH / atredaM vijJeyam / atyantAnalasaMyoge sati pArthive ghRtAdau dravatvanAzadarzanena jalamadhyasthaghRtAdau dravatvanAzAdarzanena asati pratibandhake pArthivadravatvanAzAtyantAgnisaMyogayoH kAryakAraNabhAvAvadhAraNAt suvarNasyAtyantAnalasaMyoge satyanucchidyamAnadravatvAdhikaraNatvena pArthivatvAnupapattiH / tasmAt pItadravyadravatvanAzapratibandhakatayA dravadravyAntarasiddhau naimittikadravatvAdhikaraNatayA jalatvAnupapatteH rUpavattayA vAyvAdidhvanantarbhAvAt taijasatvasiddhiH / tasyoSNasparzabhAsvararUpayorupaSTambhakapArthivarUpasparzAbhyAM pratibandhAdanupalabdhiH / tasmAt suvarNaM taijasam iti siddham (ta0 dI0 1 pR0 8-9) / Agamopi anerapatyaM prathama hiraNyam (di. 1 pR0 81 ) iti / brAhmaNasvAmikasuvarNacaurye mahApAtakam / tatsaMgrahastu pAtakazabdavyAkhyAne (pR0 498 ) dRzyaH / evam hiraNya raupya ityAdayaH zabdA vyaakhyeyaaH| 2 karSaparimANam / yathA prAyazcittapratyAmnAyAdau suvarNazabdArthaH karSaparimANam / 3 dhnm| 4 dhattaram ityaadi| suSuptiH- [ka] pradezavizeSAvasthitamanaHsaMyogaH ( nIla0 gu0 pR0 38) / sa ca pradezaH purItadAtmakaH / [ kha ] nidrAnADyavacchinnAtmamanoyogaH ( kRSNaM0 ) / [ga] purItatA manasaH sNyogH| yathA puruSaH suptaH svapnayA carati / tau ha suptaM puruSamAjagmatuH ( kauSIta0 4 / 15-19) ityAdau svapadhAtvarthaH svaapH| sa eva suSuptiH / suSupterutpattimAhurnavyAH / prathamam suSuptyanukUlamanaHkriyayA purItadvyatiriktAtmapradezAnmanaso vibhAgaH / tatastatsaMyoganAzaH / tataH purItadAtmakottara For Personal & Private Use Only Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| dezena manasaH saMyoga utpadyate / saiva suSuptiH (di. 113 pR0115) iti / atredaM bodhyam / suSuptau na kiMcidapi jnyaanmutpdyte| suSuptikAle purItati tvagindriyAbhAvena tatra sthitamanasastvaksaMyogAsaMbhavAt / purItadbhinadezAvacchinnamanaHsaMyogasya (tvAnaHsaMyogasya ) jJAnasAmAnyaM prati kAraNatvAt ( rAma0 1 pR0 114-115 ) iti / purItat aba ityAkhyo nADIvizeSaH iti jJeyam (amaraH 2 / 6 / 66 ) / atra shrutiH| atha yadA supto bhavati tadA na kasyacana ( na kaMcana ) veda / hitA nAma nADyo dvAsaptatisahasrANi hRdayAtpurItatamabhipratiSThante / tAbhiH pratyavasRpya purItati zete (zatapathabrA0 14 bRha0 2 / 1 / 19 ) / yatratatpuruSaH suptaH svapnaM ( svapnasRSTaM phalam ) na kaMcana pazyati ( kauSIta0 upa0 33 ) / tadyatraitatsuptaH samastaH saMprasannaH svapnaM na vijAnAti (chAndo0 u0 8 / 6 / 3) ityAdiH / mAyAvAdivedAntinastu [gha] jJAnazUnyo jIvasyAvasthAvizeSa ityaahuH| atra zrutiH yatra supto na kaMcana kAmaM kAmayate na kaMcana svapnaM pazyati tat suptamiti (bRha0 u0 4 / 3 / 19) iti / atredaM vijJeyam / sAMkhyamate suSuptyavasthA ca dvividhA / ardhalayasamagralayabhedAt / tatrAliye viSayAkArA vRttirna bhavati / kiM tu svagatasukhaduHkhamohAkAraiva buddhivRttirbhavati / samagralaye tu buddhavRttisAmAnyAbhAvo maraNAdAviva bhavati ( sAMkhya0 bhA0 a0 1 sU0 148 ) / kiM ca mAyAvAdimate samagralaye jIvaH paramAtmanaikyamApnoti (zArI0 bhA0 11119) / tatra zrutiH yatratatpuruSaH svapiti nAma satA saumya tadA saMpanno bhavati / svamapIto bhavati / tasmAdena5 svapitItyAcakSate ( chAndo0 6 / 8 / 1) iti / madhvamate tu tadyathA priyayA striyA saMpariSvakto na bAhyaM kiMcana veda nAntaram evamevAyaM puruSaH prAjJenAtmanA saMpariSvakto na bAhya kiMcana veda nAntaram (bRha0 upa0 6 / 3 / 21) iti zrutyA jIvaH suSuptyavasthAyAM paramAtmana AliGganamAtraM prApnoti iti pratipAdyate ityalaM vistareNa / [] prabodhasahakAryabhAvena klezasyAnabhivyaktiH iti yogina AhuH ( sarva0 pR0 359 pAtaJjala0 ) / [ca] nidrA iti kAvyajJA AhuH ( amaraH 11736) / For Personal & Private Use Only Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| sUktavAkaH-idaM dyAvApRthivI bhadramabhUt ityAdiko mantraH / yathA sUkta- vAkena prastaraM praharati iti / prastaro darbhamuSTiH (jai0 nyA0 a0 3 pA0 2 adhi0 5) sUkSmam-1 atyalpaH pdaarthH| yathA aNuparimANuyutaH paramANvAdiH / yathA vA adhyAtmapadArthaH sUkSmazarIram / yathA vA keSAMcidvedAntinAM mate apaJcIkRtAni pRthivyAdIni paJca mahAbhUtAni sUkSmANi tannirmitaM zarIraM sUkSmazarIram / taduktam paJcaprANamanobuddhidazendriyasamanvitam / apaJcIkRtabhUtotthaM sUkSmAGgaM bhogasAdhanam / / iti / idaM ca lokAntaragAmi bhogopabhogasamarthaM liGgazarIram ityucyate / sAMkhyAstu mahadahaMkAraikAdazendriyapaJcatanmAtrANAM samudAyaH sUkSmazarIram / zAntaghoramUDairindriyairanvitatvAt vizeSaH iti pratipedire (sAMkhya0 kau0 kAri0 40) / atroktam sUkSmAsteSAM niyatA mAtApitRjA nivartante (sAMkhya0 kA0 zlo0 39) iti / sUkSmAH sUkSmadehAH / te ca anumitAH / paraloke karmaphalabhogaH sUkSmadehaM vinA anupapanno bhogatvAt sthUladehArabdhakRSyAdijanitasya satyasya svadehenaiva bhogavat iti / svadehArabdhakarmAdiphalaM yat tat svadehenaiva bhogyam netareNa / anyathA kRtahAnAkRtAbhyAgamaprasaGgaH ityAdistakastatrAnusaMdheyaH / 2 arthAlaMkAravizeSaH / taduktam saMlakSitastu sUkSmortha AkAreNeGgitena vA / kayApi sUcyate bhaGgayA yatra sUkSmaM taducyate // ( sAhi0 pari0 10 zlo0 91) / 3 katakavRkSaH iti bhiSaja AhuH / 4 kaitavam iti kAvyajJA aahuH| 5 sUkSmaM saMpUrNaSaDguNaM vAsudevAkhyaM paraM brahma ( sarva0 pR0 119 rAmA0 ) / / sUtram-1 zAstrIyabahvarthapratipAdakasaMkSiptavAkyavizeSaH / zAstrIyasUtrANi SavidhAni brahmamImAMsAsUtram dharmamImAMsAsUtram nyAyasUtram vaizeSikasUtram sAMkhyasUtram yogasUtraM ceti / atra vedAntinaH sUtralakSaNamAhuH / alpAkSaramasaMdigdhaM sAravadvizvatomukham / astobhamanavadyaM ca sUtraM sutravido viduH|| ( madhvabhA0 1111 prastAva0 pR0 3) iti / For Personal & Private Use Only Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| zAbdikAstu sUtralakSaNamAhuH saMjJA ca paribhASA ca vidhiniyama eva ca / atidezodhikArazca SaDvidhaM sUtralakSaNam // iti / pANinyAdipraNItAni vyAkaraNasUtrANi tu vedAGgAnyeva / na tu zAstrIyasUtraSaTvAntarbhUtAni / evam AzvalAyanApastambAdimaharSipraNItAni dharmagRhyazrautasUtrANi bahUni santi / 2 nATakajJAstu nATakopakaraNaM prastAvaH / yathA sUtradhAraH ityAdau sUtrazabdasyArtha ityAhuH / 3 tantuH iti kAvyajJA AhuH / sUnRtavratam-priyaM pathyaM vacastathyaM sUnRtaM vratamucyate ( sarva0 saM0 pR0 65 aahe.)| . saGkA-zabdavatI ratnamAlA ( kaThopaniSat raGgarAmAnuja pR0 37 p017)| sRSTiH-1 utpattyanukUlavyApAravizeSaH / yathA sasarja bhagavAnAdau trIna guNAn prakRteH paraH / mahattattvaM tato viSNuH sRSTavAn brahmaNastanum / / mahattattvAdahaMkAraM sasarja zivavigraham / daivAn dehAn manaH khAni khaM ca sa trividhAttataH // AkAzAdasRjadvAyuM vAyostejo vyajIjanat / tejasaH salilaM tasmAt pRthivImasRjadvibhuH // tataH kUTasthamasRjadvidhi brahmANDavigraham / tasmiMstu bhagavAna bhUyo bhuvanAni caturdaza // ( maNimaJjarI sa0 1 zlo0 2-5 ) ityAdau sRjdhAtvarthaH sRssttiH| sa ca vyApAro jgdutpttaaviishvrecchaaruupH| ghaTAdyutpattau tu kulAlAdInAM karmAdiH / atra tadaikSata bahu syAM prajAyeya ( chAndo0 u0 6 / 2 / 3 ) tatsRSTvA tadevAnuprAvizat (taitti0 u0 2 / 6 / 1 ) ityAdizrutayonusaMdheyAH / manurAha tataH svayaMbhUbhagavAnavyakto vyaJjayannidam / mahAbhUtAdi vRtaujAH prAdurAsIttamonudaH // sobhidhyAya zarIrAtsvAtsisRkSurvividhAH prajAH / apa evaM sasarjAdau tAsu bIjamavAsRjat // ( manu0 a0 1 zlo0 6-8) ityAdi / paurANikA navavidhaM sarga jaguH sargo navavidhastasya prAkRto vaikRtastu yaH / kAladravyaguNairasya trividhaH pratisaMkramaH // (bhAga0 ska0 3 a0 10 ) ityAdi / matsyapurANe ca matsya uvAca tapazcacAra prathamamamarANAM pitAmahaH / AvirbhUtAstato vedAH saanggopaangg'pdkrmaaH|| purANaM sarvazAstrANAM prathamaM brahmaNA smRtam / nityaM zabdamayaM For Personal & Private Use Only Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1032 nyaaykoshH| puNyaM zatakoTipravistaram / anantaraM ca vakrebhyo vedAstasya viniHsRtAH / mImAMsA nyAyavidyAzca pramANASTakasaMyutAH // ityAdisRSTiprakAraH savistaro draSTavyaH / idAnIM sRSTikramaH kathyate / prANinAM bhogabhUtaye paramezvarasya sisRkSA jAyate / sargAdau bhagavAnIzvaraH prayojyaprayojakavRddhazarIradvayaM parigRhya tathA vyavaharati / tatastadvyavahArAdvAlaH pUrvavatsaMketaM gRhNAti ( nyA0 ma0 4 pR0 5) / tato labdhavRttikAdRSTaviziSTAtmasaMyogAt dodhUyamAneSu pavanaparamANuSu prathamataH karmotpattiH / tato dvayoH pavanaparamANvoH saMyogaH / tato vynnukotpttiH| tatatriSu vyaNukeSu karmotpattiH / tatasteSAM saMyogaH / ttsynnukotpttiH| evaM caturaNukAdyutpattikrameNa mahAvAyurutpadA vihAyasi dodhUyamAnastiSThati / tatastasminvAyau jalaparamANubhyo vyaNukAdikrameNa mahAjalarAzirutpannaH poplUyamAnaH tiSThati / tatastasminmahodadhau pRthivIparamANuto vyaNukAdikrameNa mahApRthivyutpadya saMhatAvatiSThate / tataH tasminneva jale taijasebhya utpanno mahAtejorAzirdedIpyamAnastiSThati iti / tatra tejaHparamANusahitapRthivIparamANubhirIzvarAbhidhyAnAdaNDamutpadyate tasminbrahmotpadyate (ta0 va0 125-127 ) (si0 ca0 ) iti / atha prakArAntareNa sRSTividhirucyate / khaNDapralayAnantaram prANinAM bhogabhUtaye paramezvarasya sisRkSAnantaraM sarvAtmagatavRttilabdhAdRSTApekSebhyastatsaMyogebhyaH pavanaparamANuSu karmotpattau teSAM parasparasaMyogebhyo byaNukAdikrameNa mahAvAyuH samutpanno nabhasi dodhUyamAnastiSThati / tadanantaraM tasminneva vAyAvApyebhyaH paramANubhyastenaiva krameNa mahAn salilanidhirutpannaH poplUyamAnastiSThati / tadanantaraM tasminneva salilanidhau pArthivebhyaH paramANubhyo vyaNukAdikrameNa samutpannA mahApRthivI saMhatA ghanIbhUtAvatiSThate / tadanantaraM tasminneva mahodadhau taijasebhyaH paramANubhyo byaNukAdikrameNa samutpanno mahAstejorAzirdedIpyamAnastiSThati / evaM samutpanneSu caturyu mahAbhUteSu paramezvarasyAbhidhyAnamAtrAt ( icchAmAtrAt na tu vyApArAntarAta) taijasebhyoNubhyaH pArthivAdiparamANusahitebhyo mhdnnddmaarbhyte| " tasmiMzcaturvadanaM sakalalokapitAmahaM brahmANaM sakalabhuvanasahitamutpAdya For Personal & Private Use Only Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| prajAsateM niyungkte| sa ca mahezvareNa niyukto brahmAtizayajJAnavairAgyaizvaryasaMpannaH sarvaprANinAM karmavipAkaM viditvA karmAnurUpajJAnavairAgyabhogAyuSaH sutAn prajApatInmAnasAnmanUn devarSipitRgaNAn mukhabAhUrupAdatazcaturo varNAnanyAni coccAvacAni bhUtAni sRSTvA AzayA( vAsanA )nurUpairdharmajJAnavairAgyaizvaryaiH saMyojayati ( prazasta0 1 pR0 6) (pa0 mA0 kAlani0 pR0 93 ) ( ta0 va0 pari0 5 pR0 126-127) / atra zrutiH brAhmaNosya mukhamAsIt bAhU rAjanyaH kRtH| UrU tadasya yadvaizyaH padbhyAM zUdro ajAyata ( Rgve0 pu0 sU0 ) iti| atredaM bodhyam / eSA hyAdisRSTirayonijaiva / tatroccA dharmavizeSasahakRtebhyoNubhyovacA cAdharmavizeSasahakRtebhyo jAyate / brahmA ayonijotizayitadharmavizeSasahakRtebhyoNubhyo jAyate IzvarAbhidhyAnamAtrAt (prazasta Tippa0 pR0 19) iti| mahApralayAnantaraM tu na tAdRzI sRSTiH syAt / sarvamuktau srvotpttinimittsyaadRssttsyaapaayaat| sarvabhokrapavRttau (muktau ) prayojanAbhAvAcca / na hi bIjaprayojanAbhyAM vinA kAryotpattiH (50 mA0 kAlanirU0 pR0 93 ) (ta0 va0 pari0 5 pR0 125-127 ) iti / atredaM cintyam / kecit vedAntinaH jalotpatteH pUrvameva teja utpadyate ityAcakSate ( ta0 va0 ) / atra kyaM brUmaH / yadAcakSate tattu yuktameva / jvalane sati jalasya nAzaH iti bhASyAdau pralayaprakrame pratipAdanAt / ataH tejaHsRSTyanantarameva jalasRSTiyuktA / anyathA tejonAzAnantarameva jalanAzaH iti pratipAdyeta / paraM tu tathA na pratipAdyate. iti jalasRSTeH pUrvameva tejaHsRSTiyuktA iti / tathA ca zrutiH tasmAdvA etasmAdAtmana AkAzaH saMbhUtaH / AkAzAdvAyuH / vAyoragniH / aneraapH| adbhyaH pRthivI / pRthivyA oSadhayaH / oSadhIbhyonnam / annAtpuruSaH ( taittirIya-upa0 2 / 1 ) iti / atredaM vijJeyama / prathamato jagadutpattau paramANvAdayovayavAH samavAyikAraNam / paramANudvayasaMyogAdikamasamavAyikAraNam / IzvaratajjJAnecchAkRtikAlakarmAdRSTAdi nimittakAraNam iti vaizeSikamatam ( si0 ca0 ) iti / evamanyatrApi bhAvakAryotpattau kAraNatrayamUhyam / 2 nAmarUpavibhAgavibhaktasthUlacidacidvastuzarIraM brahma kAryAvastham / brahmaNastathAvidhasthUlabhAvazca 130 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1034 nyaaykoshH| sRSTirityabhidhIyate ( sarva0 saM0 pR0 109 rAmAnu0 ) / 3 sRSTizabdopetA mantrA yAsAmiSTakAnAmupadhAne vidyante tA iSTakAH sRSTaya ucynte| yathA sRSTIrupadadhAti ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 4 adhi0 17 ) / sekaH-[ka] dravadravyakriyAnukUlavyApAraH / yathA vRkSAyodakamAsiJcati ___ ityAdau sindhAtvarthaH ( ga0 vyu0 kA0 4 / 94 ) / [kha] kSaraNam -- iti kazcidAha (vAca0 ) / senA-tattadgajAzvAdisamudAyaH / yathA senAnivezAn pRthivIkSitopi jagmuH (raghu0 7.2 ) ityAdau senAzabdasyArthaH / atra senAtvaM ca aniyatadigdezasaMbandhiSu gajaturagasyandaneSu parapratyAsattyupagRhIteSu avadhAritAnavadhAriteyattaSu vartamAnA bahutvasaMkhyA (nyA0 vA0 111 / 14 pR0 29 ) / atha vA tattadazvAdiviSayakajJAnaviSayatvam ( ta0 pra0 kha0 4 pR0 50) / sevanam-1 bhajanam / ArAdhanam / atredaM vijJeyam / vaiSNavamate jIvasya mokSadazAyAmapi jIvaparamAtmanoH sevyasevakabhAvo vartata eva / tadAnImapi tayorbhedasya sattvAt iti / sevAzabdasyApyayamevArthaH / sA ca sevA aGkananAmakaraNabhajanabhedAtrividhA (sarva0 saM0 pR0 137 puurnnpr0)| 2 AzrayaNam / 3 upabhogaH / sopapadA-sitA jyeSThe dvitIyA tu Azvine dazamI sitaa| caturthI dvAdazI -- mAghe etAH sopapadAH smRtAH // ( pu0 ci0 pR0 442 ) / sautrAntikaH-( bauddhaH ) tadarthatanmate ca bauddhazabdavyAkhyAne (pR0 - 609-610 ) dRshye| skandhaH-vyaNukAdayaH skandhAH ( sarva0 saM0 pR0 72 Ahe. ) / stabdhIbhAvaH-ahamAkAravRttyanyavRttisAmAnyAbhAvaH (nyA0ra0 pR0202)| stutiH-1 [ka] guNavattayA khyApanam (ci0 1 pR0 102 ) / yathA ... nirvighnasamAptikAmo devatAstutimAcaret ityAdau granthe stutizabdArthaH .. (ci0 maGga. 1 pR0 100 ) ( vai0 sA0 da0 pR0 1) / utkarSa- vattayA jJAnAnukUlaH zabdaH ityarthaH / tena vyApArAntare tAdRzi nAti For Personal & Private Use Only Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1035 prasaGgaH / atra jJAnapadena AropitajJAnaM gRhyate / tena tAdRzi svarUpAkhyAne naativyaaptiH| bhagavatstutyAdiSu tatprayogo bhAktaH (mU0 ma0 maGga. 1 pR0 103-104) / [kha] sarvotkRSTaguNavattApratipAdakazabdaH (ma0 vA0 pR0 10) / [ga] AropyamANaguNakathanam iti prAmANikA AhuH / [gha ] jJAnavizeSopadhAyakaH zabdaH iti navyA AhuH ( mU0 ma0 maGga0 1 / 104 ) / 2 [ka] vidheH phalavAdalakSaNA yA prazaMsA sA stutiH / saMpratyayArtha stUyamAnaM zraddadhIta iti / pravartikA c| phalazravaNAtpravartate ( vAtsyA0 2 / 1 / 64 ) / [kha] sAkSAdvidhyarthasya prazaMsArthakaM vAkyam / yathA sarvajitA vai devAH sarvamajayan iti vidheH sarvasyAptyai sarvasya jityai sarvamevaitenApnoti sarvaM jayati ityevamAdi vAkyaM stutiH (gau0 vR0 2 / 1 / 64) / yathA vA aharahaH saMdhyAmupAsIta iti vidheH saMdhyAmupAsate ye tu satataM sNshitvrtaaH| vidhutapApAste yAnti brahmalokamanAmayam // ityAdyarthavAdavAkyaM stutiH / [ga] vidheyastAvakaM vAkyam / yathA vAyavya zvetamAlabheta bhUtikAmaH iti vidheH vAyurvai kSepiSThA devatA vAyumeva svena bhAgadheyenopadhAvati sa evainaM bhUtiM gamayati (taittirIyasaMhitA 2 / 1 / 1 ) ( ma0 pra0 4 pR0 64) iti / idaM vAkyaM hi vAyUddezyakaH zvetapazukaraNako yAgaH prazastaH iti prAzastyabodhanena vidhyarthaM stauti / tathA ca vidhyuddezenaikavAkyatvAdarthavAdaH pramANam ( zAba0 bhA0 1 / 27) / [gha ] guNakathanaparamekaM vAkyam (jai0 nyA0 a0 9 pA0 2 adhi0 3) / 3 stotram / tacca guNakarmAdibhiH prazaMsanam / yathA yo devadattazcaturvedAbhijJaH ityukte sarve janAH stutimapaMgacchanti / guNinamupasarjanIkRtya tanniSThAnAM guNAnAM prAdhAnyena kathanam ityarthaH ( RgvedabhASye sAyaNaH ) / stotraM caturvidham dravyastotraM karmastotraM vidhistotraM tathaiva ca / tathaivAbhijanastotraM stotrameta caturvidham // ( matsyapu0 a0 123 ) iti / stotram-[ka] stutiH / [kha ] pragItamatrasAdhyA stutiH ( jai0 nyA0 a0 2 pA0 1 adhi.0 5) / atredamavadheyam / pragItamayasAdhyaM stotram / apragItamayasAdhyaM zastram iti stotrazastrayorbhedaH iti / For Personal & Private Use Only Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1036 nyaaykoshH| stobhaH-1 [ka] arthazUnyo gAnAdisvaraparipUraNArthaH zabdavizeSaH / yathA sAmavede iDA hoI ityAdiH / idaM ca varNamAtrastobhasya lakSaNam / vAkyastobhasya tu nava vidhA bhavanti AzAstiH stutisaMkhyAne praNavaH paridevanam / praiSamanveSaNaM caiva sRSTirAsthAnameva ca // ( sAmno gAnagrantha0 ) iti / [kha] adhikatve satya'gvilakSaNavarNaH stobhH| [ga] sabhAyAM vipralambhakenocyamAnaM prakRtArthAnanvitaM kAlakSepamAnahetuM zabdarAziM stobha ityAcakSate ( jai0 nyA0 a0 9.pA0 2 adhi011 ) / [5] vedAntinastu vyAkSaravattvam / yathA astobhamanavadyaM ca ityAdisUtralakSaNe stobhazabdasyArthaH ityAhuH ( tattvaprakA0 1 / 1 / 1 pR0 3) / 2 helanam / 3 stambhanam ( hemaca0 ) / stomaH-1 AtmaguNAviSkaraNam / yathA stomayati ityAdI sAmastomama stauSan ( zrutiH ) iti purAkalpe ca stomazabdasyArthaH / 2 samUhaH / - 3 yjnyH| 4 stvH| 5 dhanam / 6 mastakam / 7 zasyam / 8 lohApadaNDaH ( vAca0 ) / - styAnam-cittasyAkarmaNyatvam ( sarva0 saM0 pR0 355 pAta0 ) / strItvam-1 yonimattvam / yathA ajA azvA zUdrA zyAmA capalA brAhmaNI gaurI sukezI garbhiNI ityAdau / atra prAtipadikaprakRtikAH khiyAm ( pANi0 4 / 1 / 3 ) ityadhikAre vihitASTAbAdayaH strItvaM prakRtyarthavizeSaNatayA bodhayanti (ga0 vyu0 strIpra0 pR0 118 ) / 2 bhaaryaatvm| yathA AcAryAnI manAvI arthI zudrI ityAdau / atra strIpratyayapratipAdyam bhAryAtvaM ca saMbandhavizeSaH / tatraiva nirUpakatvena prakRtyarthAnvayaH (ga0 vyu0 strI0 pR0 119 ) / tathA ca AcAryanirUpakabhAryAtvavatI iti shaabdbodhH| evamuttaratrApi bodha UhyaH / atra strIpuMdharmazca asvatantrAH striyaH kAryAH puruSaiH svairdivAnizam / viSayeSu ca sajjantyaH saMsthApyA hyAtmano vaze // pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvane / rakSanti sthAvire putrA na strIsvAtavyamarhati / arthasya saMgrahe cainAM vyaye caiva niyojayet / zauce dharmenapaktyAM ca pAriNAhyasya cekssnne|| For Personal & Private Use Only Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1037 1 1 1 (manu0 a0 9 zlo0 2, 3, 11) iti / anyatrApyuktam / (a0 5 zlo0 147 - 166 ) / adhivettAraM pratyAha AjJAsaMpAdinIM dakSAM vIrasUM priyavAdinIm / tyajan dApyastRtIyAMzamadravyo bharaNaM striyAH // ( yAjJa0 a0 1 zlo0 76 ) iti / vyabhicAre striyA mauNDyamadhaH zayanameva ca / kadannaM ca kuvAsazca karma cAvaskarojjhanam || ( yAjJa0 a0 1 zlo070 mitAkSarAyAM nAradaH ) / avibhAjyaM strIdhanaM ca adhyayadhyAvAhanikaM dattaM ca prItikarmaNi / bhrAtRmAtRpitRprAptaM SaDvidhaM strIdhanaM smRtam // ( manu0 a0 9 zlo0 194 ) / pitRmAtRpatibhrAtRdattamadhyamyupAgatam / AdhivedanikAdyaM ca strIdhanaM tatprakIrtitam || (yAjJa0 a0 1 zlo0 148 ) / strIpuruSabhedastu ratimaJjaryAm padminI citriNI caiva zaGkhinI hastinI tathA / zazo mRgo vRSozvazva strIpuMsojatilakSaNam // iti / 3 liGgarUpasaMjJAvizeSaH / yathA aTavI ityAdizabdeSu / atredaM vijJeyam / khaTAvIdevatApade ca strIpratyayA nArthabodhakAH / tatra prakRtyarthe yonimattva - rUpastrItvasyAyogyatayAnanvayAt / na ca zabdagataM strItvAdirUpadharmAntarameva tatra paraMparAsaMbandhenArthagatatayA bhAsate iti zrIpatidattoktaM yuktam / tadbhAne mAnAbhAvAt ( ga0 vyu0 strI0 pR0 119 ) iti / strIliGgam -- ( nAma ) [ka] strIliGgatvena paribhASitaM padam / yathA taTI ityAdipadam / paribhASAyAH prayojanaM ceha padasaMskAraH / sa ca taTI ityAdau strItvena GIbAdipratyayaH / [kha] kvacit yonyAdimattvalakSaNastrItvavAcakaM padam / yathA na viprA vedamuccaret ityAdau viprApadam / atra TAbAdinA pratyayenaiva ( na tu prakRtyA ) svArthasya yonyAdimattvalakSaNastrItvaM prakRtyarthenubhUyata iti jJeyam (za0 pra0 lo0 54 TI0 pR0 69 ) / sthalam -- 1 [ka] tattatpakSasAdhyAdivAcakaprayoga: / yathA parvatapakSakavahnisAdhyakadhUmahetukasthale ityAdau granthe sthalazabdasyArthaH / [ kha ] tattadvyavahArajanyazAbdabodhaviSayaH / yathA parvate vahnisAdhyakasthalaM hi parvato vahnimAn iti zAbdabodhaviSayo vahnimatparvatAdi / 2 udAharaNavAkyam iti kecidvadanti / 3 jalazUnyo kRtrimo bhUbhAgaH / yathA UparaM sthalam iti kAvyajJA AhuH ( amara : 2|1 | 5 ) / 4 gajapRSThagataM kASThAsanam | 1 For Personal & Private Use Only Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 1038 nyaaykoshH| sthAnam-1 jJApakam (gau0 vR0 1 / 2 / 19 ) / yathA nigrahasthAnam ityAdI vedAH sthAnAni vidyAnAm ( yAjJa0 1 / 3 ) ityAdau ca sthAnazabdasyArthaH / 2 sthitiH| sA ca kvacit svAbhiprAyabodhAnukUlA sthitiH / yathA gopI kRSNAya tiSThate ityAdau tiSThaterarthaH / atra kRSNasaMpradAnakabodhAnukUlA sthitiH iti zAbdikamate bodhaH ( la0 ma0 kA0 4 pR0 103) / 3 prasaGgaH / yathA sthAnentaratamaH ( pANi0 111 / 50) ityAdI AdizyamAnasya yaNAdeH kAraNIbhUtegAdeH prasaGgaH sthAnam iti zAbdikA vdnti| 4 AzrayaH iti kAvyajJAH sNgirnte| 5 mImAMsakAstu dezasAmAnyam / lakSaNaM ca saMnidhivizeSatvam ( lau0 bhA0 TI0 pR0 26 ) / sthAnaM kramazcetyanarthAntaram / atroktam sthAnaM kramo yogabalaM samAkhyA ( pArthasArathiH ) iti / yathA aindrAmamekAdazakapAlaM nirvapet vaizvAnaraM dvAdazakapAlaM nirvapet ityevaMkramavihiteSTiSu indrAmI rocanAdivaH vaizvAnarojIjanat ityAdInAM yAjyAnuvAkyAmatrANAM yathAsaMkhyaM prathamasya prathamam dvitIyasya dvitIyam ityevaMrUpo viniyogaH yathAsaMkhyapAThAt ityaahuH| tacca sthAnaM dvividham pAThasamAnadezatvam anuSThAnasamAnadezatvaM ca / tatrAdyamapi dvividham yathAsaMkhyapAThaH ythaasNnidhipaatthshceti| tatra yathAsaMkhyapAThatvena samAnadezatvaM endrAmam ityAdiSadAharaNeSu bodhyam ( lau0 bhA0 pR0 26 ) / 6 sAdRzyam / 7 avakAzaH / 8 saMnivezaH / 9 vstiH| sA ca lokavizeSaH iti paurANikA AhuH / lokazca samyagvartinAM svasvadharmAnuSThAyinAM janAnAmupabhogasthAnam / atroktamagnipurANe prAjApatyaM brAhmaNAnAM smRtaM sthAnaM kriyAvatAm / kSatriyANAM tathA caindra saMgrAmeSvanivartinAm // gAndharva zUdrajAtInAM paricaryAnukAriNAm ityAdi / 10 nItivedinastu upacayApacayahInaM sAmyAvasthAnam ityAhuH / sthAne--(avyayam ) 1 yogyam / yathA sthAne taccalamartyagaNDanRpateH ( pratAparu0 ) sthAne bhavAnekanarAdhipaH sana ( raghu0 5 / 16 ) sthAne vRtA bhUpatibhiH parokSaiH ( raghu0 7 / 13 ) ityAdI sthAne ityasyArthaH / 2 satyam / 3 sAdRzyam / 4 karaNArthaH ( shbdr0)| For Personal & Private Use Only Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| sthAvaraH-pRthivyaptejovAyuvanaspatayaH sthAvarAH (sarva0saM0 pR0 70 aaii0)| sthitiH-1 svotpattyavasthA / yathA sthitisthApakaH ityAdau sthitizabdasyArthaH / 2 svabhAvaH ityanya AhuH / 3 vasatiH iti kAvyajJA AhuH / 4 gatinivRttiH / yathA tiSThati ityAdau iti zAbdikA AhuH / 5 vRttirahitasya cittasya svarUpaniSThaH prazAntavAhitArUpaH pariNAmavizeSaH sthitiH ( sarva0 saM0 pR0 366 pAta0 ) / sthitibandhaH-yathA ajAgomahiSyAdikSIrANAmetAvantamanehasaM mAdhurya svabhAvAdapracyutisthitiH / tathA jJAnAvaraNAdInAM mUlaprakRtInAm AditastisRNAmantarAyasya ca triMzatsAgaropamakoTikoTyaH parA sthitiH ityAdyuktakAlA durdhAnavatsvIyasvabhAvAdapracyutisthitiH (sarva0 saM0 pR077-78 aaii0)| sthitisthApakaH-(guNaH ) [ka] kriyAvizeSajanakaH kriyAvizeSajanyaH khajanyakriyAnAzyo guNavizeSaH (di0 gu0 pR0 233 ) / RjutvAdyApAdakaH saMskAraprabhedoyam kArmukakaTAdipRthivImAtravRttiH atIndriyaH anityazceti ( ta0 saM0 ) / tasyAtIndriyatve mAnaM ca AkRSTataruzAkhAdInAM parityAge punargamanaM sthitisthApakasAdhyam iti (mu0 gu0 pR0 233) / tathA ca zarAdInAM namanottaratyAge yathAsthAnaniyatasaMyogajanakakarmajanakatayA siddhyati saH (pa0 mA : ) / sa ca AkRSTataruzAkhAdau spanda prati kAraNamapi bhavati / kecittu ayaM sparzavadvizeSavRttiH / tena pRthivyAdicatuSTaye vartate ityAhuH (pra0 pra0) ( bhA0 50 zlo0 160 ) ( ta0. kau0 ) ( di0 gu0 pR0 193 ) / tallakSaNaM ca pRthivImAtrasamavetasamavetasaMskAratvavyApyajAtimattvam (si0 ca0 gu0 pR0 35 ) / atra bhASyam / sthitisthApakastu sparzavadravyeSu vartamAno ghanAvayavasaMnivezaviziSTeSu kAlAntarAvasthAyiSu svAzrayamanyathAkRtaM yathAvasthitaM sthApayati / sthAvarajaGgameSu vikAreSu dhanuHzAkhAdantazRGgAdiSu sUtracarmavastrakambalAdiSu bhunasaMvartiteSu tasya kArya saMlakSyate / nityAnityatvaniSpattayosyApi gurutvavadraSTavyAH (prazasta0 gu0 pR0 53) iti / For Personal & Private Use Only Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104. nyaaykoshH| [kha] anyathAkRtasya punastadavasthApAdakaH saMskAraH (ta0 saM0 ) / pUrvasaMyogavijAtIyasaMyoganAzakatve sati pUrvasaMyogasajAtIyasaMyogajanakA . iti samuditArthaH / atra kriyAvAraNAya satyantaM dalaM dattam / vibhAgavAraNAya vizeSyadalam (vAkya0 gu0. pR0 22) / [ga] Azraye pUrvAvasthApAdakaH saMskAraH / sa yathA AkRSTataruzAkhAdeH pUrvAvasthA janayati ( pra0 pr0)| [gha ] svotpattyavasthApAdako guNaH / snaayuH--suukssmnaaddii| snehaH-1 (guNaH) [ka] snehatvajAtimAn (pra0 pra0) / snehazcikaNatA jalamAtravRttiH caNakacUrNA divyaGgayazca / payodhRtatailAdau snehopalambhastu payaAdyantargatajalopAdhikaH jalagata evopalabhyate / sneho jalaparamANugato nityaH jalabyaNukAdirUpakAryagataH anityaH ( ta0 ko0) (pra0 pra0) ( prazasta0 2 pR0 33 ) ( ta0 saM0) ( bhA0 pa0) ( vAkya0 ) / atra bhASyam snehopAM vizeSaguNaH saMgrahamRjAdihetuH / asyApi gurutvavannityAnityatvaniSpattayaH (prazasta0 2 gu0 pR0 33) iti / mRjA zuddhiH / atra vicAryate / na ca sAMsiddhikadravatvAdeva saMgrahasaMbhave kiM snehena iti vAcyam / caNakacUrNA dinA jaladravatvayorutkarSasyAnAdhAnAdanyasya ca saMgrahahetorabhAve tadutkarSasyAkasmikatvaprasaGgAt / ataH sneha AvazyakaH ( 50 ca0 ) iti / [kha] cUrNAdipiNDIbhAvaheturguNaH ( ta0 saM0 ) / yathA pradIpaH snehamAdatte dazayAbhyantarasthayA ityAdau tailasaMyuktajalagataH snehaH / jale sneho dvividhaH prakRSTasnehaH apakRSTasnehazca / tatra tailAdau pratIyamAnaH prakRSTasneho dIpAdijvAlAderanukUlaH / pAnIyagatastu apakRSTasneho vahniM nAzayati ( mu0gu0 pR0 232 ) / [ga] snigdhadhIryaviziSTArthe snehazcikkaNatA ca saH ( tA0 ra0 zlo0 48 ) / atredaM bodhyam / satyapi dravatve drutasuvarNAdibhiH satyapi ca snehe himakarakAdibhiH piNDIbhAvAjananAt snehasahitameva dravatvaM piNDIbhAvakAraNam ( ta0 va0 pR0 230 ) iti / yadvA piNDIbhAve snehasyaivAsAdhAraNakAraNatvam / na tu jalAdigata For Personal & Private Use Only Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1041 dravatvasya / tathA sati drutasuvarNAdisaMyoge cUrNAdeH piNDIbhAvApatteH / himakarakAdibhiH pinnddiibhaavaaptteshc| ataH snehasyaivAsAdhAraNakAraNatvam / vastutastu drutajalasaMyogasyaiva piNDIbhAvahetutvam / snehasya piNDIbhAvahetutve mAnAbhAvAt / jale drutatvavizeSaNAtkarakAdivyAvRttiH (nyA0 bo0 1 pR0 6) / atra prasaGgataH snehanavidhirucyate / snehazcaturvidhaH prokto ghRtaM tailaM vasA tathA / majjA ca tAM pibenmartyaH kiMcidabhyudite ravau // sthAvaro jaGgamazcaiva dviyoniH sneha ucyate / tilatailaM sthAvareSu jaGgameSu ghRtaM varam // dvAbhyAM tribhizcaturbhirvA yamakatrivRto mahAn // ( bhAvapra0) iti / atrodbhaTaH apekSante na ca snehaM na pAtraM na dazAntaram / paropakAraniratA maNidIpA ivottamAH // iti / 2 prema ityAlaMkArikA vadanti / premarUpasnehazca vatsalarasasya sthAyibhAvaH / sa ca raso bharatasaMmataH / tuduktam sphuTaM camatkAritayA vatsalaM ca rasaM viduH / sthAyI vatsalatA snehaH putrAdyAlambanaM matam // ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 251 ) iti / spandanam-vAyavabhibhUtasyeva zarIrAvayavAnAM kampanam ( sarva0 saM0 pR0 170 naku0 ) / . spardhA-parAbhibhavecchA / yathA spardhate ityAdau / sparzaH-1 ( guNaH ) [ka] tvagindriyamAtragrahaNo yorthaH sa sparzaH (vai0 u0 3 / 1 / 1 ) (praza0 pR0 12) / sa tu bAyaikendriyagrAhyaH pRthivIjalatejovAyuvRttiH / atra vivekaH kaThinasukumArasparzI pRthivyA eva (bhA0 pa0 ) iti / tatra vAyugatasparzastu bahuvidhaH / tathA coktam vAyavyazca guNaH sparzaH sparzazca bahudhA smRtaH / uSNaH zItaH sukho duHkhaH snigdho vizada eva ca // tathA kharo mRdU rUkSo laghurgurutaropi ca // ( bhAra0 zA0 a0 181 ) iti / kaThinasyApyupalakSaNamidam / yathoktam vAyozcApi guNaH sparzaH sparzazca bahudhA smRtaH / rUkSaH zItastathaivoSNaH snigdhazca vizadaH kharaH // kaThinazcikvaNaH zlakSNaH picchalo dAruNo mRduH| evaM dvAdazavistAro vAyavyo 171 nyA. ko. For Personal & Private Use Only Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1042 . nyaaykoshH| guNa eva ca // ( bhAra0 Azva0 a0 50 ) iti / tvagindriyamAtraprahaNo yortha ityatra arthazabdena dharmI bhAvabhUta ucyate / tena sparzatvAdau sparzAyabhAve ca nAtivyAptiH / tathA ca tvagindriyagrAhyaguNavRttiguNatvAvAntarajAtimattvam iti paryavasitorthaH / tena nAtIndriyasparzAdyanupaprahaH (vai0 u0 3 / 1 / 1 ) / atredaM bodhyam / sparzaH dravyapratyakSe tvaksahakArI rUpAnuvidhAyI ca (vai0 u0 3 / 1 / 1 ) ( ta0 saM0 ) (prazasta0 pR0 12) / tadarthastu rUpasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogI iti / rUpavati sparzo niyamena vartate iti sugamorthaH / [ kha ] tvagindriyamAtragrAhyo guNaH (ta0 saM0 1) / atra sparzatvetivyAptivAraNAya guNapadam / saMyogAdAvativyAptivAraNAya mAtrapadam (ta0 dI0 1 pR0 13) iti / [ga] tvaGmAtragrAhyajAtimAn (ta0 kau0 1) / sA ca jAtiH sparzatvam / yathA tvacA ghaTaM spRzati ityAdau spRzdhAtvarthaH sparzaH / nyAyavaizeSikamate sparzatrividhaH zItaH uSNaH anuSNAzItazceti / tatra zIto jale vrtte| uSNastejasi / anuSNAzItaH pRthivIvAyvovartate / tatra nityAyAmanityAyAM ceti dvividhAyAmapi pRthivyAM sparza anityaH pAkajazca / jalatejovAyuSu ca dravyeSvapAkajaH nityagato nityaH anityagataH anityazceti ( prazasta0 pR0 14 ) ( vai0 u0 7 / 1 / 6 ) ( ta0 sN0)| citrasparzastu rUpasthalIyayuktyA (pR0 690) svIkaraNIya eva (vai0 vi0 71 / 6 pR0 292 ) iti| kecittu kaThinAdiH sparzaH saMyogavizeSa eva nAtiriktaH iti manyante / bauddhAstu nAmarUpendriyANAM mithaH saMyogaH sparzaH ityAhuH / 2 vedAntinastu saMbandhaH ( saMnikarSaH ) ( gItA madhvabhA0 ) / yathA mAtrAsparzAstu. kaunteya zItoSNasukhaduHkhadAH ( gItA0 2 / 14 ) ityAdau sparzazabdasyArtha ityaGgIcakruH / 3 vaiyAkaraNAstu kAdayo mAvasAnAH (25) vargyavarNAH ityAhuH / 4 kAvyajJAstu grahaNam / 5 dAnam / 6 yuddhaM ca ityAhuH / 7 rogaH iti bhiSaja AhuH / sparzatanmAtram-1 sparzaH / 2 sAMkhyAstu vAyUpAdAnakAraNaM svarzamAtra. guNakaH sUkSmabhUtavizeSaH ityAhuH / For Personal & Private Use Only Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1043 spArzanam-tvagindriyajanyaM pratyakSam / yathA dravyaspArzanapratyakSaM prati sparzaH kAraNam ityAdau granthe spArzanazabdasyArthaH / spArzanaM ca dvividham sparzaviSayakam sparzavadravyaviSayakaM ceti| spRhA-(doSaH ) dharmAvirodhena prAptIcchA ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) / yathA puSpebhyaH spRhayati ityAdau spRhadhAtvarthaH / yathA vA spRhAvatI vastuSu keSu mAgadhI ( raghu0 3 / 5) mithune spRhAvatI ( kumAra0 ) ityAdau ca spRhaashbdaarthH| . sphuTatvam--1 tadviSayakajijJAsAnadhInapratipattiviSayatvam / yathA doSa lakSaNe kRte duSTahetulakSaNasya sphuTatvena lAbhaH ityAdau sphuTatvazabdasyArthaH (ga0 hetvA0 sAmA0 lakSa0 1) / 2 jyotiSajJAstu sUryAdigrahANAM meSAdirAzidhvaMzavizeSa sthitiH tattadaMzakalAdigatizca ityAhuH / 3 vikA zanam / 4 vidalanaM ca iti kAvyajJA AhuH / sphoTaH-varNAtirikto varNAbhivyaGgayorthapratyAyako nityaH zabdaH (sarva0 saM0 pR0 300 pANi0) (tarkapra0 kha0 pR0 126) / atra vyutpattiH sphuTyate vyajyate varNaiH iti sphoTaH iti sphuTatyarthosmAt iti sphoTaH iti ca yaugikazabdAbhidheyatvaM zabdabrahmaNaH sUcayati (vai0 sA0 pR0 212) / sphoTatvaM ca sphuTatyabhivyaktIbhavatyarthosmAt anena vA iti vyutpattyA arthaprakAzakatvam / prakAzazca jJAnam / tathA ca arthaniSThaviSayatAprayojakazaktimattvaM paryavasyati / varNasyaiva tattvAbhyupagame varNasphoTaH padAdInAM tattvAbhyupagame tu padAdisphoTaH iti vyavahAraH (vai0 sA0 da0 pR0 212) / sphoTasyAvazyakatvamAha / padAnAM varNasamUharUpANAmAzuvinAzitayaikakSaNAvasthAyitvAbhAvAdapratyakSatvaM tAvannirUDham / tathA ca padApratyakSe padArthasmRteH zAbdabodhahetoH asaMbhavaH syAt / ataH sphoTaH kazcanAGgIkartavyaH yatorthapratyayaH iti / atha. vA varNAnAM pratyuccAraNamanyathA pratIyamAnatayA anityatvena AzuvinAzinAM ca teSAM melanAsaMbhavena tatsamudAyasyApi saMbandhitvAbhAvena pratyekaM varNeSu vRttau vyabhicAreNa ca pUrvapUrvavarNAnubhavajanyasaMskArabIjavatyantyavarNajanitaparipAkazAlini hRdaye jhaTiti For Personal & Private Use Only Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / samudIyamAnasya sphoTarUpasyaiva nityatayA tatraiva nityasaMbandhasya yogyatayA vRttimattvamucitam iti / tathA ca yogasUtrabhASyakRvyAsa Aha tadeteSAmarthasaMketenAvacchinnAnAmupasaMhRtadhvanikramANAM ya eko buddhinirbhAsastatpadaM vAcakaM vAcyasya saMketyate tadekaM padamekabuddhiviSaya ekaprayatnAkSiptamabhAgamakramavarNaM bauddhamantyavarNapratyayopasthApitaM pratIyate iti / sphoTaca pUrvapUrvavarNAnubhavasahitacaramavarNAnubhavavyaGgayaH / atra sphoTa - syAbhivyaktau prAkRto dhvaniH kAraNam / ciraciratarasthitau tu prAkRtadhvanijAtavaikRtadhvaniH kAraNam iti viveko jJeyaH ( la0 ma 0 1 ) / sa ca zAbdikamataprasiddhaH / atra mahAbhASyam atha gaurityatra kaH zabdaH / yenoccAritena sAsnAlAGgUlakakudakhuraviSANAnAM saMpratyayo bhavati sa zabda . ucyate iti / tathA ca bhAgavate ( 12 / 6 / 40 ) sphoTa zravaNasyAtma liGgatvamuktam zRNoti ya imaM sphoTaM supte zrotre ca zUnyadRkUM / yena vAgvyajyate yasya vyaktirAkAza AtmanaH // ( maJjUSAyAm ) iti / naiyAyikamate tu sphoTo nAGgIkriyata eva / yadyaGgIkriyeta tadApi varNavatsonitya eva iti mantavyam / ayaM bhAvaH / pUrvapUrvavarNagocara saMskArasahitazcaramavarNopalambha eva sphoTavyaJjakaH iti zAbdikaiH svIkaraNIyam / tathA ca naiyAyikamatepi tAdRzacaramavarNopalambhenaivArthapratyayopapattAvalaM sphoTAGgIkAreNa (nyA0ma0 4 pR0 32) (ta0 pra0 4 pR0 127 ) iti / atha sphoTabhedA ucyante / aSTau sphoTA bhavanti ( 1 ) varNasphoTa: ( 2 ) padasphoTa: ( 3 ) vAkyasphoTa : (4) akhaNDapadasphoTa: ( 5 ) akhaNDavAkyasphoTa : ( 6 ) varNajAtisphoTa : (7) padajAtisphoTa: (8) vAkyajAtisphoTazca iti / tatra vAkyasphoTa eva vAstavaH anyeSAM tvavAstavatvam iti vaiyAkaraNAnAM siddhAntaH (vai0 sA0 pR0 59 ) / atra varNasphoTamArabhyAkhaNDavAkyasphoTaparyantaM paca vyaktisphoTA bhavanti / ziSTAstu trayo jAtisphoTA bhavanti iti bodhyam / atra mImAMsakA vedAntinazca pratyekapadazaktisAcivyenAkAGkSAdivazAtpadAdvAkyArthabodhastadA padasphoTaH / yadA tu tannirapekSaiva sA bodhaM janayati tadA vAkyasphoTa: ityAhuH (vai0 sA0 da0 pR0 425 ) / punazca sphoTo dvividhaH srakhaNDaH akhaNDazca / tatra padvAkyayorakhaNr3atvaM cAvidyamAnAvayavakatvam / 2044 For Personal & Private Use Only Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1045 sphyaH--khaGgAkAraM kASTham ( jai0 nyA0 a0 3 pA0 1 adhi0 6 ) / smayaH - 1 ( doSaH ) guNavati nirguNatvadhIH ( gau0 vR0 4 / 1 / 3 ) 2 adbhutarasasthAyibhAvaH ityAlaMkArikA AhuH / 3 garvaH iti kAvyajJA AhuH / 4 kAtaryam iti nATakajJA AhuH / gAyakaH iti gAnazAstrajJA AhuH / smaraNam - 1 smRtiH / 2 arthAlaMkAravizeSaH ityAlaMkArikA AhuH / taduktam sadRzAnubhavAdvastusmRtiH smaraNamucyate ( sA0 da0 pari0 10 lo0 0 27 ) iti / 3 cintanam iti kAvyajJA vadanti / smArtaH- -1 smRtizAstrAbhijJaH / 2 smRtivihitaM karma / yathA smArtaM vaidikavaJcaret anyopi smArtamAcaret ityAdau gRhyAmyupAsanavaizvadevadAnAdi smArtaM bhavati / smRti: - 1 (buddhiH ) saMskAramAtrajanyaM jJAnam (ta0 saM0 ) / pratyakSabuddhi - nirodhe tadanusaMdhAnaviSayaH smRti: ( nyA0 vA0 ) iti vArtike uktam / yathA mAtuH smarati ityAdau smRdhAtvarthaH / saMskAramAtrajanyam ityasya cakSurAdyajanyatve sati saMskArajanyam ityarthaH / mAtrapadopAdAnena pratyabhijJAyAM nAtivyAptiH / pratyabhijJAyAzcakSurjanyatvAt (nIla0 1 pR014 ) iti / atra prAno naiyAyikAH smRtilakSaNe na mAtrapadamAvazyakam / na ca soyaM devadattaH iti pratyabhijJAyAmativyAptiH iti vAcyam / tatra saMskArajanitatattAsmRtireva hetuH / na tu saMskAropi ityativyAptivirahAt ityAhuH ( ta0 kau0 1 pR0 6 ) / madhvAcAryAnuyAyinastu smRtiH manojanyA na tu saMskArajanyA / saMskArastu manasastadarthasaMnikarSarUpa eva yathA yogIndriyANAM yogajo dharma ityAhuH ( pra0 pa0 pR0 9 ) smRtizca vaizeSikanaye buddhyantargata vidyAprabhedaH ( prazasta 0 pR0 25 ) liGgadarzanecchAnusmaraNAdyapekSAdAtmamanasoH saMyoga vizeSAt paTTabhyAsAdarapratyayajanitAcca saMskArAt dRSTazrutAnubhUteSvartheSu vizeSAnusmaraNecchAdveSahetuH tadatItaviSayA smRti: ( prazasta0 2 pR0 32 ) iti atra pAThAntaram vizeSAnuvyavasAyecchAnusmaraNadveSahetuH (prazasta0 2 | 1 For Personal & Private Use Only Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1046 nyaaykoshH| pR0 49-50 ) iti / atra sUtram AtmamanasoH saMyogavizeSAt (praNidhAnAdisaMnidhAnAdasamavAyikAraNAt ) saMskArAcca smRtiH (vai09|2|6) iti / atra smRtau saMyogavizeSosamavAyikAraNam / saMskAro nimittakAraNam / AtmA samavAyikAraNam iti vijJeyam (vai0 u0 9 / 1 / 6) / atredaM bodhyam // bhAvanAkhyaH saMskAronubhavena janyate smRtiM janayati ca iti / saMskArastadbuddha eva smRtiM janayati / udbodhakAzca saMskArasya sadRzadarzanAdayaH ( ta0 bhA0 pR0 37 ) / tathA coktam sadRzAdRSTacintAdyAH smRtibIjasya bodhakAH iti / gautamasUtre ( 3 / 2 / 42) ca te pradarzitAH / atra kazcidAha smRtijananAya saMskAroddIpanamudbodha( vAca0 ) iti / atra matabhedaH / smRti saMskAraM ca prati anubhavasyAnubhavatvenaiva janakatvam iti prAcAM matam / navInAnA mate tu anubhavasya jJAnatvena janakatvam (nIla0 gu0 pR0 38) iti / prAcAmayamabhiprAyaH tattadviSayakasmRtiM tAdRzasaMskAraM ca prati tattadviSayakAnubhavatvenaiva hetutaa| na tu tattadviSayakajJAnatvena / anubhavatvasyApi jAtitvena jJAnatvApekSayA gauravAbhAvAt / na ca vinigamanAvirahaH iti zaGkayam / vyApyadharmapuraskAreNa kAraNatvasaMbhave vyApakadharmasyAnyathAsiddhinirUpakatvAt iti / navyAnAM punarayamAzayaH / tattadviSayakasmRtiM tAdRzasaMskAraM ca prati tattadviSayakajJAnatvenaiva hetutA / na tvanubhavatvena / saMskArasya phalanAzyatayA prathamasmaraNenaivAnubhavajanyasaMskArasya nAzena sakRdanubhUtasya smaraNottaramasmaraNaprasaGgAt (nIla. mu0 pR0 38-39) iti / smRtirdvividhA yathArthA ayathArthA ceti / tatra AdyA prmaajnyaa| dvitIyA apramAjanyA (ta0 saM0 ) / jAgare tadubhayaM saMbhavati / svapne tu sarvameva jJAnaM smaraNam ayathArtha ca (ta0 bhA0) iti| dvayorlakSaNe ca saMskArasaMbandhAvacchinnAnubhavapramAbhramaniSThajanakatAnirUpitajanyate bodhye ( vAkya0 gu0 pR0 21 ) / atra vedAntina AhuH smRtirapi ( pramAjanyApi ) pramANameva (pramA) (pra0 pa0 pR0 4) iti / ayaM bhAvaH smRteH pramArUpatvena pramAkaraNatvarUpapramANalakSaNAkrAntatvAdanubhavasyApi pratyakSAdicatuSTayasyeva pramANAntara For Personal & Private Use Only Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1047 tvamiSTameva iti / 2 yogazAstrajJAstu anubhavaprAptipUrvA vRttiH ityAhuH / atra sUtram anubhUtaviSayAsaMpramoSaH smRtiH (pAta0 pA0 1 suu011)| sarvAH smRtayaH pramANaviparyayavikalpanidrAsmRtInAmanubhavAt prabhavanti (bhojavRtti0 ) (bhA0 ) / 2 dharmajJAstu dharmazAstram / atrArthe smRtizabdasya vyutpattiH smaryate vedadharmonena ( karaNe ktin ) iti / tacca vedArthAnubhavajanyaM vedArthAnuvAdakaM dharme ca pramANaM munipraNItaM vaakyruupm| yathA manusmRtiyAjJavalkyasmRtyAdirityAhuH / taduktaM manunA vedokhilo dharmamUlaM smRtizIle ca tadvidAm ( manu0 a0 2 zlo0 6 ) ( gau0 11) iti / atroktam zrutistu vedo vijJeyo dharmazAstraM tu vai smRtiH ( manu0 a0 2 zlo0 10) iti / iyaM smRtirapi sAttvikarAjasatAmasabhedena trividhA / tatra sAttvikyo yathA vAsiSThaM caiva hArItaM vyAsaM pArAzaraM tathA / bhAradvAjaM kAzyapaM ca sAttvikyo muktidAH zubhAH // ( padmapu0 utta0 a0 43) iti| rAjasyastAmasyastu tatraivAnveSaNIyAH / vistarabhayAdatra na sNgRhiitaaH| syandanam-1 prasravaNam / tacca saMnikRSTadezasya dravadravyasya ca saMyogAnukUla. vyApAraH (vAkya0 1 pR0 9) / yathA syandanAsamavAyikAraNaM dravatvam ityAdau granthe syandanazabdasyArthaH / atra sUtram dravatvAt syandanam (vai0 5 / 2 / 4) iti / tadarthazca syandanaM drvtvaadsmvaayikaarnnaadutpdyte| tathA hi kSitau patitAnAmapAM bindUnAM parasparasaMyogena mahajjalamavayavi srotorUpaM yajAyate tasya yat syandanaM dUrasaMsaraNaM tadvatvAdasamavAyikAraNAdutpadyate gurutvAnnimittakAraNAt apsu samavAyikAraNeSu (vai0 u05|2|4)| 2 gamanatvavyApyajAtimat / yathA bhramaNaM recanaM syandanoprajvalanameva ca ( bhA0 pa0 zlo0 7) ityAdau syandanazabdasyArthaH / 3 jalam / 4 rathazca iti kAvyajJA AhuH / 5 tinizavRkSaH ( tivasa) iti bhiSaja AhuH ( amaraH 2 / 4 / 26) / syAdvAdaH (vAdaH) yatra vAde digambarAH jainAH sarvatra saptabhaGgInayAkhyaM nyAyamavatArayanti saH / syAdvAdaH srvthaikaanttyaagaatkivRttcidvidheH| For Personal & Private Use Only Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1048 nyaaykoshH| saptabhaGgInayApekSo heyAdeyavizeSakRt // ( sarva0 saM0 pR0 84 Ahe. ) / saptabhaGgInayastu ( 1 ) syAdasti ( 2 ) syAnnAsti (3) syAdasti ca nAsti ca (4 ) syAdavaktavyaH (5) syAdasti cAvaktavyaH (6) syAnnAsti cAvaktavyaH (7 ) syAdasti ca nAsti cAvaktavyaH iti / atra syAcchabdaH khalvayaM nipAtastiGantapratirUpakonekAntadyotakaH ( sarva0 saM0 pR0 84 Ahe. ) / syAt ityavyayam tiGantapratirUpakam kathaMcidarthakam / syAdasti kathaMcidasti . ityarthaH / evamapi ( zArI0 bhA0 TI0 2 / 2 / 33 pR0 34 ) / yathA ghaTaH svasvarUpeNAsti paTasvarUpeNa nAsti ityAdi / evam ekatvanityatvAdiSvapImameva saptabhaGgInayaM yojayanti ( zArIra0 bhA0 2 / 2 / 33 ) / ayaM bhAvaH / ghaTAdehi sarvAtmanA sadekarUpatve prApyAtmanApyastyeva saH iti tatprAptaye yatno na syAt / ato ghaTatvAdirUpeNa kathaMcidasti prAptatvAdirUpeNa kathaMcinnAsti ityevamanekarUpatvaM vastumAtrasyAstheyam ( zA0 bhA0 TI0 ra0 pra0 2 / 2 / 33 ) iti / evam ekatvamanekatvaM ceti dvayamAdAya (1) syAdekaH ( 2 ) syAdanekaH ( 3 ) syAdekonekazca ( 4) syAdavaktavyaH (5) syAdekovaktavyaH (6) syAdanekovaktavyaH (7) syAdekonekazcAvaktavyazca iti / tathA syAnnityaH syAdanityaH ityAhyam ( zArI0 bhA0 TI0 ratnapra0 2 / 2 / 33 ) / svagatam-1 svasminvidyamAnam / yathA paTazca svagatarUpAdeH samavAyi kAraNam ( ta0 saM0 ) ityAdau granthe svagatazabdasyArthaH / yathA vA vedAntimate ekamevAdvitIyam brahma (chA0 u0 6 / 2 / 1 ) ityAdizrutau ekameva itizabdArthasvagatabhedAbhedanivRttighaTakasvagatazabdArthaH / 2 nATaka zAstrajJAstu azrAvyaM vAkyaM svagatam ityAhuH / svataHprAmANyam-vijJAnasAmagrIjanyatve sati tadatiriktahetvajanyatvaM pramAyAH svatastvam ( sarva0 saM0 pR0 283 jaimi0 ) / svatantraH-svatantro bhagavAnviSNurnirdoSozeSasadguNaH (sarva0 saM0 pR0 128 . puurnnpr0)| For Personal & Private Use Only Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| svatantratvam-1 itarasattAnadhInasattAkatvam / yathA paramezvarasya rAjJazca vA svAtavyam / itarasattetyasyArthastu itaravyApArAnadhInavyApAravattvam / svarUpapramitipravRttilakSaNe sattAtraividhye parAnapekSatvam iti madhvamatAnuyAyivedAntina AhuH (pra0 ca0 pari0 2 pR047)|2 samabhivyAhRtakriyAkArakAntarAnadhInatve sati kArakatvam ( ga0 vyu0 kAra0 3) / yathA caitrastaNDulaM pacati ityAdau caitrasya svAtantryam / idaM ca svatantraH kartA (pANi0 1 / 4 / 54) iti sUtre kartuH svAtantryam / tacca samamivyAhRtakriyAkArakAntarAnadhInavyApAravattvam iti / 3 kacit zabdA prayojyatvaM svatantratvam iti kecidAhuH ( mU0 ma0 1) / svato grAhyatvam-svagrAhakasAmagryA grAhyatvam / yathA mImAMsakamate jJAna prAmANyaM svatopAhyaM bhavati / jJAnagrAhakasAmagryA grAhyaM bhavati / tanna , iti naiyAyikamatam / atrAdhikaM tu pramAtvazabdavyAkhyAne savistaraM - saMpAditam ityatraiva viramyate / svato vyAvartakatvam / vizeSazabde anayoH prapaJcaH saMpAditaH sa svato vyAvRttatvam / * tatra ( pR0 786 ) dRzyaH / svatvam -[ka] yatheSTaviniyogayogyatvam iti prAJca AhuH ( kA0 vyA0 pR0 6) (ta0 dI0 ) / yathA caitrasya dhanam ityAdau dhane caitranirUpitaM svatvam / tatrAyamarthaH / yatheSTaviniyogayogyatvaM zAstrAniSiddhaviniyogopAyaH krayapratigrahAdistadviSayatvam / tacca na bahirindriyavedyam / pratigrahAdermAnasajJAnavizeSarUpasya bahirindriyAyogyatvAt ( kA0 vyA0 pR0. 6) iti / atra vipratipattiH svatvaM laukikam alaukikaM vA iti / tatra svatvamalaukikam zAstraikasamadhigamyam iti pUrvapakSaH jImUtavAhanAdInAm / tacca laukikameva lokaprasiddhameva iti siddhAntaH vijJAnezvaramitramizrAdInAm iti mitAkSarAvIramitrodayAdau siddhaantitm| tacca svatvaM janmanaivotpadyata iti mitAkSarAkArAdayaH vijJAnezvaraprabhRtayaH AhuH / tacca vibhAgena pitrAdimaraNAdinaiva votpadyata iti vaGgadezIyAH 132 nyA. ko Jain Education international For Personal & Private Use Only Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1 jImUtavAhanaprabhRtayaH AhuH / tatrApi samudAyadravye svatvam iti mitAkSarAkRdAdaya AhuH / pradezabhede iti vaGgadezIya AhuH (vIramitro0 a0 2 pR0 521 - 550 ) / atrAdhikaM ca vIramitrodayajImUtavAhanAdau dRzyam / [ kha ] dravyANAM yatheSTakrayavikrayAdikriyAsu viniyojako dharmavizeSaH / sa cAtiriktaH padArthaH na tu yatheSTaviniyogayogyatvarUpaH iti navyAH dIdhitikArAdayaH AhuH (kA0 vyA0 pR0 6 ) / tadarthazca dAnAdinAzyaH pratigrahajanyaH saptapadArthAtiriktaH kazcanAnirvAcyaH padArthaH ( la0 ma0 ) iti / tatrAyamAzayaH / pratigrahAdinAzottaramapi svatvavyavahArAt dAnAditaH svatvaM nazyati pratigrahAditazca svatvamutpadyate / ata eva nibandhAdau bhAvinyapi svatvam / anyathA pratimAsaM prativarSaM vA deyatvena pratizrutasya dhAnyAdirUpasya bhAvivena tatra svatvotpattyanupapatteH ( lIlAvatIrahasye cUDAmaNi: ) ( zrIkRSNatarkAlaMkAraH ) / atastAdRzapratyayavyavahAraprAmANyAnurodhena svatvamatiriktaH padArthaH / tacca svatvaM dAnAdito nazyati pratigrahAditazca jAyate / tacca bahirindriyayogyam / svaM pazyAmi iti pratIteH / vastutaH svatvasyAnumitireva na tu sAkSAtkAraH ( kA0 vyA0 pR0 6 ) ( nIla0 ) iti / atredaM bodhyam / sapta vittAgamA dharmyA dAyo lAbhaH krayo jayaH / prayogaH karmayogazca satpratigraha eva ca ( manu0 10 115 ) iti / svatvotpattau sAdhAraNopAyAstu gautamenoktAH svAmI rikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdhigameSu iti / asAdhAraNopAyAstu brAhmaNasyAdhikaM labdham kSatriyasya vijitam nirviSTaM vaizyazUdrayoH ( mitA0 a0 2 dAyabhA0 ) iti / kecittu jImUtavAhanAdayaH pratigraho na svatvajanakaH / api tu yatheSTaviniyogArhatAprayojakaH / tathA ca utpannamapi svatvaM saMpradAnavyApAreNa mamedam iti jJAnena ( svIkAreNa ) yatheSTavyavahArAha kriyate ityAhuH ( vIramitro0 a0 2 pR0 542 ) / svadharma :- 1 yatkicidvyaktivRttipadArthamAtram / yathA ghaTavRttirdharmo ghaTatvAdiH / 2 dharmajJAstu svAnurUpa vedAyuktaH avigIta: AcArAdidharmaH / yathA zreyAn svadharmo viguNaH paradharmAtsvanuSThitAt / svadharme nidhanaM zreyaH 1050 For Personal & Private Use Only Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 2051 paradharmo bhayAvahaH || ( gItA a0 3 zlo0 35 ) ityAdau svadharma - zabdasyArtha ityAhuH / taduktam yo yasya vihito dharmaH sa tajjAteH prakIrtitaH / tasmAtsvadharmaM kuryAzca dvijo nityamanApadi // ( vAcaspatye narasiMhapurANam ) iti / - I svadhA- -1 [ka] pinuddezya katyAgaH / yathA pitRbhyaH svadhetyAdau svadhA - zabdasyArthaH / vedAdezitozcAraNakartRtvopalakSitapuruSIyatyAgaH iti phalitorthaH (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 100 ) / atra nipAtasvadhAyoge tyAgoddezyavAcakapadAt namaH svastisvAhAsvadhAlaMvaSaDyogAcca ( pANi0 2 / 3 / 16 ) ityanena sUtreNa caturthI / [kha] pitRdevoddezena haviSastyAgaH / yathA idamannaM pitre svadhA ityAdau svadhAzabdArthaH / atra svadhAzabdArthatyAgasya viSayatayAnnAdAvanvayaH / tasya svadhAzabdasya nipAtatvena tadarthasya bhedenAnvayasya vyutpattisiddhatvAt / tathA ca pitruddezyaka tyAgaviSaya idamannam iti bodhaH / [ga] svasvakaraNako havistyAgaH / yathA idaM pitre svadhA ityAdau svadhAzabdasyArthaH / atra pitruddezyakasya svadhApadakaraNakasya havistyAgasya karmedam ityAkArako bodha: ( za0 pra0 zlo0 94 TI0 pR0 126 ) / 2 paurANikAH karmajJAzca mAtRkAvizeSaH / yathA namaH svadhAyai svAhAyai ( pitRgAthA ) ityAdau svadhAzabdasyArtha ityAhuH / iyaM ca dakSakanyA / brahmaNo mAnasI kanyA ca pitRpatnI / atrAdhikaM tu brahmavaivarte draSTavyam / svama:- - pradezavizeSAvasthitamanaH saMyogaH ( nIla0 gu0 pR0 38 ) medhyAmanaH saMyogo vA / yathA na kaMcana svapnaM pazyati ( bRha0 u0 4 | 3 | 19 ) ityAdau svapnazabdArthaH / yathA vA svapnajJAnaM mAnasaviparyayaH ityAdau pranthe svapnazabdArthaH / atra pradezavizeSastu purItadbahirdezayoH saMdhiH / nirindriyAtmapradezo vA cintyaH / svamajJAnam - (buddhiprabhedaH avidyA ) [ka] jAgradavasthAyAM bAhyavastvanubhavajanyamayathArthaM smaraNam / tacca nirAkArameva ( ta0 bhA0 prameyani0 pR0 40 ) / svane ca sarvameva jJAnaM smaraNam ayathArtham / doSavazena For Personal & Private Use Only Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1052 nyaaykoshH| . tat iti sthAne idam ityudayAt / sarvaM jJAnaM nirAkArameva na tu jJAnaM tattadviSayAkAram / sAkArajJAnavAdanirAkaraNAt (ta0 bhA0 prameya-ni0 pR0 40 ) / tathA svapnaH ( vai0 9 / 2 / 7 ) iti sUtre cetthamuktam / smRtau yathA saMskAraH kAraNaM tathA khapnasaMjJakamAnasajJAnepi ityAha tathA iti / tathA AtmamanaHsaMyogavizeSAt pUrvAnubhavajanitasaMskArAcca svapno mAnasajJAnavizeSo bhavatIti / atra saMyoge vizeSo medhyAmanaHsaMyogAtmakadoSaviziSTatvam / ata eva tadAnIM bhrama eva bhavati / pUrvAnubhavazcaihiko janmAntarIyo vA (vai0 vi0 9 / 2 / 7 pR0 409) / atredaM. bodhyam / svapnajJAnaM purItadvahirdezayoH saMdhau manasi sthite adRSTavizeSeNa cintAvizeSeNa dhAtudoSeNa vA janyate / tacca mAnasaviparyayentarbhavati ( si0 ca0 gu0 pR0 34 ) (ta0 dI0 gu0 pR0 38) / svapnajJAnamanubhUtapadArthasmaraNasaMskArakaphapittAdidhAtuzubhAzubhAdRSTairjanyate / tacca bAdhitArthaviSayakam ( nIla0 gu0 pR0 38 ) ityanyatroktam / tatra svapnajJAne asamavAyikAraNaM svapnaH / dhAtvadRSTAdikaM nimittakAraNam / AtmA samavAyikAraNam iti jJeyam / svapnasya smRtirUpatvamuktaM prazastadevAcAryaiH atItajJAnapratyavekSaNAtsmRtireva iti / uktaM ca vRttikaaraiH| anubhUtavastusphuraNArthatayA na smaraNAdarthAntaraM svaprajJAnam (vai0 u0 9 / 2 / 8 pR0 411 ) iti / tena yattu nIlakaNThyAM smRtirUpatvaM svapnajJAnasya khaNDitam tadbhASyAditAtparyAnAkalanAdeva iti mama bhAti / [kha] nidrAduSTAntaHkaraNajaM jJAnam / [ga] mAnasaviparyayaH (ta0 dI0 gu0 pR0 38) (si0 c0)| [gha] mithyApratyayapravAhaH ( nyA0 lI0 gu0 pR0 31) / [3] siddhAbhibhUtajJAnam (nyA0 lI0 gu0 pR0 59) / [ca ] uparatendriyagrAmasya pralInamanaskasyendriyadvAreNa yadanubhavanaM mAnasaM tat / svapnajJAnamitthamutpadyate / yadA buddhipUrvAdAtmanaHzarIrArabdhavyApArAdahani khinnAnAM prANinAM nizi vizrAntyarthamAhArapariNAmArtha vA adRSTakAritaprayatnApekSAtmAnta:karaNasaMbandhajanyakriyA prabandhAdatItamantahRdaye nirindriyAtmapradeze nizcalaM manastiSThati tadA , pralInamanaska ityAkhyAyate / pralIne ca tasminnuparatendriyagrAmo bhavati / For Personal & Private Use Only Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| tasyAmavasthAyAM prabandhena prANApAnasaMtAnapravRttAvAtmamanaHsaMyogavizeSAsvApAkhyAt saMskArAccendriyadvAreNevAsasvapi viSayeSu pratyakSAkAraM jJAnamutpadyate (prazasta0 gu0 pR0 25) / atra ca mAnasaM jJAnaM jJAnalakSaNarUpAlaukikasaMnikarSAdbhavati smaraNaM ca saMskArAt iti vizeSaH ( vai0 vi0 9 / 217 ) / tacca svapnajJAnaM trividham (1) kiMcit saMskArapATavAt (2) kiMcit dhAtUnAM vAtapittazleSmaNAM doSAt (3) kiMcit dharmAdharmarUpAdRSTavizeSAccotpadyate / tatrAdyaM (1) yathA kAmI kruddho vA yadA yamarthamAhatazcintayansvapiti tadA saiva cintAsaMtatiH pratyakSAkArA saMjAyate (prazasta0 2 pR0 25) / yathA vA purANAdizravaNajanitasaMskAravazAjAyate karNArjunIyaM yuddhamidam ityAkAram / dvitIyaM (2) yathA vAtadoSAdAkAzagamanavasundharAparyaTanavyAghrAdibhayapalAyanAdIni pazyati / pittopacayadoSamahimnA vahnipravezavahnijvAlAliGganakanakaparvatavidyullatAvisphuraNadigdAhAdikaM pshyti| zleSmadoSaprAbalyAttu samudrasaMtaraNanadImajanadhArAsAravarSaNarajataparvatAdi pazyati / tRtIyaM ( 3 ) yathA tajanmAnubhUteSu janmAntarAnubhUteSu vA siddhopaplutAntaHkaraNasya yajjJAnamutpadyate tatra zubhAvedakaM dharmAt gajArohaNa* parvatArohaNacchatralAbhapAyasabhakSaNarAjasaMdarzanAdiviSayakam / adharmAttu tailAbhyaJjanAndhakUpapatanoSTrArohaNapaGkamajanasvavivAhadarzanAdiviSayakaM svapnajJAnamutpadyate (vai0 u0 9 / 2 / 7) iti / sAMkhyA mAyAvAdivedAntinazca saMskAramAtrajanyaH svapnAvasthAzabdavAcyo buddherviSayAkAraH pariNAmaH svapnaH ityAhuH / svapnasthapadArthaviSaye satyatvamithyAtvAbhyAM vipratipattiH / tatra svapnadRSTapadArthasya mithyAtvam iti mAyAvAdivedAntinoGgIcakruH / zrutizca sa yatra praskhapiti ityupakramya na tatra rathA na rathayogA na panthAno bhavanti atha rathArathayogAn pathaH sRjate ( bRha0 upa0 6 / 3 / 9-10) iti / sUtraM ca mAyAmAnaM tu kAryenAnabhivyaktasvarUpatvAt (brahmasU0 a0 3 pA0 2 sU0 3 ) iti / tathA sUcakazca hi zruterAcakSate ca tadvidaH ( brahmasU0 a0 3 pA0 2 sU0 4 ) iti / sUcakazca . hi svapno bhavati bhaviSyatoH sAdhvasAdhunoH / tathA hi zrUyate For Personal & Private Use Only Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yadA karmasu kAmyeSu striyaH svapnebhipazyati / samRddhi tatra jAnIyAttasmisvapnanidarzane (chAndo0 5 / 2 / 9 ) iti / tathA puruSaM kRSNaM kRSNadantaM pazyati sa enaM hanti iti / AcakSate ca svapnAdhyAyavidaH kuJjarArohaNAdIni svapne dhanyAni kharayAnAdInyadhanyAni ( zArI0 bhA0 3 / 2 / 4 ) iti / atra zubhAzubhasUcakatvaM svapnabhedasya matsyapurANAdau ( a0 242 ) savistaramuktam tattatra draSTavyam / dvaitavAdinaH zrIpUrNaprajJAcAryastu svapnasRSTapadArthAnAM satyatvameva / tathA hi svapnepi gajAdidarzanaM yathArthameva / mAnasavAsanAjanyatvAdgajAdInAm / teSu yadbAhyatvajJAnaM tadviparyaya eva iti prAhuH (pra0 pa0 pR0 5) / ayaM bhAvaH / IzvaronAdimanogatAMzca saMskArAnupAdAnIkRtya svecchAmAtreNa pradarzayati padArthAn / atra zrutiH ya eSa. supteSu jAgarti kAmaM kAmaM puruSo nirmimANaH iti vijnyeyaa| na tatra rathA na rathayogAH (bRha0 u0 6 / 3 / 10 ) ityAdau tu. IzvaraM vinA iti pUrayitvA anvayo yojyaH ( madhvabhASya0 3 / 2 / 1-3) iti| purANe coktam manogatAMzca saMskArAnsvecchayA prmeshvrH| pradarzayati jIvAya sa svapna iti gIyate // yadanyathAtvajAgrattvaM sA bhrAntistatra tatkRtA / anabhivyaktarUpatvAnnAnyasAdhanajaM bhavet // ( madhvabhASye brahmANDapu0 3 / 2 / 3) iti / atra gajAdirUpakAryasyopAdAnaM vAsanA IzvaraH kartA adRSTAdikaM nimittam iti draSTavyam (pra0 pa0 TI0 vedeza0 pR0 14) / svamAntikam- (buddhiprabhedaH avidyA ) 1 tatkAlotpannAnubhavajanita saMskArajanyaM jJAnam / tadarthastu svapnAntikaM svapnasyAnte bhavam / svapnAnubhavajasaMskArajam iti yAvat / idaM jJAnaM svapnAvasthAjAtAnubhavajanitasaMskAreNa jAyate / kiMtu smRtyAtmakam na mAnasam iti vizeSaH (vai0 vi0 9 / 2 / 8 ) / tathA ca svapnAntikasvapnajJAnayoretAvAn vizeSaH / svapnajJAnaM pUrvAnubhavajanitAsaMskArAdutpadyate / svapnAntikaM tu tatkAlopannAnubhavajanitasaMskArAdeva / taduktaM prazastadevAcAryaiH atItajJAnapratyavekSaNAt smRtireva ( vai0 u0 9 / 2 / 8 ) iti / atra sUtram svapnAntikam (vai0 9 / 2 / 8 ) iti / tadarthazca svapnajJAnaM yathAtmamana: For Personal & Private Use Only Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mnyaaykoshH|... saMyogavizeSasaMskArobhayajanyam tathA svapnAntikAkhyaM jJAnamapi (vai0 vi0 9 / 2 / 8 ) iti / svapnAntikaM yadyapyuparatendriyagrAmasya bhavati tathApyatItajJAnaprabandhasya pratyavekSaNAtsmRtireveti (prazasta0 gu0 pR0 25) / 2 kecittu svapnamadhye pramAbhUtaM yajjJAnam tat svapnAntikam / yathA zayyAyAM zayAnosmi ityAdi ityAhuH ( vai0 u0 9 / 2 / 8 ) / svabhAvaH-hetvantarAnapekSo vastudharmavizeSaH / yathA svabhAvo duratikramaH agniruSNo jalaM zItaM zItasparzastathAnilaH / kenedaM citritaM tsmaatsvbhaavaattvyvsthitiH|| (sarva0 pR0 13 cArvA0 ) ityAdau svabhAvazabdasyArthaH / tatra prANisvabhAvastu dvividhaH nisargaH svarUpaM ceti| taduktam bahihetvenapekSI tu svabhAvotha prakIrtitaH / nisargazca svabhAvazca ityeSa bhavati dvidhA // nisargaH sudRDhAbhyAsajanyaH saMskAra ucyate / ajanyastu svataHsiddhaH svarUpo bhAva ucyate // ( ujvaladatta0 ) iti / svam-1 [ka] samabhivyAhRtapadopasthApyaH padArthaH (ga0 zakti0 pR0 116-117 ) / niSkRSTArthastu sAkSAtparaMparayA vA yaH svArthasya vizeSyaH yazca svasamabhivyAhRtakriyAkAraka' dArthaH tadubhayam / yathA caitraH svaputraM pazyati ityAdI svapadArthaH (ga0 zakti0 pR0 122 ) / * [kha] taddhaTitavAkyaghaTakakriyAnvitaH samabhivyAhRtapadopasthApyaH / yathA caitraH svaputraM pazyati ityAdau svapadArthazcaitraH / taddhaTitetyatra tacchabdena svapadaM grAhyam / kriyAnvita ityantena caitrasya bhrAtA svaputraM pazyati ityAdau svazabdena na caitrapratItiH / 2 vyavahArajJAstu svakIyam dhanAdi ityAhuH / .3 aatmaa| 4 jJAtiH / svayamuktiH-svayamuktiranirdiSTaH svayamevaitya yo vadet / sUcItyuktaH sa zAstreSu na sa sAkSitvamarhati // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 69) / svaraH-1 udAttAnudAttasvaritarUpo varNoccAraNayatnavizeSaH / 2 vyaJjanavarNabhinnA akArAdayo varNAH iti zAbdikA aahuH| eSAmacAmudAttAdisvaravattvAt svarapadAbhidheyatA / atra zikSA udAttazcAnudAttazca svaritazca svarAtrayaH / hrasvo dIrghaH pluta iti kAlato niyamA aci / / For Personal & Private Use Only Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| iti / 3 tAtrikAstu prANAdivAyoApAravizeSa ityAhuH / 4 bhiSajastu prakupitavAyoApAravizeSa ityAhuH (suzrute ) / 5 gAyakAstu niSAdAdayastatrIkaNThotthA gAnajadhvanaya ityAhuH / te ca svarAH sapta Sar3a RSabhagAndhArau madhyamaH paJcamastathA / dhaivatazca niSAdazca svarAH sapta prakIrtitAH // (bharataH ) ( amaraH // 71) iti / tatra niSAdAdisvarANAM prANivizeSasvaratulyatA nAradoktA yathA SaDaM rauti mayUro hi vRSo nardati carSabham / ajA virauti gAndhAraM krauJco nardati madhyamam // puSpasAdhAraNe kAle kokilo rauti pazcamam / azvazca dhaivataM rauti niSAdaM rauti kuJjaraH // iti ( amara0 TI0 ) / svarANAmutpattisthAnAdikaM ca bharatazAstrAdau vijJeyam / 6 kecicchakunajJAstu iSTAniSTaphalasUcako nAsikAnirgato vAyorvyApAravizeSa ityAhuH / 7 madhvAcAryAstu svaratestu svaraH viSNuH ityAhuH ( taitti0 zikSA0 madhvabhA0 pR0 1 ) / svarasaH-1 vivAdazUnyatvam / yathA ghaTatvena ghaTo nAsti iti pratyayasya vivAdazUnyatvam (ga, caturda0 khaNDana0 pR0 72 ) / atra ca vivAdaviSayastu ghaTatvena paTo nAsti ityAkArako vyadhikaraNadharmAvacchinnapratiyogitAkAbhAvaviSayakaH pratyayaH iti bodhyam (vyadhi0 abhA0 khnnddn0)| 2 svAbhiprAyaH / yathA vAkyAdau racanAbhaGgIvizeSarUpaH / 3 bhiSajastu kvAthaH ityAhuH / atroktaM vaidyake sadyaH kSuNNAdAdravyAdvastrayavAdipIDanAt / yo rasastvabhiniryAti svarasaH sa prakIrtitaH // ( vAca0 ) iti / 4 anye tu zilApiSTakalkavizeSa ityAhuH ( zabdara0 ) ( vAca0 ) / svaruH-1 [ka] chidyamAnasya yUpasya yaH prathamaM patitaH zakalaH sa svaruH (jai0 nyA0 a0 4 pA0 2 adhi0 1) / [kha] svaruH kASThazakalam (jai0 sU0 vR0 a0 4 pA0 2 sU0 1) / 2 pazvaGgam (jai0 nyA0 a0 4 pA0 4 adhi0 10) / svarUpam-1 svAtmakaH padArthaH / yathA ghaTasvarUpaM dravyam ityAdau svarUpa___ zabdasyArthaH / kAvyajJAstu 2 svabhAvavizeSaH ( amaraH 1 nATya0 38) ...3 paNDitaH 4 sundarazca ityAhuH ( amaraH 2 / 3 / 131) / For Personal & Private Use Only Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1057 svarUpayogyatvam- ( janakatvAdikam ) tadavacchedakadharmavattvam / yathA araNyasthasyApi daNDasya ghaTaM prati janakatvaM svarUpayogyatvam (si0 ca0 1 pR0 20) / atra ca araNyasthadaNDasyApi ghaTakAraNatAyAmavacchedakIbhUtadaNDatvavattvAtsvarUpayogyatvarUpaM janakatvaM yujyata iti bodhyam / yathA vA paramANuvRttirUpAdezcakSuraviSayatvepi cakSurviSayatvasvarUpayogyatvam / tadarthastu cakSurjanyajJAnaviSayatvAvacchedakIbhUtadharmavattvam iti / sa ca dharmotra rUpatvam / tacca paramANuvRttAvapi rUpAdau vartata iti sarva sustham / svarUpalakSaNam-svarUpAntargatatve sati vyAvartakam ( sarva0 saM0 pR0 . 466 shaaN0)| svarUpasaMbandhaH-saMbandhAntareNa viziSTapratItijananAyogyatvam ( ci0 1) / yathA bhUtale ghaTo nAsti ityAdau ghaTAbhAvAderbhUtalena sNbndhH| sa dvividhaH kevalasvarUpaH vizeSaNatA ceti / tatrAdyo bhAvAbhAvAnyatarapratiyogikaH / yathA AdheyatvapratiyogitvAdInAM saMbandhaH / dvitIyatrividhaH daizikavizeSaNatA dikRtavizeSaNatA kAlikavizeSaNatA ceti / tatrAdyazvAbhAvamAtrapratiyogikaH / yathA bhUtalAdinA ghaTAbhAvAdInAM saMbandhaH / dvitIyatRtIyau tu dikkAlAnuyogiko janyamAtrapratiyogikau ca / yathA gandhaghaTAdInAM saMbandhau dikkAlAbhyAm iti / imAveva sarvAdhAratAprayojakasaMbandhau iti jegIyete ( ta0 dI0 1 kAlani0 pR0 10) / atrAhuH / svarUpasaMbandha ityasya anuyogipratiyogyanyatarasvarUpaH saMbandhavizeSaH ityarthaH / yadvA svarUpasaMbandho dhrmidvyaatmkH| atha vA SaT padArthAtiriktaH bhAvarUpaH padArthavizeSaH svarUpasaMbandhaH iti / svarUpAsiddhaH- ( hetvAbhAsaH) [ka] yo heturAzraye nAvagamyate saH / yathA sAmAnyamanityaM kRtakatvAt ityAdau kRtakatvaM svarUpAsiddham / atra kRtakatvaM heturAzraye sAmAnye nAsti (ta0 bhA0 he0 pR0 45 ) / yathA vA zabdo guNazcAkSuSatvAt ityAdau cAkSuSatvaM svarUpAsiddham / atra cAkSuSatvaM zabde pakSe nAsti zabdasya zrAvaNatvAt iti cAkSuSatvaM svarUpAsiddhaM bhavati iti jJeyam ( ta0 saM0 ) / ayameva hetuH zuddhAsiddhaH 133 nyA0 ko.. . For Personal & Private Use Only Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1058 nyaaykoshH| ityucyate (si0 ca0 2 pR0 28) / svarUpAsiddhazca zuddhAsiddhabhAgAsiddhavizeSaNAsiddhavizeSyAsiddhAsamarthavizeSaNAsamarthavizeSyabhedena bahuvidhaH ( ta0 bhA0 pR0 45) ( ta0 saM0 2) ( si0 ca0 2) / svarUpAsiddhazcAyamasiddhaprabhedaH / lakSaNaM tu vakSyamANA svarUpAsiddhireva / sA ca hetuniSThapakSAvRttitvAdiH svarUpAsiddhizabde dRzyA (si0 c0)| svarUpAsiddhazcAyaM kacit saMdehasiSAdhayiSayorabhAvAt siddhasAdhane antarbhavati (vai0 u0 3 / 1 / 15 pR0. .156 ) / [kha] yo hetuH pakSe na vartate sa svruupaasiddhH| yathA taptAyaHpiNDo vahnimAn dhUmAt ityAdau dhUmo hetuH svruupaasiddhH| yathA vA zazAdirazvo viSANitvAt ityAdau viSANitvaM hetuH svarUpAsiddhaH (pra0 pr0)| atra sUtram * yasmAdviSANI tasmAdazvaH ( vai0 3 / 1 / 16 ) iti / [ga] pakSaniSTAbhAvapratiyogI hetuH / yathA hRdo dravyaM dhUmAt ityAdau dhUmaH svarUpAsiddhaH (ta0 kau0 2) / atra pakSe hRde vartamAnaH dhUmasyAbhAvaH tasya pratiyogI dhUmo bhavati iti hRdo dravyaM dhUmAt ityAdau dhUmo hetuH svarUpAsiddhaH / svarUpAsiddhatvajJAnaM parAmarzapratibandhakam / hRde dhUmo nAsti iti jJAne sati dravyatvavyApyadhUmavAn hRdaH iti parAmarzAsaMbhavAt / etasya parAmarzasya hRde dhUmasaMbandhAvagAhitvAt ( ta0 kau0 2) iti / svarUpAsiddhiH-( hetudoSaH ) pakSe vyApyatvAbhimatasyAbhAvaH / yathA ghaTaH pRthivI paTatvAt ityatra ghaTarUpapakSe hetvabhAvaH ( nyA0 ma0 2 ) / yathA vA hRdo dravyaM dhUmAt ityAdau hRdaniSTho dhUmAbhAvaH svarUpAsiddhiH (mu0 2) ( gau0 vR0 12 / 8) (vai0 vi0 3 / 1 / 15) (nyA0 bo0 ) (nyA0 ma0 2 pR0 21 ) / svarUpAsiddhizceyamasiddhiprabhedaH / bhAgAsiddhiratraivAntarbhavati ( ta0 bhA0 ) / atra ca hetvabhAvavatpakSaH hetumadanyaH pakSaH pakSAvRttihetuH pakSe hetvabhAvaH pakSaniSThaM hetvabhAvavattvam pakSaniSThaM hetumadanyatvam hetuniSThaM pakSAvRttitvam hetuniSTha pakSavRttitvavadanyatvam hetumanniSThaM pakSAnyatvAdikam hetuniSThaM pakSaniSThAbhAvapratiyogitvam viziSTahetau pakSAdevizeSyAbhAvavattvAdikam pakSAdehetvasamAnAdhikaraNadharmavattvam ityAdayaH svarUpAsiddhivyaktayo bAdhavadUhyAH / For Personal & Private Use Only Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1059 etAsAM vibhAjakaM tu prakRtapakSaprakRtasAdhanagrahAvirodhino jJAnasya viSayatayA tadubhayavaiziSTyaprahavirodhitAvacchedakaM rUpam ( dIdhi0 2 pR0 217 ) iti / atredaM vijJeyam svarUpAsiddhehetavaH paJca tarkAH / te ca AtmAzrayaH anyonyAzrayaH saMzayaH cakrakAzrayaH anavasthA ceti ( tA0 ra0 zlo0 90 ) / svarga:-1 [ka] sukhavizeSaH ( mu0 gu0)| yathA yAgAtsvargo bhavati ityAdau svargazabdasyArthaH / yathA vA yajJairiSTvA svargatiM prArthayante ityAdau svazabdasyArthaH / idaM ca icchAmAtrasAdhanasAdhyaM sukham iti vadanti / atrAmnAyate yanna duHkhena saMbhinnaM na ca prastamanantaram / abhilASopanItaM ca tatsukhaM svaHpadAspadam // (zrutiH) iti / atra duHkhAsaMbhinnatvaM ca svAvacchedakazarIrAnavacchinnatvam / tena duHkhasamAnakAlIne sukhe nAtivyAptiH / [kha] adharmAnArabdhadehAvacchedyasukham (pa0 c0)| 2 paurANikAstu devAnAmAvAsasthAnaM lokavizeSaH / taduktaM mahAbhArate upariSTAcca svarloko yoyaM svariti saMjJitaH / UrdhvagaH satpathaH zazvadevayAnacaro mune // nAtaptatapasaH puMso nAmahAyajJayAjinaH / nAnRtA nAstikAzcaiva tatra gacchanti mudgala // dharmAtmAno jitAtmAnaH zAntA dAntA vimtsraaH| dAnadharmaratA lokAH zUrAzcAhavalakSaNAH // tatra gacchanti ityAdi / tatra guNaprazaMsA na zoko na jarA tatra nAyAsaparidevane / IdRzaH sa muneM lokaH svakarmaphalahetukaH // na vrtyntyaahutibhistenaapymRtbhojnaaH| tathA divyazarIrAste na ca vigrahamUrtayaH / / ityAdiH / tatra doSAstu kRtasya karmaNastatra bhujyate yatphalaM divi / na cAnyakriyate karma mUlacchedena bhujyate // sotra doSo mama matastasyAnte patanaM ca yat ( bhAra0 va0 a0 260 ) ityAdayaH / ayaM ca lokaH bhUrlokaH bhuvarlokaH svarlokaH maharlokaH janalokaH tapolokaH satyalokazca ___ ityeteSu bhUrAdiSu saptasu lokeSUprasthastRtIya ityaahuH| svasti-1 AzIH / yathA svasti bhavate ityAdau svastyarthaH / atra caturthyarthaH saMbandhaH / tasya svastyarthahitenvayaH / evaM ca bhavadIyahitaviSayiNI For Personal & Private Use Only Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1060 nyaaykoshH| madIyecchA iti bodhaH (ga0 vyu0 kA0 4) / atra AzIzca parahitaviSayakecchA na tu svahitaviSayakecchA vijJeyA / atra vyAkaraNam asti (su as ktic) iti vibhaktipratirUpakamavyayam / svastizabdayoge kSemAdisaMbandhini caturthI bhavati / 2 kalyANam ( kuzalam ) / yathA svastyastu mahyam ityAdau svastizabdasyArthaH (ga0 vyu0 kA0 4) / yathA vA svastyastu prajAbhyaH ityAdau svastizabdasyArthaH / atrAdye caturthyarthaH saMbandhaH / tasya ca kalyANenvayaH (ga0 vyu0 kA0. 4 ) / zAbdabodhastu pUrvavajjJeyaH / svastyastu prajAbhya ityatra prajAniSThaM kuzalam ityarthaH / svastizabdasya kuzalavAcitvAt / kuzalasyAzaMsAsthale tu svastyastu prajAbhyaH itivat svastyastu prajAnAm ityapi pramANam / AzAsyairdhanakuzalAyuSyAthaiyoge caturthI vA iti bhAgurismRteH ityapi vadanti ( za0 pra0 zlo0 94 TI0 pR0 126 ) / 3 puNyam / 4 svIkArasUcanam / . khahastitatvam-svIkRtatvam (raam0)| yathA anubhavasya tvayA svahasti tatvAt ( di0 ) ityAdau granthe svahastitatvazabdasyArthaH / svAgatam-1 zobhanamAgamanam ( kumA0 TI0 2 / 18 ) / yathA svAgataM svAnadhIkArAn ( kumAra0 sa0 2 zlo0 18 ) ityAdau svAgatazabdasyArthaH / 2 kuzalam / 3 kuzalapraznaH ( hArA0 ) / yathA svAgataM vo mahAbhAgAH vayaM kiM karavAma te ( bhAga0 9) ityAdau svAgatazabdasyArthaH / 4 devatApUjakAstu SoDazopacAramadhye dvitiiyopcaarH| yathA AsanaM svAgataM pAdyam ityAdau svAgatazabdasyArthaH ityAhuH / svAtantryam-svatantrasyAprayojyatvaM krnnaadipryoktRtaa| kartuH svAtantryametaddhi na karmAdyanapekSatA ( sarva0 saM0 pR0 177 zai0 ) / svAdaH-1 priitiH| 2 prINanam / 3 rasikAstu rsaanubhvH| yathA rasAsvAdena taralA ye mAdyanti vipazcitaH ( pratAparu0 ) ityAdI svAda zabdasyArthaH ityAhuH / 4 lehanam iti kAvyajJA aahuH| svAdhyAyaH-1 adhyayanam ( amaraH 2747 ) / yathA svAdhyAyo japa ' ityukto vedAdhyayanakarmaNi (smRtiH ) ityAdau svAdhyAyazabdasyArthaH / For Personal & Private Use Only Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 2 adhyayanakarma AmnAyAdi / yathA svAdhyAyodhyetavyaH (zrutiH) ityAdau khAdhyAyazabdasyArthaH / 3 arthAnusaMdhAnapUrvakamatrajapAdiH iti nAradapaJcarAtravida AhuH / taduktam svAdhyAyo nAma arthAnusaMdhAnapUrvako matrajapovaiSNavasUktastotrapATho nAmasaMkIrtanaM tattvapratipAdakazAstrAbhyAsazca ( sarva0 saM0 pR0 117 rAmAnu0 ) iti / 4 praNavagAyatrIprabhRtInAmadhyayanaM svAdhyAyaH ( sarva0 saM0 pR0 367 pAta0 ) / svApaH-1 [ka] svapnaH / [kha] nidrA iti kAvyajJA AhuH / [ga] suSuptiH / 2 ajJAnam iti vedAntina AhuH / sparzAjJatA iti medinI kAra Aha / 3 svapnajJAnam ( kRSNaM0 ) / svAbhAvikam -yasminsati kAraNavilambAdvilambo yasyotpattau na bhavati tasya ttsvaabhaavikm| yathA na hyaneH svAbhAvikAdauSNyAnmokSaH saMbhavati / svAbhAvikasya yAvadravyabhAvitvAt / jalasya zItasparzaH svAbhAvikaH ityAdau granthe svAbhAvikazabdasyArthaH / svArasikaH-sakalajanasAdhAraNaH (kRSNaM0 ) / sakalajanAbhipretaH / yathA kazcana suSTu zabdaprayogaH svArasikaH / svArasikalakSaNA-( lakSaNA) adhunAtanatAtparyaviSayIbhUtArthaniSThA lakSaNA / yathA vaTe gAvaH zerate ityAdau vaTapadasya vaTasamIpe lakSaNA / gaGgAyAM ghoSaH ityAdau ghoSapadasya matsyAdau yA lakSaNA sA svaarsikii| atra vyutpattiH svasya vaktuH rasaH icchA tadadhInA lakSaNA iti / svArtham-1 (anumAnam ) [ka] nyAyAprayojyAnumAnam (nyA0 bo05 pR0 15) / atrArthe svArthazabdasya vyutpattirarthazca svasyArthaH prayojanaM sAdhyasaMzayanivRttirUpam yasmAt iti vyutpattyA svIyasaMzayanivRttiprayojanakamanumAnam (nIla0 2 pR0 20 ) iti / tacca jJAnAtmakam (nyA0 bi0 pari0 2 TI0 pR0 21) / vyAptipakSadharmatAsaMvedanam (nyA0 lI. pR0 59) ityanyatroktam / [kha ] yattu svayameva mahAnasAdau viziSTena pratyakSeNa dhUmAgyoAptiM gRhItvA parvate dhUmaM pazyanvahnimanuminoti tatsvArthAnumAnam (ta0 bhA0 pR0 11) / taccArthajJAnarUpam na tu parArthAnumAnavacchabda For Personal & Private Use Only Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1062 nyaaykoshH| rUpam / atra bhASyam / anumAnam dvividham dRSTaM sAmAnyatodRSTaM ca / tatra dRSTam prasiddhasAdhyayoratyantajAtyabhe mAnam / yathA gavyeva sAnAmAtramupalabhya dezAntare sAsnAmAtradarzanAdgauriti pratipattirbhavati / prasiddhasAdhyayoratyantajAtibhede liGgAnumeyadharmasAmAnyAnuvRttitonumAnaM sAmAnyatodRSTam / yathA karSakavaNigrAjaputrANAM pravRtteH sAphalyamupalabhya varNAzramiNAmapi dRSTaM prayojanamuddizya pravartamAnAnAM phalAnumAnamiti / tatra liGgadarzanaM pramANam / pramitiragnijJAnam / atha vAgnijJAnameva prmaannm| pramitiragnau gunndossmaadhysthydrshnm| tatsvanizcitArthamanumAnam (prazasta0 2 gu0 pR0 45) iti / svArthAnumAnasya prayojanaM tu svasyaivAnumiti (ta0 saM0 ) / tathA hi kazcitpuruSaH svayameva bhUyodarzanena yatra dhUmastatrAgniH iti mahAnasAdau vyAptiM gRhItvA parvatasamIpaM gatastadgate cAgnau saMdihAnaH parvate vartinImavicchinnamUlAmabhraMlihAM dhUmalekhAM pazyan dhUmadarzanAdudbuddhasaMskAro vyAptiM smarati yatra dhUmastatrAgniH iti / tadanantaraM vahnivyApyadhUmavAnayaM parvataH iti jJAnamutpadyate / ayameva liGgaparAmarzaH ityucyate / tasmAt parvato vahnimAn iti svasya jJAnamanumitirutpadyate / tadetatsvArthAnumAnam (ta0 saM0) (ta0 bhA0 pR0 11) / 2 svaprayojanam / yathA manISiNaH svArthamuddizya prayatante ityAdau svArthazabdasyArthaH / 3 svAbhidheyaH / yathA svArthakaH svArthabodhakRt ityAdI svArthazabdasyArthaH ( zabda0 ca0 ) / vyavahArazAstrajJAstu svasvatvakaM dhanaM svArtham ityaahuH| svAhA-1 [ka] agniprakSepopahitadevoddezyakatyAgaH / yathA indrAya svAhA ityAdau svAhAzabdasyArthaH (ga0 vyu. kA0 4 pR0 100) ( amaraH 3 / 4 / 8) / vedAdezitoccAraNakartRtvopalakSitapuruSIyatyAgaH iti phalitorthaH / tena tAtrikapUjAyAmAcamanIyAdidAne svahAsvadhAzabdaprayoga upapadyate (ga0 vyu0 kA0 4 pR0 101) / [kha] svatvakaraNako havistyAgaH / yathA idamagnaye svAhA ityAdau svAhAzabdasyArthaH / atra devoddezyakasya svAhApadakaraNakasya havistyAgasya karmedam For Personal & Private Use Only Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ityAkArako bodhaH ( za0 pra0 zlo0 94 TI0 pR0 126 ) / 2 paurANikAstu agnibhAryA ( amaraH 2 brahmavai0 21) / yathA svAhayeva havirbhujAm (raghu0 1 / 56) ityAdau svAhAM tu dakSiNe pArzve (vaizvade0) ityAdau ca svAhAzabdasyArtha ityAhuH / atroktam prakRteH kalayA caiva srvshktisvruupinnii| babhUva dAhikA zaktiraneH svAhA svakAminI // grISmamadhyAhnamArtaNDaprabhAcchAdanakAriNI / tvamanerdAhikA zaktirbhava patnI ca sundarI // (brahmavai0 pra0 a0 37 ) ityAdi / 3 karmajJAstu mAtRkAvizeSaH / yathA namaH svAhAyai svadhAyai nityameva namo namaH ( pitRgAthA) ityAdau svAhAzabdasyArtha ityaahuH| 4 tAtrikAstu durgAzaktivizeSaH / yathA durgA zivA kSamA dhAtrI svAhA svadhA namostu te (durgApUjAmatraH) ityAdau svAhAzabdasyArthaH ityAhuH / svit-(avyayam ) 1 praznaH / 2 vitarkaH / yathA tasmin dravyaM guNaH karma vA iti saMdehaH vizeSasyobhayathA dRSTatvAt / kiM dravyasya sato guNakarmabhyo vizeSaH AhosvidguNasya sataH iti (vAtsyA0 1 / 1 / 23 ) ityAdau granthe stridzabdasyArthaH / 3 pAdapUraNArtham / svIkAraH-mamedam iti jJAnAtmakaH saMpradAnavyApAraH ( vIramitro0 dAya0 * pR0 543) / ziSTaM tu pratigrahazabdavyAkhyAne (pR0 522 ) dRzyam / svedaH-1 pAkavizeSaH ( seko dAhaH ) / 2 gAtrAdito jalAderniSyanda nam ( dharmaH ) / yathA ayonijapArthivazarIreSu yUkAlikSAdInAM zarIraM svedajam ityAdau granthe svedazabdasyArthaH / sa ca svedaH ekAGgasarvAGgagataH snigdho rUkSastathaiva ca iti dvividhaH / sa cAgniguNajanyatrayodazavidhaH vyAyAmoSNasadanAdijanyo dazavidhazca ityAdi suzrutagranthe savistaraM pratipAditam tat tatra dRzNam / svedajanyajantUnAha / saMsvedajavikArAMzca yathA yebhyo bhavanti ca / mAnuSasvedamalajA makSikAdyA bhavanti ca // navameghaprasiktAyAM pipIlikagadAdayaH / saMsvedajAstu vijJeyA vRkSagopazujantavaH // samidbhyo mASamudrebhyaH phalebhyazcaiva jantavaH / jAyante kRmayo viprAH kASThebhyo ghuNakAdayaH // tathA zukravikArebhyaH pUtikAH prabhavanti For Personal & Private Use Only Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1063 nyaaykoshH| ca / saMsvedajAzca jAyante vRzcikAH zuSkagomayAt // gobhyo hi mahiSebhyazca mAnuvebhyazca jantavaH / matsyAdibhyazca vividhA antaHkukSau vizeSataH / athAnyAni ca sUkSmANi sUkSmayUkAstathaiva ca / gobhyozvabhyastathA caiva assttaapdkiniinkaaH|| makSikANAM vikArAzca utsRSTodakakardamaiH / zarAvati vikArAzca karISebhyo bhavanti hi // evamAdirasaMkhyAto gaNaH saMsvedajo myaa| sarvAsAM nihito. hyeSa prAkarmavaMzajaH smRtaH // ( vAcaspatye vahnipu0 ) iti / ha-1 pAdapUraNam / 2 saMbodhanam / 3 niyoga. . 4 kSepaH / 5 vigrahaH / 6 nindaa| 7 prsiddhiH| 8 zivaH / 9 jalam / 10 zUnyam / 11 aakaashH| 12 raktam / 13 svrgH| 14 dhAraNam / 15 pApaharaNam / 16 cndrH| 17 sakopavAraNam / 18 zuSkam ( medi0 ) ( zabdara0 ) ( amaraH ) ( ekaakssrko0)| haThayogaH-prANAyAmAdikriyAbhyAsajanyaH ,rAjayogaM vinaiva paramAtma- sAkSAtkArarUpazcittavRttinirodhaH / sa ca tantraprasiddhaH / tatprakArastu haThadIpikAdAvukto draSTavyaH / atra vigrahaH haThena balAtkAreNa yogaH cittavRttinirodhaH iti / hananam-1 syAtprANaviyogaphalavyApAro hananaM smRtam / yathA AtatAyina mAyAntaM hanyAdevAvicArayan ( smRtiH) ityAdau handhAtvarthaH / vIramitrodaye AtatAyivadhe siddhAntasiddhanirNayastu hatvA tu praharantaM vai brAhmaNaM vedapAragam / kAmatopi caredvIra dvAdazAbdAkhyamuttamam // iti zikhAvAnapi govinaM na hanyAdvai kadAcana (bhaviSyapu0) iti ca smRteH| AtatAyinyadoSonyatra / ataH gobrAhmaNaM yadA hanyAttadA prAyazcittaM kuryAt (saMvartaH) / nAtatAyivadhe doSonyatra gobrAhmaNAt snAtaH prAyazcittaM kuryAt (sumantuH) / atra adhikaM tu hiMsAzabdavyAkhyAne vadhazabdavyAkhyAne ca dRzyam / 2 AlaMkArikAstu gtiH| yathA kuJja For Personal & Private Use Only Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 2065 hanti kRzodara ityAdau hanterarthaH ityAhuH / 3 guNakAstu guNanam / yathA tribhirhatam saptabhirhatam ityAdau hanadhAtvarthaH ityAhuH / hanta - ( avyayam ) 1 harSaH / 2 anukampA / 3 viSAdaH / 4 vAkyArambhaH / 5 ArtiH / 6 vAdaH / 7 saMbhramaH / 8 khedaH ( zabdaca 0 ) ( medi 0 ) / 9 antaH kalpanam ( ajayapAlaH ) ( vA0 ) / harivAsaraH -- - dvAdazyAH prathamaH pAdo harivAsarasaMjJakaH ( pu0 ci0 pR0 212 ) / harSaH - 1 [ka] cittotsAhaH / sa ca kvacit mithyAkAraNaM bhavati / yathA hRSTo darpati hapto dharmamatikrAmati dharmAtikrame khalu punarnarakaH ( Apasta0 dha0 sU0 ) ityAdau hRSadhAtvarthaH / [kha] iSTAdhigamajanya AnandaH / [ga] abhipreta viSayakaprArthanAprAptau sukhAnubhavo harSaH ( nyA0 vA0 ) / 2 paurANikAstu kandarpapitA ityAhuH ( vAmanapu0 a0 5 ) / 3 AdhunikAstu kaliyugIyo rAjavizeSaH / yathA harSa - caritam ityAdau harSazabdArthaH ityAhuH / havanam - [ka] prAcInamate agnisaMyogAvacchinnakriyAnukUlavyApAraH / yathA saMskRteo ghRtaM juhoti tra juhotyarthaH (ga0 vyu0 kA0 2 pR0 42 ) / [kha] agnisaMyogAnukUlakriyAnukUlaghRtAdivRttinodanAdivyApAraH ( di0 gu0 dharmani0 pR0 234 ) / yathA ghRtaM juhoti ityAdau dudhAtvartha: / atra ghRtavantyagnisaMyogAvacchinnakriyAnukUlavyApArAnukUlakRtimAn ityanvayabodhaH ( kA0 vyA0 kA0 4 pR0 5 ) / [ga] vahnayadhikaraNakapatanAvacchinnamantrakaraNakakriyA / yathA ghRtaM juhoti ityAdau hudhAtorarthaH / vahnau juhoti ityatra saptamyantasyArtho na dhAtvarthaniviSTe patanenveti / vahnivRttitvaviziSTapatane tadvRttitvasyAnvaye nirAkAGkSatApatteH / paraMtu tadavacchinnakriyAyAmevAnveti / pratimAdau ghRtAdisnapanaM matrakaraNakamapi nAmyadhikaraNakam / vahnau ghRtasya prakSepamAtramamyadhikaraNakatatpatanAnukUlamapi na mantrakaraNakam / atastadubhayaM na homaH / prAjApatyepi home mAnasa eva manaH karaNam iti sa homaH / tAdRzI kriyA yAtra 114 nyA0 ko 0 For Personal & Private Use Only Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saghRtasya karAdeH prasAraNanyubjIkaraNAdireva / ata eva ghRtAdeH parityAgitvavirahAtvijAderna yaSTatvam / kiMtu hotRtvameva iti vijJeyam / atra dhAtvarthaghaTakapatane ghRtasyAdheyatvenAnvayaH / tathA ca anyadhikaraNakasya ghRtavRttipatanasyAnukUlamatrakaraNakakriyAvAn ityevaM tatra bodho bhavati iti vijJeyam ( za0 pra0 zlo0 73 TI0 pR0 95 ) / [1] vahnisaMyogAvacchinnapatanAnukUlamantrakaraNakakriyA yathA ghRtaM juhoti ityatra hudhAtvarthaH / atra vahnisaMyogajanakaM yaddhRtasya patanam tadanukUlamatrakaraNakakriyAvizeSavAn ityAkArako bodhaH (za0 pra0 zlo0 73 TI0 pR0 95) / [3] vaidha AdhAre haviSaH prakSepaH iti zAbdikA vadanti / [ca ] devatoddezyakognau matrapUrvakaM haviHprakSepaH / yathA Rtvijo juhvati ityAdAvapi RtvijAM hotRtvam / atra prakSepazva amisaMyogAnukUla-- kriyAnukUlaghRtAdivRttinodanAdivyApAraH (kA0 vyA0 kA0 4 pR0 5) / [cha ] navInamate tu viziSTadezAvacchinnaprakSepopahitatyAgo havanam ( dAyabhAga0 ) ( kA0 vyA0 kA0 4 pR0 5 ) iti jJeyam / haviSTamtyAgakarmatvam / yathA matrakaraNakahavistyAgaH ityAdau granthe haviHzabdasyArthaH (ta0 pra0 kha0 4 pR0 123 ) / havirdravyaM tu AjyapazapuroDAzAdi yathAvidhi vijnyeym| hAnam-1 [ka] nivRttiprayojakamaniSTasAdhanatAjJAnam / svAniSTasAdhanatA prakArakaM jJAnam ityarthaH (pa0 c0)| [kha] duHkhasAdhanatvajJAnam / yathA sarpo me duHkhasAdhanam iti jJAnam ( si0 ca0 1 pR0 21 ) / . 2 kecittu jJAnam / tacca kacit tattvajJAnam ityAhuH (nyA0 vA0 . pR04)|3 kAvyajJAstu parityAgaH (icchaavishessH)| yathA himahAnakRtA na kRtA kacana ( bhaTTiH 10 / 5) ityAdau hAnazabdArtha ityAhuH / hAsaH-1 [ka] prItyA mukhkmlaadervikaasH| yathA hasati ityAdau has dhaatvrthH| [kha] kaNThoSThapuTavisphUrjanapuraHsaraM ahahaha ityagRhAsaH (sarva0 saM0 pR0 169 naku0 ) iti pAzupatA AhuH / [ga] doSadarzanapUrvako hAsaH / yathA tato jahAsAtiruSA bhImaM bhairavanAdinI ( saptaza0 719) For Personal & Private Use Only Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| ityAdau / 2 AlaMkArikAstu hAsyasthAyibhAvako rasavizeSa ityAhuH / taduktam vikRtAkAravAgveSaceSTAdeH kuhakAdbhavet / hAso hAsyasthAyibhAvaH - zvetaH pramathadaivataH // ( sA0 da0 pari0 3 zlo0 214 iti ) / hi-( avyayam ) 1 hetuH / 2 avadhAraNam / 3 vizeSaH / 4 praznaH / 5 saMbhramaH / 6 hetUpadezaH / 7 asUyA / 8 pAdapUraNam / 9 zokaH / - 10 vardhanam / 11 gatiH / hiMsA-1 [ka] navInamate anuniSpAditamaraNaphalakavyApAraH (ci04)| sa ca kAryAzrayasya zarIrasya svaviSayopalabdhezca kartRNAmindriyANAM vadhaH / tadarthastu kArya sukhaduHkhasaMbedanam / tasyAyatanamadhiSThanamAzrayaH zarIram iti / vadhotra upaghAtaH pIDA vaikalyalakSaNaH prabandhocchedo vA pramApaNalakSaNo vA ( vAtsyA0 3 / 1 / 6 ) / prAcInamate tu hiMsA [kha] sAkSAnmaraNAnukUlavyApAraH (di0 gu0 pR0 229 ) / [ga] dRSTamaraNoddezenAnuSThIyamAnatve sati adRSTAdvArakamaraNAnukUlavyApAraH (ma0 pra0 4 pR0 61 ) / yathA mA hiMsyAtsarvA bhUtAni ityAdau na hiMsyAtsarvANi bhUtAni ityAdau ca hiMsA / yathA vA ahiMsansarvabhUtAnyanyatra tIrthebhyaH (zrutiH) ityAdau ca hiNsaashbdsyaarthH| atra dRSTamaraNetyanena vizeSaNena kUpAdau gavi vinaSTe sati tatkUpakarturgovadhakartRtvaprasaGgaH nivArita iti bodhyam / adRSTAdvAraketyanena vizeSaNena gaGgAmaraNamuddizya kRtatrisaMdhyastavapAThAdehiMsAtvaM nivAritam / ata eva zyenenAbhicaran yajeta ityatra zyenasya na hiMsArUpatvam / zyenenAdRSTadvAraiva zatrumaraNajananAtU ( ma0 pra0 4 pR0 61 ) / tathA hi zyeno hi vadhasAdhanam / na tu narakasAdhanam / zyenAcca vadho vadhAca narakaH ityetasmAdeva hetumAtrAdAstikAnAM na zyenAdau pravRttiH ( nyA0 ma04 pR0 27 ) iti / prAcInamate zyeno na svarUpato niSiddhaH / kiMtu phalato nissiddhH| navyanaiyAyikAnAM mate tu zyenaH svarUpata eva nissiddhH| atastatra hiMsAtvamastyeveti jJeyam (nyA0 ma0 4 pR0 27) / atra zyena iti karmanAmadheyam / yathA vai zyeno nipAtyAdatte evamayaM dviSantaM bhrAtRvyaM For Personal & Private Use Only Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ fote nyAyakozaH / nipAtyAdatte ( zrutiH ) ityarthavAde zyenasAmyena prakRtayAgastavanAt / abhicaran zatruvadhaM kAmayamAnaH / tathA ca zyenanAmako yAgaH zatruvadharUpeSTasAdhanatve sati kRtisAdhyaH ityanvayabodhaH ( ma0pra0 kha0 4 pR0 61 ) / atratyaviSayastu abhicArazabdavyAkhyAnAvasare saMpAdito dRzyaH / hiMsA ca droheNa janyate ( gau0 vR0 4|1|3 ) | atredamadhikaM vijJeyam / bhoktAnumantA saMskartA krayavikrayihiMsakAH / upahartA ghAtayitA hiMsAcASTadhA matAH // ( kAzIkha 0 ) ( manu0 5151 ) iti / tasmAdyajJe vadhovaidhaH ( manu0 a0 5 zlo0 39 ) iti yA vedavihitA hiMsA niyatAsmiMzcarAcare / ahiMsAmeva tAM vidyAdvedAddharmo hi nirbabhau // ( manu0 a0 5 zlo0 44 ) iti ca manunoktatvAdyAgayA hiMsA ahiMsaiva / atrAyaM bhAvaH / vaidhapazuhiMsA rAjasatvena na brAhmaNaviSayA / api tu kAmyaviSayakatvena kSatriyAdiviSayaiva / tatrApi tasyA narakasAdhanatvamastyeva / ghRtapiSTAdirUpapazUnAM tu na kAmyaviSayatvam / api tu mokSaphalakatattvajJAnasAdhanayAgAGgatvameva / tathA ca manuH kuryAddhRtapazuM saMge kuryAtpiSTapazuM tathA / na tveva tu vRthA hantuM pazumicchetkadAcana // ( manu0 a0 5 zlo0 37 ) iti / atra saMge ityasya sam samyak gam gatiH iti vyutpattyA samyagjJAnam ityarthaH / tattvajJAnam iti yAvat / saMge ityasya Asaktau pazubaliprasaktau smArtakarmaNi vA ityAdikaM tu kullaka bhaTTarAghavAnandAdInAmapavyAkhyAnameva nanu paviSTyAdau hiMsAyA vaidhatvena manuvacanAdahiMsAtvameveti na tadvisAyA narakaprayojakatvam iti cenna | mA hiMsyAtsarvA bhUtAni iti zAstreNa taddhiMsAyA api niSedhAt / na ca mA hiMsyAtsarvA bhUtAni iti sAmAnyazAstraM vizeSazAstreNa agnISomIyaM pazumAlabheta ityanena bAdhyate iti vAcyam / virodhAbhAvAt / virodhe hi balIyasA durbalaM bAdhyate / na cAsti virodhaH / bhinnaviSayatvAt / tathA hi mA hiMsyAt iti niSedhena hiMsAyA anarthahetubhAvo jJApyate na punarakratvarthatvamapi / agnISomIyaM pazumAlabheta ityanena tu pazuhiMsAyAH kratvarthatvamucyate / na vanartha 1 1 1 vadhaH avadhaH iti padacchedaH / For Personal & Private Use Only Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1069' nyaaykoshH| hetutvAbhAvaH / tathA sati vAkyabhedaprasaGgAt / na ca anarthahetutvakratUpakArakatvayoH kazcidasti virodhH| tasmAt samAne viSaye eva bAdhyabAdhakabhAvaH iti niyamAtprakRte bhinnaviSayatvAdvAdhyabAdhakabhAvAsaMbhavAt niSiddhatvAJca pazuhiMsAyAH zyenavadanarthaprApakatvameva ityalaM vistareNa (vAca0 ) / 2 drohaH iti pare manyante (gau0 pR0 4 / 1 / 3 ) / 3 caurya vRttinAza ityAdikarma iti kAvyajJA AhuH ( amaraH 3 / 3 / 228) / hitam-1 iSTasAdhanam / yathA yajanaM viprAya hitam ityAdau hitazabda syArthaH / atra saMbandhazcaturthyarthaH / viprasaMbandhi hitam iti bodhaH / evam sukhayogepi viprAya sukham ityAdau zAbdabodho vijJeyaH (la0 ma0 subartha0 kAra0 4 pR0 104-105) / 2 gatam / 3 maGgalaM ca iti kAvyajJA aahuH| hinduH-[ka] jAtivizeSaH / atra vyutpatiH hInaM dUSayati ( duS Du pRSo0) iti / atroktam pazcimAmnAyamatrAstu proktAH pArasyabhASayA / aSTottarazatAzItiyeSAM sNsaadhnaatklau| paJca khAnAH sapta mIrA nava zAhA mahAbalAH / hindudharmapraloptAro jAyante cakravartinaH / hInaM ca dUSayatyeva hindurityucyate priye / pUrvAmnAye nava zataM SaDazItiH prakIrtitAH // phiriGgabhASayA mantrAsteSAM saMsAdhanAtkalau / adhipA maNDalAnAM ca saMgrAmeSvaparAjitAH // iMrez2A navaSaT paJca laNDjAzcApi bhAvinaH ( merutabe0 pra0 23 ) iti / idaM merutantramapramANam iti vAcaspatye tArAnAthatarkavAcaspatirAha / [kha ] arvAcInAstu bharatakhaNDasthajanAnAM hinduH iti saMjJA / yathA bharatakhaNDasya hindusthAnam iti nAma ityAdau kalpitavAkye hinduzabdasyArtha iti pralapanti / atrArthe tuSyatu durjana iti nyAyena vyutpattiH / sindhuzabdaH apabhraMzAt sakArasthAne hakArocAraNAt hinduH iti / tathA ca vedapratipAdyadharmasya sindhunadIparyantatvAt taddharmavantopi sindhunAmAnaH iti vijJeyama / ata eva arvAcInAH sindhuparisaraM bharatakhaNDaM hindusthAnam iti vyavaharanti / yathA daza dasa .. iti sthAne dAhA iti sAra sAru iti sthAne hAru iti ca // - For Personal & Private Use Only Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| himam-1 ( jalam ) kAraNavizeSeNa ghanIbhUtaM jalam / yathA gaGgA himavato jajJe sarvalokaikapAvanI (devIpu0 a0 2) ityAdau himazabdasyArthaH / evam karakApi jnyeyaa| tatprapaJcastu ApaH iti zabdavyAkhyAne ( pR0 124 ) dRshyH| yathA zItasparzavat (amaraH 113 / 19) / yathA himAMzuzcandraH ityAdau himazabdasyArthaH / 3 RtuvishessH| 4 caNikA ( vAcaspatye raajni0)| hInavAdI--pUrvapAdaM parityajya yonyamAlambate punH| padasaMkramaNAjjJeyo ___ hInavAdI sa vai naraH // ( mitAkSarA a0 2 zlo0 9) / hu-(dhAtuH ) devatAdravyasaMbandhaviziSTadravyapratiyogikasaMyogarUpo vyApAro juhotyarthaH ( jai0 sU0 vR0 a0 4 pA0 2 sU0 28) / huDukkAraH-jihvAtAlusaMyogAnniSpAdyamAnaH puNyo vRSanAdasadRzo nAdaH (sarva0 saM0 pR0 169 naku0 ) / he--(avya0 hADe ) 1 saMbodhanam / 2 AhvAnam / 3 asUyA (medi0)| evam hai ho ityAdayaH zabdA vyAkhyeyAH ( vAca0 ) / hetuH-1 jJApakaH / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane parvato vahnimAn dhUmAt ityAdI dhUmaH / ayameva liGgazabdena anumAnazabdenApi ca vyavahriyata iti bodhyam / atra sUtram heturapadezo liGgaM ptamANaM karaNamityanarthAntaram (vaize0 sU0 9 / 2 / 4 ) / atra jJApakajJAnaviSayatvarUpaM prayojakatvameva hetutvaM jJAnajJApyatvarUpaM hetumattvaM vA tRtIyArthaH ( ga0 vyu0 kA0 3 pR0 87 ) / kecittu parAmarzIyaprakAratvaM hetutvam ityaGgIcakruH / sa cAyaM heturdvividhaH saddhetuH asaddhetuzceti / tatrAdyaH parvatAdipakSakavahnayAdisAdhyakasthale dhUmAdiH / dvitIyo hetvAbhAsaH duSTahetuH / atredaM vijJeyam / pakSasattva sapakSasattva vipakSAsattva abAdhitaviSayatva asatpratipakSitatva etatpazcarUpopapanna eva hetuH saddheturbhavati / kazcit catUrUpopapannopi hetuH saddheturbhavati / yathA idaM vAcyaM jJeyatvAt ityAdau jJeyatvaM saddhetuH / kazcit trirUpopapannopi hetuH saddheturbhavati / yathA sarva prameyamabhidheyatvAt ityAdau abhidheyatvaM saddheturbhavati ( la0 va0 2 pR0 27 ) iti / 2 [ka] kAraNam ( utpAdakam ) / yathA mRt ghaTasya hetuH ityAdau mRt For Personal & Private Use Only Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| utpaadikaa| atredaM jJeyam hetutvAtmikA saMgatirapi kAraNatvarUpA upajIvyatvarUpA vA bhavati nAtiriktA (bhavA0 ) (jAgadI0 ) iti / [kha] kArakam / yathA yajJamanu prAvarSat ityAdau anushbdsyaarthH| 3 svatanaM prerayan ( la0 m0)| 4 zAbdikAstu phalasAdhanayogyaH padArthaH / yathA dhanena kuzalam vidyayA yazaH ityAdau tRtIyArtho hetuH ityAhuH ( vyA0 vRtti0)| atra hetau ( pANi0 2 / 3 / 23 ) ityanena sUtreNAnuziSyate tRtIyA / 5 phalam / yathA adhyayanena vasati ityAdau tRtIyArthaH phalam adhyayanam / 6 AlaMkArikAstu arthAlaMkAravizeSa ityAhuH / 7 (nyAyAvayavaH) [ka] paJcamyantaM tRtIyAntaM vA liGgapratipAdakaM vacanam / yathA parvate dhUmena vahnisAdhane dhUmavattvAt iti vAkyam (tarkabhA0 ) ( tarkadI0 ) / atredaM bodhyam / pazcAvayavaprayoge kartavye parvato vahnimAniti sAdhyanirdezAnantaraM kutaH ityAkAGkSAyAM sAdhanatAvyaJjakavibhaktimalliGgavacanamevocitam / anyathAnAkAGkSAbhidhAne nigrahApatteH / loke tathaivAkAGgAnivRttiriti vyutpatteH / ataH pratijJAnantaraM hetUpanyAsaH (ci0 2 pR0 78) / liGgajJAnaM hetuprayojanam (ta0 dI02 pR0 22 ) / hetutvaM ca anumitikAraNIbhUtaliGgaparAmarzaprayojakazAbdajJAnajanakasAdhyAviSayakazAbdadhIjanakahetuvibhaktimacchabdatvam / hetutvapratipAdakavibhaktimannyAyAvayavatvaM vA / udAharaNaprayojakajijJAsAjanakazAbdajJAnajanakanyAyAvayavatvaM vA / atrAyaM bhAvaH kacinjijJAsAnutpAdepi tadyogyatAsattvAnnAvyAptiH / anuktodAharaNasthalepi tAdRzayogyatAsattvAt nyAyAvayava iti padam ( dIdhi0 2 avaya0 pR0 174) / sAdhyAviSayakajJAnajanakahetupaJcamyantAnumitiparazabdatvaM vaa| atra ayaM na daNDAt daNDasaMyogAjanyadravyatvAt ityAdau pratijJAnigamanayoriNAya sAdhyAviSaya ityAdi / upanayavizeSavAraNAya hetupazcamyanta iti padam ( dIdhi0 2 avaya0 pR0 174) / yadvA pratijJAvAkyadhIjanyakAraNAkAGkSAnivartakajJAnajanakahetuvibhaktimadvAkyatvam paJcamyantalAkSaNikapadavadanumitiparavAkyatvaM vaa| tadarthazca prakRtapakSAnvitasvArthabodhakapadopasthApitaprakRtasAdhyAnvitasvArthabodhakapaJcamyantalAkSaNikapadavadavayava For Personal & Private Use Only Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (072 nyaaykoshH| tvam ( dIdhi0 2 avaya0 pR0 176) iti / anye tu anumitihetujJAnakaraNadhUmavattvAt iti zabdajanyajJAnavRttipratijJAdijanyajJAnAvRttijAtiyogijJAnajanakavAkyatvam ityAhuH (ci0 ava0 2 pR078-79)| tathAnyatrAnyadapyuktam / prakRtapakSAnvitasvArthabodhakapadopasthApitAryAnvitasvArthabodhakanyAyAvayavatvam / atra nigamanavAraNAya upasthApita ityantaM dattam ( dIdhi0 2 avaya0 pR0 177 ) / svArthaviziSTavaiziSTyabodhajanakanyAyAvayavatvaM vA / tathA hi ekavAkyatayA hetvarthaviziSTasAdhyasya vaiziSTyaM bhAsate na punaravayavAntarArthaviziSTasya kasyacit (dIdhi0 2 avaya0 pR0 177 ) iti / viziSTavaiziSTyabodhajanakasvArthopasthitijanakanyAyAvayavatvaM vaa| viziSTabodhajanakasvArthaviziSTabodhajanakanyAyAvayavatvaM vA ( dIdhi0 2 avaya0 pR0 177 ) / prakRtapakSatAvacchedakAvacchinnAnvitasvArthabodhajanakahetuvibhaktighaTitatve sati prakRtahetutAvacchedakAvacchinnahetuviziSTahetutvaviSayitAbahibhUtaviSayitAzUnyabodhajanakavAkyatvaM vA / atra viSayitAyAM tAdRzaviSayitAbahirbhUtatvaM ca tAdRzaviSayitAzAlinizcayatvasamaniyatapratibandhakatAnavacchedakatvam ( ga0 ava0 pratijJAgra0 pR0 42 ) ( hetugranthe0 pR0 50 ) / tadyathA etadbhUmAt iti zabdavRttyavayavavibhAjakopAdhimattvam ( nyA0 ma0 2 pR0 23 ) / atra eSa cAsau dhUmAt iti zabdazca iti vigrahaH / etat ayaM zabdo vahnidhUmanyAyaghaTakaparaH / evamudAharaNAdilakSaNepIyameva rItirbodhyA ( ma0 pra0 2 pR0 33) / [kha] sAdhyasAdhanam (gau0 111134 ) / sAdhyatAvacchedakAvacchinnasAdhyAnvitajJApakatvabodhakaH sAdhyAnvitasvArthabodhako vAvayavaH iti phalitArthaH (gau0 vR0 111134 ) / [ga] prAcInAstu paJcamyantalAkSaNikapadavanyAyapraviSTavAkyaM hetvavayavaH ityAhuH ( ma0 pra0 2 pR0 33 ) / soyaM heturdvividhaH anvayihetuH vyatirekihetuzceti / udAharaNasAdhAsAdhyasAdhanaM hetuH| tathA vaidhAt ( gau0 1 / 1 / 34-35 ) iti sUtradvayamatrAnusaMdheyam / pare tu tRtIyo nvayavyatirekI ityapi vadanti ( gau0 vR0 111 / 34 ) / hetumat-kAryam / yathA hetuhetumatoH ityAdI hetumat iti zabdasyArthaH / For Personal & Private Use Only Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1073 hetusamaH-(jAtiH) hetorvaikalyasAdhyAtha pUrvAparasahodayam / tredhApi tasya hetutvabhaGgo hetusamo bhavet // ( tA0 ra0 2 zlo0 118.) / etatkArikAvyAkhyAnaM tu ahetusamazabdavyAkhyAnarItyA dRzyam / hetvantaram (nigrahasthAnam ) [ka] avizeSokte hetau pratiSiddhe vizeSamicchato hetvantaram ( gau0 5 / 2 / 6) / sUtrArthazcettham / atra hetau ityanena hetvavayavAMzo na vivakSitaH / api tu sAdhakAMzaH / sa ca hetvavayavastha udAharaNAdistho vA / avizeSokte iti pUrvokta ityarthaH / vizeSamicchataH iti sAbhiprAyam / tena paroktadUSaNodidhIrSayA tatraiva hetau vizeSaNAntaraprakSeponyahetukaraNaM vA dvayamapi hetvantaram (gau0 vR0 5 / 2 / 6 ) iti / atra bhASyam / nidarzanam ekaprakRtIdaM vyaktamiti pratijJA / kasmAddhetoH / ekaprakRtInAM vikArANAM parimANAt / mRtpUrvakANAM zarAvAdInAM dRSTaM parimANam / yAvAnprakRtevyUho bhavati tAvAvikAra iti / dRSTaM ca prativikAraM parimANam / asti cedaM parimANaM prativyaktam / tadekaprakRtInAM vikArANAM parimANAtpazyAmo vyaktamida- mekaprakRti iti / asya vyabhicAreNa pratyavasthAnam nAnAprakRtInAmeka- prakRtInAM ca vikArANAM dRSTaM parimANamiti / evaM pratyavasthite Aha / .... ekaprakRtisamanvaye sati zarAvAdivikArANAM parimANadarzanAt sukhaduHkha mohasamanvitaM hIdaM vyaktaM parimitaM gRhyate / tatra prakRtyantararUpasamanvayAbhAve satyekaprakRtitvamiti / tadidamavizeSokte hetau pratiSiddhe vizeSa bruvato hetvantaraM bhavati / sati ca hetvantarabhAve pUrvasya hetorasAdhakatvAnigrahasthAnam / hetvantaravacane sati yadi hetvarthanidarzano dRSTAnta upAdIyate nedaM vyaktamekaprakRti bhavati / prakRtyantaropAdAnAt / atha nopaadiiyte| dRSTAnte hetvarthasyAnidarzitasya sAdhakabhAvAnupapatterAnarthakyAddhetoranivRttaM nigrahasthAnamiti ( vAtsyA0 5 / 2 / 6) / [kha] paroktadUSaNohidhIrSayA tatraiva hetau pUrvoktahetutAvacchedakAtiriktahetutAvacchedakaviziSTavacanam / [ga] prAzcastu hetau vizeSaNadAna eva hetvantaram ityAhuH / yathA zabdaH anityo bAhyendriyapratyakSatvAt ityukte sAmAnyenaikAntikatvena ca pratyukte sAmAnyavattve sati iti vizeSaNam / evaM viziSTahetumuktvA 135 nyA0 ko For Personal & Private Use Only Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| yadbAhyendriyapratyakSaM tadanityam ityudAharaNe nyUnatvena viziSToktau / evamupanayavizeSaNepi (gau0 0 5 / 2 / 6 ) (di. 1) / [] paroktadUSaNodidhIrSayA pUrvoktahetukoTau vizeSaNAntaropAdAnam ( nIla0 pR0 45 ) / hetvaprasiddhiH-sAdhanAprasiddhiH / hetvasiddhiH-(vyApyatvAsiddhiH) sAdhanAprasiddhiH / apare tu vyarthavizeSaNa ghaTitaM hetutAvacchedakameva hetvasiddhiH ityAhuH / hetvAbhAsaH-1 ( hetordoSaH ) [ka] yasya hi jJAnamanumitipratibandhakam saH (ci0 2 bAdha0 pR0 116 ) / atra hetoH hetau vA AbhAsaH iti vyutpattyA hetvAbhAsapadasya hetudoSaH ityarthaH / hetvAbhAsatvaM ca anumitikAraNIbhUtAbhAvapratiyogi(anumitipratibandhaka )yathArthajJAnaviSayatvam / anumitipratibandhakIbhUtayathArthajJAnaviSayatvam iti samuditArthaH (ta0 dii02)| yadviSayakatvena (liGga )jJAnasya anumitivirodhitvaM tattvamiti vA / atredamadhikaM vijJeyam / gadAdhayAM dvitIyahetvAbhAsalakSaNe hRdo vahnimAn dhUmAt ityAdau prameyatvaviziSTabAdhasya (prameyatvaviziSTavahnayabhAvavaddhadasya) doSatvAnaGgIkArAdalakSyatayA tatrAtivyAptivAraNAya lakSaNaghaTakayatpadArthe viziSTAntarAghaTitatvavizeSaNam / tatraiva vahnayabhAvavajjalAdimadvRttijalavadbhadAdAvativyAptivAraNAya yatpadArthe viziSTadvayAghaTitatvavizeSaNaM ca dattam / tatraiva jAtitvena hRdatvAvagAhijAtimAnvahnayabhAvavAn ityapratibandhakajJAnamAdAyAsaMbhavavAraNAya lakSaNaghaTakajJAnapadArthe avyApakaviSayitAzUnyatvavizeSaNamapi dattaM gadAdharabhaTTAcAryaiH iti / idaM ca bodhyam / atrAnumitipadamajahatsvArthalakSaNayA anumititatkaraNAnyataraparam / sAdhyavyApyahetumAn pakSaH sAdhyavAn ityAkArAnumitiparaM vA / tena ekatra hetau vyabhicArAdiprahepyanyasya parAmarzAdanumityanutpAdena vyabhicArAt vyAptyAdijJAnenAnyathAsiddhatvAca vyabhicArAdigrahAbhAvasyAnumityajanakatvepi na kSatiH ( vyabhicArAdau nAvyAptiH ) ( dIdhi0 2 hetvA0 pR0 178 ) / atha vA jJAyamAnaM . sadyadanumitipratibandhakam tattvam ( ci0 2 sAmA0 pR0 83 ) .. (mu0 2) / atra vadanti / yadviSayakanizcayasya virodhiviSayitA For Personal & Private Use Only Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakAzaH. 1075 prayuktastaduttaramanumitAvanAhAryamAnasajJAne vA pakSatAvacchedakaviziSTapakSe sAdhyatAvacchedakaviziSTasAdhyavaiziSTyAvagAhitvasya sAdhyatAvacchedakaviziSTasAdhyanirUpitavyAptiviziSTahetutAvacchedakaviziSTahetumattvAvagAhitvasya ca dvayorvyatirekaH (abhAvaH ) tattvam iti / idaM ca siddhAntasiddhaM hetudoSalakSaNam iti manyante naiyAyikAH / tathA ca lakSaNasamanvayaH / hrado vahnimAn dhUmAt ityAdau vahnayabhAvaviziSTahRdatvAvacchinnaviSayakanizcayAnantaram hrado vahnimAn vahnivyApyadhamavAMzca ityAkArakAnumiteH kadAcidapyanudayena ghaTAdyanumitaya eva tAdRzanizcayAvyavahitottarAnumitisAmAnyA. ntargatA bhavanti / tAsu ca hRdatvAdiviziSTe yadvahnitvAdyavacchinnavahnivaiziSTyAvagAhitvam vahnitvAdyavacchinnavahnivyAptiviziSTadhUmatvAdyavacchinnavaiziSTyAvagAhitvaM ca tadubhayAbhAvavattvamakSatameva iti / tatra tAdRzobhayAbhAve tAdRzanizcayIyavirodhiviSayitA(vahnayabhAvavadbhadAdiviSayitA)prayuktatvamapyakSatam / svaniSThapratibandhakatAvacchedakadharmasya svAntarotpanna- jJAnaniSThapratibadhyatAvacchedakadharmAbhAvaM prati prayojakatvam iti niyamAt (ga0 2 hetvA0 sAmA0 pR0 20 ) / kecittu yAdRzapakSakayAdRzasAdhyakayAizahetau yAvanto doSAH saMbhavanti tAvadanyAnyatvam iti prAhuH ( dIdhi0 2 sAmA0 pR0 180 ) ( ma0 pra0 2 pR0 25) (mu0 2 ) / tattadviSayitAnyatamaviSayitAnirUpakatAvacchedakadharmavattvam ityarthaH (ga0 2 hetvA0 sAmA0 pR0 31) / [kha] anumititatkaraNAnyatarapratibandhakajJAnaviSayo dharmaH ( hetvAbhAsatvopAdhiH ) (ta0 kau0 2) ( ma0pra0 2 pR0 25) / yathA hRdo vahnimAn dhUmAt ityAdau vahnayabhAvavadbhadAdirUpo doSo bAdhaH hetvAbhAsaH / atra tadvattAbuddhau tadabhAvavattAnizcayaH pratibandhakaH iti niyamAt vahnayabhAvaviziSTasya hRdasya nizcayaH vahnayabhAvavAn hRdaH ityAkArakaH hRdo vahnimAn ityanumitau pratibandhako bhavati saH vahnayabhAvaviziSTo hRda: doSaH iti vijJeyam / anyataretyuktyA vyabhicAravirodhasAdhanAprasiddhisvarUpAsiddhiSvanumityapratibandhakatvepi tatkaraNavyAptipakSadharmatAjJAnapratibandhakatvasattvAnnAvyAptiH ( ma0pra0 2 pR0 25) (ga0 2 hetvA0 sAmA0 For Personal & Private Use Only Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2006 1 I la0 1 pR0 3 ) / tatra gautamavRttikArAdInAM naiyAyikAnAM naye sa hetvAbhAsaH paJcavidhaH vyabhicAraH virodhaH satpratipakSaH asiddhiH bAdhazceti / atra naiyAyikasiddhAntastu bAdhasatpratipakSabhinnA ye hetvAbhAsAstadvyApyA api tatraivAntarbhavanti / bAdhavyApyasyApi tu satpratipakSasya svatacchena muninA gautamena pRthagupadezAnna bAdhentarbhAvaH / satpratipakSavyApyastu nAnumitipratibandhakaH / tadvattAjJAne tadabhAvavyApyavattAjJAnasya pratibandhakatvepi tadabhAvavyApyavyApyavattAjJAnasya pratibandhakatve mAnAbhAvAnna tvAbhAsalakSaNAkrAntatvaM tasyeti paJcaiva hetvAbhAsAH (ma0 pra0 2 pR0 28 ) iti / atrAyaM bhAvaH / savyabhicAratvAdayo ye doSAH tadvyApyA api ta eva bhavanti / tathA ca savyabhicAratvavyApyaM savyabhicAratvameva viruddhatvavyApyaM viruddhatvameva ityAdyUhyam / paraM tu bAdhavyApyo bhinna eva / sa ca satpratipakSo bhavati / satpratipakSavyApyastu na satpratipakSaH / tasyAnumitivirodhitvAbhAvena hetvAbhAsa sAmAnyalakSaNAnAkrAntatvAt iti / - anyatra caivamuktam / yatra dharmiNi yo dharmo yAdRzo hetvAbhAsastatra tadvyApyadharmopa sa eva hetvAbhAso bhavati vinA satpratipakSam / bAdhavyApyastu satpratipakSanAmA hetvAbhAso bhinna eva / maharSiNA gautamena pRthagupadezAt avirodhAcca (dIdhi0 2 hetvA0 pR0 204 ) ( muktA0 2 pR0 167 ) iti / kaNAdaprazastapAdAdInAM vaizeSikANAM naye hetvAbhAsakhividhaH asiddhiH virodhaH saMdigdhatvaM ceti / saMdigdhatvamanaikAntikatvam / atredaM tAtparyam / bAdhasatpratipakSau tu kAzyapIye ( kANAde ) mate na svatatrau / tatra bAdha AzrayAsiddhyAdau anaikAntike vA paryavasyati / atredamAkUtam / pakSasya sAdhyazUnyatve hi bAdhatvamAhuH / tacca sAdhyazUnyatvamatra nAtiricyate / yatra hi azvapiNDaM pakSayitvA ayaM gaurviSANitvAt iti sAdhyate tatra sAdhyasya gotvasya pakSe vRttirnAstIti bAdhatvaM vAcyam / tacca kaNAdamatenaikAntikatvameva / atrAsiddhirapyasti / pakSezvapiNDe viSANitvavirahAt / ata evAhuH bAdhoyamapakSadharmo heturanaikAntiko vA ta0 0 3 / 2 zlo0 52-53 pR0 83 ) (vai0 30 3 / 1 / 17 pR0 161 ) iti / satpratipakSopyanyataratra vyAptyAdi nyAyakozaH : / For Personal & Private Use Only Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| saMzayamApAdayannanaikAntikAdAveva paryavasyati (vai0 u0 3 / 1 / 17 pR0 160-161 ) iti / atraaymaashyH| yatra vAyurna pratyakSaH nIrUpabahirdravyatvAdgaganavat iti sAdhite vAyuH pratyakSaH pratyakSasparzAzrayatvAt ghaTavat iti pratyavatiSThate / tatra hi satpratipakSa ityucyate naiyAyikaiH / na cAtra dvayoryathArthatvaM saMbhavati / na hyekameva vastu pratyakSamapratyakSaM ca bhavitumarhati iti sutarAmevAnyatarasya bhrAntatvamupeyam / tathA ca asyaapi| vyAptyAdisaMzayAdhAyakatayAnaikAntikAdAvevAntarbhAvaH (ta0 va0 pR085) iti / keSAMcinmate anadhyavasitatvanAmA caturthopi hetvAbhAsaH (prazasta0 ) (vai0 u0 ) (mu0 ) iti / [ga] vedAntinastvAhuH / hetvAbhAsaH ( hetudoSaH ) upapattidoSaH ityucyate / upapattidoSo dvividhaH (1) virodhaH (2) asaMgatizceti / tatra AdyaH jAtinigrahasthAnahetvAbhAsebhyaH saMgRhItaH (pra0 c0)| sa ca virodhastrividhaH pratijJAvirodhaH hetuvirodhaH dRSTAntavirodhazca / tatra pratijJAvirodho dvividhaH pramANavirodhaH svavacanavirodhazca / tatra pramANavirodhopi dvividhaH prabalapramANavirodhaH samabalapramANavirodhazca / tatra prabalapramANavirodhasyodAharaNaM prapaJco mithyA dRzyatvAt yadRzyaM tanmithyA yathA zuktirajatam iti / atra san ghaTaH ityAdipratyakSeNa vimataM satyam arthakriyAkAritvAt saMpratipannavat ityAdyanumAnena vizvaM satyam ityAgamena ca jagataH satyatvAvadhAraNAt prabalapramANavirodho draSTavyaH (pra0 ca0 pR0 29) / ayaM heturnaiyAyikaiH bAdhitaH ityucyate / samabalapramANavirodhasyodAharaNaM tu vimataM mithyA dRzyatvAt zuktirajatavat vimataM satyam prAmANikatvAt Atmavat iti / atrAnumAnadvaye vyAptipakSadharmatayoH sAmyAt samabalapramANavirodho jJAtavyaH (pra0 ca0 pR0 29) / ayaM ca heturnaiyAyikaiH satpratipakSitaH ityucyate / svavacanavirodhopi dvividhaH apasiddhAntaH jAtizceti / tatra pUrvAcAryat prAmANikatayAbhyupagataM tadviruddhAGgIkAropasiddhAntaH / yathA nirIzvarasAMkhyamata iishvraanggiikaarH| ayaM bhAvaH pUrvAcAryavacanasyApi svayamaGgIkRtatvena svavacanatvAdapasiddhAntaH svavacanavirodho bhavati (pra0 ca0 pR0 29) iti / svavacana eva svavyAhati For Personal & Private Use Only Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1078 __ nyaaykoshH| .. rjAtiH / yathA me mAtA vandhyA ityAdi / hetuvirodhopi dvividhaH svarUpA- siddhiH avyAptizceti / tatra svarUpAsiddherudAharaNaM zabdo nityazcAkSuSa tvAt iti / atra cAkSuSatvaM zabde nAsti / tasya zrAvaNatvAt iti jJeyam (pra0 ca0 pR0 29 ) / avyAptitrividhaH liGgasya sAdhyena tadabhAvena ca saMbandhaH sAdhyasaMbandhAbhAve sati tadabhAvenaiva saMbandhaH ubhayasaMbandhA bhAvazceti / tatra AdyA yathA zabdo nityaH prameyatvAt iti / ayaM hetuH .. - sAdhAraNAnaikAntikaH ityucyate naiyAyikaiH iti jJeyam / dvitIyA yathA zabdo nityaH kRtakatvAt iti / ayaM hetuH viruddhaH ityucyate naiyAyikaiH iti vijJeyam / tRtIyA yathA sarvamanityaM sattvAt iti / atra sarvasyApi pakSatvenobhayasaMbandho nAsti (pra0,ca0 pR0 30 ) iti / ayaM hetuH anupasaMhArI iti naiyAyikairucyate iti vijJeyam / dRSTAntavirodhopi dvividhaH sAdhyavaikalyam sAdhanavaikalyaM ceti / tatrAdyo yathA manaH anityam mUrtatvAt paramANuvat iti / dvitIyo yathA manaH anityam mUrtatvAt karmavat iti / atredaM vijJeyam / dRSTAnte sAdhyavaikalyasAdhanavaikalyAdayaH udAharaNAbhAsAdyAzca yathAyathaM nigrahasthAnAdAvantarbhavanti iti na hetvAbhAsAdhikyam iti naiyAyikAnAM siddhAntaH (di. 1 ) iti / AkAGkSAvirahaH asaMgatiH / asaMgaterudAharaNaM tu IzvaravAdinaM prati kSityAdikaM sakartRkam kAryatvAt ghaTavat iti / atra anAkAGkitasAdhanaprayuktatvAdasaMgatirbhavati iti vijJeyam (pra0 ca0 pR0 30 ) / evam udAharaNabhAsA api doSAH udAharaNalakSaNarahitA udaahrnnvdvbhaasmaanaaH| te cAnekaprakArAH / tatra sAdhodAharaNe tAvat sAdhyavaikalyam yathA manaH anityam mUrtatvAt iti / sAdhanavaikalyaM yathA manaH anityam mUrtatvAt karmavat iti / atrAye yanmUrta tadanityam yathA paramANuH iti sAdhyavaikalyam / dvitIye karmaNaH anityatvepi mUrtatvAbhAvAt sAdhanavaikalyam iti vijJeyam (pra0 ca0 pR0 34 ) / ubhayavaikalyaM yathA manaH anityam mUrtatvAt AkAzavat iti / vaidhayodAharaNe sAdhyAbhAvavaikalyam / yathA manaH anityam mUrtatvAt ityatra yadanityaM na bhavati tanmUrta na bhavati yathA karma iti / sAdhanAbhAva For Personal & Private Use Only Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1079 vaikalyaM yathA manaH anityaM mUrtatvAt ityatra yadanityaM na bhavati tanmUrta na bhavati yathA paramANuH iti / ubhayAbhAvavaikalyaM yathA manaH anityaM mUrtatvAt ityatra yadanityaM na bhavati tanmUrta na bhavati yathA ghaTaH (pra0 ca0 pR0 28-35 ) ityalaM vistareNa / 2 duSTo hetuH [ka] hetulakSaNAbhAvAdaheturhetusAmAnyAddhetuvadAbhAsamAnaH ( vAtsyA0 1 / 2 / 4 ) / atra hetuvadAbhAsate iti vyutpattyA hetvAbhAsapadasya duSTahetuH ityarthaH (ga0 2 hetvA0 sAmA0 prastAva0 pR0 2) / yadvA hetorAbhAsaH sadRzaH (nyA0 bindu0 TI0 pari0 3 pR0 66) / atra zrutamasmagurumukhAt / atra sAdRzyaM ca paJcamyantapadapratipAdyatvena iti:sAtArAgrAmasthAtripathagAkartAro gajendragaDakara ityupAhvA rAghavendrAcAryAH prAhuH iti / duSTahetorlakSaNaM ca savyabhicArAdyanyatamatvam ( nyA0 ma0 ) / niruktadoSavattvaM vA ( nIla0 2 hetvA0 pR0 24 ) / atra niruktadoSastu hetvAbhAsazabdasya pradarzite prathamerthe dRzyaH / atredaM vijJeyam / hetau tAdRzadoSaviziSTatvaM, ca svaviSayakajJAnaviSayatvaviziSTaprakRtahetutAvacchedakavattvasaMbandhena bodhyam / tena hetuSu doSasaMbandhaH (doSANAM hetuniSThatvam ) saMgacchate (dIdhi0 2 hetvA0 pR0 179 ) (ga0 he0 sAmA0 ) iti / hetvAbhAsaprayojanaM tu ittham / dvayaM hyuhezyam parAnumitipratibandhaH sthApanAyA asAdhakatAsAdhakatvaM ca / atrAsAdhakatvaM ca svajJAnadazAyAM pakSe saadhyprtyyaajnktvm| tatrAdyaM duussnnmaatrjnyaanaadev| dvitIyaM tu aliGgatvajJApanAt pratibandhakatvavadanenApi rUpeNa dUSakatvasaMbhavaH ityabhiprAyeNa vA asAdhakatAsAdhanatvam ( ci0 2 hetvA0 pR0 111 ) iti / kiMca viparItakoTisAdhakasya hetoH hetvAbhAsatvajJAnena svasya tattvanirNayaH (pramitakoTinizcayaH sAdhyavattAjJAne pramAtvanizcayo vA ) bhavati / svasya paroktahetau hetvAbhAsatvajJAne sati tatra doSodbhAvanena vyAptyAdiviziSTahetoH saMnyAyaprayogakaraNena ca vijayopi bhavati (ga0 2 hetvA-sAmA-prastAva. pR0 1-2) iti / atredaM bodhyam / hetvAbhAso nigrahasthAnameva / tathA ca sUtram hetvAbhAsAzca yathoktAH (gau0 5 / 2 / 24 ) iti / atra cakAraH sAdhyavikalabAdi. For Personal & Private Use Only Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1080 nyaaykoshH| dRSTAntadoSam anupadarzitAnvayatvAdiyuktidoSam AtmAzrayatvAdivyAghAtam anuktaM trayamapi samuccinoti ( sA0 saM0 pR0 120 ) / atra cakArasya dRSTAnte sAdhanavaikalyAdisamuccAyakatvam iti kecidAhuH / tanna / yathoktAH ityasyAnanvayApatteH (gau0 vR0 5 / 2 / 24) iti / atra bhASyam hetvAbhAsAzca nigrahasthAnAni hetvAbhAsalakSaNenaiva nigrahasthAnabhAvaH ( vAtsyA0 5 / 2 / 24 ) iti / hetvAbhAsAH punaryathA yena rUpeNa pUrvam (gau0 sUtre 1 / 2 / 4-9) uktAH tenaiva rUpeNa teSAM nigrahasthAnatvam iti na lakSaNAntaramapekSitam (gau0 vR0 5 / 2 / 24 ) ( tA0 20 pari0 3 zlo0 154 ) / te ca hetvAbhAsAH nigrahasthAnam / nigrahasthAnatvaM prAptAnAM punareSAM pRthagupadezo vAde dezanIyatvAt / tathA ca bhASyam nigrahasthAnebhyaH pRthagupadiSTAH hetvAbhAsA vAde codanIyA bhaviSyantIti ( vAtsyA0 1 / 1 / 1 pR0 6) / vArtikakArairapyuktam yasmAtkilaite vAde dezyante ataH pRthagupadizyante nyAyasUtreNa ( 1 / 1 / 1 ). ( nyA0 vA0 1 pR0 20 ) iti / [kha] paJcarUpopapannatvAbhAve sati tadrUpeNa bhAsamAnaH ( gau* vR0 1 / 2 / 4) / pazca rUpANi tu pakSasattvam sapakSasattvam vipakSAsattvam abAdhitatvam asatpratipakSitatvaM ceti (gau0 vR0 1 / 2 / 4 ) ( vai0 u0 3 / 1 / 17 ) / [ga] pakSadharmatvAdInAM paJcAnAM rUpANAM madhya ekenApi rUpeNa hIno yo hetuH sopi katipayaheturUpayogAddhetuvadavabhAsamAnaH (ta0 bhA0 pR044) (vai0 u0 3 / 1 / 17 ) ( ta0 va0 ) / tathA coktaM tArkikarakSAyAm hetoH kenApi rUpeNa rahitAH kaizcidanvitAH / hetvAbhAsAH paJcadhA te gautamena prpshcitaaH|| (tA. ra0 zlo0 80 ) ( vai0 u0 3 / 1 / 17) / atra nyAyavArtikamapi anyatamaliGgadharmAnuvidhAnena pravartamAnA ahetavaH santo hetuvadavabhAsanta iti hetvAbhAsAH ( nyA0 vA0 1 pR0 20 ) iti / [gha ] yasya hetoryAvanti rUpANi gamakataupayikAni tadanyatararUpahInaH sa heturAbhAsaH (vai0 u0 3 / 1 / 17 pR0 159) / evaM ca gamakatApayikAnyatararUpazUnyatvaM hetvAbhAsatvam / tena anyatararUpazUnya.. tvasya nizcayavat saMdehopyanumitipratibandhakaH vAdihetorasAdhakatAsAdhakaH / For Personal & Private Use Only Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyAyakozaH / 1081 na ca kevalAnvayikevalavyatirekiNorhetvoranyatararUpazUnyatayA hetvAbhAsatvApattiH kevalAnvayini vipakSAsattvasya kevalavyatirekiNi sapakSasattvasya gamakatvaupayikatvAbhAvAt / evaM ca AzrayAsiddhasvarUpAsiddhabhAgAsiddhAnAM pakSasattvarUpavirahAdAbhAsatvam / vyApyatvAsiddhaviruddhasAdhAraNAnaikAntikAnAM vipakSAsattvarUpavaikalyAt / asAdhAraNAnaikAntikAnupasaMhAriNoH sapakSasattvavaikalyAt / bAdhitasatpratipakSitayorabAdhitatvAsatpratipakSitatvavirahAt / evam sopAdhikAprayojakayorapi vipakSAsattvanizcayAbhAvAdgamakattram / anukUlatarkAbhAvapratikUlatarkayorapi vipakSAsattvanizcayavirahAt / evam sAdhyavikalasAdhana vikalobhaya vikaladRSTAntAbhAsAnAM yadi hetvAbhAsavidhayA doSatvam tadA sapakSasattvAnizcayAt / yadi svAtantryeNa dRSTAntAbhAsatayA tathApi dvAraM hetoH sapakSa sattvAnizcaya eva / anupadarzitAnvayAnupadarzitavyatirekAstu nyUnA prAptakAlanigrahasthAnaparyavasannA eva / AtmAzrayAnyonyAzrayacakrakAnavasthAstu vyAptinizcayaM vighaTayantaH sapakSa sattvavipakSAsattvAnyatararUpavikalA eva hetvAbhAsatAmApAdayanti (vai0 u0 3 / 1 / 17 pR0 159-160 ) iti / Ga ] asAdhako hetutvenAbhimataH ( sarva0 pR0 239 akSa0 ) / yathA hRdo vahnimAn dhUmAt ityAdau dhUmo hetvAbhAsaH / atra vahnayabhAvavaddhado bAdhaH vahnayabhAvavyApyavaddhadaH satpratipakSaH dhUmAbhAvavadbhadaH svarUpAsiddhizca etaddoSatrayavAn dhUmo bhavati iti dhUmo hetvAbhAsaH / yathA vA vAyurgandhavAnsnehAt ityAdau snehaH ( di0 2 ) / yathA vA ghaTaH paTosti kuDyatvAt ityAdau kuDyatvaM hetvAbhAsaH / hetvAbhAsasya paJcavidhatvakathanamapyetAdRzasthalAbhiprAyeNaiva / tathA cAtra paJcAnAmapi doSANAM saMbhavaH / tathA hi gandhAbhAvavadvRttiH snehaH sAdhAraNAnaikAntikaH / gandhavyApakIbhUtAbhAvapratiyogI sneho - sAdhAraNAnaikAntikaH / gandhavadavRttiH sneho viruddhaH / snehAbhAvavAnvAyurasiddhiH tadvAnsnehaH asiddhaH svarUpAsiddhaH / gandhAbhAvavyApyavAyutvavAn vAyuH satpratipakSaH tadvAnsnehaH satpratipakSitaH gandhAbhAvavAnvAyurbAdhaH tadvAnsneho bAdhitazca iti / evam ghaTaH paTosti kuDyatvAt ityAdAvapi hetau paJcadoSavattvamunneyam / atredaM bodhyam / ekasyaiva 136 nyA0 ko 0 1 For Personal & Private Use Only Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1082 nyaaykoshH| snehasya anaikAntikaH viruddhaH ityAdipaJcatvavyavahAraH katham ityAzaGkAyAmuttaram / upadheyasaMkarepyupAdhyasaMkaraH iti nyAyAdoSagatasaMkhyAmAdAya duSTahetau paJcatvAdisaMkhyAvyavahAraH (dIdhi0 2 hetvA0 pR0 178) iti / tena yatra kaciddhatAvekavidha eva doSaH kaciTThI kacittu trayaH paJcavidhA vA saMbhaveyuH tatrApi tattavyavahAraH saMgamanIyaH iti / gautame mate hetvAbhAsaH paJcadhA savyabhicAraH viruddhaH prakaraNasamaH sAdhyasamaH kAlAtItazveti (gau0 1 / 2 / 4 ) / vRttikAropi aprasiddhonapadezosan saMdigdhazvAnapadezaH (vai0 3 / 1 / 15) iti sUtrasthacakArasya bAdhasatpratipakSasamuccayArthakatAmuktvA gautamIyameva matamanudhAvati (vai0 u0 3 / 1 / 17 pR0 161 ) / paryAyAntareNa hetvAbhAsaH paJcadhA asiddhaH viruddhaH anaikAntikaH prakaraNasamaH kAlAtyayApadiSTazceti (ta0 bhA0 ) / paryAyAntareNApi hetvAbhAsaH paJcadhA savyabhicAraH viruddhaH asiddhaH satpratipakSitaH bAdhitazceti (nyA0 ma0 2 pR020) (ta0 sN0)| evaM ca anukUlatarkAbhAvAdayaH asiddhabhedA eva / vizeSaNAsiddha vizeSyAsiddha asamarthavizeSaNa asamarthavizeSya asamarthobhaya saMdigdhAsamarthavizeSaNa saMdigdhAsamarthavizeSya saMdigdhAsamarthobhaya ityAdayaH sahasradhAbhedabhinnAsiddhaprabhedAH svarUpAsiddha antarbhavanti (vai0 u0 3 / 1 / 17 pR0 158159 ) ( ta0 bhA0 hetvA0 pR0 45) / vyarthavizeSaNastu vyApyatvAsiddhe antarbhavati iti na hetvAbhAsAdhikyam iti vijJeyam / kAzyapamate (kaNAdamate ) tu hetvAbhAsastridhA asiddhaH viruddhaH saMdigdhazceti / atra bhASyam anumeyena saMbaddhaM prasiddhaM ca tadanvite / tadabhAve ca nAstyeva talliGgamanumApakam // viparItamato yatsyAdekena dvitayena vA / viruddhAsiddhasaMdigdhamaliGgaM kAzyapobravIt // ( prazasta0 2 pR0 44 ) iti / tathA hi kAzyapasUtram aprasiddhonapadezosan saMdigdhazcAnapadezaH (vai0 3 / 1 / 15 ) iti| anadhyavasito nAmAtiriktazcaturtho hetvAbhAsaH iti kecidAhuH ( prazasta0 ) ( ta0 va0 32 zlo0 56 pR0 84 ) / sAdhyAsAdhakaH pakSa eva vartamAno hetuH anadhyavasitaH ityucyate / tathA ca bhASyam yazcAnumeye vidyamAnaH tatsamAnAsamAnajAtIyayorasanneva For Personal & Private Use Only Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyaaykoshH| 1083 sonyatarAsiddhonadhyavasAyahetutvAdanadhyavasitaH / yathA sat kAryamutpatteH iti / ayamaprasiddhonapadezaH (vai0 3 / 1 / 15) iti vacanAdaviruddhaH (prazasta0 2 pR0 47 ) iti / sopi kaNAdamate saMdigdhAdAvantarbhavati iti na traividhyavibhAgavirodhaH (ta0 va0 3 / 2 zlo0 56 pR0 84) / atra bhASyam etena aprasiddhaviruddhasaMdigdhAnadhyavasitavacanAnAmanapadezatvamuktaM bhavati ( prazasta0 2 pR0 46 ) iti / lIlAvatIkArA apyAhuH hetvAbhAsAzcatvAraH viruddhaasiddhsvybhicaaraandhyvsitaaH| bAdhapratirodhAvapi staH iti cenna / tayoH vyAptipakSadharmatApahAreNaivAnumAnadUSakatvAt siddhasAdhanavat ( nyA0 lI0 pR0 43 ) iti / atredaM cintyam / utpattikAlIno ghaTo gandhavAnpRthivItvAt ityAdau mUlAvacchinno vRkSaH kapisaMyogI ityAdau cAsaMkIrNadoSasthale bAdhasyaivAtiriktadoSatvamavazyamaGgIkartavyam ( bhA0 50 zlo0 79 ) ( ci0 2 ) iti / maJjarIprakAzakArastu AdyakSaNAvacchinno ghaTo gandhavAn snehAt ityAdau vyabhicArAdidoSapaJcakamapi saMbhavati ityAha (ma0 pra0 2 pR0 25) / hotrakaH--maitrAvaruNabrAhmaNAcchaMsipotrAdaya Rtvijo hotrakAH ( jai0 nyA. __ a0 3. pA0 2 adhi0 12) / homaH-[ka] yAga eva viziSTadezaprakSepopahito homa ityucyate ( kA0 vyA0 kAra0 4 pR0 5) / yathA nityaM gRhasthakartavyeSu paJcasu yajJeSu madhye devayajJaH / yathA vA ApastambIyaiH kriyamANaM zrAddhIyaviprapANI zrAddhIyAnnabhAgasya matreNa dAnam ( pANihomaH ) ( zrA0 t0)| [kha] tyaktasya vahnau prakSepaH homaH ( jai0 nyA0 a0 4 pA0 2 adhi0 13 ) / atra homatvaM ca mAnasapratyakSagamyo jAtivizeSaH ityanye AhuH (di0 gu0 dharmani0 pR0 234 ) / holAkA-vasantotsavaH ( jai0 nyA0 a0 1 pA0 3 adhi0 8) / holikA-sarvaduSTApaho homaH sarvarogopazAntidaH / kriyatesyAM dvijaiH pArtha tena sA holikA smRtA / / ( pu0, ci0 pR0 309 ) / atra vizeSaH sArdhayAmatrayaM vAM syAhitIye divase ydaa| pratipadvardhamAnA tu tadA sA holikA smRtA // (pu0 ci0 pR0 312 ) iti / For Personal & Private Use Only Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1084 nyaaykoshH| havaH-(cauryam ) bodhvissymitraadrshnyogydeshsthaapH| yathA gopI kRSNAyAtmAnaM hRte ityatra jhudhAtvarthaH / atra sapatnIbhiyAtmAdestathA sthApanaM bodhyam / evaM ca gopIkartRkA kRSNasaMpradAnikA arthAt kRSNavRttibodhaviSayAtmakarmakatathAvasthAnAnukUlA kriyA iti bodhaH ( la0 ma0 kAra04 pR0 103 ) vaiyAkaraNamate bhavatIti bodhyam / hyaH (anrAyam ) avyavahitAtItadivasaH (vai0 sA0 d0)| yathA - prastane ahamAgataH ityAdau / hRdaH-1 agAdhajalAzayaH ( amaraH 1 / 10 / 25 ) / yathA hRdo vahnimAn * dhUmAt ityatra vahnayabhAvavadbhado bAdhaH ityAdI granthe hRdazabdasyArthaH / tajjalaguNAzca hRdavAri vahnijananaM madhuraM kaphavAtahAri pathyaM ca - (vAcaspatye rAjani0 ) iti / 2 kiraNaH ( rAmAzramaH ) / hrasvatvam-1 (guNaH) idaM hrasvam iti vyavahArasiddhaH pariNAmavizeSaH (vai0 .. vi0 7 / 1 / 17 ) / 2 ekamAtrAkAloccAryatvam iti zAbdikA AhuH / . 3 bhUmijambUvRkSasya dharmavizeSo hrasvatvam iti vanaspatizAstrajJA AhuH / hAdaH-1 AnandavizeSaH / yathA yathA prahlAdanAccandraH (rghu04|12) ityAdau hAdanazabdArthaH / 2 AlaMkArikAstu cmtkRtiH| yathA candra iva mukhaM lokA mhAdayati ityAdau hrAdadhAtvarthazcamatkRtiH ityAhuH iti saMkSepaH iti zam // iti zrImatsakalasadvidvadvandasaMsevyavaiSNavamatAvataMsazrImadhvasiddhAntAnuyAyinaH karNATadezIyajhaLakIgrAmanivAsizrIyutarAmabhaTTAtmajasya zrIyutasarasvatItanUdbhavasya zrIyutabhikuzAstribhyodhItanyAyazAstrasya muMbaIsthailphinsTanpAThazAlAyAM nyAyAdhaneka darzanAdhyApakasya AGglabhUpAlapradattamahAmahopAdhyAyapadAGkitasya - ca bhaTTabhImAcAryasya kRtau nyAyakozaH samAptaH // nyAyakozasya dvitIyAvRttau zabdAnAM saMkhyA 1894 AsIt / asyA tRtIyAvRttAvadhikA zabdAH 668 saMgRhItAH / saMkalanayA cAtra zabdAnAM saMkhyA 2562 varivati / abdhIndvibhendumAnena ( 1814 ) mite zAke ca nandane / vatsare ( khristyabdAH (1892) bhaTTabhImena nyAyakozaH samApitaH // 1 // anena puSpakozena kaalaantrvikaasinaa| samarpitenAJjalinA prIyatAM puruSottamaH // 2 // ||shriishH zaMkaro bhavatu // - For Personal & Private Use Only